021

PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS

SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES PRIMA,

IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGNUM. ACCURANTE J.-P. MIGNE, CURSUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.

PATROLOGIAE TOMUS XXI.

RUFINI,

HAERETICORUMQUE

PELAGII,

COELESTII,

JULIANI

ET

ANIANI

TOMUS UNICUS

EXCUDEBATUR ET VENIT APUD EDITOREM, IN VIA DICTA D'AMBOISE, PROPE PORTAM LUTETIAE PARISIORUM VULGO D'ENFER NOMINATAM, SEU PETIT-MONTROUGE.

1849

TYRANNII

RUFINI

AQUILEIENSIS PRESBYTERI

OPERA OMNIA

QUAE DE SUO ELUCUBRAVIT, COLLECTA, ORDINATE DISPOSITA, AB ALIENIS SEJUNCTA, AUCTA, ET AD MSS. CODICES QUAMPLURIMOS NECNON VETUSTIORES EDITIONES CASTIGATA, NOTIS ATQUE OBSERVATIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA, STUDIO AC LABORE DOMINICI VALLARSII, VERONENSIS PRESBYTERI, NOVISSIME RECENSUIT, CORREXIT, EDIDIT J. -P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITOR. ACCEDUNT

PELAGII,

COELESTII,

JULIANI

ET

ANIANI

HAERETICORUM

SCRIPTA QUAE SUPERSUNT,

HIC TANTUM MEMORATA, ALIBI A NOBIS EDITA.

TOMUS UNICUS.

VENIT 8 FRANCIS GALLICIS

EXCUDEBATUR ET VENIT APUD EDITOREM, IN VIA DICTA D'AMBOISE, PROPE PORTAM LUTETIAE PARISIORUM VULGO D'ENFER NOMINATAM, SEU PETIT-MONTROUGE.

1849

ELENCHUS OPERUM QUAE IN HOC TOMO XXI CONTINENTUR. RUFINUS.

    De Benedictionibus Patriarcharum libri duo.

    col. 295

    Commentarius in symbolum apostolorum.

    335

    Historia monachorum.

    387

    Historiae ecclesiasticae libri duo.

    461

    Apologiae in S. Hieronymum libri duo.

    541

    Apologia altera ad Anastasium papam.

    623

    OPERA RUFINO ASCRIPTA.

    Commentarius in LXXV psalmos.

    633

    Commentarius in Osee, Joel et Amos.

    939

    Vita S. Eugeniae.

    1105

    Libelli duo de fide.

    1123

    PELAGIUS, JULIANUS, COELESTIUS ET ANIANUS.

    Horum haereticorum memorantur tantum opera alibi a nobis edita.

    Ex typis MIGNE, au Petit Montrouge.

[Col. 0009]

ANNO DOMINI CCCCX. RUFINUS AQUILEIENSIS PRESBYTER.

Notitia

Schoenemannus, Fredericus G.

[Col. 0009C]

NOTITIA EX SCHOENNEMANNO (Bibliotheca Patrum Latinorum historico-litteraria) .

§ 1. Vita.

[Col. 0009A]

Cognomen diversissime scribi solet Toranus, Turranius, Tyrannius. Annus natalis ejus a Blondello scriptus est 345. Fontaninus, quem nos in adumbranda hujus doctoris vita potissimum sequemur , nullum definire audet, Concordiam tamen patriam tribuit, cujus rationes non magis expeditas esse quam anni nativitatis de Rubeis censet. Adulta aetate Aquileiam se contulit, monasticae vivendi regulae in monasterio quod Athanasii institutionibus primordia debebat nomen daturus, ibique post aliquot temporis spatium litteris et fidei Christianae formulis addiscendis consecratum baptizatus est a Chromatio presbytero, digniorem forte tunc inter Aquileiensis Ecclesiae presbyteros locum tenente, ministrante [Col. 0009B] archidiacono Jovino et susceptore Eusebio diacono, qui antea catechesi illum imbuerat . Intra hoc tempus cum S. Hieronymo, qui et ante iter in Gallias aliquantisper in eodem monasterio commoratus esse videtur, et post reditum ibidem substitit, arctam amicitiam contraxit mutuae virtutis contemplatione [Col. 0010A] et amore innutritam et animis offciosissimis conglutinatam. Sed antequam baptismum Rufinus susciperet, hic in Orientem profectus est, cujus visendi desiderio etiam Rufinus flagrabat. Opportune igitur accidit ut S. Melania, nobilis Romana, Hierosolymam proficiscendi consilium cepisset, cui comitem se eodem quo baptizatus erat anno Rufinus adjunxit. Roma anno 371 relicta, Alexandriam anno 372, vivente adhuc Athanasio, applicuerunt. Hinc monachos Aegypti invisit Rufinus, cujus nuntium semel iterumque ad se in eremum perlatum Hieronymus in Aegypto moranti significat . Et cum Ariani, Athanasio mortuo, duce Lucio Alexandrinae sedis invasore, nefanda immanitate et omni facinorum genere in orthodoxos Alexandriae et per eremum saevirent, [Col. 0010B] ipsum quoque furentis tempestatis calamitas feriit . Tandem, sex mensibus in Aegypto cum Melania transactis, cum eadem monachos confessores exsilio mulctatos in Palaestinam comitatus est, ubi illi quidem circa Diocaesaream consederunt. Melania brevi post anno 373, post V Cal. Apriles, ut Fontanino [Col. 0011A] placet , Hierosolymam contendit, Rufinus autem Alexandriam repetiit, ibique sex annos in consortio et institutione Didymi et aliorum tunc Alexandriae florentium doctorum versatus est, Origenisque ingenium adamare coepit, tametsi non omnem ejus doctrinam amplexatus videri debet. Rediit Hierosolymam, si cum Fontanino calculum ponere institueris, anno 377; hic enim sextus currebat a primo ejus in Aegyptum adventu , rediitque eo animo, ut totum se deinceps vitae monasticae traderet, cellulasque inhabitavit in monte Oliveti, quae ab aliis etiam quamplurimis monachis frequentabantur. Hierosolymis in varias adjacentes regiones ad visendos eximios viros excurrit, fortasse etiam Alexandriam iterum cum Melania, quam circa idem tempus Aegyptum tetendisse [Col. 0011B] constat. Dein plures annos cum Melania in omnis generis hominibus illuc pietatis causa adventantibus liberaliter excipiendis impendit. Interea Hieronymum ipsum et amicos veteri ac diuturna necessitudine copulatos mutuoque alterius videndi desiderio, dum propius invicem admoverentur, suspensos, mira quaedam casuum et eventuum connexio identidem distraxit, non aliter ac si occulta aliqua vis hac ipsa divisione animorum conjunctioni prospexisset, quam ruptam iri ipsorum congressibus praesentiret. Nam cum primum in Palaestinam Rufinus adventasset, adhuc in eremo degebat Hieronymus, sed litteras amicitiae veteris, quam Aquileiae olim strinxerant, testes anno 373 aestate media ab Hieronymo scriptas ibidem recepit. [Col. 0011C] Dum in Aegypto litteris operam navaret Rufinus, aliquandiu Antiochiae Hieronymus substiterat, unde Constantinopolim profectus erat eo ipso tempore quo fortasse Rufinus ad breve tempus, si Rubeo assenseris, Palaestinam repetierat. Reverso denique anno 385, post tres annos integros Romae traductos. Hieronymo, nullum est dubium quin Hierosolymis obviam sibi facti pristinae pietatis ac officiorum memoriam instauraverint, nunc ad breve tantum duraturam.

Prima discordiae semina inter ipsos sparsit Aterbius quidam, qui Hierosolymam perlatus Rufinum tanquam Origenis commenta sectantem carpsit, eademque criminatione Hieronymum tanquam Rufini amicum et Origenis laudatorem traduxit. Tunc primum [Col. 0011D] alienatior a Rufino factus est Hieronymus. Mox (a. 394) uterque in causam Epiphanii Salaminis episcopi et Joannis Hierosolymitani involvitur. Nam [Col. 0012A] Hieronymus non solum ut respuere se Origenis haereses omnibus testatum faceret, S. Epiphanio ( Origenis et Joannis adversario ) adhaesit, sed per monachos etiam Bethleemiticos, quod monasterii unius conditor esset Epiphanius, in partes ejus pertrahebatur. Rufino autem, cui per septem fere annos cum Joanne familiaris consuetudo intercesserat, quique ab eodem haud dubie presbyter ordinatus erat, non temere licebat ab eo revelli. Litigatum est utrinque animis infestis, aliis alia suppetente irascendi causa. Nam Epiphanius tanquam Origenistam Joannem insectari; Joannes ordinatione Pauliniani fratris Hieronymi in presbyterum ab Epiphanio in paroecia sua facta juri suo inique detractum esse, urgere; Hieronymus non vanam omnino [Col. 0012B] fuisse suspicionis de Origenis haeresi in se ex familiaritate cum Rufino aliquando subnatae causam stomachari, idque impense dolere, quod hominem amicitia sit prosecutus, qui occulte haeresibus desponsum habuisset animum. Addita est indignationi huic fomes epistola ab Epiphanio de ordinatione alieno loco a se facta ad Joannem Hieros. scripta, quam Hieronymus in Eusebii Cremonensis Graeci sermonis ignari gratiam inque privatos usus ut homini in monasterio suo versanti latinam reddiderat, sed quae furto ablata ad Rufinum pervenerat eique occasionem dederat in interprete si non malignitatem reprehendere, certe desiderare veritatem. Hieronymus autem aegrius hoc pati, quod Rufinus haereseos ac dogmatum perversionis insimulatus nihil respondere [Col. 0012C] ausus sit: interpretem laceraret, de syllabis calumniaretur et totam defensionem sui putaret, si tacenti detraheret. Interclusus erat ad animos reconciliandos aditus, cum pro se quisque poenam ab altero posceret, et dolum sibi a conciliaturis metueret. Hinc frustra a Theophilo Alex. et Archelao Palaestinae comite pax inter eos tentata, inseditque per triennale spatium hic rancor animis . Quo auctore tandem extinctum sit diuturnum illud dissidium, haud liquet. Id constat, Hieronymum ac Rufinum more solemni in Anastasi, templo Hierosolymitano, post sacrificium missae in gratiam rediisse, illumque Rufinum nullius erroris compertum agnovisse.

Pace revocata, revertendi in Occidentem cura Rufinum [Col. 0012D] invasit. Profectus est a. 397, mense Augusto vel Septembri. Discedentem Hieronymus pace invicem data et accepta prosecutus est . Romam non [Col. 0013A] continuo appulit, sed ad monasterium Ursei Abbatis in loco Pineti, in agro Romano devertit. Ibi tum plurimi rerum Orientalium curiosi et scriptorum avidi circumsteterunt, percontantur, narranti auscultant, postremo, ut Graeca Latine sibi legenda reddat, flagitant. Erat inter hos ipse abbas Urseius, cui percontanti quaenam in Oriente monachorum esset observatio, quae instituta servarentur, cum respondisset, Basilii, efflagitari se ab eo magnam ab Occidentalibus gratiam ei habitum iri pollicente sivit, ut Latinitate eam donaret. Similiter Macarius, monasterii istius monachus, ut Fontanino visum, seu Romae degens, ut Rubeus contendit , Pamphili Apologiam Origenis ab eo impetrat, quam Romae, quo a 397 exeunte vel ineunte 398 se contulerat, transtulit, addito de [Col. 0013B] suo pro fide sua vindicanda libello de Adulteratione librorum Origenis. Cumque in Pamphili Apologia Origenis libros de Principiis identidem laudari observasset Macarius, iterum Rufinum rogavit ut Romanis auribus accommodaret. Nec in hoc quidem, quanquam praevideret quantum sibi invidiae conflaturus esset hac obsequendi facilitate, morem ei gerere recusavit, sed primum duo priores edidit atque in praefatione haud dixerim bona fide an invidiae declinandae causa. Rufini auctoritatem praetendit, quod in praefatione ad homilias duas Origenis in Canticum canticorum tam magnifice de auctore locutus esset, ut cuivis legendi ejus desiderium commoveret et plurima se ipsum posthac translaturum promisisset. Interea evenit quod metuerat. Ingentes [Col. 0013C] per totam urbem rumores suborti, aestusque plane in turbinem editis duobus posterioribus libris cessit. Sed quod longe pejus Rufino accidit, Pammachius et Oceanus, schedas Rufini imperfectas et nondum expolitas, ut forte de manu exciderant, ad Hieronymum tacito auctoris nomine, ut postmodum ille contendit, transmiserant. Simul novam librorum de Principiis versionem ab eo expetunt. Eodem tempore Rufinus, nuntio de obitu matris accepto, Aquileiam proficisci instituit: ad Hieronymum id perscripsit litterisque formatis a papa Siricio acceptis via mediterranea per Mediolanum eo contendit . Aquileiae imprimis consuetudine et benevolentia Chromati episcopi recreatus est. Num vero ab eodem Aquileiensi Ecclesiae aggregatus sit, cum a Joanne Hierosolymitano presbyter [Col. 0013D] monasticae professionis esset ordinatus, nemo pro certo affirmaverit. Interea litterae Hieronymi, quibus Rufinianis respondebat, a Pammachio et Oceano interceptae erant; alias, quas ad ipsos dederat, in quibus Rufini praefationem refutabat et alienum se ab Origenis dogmate testabatur, una cum nova librorum de Principiis versione, Romae circumferebant. Ab Aproniano Aquileiam transmissae ad respondendum Rufinum permovent, cui responsioni ab an. 399 usque ad an. 401 insudavit. Carptim ei ab [Col. 0014A] amicis speculatoribus, quae Rufinus procuderat, transmissa erant, et vixdum absoluta ea et Aproniano inscripta cum amicis qui Hieronymi maxime verbis laesi erant, Rufinus communicaverat: cum duo jam illius Apologiae libri contra tria istius volumina nondum plena, sed summatim tantum accepta prodeunt. Horum exemplar Aquileiam per negotiatorem transeuntem perlatum biduoque tantum concessum brevem Rufino responsionem extorsit . Simul integros Apologiae libros Hieronymo legendos mittit. Reddita fuisse videntur an. 402. Eodem certe anno, mense Martio vel Aprili, tertium Apologiae librum Hieronymus effudit, licet pridem a Chromatio esset commonefactus ut contentioni Christianorum animos offendenti silentio finem imponeret. Quid [Col. 0014B] quod ad Augustinum adeo tanquam moderationis suae testem postremam hanc Apologiam misit, Rufiniana maledicta, quo nomine ejus Apologiam vocat, in Africa studio ipsius dudum perlata esse ratus. Ad quae ille, «nescire se quae scripta maledica super nomine ejus Africam pervenerint, contabuisse autem dolore, et timore obriguisse legentem quae illis maledictis respondisset: exanimatum iri si in manus suas forte venirent, quae a Rufino tam effrenata libidine in se jacta nuntiasset.» Cum an. 400 Theophilus Alexandrinus episcopos ad exstirpandam haeresim provocasset; Anastasius etiam et, impulsu ejus, Mediolanenses et Aquileienses episcopi Origenis dogmata damnarant. At Anastasius, cui, cum ipse Romam proficisci non potuisset, brevem fidei suae Apologiam Rufinus miserat, [Col. 0014C] ejus causam a causa Origenis plane diversam deprehendit, testatus id in litteris ad Joannem Hierosolymitanum datis; in quibus, cum aperte Origenem damnasset, Rufinum tunc demum se damnare scribit, si assensum istis quae interpretatus sit praebuerit, quod ad Dei, non hominum judicium censet remittendum. Nihilominus in extrema epistola procul se a communione sua habere Rufinum significat, et hanc ipsam epistolam cum altera, quae periit, in rem suam interpretatus erat Hieronymus, unde neutram pro vera agnoscere voluit Rufinus. Tandem, reducta coeli serenitate, totus scribendis aut de Graeco traducendis libris vacavit, plurimamque partem scriptorum intra septennium, quod adhuc Aquileiae transegit, confecit. Aquileia [Col. 0014D] an. 408 relicta, in monasterium Pineti iterum concessit, ibique alterum de Benedictionibus patriarcharum librum, quem Paulino post primum Aquileia ipsi transmissum pollicitus erat, absolvit, Romam deinde perrecturus. Ingruentibus autem Romae barbaris, profugo Piniani coetui adjunctus eodem anno in Siciliam transfretavit. Ibi in conspectu vastatae cum caeteris regionibus ab Alarico Calabriae aliquot Origenis libris, homiliis scilicet in Numeros, quas Donato alicui inscripsit, et Cantico canticorum, in [Col. 0015A] Piniani gratiam, extremas vires insumpsit, tandemque animam in amicorum complexibus anno 410 reddidit.

§ 2. Scripta.

Longe maxima pars operum Rufini versionibus librorum Graecorum Latinis conficitur. Quae de suo scripsit exiguo numero constant. Utriusque autem generis elenchum, quemadmodum a Fontanino, qui de iis accuratius egit, concinnatus est, dabimus.

I. OPERA SINCERA.—1. Scripta propria.

  • Dissertatio de Adulteratione librorum Origenis.

  • Benedictionum XII patriarcharum explanatio.

  • Apologia, seu Invectivarum libri duo adversus [Col. 0015B] Hieronymum.

  • Apologia pro fide sua ad Anastasium pontificem.

  • Historiae ecclesiasticae libri duo, scilicet X et XI post Historiam Eusebianam.

  • Historia eremitica, sive Vitae Patrum vulgo sub Hieronymi nomine editae.

  • Explicatio Symboli.

2. Versa e Graeca in Latinam Linguam.

  • Basilii Magni Regula.

  • Ejusdem Homiliae octo.

  • Liber unus Apologiae Pamphili pro Origene; in quo Sententiae adversus Mathematicos.

  • Origenis libri quatuor Περὶ Ἀρχῶν.

  • Ejusdem Homiliae XVII in Genesin.

  • [Col. 0015C] ——XIII in Exodum.

  • ——XVI in Leviticum.

  • ——XXVIII in Numeros.

  • ——XXVI in Josue.

  • ——IX in Judices.

  • ——I in I librum Regum.

  • ——IV in Cantica canticorum.

  • ——Tomi XV in libros decem distincti in Epistolam D. Pauli ad Romanos.

  • Gregorii Nazianzeni opuscula decem, nempe:

  • Apologetici liber unus. De Epiphaniis. De Luminibus. De Fide liber unus. De Nicaena Fide, Pentecoste et Spiritu sancto. De Semetipso ex Agro reverso. De Dictis Hieremiae. De Reconciliatione et Unitate Monachorum. De Grandinis vastatione. De [Col. 0015D] Arianis.

  • Sixti Pythagoraei Sententiae.

  • Evagrii C. Sententiae ad monachos.

  • Ejusdem Sententiae de Apathia.

  • —liber ad Virgines.

  • Clementis Romani Recognitiones.

  • Eusebii Historiae ecclesiasticae libri decem.

  • Anatolii Alexandrini Canon paschalis.

II. SUPPOSITITIA et ALIENA.

  • Versio Origenis Homiliarum in Lucam non Rufini, cui ascribitur, sed Hieronymi.

  • [Col. 0016A] Versio Josephi operum, non Rufini, sed Ambrosii.

  • Commentarii in LXXV priores Davidis psalmos.

  • —in Oseam, Joelem, Amos.

  • Vita sanctae Eugeniae.

  • Libellus de Fide brevior.

  • Libellus de Fide fusior.

III. DUBIA.

  • Origenis Homiliae VII in Matthaeum.

  • —Homilia I in Joannem.

  • Ejusdem de Maria Magdalena.

  • —de Epiphania Domini; in Latinum conversae.

    • IV. DEPERDITA.

  • Epistola ad Hieronymum, in qua hujus prima Apologia [Col. 0016B] confutatur.

  • Epistolae ad Aniciam Falconiam Probam.

  • Librorum aliquot e Latino in Graecum sermonem conversio.

§ 3. Editiones.

Iniqua plane auctoris optimi et scriptorum ejus, maxime ex quo arte typographica libri multiplicari et ornari consueverunt, fortuna fuit. Nam in communi illa, quae versus finem saeculi XV obtinebat, librorum ecclesiastici potissimum argumenti imprimendorum aemulatione, in qua vix pauci fuerunt insigniorum auctorum, quibus non honos suus habitus esset, solus Rufinus tamen exsors et absque munere mansit. Atque ut collectiones taceam, quarum una demum eaque et manca et supposititiis libris interpolata [Col. 0016C] exeunte saeculo XVI facta noscitur, ne singulis libellis quidem vel hoc vel sequentibus saeculis opera aliqua impensa est. Ex quo autem a. 1580 Laurentius de la Barre opuscula quaedam Rufini protulit, uno amplius et dimidio saeculo cessatum fuit, donec celeber Hieronymi editor Dominicus Vallarsius novae et integrae editioni manum admoveret, cujus tomus I Veronae 1745 prodiit, alter vero etiam nunc, quantum quidem nobis compertum, desideratur . Minus invidiae versionibus ejus Latinis scriptorum Graecorum adhaesit, quae et ab initio pene apud Occidentales Graeci sermonis ignaros magni aestimatae sunt, et recentiori aetate benevolentiores expertae sunt Christianae sapientiae studiosos. [Col. 0016D] Quid quod tanta in eum insolentia usa fuerit fortuna, ut Historia ejus eremitarum sub Hieronymi ipsius nomine vigesies et amplius intra saeculum impressa et in complura aliarum linguarum idiomata translata sit. Quae cum ita sint, in recensendis operum Rufini editionibus ita pergemus, ut primum quae collectionibus comprehensa fuerint vel ex propriis ejus scriptis aut perperam ei tributis cum singulatim excusa, tum aliorum operibus permista habeantur, deinde Historiae ecclesiasticae itemque eremiticae eorumque, quae de Graeco vertit, editiones referamus.

SAEC. XV.

[Col. 0017A]

1468. Oxonii, in-4 o (in-8 o ). B. Hieronymi exposicio in Symbolo apostolorum ad papam Laurentium. Impressa Oxonioe et finita anno Domini MCCCCLXVIII 17 die Decembris. Liber decantatus propter origines rei typographicae in Anglia, de quo pluribus Maitt. Ann. typ. t. I, pag. 279. Specimen litterarum sistit Ames typogr. Antiquities, p. 437. Middletonus quidem vitium typographicum subesse et omisso altero X, 1468 pro 1478, excusum nihil Caxtoni gloriae, qui primus artem typographicam in Anglia exercuisse fertur, detrahere debere censuit. Vid. The Substance of his Diss. on the Origin of Printing in England in Two Essays on the Or. of Print., ed. 2, Lond. 1776, in-8 o . Sed licet assentientes haud paucos, [Col. 0017B] attamen et adversarios reperit, inque his gravissimum Meermannum in Ep. ad Andr. Coltée Ducarel. inserta Origg. typogr., indeque in Suppl. to the Origin of Printing, 1781, in-8 o , p. 236 sqq.

1470. Romae, ap. Sweynh. et Pannartz, f o . Exposicio in Symbolum cum priore volumine Epistolarum Hieronymi. Assignatur etiam huic anno a nonnullis veluti Caveo, Ittigio, et aliis editio Operum Rufini Romae facta, sed hujusmodi editio merum figmentum est, a quo lectores sibi cavere debent. Auctor fuit Labbeus in Novae Bibl. ms. Suppl., p. 340, hanc editionem tanquam existentem in Bibl. Reg. Paris. laudans. Unde Maitt. Ann. t. I, p. 298, ex eoque plures deinceps bona fide descripserunt. At vero in Catalogo dictae Bibl. nullum de ea vestigium reperias [Col. 0017C] nec ab alio perito et curioso harum rerum indagatore usquam visa intelligitur. Facile autem conjeceris Labbeum editione praecedente Symboli cum epistolis Rufinianis inductum esse, ut editionem Operum Rufini statueret, quae partem illorum licet minimam in fronte gereret; cujus quidem opinionis astipulatorem habes Fontaninum. Fortasse catalogus imperite confectus eum decepit.

1498. Oxonii, in-8 o . B. Hieronymi Exposicio in Symbolo apostolorum.

SAEC. XVI.

1516. Venetiis, apud Lazarum Soardum, f o . Rufinus de Benedictionibus patriarcharum, sub falso titulo Homiliae XVII in Genesim cum Origenis Opp. in Nov. [Col. 0017D] Test., fol. CIIII. Editor Constantius Hierotheus jam primum hoc Rufini opusculum, sed tanquam Origenis fetum et pessime tractatum produxit.

1519. Basileae, ap. Frob., f o . Symbolum fidei, cum Operibus Cypriani ab Erasmo editis, qui de eo ita in epistola ad Laur. Puccium card. scribit: «Symbolum fidei quod in evulgatis pariter ac descriptis voluminibus Cypriani titulum habet, inter Opera divi Hieronymi fertur Rufini nomine.» In notis vero post epistolam: «Stylus satis arguit hoc opus non esse Cypriani, et inter Opera Hieronymi fertur inscriptum Rufino. Nec abhorret phrasis a phrasi Rufini; et inter hujus Opera magnifice de Symbolo meminit Gennadius, quod adeo praeclare dicit esse dissertum, ut caeteri ad hunc dixisse [Col. 0018A] videantur.» Recusum est deinde cum omnibus Erasmianis non modo, sed et aliis fere omnibus Cypriani editionibus veluti Romana ap. Paul. Manutium 1563, p. 381, in qua optime singulos articulos separatim ante expositionem dispositos et diverso charactere expressos Fontaninus laudat; item in Pamelianis, Oxoniensi et Baluziana denique.

1555. Basileae, apud Henr. Petri, f o . Rufini Aquilei. de Benedictionibus Judae et reliquorum patriarcharum. in Orthodoxographis Joh. Heroldi, tom. II, p. 1423. Heroldus, ignorata Hierothei editione, vero auctori librum suum restituit ex codice ms., quem pluribus, quae lectu non indigna videbuntur et a Fontanino etiam allata sunt, ita describit: «Georgius Pistorius, vir clarissimus apud Ensisheym medicus [Col. 0018B] excellens, atque de litteratura universali optime meritus, cum procul dubio nonnisi vel ingenii summis laboribus aut aeris impensa insani, libellum hunc Rufini Bibliothecae suae, tanquam thesaurum parasset, qua est in litteras bonas atque erga amicos humanitate, domino Henrico Petri, jam sacrorum auctorum Bibliothecam edenti, etiam hunc libellum sponte obtulit; qui quidem Romanorum majusculis litteris, iis quidem (quibus) Pandectas Florentinorum scriptas vidimus, sine distinctione ulla, ante mille ac plus annos, scriptus erat, venerandae antiquitatis gemma mehercle pretiosa. Hunc vero, ut solet, temporis injuria, incuriaque barbarorum misere laceravit, quippe cum de benedictione Judae mystica tractatur sententia, tres plagellae rescissae ac perditae desiderantur; [Col. 0018C] quarta etsi supersit lacera, quo loco reponenda sit, vix potest divinari. Erat proinde membranula tam tenera, ut teneriorem me vidisse affirmare non ausim: quod quidem tanto plus damni attulit scripto. Equidem ipsum scriptorium atramentum acerbitate sua plures versus erosos ac transparentes reddiderat, ut ex stigmatibus tantum legi possent, nisi si e regione in facie alterius paginae versus versui responderet, tunc utrinque major instabat labor. Accedebat et hoc quod vel pluvia irrorante, qua olim asservabatur, bibliothecam, vel dum huc atque illuc ad ostentationem veteris monumenti perfertur, in marginibus totus madefactus fuerit liber, atque membranula tenerrima, quasi glutino concreta, quod ferme singula folia, nonnisi lacerarentur, disjungi [Col. 0018D] aut aperiri possent. Sed et hoc taedii devorare volui, ut qualis qualis oblatus esset, a me describeretur liber; qui quidem finem suum non habet, pauca tamen deesse suspicor. Adhortor itaque studiosos omnes, ut quod huic deest scripto, quacunque occasione in bibliothecis venari velint, ut tandem et integer theologisque minus mancus offerri possit.»

1569. Bas. ap. Henr. Petri, f o . Rufini Explicatio benedictionis Judae et rel. Patriarch. in Monum. Orthodox. Jo. Jac. Grynaei, t. II, p. 1065, Heroldi opera, ipso tamen non nominato.

1570. Lugduni ap. Guilielm. Rovillium sub scuta Veneto, f o . Rufini Aquileiensis presbyteri in LXXV. Davidis Psalmos Commentarius ex vetustissimo [Col. 0019A] exemplari bibliothecae monasterii insulae Barbatae juxta Lugdunum nunc primum in lucem editus; cum indice copiosissimo.

Editor est Antonius Alboneus (de Albone) , archiepiscopus Lugdun. et primas Galliarum, qui in prolixa, qua Pio V pontifici librum nuncupavit, epistola (dat. Lugd. Id. Martii 1570), occasionem commentariis hisce potiundi hoc modo enarrat: Est in agro Lugdunensi insula quaedam quam Barbae appellant incolae, docti vero Barbatam, medium alveum Araris findens, in qua pervetus ac sanctum monasterium exstructum fuit, et magna totius provinciae veneratione celebratum; sed ita superiore bello ab haereticis disturbatum atque dirutum, ut nihil in eo nisi loci cujusdam divinioris vestigia superesse videantur. [Col. 0019B] Id cum ego multis jam superioribus annis auctoritate sedis apostolicae (uti fit) gubernandum suscepissem, cum multa in eo offendi pietatis antiquae monimenta, tum vero praecipue bibliothecam opulentam, quam cum studiose lustrassem, offendi Commentarios Rufini presbyteri Aquileiensis in septuaginta quinque Davidis psalmos notis et characteribus qui summam antiquitatem prae se ferrent descriptos, et membranis propemodum exesis, ac ipsa vetustate et situ attritis commendatos; quos cum avide perlegissem, aliisque viris eruditis legendos tradidissem, censui non esse hunc thesaurum denuo defodiendum, sed luci, ac aurae exhibendum. Neque vero (pergit) ab edendo hoc opere se deterritum esse, eo quod ex amicis quidam observassent plerisque ac infinitis prope [Col. 0019C] locis ita cum Augustino in suis tractatibus in Psalmos consentire, ut eaedem saepe sint sententiae, eadem verba atque adeo similes inter se periodi. Id enim in hoc opere evenisse censet, quod D. Ambrosio in suis libris Exameron ac de Spiritu sancto contigit, ut quemadmodum hic integras in suum opus ex divo Basilio periodos transtulit, sic ex Rufino, veluti alibi ex Hieronymo et Cypriano, in suos ille Commentarios quamplurima derivarit. Ad haec ex ipsa styli facilitate ac aequabili dicendi genere elucescere putat Rufinum auctorem esse, simulque causa ipsi reperta est, cur studiosius a primis a Barbata insulis monachis hi commentarii asservati fuerint, scilicet, quod in eos fere duntaxat Psalmos ille scripserit, quos sine controversia Davidis esse docti fere omnes asseverarint. [Col. 0019D] Postremo Gelasii testimonium profert, qui nonnullas ab eo Scripturas explicatas tradiderit, quibus hosce septuaginta quinque Psalmos declaratos putat. Ac aliquandiu pro genuiuo sane Rufini fetu habiti sunt isti Commentarii; non omnes tamen fallere potuerunt. Primum, qui illis larvam detraxerit fuisse Joan. Lorinum Fontaninus notat, ejusque locum ex Commentariis in Psalmos Lugduni apud Joan. Cardon 1623 editis profert . Animadvertit idem a nonnullis viris eximie doctis subinde pro vero citari Rufinum in Psalmos, veluti a Jac Usserio in Historia de Scripturis et sacris vernaculis, p. 67, et Baluzio in Cyprianum. Caeterum in plures adeo Psalmos [Col. 0020A] auctorem huncce Commentarios perscripsisse, Alboneus persuasum sibi habuisse videtur, dum ad reliqua, sicubi exstent, eruenda et proferenda lectores nota in calce libri apposita excitat. Rufini Aquil. in Psalmos LXXVI Commentarios nonnihil diversos ab editis ex indice Bibl. sancti Germani Paris. laudat Labbeus Nova Bibl. Mss. libr., part. I, p. 23.

1576. Romae, in aed. Pop. Rom., f o . Rufini Expositio in Symbolum cum Operibus sancti Hieronymi a Mariano Victorio editis tomo IX, part. 108.

1580. Parisiis, ap. Mich. Sonnium, f o . Rufini Aquileiensis presb. Opuscula quaedam, partim antehac nunquam in lucem edita, partim nuper ope doctissimorum virorum emendata et castigata; cum indicibus, tum locorum sacrae Scripturae explicatorum, [Col. 0020B] tum rerum ac verborum, amplissimis.

Insunt, 1 o de Benedictionibus Judae ad Paulinum episc. Nolanum, lib. I; 2 o Paulini ad Rufinum epistola; 3 o Rufini ad Paulinum Fr. epistola; 4 o ejusdem in Benedictiones reliquorum undecim patriarcharum, sive Commentariorum in Geneseos cap. 49, lib. II; 5 o Commentariorum in Oseam prophetam libri III; 6 o ejusdem Comment. in Joel prophetam; 7 o ejusdem in Amos; 8 o Comment. in Symbolum; 9 o ejusdem Historiae ecclesiasticae lib. II. Ex quibus n. 2, 3, 5, 6, 7, nunc primum ex codice ms. monasterii Montis Dei proferuntur. Editor Renatus Laurentius de la Barre jam Tertulliano et Arnobio circa idem tempus edito nobis cognitus in epistola nuncupatoria ad Joan. a Sancto Andrea Paris. Eccles. canonicum [Col. 0020C] (d. Id. Jun. 1580) de Rufino ejusque scriptis exstantibus et deperditis quaedam disputat, criticorum sui temporis studia, qui neglecta fere codicum mss. investigatione ad conjecturas omnia referrent, obiter perstringens. Scripsit Fontaninus lib. V, cap. 17, Commentarios in LXXV Psalmos, decennio ante ab Alboneo editos hoc anno apud eumdem Michaelem Sonnium titulo immutato esse recusos et tomum II Operum Rufini constituere; de quo nobis haud liquet. Certe in priori volumine nulla adjectorum commentariorum est significatio. Sed exemplar quod manibus tenemus cum ipsa Albonei editione Commentar. anni 1570 compactum est.

1745. Veronae . . . . f o . Rufini Torani Aquileiensis presbyteri Opera quae supersunt. Ad codices mss. [Col. 0020D] denuo emendavit Dominicus Vallarsius presbyter Veronensis, t. I.

Exhibentur 1 o Liber de Benedictionibus patriarcharum cum notis editoris ad codicem ms. Bibl. Bononiensis recensitus; 2 o Commentarius in Symbolum apostolorum ad Baluzianam editionem exactus; 3 o Historia monachorum et itinera per Aegyptum, ex ed. Rosweydiana repraesentata; 4 o Duo Historiae ecclesiasticae libri cum mss. codicibus comparati; 5 o Libri apologetici duo adversus Hieronymum, subjuncta Apologia ad Anastasium. Succedit his appendix dubia et spuria continens, in quibus 1 o Commentarius in LXXV priores Psalmos, cujus auctorem Gallum [Col. 0021A] nec facile alium esse a Vicentio presbytero Gallo (de quo Gennad. de SS. Eccl., cap. 80) Vallarsius contendit. 2 o In tres minores prophetas, Oseam, Joelem, Amos Commentarius Hispani cujusdam scriptoris, fortasse Pauli Orosii, ut Vallarsius suspicatur. 3 o Vita sanctae Eugeniae virginis ac martyris ex Rosweydo et cum ejus notis. 4 o Libellus de Fide a card. Sirmondo olim e Vaticano et a Garnerio e Bellovacensi codice sub Rufini nomine prolatus. 5 o Rufini presbyteri provinciae Palaestinae liber de Fide a Sirmondo olim vulgatus et nunc iterum recusus, additis ex mss. codicibus variantibus. Quibus omnibus praetermittitur Vita Rufini a Fontanino condita, nonnullisque in locis a Vallarsio correcta et emendata. Haec de hujus ed. tomo I et unico Joan. Domin. [Col. 0021B] Mansius ad Fabricium . Frustra mentionem de eo vel titulum saltem in diariis eruditis et bibliothecarum illustrium catalogis perquisivimus. Mansius dicto loco excitat codicem ms. duorum librorum Hist. eccles. Rufinianae vetustissimum et a nemine hactenus collatum, qui in Bibl. cathedralis Ecclesiae Lucensis exstat et Caroli Magni tempore scriptus censetur, de quo idem peculiarem alibi dissertationem perscripsit .

Caeterum Rufini libri apologetici contra Hieronymum in variis hujus editionibus recusi sunt, quibus singulatim ostendendis otium perdere nolumus. Gallice conversi exstant in Recueil de pièces concernant la Vie de Rufin (Paris., 1727, in-12), qui liber jam supra in Hieronymo nobis laudatus est.

I. Eusebii Historia eccl. a Rufino conversa et duobus libris aucta.

[Col. 0021C]

Hujus operis editionum indicem tanto majoris utilitatis fore confidimus, quanto minus jamjam ex usu illae et frequenti lectione cognosci solent. Ex quo Musculi enim et Christophorsoni versiones invaluerunt, Rufinianae versionis studium languescere visum et Valesianae deinde celebritate omnis ejus usus pene cessavit. Tametsi vero Rufiniana non satis fida ubique et integra dici possit, singularia tamen ab Rufino inserta habet et ad crisin Graeci textus Eusebii haud exigui momenti est.

SAEC. XV. 1474. Sine loci et typographi indicio, f o . Eusebii Historia ecclesiastica, per Rufinum e Graeco [Col. 0021D] in Latinum traducta. Maittaire, t. I, p. 332, et ex eo Hamberger, t. III, p. 43. Fontanino haud innotuit, qui sequentem principem putat .

1476. Romae, apud Joannem Philippum de Lignamine, f o . Liber Historiae ecclesiasticae Eusebii Caesariensis, quam beatus Rufinus presbyter de Graeco in Latinum transtulit. Haec inscriptio non in prima pagina, sed post Lignaminei ad Xystum pontificem nuncupatoriam epistolam legitur. In fine: Millesimo CCCCLXXVI, die 15 Maii P. M. Sixti quarti, anno ejus quinto completum est hoc opus. Nuncupavit Joannes [Col. 0022A] Philippus, archiater pontificius, Xysto IV P. M., cujus in litteras et litteratos homines studium ac patrocinium in epistola praefixa mirifice extollit, atque post plurima, jussu illius typis impressa et eidem Xysto dicata ad Historiam se convertisse et ab hac Rufiniana auspicatum esse dicit. In quibusdam exemplaribus hujus epistolae loco alia plane ad card. Guil. de Estoutavilla legitur, unde hanc editionem distractis statim exemplaribus recusam censuit, duasque adeo ejusdem typographi proposuit Fontaninus. Audiffredus contra non negat consilium forte recudendae editionis Lignamineo fuisse, sed ultra primum voluminis quinternionem typographum non processisse, idque institutum rursus abjectum esse contendit. Caeterum secunda editio, sive tota excusa, sive incepta tantum fuerit, admodum rara et elegans [Col. 0022B] est, litteris tamen paulo crassioribus et syllabis pro saeculi more saepe contractis, de eaque nec non aliis a Joan. Phil. excusis libris pluribus Fontaninus l. l., et nuper P. Franc. Xaver. Laire, in Specim. p. 232, 233, et Audiffredi, p. 212 sq.

1479. Mantuae, apud Joan. Schallum Herosfeldensem, f o . Eusebii Historia eccl., etc. Joan. Schallus Germanus, arte pariter ac Lignamineus medicus, utrumque et curam et typos novae editioni accommodavit, Romana editione ignorata. Fontaninus aeque elegantem esse dicit ac Romanam. Inscripta est Friderico Gonzaga, Mantuae marchioni. Epigramma in fine operis adjectum quinque distichis constans vide apud Fontaninum.

1497. Parisiis, apud Petrum Lovet, in-4 o . Eusebii [Col. 0022C] Hist. eccl., etc.

SAEC. XVI. 1514. Argentinae . . . . in-fol. min. Eadem cum Bedae Historia eccl. gentis Anglorum. Rarissima putatur, emendata non item; quippe quam depravatissimam et mendosissimam Joan. Gravius apud Fontaninum excitatus dicit .

Intra an. 1514 et sequentem, ed. Parisiis, sine anni et typogr. nota, in-8 o Eusebii Hist. eccl., Rufino interprete. Accuravit et ad codices mss. et varias edd. denuo recognovit Gaufridus Boussardus, theol. Paris. Nuncupavit Stephano Poucherio senatus Galliarum praesidi et Parisiens. postea antistiti.

1523. Lugduni, apud Benedictum Bonnyn, in-8 o . Eadem ex editione Boussardi.

[Col. 0022D] Basileae, apud Joan. Froben, f o . Historiae ecclesiasticae Eusebii Pamphili Caesariensis libri IX, Rufino interprete. Rufini presbyteri Aquileiensis libri duo recogniti ad antiqua exemplaria Latina per beatum Rhenanum, in Auctoribus Historiae eccl. primum locum occupant.

1525. Parisiis, apud Franc. Regnault, in-8 o . Eadem ex Boussardi editione.

1528. Basileae, ap. Joan. Froben, f o . Eusebii Hist. eccl libri IX, Rufino interprete, etc.; repetitio Rhenanianae, cujus tamen praefationes sunt rejectae.

[Col. 0023A] 1533. Lugduni, apud Bened. Bonnyn, in-8 o . Eadem ex editione Boussardi.

1539. Basileae, ap. Joan. Froben, f o . Eadem cum iisdem historicis Rhen. aliquot libellis auctioribus.

1541. Parisiis per Galeotum a Prato, f o . Eadem cum iisdem ex recognitione Rhenani impressis.

1542. Basileae, apud Henric Petri, f o . Eadem in tomo III Operum Eusebii Latine editorum.

1544. Basil. ap. Froben, f o . Eadem ex ed. B. Rhenani inter auctores Hist. eccl.

1548. Antuerpiae, ap. Joan. Steelsium, in-8 o . Eadem cum iisdem auctoribus Hist. eccl. tomis II recusis.

1549. Basil. ap. Froben, f o . Rufini Historiae eccl. libri II, cum auctoribus Histor. eccles., ex interpret. [Col. 0023B] Wolfg. Musculi. Similiter in repetitis an. 1554 et 1557, nec non ed. Henricpetrina, Bas. 1611.

1570. Basileae, ap. Henric Petri, f o . Eadem cum brevibus scholiis Joan. Jac. Grynaei, in tomo II eorumdem Eusebii Operum, ubi tamen liber X est ex versione Joan. Christophorsoni, liber vero XI ex Rufino.

1571. Parisiis, ap. Nic. Chesnan, f o . Rufini libri duo Historiae eccl., quibus Eusebium supplet, cum Eusebii Hist. eccl. ex versione Christophorsoni et Schol. Joan. Curterii.

1580. Parisiis, ap. Mich. Sonn, f o . Rufini Hist. eccl. libri II, cum ejus Opusculis a Ren. Laur. de la Barre editis.

SAEC. XVIII. 1740-41. Romae, typis Antonii de Rubeis, [Col. 0023C] in-4 o . Tomi II ecclesiasticae Historiae Eusebii Pamphili libri novem, Rufino Aquileiensi interprete, ac duo ipsius Rufini libri: opus in duas partes distributum, quarum altera Eusebii, altera Rufini libros continet, ad Vaticanos mss. Codices exactos notisque illustratos labore ac studio F. Petri Thomae Cacciari a Bononia Carmelitae rel. Accedit postremae parti ejusdem historica dissertatio de vita, fide ac Eusebiana ipsa Rufini translatione et cum iudice locupletissimo.

Per centum et sexaginta sex annos Rufiniana Eusebii translatio prelo non tradita erat. Haec vero tam commendati veteribus operis fortuna iniquior Cacciario visa est, quam tolerari diutius ab homine ecclesiasticae historiae studioso fas esset. Bene autem [Col. 0023D] intellexit non satis esse typis iterum describendum textum Rhenanianum tradere, sed emaculandum et expoliendum ab innumeris, quas facile in pristina specie detegeres, sordibus sibi sumpsit, atque ita restitutum demum Valesianae versioni opponere ausus est, si junior ejus ac nitidior forma detrahere aliquid amatorum illi posset. Non opus est ut multis declaremus quam dextre ipsi hoc propositum cesserit, cum satis superque viri doctrina et solertia ex Leonis Operum editione constet, cui hoc labore quodammodo praelusisse videri queat. Textum igitur ad quinque insignes codices mss. Vaticanos collatum exhibuit, his legibus sibi scriptis, ut nihil de superiorum editorum lectione immutaret, nisi duo saltem [Col. 0024A] codices suffragarentur, etiamsi in loca incideret, de quorum corruptione vix dubitari posset. Aspersit etiam notas, sed quas juvenibus studiosis tantum, non viris doctis scripsisse videri vult; in quibus partim historica breviter et quae geographiam attinent vel loca sanctorum et Patrum notantur. Ultimo loco denique et quidem in dictae dissertationis de Rufini vita et fide, quae cum libris ab ipso Rufino ad supplendum Eusebium scriptis secundum volumen constituit, parte tertia, de versione Rufiniana, videlicet 1 o de ejus apud majores auctoritate, usu et pretio; 2 o de Musculana et Christophorsoniana Eusebii versionibus; 3 o de Valesii translatione; 4 o de Rufinianae versionis laudibus ex ipso Valesio disserit, ac 5 o utriusque Rufini et Valesii [Col. 0024B] versiones ad Graecum textum invicem examinat, illamque huic superiorem censet. Quo novo tamen judicio Valesium non protinus contemnit et flocci facit; sed deteriorem ejus conditionem a codicibus imprimis Graecis Eusebii ducit, quos ad unum omnes pro interpolatis et corruptis habet, Rufinum contra, Eusebii temporibus tam propinquum, verisimile putat ex limpidioribus fontibus hausisse. Deinde vero in potioribus ipsius Rufini vestigia pressisse ab eoque subsidia petiisse juniores interpretes, addit atque exempla, utrumque argumentum roborantia, quinto potissimum paragrapho subministrat.

Codices Cacciarii. Omnes Vaticani. Primus, n. 1978, pergamenus, in-4 o , circa saeculum XIII scriptus, [Col. 0024C] constabat fol. 174, solamque Rufini versionem continebat cum decimo et undecimo libro ab eodem scripto. Textus in columnas divisus. In margine variae aspersae erant annotationes.

Secundus, n. 5989, quaternis, scriptus a. 1448, et absolutus die 13 Decembris in Verona, libros tantum a Rufino conversos complectebatur. Singulis capitibus tituli praefixi et marginibus notae appictae erant, iis quas Rhenaniana exhibet non dissimiles. Atqui hunc potissimum se secutum testatur, quod accuratissime scriptus esset.

Tertius, n. 564, formae majoris, pergamenus et in duabus columnis scriptus, constabat fol. 77. Saeculi videbatur XI, et optimas lectiones dedit. Fuit olim [Col. 0024D] reginae Sueciae.

Quartus, n. 563, pergamenus, constabat fol. 72, ad saec. XII. Cacciarius refert. Litterae initiales vario ornatu gaudebant. Complectitur praeterea Recognitiones Clementis a Rufino versas hac epigraphe: Ruffini Aquileiensis episcopi ( sic) in historiam Clementis quae dicitur Itinerarium Petri seu Clementis recognitionum.

Quintus, n. 385, recenti sed perpulchro charactere scriptus, et miniatis figuris operose distinctus, unde ex perantiquo insigniori quopiam exemplari sumptum suspicatur editor, constabat fol. 201, asservaturque in ea Vaticanae Bibl. parte quam Urbinatem dicunt.

II. Rufini Historia eremitica, seu de Vitis Patrum liber.

[Col. 0025A]

Patres vel sanctos quorum vitae Rufini hoc libello enarrantur, in Nitriae eremo aliquando floruisse discimus, atque ut certius, qualem volumus librum, constet, nomina singulorum et ordinem in recentissimis editionibus obvium apposuisse plurimum juvabit.

Praemittitur prologus incipiens a verbis Benedictus Deus, desinens: Et perfectae sapientiae palmam vel patientiae requirant. Capitula libri sunt 33. 1. De S. Joanne; 2. de Hor.; 3. de Ammone; 4. de Beno; 5. de Oxyryncho civitate; 6. de Theone; 7. de Apollonio; 8. de Ammone; 9. de Coprete presb. et Paternatio; [Col. 0025B] 10. de Syro abbate, Isaia, Paulo et Anuph.; 11. de Heleno; 12. de Elia; 13. de Pithyrione; 14. de Patre Eulogio; 15. de Apellen presb. et Joanne, 16. de Paphnutio; 17. de Monasterio abbatis Isidori; 18. de Serapione presb.; 19. de Apollonio monacho et presb.; 20. de Dioscoro presb.; 21. de Monachis in Nitria commorantibus; 22. de loco qui dicitur Cella; 23. de Ammonio; 24. de Didymo; 25. de Cronio; 26. de Origene; 27. de Enagrio; 28, 29. de duobus Macariis, Aegyptio et Alex.; 30. de Ammone primo Nitriae monacho; 31. de Paulo Simplice; 32. de Piammone presb.; 33. de Joanne. Epilogus tandem De periculis itineris ad eremos.

Hoc ergo opusculum, quo ab omni inde aevo nihil pene frequentius lectitatum ac descriptum, et recenti [Col. 0025C] memoria impressum est, temporibus proxime Rufinum attingentibus lectores dubios de auctore suo habuit, successuque temporis tanta opinionum hac de re seges succrevit, ut Rosweydus decem vel undecim enumerare posset, quibus passim ascriptus fuerit, nomina, ac verus illius auctor non nisi recentiorum studio agnitus sit et postliminio restitutus. Quod primum a Jac. Fabro Stapulensi factum Rosweydus deprehendit. Nititur hoc maxime Hieronymi testimonio in epist. 43 ad Ctesiphontem, quo ipso diu nimis ad eripiendum, quod Rufino debebatur, usi fuerant, ut scilicet Evagrio tribuerent; deinde ipsius etiam Rufini in Historia eccl., lib. XI, cap. 4 innuentis se ejusmodi libro scribendo post absolutam historiae seriem operam daturum. Quibus [Col. 0025D] positis, multis et variis praeterea argumentis ex ipso plerisque libro petitis idem astruxerunt Rosweydus et Fontaninus in hoc tamen inter se discrepantes, quod ille Rufinum pro interprete tantum eorum quae Heraclides forte aut Palladius graece scripsissent, habeat, idque ex parte causam putet cur tam facile ignorari Rufini opera potuerit, alteram eam ratus, quod propter Origenistas nonnullos immixtos non ausus sit proprio nomine fetum suum protrudere et venditare; Fontaninus contra expedita argumentatione tueatur, Rufinum ipsum scriptorem fuisse, sed nomine alterius qui in Aegypto versatus [Col. 0026A] itinera et res a se visas ipsi ut stylo romano decoraret, narraverit, quem fuisse vult Petronium Bononiensem, cui Gennadius scribit sua aetate vitas Patrum assignatas. Tantum autem abest ut ex Graeco interpretatum vitas istas Rufinum putet, ut ejus potius operam Graece postea versam et Palladii Historiae ob rerum cognationem immixtam esse, ita ut ex utroque auctore unum corpus fieret, non improbabiliter credat. Causam porro ob quam Hieronymi nomen libro praefigi consueverit, minime a vero profecto abludentem Fontaninus docet, Vitas Patrum aliquas ab Hieronymo conscriptas, cum hisce Rufinianis, nullum nomen praeferentibus, ob argumenti similitudinem compactas effecisse dicens, ut omnia ad Hieronymum tanquam unicum auctorem referrentur. [Col. 0026B] Atque jam opportunum erit ut lectorem moneamus. Vitas Patrum a Rufino scriptas nunquam seorsim esse vulgatas, sed in codicibus mss. omnibus aeque ac impressis libris a prima ad novissimam usque editionem cum aliis diversorum auctorum esse conjunctas, iis scilicet quae apud Rosweydum septem prioribus libris comprehenduntur, in editionibus antecedentibus autem varie pro cujusque concinnatoris captu dispersae sunt aut coagmentatae Rosweydus viginti enumerat Vitarum harum editio nes, quas tamen ad tria commode genera revocari posse putat hoc modo, ut primam familiam ducat editio sine loco, anno et typographi nomine excusa, quam ipse reliquis omnibus vetustate anteponit, nosque suo deinde loco ad ductum ejus cognoscendum [Col. 0026C] dabimus; alteram exordiatur editio Norimbergensis anni 1478, tertiam denique Coloniensis anni 1548 constituat. Quam viri diligentissimi descriptionem equidem hactenus valere putaverim, si non cunctis quae usquequaque exstent, sed viginti tantum ab isto enumeratis editionibus Latinis regulam hancce scriptam velit. Sunt enim apud nos editiones duae, altera plane innominata, altera anni nota carens, quae et inter se diversae et a prima, quam facit Rosweydus, ambae differunt. Nec dubito quin aliquanto plures reperiri possint, quae inter se comparatae omnino nullam inter antiquissimas editiones intercedere cognationem evincant.

Caeterum in ipso singularum editionum recensu morem hactenus a nobis semper conservatum, ut [Col. 0026D] innominatas editiones post reliquas saeculi XV demum commemoraremus, semel hoc loco deserere ac reliquis eas praemittere placuit, tum quoniam vix dubium esse possit quin singulae anni 1478 vetustate superent, tum ne a secunda, quam Rosweydus facit, editionum classe initium faceremus. Deinde Rufinus solus nobis curae est, cujus quidem liber in Collectione vitarum semper eminuit et antiquitus unice intelligebatur, dum Vitas Patrum veteres citarent, quapropter multa, quae in universum editionibus, imprimis principibus quas putat, accuratius noscendis, admirabili diligentia describendo et inter se conferendo [Col. 0027A] Rosweydus explanavit, hic omissa vides, quae bibliographis haudquaquam posthabenda sunt.

SAEC. XV.

I. Sine loco et anno, f o . Deest inscriptio. Typis plane rudibus et qui certe in ipsa typographiae infantia impressam eam arguant, exscriptam Rosweydus tradit. Initium libri sic habet: Incipit praefatio Hieronymi presbyteri in primum librum de Vita sanctorum Patrum. Deinde: Benedictus Deus, etc. Desinit totus liber in Marino monacho. Constat omnino quinque libris, quorum primus Rufini nostri post prologum Benedictus Deus, etc., a Vita sancti Johannis abbatis incipit. Finit in septem periculis itineris. Atque haec est princeps omnium ex Rosweydi sententia [Col. 0027B] editionum, quam nisi ante annum 1471 excusam putat. Posterius ex Dionysio Carthus. de quatuor novissimis probat, qui articulo 52 historiam Macarii de cranio sacerdotis gentilis invento narrat, eamque citat ex lib. IV Vitarum Patrum, quae in hac prima editione libro IV habetur. Obiit autem Dionysius, Trithemio teste, eo ipso anno. Alterum ex ms. monasterii Cortracensis conjicit, quod, cum verbotenus cum hac editione conveniat, ita ut descriptum ex eadem putet, completum subscriptione significatur anno 1469, mense Novembri. Haec ergo editio eadem forma et ordine tertio fuit typis submissa, nulla, ut Rosweydus animadvertit, plane accessione aut immutatione, nisi quod summaria capitum posteriores duae adjecerint et interseverint, [Col. 0027C] quae in prima omnino desiderantur. Fontaninus huic primae Rosweydi anteposuit Ulmensem apud Joan. Zainer, de qua nos pluribus.

II. Sine loco et anno, f o . Deest inscriptio. initium: Incipit prologus. Praesto nobis est talis editio, qualem hic innuit Rosweydus, cujus initium: Incipit prologus in Vitas Patrum. Videtur summae antiquitatis, charactere Gothico admodum rudi, diffluente et inaequali, paginis sectis, sine plagularum ac foliorum signis et numeris impressa. Similiter omnes litterae initiales majores et minores desunt. Prologum sequitur tabula in librum primum, cujusmodi etiam singulis reliquorum quatuor librorum praeemittitur. In fine, qui in paginae a versae columnam alteram dimidiam incidit: Explicit liber quintus de [Col. 0027D] Vitis sanctorum Patrum. Deo gratias. Haec ultima verba litteris Gothicis majusculis. Differt tamen a prima, qualem Rosweydus descripsit, in eo quod Vita Marini, quam in illa post finitum textum libri V sequi notavit, tanquam ipsius hujus libri pars, nempe caput 94 in praesenti editione compareat atque insuper caput 95 accedat, Vitam Euphrosinae habens, quod incipit: Fuit vir quidam Pafuntius nomine, etc.; desinit verbis: Glorificantes Deum Patrem et Filium ejus Jesum Christum una cum sancto Spiritu in sempiterna saecula. Amen. Manus ignota ad calcem voluminis ascripsit: Excusum comperi ex collatione cum antiquissima editione anni 1462, circa idem tempus.

[Col. 0028A] III. Sine anno et loco, f o . Absque inscriptione incipit: Prologus infructuosum.

Sine loco et anno, f o . Inscriptio abest. Primo loco exhibentur Vitae Patrum quae Rufino Aquileiensi tribuuntur, deinde sub titulo: Exhortationes sanctorum Patrum et perfectiones monachorum, quas de Graeco transtulit Hyeronymus, Vitae eremitarum a Graeco anonymo scriptae interpretibus Pelagio diacono, Joanne subdiacono et Paschasio diacono apud Rosweydum libris V, VI et VII comprehensae. In extrema vero parte admodum a Rosweydi textu differunt. A Paschasii praefatione volumen exorditur, cui litteris majusculis superscriptum: Prephatio operis. Ante prologum autem inscriptio legitur: Divi Hyeronimi libellus de Vitis Patrum editus feliciter incipit, proximumque [Col. 0028B] deinceps caput inscriptum est de sancto Johanne Baptista. Impressus est charactere minuto Gothico eleganti, qualem alibi non vidimus. Ad calcem nostri exemplaris manus ignota ascripsit: Opus hoc Neapoli a magistro Matthia Moravo circa an. 1470, impressum maxime probabile videri. Certe Italica est, nam familiam Germanicarum editionum haud duxit.

Ulmae, ap. Joan. Zainer, sine anno, in-fol. Deest inscriptio. Impressum est paginis latis, charactere Gothico admodum luculento in charta nitidissima. Exordium fit in aversa primi folii pagina a registro duabus columnis impresso, per sequentia novem folia integra, excepta ultimi folii columna quarta, quae [Col. 0028C] vacua est, continuato. Textus complet folia 375. Constat duabus partibus seu libris, quarum prima a Rufinianis Vitis incipiens, quas eodem plane ordine quo supra enumeratae sunt, exhibet, Hieronymianas sancti Hilarionis, etc., itemque feminarum, quas ille contexuit; denique multas alias e diversis auctoribus subjungit. Inscripta est: Incipit prologus sancti Hieronimi cardinalis. presbiteri. in libros vitaspatrum sanctorum. Egiptiorum. etiam eorumque in Scithia Thebaida. atque Mesopotamia morati sunt: non solum quos oculis vidit. maximoque labore inspexit: verum et quamplura a fide dignis relata inscripsit notabili diligencia. Denique aliorum etiam autenticorum libellos. fideliter e greco in latinum transtulit: et ab aliis translata pro sui perfectione huic operi inseruit. Subscriptio [Col. 0028D] sonat: Finit vita beati patris Effrem. et per consequens liber primus vitaspatrum. Altera pars exordium ducit (p. 215) a libro qui apud Rosweydum tertius est et ab eo Rufino simul ascribitur, cujus Prologus: Vere mundum quis dubitet meritis stare sanctorum, qui hoc loco toti secundae parti praefigitur. Textus inscriptio est: Incipiunt adhortationes sanctorum Patrum profectionesque monachorum; ceterique subsequentes libelli, quos de Graeco in Latinum transtulit sanctus Hieronymus cardinalis presbiter. Finitur in epistola sancti Macharii ad monachos, verbis: Prestet nobis itaque dominus ut inveniat in nobis talem mansionem. qui vivit et regnat deus in secula seculorum. Amen. Extrema denique subscriptio: Liber [Col. 0029A] Vitaspatrum sancti Hieronymi cardinalis presbiteri secundum alphabeti ordinem bene registratus impressus per lohannem Zainer in oppido Ulm finiunt feliciter. Memorant de Bure Bibl. instr. t. I, p. . .; Seemiller, Biblioth. Ingolstd. Incunab. typogr., fasc. 1, p. 128, n. 30. Adde Helmschrot, t. II, 72. Servat etiam Bibl. Reg. Acad. Ex allatis autem constabit quantum inter hanc et reliquas editiones discrimen intercedat.

1478. Norimbergae per Anton. Koburger. Nonas Mai., f o . Inscriptio deest. Charaetere Gothico majori paginis sectis impressum. Incipit a praefatione, quam ad ed. 1483 notabimus, quae editionem innominatam et Ulmensem tangere videtur. Cf. etiam Seemiller Incun. Typ. Ingolst. Bibl., fasc. 2, p. 25, n. 9. Accuratius [Col. 0029B] descripsit Rosweydus imprimisque ea quae de dispositione totius voluminis per litteras alphabeti editor docet, distincte enucleavit. Ex his autem quae proleg. 19 de contentis hujus editionis annotavit, intelleximus ex Ulmensi aeque ac Rosweydi principe esse conflatam. Rufini liber ut in superioribus ab initio exhibetur.

1483. Norimb. per Ant. Koburger, f o . S. Hieronymi cardinalis presbyteri Vitae Patrum. In fine: Anno Christi Nativitatis millesimo quadringentesimo octuagesimo tertio, Nonas vero April., ob beatorum Patrum profectum vitam eremiticam diligentium gesta, quorum (haud immerito) memoriter sunt commendanda. Opus (Vitas Patrum appellatum) insigne a quamplurimis excerptum codicibus per sacrarum Scripturarum viros [Col. 0029C] admodum peritissimos. In oppido Nurinbergen per Anthonium Koburger oppidi praefati incolam, quam compte impressum, finit feliciter. Character est medius inter Gothicum et rotundum et ad hunc prope accedens. Impressum est paginis sectis. Sequitur post subscriptionem index rerum, quem praecedit praefatiuncula supra in antecessum jam laudata, quae novam atque a superioribus editionibus, quas confusas vocat, recedentem partitionis rationem explicat. «In quatuor, inquit editor anonymus, distinxi partes divisas differentesque: in cujus prima collegi historialia; in parte secunda libellos et doctrinalia; in parte tertia de regulari observantia; et finali parte de laude et virtutum efficacia. Ita sane, ut pars prima per historias, secunda per libellos et paragraphos, [Col. 0029D] pars tertia per rubricas, et quarta per rubricarum capitula distinguatur,» etc. Cf. etiam Repetitio ed. Koburgerianae 1478; Pray, Index lib. rar., Bibl. Bud., p. I, p. 506.

Venetiis, per Octavianum Scotum Modoetiensem, in-4 o . B. Hieronymi Vitae Patrum. Rosweydus. in Cat. Bibl. S. Angeli ad Nidum Neapoli (1750, in-fol.] p. 152 occurrit, absque typographi indicio. Commemorat etiam talem fere editionem Vitarum, quae dimidia folii ultimi parte truncata erat, cl. Helmschrot, p. II, p. 105 sq., quam eamdem cum hac esse nullus dubito, sed lectorem curiosum ad eumdem missum facio.

[Col. 0030A] Sine loco et typographi nomine, f o . Vitaspatrum. Rosweydus laudat, et Germanicam sibi videri addit.

1485. Norimbergae, ap. Anthon. Koburger, f o . Eaedem. Weislinger, Catal. Bibl. Ord. S. Joan. Hieros. Argentorati, p. 110. Aliam ejusdem anni et formae, sed loco et typographi nomine destitutam Rosweydus octavo loco commemorat. Alteruter erraverit, an uterque vera tradiderit, videant alii.

1500. Venetiis, apud Bonet. Locatellum, in-4 o . Vitaspatrum. Haec in titulo litteris majusculis inter Gothicos et rotundos mediis, quibus, minutioribus tamen, totum volumen exscriptum est. In fine: Beatissimi Hieronymi card. presb. sancte rom. eccl. cath. doctoris praecipui Libris qui vitaspatrum inscribuntur; diligenter examinatis: vigilantique studio emendatis: [Col. 0030B] atque per punctas et comas distinctis: finem imposuit Venetiis Bonetus Locatellus presbyter. Iussu impensisque viri domini Nicholai ex Franchfordia oriundi. Anno ab incarnatione domini nostri Iesu christi. Millesimo quingentesimo. Octavo Idus aprilis. Incipit ab iis quae sequuntur subscriptionem editionis 1483, pariterque ac illa paginis sectis impressum est. Utraque admodum luculenta.

SAEC. XVI.

1502. Lugduni, per Nicolaum Wolff de Lutreâ, et venundantur a Jacobo Huguetano, in-4 o . B. Hieronymi Vitae SS. Patrum. Titulus sistit insigne bibliographi, ligno quidem impressum, sed quod aeris pene ἀκριβείαν et nitorem refert cum inscriptione: La marque de Jacques. Huguetan libraire en Hoc supra: Vitaspatrum. [Col. 0030C] Circum latera ejusdem versiculi:

Si virtus animi rebus praestare caducis
Creditur, excultis nil dignum duxero libris.
Ecce parare tibi posthac, studiosa juventus,
Aere potes modico quos multo impressimus auro.

Infra legitur: Venundatur lugduni ab jacobo huguetano eiusdem civitatis bibliopola et cive in vico mercuriali ad angiportum qui in Ararin ducit. Et parisiis in vico sancti iacobi sub diva virgine prope sanctum benedictum. In fine subscriptio, quae in superioribus, additis: Impressum Lugduni amaenissima urbe, per magistrum Nicolaum Wolff de Lutrea MCCCCCII mensis Aprilis die vero XXVIII. Expressa est Koburgeriana, charactere Gothico minuto, paginis sectis. Laudatam praeterquam a Rosweydo nusquam invenimus. Praemittitur epistola dedicatoria Hugonis Dissuti in utroque [Col. 0030D] jure doctoris Cabilonensis canonici, qua Joanni de Ponpeto, J. U. D. Cabilonensique episcopo ac abbatialis monasterii S. Petri prope muros Cabilonenses commendatario administratorique perpetuo, operae suae pretium exponit, nihil sani, nihil prorsus a mendis tutum superioribus editionibus tribuens, ut sibi soli omnem emaculationem debere intelligant.

1507. Lugduni, per Jannot de Campis, in-4 o . Eaedem, cum eadem Jo. Dissuti praefatione. Rosw. in Cat. Musei Britt. ejusdem anni et formae editio sine loco prostat.

1508. Venetiis, per Bonnetum, in-4 o . Eaedem. Undecima apud Rosweydum.

1509. Lugduni, per Steph. Balann, in-4 o . Eaedem.

[Col. 0031A] 1512. Lugduni, per Jacobum Sachon, in-4 o . S. Hieronymi in Vitas Patrum celebre opus. Rosw.

Venetiis, apud Nicolaum de Francofurdia, in-4 o . Idem opus. Rosw.

1515. Lugduni, per Jac. Myt, in-4 o . S. Hieronymi in Vitas Patrum percelebre opus, oculos mortalibus coelumque aperiens.

Scandere celsa volens supremi sidera coeli
Me planum lecto quisquis habebit iter,
Hic cernet magno coelum subiisse labore
Antiquos; levior ad datur astra via.

Venundantur Lugduni abs Jacobo Huguetan in vico Mercuriali ad angiportum qui in Ararin ducit. In fine: Beatissimi Hieronymi cardinalis presbyteri, sancte Romane ecclesie Catholice doctoris praecipui Libris, qui Vitaspatrum inscribuntur, diligenter examinatis [Col. 0031B] vigilantique studio emendatis atque per puncta et commata distributis nuper finis imponitur. Impressis Lugduni per honestum Jacobum Myt. 1515, die vero XVII, mense Augusti. Pray ind. libr. rar. Bibl. Bud. t. I, p. 507.

1520. Lugduni, per Jacobum Mareschal, in-4 o . Idem opus. Rosw.

1536. Lugduni . . . . S. Hieronymus de Vitis Patrum. Cat. Bibl. Barber.

1537. Lugduni, per Anton. Vincentium, in-4 o . Idem. Rosw.

1547. Coloniae, per Gasparem Gennepaeum, f o . Prototypon veteris Ecclesiae, continens vitas, gesta, dictaque sanctorum Dei amicorum utriusque sexus, auctore seu rhapsodo sancto Hieronymo partim, [Col. 0031C] partim aliis atque aliis.

Adornavit hanc editionem frater Theodoricus Loher a Stratis Carthusiae aulae Mariae in Bruxia prior ac provincialis visitator, eamque dedicavit principi Othoni S. R. E. card. episcopo Augustano, quem in epistola sua dedicatoria (d. Ratisponae an. 1546) de opera in hunc librum impensa edocet se antiquis iisque fide dignis mss. exemplaribus octo aut decem simul collatis textum recognovisse et restituisse, deinde in ordinem certum, juxta seriem et rationem temporum, quo quisque Patrum huic illuxerit mundo, digessisse. Constat haec editio quinque libris ut prima, sed ordine multum immutato et quibusdam ex secunda editione et aliunde (Ulmensi puta, quam ignoravit Rosweydus) additis. Rufini liber non continuo [Col. 0031D] tractu, sed dilaceratus exhibetur, nempe ex tribus, quibus liber primus constat, partibus, prima de sanctis viris et secunda de sanctis mulieribus permista et conflata est e Rufino. Reliqua vide apud Rosweydum.

1548. Ibidem, apud eumdem typogr., f o . Vitae sanctorum Patrum veteris catholicae atque apostolicae Ecclesiae dicta gestaque insignia et admiranda excellentium aliquot Dei amicorum utriusque sexus complectentes, auctore D. Hieronymo partim, partimque aliis atque aliis, quos versa pagella nosse poteris. Accepta et approbata ab Ecclesia catholica ante annus plus mille quinquaginta.

Ab eodem editore proficiscitur, qui ovam tamen [Col. 0032A] epistolam dedicatoriam (d. Augustae XII Kal. Febr. 1548) ad Henricum abbatem coenobii ord. D. Bened. in Wiblinghen Constantiensis dioecesis praemisit, in qua a plus mille erroribus ad vetustissima pariter ac diversa exemplaria Vitas Patrum repurgasse se affirmat. Quod utrum de iterata hac opera ejus, an de cura universa intelligendum, novane editio sit, an titulus tantum prioris mutatus, nescire se Rosweydus fatetur. Ordo idem est ac in superiore, et Rufiniani operis eadem plane ratio, omninoque nihil differre Fontaninus scribit.

1596. Compluti, apud Joan. Gratianum, in-4 o . Vitae sanctorum Patrum. Rosweydus.

SAEC. XVII.

1615. Antuerpiae, ex off. Plant., f o . Vitae Patrum [Col. 0032B] de vita et verbis seniorum, sive Historiae eremiticae libri X auctoribus suis et nitori pristino restituti ac notationibus illustrati opera et studio Heriberti Rosweydi Ultrajectini e soc. Jesu theologi.

Totius hujus operis ratio ad nos haud pertinet. Sufficit indicasse quaenam Rufini partes in eo sint. Vitae scilicet Patrum eremitarum librum secundum hujus collectionis constituunt. Editor autem non veritus est totum etiam tertium librum Verba Seniorum inscriptum et in sectiones 220 divisum, cujus prologus fere mundum quis dubitet meritis stare sanctorum, Rufino deferre. Cujus judicii sui causam tam universam styli similitudinem, quam singulorum in utriusque libri prologo locorum convenientiam praetendit, quae posterior tamen vix admittenda erit, [Col. 0032C] sed diversum potius auctorem Rufini imitatorem prodere videtur. In prolegomenis, ut supra jam indicavimus, fusius de fatis omnium horum scriptorum de Vitis Patrum et Rufini libris disputat. Singulis libris notas haud vulgaris eruditionis plurimumque criticas adjecit.

1617. Lugduni . . . . in-f o . Vitae Patrum; studio Heriberti Rosweydi. Repetitio Antuerpianae.

1628. Antuerpiae, ex off. Plant., f o . Vitae Patrum; studio Herib. Rosweydi, editio secunda varie aucta et illustrata.

Rufini liber primus a p. 445-491 extenditur; secundus, qui ibi tertius est, a p. 492-535.

Versiones. Mature in Graecam linguam traductam esse Historiam eremiticam, haud temere Fontaninus [Col. 0032D] asseruit. Exstat enim etiamnunc in mss. codd. pura puta haec versio, a Palladii Historia Lausiaca plane diversa sub Hieronymi nomine. Talem in Biblioth. Coisliniana se deprehendisse notavit Montefalconius, p. 198, sub titulo Historiae monachorum Aegypti, cujus verum auctorem ille quidem ignorabat, ut ante eum Joan. Meursius, qui in praefatione ad Palladii Historiam Lausiacam, quam graece vulgavit, penes se librum esse inquit de Vitis Patrum Aegypti a nostro haud dubie nequaquam diversum. Quid quod Cotelerius adeo in Monum. graec., t. III, p. 171, praefationem et partem hujus versionis ex codicibus Colbertinis et regiis, quos laudat p. 564, ediderit, ubi in cod. Colbertino 1215 Rufini Historiam Graece [Col. 0033A] scriptam et Hieronymi presb. Dalmatae nomen praeferentem, post Palladii Lausiacam exstare annotavit? Fragmenta etiam hujus versionis ex codd. Venetis et Augustanis Rosweydus accepisse se scribit proleg. 4, § 8, p. 23.

Nec Graece solum versa est, sed in Syriacam et Arabicam linguam etiam transfusa, ut Fontanino Maronita quidam narrabat. Frequentissime denique linguis recentioribus loqui docta, quarum versionum antiquissimae sunt Italicae, plurimae Gallicae, nec Belgicae, Germanicae et Anglicae desunt.

  • Italia I, 1476. Venetiis, apud Anthon. Bartholomaei, f o , in libros VI distincta, quorum primus Hieronymi nomen gerens ex diversis auctoribus, sed maximam partem Rufino, constat.

  • [Col. 0033B] Italica II, 1589. Venetiis, apud Gurros (in typograph. dei Guerra ), in-4 o , cum figuris ex nova interpretatione Joan. Marci Verdizotti.—Has duas commemorat Rosweydus; sed longe plures intra paucorum annorum spatium saeculo XV Italia vidit, quarum octo unus Francisci Car. Alter libellus (Bibliograph. Nachrichten Wien, 1779, in-8 o ) profert, nempe 1 o 1475, in Vinetia, impresse da M. Gabriel di Pietro da Trivisio, f o , nitidis characteribus, columnis sectis: 2 o 1477, in Vicenza, per Herm. Liechtenstein, f o ; 3 o 1479, in Vinetia, per M. Nicolao Girandengo, f o ; 4 o 1483, in Venezia, per Bernardino di Pino da Como, f o ; 5 o 1490, in Milano, pergli discreti Compagni Leonardo Pachel et Hulderico Scinzenzeller, f o , litteris Gothicis minusculis, absque [Col. 0033C] signaturis; 6 o 1493, in Vinegia, per Gioanne, f o ; 7 o 1499, in Milano, per M. Uld. Scinzenz., f o ; 8 o 1499, in Venezia, per Cristof. di Pensa, f o .

  • Gallica I, 1486, Lugduni, laudatur in editione Anglica mox adducenda.

  • Gallica II, 1494, Parisiis, ap. Joan. Dupré, f o , cum figuris, interprete anonymo. Ex secunda Latina expressum monet Rosweydus.

  • Gallica III, Parisiis, absque indicio anni et typographi, in-4 o cum figuris. Cum praecedente plane convenire ac forte ea priorem esse Rosweydos notat.

  • Gallica IV, 1605, Parisiis, apud Guillelm. Chaudiere, in-4 o cum figuris, interprete anonymo. Ex tertia Latina expressam vult Rosweydus. Quatuor libros [Col. 0033D] tantum continet, omisso toto quinto libro et Paschasio.

  • Gallica V, 1606, Parisiis, ap. Guil. de la Nove, in-8 o , interprete Jacobo Gaultier. Continet primum et secundum librum Rosweydi collectionis ex ed. secunda Latina.

  • Gallica VI, 1657, Parisiis, apud Petrum Petitum, in-4 o , interpr. Arnoldo Andillio tomi n ed. 4.

  • Gallica VII, Fosseo interprete, laudatur a Tillemontio in Vita S. Apollonii, t. X, p. 36.

  • Belgica I, 1490 ( Zwollae ) ap. Petrum van Os, f o . Constat tribus partibus varie dispositis et mixtis. Rufini librum totum continet.

  • Belgica II, 1498, Delphis, apud Henricum Ekert, van Hombrech, f o , priori similis.

  • [Col. 0034A] Belgica III, 1311, Leydae, apud Joan. Seversoen, f o , sequitur priores.

  • Germanica, sine anni et loci indicio, f o cum figuris. Convenit fere cum Belgica editione. Rufini Vitae a folio 85 circiter ad 161 extenduntur.

  • Anglica, 1495, Westmonasterici apud Wynkyn de Worde, f o , interprete Guilelmo Capton, ad editionem Gallicam Lugdunens. 1486 confecta est.

Codices. Ex pluribus harum Vitarum codicibus, qui Rosweydo praesto fuerunt, Rufini librum exhibebant:

  • Ms. S. Floriani, f o in membrana ante annos 800 scriptus.

  • Ms. Ingolstadiensis collegii Soc. Jesu, f o in membrana [Col. 0034B] scriptus valde vetustus.

  • Ms. Audomarensis ex ecclesia collegiata S. Audomari, vetustus et maxime perfectus. Librum Rufini sub ipsius nomine exhibet.

  • Ms. Affligeniensis ex abbatia S. Petri apud Alostum f o , membrana bonae notae.

  • Ms. Crisbiniensis ex monasterio ord. S. Ben. apud Valentianas, f o in membrana scriptus a vetusta manu.

  • Ms. Aquicinctinus ex coenobio ord. S. Bened. apud Duacum, f o in membrana.

  • Ms. Laetiensis major ex monasterio S. Bened. sub patrocinio S. Lamberti, f o in membrana. Liber secundus hic Posthumiano ascribitur et dicitur ad Phydosum missus.

  • Ms. Laetiensis minor, olim S. Michaelis in Sarto, [Col. 0034C] in-4 o in membrana.

  • Ms. Bonae Spei ex abbatia ejusdem nominis ord. Praemonstrat. apud Binchium Hannoniae oppidum, in-4 o obl. in membrana charactere bono et vetere. Fragmenta tantum ex diversis libris et Rufino continet.

  • Ms. Moretianus, f o in membrana, non valde vetustus quidem, sed plurima continens. Rufini librum Posthumiano ut Laetiensis major ascribit. A filiis D. Moreti acceperat Rosweydus.

  • Ms. S. Jacobi in Insula, ubi est abbatia ordin. S. Bened. Leodii, f o in membrana an. 1312 scriptus.

Ex eadem abbatia habebat libellum chartaceum in-8 o , in quo Vita S. Onuphrii erat recenti manu.

  • Ms. Camberonensis ex abbatia S. Mariae de Camberone [Col. 0034D] ord. S. Bernardi apud Athum, in membrana, f o recentiore manu. Liber Rufini sub hoc titulo venit: Incipiunt actus SS. Patrum a Posthumiano monacho editi et ad Fidosum missi.

  • Ms. Claromarescanus ex abbatia S. Mariae de Claromaresco juxta Audomarum, ord. S. Bernardi, f o in membrana charactere bono, sed non valde veteri. Liber Rufini nulli auctori inscriptus est.

  • Ms. S. Mariae Bibrach in Germania, f o in membrana, charactere utcunque vetusto.

  • Ms. S. Petri in Munster, f o in membrana, recentiore charactere quaedam tantum ex libro Rufini continet.

  • Ms. S. Sepulcri Major ex monasterio S. Sepulcri, [Col. 0035A] quod Cameraci est ord. S. Bened., f o chartaceus recentiore manu. Rufini liber Palladio tribuitur et ab Hieronymo Graece versus dicitur.

  • Ms. S. Sepulcri Major, in-4 o in membrana, manu recenti. Librum Rufini Hieronymo tribuit.

  • Ms. Carthusianorum Mariae de Gratia prope Bruxellas, f o in membrana scriptus an. 1460.

  • Ms. Ruraemundanus ex collegio soc. Jesu Ruraemundae, f o in membrana, ex ed. prima videtur exscriptus.

  • Ms. Sionius monasterii religiosorum de Sion ord. S. Augustini Cortraci, f o chartaceus scriptus an. 1469, haud dubie ad ed. primam.

III. Basilii Magni Regula seu Instituta monachorum.

Haec Rufini versio, ut ab ipso olim in Italia vulgata [Col. 0035B] erat, sancti Benedicti aevo vulgo Regula sancti Basilii audiebat, atque tunc temporis et in sequentibus saeculis frequenti lectione per monasteria versabatur. At recentioribus a typographia inventa temporibus non admodum typis frequentata est. Primus eam vulgavit Joannes Franciscus Brixianus, monachus congregationis sanctae Justinae, anno

1500. Venetiis, apud Lucam Antonium Juntam, in-4 o , in libro cui titulus: Quatuor primum approbatae religiosis quibusque vivendi formulae. Haec editio postea renovata est anno

1519. Parisiis, apud Joan. Petit, in-4 o , ubi tamen, ut Fontaninus observat, qui in codicibus mss. est Urseius, mendose appellatur Ursarius, fortasse Ursacius dicendus. Monachus Brixianus adnotavit in [Col. 0035C] fine hanc regulam in suo fonte apud Graecos ampliorem et in ordine accuratiorem haberi, eamque se cum aliis ejusdem Basilii diversis tractatibus Rufino interprete propediem Latinis donaturum . Ad manus nostras est editio operum Basilii Magni Latina ex interpretationibus Joan. Argyropuli, Geo. Trapezuntii et Raphaelis Volaterrani, anno

1523. Parisiis, apud Jod. Bad. Ascens., in fol., parata, in qua Regula de institutione monachorum Rufino interprete a folio 156 usque in finem legitur. Fol. 155 extremo praefatio Rufini in opus ipsum, quod capitibus centum constat, legitur. In fine praecedentis opusculi subscriptum: Finis Operum D. Basilii M. per R. Volaterranum traductorum. Sequitur Regula et quaedam alia per Rufinum translata. [Col. 0035D] Quorum similia fere in superioribus habentur opusculis. Id quo sit referendum non video, cum in ipso hoc opusculo totum volumen desinit; nisi forte ex ultima subscriptione divinare aliquid audeas, quae sic sonat: Explicitae sunt Institutiones monachorum sancti Basilii M. Caesariensis episcopi. Sub cujus regula militant omnes monachi Orientales et in Asia ferme et Graecia et olim etiam Carmelitae, ut et nunc, non sane multis mutatis. Epistola ad B. Gregorium Nazianzenum prius inter translata ab R. Volaterrano posita est. —Ita vero et hanc Rufinianae translatione deberi existimaverit oportet editor vel edendorum [Col. 0036A] auctor saltem Jacobus Faber Stapulensis. Caeterum hic quoque Ursarius pro Ursacius exscriptum est. Repetita est, si quid judico, haec editio, anno

1531. Coloniae, apud Eucharium, f o , quam Fontaninus laudat.

1575. Coloniae, apud Geruinum Calenium, f o . Eadem Regula, accessit Regula sancti Benedicti, Commentario illustratae per Joannem cardinalem a Turrecremata, p. 537.

Vera ac germana prae caeteris Rufini interpretatio creditur, quae laudatur in Concordia Benedicti Anianensis, cujus codici Regularum seorsum inseritur. Hinc ad membranas Colonienses, olim ex autographo sancti Mariani Trevirensis descriptas, ubi Rufiniana Regula primo loco legebatur, ad amussim expressam [Col. 0036B] evulgavit Lucas Holstenius anno

1661. Romae, ap. Vitalem Mascardum, in-4 o , in editione codicis Regularum quas SS. Patres monachis et virginibus sanctimonialibus praescripsere. Collecta olim a sancto Benedicto Anianensi abbate, parte prima.

Ex membranis Coloniensibus descripserat et ad Lucam Holstenium editionis causa miserat an. 1643 Fabius Chisius Neritinorum tunc episcopus sedis apostolicae apud Ubios Apocrisiarius, postea summus pontifex Alexandri VII nomine. Mox

Parisiis, ap. Ludovicum Billaine, in-4 o . Eadem editio repetita est et nuper admodum anno.

1759. Augustae Vindelicorum, sumpt. Ignatii Adami et Franc. Ant. Veith, f o , cum eodem codice a Mariano [Col. 0036C] Brockie multis accessionibus aucto, amplificato et in sex tomos diviso. Tomo I, parte prima, p. 67-108, haec Basilii Regula recusa est.

Praeterea de quodam consilio edendae hujus Regulae Rufinianae una cum aliis ejusdem operibus, initio saeculi XVII nescio quibus auctoribus suscepto, sed quod exitum non habuit, Fontaninus in medium profert verba sequentia praefationis in Opera sancti Basilii Gr. Lat. Parisiis apud Mich. Sonnium an. 1617 in-folio impressa: «Exstat etiam asceticorum librorum epitome vel certe regularum fusius expositarum, quam Latinitate donavit Rufinus Aquileiensis, ac librum de Institutis monachorum appellavit, eaque Coloniae una cum caeteris Rufini seorsim edetur, praesertim cum ordinem Regularum non servet [Col. 0036D] quem Basilii Opera prae se ferunt.» Idem observat Frontonem Ducaeum ibidem, tomo II, p. 28, col. 2, in notis ad Regulam fusius disputatam emendationes Latinae versionis Rufini ex duobus mss. codicibus Puteanis inseruisse. Porro aliam Basilii Regulam esse, quam Prosper Stellartius in libro cui titulus, Fundamina et regulae omnium ordinum, edito Duaci per Balthassarem Bellerum, an. 1626, in-4 o , p. 138, attulit. Denique hos insuper et obiter quidem codices Fontaninus laudavit: 1 o unum pervetustum membranaceum bibliothecae Sanctae Crucis in Hierusalem; 2 o alterum vetustissimum bibliothecae Sancti Germani a Pratis, in quo in ducentas interrogationes [Col. 0037A] totidemque responsiones iisdem subjectas Regula divisa sit.

IV. Basilii Magni homiliae septem a Rufino conversae.

Haec non nisi a Juliano Garnerio in ed. Operum sancti Basilii, Parisiis 1722, tomo II, p. 713, ex codicibus Regio et Colbertino editae sunt. Easdem in codice bibliothecae Vaticanae Urbinate, n. 67, membranaceo deprehendit Fontaninus loco laudato, cap. 8, t. I, p. 299.

In Benedictina Operum sancti Augustini editione post initium tomi IV exstat sancti Basilii praefatio ad Commentarium in Psalmos olim sancto Augustino attributa, quam editionis illius auctores interpreti Rufino transcribunt, quod item in codice bibliothecae Thuaneae t. II, p. 456, fieri Fontaninus observat. [Col. 0037B] Haec est praefatio homiliae primae sancti Basilii, a Rufino Latine translata; quam pariter Thomasius utrique Psalterio editionis 1 et 2, p. 11 et 43 praeposuit. Fontan.

V. Pamphili Apologia pro Origene a Rufino conversa.

Ex sex libris quibus haec Apologia constabat, solus primus a Rufino Latine redditus est. Reliquos, quorum quatuor ab Eusebio et Pamphilo conjunctis studiis, sextus ab Eusebio solo compositi erant, non attigit. Fuit haec ex causis una, quas cum aliis non gravioribus ad derogandum vero auctori librum Hieronymus excogitavit, et Fontaninus severa lance expendit, Lib. V, cap. 5, III, p. 254 sqq. Insertus est hic liber una cum Rufini Apologia in variis Origenis et Hieronymi editionibus, veluti Hieronymi Martianaea, [Col. 0037C] tomo V, p. 219-249, Origenis Ruaei, tomo IV inter Opera ad Origenem spectantia primo loco, ad sex codices mss., I. Corbeiensem tum S. Germani a Pratis noni saeculi; 2. Regium, 1641, tertii decimi saeculi; 3. Sorbonicum; 4. S. Rhemigii Rhemensis; 5. S. Vitoni; 6. S. in periculo maris, nec non eos ad quorum fidem libri de Principiis emendati erant, collatus praeviaque docta et ampla Admonitione.

VI. Origenis libri quatuor de Principiis et Homiliae.

Reperiuntur haec opuscula ex Rufini interpretatione in omnibus Origenis Operum editionibus. Librorum de Principiis prima editio videtur esse ea quae cum variis Origenis operibus studio Constantii [Col. 0037D] Hierothei canonici regularis Sancti Salvatoris facta est Venetiis apud Lazarum Soardum, 1514, in-fol. Hinc in Erasmianas transiit. In novissima Ruaei exstat tomo IV. Quod Homilias attinet, hae pariter in omnibus Operum descriptionibus cum Latinis tum Graece ac Latine editis prostant. Ne quis autem miretur si intellexerit in antiquioribus non Rufino sed Hieronymo earum interpretationem tribui, in omnibus codicibus mss. idem fieri discat; in quibus insuper prologi plerumque omnium librorum invidiae evitandae gratia resecti sunt, ne Origenis errorum metu, quorum suspicione Rufinus premebatur, lectores ab emendo deterrerentur, ut Erasmus libere in censura homiliis in Genesin addita edixit. Unum, [Col. 0038A] si bene memini, commemorat Fontaninus, qui Rufinum interpretem simpliciter ascriptum habuerit, codicem homiliarum in Leviticum bibliothecae S. Antonii Venetiis, sed quae incendio interim absumpta est. In editione Ruaei homiliae in Genesin, Exodum, Leviticum, Numeros, Josue, et Judices, tomo II (1733), p. 52 usque ad 489, in Psalmos, ibid., a p. 654-700. Libri decem in Pauli Ep. ad Romanos tomo IV (1759) pgg. 458-689 leguntur. Praeterea peculiares quasdam occurrunt editiones, quas juxta Fontaninum enumeratas dabimus.

Conjunctim Origenis Homilias in Genesin, Exodum, Leviticum, Numeros, Jesu Nave et librum Judicum, divo Hieronymo interprete, primus omnium edidit Aegidio Viterbiensi divinorum verborum oratori [Col. 0038B] excellenti, ordinis Eremitarum, postea S. R. E. cardinali, nuncupatas, Aldus Manutius, Venetiis, 1503, f o . Editioni operam suam commodavit monachus qui nomen suum in praefatione reticuit, multum se debere professus sodali suo in coenobio Patavino Sanctae Justinae, Hieronymo a Valentis, Hispano. Quanquam autem universi operis interpretem Hieronymum facit, nimirum quod in codicibus mss. unde illud eruit, pro Rufino ab librariis Hieronymum scriptum reperisset, ut ejus nomine volumen acceptius evaderet, prologum tamen, quem in codicibus repererat, tanquam alienum ac Hieronymo haud dignum praetermisit. Haud quidem dubitare se, inquit, tam auctorem quam interpretem absque prooemio opus edidisse, verum scriptorum incuria ad nos minime pervenisse. Recusa est haec editio iterum a [Col. 0038C] Bernardino Benalio, Venetiis, 1512, in-fol.

Homilias in Leviticum in libros sexdecim digestas Rufini nomine ex codice Corbeiensi primum vulgavit Jodocus Clichtoveus, Lutetiae typis Wolfgangi Hopylii, 1514, f o . Perperam Cyrillo tribuuntur in Latinis Patris ejus editionibus, ex quibus duas prae caeteris appellat Fontaninus, Coloniensem per Melch. Novesianum 1546, tomis duobus in-folio, accurante Petro Canisio, factam, in quo tomo I, p. 41, exstant; et Parisiensem apud Mich. Sonnium, an. 1573, f o , ubi p. 66 reperiuntur.

Homiliarum in Numeros prologus, qui sicut reliquarum etiam praefationes in editionibus typis descriptis et codicibus desideratur, seorsum in quibusdam [Col. 0038D] codicibus reperitur, quorum complures apud Fontaninum lib. V, cap. 7, p. 286 sq., enumeratos videas. Editus autem est ex codice Bigotiano ab Henrico Valesio in notis ad Historiam Eusebii lib. VI, cap. 38, et pluribus collatis Petro Franc. Chiffletio in Paulino illustrato, parte II, cap. 25, qui tamen non Ursacio, sed Donato inscripsit. De quo errore ejusque occasione accurate Fontaninus.

Homiliarum in librum Josue codicem ms. subnotavit Fontaninus ex bibliotheca ms. Antonii Augustini edita Tarracone apud Philippum Mey, 1587, in-4 o , cod. 48, hoc lemmate: Origenis Alexandrini, qui et Adamantius, in librum Josue Homiliae XVI. Beato Hieronymo interprete, vel Rufino, ad Chromatium. [Col. 0039A] Liber in membrana annorum 300 et ultra, forma quadrati.

Homilias IX in Judices a Rufino translatas et cum prologo ad Apronianum directas post Merlini primam editionem Latinam Operum Origenis (Paris. 1512) vulgavit Constantius Hierotheus cum aliis Adamantii Operibus in Novum Testamentum, praemissa Apologia Jacobi Merlini pro Origene, Venetiis, apud Lazarum Soardum, 1516, f o . Occurrunt ibi post homilias in Lucam fol. 87, exstantque etiam in codice ms. Vaticano, Urbinate 65, fol. 34, p. 2. Fontan.

Homilias in Cantica canticorum incerto interpreti ascriptas Joannes Martianaeus conjecit in tomum V Operum Hieronymi, p. 603. In quibusdam codicibus Hieronymo et Ambrosio tribuuntur. Nec Erasmus [Col. 0039B] verum auctorem agnovit; sed Cassiodorus Div. Lect. cap. 5, Rufinum facit interpretem, et firmat codex Petri Pithoei, sic inscriptus: Incipit tractatus Origenis in Cantica canticorum a Rufino translatus in Latinum.

Commentarii in Epist. Pauli ad Romanos. Hos Theophilus Salodianus ordinis Fratrum Observantium, de quo in scriptoribus Minorum silet Lucas Waddingus, in Fesulani monasterii bibliotheca Hieronymi interpretis nomine a se repertos foras emisit Venetiis, apud Simonem de Luere, 1506, f o , nuncupavitque Alexandro Portensi Vicetino, equestris ord. viro. Recudit postea idem opus Bernardinus Benalius, 1512, f o , Operumque Origenianorum collectioni suae deinde inseruit Erasmus. Prologum Rufini [Col. 0039C] ad Heraclium, Hieronymum auctorem arbitratus Joannes Martianaeus inseruit epistolis ab se novo ordine digestis tomo IV, n. 107, p. 808. Codices mss. quosdam obiter notat Fontaninus, p. 297.

VII. Gregorii Nazianzeni opuscula decem a Rufino Latinitate donata.

Ipse Rufinus in Historia ecclesiastica denas Gregorii oratiunculas a se conversas notavit. Has primus Joannes Adelphus Mulingus luci dedit Argentinae, 1508, hoc titulo: Hi sunt in hoc codice libelli X Gregorii Nazianzeni. —Ad calcem: Explicit liber B. Gregorii Nazianzeni, translatus a quodam Rufino, impressus Argentinae per Joannem Knoblouch, anno MDVIII, in-4 o . Editor librum dicat Geargio Bohem, [Col. 0039D] Moguntinae, et Joanni Flamingo, Boppardiensis Ecclesiarum presbyteris, quibus palam facit se Joanni Francisco Pico, Mirandulae comiti, necessitudine junctum, seque scripta Rufini in lucem ferre, ne tandem pereant. Prodierunt deinde cum aliis Nazianzeni operibus ex interpretatione Petri Mosellani et Bilibaldi Pirckheimeri, Lipsiae, 1522, in-8 o , Fontan. Aliam editionem a Fabricio etiam praetermissam memorant recentissimae Nazianzeni Operum editionis conditores, monachi Benedictini (Parisiis 1778, t. I) , ita inscriptam: Gregorii Nazianzeni cognomento Theologi orationes XXXVIII, tractatus, sermones, et libros aliquot Latine, Bilibaldo Pirckheimero, Rufino presbytero, et Petro Mosellano interpretibus, [Col. 0040A] ex editione Joannis Straub et Desiderii Erasmi.

Denique de codicibus Rufini Gregorianis mss. singulatim paucis egit Fontaninus, quae repetere haud poeniteat.

Vaticani codices, n. 4259 et 5259, exhibent opusculum secundum de Natali Domini.

Urbinas 72 Apologeticum una cum prologo caeterisque opusculis comprehendit, non tamen de Nicaena Fide deque Arianis.

Palatinus 66 Apologeticum quoque cum prologo. Hic libellus servatur etiam in bibl. S. Crucis in Agro Sessoriano post regulam pastoralem sancti Gregorii cod. 109, et extat in bibl. Bodleiana inter mss. Joan. Seldeni, n. 3423.

Codex Norvicensis, n. 9333, caetera opuscula sub [Col. 0040B] prologo ad Apronianum complectitur.

Codex Baluzianus Rufiniana Nazianzeni Opera complectens (Cat. Bibl. Baluz. t. III, p. 24) in Regiam transit.

Codicem Regium, n. 313, in quo aliquot Gregorii orationes ex versione Rufini exstent, Labbeus in Bibl. min. suppl. p. 274 laudat.

VIII. Sixti Sententiae.

Enchiridium etiam vel Annulus inscribuntur. De auctore Sixtinae hujus Sententiarum collectionis jam ab ipsa Rufini aetate contrariis opinionibus disceptatum fuit, aliis ethnicum aliis Christianum censentibus. Fuerunt qui ad Sextium philosophum Stoicum a Seneca laudatum; alii, qui ad Pythagoraeum nescio quem referrent; alii rursus Sixtum II pontificem Rom. et martyrem auctorem ejus fecerunt. Plurima [Col. 0040C] editorum pars, ut alios innumeros scriptores taceam, in hac quaestione occupata fuit, nec tamen multum, si quid video, profecit. Erat quidem saeculum illud post Christum natum secundum gnomographis hujus generis fertile. Potuit autem liber varie postmodum a gentilibus et Christianis interpolari. Et sane a Rufino admodum interpolatus est et immutatus. Quid obstat igitur quominus Hieronymus, cui alias, ob invidiam qua in Rufinum commovebatur, parum equidem tribuerim, vera dixerit, ethnicum primarium scilicet auctorem statuens? Quid quod Galeus observaverit Rufinianarum sententiarum codices adeo inter se discrepare, ut ferme constet duas Xysti editiones antiquitus prodiisse? Alios enim codices [Col. 0040D] plures, alios pauciores sententias comprehendere; alibi multa repeti, interdum ordinem immutari; alia quoque exemplaria non uno tenore procedere, sed duas partes constituere, quod posterius etiam ab Hieronymo notatum Fontaninus animadvertit. Denique Galeus nullum se codicem nactum affirmat, cui ex accurata praedictorum collatione non aliqua accessio fieri posset. Prima editio fuit Symphoriani Champerii, an. 1507. In sequentibus, quarum hic indicem statuimus, eminent editiones Hillesemii, Galei et Siberi quae est novissima.

1507. Lugduni, apud Jannot de Campis, in-4 o . Sixti Annulus cum prologo ad Apronianum cum Symphoriani Champerii libro de Quadruplici Vita. [Col. 0041A] Miratur editor in praefatione ad Philibertum Naturellum, librum eximium a nemine Gallorum ante, quod sciret, impressum.

1514. Wittenbergae, in officina Grunenbergi, in-4 o . Idem, cum Pythagorae aureis carminibus.

1516. Basileae, apud Joan. Frobenium, in-4 o , cum aliorum quibusdam scriptis hoc titulo: Aeneae Platonici Christiani de immortalitate animae deque corporum resurrectione Dialogus, qui Theophrasius inscribitur, Ambrosio Camaldulensi interprete.

Athenagoras Atheniensis de Resurrectione, Marsilio Ficino interprete.

Xysti Pythagorici Sententiae, Rufino interprete. Rhenanus in epistola ad Paulum Volzium, abbatem Hugonicae curiae in Valle Vogesina, inque altera, [Col. 0041B] qua praefatur in Xystum, ait hujus sententias, ad antiquum exemplar, quod apud Divam Fidem Selestadii exstiterit, ab se recognitas. Utraque editio ut inter se conferantur, optat Fontaninus, p. 304. Discrepat imprimis quoad prologum.

1518. Lovanii, in-4 o . Eaedem. Font.

1520. Basileae, in-4 o . Haud dubie repetitio Rhenanianae.

1522. Coloniae Agripp., in-4 o . Eaedem.

1541. Parisiis, in-4 o . Eaedem.

1552. Venetiis, ad signum Spei, in-12. Eaedem. Sine prologo, fol. 122, post indicem libelli sic inscripti: Dicta pretiosa sive loci communes ex omnibus fere doctoribus qui in sacris litteris scripserunt, per Defensorem theologum vetustissimum excerpti.

[Col. 0041C] 1574. Coloniae, apud Maternum Cholinum, in-8 o . Sententiae Sixti aut Xysti quae verae sapientiae praeceptis refertae sunt et ad coelestem disciplinam animos informant, Ludovici Hillesemii Andernaci docta explanatione illustratae. Sine prologo.—Praeter commentarium legentium commoditati succurrit sententiarum distinctione per numeros in margine indicata. Dicavit Gregorio XIII, summo pontifici.

1575. Parisiis, ap. Mich. Sonnium. Eaedem ex Hillesemii editione, sed notis omissis in Bibl. PP. Bign., t. III, p. 962. Ad eamdem etiam in reliquis Bibl. PP. editionibus 1589, 1609, 1624, 1634, 1644, (1654), tomo VI, Coloniensi 1618, t. III et Bibl. Max. Lugd. 1677, t. III descriptae sunt, in quibus omnibus prologo carent.

[Col. 0041D] 1615. Helmstadii, ap. Jac. Lucium, in-12. Gnomae sive sententiae de moribus, non minus eruditae quam piae, Xysti philosophi, Laurentii Pisani et Thalassii episcopi, nunc primum seorsim editae studio Joannis a Fuchte, sine prologo quoque.

1670. Cantabrigiae, ap. Joan. Hages, in-8 o . Sexti Pythagorei sententiae e Graeco in Latinum a Rufino versae, et Xysto Romanae Ecclesiae episcopo falso attributae cum Opusculis mythologicis Thomae Galei, 1671.

Textum desumpsit Galeus ex Bibl. PP., Rhenanianam haud sibi visam fassus. Hinc etiam prologus deest.

1725. Lipsiae, in offic. Weidmanniana, in 4- o . S. Sixti II philosophi pontificis Rom. et martyris Enchiridion [Col. 0042A] ut Christianum saec. III monumentum juxta codicem beati Rhenani edit, observationibus illustrat, adversus sancti Hieronymi, Gelasii, I. M. Brasichellensis, etc., censuras vindicat, concilioque Romano sub auspiciis Benedicti XIII. P. R. A. R. S. MDCCXXV convocato, ad restituendam libri famam off. offert Urbanus Godofredus Siberus prof. Lips.

Quod si editor famam libri reparari posse putabat, demonstrando auctorem nisi primarium, potioris tamen partis fuisse Christianum, nihil reliquisse censebitur, quod ad hanc illi gloriam vindicandam spectare possit. Tam docte enim quam sagaciter fontes plerarumque sententiarum in sacris aut antiquissimorum Christianorum scriptis indagavit, et ex iis potius quam ex veterum Graecorum doctrina derivandas [Col. 0042B] esse probavit. Sin in eo contineri libri existimationem censuit, ut a Sixto II pontifice profectus putaretur, nimium probasse magis quam verum videbitur. Caeterum ordo et descriptio commodissima est et omnino ad gratiam lectorum promerendam aptissima.

IX. Evagrii opuscula.

Constat ex Hieronymi (ad Ctesiphontem) testimonio, Rufinum aliquot Evagrii opuscula Latine interpretatum esse, et disertis verbis sententiarum illius versionem ei tribuit Gennadius cap. 17. Sed cum non unus Evagrii liber hac inscriptione olim exstaret, per se quidem haud facile dirimi posset qualis ille liber fuerit, nisi alter ejusdem Gennadii locus quodammodo subvenire huic dubitationi videretur. [Col. 0042C] Is enim cap. 11 Evagrii scripta recensens quinquaginta Sententiarum librum commemorat, quem ego, inquit, Latinum primus feci. Nam superiorem olim translatum, quia vitiatum et per tempus confusum vidi, partim reinterpretando, partim emendando auctoris veritati restitui. Liber superior seu praecedens est liber centum Sententiarum. Hujus ergo versionis olim factae et a Gennadio emendatae auctorem alium ac Rufinum neminem fuisse, Fontaninus contendit, lib. V, cap. 9, § 4. Quam recte, judicent alii. Nobis quidem hae Fontanini suspiciones non tantae videntur, ut absque dubio inter Rufiniana hunc Evagrii librum, nedum alterum et tertium cum eo referendum censeamus. Nam quod ait, Gennadium cap. 11 quaedam Evagrii opuscula a se, quaedam ab alio, quem Rufinum esse [Col. 0042D] vult, translata esse, scribere et in posteriorem classem tres illos libellos rejecisse, falsum est. Nec Hieronymus, hos libros, sed hujus, Evagrii libros aliquot a Rufino conversos ab Occidentalibus lectitari, scribit. Interea dictos tres Evagrii libros, qui jamdudum periisse credebantur, in appendice codicis Regularum sancti Benedicti abbatis Anianensis, quem Holstenius publici juris fecit ex membranis Floriacensibus Reginae Suecorum, nunc Vaticanis vulgatos esse, Fontaninus ostendit. Monet autem priores duo absque distinctione sententiarum ob similitudinem in unum coaluisse utrique una, quam subjicimus epigraphe imposita, hoc pacto tamen dividenda: 1 o Evagrii monachi Sententiae. 2 o Ad eos qui in coenobiis et xenodochiis [Col. 0043A] habitant. Quorum primus centum Sententiis constans absolvitur pag. 35 ed. Paris., verbis: Suavis est mel, et dulcis favus. Scientia autem Dei dulcior ambobus. Alter inchoatur verbis: Audi, o monache, sermones Patris tui. Atque his succedit tertium opusculum, Sententiae ad virgines. Jam vero addit summopere optandum esse ut singuli seorsim dispositi, et sententiis per numeros ad oram distinctis cum caeteris Rufini Operibus, tam alienis quam propriis in unum corpus redactis officinas typographicas subeant.

X. Recognitiones Clementis.

Variis hic liber in diversis codicibus mss. gaudet inscriptionibus, unde etiam in impressis diversa interdum nomina. Audit igitur mox Recognitiones vel [Col. 0043B] Recognitio Clementis, mox Clementis Romani Itinerarium ad Jacobum fratrem Domini; vel Itinerarium S. Clementis de factis et dictis B. Petri apostoli; item Acta Petri apostoli, Circuitus, Periodus Petri, Clementis Itinerarium; Historia, Chronica Gesta, simpliciter denique, Liber vel Libri Clementis; aliquoties etiam inscribitur: De vera disputatione Petri apostoli contra falsitatem Simonis Magi, vel De disputatione Petri cum Simone Mago.

Primus, qui typis describendum daret exstitit Jacobus Faber Stapulensis, anno

1504. Parisiis, ex officina Bellovisiana, impensis Joan. Parvi, in-fol. min., in libro cui titulus: Paradisus Heraclidis, Epistola Clementis, Recognitiones Petri apostoli, Complementum epistolae Clementis, [Col. 0043C] Epistola Anacleti. Duobus et viginti annis post secuta est Sichardi editio

1526. Basileae, per Joan. Bebelium, f o . Divi Clementis Recognitionum libri decem ad Jacobum fratrem Domini, Rufino Torano Aquileiense interprete, cui accessit non poenitenda epistolarum pars vetustissimorum episcoporum hactenus non visa, eorum qui abhinc annis 1200 Romanae Ecclesiae praefuerunt.

Cum Fabri editionem Sichardus ignorasset, tanquam opus novum et ab ipso demum erutum ex codicibus duobus, Basileensi et Schonaugiensi, edidit et Bernardo Clesio Tridentino episcopo, et postea cardinali, nuncupavit. Duo in illo reprehendit Fontaninus: primum, quod Recognitiones ab Eusebio suppilatas tradiderit; alterum a Vossio et Barthio quoque reprehensum, [Col. 0043D] quod Gelasii et septuaginta episcoporum de Clemente judicium reprehendere non sit veritus. Nempe Decreti Gelasiani vulgatam lectionem eum fefellisse, huncque offensionis lapidem genuinum et vetustissimum Gelasium a se editum sustulisse. Ab hac deinde reliquas editiones fluxisse observat, veluti

1547. Colonias, ex off. Melch. Novesiani, in-8 o , eodem titulo, et

1568. Parisiis, ap. Audoenum Parvum, alias ap. Mich. Sonnium et Sebast. Nivellium, in-8 o , quae eadem est, sed mutato titulo. Neminem autem in Rufinianis Clementis Recognitionibus majorem operam posuisse Fontaninus censet, quam Lambertum Gruterum Maximiliani [Col. 0044A] II, imperatoris a sacris concionibus, qui universa quae sub nomine Clementis Romani circumferuntur, uno volumine complexus praefationibus, argumentis, notis et monitis instructa vulgavit. Prodiit opus

1569. Coloniae Agrippinae, apud Joan. Birckmannum, in-f o , hoc titulo: Clementina, hoc est, B. Clementis Romani Opera, quae quidem in hunc usque diem a variis auctoribus collecta, conversa emendataque latine exstant, omnia, cum nova praefatione de veris falsisque B. Clementis scriptis, postremaque eorumdem fideli emendatione ac diligenti argumentorum difficiliumque locorum explanatione D. Lamberti Gruteri Veriradii ad D. Danielem archiep. Mog., etc. Hanc editionem nonnullis resectis deinde [Col. 0044B] expresserunt editores Bibliothecae PP. Lugd. (ap. Anissonios, 1677) , tomo II, p. 376.

Omnium denique hactenus laudatorum editorum industriam et diligentiam vicit Joan. Bapt. Cotelerius in celebratissima collectione Patrum apostolicorum, quae primum

1672. Parisiis, ap. Joan. te Petit, f o , deinde auctior aliquanto et commodiori habitu, 1698, Amstelodami, sub nomine Antuerpiae, Huguetanorum sumptibus; tertia denique vice, 1724, Amstelodami, ap. Joan. Wetsten. prodiit. Amstelodamenses editiones curavit Joan. Clericus, qui Cotelerii epistolam nuncupatoriam et praefationem in qua ratio operum explicatur, consulto omisit. Titulus a Cotelerio scriptus est hoc modo:

[Col. 0044C] Recognitionum S. Clementis ad Jacobum fratrem Domini libri decem a Rufino Torano, Aquileiense presbytero e Graeco in Latinum versi, cum ejusdem interpretis praefatione ad Gaudentium episcopum.

Cotelerius totum opus ad sex egregios codices accuratissime exegit, variantes lectiones attexuit, notisque brevibus, sed bonae frugis, Clementem ubi opus fuit, passim illustravit, libris in capita post Fabrum, quanquam diversa ratione, distinctis.

Codices mss. quibus usus est in praefatione hujus editionis enumerantur:

1. Sorbonicus; 2. Thuanus; 3. Regius; 4. Petri Candelerii; 5. Carmelitarum Excalceatorum.

Colbertinum alium Nurrius in diss. de his libris p. 224 adducit. Palatinum quoque pervetustum servant [Col. 0044D] Plutei Vaticani. Fontaninus, p. 339.

Duo insuper adjicienda sunt, de quibus itidem Fontaninus loco suo disertius. Primo, ne quis sibi imponi sinat volumine hoc titulo impresso: Clementis Romani episcopi de rebus gestis, peregrinationibus atque concionibus S. Petri, Epitome ad Jacobum Hierosolymitanum episcopum. Parisiis, apud Hadrianum Turnebum, 1555, in-4 o .

Neque enim Recognitiones continet, sed puram Epitomen non ex solis tamen Recognitionibus a Rufino editis, sed etiam ex Homiliis et Epistola Clementis ad Jacobum, nec non martyrio ejusdem et narratione Ephraemi episcopi Chersonesi conflatam, ut dudum Cotelerius ostendit, qui ad septem mss. codices Regios [Col. 0045A] istud opus collatum vulgavit, p. 749, post Recognitiones et Homilias.

Alterum de quo dicturi sumus, concernit Epistolam quae Clementina ad Jacobum fratrem Domini dicitur, recognitionum libris subjectam, Rufino pariter interprete. De authentia ejus et interprete inter ipsos catholicae Ecclesiae doctos primi ordinis lis pendet. Attamen Fontaninus pro utroque fidem facere nititur. Simul ab eo notatae sunt collectiones aliquot epistolarum pontificum Rom. et conciliorum, in quibus illa locum occupavit. Hujusmodi sunt Epistolae summorum pontif. quae an. 1591, Romae in aedibus Populi Romani, tribus tomis distinctae prodierunt, in quorum primo ante omnes alias haec exstat, cum appendice spuria p. 7, cujus ad oram epigraphe: Compendiolum [Col. 0045B] fidei Christianae.

Porro Labbei Concilia, ubi tomo I, p. 89, inseritur, deque additamento haec leguntur: Hic desinit Epistola in quibusdam codicibus. Caetera sunt vice appendicis addita circa annum 800, ut videtur.

Concilia Petri Crabbe, ed. Coloniae, apud Petr. Quentel. 1538, t. I, p. 14, ubi assumento conjuncta est.

Theodorus Bibliander, libro inscripto Christiana atque catholica doctrina, Basileae ap. Jacob Parcum, 1550, in-8 o , p. 221, eamdem, Rufino interprete, sed ablata appendice inseruit. Sine nomine interpretis et appendice dudum inserta fuerat alteri libro inscripto: Epistolae aliquot illustres, graves et eruditae, extra Bibliorum canonem licet, apostolicae tamen et piae. [Col. 0045C] Augustae Vindelicorum, per Alexandrum Weyssenhorn, 1529, in-8 o . Primam inter epistolas pseudo-Isidori statuit Blondellus.

[Col. 0046A] Ab editoribus Recognitionum appendix ista mox conjuncta est Epistolae, mox disjuncta ab ea. Posterius fecit Faber. Sichardus in prima sua editione an. 1526, quartae ex Epistolis Clementis appendicem ita inscriptam subjecerat: Compendium Fidei. In altera ipsi Epistolae conjunxit. Eum secutus est Gruterus. Cotelerius, cum post Recognitiones eamdem Epistolam Graece et Latine, sine ullo additamento edidisset, postea Rufini interpretationem ad veteres editiones et codices mss. collatam et in capita 20 distinctam exhibuit.

Versiones. Germanica: Recognitiones oder Historie von den Reisen und Reden des Apostels Petri in zehn Büchern: Nunmehr ins Teutsche übersetzt, mit einem Vorbericht Gottfried Arnolds. Berlin, bey [Col. 0046B] l. M. Rüdiger, 1702, in-8 o .

Composita est ex editione Gruteri, quod dolet Arnoldus, et opere pene absoluto demum a se animadversum dicit.

Anglica: The Recognitions of Clement: or the Travels of Peter, in ten Books. Done in to English by William Whiston. With a praeface, or Preliminary Discourse: as also two Appendixes— in his Primitive Christianity reviv'd. Vol. V. Lond. 1712, in-8 o .

XI. Anatolii Alexandrini, Laodicensis episc. Canon paschalis.

Cujus versione Latina Rufinum Eusebianam Historiam interpolasse censent , edidit primus e veteri [Col. 0046C] codice ms. Aegidius Bucherius in Commentario de Doctrina temporum, p. 439. Cf. Fontanin. lib. V, cap. 15, § 1.

Praefatio

Auctor incertus

[Col. 0045]

AD ILLUSTRISSIMUM AC REVERENDISSIMUM DOM. DANIELEM DELPHINUM AQUILEIAE PATRIARCHAM PRAEFATIO.

Quae in Rufini Operum Editionem hanc novam, illustrissime ac Reverendiss. Patriarcha Delphine, Tua sunt ingentia merita, ita mihi ante oculos obversantur atque animum, ut dicenda in antecessum ad ejus, sive Auctoris, sive industriae etiam nostrae commendationem omnia antevertant, et laudis praerogativam sibi jure praeripere videantur. Etsi enim mihi nonnihil fortasse debeat eximius iste Aquilejensis Ecclesiae honor, quod eum vix tandem pristinae dignitati asserere adnisus sum: plus tamen multo debere se Tibi, palam profitetur: qui cuncta quae ad ejus impertiendam Scriptis lucem vitamque conducebant, ut explorata mihi compertaque forent de omnibus amplissimae Ditionis Tuae Bibliothecis, jussisti, et ut verbo dicam, jacentem filium Tuum, jamque multa exemtum saecula Tuis una mecum manibus excitasti. Porro ut subiturum felicissime hominum judicia, se speret, novo beneficio praestas, quod eum pergis prolixissima voluntate prosequi [Col. 0047] et studio. Ac sane ille jamdiu olim Aquilejae dum viveret, eundem quem Episcopum, habuit columen et decus suum; nam stare gradu adversus magnum Hieronymum, Chromatii sanctissimi juxta ac sapientissimi Antistitis favore ac praesidio fretus, facile potuit: quo etiam conciliatore optimo usus, litavit paci, et meritis insignibus partam de se deque sua Fide opinionem Christianae posteritati tradidit. Nunc Tua demum ope reviviscens, Episcopum Te suum spectat avidissimis oculis, alterum Chromatium, eandem et Ecclesiae Cathedram obtinentem, et virtutum instantem viam, ut nihil jam quod in illo summopere demiratus est, ac sibi sensit propitium, in Te desideret. Desideret autem? Imo vero actum multo praeclarius nunc secum putet, quum egregiis per Te auctas incrementis Pietatem ac Scientiam, quae duo vere digna sunt studia sacrorum Principe, in Ecclesia Tua videat: quae tot jam clarissimis earum laudum exemplis lucet maxime ac splendet, ut jam non unum atque alterum occurrere sibi veteres amicos, Jovinum atque Eusebium, sed propemodum innumeros putet; hancque adeo Tibi, Tua partam, Tuique Patrui immortalis opera, felicitatem percelebri Hieronymiano elogio gratuletur, Aquilejenses Clerici quasi Chorus Beatorum habentur (In Chronic. ad an. 378) . Sic ejus, quo in Te adfectus esse debet, animum atque obsequium rectissime interpretor: de me autem quid dicam? Ego sim hominum ingratissimus, sin Te, per quem maxime in hac mea adornanda Editione profecerim, priore loco, et quanta maxima declaratione possum officii praedicem. Desim etiam ipse mihi, nec satis videar intelligere, quantus hinc aestimationis proventus scriptis ac nomini Rufini accedat, quem Tu non solum praesidio atque amore Tuo complectaris, sed etiam, quum ad amplificandam Aquilejensis Ecclesiae dignitatem et gloriam, curas, secundum Deum, omnes contuleris, optime illi ex hoc putes consuluisse, quod partem ejus esse gloriae nulli secundam eum censeas.

Ecce jam itaque Tibi, Illustrissime ac Reverendissime Praesul, Rufinum Tuum, non lineamenta quidem atque articulos, qualis e pictorum prodiret manibus, effingentem, sed suis loquentem verbis ac lingua, deque rebus disputantem divinis luculentissime. Ejus Opera tantae sunt eruditionis atque doctrinae, ut aliorum Patrum, quos caeteris longe nobilissimos ea tulit aetas, perquam sane paucis concedant. Sunt autem pleraque omnia iis, quae maximus Ecclesiarum Magister Hieronymus elucubravit, conjuncta propemodum atque illigata, vel materiei quae illis subest, vel disputationum ex utraque parte, respectu: quae invicem dissociari vix possunt, aut ne vix quidem. Alia ut parum ad Hieronymum spectent, ejus tamen propositi sunt atque ingenii, ut cupidum eruditionis hominem ab illis continuo ad se invitent, et alliciant. Sed enim prima et tota hinc mali labes, ex quo plus tamen aliquid pretii illis accedendum videbatur. Auctor, quum favoris in Origenem, quod nemini compertum non est, suspicione laboraret, abs Hieronymo, cui olim summa fuerat amicitiae necessitate conjunctus, bono quidem Fidei purioris studio, acriter tamen notatus, purgare se apud quos male ea de caussa audiret, et secum illo in arenam descendere coactus est. Impar, ut nihil dissimulem, congressus Achilli. Sed et aliunde, ut vere quod res est dicam, caussa exstitit, cur Noster paullo iniquiore loco sit habitus. Nempe ita comparatum est a Natura in hominum, cujuscumque illae generis sint disputationibus, ut qui caussa cadit, ejus et ingenii foetus, et laudes nonnihil detrimenti accipere videantur. Hanc prae caeteris Presbyter Aquilejensis fortunam subit. Ejus monimenta ingenii non perinde studiosos olim nacta sunt, ac fuissent de iis merita. Sequiore aevo quae in dies magis, et jure quidem, invaluit Hieronymiani nominis gloria quasdam illis quasi tenebras offudit. Unum hoc scilicet, quod ab infenso in Sanctissimum Doctorem parente videri poterant elucubrata, satis caussae erat, ut avide minus exquirerentur.

Hinc sensim ferme obsolescere eximia Aquilejensis Presbyteri scripta, deque manibus lectorum propemodum excuti: quae ne interciderent tamen, eorum relicta sunt curae, qui Librariam artem profitebantur, et Bibliothecas instruebant. Hi autem novo illa incommodo, ne quid lucris suis decederet, cumularunt. Nam quae nulli quidem censurae obnoxia videbantur, nimirum neque Origenianis dogmatibus favere, neque Hieronymianis institutis, et gloriae opponi, erantque alia ex parte, ut avide legerentur, atque aeternum obtinerent, longe dignissima, ad declinandam nescio quam Rufiniani nominis notam apud studiosorum vulgus, aliis nominibus inscripserunt. Et primi quidem subsellii Auctoribus, Cypriano puta et Augustino, quin ipsi etiam Hieronymo, si Superis placet, adtribuerunt. Factum proinde, ut quum alia ferme situm ducerent, alia non Rufini, sed quorum nomina praeferebant, passim crederentur. Etiam ab inventa arte Typographica ad haec usque tempora, tu fuerint pleraque omnia sparsim variisque in libris, atque aliis identidem titulis in lucem edita, nulla unquam Collectione integra, quod aliorum ferme omnium Operibus Auctorum usuvenit, in unum veluti corpus redacta sunt. Molitus id quidem est olim, sive ante annos ferme centum et septuaginta vir bene de literis deque Ecclesiastica eruditione meritus Renatus Laurentius De la Barre, qui Rufini Opera, ut habet in fronte libri, quae exstant partim antehac nunquam in lucem edita, partim nuper ope doctissimorum virorum emendata et castigata, et in duos Tomos divisa complexus est. Complexus est autem uno nec magnae molis volumine, cujus alteram partem, sive Tomum manifeste suppositio in LXXV priores Psalmos Commentario explevit, quem ex vetustissimo, ut ait, Manuscripto exemplari Bibliothecae Monasterii Insulae Barbatae, juxta Lugdunum, Antonius de Albone Archiepiscopus Lugdunensis, et Galliarum Primas eruerat. Sed et priorem Tomum infarsit infarsit alienis in Oseam, Joelem et Amosum Commentariis; quos si excipias, ut par est: germanorum Rufini Operum nonnisi duos Libros de Benedictionibus Patriarcharum, totidemque [Col. 0049] Ecclesiasticae Historiae, et Symboli expositionem expostionem Collectio illa continet. De nis quos contra Hieronymum scripsit, nihil quicquam: de Historia quoque Eremitica, quae Operum ejus nobilissima pars est: de Apologia ad Anastasium, aliisque eo spectantibus Opusculis, nihil. Atque haec quidem ex eorum censu, quae nos primigenia appellamus, seu quae de suo Presbyter Aquilejensis elucubravit. Nam quae in Latinum de Graeco transtulit, quamquam et numero plura admodum sunt, et locum inter Rufiniana expostulant sibi dari, omnino non attigit, et ne verbo quidem tenus commemoravit.

Necesse erat itaque, ut novam, atque absolutam eorum Operum Collectionem aggrederemur, tam Hieronymianorum, ut dicebamus, respectu (quae dudum omnia recensuimus, atque hac veluti coronide terminantur) quam ipsius, eoque magis, Rufini, cujus praeclarissima, atque auro contra et gemmis aestimanda ingenii monimenta variis libris huc illucque dispersa, vitiis omne genus obsita, aliis interdum et nominibus inscripta, et Auctoribus adtributa, denique suis mulctata partibus eximiis, ex hominum ferme animo exciderant. Ecquodnam vero illud sit, quod in hac adornanda Provincia nobis ipsi proposuimus, enucleatius dicendum est.

Initium facimus a Rufini Vita, quam V. Cl. Fontaninus incredibili studio per annos plusquam viginti elaboravit, et nobis cum Romae ageremus, maximam partem legit. Et sane ita ad perfectum unquem jam tum elimaverat, ut quo minus publici juris fieret, nihil deesset. Sed dum in posterum differt, fato functus est, nec illa nisi post aliquot ab ejus morte annos in lucem prodiit elucubratio, cum aliis breviore admodum stylo exaratis Illustrium Virorum Vitis, quae Historiam literariam Aquilejensem, sic enim liber inscribitur, complectuntur. Nihil ea est certe proposito nostro consentaneum magis; nam quod maxime Editorem decebat, particulatim edisserere de Rufini scriptis, eorumque caussis, fortuna, Editionibus, perquam ibi accurate omnia Vir eruditissimus persecutus est. Neque non tamen punctum nobis nullum reliquum fecit; sed leviora sunt, quae ejus diligentiam effugisse videntur: et suis nos locis animadvertimus, vel notulis quibusdam ad libri oram Lectori ob oculos ponimus. Attamen et peccare eum etiam alicubi, minime diffitendum est. Ejusmodi nos duo, quae praesertim ad rectas temporum rationes spectant in Hieronymiana, quam nuper adornavimus, Vita Capitibus XXIX. et XXXII. castigamus, quae heic iterum recitare, molestum esset. Alias peccat et paulo gravius, ubi et Hieronymo contumeliam facit, quem ait S. Joanni Chrysostomo male locutum, haereseos quoque dicam scripsisse. Ad cujus faciendam rei fidem, Norisium nostrum adducit proferentem ipsam, ut ait, Hieronymi Epistolam ad Theophilum (ea est in recensione nostra CXIII.) qua Constantinopolitanum Antistitem e throno dejectum gaudet, ejusque miseriis insultat: Joannem qui dudum Constantinopolitanam rexit Ecclesiam, etc. Quare ita in rem suam argumentatur: Sicut Hieronymum perpauci secuti sunt, ubi a Theophilo Alexandrino deceptus, Chrysostomum virum sanctissimum pro haeretico sugillavit: ita perpaucis suadere potuit, Rufinum haereseos nota inurendum. Atqui minime illa Hieronymi est Epistola ad Theophilum, sed (quod magis mirere) Theophili ipsiusmet ad Hieronymum, quam Latine hic quidem reddidit, et cum Invectivarum libro ad eum remisit, ut versionem ipsam contumeliosi libri excusaret. Id nos bonis argumentis suo loco evicimus Tomo I Hieronymianorum Operum, ubi et subsequentem Epistolam, qua cum illa erat antea in unum conflata, sejunximus, et suo quamque Auctori germano reddimus. Non itaque de suo Hieronymus in S. Chrysostomum scripsit, neque se iniquiorem virtutibus ejus praebuit; adeo quod capite ab isto Fontaninus disputat, falsa ratiocinatione laborat, et nihil est. Sed et alibi fucum sibi fieri passus est ab recepta vulgo lectione apud Rufinum, Apologetico secundo num. 12. ex qua solidi anni duo ejusdem Vitae pendent, quibus ignoratis, rerum quoque ejus nonnihil turbatur series. Habet ita se res. Rufinus jactantiae sugillaturus Hieronymum, qui cum solos triginta dies Alexandriae fuisset, Didymo Praeceptore saepius gloriatur, se ait totis sex annis ibi commoratum, et iterum post intervallum aliquod, aliis duobus. Ita Guarnerianus, de quo postea, Codex Ms. praefert, ad quem nos Editionem nostram exegimus: ita Auctore ab ipso scriptum, legendumque omnino esse, recta ratio persuadet. Editi autem ad hanc usque diem libri, quibus ipse fidem Fontaninus adhibuit, incongruo sensu ac falso habent, et iterum post intervallum, aliquot aliis diebus: ut non jam duos annos, sed aliquot dumtaxat dies, cum iterum Alexandriam advenit, Presbyter Aquilejensis demoratum ibi se dicat. Sed falli vulgatos libros, et doctis viris diu nimis imposuisse, perspicuum est. Quid enim Rufinus poneret in laudis partem dies se aliquot Alexandriae substitisse, cum jam sex annos abs se ibi transactos glorietur, et diebus nimirum paucis, quos egit ibi Hieronymus, solidos annos opponi velit, non dies? Quo autem aliis referri, nisi ad annos potest? siquidem diem antea nullum memoravit, et respectum haberi eo praenomine ad proxime superiora, nemo non sentit. Aliis igitur duobus, scilicet annis, non diebus, scripsit: neque enim si dies dicere voluisset, addidisset aliis, sed aliquot tantum. Ex quo alterum quoque manifestum est, non aliquot scriptum ab eo fuisse, sed aliquod, et referri ad intervallum voluisse, quemadmodum ratio, et recta itidem Orationis series contextusque ostendit. Nam intervallum ἀπλῶς, ut praeferunt vulgati libri, sine ulla quanti temporis significatione, stultum est dicere; nec adduci quis poterit, ut credat, incuriose adeo Rufinum, atque hoc maxime loco res suas enarrantem, se agere, tamque insipienter de se adversus aemulum suum loqui. Econtrario videsis, quam sibimet bene constet, vera demum lectione ex Codice restituta, Alexandriae sex annis commoratus sum, et iterum post intervallum aliquod, aliis duobus. [Col. 0051] Nec dubites, num ita potuerit locus ab eo qui Codicem descripsit, refigi; quin potius ex eo de germana lectione vetustiore sumas argumentum velim. Nam ita se liber ab imperito Antiquario exaratum, locis innumeris prodit, ut cum ad ea reformanda verba, summi ingenii Critico opus fuisset, hic se perquam exigui ostendit, et in his etiam quae neque descriptu sunt, neque intellectu admodum difficilia, errores saepe librarios errat, nihilque aliud, quam quod in proposito sibi exemplari legebat, omnino rescripsit. Dicemus de Codicis indole atque auctoritate inferius suo loco pluribus. Interim certo certius sit, non aliter scriptum a Rufino, et duos eum revera annos Alexandriae, quum eo advenit secundo, egisse. De primo ejus incolatu, quod ab anno 372. ad 377. censendus sit, nullus unus dubitat. Alter hic itaque, qui et biennio constat, et post aliquod ab illo intervallum, unius puta alteriusve anni, contigit, conferendus videtur in 380. et insequentem, aut serius paullo si lubet, atque illud quodque paullo serius intervallum putare malis. Certe ante 385. quo anno, die 20. Julii Theophilus ejus Cathedram Ecclesiae inscendit; discimus enim ab Hieronymo Apologiae lib. III. Rufinum postquam Theophilus Episcopus factus est, Alexandriae non fuisse. Ad hunc igitur modum illa est apud Fontaninum Rufiniani incolatus altero biennio lacuna explenda.

Sed aliis qui Vitam hanc eandem Aquilejensis Presbyteri, sive ex integro, sive ex parte literis consignarunt, falli et fallere saepius multo contigit. Praetereo quam ante annos ferme triginta Abbas Trappensis Gallica lingua duobus exiguis Tomis comprehendit: cum enim incolumi adhuc Fontanino, eidemque Operi jamdudum incumbente, vulgata sit, et pro illa qua apud vulgus Italorum utuntur Gallici libri docti indoctique fortuna, lectores invenerit, nunquam ab eo tamen toto Commentario suo saltem verbo tenus laudatur; quod indicio est, doctum virum non tanti illam aestimasse, ut memoria dignaretur. Re etiam vera nec mereri visa nobis est, ut quis bonas horas in ejus aut lectione aut confutatione insumat. Praetereo item quae de Rufino deque ejus Libris haud pauca disserit V. Cl. Bernardus Maria de Rubeis, qui nuper Monumenta Ecclesiae Aquilejensis Commentario Historico-Chronologico-Critico complexus est. Cum enim paucis quibusdam locis a Fontanino dissentiat, quamquam et simul a veritate recedere videatur: satis haec tamen fuerit in Adnotationibus indicasse, nihilque opus est huc denuo proferri, quae utramque scriptionem contendenti fraudi esse nequeunt. Caetera et probe Auctor Ecclesiasticas Antiquitates cumprimis novit, et praeclara eruditione ac doctrina ejus refertus est liber.

Sed alius est, quem praeterire omnino non possumus, ut ne diutius vulgo studiosorum fucum impune faciat. Est autem e Carmelitarum familia Frater «Petrus Thomas Cacciari, ut se ipse nominat, Cleri Romani examinator Apostolicus, et in Collegio Urbano Propagandae Fidei Lector Theologiae primarius.» Editioni suae, quam ante tres ferme annos adornavit Historiae Ecclesiasticae ex Rufiniana Translatione de Graecis Eusebii, additis et duobus Rufini ipsiusmet Libris, Dissertationem subtexuit Historicam, in qua de Vita hujus et fide, nec non Translatione ipsa inquirit. Et rem quidem ab ovo exorditur, abs Hieronymi, inquam, cum Rufino prima amicitia, seriem deinde omnem Vitae ejus et morum, studiorumque persequitur. Sed mirum dictu, quam saepe fallatur, atque in his etiam quae nullis sunt difficultatibus impedita, erret desipiatque. Nos aliquot qui primo in oculos lectando incurrunt errores animadvertemus, ut ne muneri nostro, ea quae propius ad Rufinum pertinent expendendi, deesse videamur: caetera multo libentius condonaturi, nec facturi dispendium temporis dispellendis eorum hallucinationibus, quos dedoceri fortasse pudeat.

«Hieronymum ait Cap. II. tunc in Dalmatiam, patrium solum, redire compulsum, cum ad Rufinum scribens, Postquam, inquit, me a tuo latere subitus turbo convulsit, etc. (Epist. III) .» Scilicet, redire ille dicetur in patriam qui se inde ait compulsum abscedere, Parentibus, Sorori, Cognatis vale dixisse (Epist. XXII) . Cantherius in porta. Vide nos Cap. 6 Vitae Hieronymianae; neque enim, si plures una sententia errores cumulantur, singulos notare est animus. Ineptias quoque praetereo, quibus fere tota Capita quatuor insequentia constant. Capite VII. Athanasii mortem, ex qua chronica nota Rufinianae peregrinationis praecipuae rationes pendent, anno consignat 372 die 2 Maii, totamque adeo historiam illam sus deque vertit, cum sit jam certo certius, post solidum annum die 3 Maii S. Episcopum fato concessisse: quemadmodum alii ex aliis monimentis, Proterii Paschali Epistola, et Historia Patriarcharum Coptitarum, nos multo evidentissime ex Historia de ipsiusmet rebus S. Athanasii Acephala evicimus, ubi diem obiisse scribitur, Consulatu Valentiniani, et Valentis IV. Pachom. VIII. Alia quae videri leviora possunt, missa faciamus. Capite XI. quod prioris Partis postremum est, duo paucis verbis immania peccat. Historiam Eremiticam, seu Vitas Sanctorum Patrum scripias ait a Rufino, dum Alexandriae degeret (ut serius puta ante ann. 385) quum Auctore ab ipso atque Opere cap 28. in fine, tum etiam lib. II Ecclesiasticae Historiae capite 4 facile constet, eas non Alexandriae, sed Aquilejae, et post annum 400. (hoc est annis ut minimum quindecim serius, atque ille asserit) scribere occepisse. Item non unum modo, sed duos ejusdem Historiae libros pro Rufinianis agnoscit «quorum secundus licet, ait, non ex integro ab ipso elucubratus videri possit, certe quidem cum Latinitate donatus, tum magna ex parte auctus atque illustratus per Rufinum censendus est.» Potuit olim fere similis hallucinationis dari Rosweido venia; nunc vero temporis duplices videre Thebas, pro germano Rufini foetu, foetum habere manifesto alienum ac supposititium, non sani esse hominis videatur. Accedit ad inscitiae cumulum, quod de se loqui, suaque ipsum narrare per Aegyptum itinera, Rufinum putat [Col. 0053] quum et manifesto colligere sit ex tota, quae describitur rerum historia, et palmaribus argumentis evicerit Fontaninus, Auctorem ex alterius persona loqui, Petronii scilicet Bononiensis, a quo rogatus est, ut Peregrinationes suas per Aegypti secessus literis consignaret.

Pars altera Dissertationis et prolixior multo est, et erroribus longe pluribus scatet. Ridiculum inprimis quod proponit sibi in lemmate demonstrandum, Rufinum et Joannem Jerosol. male audire coepisse de Origenismo: ut ejurare Origenismum coepisse eos putes, pro eo quod res erat, male audire apud alios coepisse, quod Origeni impensius faverent. Porro illud, quam fidenter, ne quid plus dicam, quod germanissimum Hieronymi Librum contra Joannem Jerosolymitanum, de quo nemo unquam hominum dubitavit, si unum Wastelium excipias, itidem Carmelitam, et pro Joanne praesumpto Instituti sui homine pene furentem, falsitatis accusare audet, ejusque Auctorem apertissimum ac nugacem Joannis inimicum, vocat! Quin pergit etiam Capite VIII, quo hanc sibi ex integro caussam tractandam sumit, calumniari verba, eumque Pelagiani quoque dogmatis reum peragere, denique et probris incessere. Olim istud Wastelii commentum docti quique viri sannis excepere: scripsit, et doctissimus Tillemontius, Cette opinion est si étrange, et comme je crois, si peu recue parmi les savants, qu'on nous dispensera aisement d'en examiner les raisons, qui seraient plus longues à réfuter qu'il ne serait difficile de le faire (In Not. ad Vit. Hier. Not. LII) . Idem sibi dictum Cacciarius putet: quanquam mulctasse nobilissima sui parte, integro inquam Libro, magnum Hieronymum, reclamante Orbe propemodum universo, non esse venia dignum videtur. Caeterum a nobis praeclare secum actum existimet, quod sex intermediis Capitibus, cum nihil habeat, quod proprie Rufinum spectet, nugas, ineptias, gerras, quas ibi nectit innumeras, praeterimus, ut et quas insequentibus ad usque XIV. quibus totus in eo est, ut Joannem suum abs Hieronymi et Episcoporum Cypri, atque Alexandriae accusationibus subtrahat. Unum aegre ferimus sanctissimi Viri Epiphanii canis tam saepe tamque impudenter insultari.

Sed eo tandem processit, cum male plerisque bonis doctisque dixisset, ut et nobis derepente dicam impingeret. Vide, quam erudite, quibusve modis. Ait capite XV: «Hieronymum aliquando, cum se deceptum beati senis Epiphanii simplicitate animadvertisset, hujus judicio abjecto, anno denique 396. pacem et comunionem cum suo Episcopo redintegrasse.» Prochronismo unius ut minimum anni peccat in eorum etiam rationibus, qui eam pacem caeteris altius repetunt. Sed mirum hoc magis, quod ad eam Epocham comprobandam testimonio utitur, quod annum quadringentesimum primum, aut secundum designat: notissimo inquam illo Postumiani in Severi Dialogo, ubi dicitur, Ecclesiam loci illius (Bethleemi) Hieronymus Presbyter, tunc rexisse, quae Parochia erat Episcopi Jerosolymitani (Dial. I. 8) . Nec porro diffitetur ipse eam temporis notam, subdit enim, «ex eo colligi loco, S. Doctorem, qui Epiphanio teste (Ep. 5. 1) , propter verecundiam et humilitatem noluerat debita nomini suo exercere officia (leg. sacrificia ) post compositum dissidium anno circiter 400. humeros submisisse oneri Monachalis (sic vocat) Paroeciae Bethleemiticae, sibi haud dubie Joannis auctoritate delatae.» In quibus alterum denuo errat, quod Hieronymum ab eo demum tempore functum Presbyteri officio, et sacris operatum putat. Tanta illi hallucinationum seges, ut semel una sententia delirasse non satis habeat. Haec autem atque his similia cum blaterasset, quae persequi singillatim non tam mihi taedium quam Lectori fuerit, subito me suggillare, sibique plaudere, si queat, experitur. Atque haec quidem, inquit, notata oportuit Veronensi Editori Operum S. Hieronymi, (est Deo gratia, quod non ita desipuerimus) qui dum eam Epistolam (Librum contra Joan. Jerosolymit.) rejicit in annum 399. aut 400. id est post triennium, aut quadriennium ab inita solemniter concordia, reum apertissime facit violatae fidei et amicitiae S. Doctorem. Deus meliora mihi, erroremque hostibus istum. Hominem nullis oculis, nullo corde non imitabimur: neque non tamen feremus aequo animo tantam ejus levitatem, qui alios docuisse videri apud vulgus velit. Editor Veronensis (qui non alius a me est) in Praefatione ad eum Librum bonis argumentis ad an. 399. referri illum ostendit, posse etiam ad 400. initia; in Vita autem S. Doctoris, ubi haec latius et serie continua disputantur, ipso 399 adscribit, ut initis probe rationibus nullum faciat reliquum dubio locum. Legat eruditionis homo cupidus caput XXIX. a numero praesertim septimo ad duodecimum (nam si huc illa transferre velim, nimis longum faciam, et jam non in Rufini Editionem Praefatio, sed Hieronymianae vindiciae describendae erunt) et nullus dubito, quin supputationi assensum etiam invitus praebeat. Sed ut videas, quod et in veteri apud Hieronymum Proverbio est, Cacciarium voluntatem habuisse nocendi, facultatem non habuisse: puta, non evidentissimas nos, sed leviores Chronologiae nostrae caussas addere, si mavis etiam, non 399. aut 400. sed multo serius, et ut visum quoque est aliis doctis viris, ad usque 406. eam elucubrationem differre: ideo ne, quod religioni non habet religiosus homo calumniari, reum apertissime facimus violatae fidei et amicitiae S. Doctorem? Nonne aliam rerum seriem, rationes alias nobis institui videbat? hinc pacis percussae tempora serius protrahi, sin plumbeus est totus, non noverat? Novit enimvero, sed tanti haberi apud suos voluit, ut nos castigasse videretur. Nos, salvis Rufini ac Hieronymi rebus, quorum haec caussa dicta sunt, injuriae concedimus.

Quae tamen hinc reliqua ejus Partis septem Capita subsequuntur (Tertiam enim, ubi de Historiae Ecclesiasticae Rufiniana Versione agit, Praefationi insequentis Tomi reservamus) cum stomacho ita percurremus, ut tantum notasse graviora contenti, tempori parcamus et stylo. Totum fere caput XVI. injuriosum Hieronymo [Col. 0055] est, qui et iisdem usus fraudibus dicitur, de quibus adversarios suos accusat, et schisma Monachorum fovisse. Prochronismo etiam peccat. Idem vitium est duorum insequentium, ubi et series Rufini elucubrationum omnis intervertitur, et itineris Roma Aquilejam ordo, ipsaque historia turbatur. Inscite illud prae caeteris, quod putat ipsa in Urbe totos duos annos Rufinum substitisse. Porro nihil iis stultius verbis, quibus Cap. XIX. exorditur, Jampridem ex Epist. Hieronymi 61. (hic est contra Joan. Jerosol. Liber) minus commode sentire ceperat Pammachius de Rufini fide. Enimvero non Hieronymi illam esse Epistolam, sed nugacis hominis Joanni Episcopo perquam infensi, tota passim Dissertatione, propriisque Capitulis hactenus contendit, quod nos audacissimum commentum explodimus. Memorem esse mendacem oportuit. Adversatur jam enim ipse sibi, et sui est tam cito propositi oblitus. Neque vero se dicat, ex recepta nunc vulgo inscriptione Operis loqui; praeterquam quod enim alias nunquam Hieronymi, sed Auctoris incerti Epistolam eam vocat, nisi vere esse Hieronymianam sentiret, atque haberi nunc vellet, multo adhuc magis in rem suam desiperet, faceretque Lectori offucias. Quippe addit, «lectam Pammachio, adhibitamque illi fidem, denique et praejudicium Rufinianae existimationi hinc illatum,» argumentatur. Num alius venit in mentem sibi Auctor, quem verus Pammachius pro vero Hieronymo haberet, ipse etiam de nomine Hieronymum diceret, et Hieronymus tamen non esset? Sed nondum ineptiarum finis. Rem enim ipsam quod spectat, et ab omni veri specie, et a semetipso iterum dissentit Carmelita, qui post Tillemontium, aliosque doctos viros non diffitetur, illam neque perfectam ab Auctore suo fuisse, neque ad Pammachium missam, immo et suppressam Epistolam (Cap. VIII) . Quae igitur sunt haec praestigia? Fuit illa Hieronymi Epistola, eademque non ejus, sed nugacis et maligni hominis fuit: ad Pammachium missa, qui verus tamen Pammachius non erat, siquidem nec a vero Hieronymo acceperat: eidem lecta, et in vulgus sparsa, unde Rufino conflata est invidia, et suppressa simul scrinio, neque educta unquam, immo neque ab Auctore absoluta. Tantumne ambagum ineptissimarum duobus versiculis?

Porro ejus imperitiae, ob quam tota Rufiniana historia retro sublapsa ut referatur, necesse est, unum atque alterum de reliquis postremis Capitulis exemplum addam, quibus liquido constet, quam ille ab eruditione, bonarumque artium studiis omnibus imparatus ad scribendum de Rufini rebus accesserit. Hunc non fuisse ab Anastasio damnatum, ex eo colligitur manifesto, quod usque sit, cum Sanctis Episcopis, Italiae. praesertim, communione ac familiaritate usus. Nobile argumentum bonus vir ille exaggerando sic depravat: «Paulinum, ait, Nolanum Episcopum, datis ad Rufinum Litteris amoris ac benevolentiae plenis, petiisse atque obtinuisse explicationem de Patriarcharum Benedictionibus. Rogasse eum quoque, ut pertransiens Roma, Nolam se conventum vellet: quibus certe studiosissimis verbis Presbyterum Aquilejensem non coluisset, si ejus condemnatio unquam prodiisset; quam utique ignorare non poterat, utpote qui sedem suam haberet in Provincia Suburbicaria, Romanaeque ditioni subdita.» Deus bone! quid est desipere mentis, si hoc non est! Quo tempore illas Epistolas Paulinus scripsit, nec Episcopum ipse agebat, sed in Presbyteri tantum gradu merebatur: nec Rufinus ulla pravi dogmatis suspicione laborabat, ut ab ejus refugere consuetudine quis deberet: nec denique Anastasius Romanam adhuc Cathedram obtinebat, ut percellere anathemate eum posset. Pergit tamen ille errores erroribus cumulare: «Et cum, ait, Chromatio e vivis sublato, Rufinus, Aquileja relicta, in Monasterium Pineti ad Classensem urbem se receperit, putasne tot Religiosos viros proscripti Haeretici convictum, contubernium, nedum communionem fuisse laturos?» Ineptiae ineptissimae, somnia. Rufinus cum in Pineti Monasterium secessit, nondum Aquilejam venerat, vixdum enim erat ab Oriente reversus. Chromatius in vivis adhuc utique agebat, qui nisi post annos ferme novem diem obiit: Pineti denique Monasterium non ad Classensem urbem, quae nulla unquam fuit, sed neque Classis prope Ravennam, verum in Agri Romani, Terracinam versus, ora maritima steterit. Potuisset quis data opera ad movendum tunicato popello risum plura paucioribus verbis loqui deliramenta? Verum his diutius immorari nobis et fastidio est, et pudori. Et facile tamen Lector intelliget, si historicam illam Dissertationem lustrare tantum oculis velit, alia esse quamplurima, quae quum parum ad nos spectent, immania ejus errata dissimulamus.

Revertamur ad Rufini Operum Editionem nostram, pergamusque porro de his quae in illa adornanda praestitimus, Lectorem commonefacere. Initium ducimus a duobus de Benedictionibus Patriarcharum Libris, qui primas inter omnes Presbyteri Aquilejensis Tractatus ferunt, tum Scripturae quam explanant respectu, cum temporis praerogativa, qua caeteris primigeniis, ut vocare placet, ejus scriptionibus antecedunt. Hos autem accepimus ex Barreana Editione, quae et caeteris multo est accuratior omnibus, et ex antiquissimis manu exaratis exemplaribus Monasterii Montis Dei, dicitur in Praefatione descripta. Aliam nihilominus vetustiorem in consilium adhibuimus, quae in Monumentis SS. Patrum Orthodoxographis continetur, et quam bonae frugis saepe comperimus. Usi praeterea sumus et Codice Ms. quem e S. Salvatoris Bibliotheca, quae Bononiae est, Cl. V. P. Ab. Trombellius descriptum diligentissime ad nos misit. Aetatis haud ille quidem est multum dissitae, neque hanc ipsam, quod rei caput est, Rufini explanationem repraesentat, sed cognominem aliam ab studioso aliquo consarcinatam, cujus nos specimen Tomo Hieronymianorum Operum tertio fecimus in Appendice. Verum cum et iisdem propemodum vestigiis insistat, et ab Rufiniana identidem in suam interpretationem quaedam Auctor derivet, facile huic nostrae recensioni adjumento fuit, plurimum certe [Col. 0057] ejusdem illustrationi contulit. Accedit Monimenti novitas, et rerum quae in eo continentur praecipuarum delectus: neque enim antea totum, sed priore tantum ex parte, eaque exigua in publicam lucem prodierat: neque nos totum in notis descripsimus, sed illa dumtaxat, quae et lectu maxime digna, et in rem nostram recte conducere videbantur. Praeclarius, puto, nobiscum et cum Editione nostra actum esset, si quod affectavimus diligentissime, Codicis Murbacensis in Alsatia, et descriptarum ex eo variantium lectionum potiri licuisset; sed frustrati a spe sumus. Interim quod unice datum est, ingentem illam decem fere versuum in Praefatione lacunam explevimus, quam ex eo Ms. recitat Fontaninus, et qua vitam sensumque huicmet Operi videmur restituisse. Caeterum quae de his libris plura vir idem Claris. disputat, in antecessum consuluisse, operae pretium erit. Econtrario aut falsa, aut de nihilo ferme omnia sunt, quae de illis Cacciarius scribit, atque illud cum primis, quod eorum elucubrationem ad annum usque quadringentesimum octavum differt.

Subsequitur Commentarius in Symbolum Apostolorum, quo certe nihil praeclarum magis atque eruditum tota Ecclesiasticae Antiquitatis memoria continetur. Nec aliquod aliud est facile in Ss. Patrum scriptis quot sunt, quotque fuerunt, quod saepius editum, recognitum, recusum, lectumque adeo fuerit, et doctorum hominum observationibus studiisque magis expolitum atque illustratum. Nos Balusianam nuperrimam editionem (sive ejus e Parisiensibus Benedictinis, qui posthumas Balusii curas in S. Cyprianum, cui olim haec est elucubratio adtributa, absolvendas et vulgandas suscepit) non tam imitandam nobis utpote omnium et recentissimam et diligentissimam, quam exornandam proposuimus. Contulimus enimvero cum aliis praeterea vulgatis antiquioribus libris, quos minime novit laudatus Editor, et Barraeano praesertim codice, quem ignorasse, aut non consuluisse, quanti illi steterit, passim ostendimus. Multa hujus atque aliorum, ut diximus, librorum ope restituimus, quae reliqua nobis fecit tot hominum caetera doctissimorum industria, et medica adhuc manu indigebant. Porro cum animadverterimus, Rufinum abs Cyrillo Jerosolymitano, quo, quum ibi ageret, magistro usus est, multa fuisse mutuatum, longasque pericopas ex ejus Fidei Expositione, quam variis Catechesibus edisseruit, in Latinum pene ad verbum conversas in sua transtulisse, ipsas in partes vocavimus, et singulis quibusque locis ad Graecum exemplar, quod et laudamus ibi saepenumero, exegimus. Ex quo non lectio dumtaxat verior prae aliis quae obtinebant, innotuit, sed et sensus penitior, et vis propria verborum in aperto fuit. Alia quae ad divinissimi, ut ita dixerim, Libri commendationem atque ornatum contulimus, ex Adnotationibus disces.

Historia Eremitica pone sequitur, sive Patrum Vitae, seu denique, ut placuisset Fontanino inscribere, Historia Monachorum, et itinera per Aegyptum S. Petronii Bononiensis nomine scripta. Hanc nos ex Rosweydi elegantissima Editione accepimus, cujus etiam non indocti sane viri, caetera autem diligentissimi Adnotationes contextui subnectimus. At vero alicubi etiam castigamus. Longius quippe aberrat a veritate, quod alterum quoque Librum de Vitis Patrum Rufino saltem, ut Interpreti posse putat adscribi; et quod gravius fortassis erratum videatur, hocce unico Libro, qui Rufini germanus est foetus, suam, non alterius per Aegyptum peregrinationem ab ipso narrari existimat. Quamobrem ejus et Melaniae itinerum historiam ex integro texit Praeludii loco, atque his demum, quibus sibi mentem praeoccupari hallucinationibus passus est, adnotationes quoque suas identidem imbuit. Nostrarum itaque partium fuit, Lectorem monere quibus oportuit locis, ut ne sineret fieri sibi fucum, ejusque rei brevibus caussas addere, notulis quas asterisco praesignatas opponimus. Alios ejus errores cavemus alibi: puta, quod fuisse Rufinum nonnulla a Palladio mutuatum autumat, quum prorsus econtrario jam constet, ex Rufino quaedam Palladium in sua transtulisse. Denique et menda aliquot lectionis sustulimus, contextumque Auctoris, quoties se occasio obtulit, fecimus paulo meliorem.

Gradum hinc facimus ad Historiam Ecclesiasticam, non illam quidem Eusebii Caesariensis, quam Noster de Graeco in Latinum refudit (neque enim Versionibus heic locus est) sed quam de suo ipse duobus Libris contexuit, atque Eusebianae subjunxit. Ejus Editiones typographicis formis expressas Fontaninus ferme omnes recenset, expenditque de more copiose satis ac diligenter. Anno autem ab ejus obitu quarto suam Romae vulgavit F. Cacciarius, de quo paulo ante dicebamus, eamque se ad Vaticanos Mss. codd. exegisse, et notis illustrasse, in fronte Operis profitetur. Jure suo postulet a me Lector, ut quae ejus ratio sit, dicam. Sed antequam hoc facio, quid ego in hac mea adornanda praestiterim, ut coepto pressius insistam, docebo paucis. Barraeanum exemplar typis ante annos ferme centum septuaginta expressum, quo pluribus locis nullum est magis emendatum, expoliendum usque mihi atque exornandum proposui. Contuli autem subinde cum aliis antiquioribus editis libris, et praecipue Parisiensi anni 1523, quem Boussardus secundis curis vulgavit, et bonae frugis saepius expertus sum. Tum vero codicibus Mss. duobus a capite, ut aiunt, ad calcem cum edito comparatis sum usus, quorum, utpote diversarum gentium, explorare etiam fidem variantium inter se invicem contentione lectionum, non exiguae opis fuit. Alterum laudatus nuper Trombellius Ab. S. Salvatoris de ejusdem Coenobii Bibliotheca, quae Bononiae est, suppeditavit; alterum qui et paulo melioris est notae, accepimus ex celeberrima Guarneriana in S. Danielis municipio, quem contulit diligentissime, et quanta in ejusmodi tractandis libris opus est, sedulitate ac doctrina expendit V. Cl. Dominicus Ongarus, [Col. 0059] studiorum in Utinensi Seminario Praefectus, alias nec semel infra ob ejusmodi in Rufinum nostrum collata ex Mss. beneficia laudandus. Possemus et Vaticanos, quos Cacciarius descripsit, codices vocare in partes; siquidem non eam inconsulto lectionem sequuti sumus, quam hic praetulisset, sed singulis quibusque ex integro ad examen revocatis, saepius quam ille in textum receperat, repudiavimus: econtrario quae minus et probabatur, suffecimus.

Jam itaque eam Editionem expendamus. Quinque Mss. codices, ad quos illam exegerit, laudat Editor in Praefatione, tres scilicet Vaticanos, duosque alios ex eadem Bibliotheca, unum Reginae Suecorum, alterum Urbinatem, quem in notis falso recentiorem Regium, seu Reginae appellat, ejusque rei culpam heic deprecatur. Ac sunt illi quidem recentioris aetatis omnes, et quae parum Typographicae artis inventis antecedant. Verum illud etiam accedit incommodi, quod ita se iis usum fatetur, ut «sibi religioni duxerit de superiorum Editorum lectione quidpiam immutare, nisi suffragante fide duorum saltem exemplarium.» Ex hoc scilicet tam levi consensu maluit, quam ex probitate lectionis manifesta, contextus serie, atque aliis quibus abundat praeceptis Ars Critica, judicium ferre. Ars, inquam, Critica, quam qui profitentur atque ornant, contemtui habet, et cavendos docet. «Nam quae ( in Praef. ), ait, subtilius aut de ratione temporum excogitarunt, aut de aliis hujusmodi rebus disputant, cum ut plurimum non alii usui sint, atque iis infirmandis, quae aliunde certa viderentur, non tam valent, meo quidem judicio, ad juvenum eruditionem quam ad eos imbuendos libertate opinandi quadam, unde rerum vel gravissimas in dubium revocare assuescant.» Hinc satis liquet, quo ipse ingenio hanc inierit provinciam: quem fecerit lectionum delectum: quae disseruerit in notis. Nempe quas oportuisset lectiones expendere, ut facile reciperentur in textum, hac ferme una de caussa respuit, quod solitariae essent, quum econtrario hac ipsa essent de caussa pluris faciendae, ut faciunt revera, qui Mss. libros sciunt, quod se ab alterius, sive loci, sive manus archetypo exceptas produnt, atque illae sunt, quas unus plane similes variis amanuensibus Antiquarius dictavit. Alias quas recepit, ut pote plurium suffragiis Codicum commendatas, si rem expendisset bene, non erat cur reciperet ob solam majoris numeri fidem, quae tanti non est, quando ita in omnibus Codices perpetuo consentiunt, ut unus ab alio descripti videantur, neque adeo illa nisi unius Codicis auctoritas habenda sit. In caeteris quam probe operam suam locarit, ex contentione nostrae hujus Editionis cognosces, ne si persequi exponendo velim, nullum faciam praefandi finem. Adnotationum (eas dico, quae hanc maxime partem Rufinianae Historiae spectant) «eo se ait (in Praef. Tom. I.) ipsemet usum genere, quo lectionem suam vindicaret ab intemperantiori Critice; tum autem eorum, quae ad Geographiam attinent, non injocundas et satis utiles notitias curiosae juventuti pararet.» Nihil tamen aliud pleraeque omnes docent, quam quod sciunt passim omnes, aut peti a Lexicographis potest, aut denique novam rancidis hallucinationibus materiam praebet.

Specimen unum aliquod subjiciendum est, ut quod diximus, exemplo constet. Narrat Rufinus Lib. II. Cap. XXIII. de Serapii subversione, militem, correpta bipenne, percussisse Idolum, et repetitis ictibus putris ligni fumosum genium caedisse. Adnotat bonus ille vir, His verbis, fumosum genium, etiam utitur Theophilus de Alexandrino Serapidis Templo loquens in Epistola Synodica. Novissimus autem Editor operum S. Hieronymi existimat ἑνιον, seu κὲνὶον (sic) locum fuisse ubi Hospites reciperentur. Vide, amabo Lector, quot mendacia, calumnias, ineptias verbis tam paucis cogit. Queritur Theophilus factiosos Origenistas, mulierem et filium ejus adolescentem, quorum caussa male Isidorus audiebat, produxisse in medium, et in loco Urbis celeberrimo, quem ni fallor, ait, Genium vocant, collocasse. Haec tota Theophili sententia est. Falsum est itaque primo, quod ait Cacciarius, Theophilum usurpare haec verba, fumosum genium. Falsum deinde, quod hunc ait de Alexandrino Serapidis templo loqui, quo nihil ei minus venire in mentem potuisset. Praeterquam quod enim conceptis verbis locum Urbis celeberrimum dixit, vicum, puta, aut forum, aut quid simile, non templum: Serapium neque amplius exstabat tunc temporis, quod ipse Theophilus ante annos ferme decem, quam haec scriberet, jam subverterat, ac solo aequaverat. Falsum tertio, quod et praecipuum est Cacciarii propositum, genium quod unice verbum Theophilus usurpat (etiamsi recte Scriptura haberet, quam depravatam ostendimus) quidquam in significando commune cum fumoso Serapidis genio habere. Jam quod me spectat Editorem Hieronymianum, ego cum Epistolam illam, quam et Theophili Synodicam abs Hieronymo Latine redditam certis argumentis ostendi, et primus ex antiquis membranis, inter quas fato proxima hactenus latuit, erutam, pretiosissimum si quod aliud Antiquitatis monimentum, literario Orbi communicavi, in Adnotationibus quibus eam illustrandam suscepi, ad laudatum modo locum suspicatus sum, Ξένιον, Xenion intelligendum pro Genio, et videri locum, ubi hospites convenirent: plateam videlicet, aut vicum advenarum. Demus ingenio religiosi viri, quod beneficium singulare in bonas literas, et cum primis sacras a nobis collatum ejus Editione Epistolae silentio presserit, malueritque lectorem suum ad non prius auditum, aut lectum alibi opus amandare, quam illud cum novitalis saltem laude, quae ex rei notatione oriebatur, commemorare. Quid istuc rei est, quod indoctis vulgo confidentissime imponit, et mihi calumniam apertissimam struit? Falsum nempe, et quarto id quidem est, locum dixisse me indigitari abs Theophilo, ubi hospites reciperentur, ut Xenodochium scripsisse videar, quod forum, aut plateam convenarum, sive ubi hospites convenirent, dixi. Nam proprium loci nomen, sive illud ab interprete Hieronymo (neque enim videtur potuisse [Col. 0061] de celeberrimo Alexandrini vici nomine dubitanter loqui Alexandrinus Antistes) sive Auctore ab hoc ipso additum sit, quum Graecum omnino esse debuerit, Latinis etiamsi mavis literis scriptum; minime autem Graecum sit Genium, nec Graece quicquam significet: jure addubitavi, quin fuisset Latini antiquarii errore depravatum, fallente vel pronunciationis, vel notioris vocabuli similitudine. Graecum proinde, quod illi proxime accederet, et cum proposita celebris loci significatione satis conveniret, erudito Lectori in notis proposui substituendum. Dixi Ξένιον, et commode ab hospitum frequentia desumi etymon posse, arbitratus sum. Quae illi inurenda sit nota, qui mea dicta corrumpit, ut castigasse videatur, alii judicent. Falsum interea est quinto quod me ait scripsisse, ὲνιον, seu κὲνὶον (sic) portenta verborum, quae ipse de cerebro suo cudit: et quod novum, eoque valde iniquius addit falsitati momentum, me illis existimasse, locum abs Theophilo denotatum significari. Unicum Graecum verbum scriptum est a me, Ξένιον : pudorem exuisse omnem, necesse est, qui mihi duo illa adscribit, quibus et corruptiora fingi si possint haud scio, cum enim nec Graece quidquam significent, nec Latine, aliquot etiam pravae scripturae vitiis laborant, ut neque Oedipus valeat interpretari. Neque non tamen absque dolo malo conficta existimes, sed eo utique animo, ut Hieronymiano Editori apud imperitos, et minime id, quod res est, scire cupidos, probro sint: quique ea notavit, esse aliquis videatur.

Praetereo quae hisce mendaciis continentur hallucinationes, atque ineptias: quarum unam modo atque alteram si ponere ob oculos Lectori velim, nimis longum faciam. Re enim vera, quae est hominis ἀπροσεξία, qui fumoso genio apud Rufinum dum consonare hoc apud Theophilum Genium contendit, nos laudat, qui aliter legendum ibi, et non Genium, sed Ξένιον ostendimus. Si Genium ipse rectam scripturam putabat, quid nos eam improbantes profert, adeoque non refutat verbo tenus, ut et consentire videatur; si nobiscum sentit, ac depravatam lectionem non diffitetur, quid ad Auctoris sui Genium Theophili Ξένιον facit? Porro, quae levitas mentis, ad ignoti vocabuli explicationem ignotius proferre, illudque geminum alteri pronunciare, quod ne simile quidem sit, imo quid rei sit, nesciat? Sed referamus aliquando colluvie ex hac pedem.

Equidem non erat Rufiniana lectio tam pauci facienda, ut cum librario apud Scriptorem alium errore conferretur. Nos eam iterum ad contextum accuratius expendimus, et multo nunc propius ad verum secundis curis accessisse videmur, quam antea in notis ad eum locum existimavimus. Prima scilicet fronte visum est, Latine scribi Genium proprio vocabulo, quod perinde esset, εἶρωνικῶς tamen, ac si Deum dixisset Rufinus: putris ligni fumosum Genium (idest Deum) caedit. Nunc abs Graeco nomen repetere magis placet, et proprie mentum Idoli intelligere, quod miles percusserit. Γένειον inquam Graece, quod est mentum, et pro facie aliquando sumitur, nam et γένεια saepius legere est plurium numero, genas, malas, et Lexicographis exponitur πώγων, facies, et barba. Enimvero Auctor ante tres modo versus, maxiliae veteratoris illisam primo bipennem dixit, tum iterum ictibus repetitis caesum putris ligni fumosum γένειον. Atque ut nihil dubites, quin faciei partem, sive rictus Idoli significet, ex membrorum ordine narrationem disjecti simulacri texit, subditque continuo, dejectam eam partem, γένειον, igni adhibitam conflagrasse: deinde revulsum cervicibus caput, et depresso Modio, distractum funibus: tum caetera per partes membra caesa securibus, et per singula cultricis Alexandriae loca effigiem veternosi Senis membratim exustam. Nihil itaque aliud ibi quam γένειον scripsit, et mentum barbamque significavit, prominentem partem, quae dejici, capite ferme adhuc integro, poterat. Quod Graece scripserit, non Latine, caussas habuit, quod et Graecum γένειον plus aliquid, quam quod Latine est mentum notet, et proprio vocabulo maluerit appellari, quod ferme erat Idolo proprium ac peculiare. Erat quippe illa simulacri pars caeteris insignior omnibus, hirquina barba, eaque ad medium fere pectus promissa, sed tereti, et ad cilindri modum, tantumque cuneaciore ad imum, ut videre est in ejus ridiculi Dei, quae supersunt etiamnum signis, quorum unum ex aere in domestico Museo nostro ob oculos habemus. Denique scriptum abs Rufino Graece illud, non Latine, ipsa Latinorum amanuensium probat hallucinatio, qui Graecum vocabulum Latinis totidem literis reddiderunt, deque γένειον scripserunt Genium. Sed haec hactenus.

Apologetici contra Hieronymum Libri duo subsequuntur, subjuncta itidem Apologia ad Anastasium: quos omnes etsi in Hieronymiana etiam Collectione Operum recensuimus, utpote qui eo maxime referebantur, non erit, arbitror, Lectori ingratum heic proprio loco exhiberi sibi iterum novo cultu exornatos, ut ferme ab iis alii videantur. Quantum profecto operae iis usque et usque expoliendis collocavimus, argumento erunt spissae observationes, et notae, quas licuit olim, quum inter Hieronymiana excuderentur, utpote peregrino in loco, segnius curare. Neque vero tunc alios quam vulgatos antea libros consulere datum est: nunc meliore fortuna utimur, atque opis impendio plurimum ex Ms. codice Guarneriano accepimus. Est autem Ms. hic liber ex eadem, quam dudum laudavimus in S. Danielis municipio Bibliotheca, olim Guarneriana, itidem nobis a laudato ibi, ac denuo honoris caussa nominando Cl. V. Dominico Ongaro communicatus. Non est ille quidem aut aetatis admodum antiquae, et ad faciendam illico fidem idoneae, aut, quod magis refert, satis probae emendationis et notae. Nihilo secius tam profuit nobis, quam qui optimae notae atque emendationis, aetatis item vetustissimae adesse unquam possunt. Exceptus nempe est, ut multis se indiciis prodit, ex admodum [Col. 0063] veteri, eoque de Aquilejensi tabulario, ubi et primum Auctore ab ipso conscriptus est, et in patrium veluti censum deinde habitus, curatusque est diligentius. Denique ab Antiquario exceptus est satis imperito, homine autem minime malo, qui saepius quidem errores librarios erret, et in rectam scripturam peccet, de suo autem nihil aut audere velit, aut sciat. Certe ad Lectionis veritatem indagandam ipso interdum errore suo profuit, ejusque monitu potius quam jussu, loca nec levioris momenti, nec sane pauca restituimus. Alioquin ubi constanti rectaque scriptura ab impressis variat (multa autem variat) fidem adhiberi sibi jure merito poscit, et veriora admodum proponi, fere certum est. Recole quod superius ubi de Rufini Vita, exemplum edimus ex singulari ejus lectione (Lib. II num. 12) , qua duobus annis Alexandriae secundo commoratus evincitur, qui dies ibi tantum aliquot substitisse, hactenus dictus est. His porro libris Apologeticis, eo etiam libello una computato, quem scripsit ad Anastasium, et quem itidem ad Guarnerianum exemplar exegimus, multisque locis fecimus meliorem, Rufinianorum Operum, quae de suo ipse excudit, et primigenia nominamus, Collectio omnis absolvitur.

Germanos Rufini foetus proles supposititia consequitur: non illa quidem, ut aliis passim usuvenit, vernilis conditionis, et quae Presbyterum Aquilejensem dedecoret, sed generosae indolis atque ingenii, quae et cum genuinis stare nec sine dignitate possit. Ex ordine locum priorem tenet Commentarius in Septuagintaquinque priores Psalmos, de quo longum esset aut quae Fontanino, aut quae nobis multa in Adnotationibus observata sunt, huc referre. Sed Auctorem investigare Operis, et conjecturas proponere quas fecimus, praestat. In quam rem notatu dignum cum primis, quod natione Gallum se non obscuro Auctor indicio prodit. In Praefatiuncula enim ad Psalmi XV. titulum de Arcubus loquens, quos antiquitus, ait, quando aliquis de hoste suo triumphum habebat, faciebat sibi construi, non alios memorat, quam Arausiensem, quem ob oculos fortasse, aut certe non longe positum habuit. Unde, subdit, Arausicae in arcu triumphali Massiliense bellum sculptum habetur ob signum victoriae Caesaris. Arausicam non aliam intelligo, quam quae Arausio, et Arausiensis, et Arausicorum civitas dicta est, nunc Oranges Galli vocant. Id ipsum alia comprobabit animadversio. Auctor cum bonam Commentarii sui partem ex Augustino totidem saepe verbis describat, non eam tamen, qua usus ille est, Scripturae Sacrae versionem usurpat, sed Vulgatam, quae nimirum Gallicana audit, et ab ejus Ecclesiae usu nomen accepit. Loca nimis multa sunt, et unoquoque propemodum Tractatu obvia, ut proferri nunc ad faciendum rei periculum debeant. Ea nos sub initium Operis, et ubi longiores lacinias in sua transfert, adnotato Augustini nomine, innuimus: postmodum adscriptis dumtaxat virgulis, eam pericopem ab illo declaravimus mutuatam. Conjicere est itaque oculos in librum, et mirari decerptoris ingenium, qui tam sibi religioni ducit, a Vulgata, Gallicana, inquam, Scriptura recedere, ut ineptire alicubi, et a proposito in diversa abire coactus sit. Quum enim Augustinus Versionis qua utitur verbis pressius explanatione sua adhaeret, Noster eam explanationem describens, male cum lectione Versionis suae aptat, et a scopo aberrat. Non ergo temere hinc etiam arguas, fuisse ex Galliarum Ecclesia hominem, qui minime licere putaret sibi, alio quam Gallicano Circulo, ut vocant, recepta scilicet apud suos Psalmorum Versione uti.

Porro Monachis hanc Psalterii explanandi operam impendisse, atque habuisse in Fratrum conventu sermones, videtur. Nimirum Fratres interdum compellat, deque muniis Monachorum loquitur. In Psalmum XLI, vers. 10: Magna nobis fiducia, Fratres, quia susceptor noster est Deus. Et proxime praecedenti ad vers. 8. de eorum vitiis, Hypocritae, simulatores mali, adjungentes se ficta caritate . . . Tales multi inveniuntur intra societatem Fratrum, etc. Et paulo post, Vis scire de Fratre quale cor habet? Attende unde libentius loquatur, etc. Tum, Custodiamus, Fratres, introitum nostrum, maneamus intus, etc. . . notatur vagatio oculorum, et curiositas, quod vitium vehementer solet nocere Conversis. Denique, Haec tria studia sunt otiosorum in Claustro, vagatio oculorum, superfluitas verborum, perversitas cogitationum. Haec tria vitia ejiciunt Fratrem de Claustro. Quin ipsummet vitam egisse cum Monachis dubitare non sinit locus in Psal. XLV. num. II: Ad hoc jam reliquimus impedimenta mundi, et curas saeculi, atque ad MONASTERII accessimus secretum, ut liberius vacare possimus Deo. Et sub finem, eorum quoque Choro, ut vocant, sive canentium stationibus interfuisse: In hoc Psalmo, quem cantatum audivimus, cui cantando respondimus, et sumus dicturi quae nostis. Num igitur Monachum agebat ipse, deque eorum numero unus erat Monasticae vitae institutis devotus? Nullus videtur dubitandi locus, sed ita tamen, ut esset praeterea Presbyteri dignitate insignitus; nam quod olim interdictum est, et S. Leo cavit Epist. ad Maximum Antiochenum, Praeter eos, qui sunt Domini Sacerdotes, nullus sibi jus docendi et praedicandi potuit vendicare, sive ille Monachus, sive Laicus esset, qui scientiae alicujus nomine gloriarentur. Erant idcirco antiquitus in Monasteriis, deque ipsis Monachis Presbyteri unus et alter, aut plures qui Doctoris munere fungerentur (Pal. Laus. cap. 118. Contr. Jo. Jerosol.) . Quinque S. Hieronymus memorat in suo, quod CCCC. Fratribus constasse intelligimus: Presbyterum vero tribui, et Monachum non auferri, ejusdem S. Patris exemplo discimus. Erat itaque Commentarii hujus Auctor et natione Gallus, et in Monasterio Presbyter: et quod ex hac ejus elucubratione manifestum est, non ineruditus, nec leviter usu sacrarum Literarum exercitatus.

Vide nunc, possitne ille videri Vincentius Presbyter, quem Gennadius cap. LXXX. laudat. Vincentius Presbyter et ipse natione Gallus, et in divinis Scripturis exercitatus, linguam habens usu loquendi, et majore [Col. 0065] lectione politam, commentatus est in Psalmos. Cujus Operis legit aliqua homini Dei Cannatae, me audiente, promittens simul, si Dominus vitam et vires daret, se in toto Psalterio eodem studio laboraturum. Sane quod Presbyterum duntaxat, non et Monachum vocat, illa est unice de eorum maxime temporum consuetudine, honoris caussa appellatio: caeterum, ut de Monachorum coetu fuisse intelligas, facit Cannatae, ipsiusque Gennadii, qui eo familiariter usi sunt, Monachorum mentio. Eadem haec facit, ut non longe positum fuisse eum conjicias, siquidem et versatus est apud eos aliquando, et meminit ipse Massiliae atque Arausiorum civitatum, facile ut videri possit ex Provincia, sive Narbonensi Gallia. Caetera probe adhuc magis conveniunt, et praesertim quod imperfecti, sive nondum, et in omnes Psalmos absoluti Commentarii Auctor perhibetur: Nostri enim labor dimidium est Operis, solos quippe priores Psalmos LXXV. explicatione complectitur. Denique et temporis ratio convenit, siquidem Gennadianum Vincentium inclaruisse anno 480. compertum habemus (alius enim ab eo est, cujus objectiones Vincentianas S. Prosper confutavit) et Nostrum per id ferme temporis animum adpulisse ad scribendum, quamquam certo affirmare non licet, multa subindicant, quae toto Libri contextu continentur. Non alius itaque Noster ab eo videtur: quod si persuasum habes, verus denique hujus Commentarii, quem veteres chartae Rufino, recentiores Critici incerto Auctori adscripserunt, Vincentius iste Auctor est. Jam vero quam in illo expoliendo operam collocavimus, malim ex Adnotationibus nostris intelligas. Unum praefabor, me quum ope Augustiniani Commentarii ex Benedictinorum Editione multa ab hoc Nostro menda sustulerim, non pauca invicem hujus ope in Augustino emendasse, quae τῶν πανυ Editorum diligentiam effugerunt.

Alter est in tres minores Prophetas Oseam, Joelem et Amosum Commentarius; sed cujus internoscere Auctorem, longe sit difficilius. Cur minime Rufinus ille sit, et sciunt jamdudum eruditi caussas, et Fontaninus profert satis bonas: quibus si, ut esset quidem in promtu, latius edisserendis immoremur, actum agere videamur. Satis erit itaque, quod aliis intentatum est, quis vere Commentarii Auctor fuerit, diligentius investigare, et conari proprium ejus nomen fortunamque deprehendere. Quibus autem id assequi notis possit, experiamur.

Primo magnum Hieronymum Auctor male habet, seque ejus laboribus iniquiorem praebet: quae hallucinationis olim occasio fuit, ut pro Rufino haberetur. In Praefatione eum ait, in Commentariis suis de perquirenda consequentia, penes quam explanationis debere esse auctoritatem, contendit, non voluisse aut potuisse sustinere curarum. Ita, subdit, vel per allegorias Origenis, vel per fabulosas Judaeorum traditiones tota ejus defluxit oratio. In Oseae cap. XI. Hunc versum Hieronymus cum vellet exponere, perrexit enumerare qui civitates condidisse legerentur, etc. Talem autem explanationis colorem, quis sine Irrisione consideret? Carpit autem, suppresso nomine, in Joelem initio: Quidam Commentatores etymologias etiam nominum prosequuti sunt, de his videlicet laudum semina colligentes, id est, Joel, ἀρχόμενος . . . . . quae ut Puerilia et Inepta sunt, ita plus negotii videntur habere, quam commodi. Et paullo post, Quidam in his vocabulis multam esse differentiam crediderunt, perque hoc plurimum Inutilium expendere verborum. Denuo inferius, ubi de eruca, locusta, brucho, etc. quae ex Hebraeorum traditionibus Hieronymus hostes Reipublicae interpretatur: Unde, ait, illorum opinionem, qui haec omnia de hostibus dicta aestimant, Refutamus. Acrius multo cap. II. ubi de Petro, qui Oseae locum ex parte laudarit, Quod, inquit, ideo breviter admonemus, ut illorum repudietur Audacia, qui Temere imperiteque contendunt, etc. Paria his habet et capite III. In Amos autem capite II. ad finem de Judaeorum quadam apud S. Doctorem traditione, Quod nos, ait, non magni ponderis aestimantes, ad alia transeamus. Idem exemplum est in subsequentis capitis III. fine; neque enim omnia, et quae videri leviora possunt, persequi est animus. Sed parcere diutius ipsi nomini Hieronymiano non potuit, quod adeo cap. V. ita injuriosius tractat: Hieronymus in hoc loco adeo Miseram recepit opinionem, ut diceret, quia quadraginta annis, etc. Vide in eum locum nos. In subsequentibus satis habet, doctrinae ejus dicam inurere, quam cap. VII, dicit, Repugnare historiae, et cap. IX, loci contextu Refutari.

Dehinc ipse quis fuerit, et quarum gentium, et cujus instituti, exquirendum. Ac Latinum quidem fuisse hominem, nulli dubium esse debet. Sed item pro certo habendum, in Orientem aliquando peregrinatum, Syriam, Palaestinam, Locaque Sancta invisisse. Nempe Graecos Tractatores, et quod homini Latino plane insolens est, Syros sibi notos jactat in Praefatione; in Commentario autem ad cap. I. vers. 2. quam de spiritali Oseae conjugio sententiam ferrent Palaestina atque Aegyptus, earum videlicet Regionum Ecclesiae, et qui passim ibi Scripturas noverant, tamquam translatitiam, et ab eis fando auditam proponit, perque sua omnia argumenta edisserit. Alia ex parte, quam inirent disputationem Syri, et qui connubium illud carnaliter opinantur impletum, quibusque niterentur rationibus, ita singillatim narrat, ut ab eorum ore accepisse, eorumque se usum consuetudine, satis significet. Nam si de Scriptis eorum proferret, non ἁπλῶς Palaestinos, Aegyptios, Syros, etc. diceret, sed unumquempiam, qui eorum placita literis consignasset, de nomine laudaret ad faciendam fidem. Adde quod Syrorum linguam intelligere potuisse, qui apud illos non esset aliquando commoratus, minime est verosimile. Quod si parum tamen eam calluisse videri, objeceris: non igitur inquam scripta eorum legit, sed ab ipsis narrantibus audivit. Nam et facilius multo est ejusmodi sententias de plurium ore, et praesentem a praesentibus discere, quam ex libris: et Syrorum plerique sciebant et Graece, [Col. 0067] denique Occidentalium nonnemo (plures enim ibi vitam Sanctorum Locorum religione agebant) Latine poterat interpretari.

Nationem ejus quod spectat, Hispanum putamus: hujus enim regionis videtur, ut inferius suo loco declarabimus, tam misere lamentari clades, ut non alias lamentari probabile sit, nisi patriae terrae, quam et reipsa durius caeteris Vandali habuere. Verosimiliorem hanc facit conjecturam ac pene certam peculiaris qua utitur Psalmorum Latina versio. Quum enim hujus Libri, quem canere omnes in sacris coetibus consueverant, Vetus interpretatio retenta necessario sit: ex Hieronymiana tamen Recensione in Galliarum plerisque omnibus, et Italiae quamplurimis obtinebat. Quam Noster usurpat, non solum ab ea fere continenter, sed ab aliis etiam Psalterii Editionibus antiquis saepius abludit: nec cum Augustiniana emendatione, aut vetustiore alia Patrum Africanorum lectione consentit. Non alia denique videri propius ad verum potest, quam quae Hispaniarum Ecclesiis olim in usu fuit. Exempla ejus rei passim obvia sunt. Insigne illud tamen ex Psalmo 138 in caput Amosi IX. Si ascendero in coelum, tu illic es: si descendero in infernum aderis. Si sumsero pennas meas ante lucem, et habitavero in extremis maris: illuc manus tua deducet me, et tenebit me dextera tua. Etiamsi dicam, Tenebrae occultabunt me, noxque mihi consolatio erit, etc. Cujus quidem illud prae caeteris verbum occultabunt pro vulgato conculcabunt pensitari diligentius velim. Vide nos ibi. Porro autem ex vitae instituto Ecclesiastem se prodit, atque adeo saltem Presbyterum: quas enim parat Sacrae Scripturae Explanationes, identidem se dicere ad populum, notat. In Joelis caput I. sub finem, In quo, ait, sane loco diligens Auditor inquirat, quae in desertis pulchritudo praedicetur, etc. Et paulo post, Quod si bene consideres, noster Auditor, inesse videbis pondus exemplo. Nec diffitebor, quod a Varrone tradunt, usurpatum Auditoris vocabulum pro Lectore; sed Nostrum eo sensu obsoletiore usum, nunquam adducar ut credam. Nam et simpliciter adstantes alloquitur in Amosi caput I. vers. 2. ubi de terrae motuum caussis loquens, Quas nunc tamen, inquit, VOBIS replicare non est necesse. Sermones itaque hos habuit aliqua saltem ex parte in Ecclesiis: proinde, quod et notatum superius est, sin minus Episcopum, certe quidem Presbyterum agebat.

Nunc tempus, quo Commentarium hunc suum scribebat, investigemus. Fontaninus ex eo quod Sancti Joannis Chrysostomi, et Hieronymi Commentaria in Minores Prophetas memorat, nihil loquutus de Cyrillo Alexandrino, et Theodorito, qui in eodem argumento versati sunt, eum putat, medio saltem saeculo V, operi manum admovisse. Sed ut fortassis a vero proxime conjectura absit, infirma haec ejus est tamen, et fere falsa ratiocinatio. Licet enim ille Cyrillum de nomine ac Theodoritum non laudet, eo facile tamen verbo comprehendisse potuit, quo nonnullos, ait apud Graecos ejusmodi Interpretes exstitisse, e quibus pauca quaedam S. Joannis Chrysostomi legit. Nobis ex eo magis placet argumentum sumere, quod se parum commodum Hieronymi lectorem, ut diximus, praebet: unde colligimus, paulo post S. Doctoris mortem scripsisse. Post mortem, inquam, nam illum adviventem, quem nosceret, et quocum nihil sibi esset, ut carpere auderet homo probae caetera pietatis ac fidei, nemo sibi in animum inducat. Paucis autem ab ejus obitu annis, quum nondum ita Hieronymiani nominis fama per orbem propemodum universum, maxime vero apud suae linguae homines, increbuisset, ut nefas videretur ei dicam scribere, facile potuit quod ab illo diversum in literis sentiret, homo non ineruditus libere proloqui. A vigesimo igitur ad trigesimum plus minus supra quadringentos annos, hujus ego Commentarii epocham malim repetere; quae serius multo protrahi, quum nemo jam esset, qui non sibi laudi duceret, gloriosius de Hieronymo praedicare, vix potest, aut ne vix quidem. Porro idem hoc tempus fere connotant, quae seculi mala Auctor queritur. In Amosum cap. I. in fine, Quae omnia mala hostili evenire victoria, annuis magis cladibus quam annalibus literis comprobamus. Efflictim adhuc magis cap. VIII. ad vers. 10. ubi de sacco et calvitio aerumnarum notis, Quod totum (fort. solet) tempore captivitatis obtingere, utinam lectione tantum indicante nossemus; sed tam frequens nostris temporibus ejusmodi est facta conditio, ut quidquam melius sperantium miremur audaciam. Nimirum haec erat misera orbis Romani, atque Hispaniarum cumprimis facies ab anno circiter CCCCX. per fere continuos triginta, quibus in eas provincias, et variis bellorum eventibus, et repetitis subinde hostium barbarorum incursionibus, ferro atque igne saevitum est. Lege Prosperi Chronicon, ut intelligas, quam vere cum illa quacum Hispania prae caeteris tandiu conflictata est adversa fortuna, eorum narratio temporum, quae nos huic Commentario postrema tribuimus, conveniat.

His addo, fuisse etiam in Libros Salomonis ab eo Commentarium adornatum: ac prius eum quidem, quam hunc scriberet. Testatur hoc ipse in hujus Praefatione, ubi, Salomonis, inquit, voluminibus edisserendis, dispositionum ejus (Dei) gloriam sumus, in quantum posse contulit exsequuti.

Jam vero, collectis hisce omnibus in unum notis, aut ego admodum fallor, aut non alius, quam celeberrimus Paullus Orosius hic est, in quem graphyce omnes concurrunt. Enimvero fuisse eum Presbyterum, nemo est hominum qui nesciat. Anonymus autem Mellicensis Capite LXIX. eum refert et pro Episcopo habitum: Orosius venerabilis, ut putatur, Episcopus. Natione quoque Hispanum exstitisse, vulgo compertum est. Gennadius Cap. XXXIX. Orosius Presbyter Hispanus genere, etc. Notissimum hoc etiam, quod in Orientem profectus olim sit, atque anno quidem CCCCXV. ut et insequentis initio Jerosolymae fuerit: id quod Augustini ac Hieronymi de illo ἀμοιβαῖαι Epistolae, ipsiusmet Apologia, tota denique Pelagiana historia testatur [Col. 0069] Gennadius iterum, Hic est Orosius, qui ab Augustino pro discenda animae ratione ad Hieronymum missus, etc. Ex quo item constat, quod illa adamussim tempestate literarum fama inclarnerit, ad quam Commentarium diximus referendum. Nihil certe est congruum magis ac verosimile, quam ut illum Orosius ab Africa atque Augustino, ad quem remeaverat, redux deinde in patriam ante paucos annos eleborarit. Ac sane hunc de nomine Commentarium ab eo editum, modo laudatus Anonymus Mellicensis refert: Scribit inter alia Commentarium in duodecim Prophetarum: in eum videlicet Librum, qui ut alias ad Hieronymum ostendimus, Duodecim Prophetae inscribebatur; neque enim refert, quod non in omnes duodecim, sed in tres priores dumtaxat hic superet, quin eo tamen titulo rectissime designetur. Eundem in Salomonis quoque libros scripsisse, auctor est Trithemius cap. XII. e quibus unum in Cantica Canticorum recenset. Reliquum unum est, quod et creditu quidem paullo difficilius videtur, potuisse eum scilicet magno Hieronymo, ad cujus se pedes sedisse, et cujus eloquium contra Pelagianos ab universo Occidente sicut ros in vellus exspectari, in Apologia sua dixerat, adversari identidem, atque inurere censoriam notam. Verum ejusmodi innuimus fuisse hominis ingenium, nimio fortasse expromtum atque ardens, ut quod sentiret, liberius proloqui se posse crederet, salva nominis Hieronymiani celebritate, atque opinione, quam sane de illo optimam habebat. Re enim vera alibi laudat, et hoc ipso, quo eum Opere interdum suggillat, laudem illi dat omnium maximam quod suaemet Expositionis materiem facit ipsam esse Hieronymianam ex Hebraeo translationem, plerisque invisam, et quam ante se nemo, aut pauci admodum probassent, Vetere illa, quae jamdudum ad manus omnium erat, valere jussa, et vitiatae elocutionis atque intercepti sensus (In Praef.) notata. Quod quidem magnum, atque illustre facinus adeo est cum Hieronymianae doctrinae existimatione summa conjunctum, ut haec deinde vix possit aut ne vix quidem locis et verbis, quibus ejus sententiae quaedam refutantur, imminui. Fuisse autem ejusmodi Orosium natura, ut quidquid sentiret, valde sentiret, et pro re nata animos sibi sumeret, argumento erit saepius laudata ejus Apologia, in qua Joannem Jerosolymitanum Episcopum, tantae dignitatis hominem, favoris in Pelagianas partes insimulare nihil veretur, et tantum non conviciis incessit. Contra non aliam Hieronymo, quam literariam dicam impingit, atque hanc quidem illo scriptionis genere, quo nulli non licere videtur, exuere obsequium, et inter variorum placita quod incongruum putat, aut falsum, refellere; neque ille contemtui haberi censendus est, a quo alius seorsum sentit. Uno verbo, non haec mihi demum tanti est caussa, cur hunc Orosio Commentarium abjudicem, cujus eum Auctorem reliquae notae omnes designant.

Atque haec, Illustrissime ac Reverendissime Patriarcha DELPHINE ea sunt, quae ad Rufinum de Tuis potissimum exemplaribus archetypis Mss. expoliendum, studiis meis contuli: quae et Tibi accepta referri aequum est, et mihi perhonorificum proposuisse, Te judice, cujus judicio reprehendi res meas, quam aliorum laudari malim.

Vetus praefatio

La Barre, Renatus Laurentius

[Col. 0069]

Vetus praefatio. ORNATISSIMO LECTISSIMOQUE VIRO D. JOANNI A SANCTO ANDREA PARISIENSIS ECCLESIAE CANONICO RENATUS LAURENTIUS DE LA BARRE S.

Quantum iis debeatur D. a Sancto Andrea, qui vetustis novitatem, novis auctoritatem, obsoletis nitorem, obscuris lucem, et (ut totam Plinianam periodum usurpem) fastiditis dare gratiam, dubiis fidem, omnibus vero naturam, et naturae suae omnia indefesso studio nituntur, verbis consequi difficillimum semper non modo judicabam, imo cogitatione complecti vix arbitrabar esse ejus, qui veretur reprehensionem doctorum atque prudentium. Marcus Tullius, quo tanquam parente gloriatur Latina eloquentia, quinto Tusculanarum quaestionum, inter praecipua felicitatis deputavit, praeque caeteris illum diem observandum censet augustius, in quo dudum ignoratum a Syracusanis, cum esse omnino negarent, septum undique, et vestitum vepribus et dumetis Archimedis sepulchrum detexit: tenebat enim quosdam senariolos, quos in ejus monumento inscriptos acceperat: qui declarabant in summo sepulchro spheram esse positam cum cylindro. Ita nobilissima Graeciae civitas, quondam vero etiam doctissima, sui civis unius acutissimi monumentum ignorasset, nisi ab homine Arpin de didicisset. [Col. 0071] Ignorasset etiam optimi Vatis, et cujus alias Graecae linguae emendandae auctoritas fuerat concredita, carmen divinae Odisseas et Iliados: nisi Lycurgus Lacedaemonis ex Ionia in Graeciam importasset, et nisi postmodum discerptum Pisistratus collegisset, atque ita distinxisset, quemadmodum hoc tempore legitur, adhibito metatore Aristarcho. His inquam quid debeatur affirmavit adhuc nemo, nec fortassis usquam postea affirmabit: quandiu fuerint, qui inde aliqui proficient: vel ob hoc rursus quod tantis pro vigiliis, laboribus, sudoribus quibus illis castigationes constiterint digna satis commendatio haberi ulla non possit, tantum abest ut meritis par possit referri. Habent siquidem reliquorum studia suas amoenitates, varios secessus, quibus lectionis taedium nova detectatione sublevant. At illi qui Herculano labore versantur in veterum monumentis pervestigandis et restituendis, quid quaeso habere possunt, quod studium recreet? quid quod fastidium excutiat, nisi alterum fastidium? ita ut si qua voluptas eos aliquando perfundat ex inventis alicujus auctoris scriptis, subinde in iisdem recognoscendis, sarciendisque, propter lacunas, corruptos locos, dimidiatas paginas, exesos characteres, plus enascitur moeroris, quam fuerat ante perceptum ex inventione delectationis: ut noverim ego aliquos, qui thesauros ejusmodi a se repertos maluerunt de emendatione desperantes omnino supprimere, quam qualescunque edere in lucem: mendaciorum nimirum quam syllabarum ditiores. Itaque si ex hoc loco paulisper licet evagari, praestitisset interdum eorum quaedam quae circumferuntur nunquam excusa, quam ita excudi ut sint errorum mendarumque verius, quam doctrinae seminaria. Et certe quis modus esse potest, dum omnia prope ex conjectura persequimur: quae certitudo, cum quid in mentem alteri venire potuit, divinatur? Quis demum evadendi locus per syrtes et scopulos Aporiae, cum videamus in vadis, stativis et navalibus principes viros haerere, impingere, altercari, in simpulo magnos ciere fluctus, committere de nugis magnas interdum tragoedias: et quod irritam omnium operam facit, proficere novis castigationibus quotidie novas editiones: videamus insuper id genus occurrere reliqua, quae etsi fidem elevant, nihilo tamen minus rei non minuunt difficultatem, quominus multa sint doctis perferenda, qui auctorum castigationi et editioni invigilant, quoties de maximis et levibus dubitandum, cogitandum, evolvendum si qui alii hanc eandem materiam tractaverint: quoties passim ex conjectandis aliquando levissimis multa mutanda, nonnulla reponenda. Quod quantum habeat operae, norunt hac aetate non pauci, sed tu imprimis (vir ornatissime) qui harum rerum exercitatissimus, non desinis maximo studiorum proventu, reique literariae accessione proferre de tua divite bibliotheca bonos quotidie auctores, proque tuo in Rempublicam grato animo perquirere magnis sumptibus undique, si qui codices Ms. habeantur castigatissimi, quibus impressi possent conferri, si qui rursus cum aliquo fructu imprimendi. Et ita quidem, ut de te testatum jampridem doctorum sermonibus audiverim, nullum eorum qui tunc vivunt (absit verbo invidia) existere qui foelicius et salubrius Chiromam manum admoverit rei librariae: et qui liberalius optimae notae scriptorum (quorum modo lectione studiosi fruuntur) impressiones juverit, auxerit, promoverit, atque tu ipse quem a D. Optimo Maximo in haec calamitosa tempora ob id reservatum dicere soleo, ne literae obsolescerent: neve deesset, qui honestissimas honestis de rebus Typographorum concertationes illustraret. Testantur illud jampridem tot tantaque quot exierunt volumina, cum aliqua tui praefatione nominis: testabitur etiam illud inpraesentiarum Rufini nunquam antea typis commissum opus, cujus cum exemplar Domino de la Bigne Praeceptori meo Theologo, hujus aetatis tam ob morum candorem, quam ob singularem ejus eruditionem meritissimo, petendum indicasses, ex reliquiis venerabilis Monasterii Montis-Dei, factum est ut inter ruinas ejus devotae domus divina providentia si non integer ab annis vetustus codex, saltem quodammodo totus ab injuria inveniretur effugisse Gnosticorum nostrorum injurias: adversus quas atque ejusmodi grassatorum excursiones, vindiciarum si quis sit modus, is est, accersendus a Chalcographia, quae sola inclinantibus saeculis maximo Dei beneficio ad studia jam nauseantes hominum animos recreavit jucunda facilitate, scriptis contulit gratiam sua pulchritudine, et simul immortalitatem. Quod utinam Dei inventum superiora tempora novissent: non utique tantam librorum et codicum quot desiderantur perditi, jacturam bellicis Gotthorum incursionibus fecissemus. Non illa bibliotheca Pisistrati, Attali, et Eumenis: non illa Philadelphi Ptolomei, quae Augusto regnante, incendio assumpta est. Non illa Gordiani, quae plures habuit librorum, quam quisquam alius auri, vel argenti thesauros, dives LXII millibus antiquissimorum voluminum. Non illa Pamphili martyris, unde Eusebius hausit suam historiam: non illa centum et viginti millium librorum, quae Byzantii sub Zenone Imperatore gravissimo incendio periit: non illa rursus Mathiae regis Ungariae, quae Patrum nostrorum memoria crudeli Turcarum impressione dissipata est. Nec illa denique Vaticana Romanorum Pontificum Hebraicis, Graecis, Latinis antiquissimis, necnon optimis quibusque auctoribus pariter ac recentioribus tum manuscriptis, tum publicatis instructissima sub Clemente VII a militibus Germanis et Hispanis incensa, tot libros secum abstulisset. Extarent namque alibi passim excusi codices maxima cum copia, non autem sicuti accidit, pauci iique ab imperitis notariis descripti mendosissime. Habuisset quaevis natio proprios scriptores, habuisset inquilinos: nec erat quod conquererentur viri antiquitatis amantissimi: aut cur peroptaremus omnes plagas orbis scrutaturi, si quid blattae tegerent quod luci ac mundo foret exhibendum. Non erat quod Reverend. in Christo pater D. d' Albone, Lugdunensis Ecclesiae Princeps lustraret rimas pervetusti Monasterii Barbatae insulae, ut Commentarios Rufini Aquilejensis in septuaginta quinque Davidis Psalmos requireret. Non erat quod nos similiter Montis-Dei reliquias ad perpetuam memoriam typis tum demum committeremus: quoniam habituri eramus omnia omnium auctorum scripta, et praesertim nostri Rufini quaecunque scripsit: videlicet, in Osee Prophetam lib. I, in Amos alterum: in Joel unum, de sua fide ad Laurentium Episcopum lib. I de Sacramentis I. [Col. 0073] Exhortationis ad Probam lib. I. Epistolarum ad diversos lib. II. Juxta triplicem divinae scripturae sensum lib. I quem rogante Paulino, Episcopo Nolano, scripsit ad eum latino sermone de benedictione Judae Patriarchae. Deinde eodem Paulino afflagitante, librum alterum ad eundem: in quo caeteras undecim Patriarcharum benedictiones triplici explanatione prosequutus est. Denique eodem auctore haberemus, praeter ea quae restant maximam partem Graecorum bibliothecae Basilii Caesariensis Cappadociae Episcopi, et Gregorii Nazianzeni, Clementis Romani Recognitionum libros: Eusebii Caesariensis Palaestinae Ecclesiasticam historiam, cui addidit decimum et undecimum librum: Xysti quoque, si non Pontificis Romani, saltem Pythagorici cujusdam, ut contendit Hieronymus, sententias: Evagrii sententias, Pamphyli martyris adversum Mathematicos. Josephi etiam latinam fecit historiam, cujus exemplar asservatur Mediolani, in aede S. Ambrosii, Longobardicis scriptum litteris: Origenis item non omnia, quia et Hieronymus transtulit quaedam, quae suo prologo discernuntur. Exposuit idem Rufinus Symbolum, quod inter opera Hieronymi tom. IV. Basileensis editionis continetur, de quo Erasmus Praefatione in Cyprianum: Sed et obtrectatori opusculorum suorum respondit duobus voluminibus, arguens et convincens, sicuti refert Gennadius, se Dei intuitu et Ecclesiae utilitate, auxiliante Domino, ingenium agitavisse: illum vero aemulationis stimulo incitatum ad obloquium stilum vertisse. Ejusdem Rufini opusculum de depravatione librorum, praecipue Origenis, legitur ad calcem primae partis operum Origenis: iterum tomo II. operum D. Hieronymi. Vertit quoque pro eodem Origene Apologeticum Pamphili martyris, quod praefixum operibus Origenis invenitur. Edidit insuper suam Apologiam, ubi contrarias sententias in libris Origenis ob eorum depravationem natas ostendit. Praefatio ejus in libros Origenis de Principiis habebatur vulgo in III. tomo operum D. Hieronymi adjecta per Des. Erasmum, ut facilius intelligerentur Apologiae D. Hieronymi. Plurima denique scripsit, sed multo plura transtulit. Fuit autem is Rufinus Tharmus, seu Thoranus professione Monachus, dignitate Aquilejensis presbyter, Theodosio Imperatori valde charus, pro quo apud B. Ambrosium intercessit, ut ingrediundi Mediolanensis templi fieret illi potestas, a quo antea exclusus fuerat ob patratam caedem septem millium hominum Thessalonicae, uti refert Nicephorus lib. XII. Histor. Ecclesiasticae cap. 40 et 41. Fuit praeterea socius aliquando studiorum et plane amantissimus D. Hieronymi: donec de scriptis Origenis exorta inter eos contentione, visus est Hieronymo nimius admirator, et prope assertor Origenis: et proinde existimatus ejusdem opinionis, quod paulo acrius suam de libris περὶ ἀρχῶν, qui videbantur contra fidem conversi, adversus D. Hieronymum defenderet. At si nemo in hodiernum usque diem inventus est, qui libros ejusmodi Origenis propterea tollendos dixerit, nemo etiam, ut opinor, reperietur qui ob id rejiciendum judicet Rufinum, quod censuerit eosdem retinendos: nisi se B. Augustino temerarius praeferat, qui tanti fecit nostrum Rufinum, ut ex eo in suos ille Psalmorum Commentarios quamplurima derivarit. Fuit enim Augustino antiquior anno redemptionis humanae CCCC. Sed tantae apud D. Augustinum auctoritatis, ut ad D. Hieronymum de illo scribat non sine pietatis ac eruditionis elogio, eumque cum suo, tum adversario, olim vero sodali amicissimo mella Scripturarum studiose lambuisse, utrumque quidem conatus in mutuam benevolentiam revocare, sed ita causam inimicitiarum dissimulans, ut neutri culpam earum affingat. Haec porro luculenti adeo scriptoris opera latuisse tandiu, non mirum debet iis esse, qui norunt ex Trithemio plures libros ab ipso conscriptos (quorum tamen maxima pars nunc primum prodit in lucem) sepultos adhuc pulveribus oblivionis desiderari. Sed ne quisquam hoc nostrum studium existimet ideo minus, quod quaedam ipsius opuscula auctoritati Apostolicae suspecta a nonnullis rejiciantur: illud unum solummodo dixerim, nihil illo Canone omnino adversus Rufinum statui, quod ejus auctoritatem minuat, horumque librorum lectionem impediat. Nam et Gelasius religiosum eum virum appellat (Distin. 15, can. Sancta Rom.) , et nonnullas ab eo scripturas explicatas fuisse tradit (quod dictum Primas Lugdunensis ad Commentarios Psalmorum retulit) et hoc se nomine suspecta quaedam habere, quod a D. Hieronymo scribatur de libero hominis arbitrio minus vere disputasse: sed ut omittam eam quam in dicendo, atque veritatem asserendo prae se tulit libertatem vir sanctissimus idemque doctissimus Hieronymus, ad cujus calculum nos remittit Gelasius, nihil plane in his Commentariis tam apertum est, quam quod pro libero hominis arbitrio, pro bonis operibus, pro mysterio Sanctissimae Trinitatis, et sacrosanctae Ecclesiae Eucharistiae, pro purgatorio, pro vera hominis justitia, atque aliis hujusmodi permultis non semel, neque uno in loco docet. Neque vero cuiquam nova debet esse (tametsi gravis ac molesta bonis omnibus semper fiat) repentina illa voluntatis inter D. Hieronymum et Rufinum alienatio: tum quod ille zelo ardens ac eruditione fretus nihil in alienis libris non depuratum et ad amussim elaboratum ferre poterat: hic vero sanctimonia ac multorum praecipuorum Ecclesiae luminum exemplo communitus, in Origenianis libris, sive legendis, sive in alienam linguam transferendis audacter versabatur. Tum vero maxime quod ex quadam opinionum varietate, veluti ex D. Augustino comperimus, in hanc contentionem inciderint, in quam forte imprudens Rufinus. Siquidem Augustinus epistola, quae est XV. inter illas D. Hieronymi, multis verbis deplorans inter Rufinum et Hieronymum tam graves amicos, doctos, celebres, senes et monachos tam amarulentam discordiam incidisse, non sine gravi totius Ecclesiae scandalo, ait, quod alias non nisi pro homini contigisse poterat, ut ex literis Hieronymi perspexit, quantum sibi moderaretur, quantumque teneret aculeos indignationis, timore obriguisse se, doloreque contabuisse, quia vereretur ne idem pro se Rufinus faceret. Verum patrocinatur utrisque, quod non in dissimili genere inter se contenderint Paulus et Barnabas, D. etiam Petrus et Paulus Apostoli (quorum sententiam nec sine dissidio exceperunt inter se Augustinus et Hieronymus) [Col. 0075] qui pariter antea ob voculam τῆς κολοκύντιδος ex prophetia Jonae parum convenerant. Nota est illa ex veteri historia inter Epiphanium ac D. Chrysostomum controversia: illa etiam eo modestior quo antiquior Victoris et Irenaei, Origenis et Theophili: quae tamen omnia non ideo summis viris eam notam inusserant, ut si quid minus recte in nonnullis, quae non ita ab universali Ecclesia in conciliis sacrosanctis tractata fuerant, et decreta, sensissent, in caeteris quoque errasse videantur. Sua sit ergo D. Gelasio auctoritas, et sua D. Hieronymo constet innocentia, quae tamen recte dicta Rufini non elevent, imo quae ad veritatem ut hic omnia exactu si fuerint integra, non minus ad bene credendum nos instruant, et ad bene agendum inflamment, quam quae ab iis perfecta sunt, qui speciosius illo fortasse, et ambitiosius legi terique soleant. Tu vero interim, Domine, a Sancto Andrea memineris has tibi sacratas, bellorum civilium manubias tueri, et eo usque custodire, ut sicut es Catholicus, vivis et vixisti semper catholicissimus: ita catholicae, hoc est Romanae Ecclesiae quicquid in iis fuerit probandum, vel improbandum relinquatur arbitrio. Vale. Ex tuo Musaeolo apud Gervasianos Idibus Juniis MDLXXX.

Vita Tyrannii Rufini

Auctor incertus

[Col. 0075]

TYRANNII RUFINI, ORTU CONCORDIENSIS, CIVITATE AQUILEIENSIS, PRESBYTERATU HIEROSOLYMITANI, Vita.

LIBER PRIMUS.

CAPUT I.

[Col. 0075A]

I. Rufini ortus, et nominis scriptura. II. Patria. III. Concordiae natus, ejus praenomen et genus. IV. Aquilejae monachum induit. V. Una cum Hieronymo bonis artibus ibidem instituitur, adultus tingitur. Minister et Susceptores illius baptismi. VI. Hieronymus ab eo divulsus, in Syriam navigat. VII. Rufinus paullo post cum Melania Hierosolymam profecturus, Roma discedit.

Gelasius Cyzicenus perlectis Nicaenae Synodi Canonibus apud Rufinum in Historia Ecclesiastica lib. X. cap. VI. eundem magno illi conventui interfuisse pro certo habuit in sua praefatione ad Acta Concilii Nicaeni apud Labbeum tom. I. pag. 114. Atqui eo tempore, nempe A. D. 325. nondum natum Rufinum adnotavit Natalis Alexander in saeculo. IV. Dissert. XIII. conclus. II. Longe aliter sentiens Blondellus de Primatu pag. 881. Rufini ortum illigavit A. D. 345. qui fuit a Concilio Nicaeno vicesimus. Hanc ego [Col. 0075B] Blondelli sententiam nullo antiquiori testimonio firmatam haud propere amplector. Nam de anno et Consule, quo natus Rufinus, nusquam aliquid proditum est, adeo virorum illustrium perinde ac fluminum, ortus obscuri sunt, progressus et exitus conspicui. Non diu tamen a Concilio Nicaeno in lucem editum, probari puto ex Hieronymi libro II. Apologiae A. D. 400. conscriptae, ubi Rufinum vocat senem et canum, eundemque sugillans, quod parentes tunc se invisisse dixisset: quos, inquit, viventes juvenis dereliquit, mortuos SENEX desiderat. Sub initio libri III. Rufinum dicit VETUSTISSIMUM monachorum. Alibi ait: de sene SENEX tanta confingis. Rursus paullo [Col. 0076A] post: quae enim est aedificatio, duos SENES inter se propter haereticos (Origenem) digladiari! Erravimus juvenes, emendemur SENES. Infra vero: ego tibi dabo veniam, quod Apologiam librorum Ejus (Origenis) CANO scripseris capite. Anne haec de Rufino sexagenario dici potuissent? Fortasse tunc fuerit magno natu, et saltem septuagenarius, qualis erat Hieronymus. Non est silendum, quod in nominis Rufini scriptura notavit Caspar Barthius ad Claudianum pag. 1073. edit. II. inque Adversariis lib. LIII. cap. II. simplici litera F. in universis codicibus reperiri. Loquitur Barthius de Rufino praefecto praetorio, quem Claudianus exagitat; sed haec scriptura omnibus Rufinis congruit. Quare eos inepte facere putat, qui id elementum geminant, quum ipsa ejus nominis pronunciatio aliud nihil ferat: neque facile alioquin literam F. Latini in talibus geminant, nec profecto in antiquissimis Rufini nostri codicibus geminasse noscuntur. Huc facit adprime quod etiam Graeci unam tantum duram literam huic nomini adscribant, [Col. 0076B] quorum ductum non sine ratione in similibus latini sequuntur. Apud Ezechielem Spanhemium in Dissert. IX. de Praestantia et usu numismatum tomo I, pag. 712. et 713. editionis magnae in nummis Graecis scriptum occurrit ΡΟΥΦΙΝΟΥ. Hanc eandem porro scripturam ex Rufini codice vetustissimo de Benedictionibus Patriarcharum confirmat Petrus Lambecius in Bibliotheca Caesarea tomo II. pag. 800. idque ex MSS. libris comprobat etiam Philippus Labbeus in notis ad Bellarmini Catalogum tomo II. pag. 307. Haec evertunt sententiam Arnaldi Pontaci in notis ad Eusebii Chronicon pag. 749. ubi Ruffinum cum gemino F scribendum contendit Consulatur Index [Col. 0077A] Gruterianus XXIII. et Christophorus Cellarius in Orthographia, ubi unica litera F ex lapidibus et nummis adstruitur.

II. Quoniam de patria Rufini non una circumfertur sententia, ego certis Scriptorum veterum testimoniis eam indicabo, unde secus affirmantium dicta penitus convellentur. Natum in opido agri Aquilejensis prodit Heraclides in Paradiso, quae est vetus interpretatio Historiae Lausiacae Palladii, ut critici norunt. Ibi enim cap. XXXIII. haec de Melania leguntur: erat cum ea Rufinus quidam nomine, civis Italus ex Aquilejensi opido. Hoc ludibrii ergo Hieronymus in Apologia II. vocat opidulum: quod Norisius Cardinalis in Historia Pelagiana lib. I. cap. II. interpretatus est pagum, sive rus et parvum castrum: quibus tamen nominibus res diversas significari jam pridem viri docti observarunt. Sane opidum pro civitate non solum antiqui Scriptores Livius, Plinius et Mela; sed etiam saeculo quinto, ad cujus initium Rufinus pervenit, Sidonius, et Eugippius, indiscriminatim usurparunt; [Col. 0077B] nam civitas Arvernorum, opidum dicta est a Sidonio lib. III. ep. IV. et hujus aequalis Eugippius in Vita Severini Noricorum Apostoli, urbibus iisque insignibus, puta Laureaco et Pataviae id nominis tribuit. Natus fuit ergo Rufinus in opido circa Aquilejam: quod his verbis confirmat Hieronymus lib. II. Apologiae I. PATRIA derelicta, Aquilejae habitat. In Apologia II. eum sugillans, quasi Romam ab Anastasio Papa vocatus, ire noluisset: qui inquit, rogantem Romam, ut eam illustrares praesentia tua, OPIDULI tui amore contemseris. Quanquam vero a Palladio in Historia Lausiaca cap. CXVIII. dicitur Ρουφῖνος ὁ ἀπὸ Ἰταλίας ἐξ Ἀκυληίας τῆς πόλεως, Rufinus ab Italia, ex civitate Aquilejae, et a Gennadio in Catalogo cap. XVII. Aquilejensis presbyter, hoc non in ipsa urbe Aquileja natum, sed in monasterio educatum, et in Ecclesia tinctum, nec tamen ibi ordinatum, denique ob vicinioris urbis celebritatem ita dictum, significabat, patriamque demum illi fuisse in agro Aquilejensi. [Col. 0077C] Nec profecto opiduli nomine Hieronymus Aquilejam dixisset, quam ejus aequalis Philostorgius magnam vocavit Historiae Eccl. lib. XII. cap. XI. Quodnam fuerit isthuc opidulum jam tandem aperiamus cum Doctore maximo in epistola IV. alias VI. (Nunc V.) ad Florentium monachum Aquilejensem, Hierosolymis tunc morantem, ad quem, de Rufino loquutus, haec de grandaevo Paullo Concordiensi subjungit: scripsit mihi et quidam DE PATRIA supradicti fratris Rufini, Paullus senex, Tertulliani suum codicem apud eum esse, quem vehementer reposcit. Paulli ergo et Rufini patria una erat. Atqui patriam Paulli Concordiam facit Hieronymus in Catalogo capite LIII. Vidi ego quendam Paullum CONCORDIAE, quod OPIDUM Italiae est, SENEM, qui se beati Cypriani jam grandis aetatis notarium, quum admodum esset adolescens, Romae vidisse diceret, referreque sibi, solitum nunquam Cyprianum absque Tertulliani lectione unam diem praeteriisse. Ad eundem hunc Paullum, qui centenarius adolescentiam in aliena aetate mentiebatur, Hieronymus cum epistola [Col. 0077D] X. alias XXI. misit Vitam Sancti Paulli eremitae, vicissim sibi mitti postulans libros quosdam, hosque inter Fortunatiani Aquilejensis episcopi Commentarios in Evangelia. Raphael Fabrettus Inscriptionum cap. X. num. 636. hanc ex pavimento Sancti Paulli in via Ostiensi, a Cornelio Margarino mutuatam, vulgavit, quae in eundem Paullum nostrum pertinere videtur.

HERACLIAE. RELIGIOSAE. SORORI. PAVLVS. A. CONCORDIA. XVI. KAL. FEB.

III. Ergo nullum dubium est, quin Rufinus domo fuerit Concordia: quod ab his non animadversum, qui aliud natale solum illi adsignarunt. Siquidem Rigberius Francogermanus, sive is Gabriel Gerberonius, in notis ad Marium Mercatorem pag. 112. Rufinum hunc nostrum cum altero cognomine, natione Syro, confundens, patria facit Alexandrinum: quod tamen cavere poterat, inspecta unica Hieronymi epistola [Col. 0078A] I. alias XLI. in qua ait sibi a monacho Alexandrino in Syriae latebris delitescenti nunciatum fuisse, Rufinum nostrum Aegypti secreta penetrasse quum tamen idem monachus Alexandrinus ejus PATRIAM ignoraret et NOMEN: quae sane non ignorasset, si Rufinus item fuisset Alexandrinus. Nomen, quod ignorabat, quoque Rufinus ab aliis Rufinis postea nominandis distinguebatur, erat Tyrannius, ut statim ostendam. Gelasius Cyzicenus in praefatione ad Acta Nicaenae Synodi, hunc eundem Rufinum nostrum Romanum dixit, quo nomine, ut jam tetigi, Latinum intelligere voluit. Quia tamen ab multis retro saeculis consuetudo obtinuit, ut Rufinus Aquilejensis diceretur, nos quoque eodem vocabulo utemur. Rufinus vero potuit etiam fuisse civis Aquilejensis, quomodo Jo. Jonsius in libro de Scriptoribus Historiae philosophicae cap. II. et XX. multis probat exemplis, viros doctos honoris caussa in multas civitates saepenumero adscitos. Consulatur Gabriel Naudaeus hanc rem diligenter pertractans in Judicio, de Augustini [Col. 0078B] Niphi opusculis. Huc sane facit Cicero in lib. II. de Legibus: Ego, inquit, mehercule et illi (Catoni) et omnibus municipibus DUAS esse censeo PATRIAS; unam naturae, alteram civitatis, ut ille (Cato) quum esset Tusculi natus in populi Romani civitatem susceptus est; itaque quum ortu Tusculanus esset, civitate Romanus, habuit alteram loci patriam, alteram juris. Pari ex caussa Rufinum Concordiae natum, Aquilejae tamen Christianis moribus, doctrinisque imbutum, et denique tinctum, nemo ferme Concordiensem, omnes Aquilejensem dixerunt. Sic non apud unum Gennadium, sed in plerisque omnibus Rufini lucubrationum codicibus reperitur. At exortus est Lusitanorum Hagiologus Georgius Cardosus, qui tom. 3. die XX. Junii ex coenosis lacunis Chronici Pseudodextri Rufinum patria Lusitanum facere non vereretur, proptereaquod in illa mendaciorum officina sub A. D. 418 §. 4. haec verba legantur: Paullo Concordiensi Lusitano scribit Hieronymus. Quum enim Paullus et Rufinus [Col. 0078C] unam eamdemque patriam Concordiam sortiti fuissent, opipare credulus Cardosus utrumque etiam in suam Lusitaniam traxit, in qua Concordienses nescio quos locaverat Plinius lib. IV. cap. XXII. Festivum errorem mirifice fovit Franciscus Bivarius in ingenti Commentario ad Dextrum illum confictum pag. 432. ubi erga nos liberalis, Paullum ex Concordia Lusitanica ad nostram Italicam transiisse commentus est. Has nugas consectari non vacat; nec est operae pretium, quum easdem et id genus alia egregie exploserit Hispanicae historiae ab impostorum dolis foedatae praeclarus vindex Nicolaus Antonius in Bibliotheca Hispana veteri lib. III. cap. V, §. 125. Et tamen Dupinus in tomo tertio Bibliothecae eundem Paullum a Concordia nostra Hispanum dixit, quod unde hauserit, se ignorare ait Tillemontius tomo XII. pag. 50. Hausit ex Pseudo dextro. Sed alio abiit Joannes Fellus in notis ad Rufini expositionem Symboli cum operibus Sancti Cypriani editionis Oxoniensis: nam ex Tora, sive Thora, Sabinorum urbe excisa, [Col. 0078D] Rufini ortum deduxit, utique a mendosis inscriptionibus deceptus, in quibus legebatur Rufinus Toranus. Hoc postremum, ex ipso Rufini praenomine detortum, Fellus patriam, non hominem denotare censuit. Inde, ut assolet ferme in corruptis, et alia vocum monstra prodierunt. Hujusmodi sunt Thoranus, Toranius, et Thermus. Ad haec Turanius, Turranius, et Tauranius, singula enim haec vocabula suos auctores habent, Barreum, Labbeum, Caveum, Dupinum, Rosweidum. Patriam tamen Aquilejam ibidem loci, ubi Fellus Toranum legit, statim legere poterat. Sic enim prostat in Recognitionibus Clementinis Rufino Torano (pro Tyrannio ) Aquilejensi interprete. Ergo Aquileja, non Tora Rufini patria. Proprium et verum nomen inferiori aetate id fuit, quod ultimum, ait Sirmondus ad Sidonium. Rufinum, omnes proprio nomine, appellaverunt. Ergo non Rufinus Tyrannius. sed Tyrannius Rufinus. appellari [Col. 0079A] debuit, quomodo reapse appellatur in libello de XII. Scriptoribus ecclesiasticis Isidoro et Ildefonso subjectus cap. V. Hujus lectionis veritatem confirmat Hieronymus initio prioris Apologiae, Pammachio et Marcellae amicis inscriptae, ubi in Rufini praenomine ita ludit: et vestris et multorum literis didici, objici mihi in schola TYRANNICA, lingua canum meorum ex inimicis ab ipso, cur Periarchon libros in latinum verterim. Dicterium erat insulsum, nisi Rufinus alio nomine dicebatur Tyrannius. Joannes Martianaeus ad eum locum tomo IV. pag. 349. ex multis codicibus, Tyranni pro Tyrannica restituit: rectius fortasse Tyrannii, licet vulgata lectio nobis arrideat: in qua aculeum latitare olfecit etiam Tillemontius tomo XII. pag. 32. Tyrannius praenomen ex parte adsumsit secundum morem, a Sirmondo observatum. Non enim nomen, sed praenomen fuisse, nos docet Sidonius: in cujus tamen vulgatis codicibus Turannius Rufinus pro Tyrannio perperam legitur lib. II. epist. IX. Gentis nomen puto exstitisse in lapide Concordiensi, [Col. 0079B] quod fractum, uti est, vulgavit Adriensis Episcopus in Dissertatione de Colonia Foro-Juliensi pag. 343.

Cetera vocabula, quibus ab Hieronymo Rufinus semel atque iterum notatur, cujusmodi sunt Grunnius, Calpurnius Lanarius, et Scorpius, aliunde fluxerunt: et primum fortasse ex vitio pronunciationis, corporisque crassitie; nam Rufinum designans in fine epistolae ad Minervium, cur me, inquit, lacerant amici mei, et adversum silentem CRASSAE SUES GRUNNIUNT? quarum omne studium est, immo scientiae supercilium, aliena carpere, et sic veterum defendere perfidiam, ut perdant fidem suam. Idem senex Rufini vitium in voce, irridet his verbis Apologiae I. lib. I. tu qui in Latinis MUSSITAS, et TESTUDINEO gradu moveris potius, quam incedis. Ut divitem et opipare viventem paullo [Col. 0079C] post sugillans, Croesos, ait, quis spiret et Darios? Literae marsupium non sequuntur. Sudoris comites sunt et laboris, sociae jejuniorum, non saturitatis, continentiae, non luxuriae. Demosthenes plus olei, quam vini expendisse dicitur, et omnes opifices nocturnis semper vigiliis praevenisse. In Apologia II.: quis talis ac tantus est, ut audeat cum Croeso pugnare divitiis? Ut subitum Demaratum et Crassum non pertimescat? Habes enim per quod Danaes est victa pudicitia: quod Giezi magistri praetulit Sanctitati; propter quod Judas tradidit Dominum suum. Epistolam quoque de cubiculo fratris Eusebii, NUMMIS AUREIS ab eo productam, et AURO, idest suis suorumque viribus, oppugnatam fidei veritatem, conqueritur in lib. III. Apologiae. Sane Rufino haud curtam supellectilem domi fuisse, colligi praeterea videtur ex cellulis, quas non proprio tantum, sed aliorum etiam hospitio de suo constructas habuit in monte Oliveti, ut ipse testatur lib. II. Apologiarum. Palladius quoque in Historia Lausiaca cap. CXVIII. scribit, Rufinum, Hierosolymae omnis generis [Col. 0079D] hospites, illuc pietatis caussa adventantes, XXVII. annorum spacio propriis expensis fovisse. Hieronymus epist. XCV. alias IV. (Nunc CXXV.) ad Rusticum his coloribus eum jam mortuum depingit: TESTUDINEO GRUNNIUS incedebat ad loquendum GRADU, et per intervalla quaedam vix pauca verba carpebat, ut eum putares singultire, non proloqui. Et tamen, quum, mensa posita, librorum exposuisset struem, adducto supercilio, contractisque naribus, ac fronte rugata, duobus digitulis concrepabat, hoc signo ad audiendum discipulos provocans. Tum nugas meras fundere, et adversum singulos declamare. Creticum diceres esse Longinum, censoremque Romanae facundiae; notare quem vellet, et de Senatu doctorum excludere. Hic bene nummatus plus placebat in prandiis: nec mirum, si, qui multos inescare solitus erat, facto cuneo circumstrepentium garrulorum procedebat in publicum: intus Nero, foris Cato. Totus ambiguus, ut ex contrariis, [Col. 0080A] diversisque naturis unum monstrum novamque bestiam diceres esse compactam juxta illud poeticum:

Prima Leo, postrema draco, media ipsa chimaera. Rufinus a Palladio εὐγενέστατος, nobilissimus dicitur cap. CXVIII. Anne hoc ad mores, vel potius ad genus referendum? Rufinus ipse Apologiarum lib. II. pag. 436. morum sanctimoniam, de qua Hieronymus in Chronico illum cum Florentio et Bonoso laudaverat, vitae NOBILITATEM appellat. Porro Concordia Rufini patria, non fuit Mirandulae vicinum opidum in Aemilia, ut ex nominis similitudine censuit Marianus Victorius in Vita Hieronymi; sed quam Venetis Plinius, Ptolemaeus Carnis adscribit, Coloniamque lege triumvirali deductam, et in Tribu Claudia descriptam nuper ostendit V. C. Philippus a Turre Adriensium antistes in Dissertatione de Colonia Foro-Juliensi pag. 346. Concordiae fabricam sagittariam memorat Notitia Imperii, unde ibi decuriam armamentariam, seu corpus, fabricandis sagittis destinatum, ex literatis lapidibus fuisse discimus. A Theodosio Magno, [Col. 0080B] et Valentiniano II. Imperatoribus in eadem Colonia leges datae A. D. 391. prostant Codice Theodosiano lib. XI. tit. XXXIX. L. XI. de fide testium, et lib. XVI. tit. VII. L. IV. et V. de apostatis. Sed proh dolor! Concordiam istam una cum finitimis urbibus, Aquileja, Foro-Julio, et Altino A. D. 452. solo aequavit totius regionis flagellum et terror Attila Hunnorum Rex, teste Paullo Diacono in Historia Miscella lib. XV. cap. III. editionis Gruteri inter Historiae Augustae scriptores Latinos tomo II. pag. 81. in fine Operis. Hanc editionem indico, quia id in ceteris non reperitur. Postea tamen e ruinis caput extulerunt; nam Cassiodorus lib. XII. Variarum epist. XXVI. Aquilejensem, Foro Juliensem, et Concordiensem civitates adhuc stantes recenset. Hanc tertiam, episcopio illustrem, privilegiis auxerunt Carolus et Otto Magni, aliique Imperatores. Sed celebri Colonia ob inclementiam aeris in solitudinem redacta, nunc episcopus degit in proximo opido Portugruario, quod Romatinum [Col. 0080C] veteres appellarunt, ex Plinio.

IV. Quum Concordia ab Aquileja, totius tunc Venetiae principe civitate, XXXI. M. P. totidemque ab Altino distaret, Aquilejam Rufinus se contulit, monasticae vivendi regulae nomen daturus. Istic patrum doctrina, et pietate erga Deum, in monasterio instructus, a Sancto Valeriano urbis episcopo salutari lavacro abluitur A. D. 371. quod ipsemet prodit in sua Apologia I. A. D. 400. conscripta, in qua, veluti de re notissima, loquens, ego, inquit, sicut et ipse (Hieronymus) et OMNES NORUNT, ante annos FERE TRIGINTA in monasterio jam positus, per gratiam baptismi regeneratus, signaculum Fidei consequutus sum per sanctos viros Chromatium, Jovinum, et Eusebium, opinatissimos et probatissimos in ecclesia episcopos: quorum alter, tunc presbyter beatae memoriae Valeriani, alter Archidiaconus, alius diaconus, simulque pater mihi et doctor symboli ac fidei fuit. Hoc Monasterium, in quo jam positum dici Rufinus, quum baptismi gratiam in Aquilejensi ecclesia suscepit, [Col. 0080D] ceterorum Italiae et Occidentis vetustissimum, magni Athanasii institutionibus primordia debebat, quem Alexandria ab Arianis ejectum, diu Aquilejae substitisse animadvertit Norisius in Historia Pelagiana lib. II. cap. III. monasticamque disciplinam ab Athanasio universam Italiam suscepisse testatur Hieronymus in epist. XCVI. alias XVI. (Nunc CXXVII.) ad Principiam. Siquidem monachorum, quos fugae et laborum socios habuit, juventute utriusque sexus ad imitationem accensa, brevi Romae et per Italiam non pauca Monasteria ab episcopis constructa sunt, ut Mediolani, adnitente Ambrosio, de quo Augustinus Confessionum lib. VIII. cap. VI. et Aquilejae, studio Valeriani, ubi praeter Tyrannium Rufinum, Heliodorum etiam, Nepotianum, Florentium, Bonosum, Nicetam, et Chrysogonum, spectatissimos monachos, floruisse discimus ex Chronico et epistolis Hieronymianis. Hinc refellitur Magdeburgensium inscitia, [Col. 0081A] qui Rufini institutum et fortasse etiam vitae monasticae antiquitatem ignorantes, Centuria IV. cap. X. Rufinum a Trithemio primum monachi nomine dictum effutierunt. Sed nunquid Trithemio recentior est Hieronymus, qui in Chronico anno I. Olymp. CCLXXXI. Abrahami 2393. Christi vero 378. secundum epocham Eusebianam, quam Hieronymus sequitur, anno epochae nostrae Dionysianae 376. sic loquitur: Florentius, Bonosus, et Rufinus insignes MONACHI habentur? In Apologia I. lib. I. sibi aeque ac Rufino monachi nomen tribuit: quicquid MONACHI vocabulum flagitat, nostrum uterque complevit. Et in Apologia II. credidi Christiano, credidi MONACHO.

V. Idem Hieronymus, Aquilejensibus clericis stricta necessitudine conjunctissimus, in hoc eodem monasterio ab adolescentia videtur educatus: nam in epist. XXXIX. alias LXII. (Nunc LXXXII.) sic ad Theophilum scribit: Qui ab adolescentia in MONASTERII clausus cellulis, magis esse voluerim aliquid, quam videri. Illi sane jamdudum cum Rufino amicitia [Col. 0081B] intercesserat, cui apud Treviros manu sua prolixum valde de Synodis librum Sancti Hilarii se descripsisse testatur epist. IV. alias VI. (Nunc V.) Ad Rufinum, postquam in Aegyptum adpulerat, scribit epist. I. alias XLI. (Nunc III.) O si nunc mihi Dominus Jesus Christus, vel Philippi ad Eunuchum, vel Abacuc ad Danielem translationem repente concederet, quam ego nunc tua arctis stringerem colla complexibus! Quam illud os, quod MECUM vel ERRAVIT ALIQUANDO, vel SAPUIT! Haec manifesto, innuunt, utrunque ab adolescentia, studiis simul operam dedisse. Ipsis addi potest Bonosus, de quo Hieronymus ad Rufinum epist. I. alias XLI. (Nunc III.) Ecce puer honestis saeculi NOBISCUM artibus institutus. Hoc ipsum Rufinus magis confirmat Apologia II. antequam converteretur (Hieronymus) MECUM pariter et literas Graecas et linguam penitus ignorabat. Conversionem suam Hieronymus ad Rheni semibarbaras ripas accidisse testatur epist. I. alias XLI. Monasterium ergo Aquilejense, ex Rufini [Col. 0081C] verbis, A. D. 370. jam stabat: quo tempore alibi in Italia nullum stetisse legimus, nisi fortasse Vercellis, ubi Sanctus Eusebius ex Oriente reversus A. D. 362. monasticam vitam instituit. Lucas Holstenius in praefatione ad Codicem Regularum cap. II. Italos ad monasticam vivendi normam traductos ait a vita Sancti Antonii, quam ab Athanasio, Romam primum adventante, vulgatam putavit. Sed Athanasius eam Graece scripsit A. D. 365. auctoribus monachis Italis, a quibus ejusmodi institutum, in Occidente jamdudum coli coeptum, sanctus Pater insinuat initio operis, gratulatus, apud eos PLURIMA esse MONASTERIA, et MONACHORUM quoque nomen celebre. Hanc Athanasii vitam per tabellarios in Occidentem perlatam, Evagrius presbyter, qui cum Eusebio Vercellensi in Italiam venerat, latinam fecit A. D. 370. nuncupavitque Innocentio, cum quo et Hieronymo tunc in Orientem rediit, mortuo jam Eusebio. Haec adnotavit peramicus noster Bernardus a Montefalconis in Vita, Athanasii Operibus praeposita pag. 84. inque praefatione ad [Col. 0081D] Vitam Sancti Antonii pag. 791. Ad haec ex verbis superius allatis palam est, Rufinum adultum sacro fonte Aquilejae tinctum, et quidem a Valeriano metropolita, ministrantibus Chromatio presbytero, Jovino Archidiacono, et Eusebio Diacono: quos tres tanquam superstites, et episcopali charactere venerabiles A. D. 400. in suae fidei testes Rufinus advocans, antiquo et proprio vocabulo patres, atque alibi, ut postea dicam, parentes dixit: quos majores nostri etiam sponsores, susceptores, fidejussores, et demum patrinos dixerunt. Idem Rufinus huc respexit in Apologia pro fide sua ad Anastasium Pontificem: haec nobis de resurrectione tradita sunt, a quibus sanctum baptisma in Aquilejensi Ecclesia consequuti sumus: quae puto ipsa esse, quae etiam Apostolica Sedes tradere et docere consuevit. Haec arguunt lapsum Dupini in tomo III. Bibliothecae, Rufinum in monasterio baptizatum rati. Non enim in ullo monasterio, sed tantum [Col. 0082A] in ecclesia episcopali tunc regenerationis Sacramentum ab uno ejus pastore ordinario conferebatur. Neque Rufinus ait, se in monasterio, sed in Aquilejensi ecclesia baptisma consequutum. Quanquam enim scribit in priori Apologia, se in monasterio jam positum, quando baptisma suscepit; nequaquam tamen in monasterio se illud suscepisse affirmat. Immo in explicatione symboli disertis verbis testatur: nos tamen illum ordinem sequimur, quem in Aquilejensi ECCLESIA lavacri gratia suscepimus. Eodem pacto Hieronymus procul a patria Stridone se baptismum Romae suscepisse, prodit epist. XIV. alias LVII. et XVI. alias LVIII. (Nunc XV. et seqq.) Edmundus Martene lib. I. de Antiquis Ecclesiae ritibus cap. XVI. §. 12. et Gerardus Mastricht in Schediasmate de Susceptoribus pag. 69. unicum olim fuisse putarunt. Sed Rufinus tres susceptores ob oculos ponit, totidem officiis destinatos, catechesi, baptismo, et confirmationi, statim post baptisma ab episcopo conferri solitae; unde refellitur idem Gerardus, [Col. 0082B] qui pag. 24. catechesi et baptismo unicum susceptorem tribuit usque ad saeculum sextum. Rufinus per signaculum fidei, baptismum designat, quo nomine utitur etiam in Historia lib. X. cap. III. sequere me ad dominicum, et hujus fidei SIGNACULUM accipe. De hac phrasi multa congerit Jo. Ernestus Grabius in notis ad Spicilegium Sanctorum Patrum tom. I. pag. 332.

VI. Hieronymus jam Romae Christi lavacro ante Rufinum regeneratus, Aquilejam repetierat, consortio Valeriani, et aliorum fruiturus, ad quos postea intimae necessitudinis testes literas dedit. In monasterio aliquandiu cum Rufino adhuc catechumeno ibidem moratus, improviso rerum eventu illinc discedere cogitur, quemadmodum ex eremo ad Rufinum scribens, testatur his verbis epist. I. alias XLI. (Nunc III.) : Me a TUO LATERE subitus TURBO CONVULSIT, postquam glutino caritatis haerentem IMPIA DISTRAXIT AVULSIO: tunc enim violenta quadam, nobisque [Col. 0082C] ignota, persecutione in eum excitata, Aquileja recedens, in Orientem migravit, profectusque in Thraciam, Pontum, Bithyniam, Galatiam, Cappadociam, et Ciliciam, tandem in Syriam descendit, ubi vixit in solitudine monachus. Haec ejus navigationis periodus una cum Evagrio Antiocheno, Innocentio, et Hyla, Melaniae famulo. Tunc Evagrium ex Italia ad se literas attulisse testatur Basilius Cappadox in epist. VIII. ad Eusebium Samosatenum. Sed ipsum Hieronymum suam peregrinationem Rufino, postquam ab ejus latere discesserat, nunciantem, praestat audire epist. I. alias XLI. (Nunc III.) : Tandem in incerto peregrinationis erranti quum me Thracia, Pontus, atque Bithynia, totumque Galatiae et Cappadociae iter, et fervido Cilicum terra fregisset aestu, Syria mihi velut fidissimus naufrago portas occurrit; ubi ego quicquid morborum esse poterat expertus ex duobus oculis unum perdidi. Innocentium enim, partem animae meae, repentinus febrium ardor abstraxit. Nunc uno et toto Evagrio NOSTRO fruor: cui ego semper infirmus, [Col. 0082D] ad laborem cumulus, accessi. ERAT nobiscum et Hylas, Sanctae Melaniae famulus, qui puritate morum maculam servitutis abluerat, et hic necdum obductam rescidit cicatricem. Verum quia de DORMIENTIBUS contristari Apostoli voce prohibemur, etc. Rufinus paullo post, eodem tamen anno 371. quo baptismum Aquilejae susceperat, Orientalium monachorum fama et ipse permotus, cum Melania, Romanarum mulierum nobilissima, Hierosolymam cogitavit. Hieronymus rei nuncio a Paullo Concordiensi accepto, qui Tertulliani Codicem ab Rufino sibi restitui flagitabat, statim Hierosolymam ad Florentium Aquilejensem literas, Rufino reddendas, nunc tamen deperditas, misit. Harum sic meminit epist. II. alias V. (Nunc IV.) Quia FRATER Rufinus, qui cum Sancta Melania ab Aegypto Hierosolymam venisse NARRATUR, individua mihi germanitatis caritate connexus est, quaeso, ut epistolam meam, huic epistolae tuae copulatam, ei [Col. 0083A] reddere non graveris. Noli nos ejus aestimare virtutibus. In illo conspicies expressa sanctitatis insignia. Et ego cinis et vilissima pars luti: etiam favilla dum vertor, satis habeo, si splendorem morum illius, imbecillitas oculorum meorum ferre sustineat. Ille MODO SE LAVIT, et MUNDUS EST, et tanquam nix DEALBATUS. Ego cunctis peccatorum sordibus inquinatus, diebus ac noctibus operior cum tremore reddere novissimum quadrantem. Rufinus ab Hieronymo tantopere laudatus, qui A. D. 371. modo se laverat, et mundus erat, et tanquam nix dealbatus, tunc recens Aquilejae baptismi gratiam susceperat. Sed Florentius quum Rufinum Hierosolymae nondum visum Hieronymo significasset, hic epist. IV. alias VI. (Nunc V.) iterum scripsit: Rufinus autem FRATER, ut scribis, NECDUM VENIT (Hierosolymam). Et si venerit, non multum proderit desiderio meo, quum eum jam visurus non sim. Ita enim et ille LONGO INTERVALLO a me separatus est, ut huc (in eremum Chalcidis) non possit excurrere: et ego arreptae solitudinis terminis arceor, ut coeperit [Col. 0083B] jam mihi non licere quod volui. Ubi Rufinus advenerit, ab illo sibi codices quosdam describendos commodari postulat: ob hoc et ego obsecro, et tu, ut petas, plurimum quaeso, ut tibi beati Rheticii Augustodunensis Episcopi Commentarios ad describendum largiatur; in quibus Canticum Canticorum sublimi ore disseruit. Scripsit et mihi quidam DE PATRIA supradicti fratris Rufini Paullus senex, Tertulliani codicem apud eum esse, quem vehementer reposcit. Et ex hoc quaeso, ut eos libros, quos me non habere, Brevis subditus edocebit, librarii manu in charta scribi jubeas. Interpretationem quoque Psalmorum Davidicorum, et prolixum valde de Synodis librum Sancti Hilarii, quem ei apud Treviros manu mea ipse descripseram, ut mihi transferas peto. Nosti hoc esse animae Christianae pabulum, si in lege Domini meditetur die ac nocte. Haec Hieronymus ad Florentium de Rufino, deque Codicibus ab illo servatis. Eundem porro librorum copia maxime instructum Hieronymus non solum ante, [Col. 0083C] sed etiam post simultatem disertis verbis testatum reliquit, nam in Apologia I. lib. II., MAGNIS, inquit, ut scio, sumtibus redemisti Aquilae et Symmachi et Theodotionis, quinctaeque et sextae Editionis Judaicos translatores.

VII. Rufinus interim cum Melania Hierosolymam trajecturus, Romam profectus, ut quidem putamus, inde discessit exeunte A. D. 371. Haec Melaniae discessio eruitur ex Hieronymi ep. XXI. alias XV. (Nunc CXXIV.) ad Marcellam, ubi in Melaniae laudes effunditur, proptereaquod calente adhuc mariti corpusculo, et necdum humato, postquam duos simul perdidisset filios, unico superstite derelicto, ingruente jam hieme Hierosolymam navigavit, Christo ancillatura. Plinius lib. II. cap. XLVII. hiemis initium his verbis describit: Vergiliarum occasus hiemem inchoat. Tempus in III. Idus Novembres incidere consuevit. Ergo Melania mense Novembri in Orientem trajecit. Hieronymus ob hoc facinus eam laudat [Col. 0083D] etiam epist. XXXVIII. alias XCIX. (Nunc XLV.) ad Asellam, eidemque concinit Paulinus Nolanus epist. XXIX. alias X. §. 8. ubi ait: Praeter alias orbitates, quas irrito in foetibus abortivis labore, adhuc marito participe, deflevit, ita crevit aerumnis; ut duos filios et maritum intra anni tempus amitteret, UNICO tantum sibi parvulo ad memoriam potius, quam ad compensationem affectuum, derelicto. Et post alia: luctuoso ambitu trium funerum comes, vidua pariter et orbata Romam VENIT cum UNICO filio, incentore potius, quam consolatore lacrymarum: Palladius in Historia Lausiaca cap. CXVII. genere Hispanam dicit Σπάνη ἦν τὸ γένος, quod vetus interpres, latens sub nomine Heraclidis, sic vertit: de Hispano vel urbico genere descendens. Particula vel pro copula et stilo medii aevi usurpatur. Quaedam ejus exempla adfert Cangius in Glossario, multa Blondellus de Primatu pag. 986. ad alium locum Rufini illustrandum: in quo explicando viri docti ob particulam illam, sensu veterum [Col. 0084A] latinorum improvide acceptam, caecutierunt. Vel pro et Graecismum esse adnotat Barthius in Adversariis lib. XXV. cap. III. iterumque de eadem particula agit in eruditis Animadversionibus ad Rutilii Hodaeporicon lib. I. vers. 40. Vide etiam Reinesii epistolam XLII. ad Rupertum pag. 366. Hoc monui, ne in Palladii verbis ullus haereat. Enimvero Melania erat ortu Romana, sed ex familia Hispanica, ut recte observat Tillemontius tomo X. pag. 591. et fortasse in Hispania conjugem et filios amiserat, unde Romam VENIT, teste Paulino. Palladius cap. CXIX. testatur, Melaniam juniorem, quae fuit Publicolae filia, ideoque Melaniae senioris heres et neptis, mundo renunciaturam, vendidisse omnes possessiones, quas habuit in Hispaniis. Nolanus antistes epist. XXIX. alias X. ad Severum §. 5. Melaniae suum sanguinem propinquare dixit; Ambrosius epist. XXX. alias XXXVI. ad Sabinum, commendat Paulinum splendore generis, in partibus Aquitaniae nulli secundum. Domo enim fuit Burdigata, Aquitaniae urbe; paternis maternisque [Col. 0084B] natalibus in Senatorum purpuris admirabiliter rutilans, teste Uranio in Vita cap. IX. Melaniae juniori ditissima patrimonia in Hispania non solum, sed et in Gallia fuisse, auctor est Palladius in Historia Lausiaca cap. CXIX. et nominatim quidem in Aquitania, Gallia, Tarracone, Hispaniis, ut ait Heraclides in Paradiso cap. L. Genus ergo paternum Melaniae senioris fuit ex partibus Aquitaniae, Tarraconensi Hispaniae conterminis. Hinc ejus et Paulini affinitas. Nomen ipsum feminae perinsignis in Aquitania usitatum. Ausonius enim, homo et ipse Aquitanus eodem aevo testatur in Parentali XXIX. sibi Aemiliam Melaniam sororem fuisse. Paulinus de eadem Melania seniore haec subjungit: navem, cunctis flentibus, laeta solvit, constanterque congressa fluctibus maris, ne tantum fluctus saeculi vinceret, navigavit, et simul saeculum urbemque commutans, urbem Hierusalem spiritali dono, in qua a corpore peregrinaretur, elegit. Non tamen recta Hierosolymam properavit, [Col. 0084C] sed primo in Aegyptum trajecit, inde in urbem Sanctam profectura. Rufini et Melaniae navigationem recte eandem facit Baronius A. D. 372. §. 33. quamquam Heribertus Rosweydus in notis ad vitas Patrum pag. 439. stare non posse opinatur, proptereaquod Rufini mora in Aegypto sex annos, Melaniae sex menses complexa fuerit, non autem octo, ut irrepsit apud Baronium A. D. 372. §. 191. neque annum cum dimidio, ut scripsit Pagius A. D. 397. §. 5. Palladius enim in Paradiso Heraclidis cap. XXXIII. pag. 973. sex tantum mensibus affirmat, Gentianus Hervetus Palladii interpres cap. CXVII. circiter annum dimidium, non annum et dimidium, ut opinatus est Pagius, qui tamen A. D. 372. §. 18. annum dimidium et ipse ex Palladio recitans, observaverat, in Graeco legi ὡς ἥμι ἔτους, idest media parte anni. Sed Rufinus, Melaniam ex Aegypto Hierosolymam comitatus, cur postea solus retire non potuit Alexandriam, quemadmodum etiam solus Mesopotamiam [Col. 0084D] peragravit, ut intra dicemus? Utriusque navigationem conjunctam fuisse nobis suadent argumenta mox adducenda.

1. Sanctus Paulinus epist. XXVII. alias IX. §. 5. Rufinum presbyterum, Sanctae Melaniae SPIRITALI VIA COMITEM vocat: quae phrasis itum in loca sancta, et ex iisdem reditum indicare videtur, nam iter Hierosolymitanum posteriori aetate via Sanctorum, via Dei, et Sanctum iter antonomastice appellabatur, ut docet Cangius in Glossario: quae idem sunt ac via spiritalis, sive spiritualis.

2. In Aegypto, et Hierosolymae utriusque mora conjungitur.

3. Utriusque reditus in Occidentem uni eidemque tempori affigitur, ut postea ostendemus.

4. Hieronymus a Rufini amicitia alienatus, Apologia II cum carpere videtur, quod ipse juvenis navigaverit cum Melania item juvene, quae annum agens vicesimum et secundum, tunc recens conjugem [Col. 0085A] amiserat, teste Palladio cap. CXVII. cui suffragatur Paulinus epist. XXIX. alias X. §. 8. ubi de Melania ait: TENERIS ADHUC ANNIS nuptias passa, et brevi mater. Sed ea felicitate mortalium non longum potita est, ne diu terrena diligeret. Audiantur verba Hieronymi: nunquid et ego non possem PROFECTIONEM tuam discutere? Cujus aetatis fueris? unde? quo tempore navigaris? ubi vixeris? Quibus interfueris? Sed absit, ut quod in te reprehendo, faciam; et in ecclesiastica disputatione anilium jurgiorum deliramenta conjungam. Hoc solum prudentiae tuae dixisse sufficiat, ut caveas in alterum dicere, quicquid in te statim retorqueri potest.

5. Rufinus in occidentem reversus, iterum Melaniae spiritali via comes. Hierosolymam navigans, in Sicilia obiit, ut suo loco monstrabo. Haec omnia Rufinum, Melaniae comitatui ab initio, sive ab A. D. 371. addictum, ob oculos ponunt. De Melania Hieronymus in Chronico anno II. Olympiadis 288. Abrahami 2390. Christi, secundum epocham Eusebianam, [Col. 0085B] 375. decimo Imperii Valentiniani et Valentis; qui Chronologici characteres congruunt anno Dionysiano 373. haec scribit: Melania nobilissima mulierum Romanarum et Marcellini, quondam Consulis filia, unico, Praetore tunc urbano, filio derelicto, Hierosolymam navigavit: ubi tantum virtutum, praecipuaeque humilitatis fuit miraculo, ut Theclae nomen acceperit. Viri docti jampridem notarunt, Melaniam, non filiam, sed neptem fuisse Marcellini, qui consul processit A. D. 241. In prima editione Mombritiana non legitur, ut in Scaligeriana, Marcelli, sed Marcellini, quomodo saeculo IX. legit Freculfus in Chronicis tomo II. lib. IV. cap. XXI. Sic etiam in editionibus Sichardi, Pontaci, et Miraei; idemque habent Palladius Graecus cap. CXVII. et Heraclides interpres latinus; aptius quam Gentianus Hervetus, qui Marcelli pro Marcellini expressit in sua latina versione Palladii. Sanctus Paulinus epist. XXIX. alias X. §. 6. et 8. eam consulibus avis nobilem, et Marcellino [Col. 0085C] Consule avo prognatam praedicat: cui accedit Rufinus Apologiae lib. II. pag. 436. ubi verba Hieronymi jam adducta recitans ex suo codice Chronici Eusebiani, non Marcelli nec Marcellini filiam, sed Marcellini Consulis neptem appellat. Paulino tamen et Rufino prae aliis adhaerendum censemus, quorum prior consanguineus, uterque Melaniae amicissimus; quare vel filiam pro nepte usurparunt Hieronymus et Palladius, quod Pontacus et Pagius contendunt (non enim in utriusque verba, ut nunc circumferuntur, mendum irrepsisse facile dixerim) vel filia fuit Marcellini, Consulis A. D. 341. et neptis alterius Marcellini, item Consulis A. D. 275. ut conjecit Pontacus, cui suffragari quodammodo posset vulgatus Heraclides, eam vocans filiam Marcellini jam Exconsulis, quod Palladium Graece loquentem fideliter exprimit: τοῦ ὰπὸ ὑπάτων. Hoc idem Hieronymus exprimit vocans Marcellini QUONDAM consulis filiam, ut hinc pateat, Melaniam a Marcellino genitam post consulatum, [Col. 0085D] non vero A. D. 341. quo consul processit, ut sine ulla necessitate sentire visus est Tillemontius. In verbis Hieronymi superius recitatis, unico, praetore tunc urbano, filio derelicto, superest alia difficultas; nam Gregorius Turonensis in Hist. Francorum lib. cap. XXXVI. Urbanum, Melaniae filium dictum censuit: cui tamen Publicolae cognomen fuit. Hoc ad gentem Valeriam pertinuit, ex Jo. Glandorpii Onomastico in Stemmate Valeriorum pag. 969., unde constat, Melaniae conjugem ad clarissimum genus Valeriorum esse referendum. Rufinus Apologiae lib. II. pag. 436. Hieronymi sensum fideliter exprimens, ita habet: parvulo filio Romae derelicto. Rosweydus in editione I. Historiae Eremiticae pag. 443. Norisius in Adventoria pag. 14. Pagius A. D. 372. §. 16. et Tillemontius tom. X. pag. 594. contra omnium editionum et codicum fidem, unica literula mutata, non praetore, sed praetori legendum putarunt. At vero idem Rosweidus in editione II. pag. 444. veteribus [Col. 0086A] libris in vulgatae et primigeniae lectionis fidem, inter se conspirantibus, eandem et ipse retinendam censuit, quod fugit Tillemontium, priori editione tantummodo usum. Quare Melaniae filio Publicolae, adhuc puero, praeturam urbanam ob generis splendorem, delatam Rosweydus tuetur exemplis eorum temporum, quibus et praefecti praetorio, et Consules etiam, pueri fuerunt. Hac de re consulatur Theodorus Sitzmannus in Animadversionibus ad Rutilii Hodoeporicon ver. 173. Thomas Reinesius Variarum Lectionum lib. II. cap. XV. et Norisius ad Cenotaphia Pisana Dissert. II. cap. II. pag. 103. Neque a vero abiit Tillemontius tomo X. pag. 823. ratus, hunc eundem Publicolam postea Sancto Augustino scripsisse epistolam XLVI. alias CLIII. Publicolam, quasi Poplicolam et Populicolam seu Populi cultorem, antiquissimum cognomen in eadem gente Valeria ex Menagianis tomo III. pag. 190-398.

CAPUT II.

[Col. 0086B] I. De Rufini et Melaniae Alexandriam adventu nuncius ad Hieronymum in Syriae deserto perlatus. II. Post obitum Athanasii Rufinus in Nitriam fugit, persecutione in Catholicos excitata. III. Pro fide patitur. IV. Melania Christi confessores sequitur. V. Quibus ab exsilio revocatis, Diocaesarea Hierosolymam petit. VI. Rufinus sexennium agit Alexandriae, ubi Didymum et Theophilum audit. VII. Hierosolymam petit, hinc Melania Alexandriam excurrit. VIII. Rufinus se in operibus caritatis exercet. IX. A Bacurio Rege Iberorum, et ab Aedesio, Aethiopum, ad Christi fidem conversionem audit. X. Narratio Rufini explicatur atque defenditur.

I. Melania ingruente jam hieme A. D. 371. quum ex Ostiensi portu Romano solvisset, ineunte A. D. 372. Alexandriam adplicuit, adhuc superstite Sancto Athanasio urbis episcopo. Interpres latinus Palladii, qui latet sub nomine Heraclidis, id contigisse ait inter principia Valentis Imperii cap. XXXIII. pag. 973. [Col. 0086C] editionis Rosweydi. Hinc viri docti strictim ad initium Valentis Imperii, Melaniae iter traxerunt. Sed Gentianus Hervetus Graecae dictionis sensum propius adsecutus, Valente Augusto tenente imperium transtulit Graeca verba, Οὐάλεντος τοῦ Βασιλέως ἀρχὴν ἔχοντος cap. CXVIII. in Bibliotheca Patrum G. L. editionis Morellianae Parisiensis A. D. 1634. tom. XIII. pag. 1031. Ibi Melania, ut ait Palladius cap. CXVII. quum res suas vendidisset, ingressa est in Montem Nitriae Sanctos Patres conveniens Pambo, et Christi servum Arsisium, et Serapionem magnum, et Paphnutium Scatiroten, et Isidorum Confessorem Hermipolis et Dioscorum: et versata est apud eos circiter ANNUM DIMIDIUM, obiens solitudinem, et videns omnes Sanctos. Tunc monachos Aegypti invisit etiam Rufinus, cujus rei nuntium semel, iterum, et tertium ad se perlatum in Chalcidem, prodit Hieronymus epist. I. alias XLI. (Nunc III.) ad eundem Rufinum in Aegypto morantem scripta. Primo enim Heliodorus monachus id, sibi ab alio narratum, Hieronymo [Col. 0086D] in Syriae eremo versanti nunciavit. Sed quum, ut ait idem Hieronymus, rei novitas fidem sermonis auferret, non enim credebam certum quod certum esse cupiebam; RURSUM suspensam voto nutante mentem quidam Alexandrinus monachus, qui ad Aegyptios confessores et voluntate jam martyres pro plebis JAMDUDUM fuerat transmissus obsequio, manifestus ad credulitatem nuncii auctor impulerat. His ita narratis, se adhuc dubium de Rufini in Aegyptum adventu testatur, proptereaquod multi essent Rufini, illiusque patriam Concordiam et Tyrannii nomen, quibus a ceteris distingueretur, Monachus Alexandrinus se ignorare ostendisset: fateor et in hoc meam labasse sententiam: nam quum et PATRIAM tuam ignoraret et NOMEN, in eo tamen plus videbatur afferre, quod eadem asserebat, quae jam alius indicaverat. Sed quum tertius tandem nunctus multorum ore firmatus, Rufinum Nitriae cellulas obire certo referret, Hieronymus [Col. 0087A] immodica laetitia perfusus, illuc statim ad eum litteras dedit: TANDEM plenum veritatis pondus erupit: Rufinum enim Nitriae esse, et ad beatum perrexisse Macarium CREBRA COMMEANTIUM multitudo REFEREBAT. Hic vero tota credulitatis frena laxavi, et tunc vere aegrotum me esse dolui, et nisi me attenuati corporis vires quadam compede praepedissent, nec MEDIAE FERVOR AESTATIS, nec navigantibus semper incertum mare, pia festinatione gradienti valuisset obsistere. Haec ostendunt, Rufinum, qui ingruente jam hieme A. D. 271, cum Melania ex urbe discesserat, adhuc mediae fervore aestatis anni insequentis 372. ab Hieronymo, in ultima Syria degente, creditum Nitriae in Aegypto morari et ad beatum perrexisse Macarium. Quid plura? Rufinus ipse baptismo suo, et ex occidente in Palaestinam itineri, unam eandemque epocham figit; nam Apologia I. A. D. 400. exarata, se ante annos FERE TRIGINTA Aquilejae baptizatum; et ad latinum sermonem TRICENNALI JAM PENE incuria torpuisse scribit. In Apologia ad Anastasium summum pontificem [Col. 0087B] ait: post TRIGINTA, FERE annos parentibus redditus sum: quem Hieronymus non amplius amicus in Apologia lib. l. sic ridet: hic supinus et lassulus post TRIGINTA ANNOS per mollissimum Flaminiae iter essedo venire non potest, sicque praetendit longi itineris lassitudinem, quasi TRIGINTA ANNIS semper cucurrerit: et in lib. II. rursus admones, ut sciamus, te per TRIGINTA ANNOS Graecis voluminibus devoratis, Latina nescire. Dum Rufinus tricennale spacium suae peregrinationis his particulis fere, et jam pene distinguit, vel potius extenuat, illud idem spacium triginta annis nondum completis, sive uno minus constare significat; nam totidem anni intercedunt ab ejus profectionis A. D. 371. ad A. D. 400. quo ex Oriente reversus, tricennalem ad latinum sermonem incuriam suam querebatur; qui enim in Orientem navigaturus, e patria discesserat A. D. 370. ex portu Romano solvit sub finem A. D. 371. annoque insequenti 372. una cum Melania in portum Alexandrinum ingressus [Col. 0087C] est. Rufinum haec scripsisse A. D. 400. discimus ex ejus Apologiae libro I. ubi doctrinam Hieronymi sugillans, ita loquitur: cur magister (ut tuis tecum verbis agam) post QUADRINGENTOS FERE ANNOS, quando ecclesia cognito eo, quod ab Apostolis non sibi esset tradita veritas veteris Instrumenti, legatos mitteret ad istos, quos illi tunc circumcisionem vocabant, obsecrans et exorans, ut sibi de veritate, quae apud ipsos est, aliquid largirentur? Per totos istos QUADRINGENTOS ANNOS errasse se et ignorasse, quod verum est, fateretur. Et post alia interjecta, haec iterum scribit: modo ergo nobis post QUADRINGENTOS annos legis veritas empta precio de Synagoga procedit. Haec arguunt Rufini et Melaniae ab urbe discessum, adventumque in Aegyptum, citius quam A. D. 371. et serius quam A. D. 372. minus recte viris doctis statutum fuisse. Hieronymus in interiori Syriae deserto, ab hominum commercio remotus latebat, ita ut neque amicorum literae ad eum volitarent, nisi postquam Antiochiam perlatae, et ab Evagrio collectae, ad illum in solitudinem [Col. 0087D] transmitterentur: cujus situm non semel delineavit, nam in Vita Sancti Paulli, Jesum testor, inquit, et sanctos Angelos ejus, in ea eremi parte, quae juxta Syriam Sarracenis jungitur, vidisse me monachos, et videre, e quibus unus per triginta annos clausus hordeaceo pane et lutulenta aqua vixit. In Vita Malchi cap. II. perveni tandem, ait, ad Eremum Chalcidos: quae inter Iramas et Beraeaeam magis ad Austrum sita est. Epist. IV. alias VI. (Nunc V.) ad Florentium: in ea mihi parte eremi commoranti, quae juxta Syriam Sarracenis jungitur, dilectionis tuae scripta perlata sunt. Epist. VII. alias XLIII. ad Chromatium, Jovinum et Eusebium: literae, Sancto Evagrio transmittente, in ea ad me eremi parte delatae sunt, quae inter Syros ac Sarracenos vastum limitem ducit. Praefatione in Abdiam: quando ego et Heliodorus carissimus, pariter habitare solitudinem Syriae Chalcidis nitebamur. Ep. XIV. alias LVII. (Nunc XV.) ad Damasum: [Col. 0088A] pro facinoribus meis ad eam solitudinem commigravi, quae Syriam juncto Barbariae fine disterminat. Epist. XVI. alias LVIII. (Nunc XXII.) ad eundem: nunc barbaro Syriae limite teneor. Et in epist. XVIII. alias XXII. ad Eustochium de custodia virginitatis, eremum suam his verbis pingit: O quoties ego ipse in eremo constitutus, et in illa vasta solitudine, quae exusta solis ardoribus, horridum monachis praestat habitaculum, putabam me Romanis interesse deliciis! Bidui iter Antiochia distabat Chalcis, ut colligit Cardinalis Norisius Dissert. III. de Epochis Syromacedonum cap. IX. § III. Hinc Evagrium, qui postea fuit episcopus Antiochenus, in eremum, ut Hieronymo adhaereret, interdum secessisse constat ex verbis ep. I. alias XLI. (Nunc III.) ad Rufinum: nunc uno et toto mihi lumine Evagrio NOSTRO fruor, cui ego semper infirmus ad laborem cumulus accessi. Haec postrema demonstrant, Evagrium Hieronymo aeque ac Rufino necessitudine conjunctum, ex quo fuerat in Italia, atque etiam Aquilejae; unde Hieronymus [Col. 0088B] epist. VI. alias XXXVI. ad Chromatium de Evagrio scribit, tanquam de homine eidem notissimo, et in epist. II. alias V. (Nunc IV.) Florentium Aquilejensem ab Evagrio plurimum salvere jubet. Sed jam ad Rufinum in Aegypto discurrentem verba convertamus.

II. E portu Alexandrino Seleuciam, indeque Antiochiam et Chalcidem, triremibus facillime solvi poterat. Hinc Hieronymus, ubi primum certior redditus est de Rufino Nitriae morante, ad eundem haec scripsit, ut amicissimi capitis complectendi desiderium explicaret: nisi attenuati corporis vires quadam compede praepedissent, nec mediae fervor aestatis, nec navigantibus semper incertum mare, pia cum festinatione gradienti valuisset obsistere, quin scilicet Rufino occurrisset. Recte ingerit fervorem aestatis; Rufinus enim in Nitriam fugit statim a morte Athanasii, quae secundum nostram sententiam seorsum expositam, contigit A. D. 372. die II. Maii. Tunc Aegyptios Confessores [Col. 0088C] in Phoenicem, Pontum, Armeniam, Propontidem, et Palaestinam ejectos infra apparebit. Omnium proximi erant Hieronymo Episcopi in Palaestina exsulantes: unde in Schismate, quod Ecclesiam Antiochenam totumque Orientem dilaniabat, sanctus doctor se in eorundem communione mansurum professus est A. D. 376. epist. XIV. alias LVII. (Nunc XV.) ad Damasum scripta, ubi ait: et quia pro facinoribus meis ad eam solitudinem commigravi, quae Syriam juncto Barbariae fine disterminat, nec possum Sanctum Domini (idest sanctissimum Eucharistiae sacramentum, absentibus in signum Catholicae communionis mitti solitum) tot interjacentibus spaciis a sanctimonia tua semper expetere, ideo hic COLLEGAS TUOS AEGYPTIOS CONFESSORES sequor, et sub onerariis navibus parva navicula delitesco. Quos vir Sanctus antiqua Ecclesiae phrasi Collegas Damasi appellat, sunt episcopi, jussu Valentis Augusti in Palaestina exsulare coacti, de quibus Rufinus Hist. Eccl. lib. II. cap. II. Valens favendo haereticis abiit in viam patrum [Col. 0088D] suorum, nam et EPISCOPOS egit in exsilium, et presbyteros ac diaconos et monachos (Tatiano Alexandriae praesidente) usque ad tormenta deduxit, et ignibus tradidit. Haec illigantur A. D. 372. Tatiano adhuc Aegypti Praefecto; etenim mortuo Athanasio in Orthodoxos saevitum, agente Lucio invasore Sedis Alexandrinae: testes sunt Theodoritus et Socrates lib. IV. cap. XXI. et Sozomenus lib. VI. cap. XIX. Rufinus, qui persecutioni eidem interfuit, hanc stragem Catholicorum bifariam dividit. I. in cives Alexandrinos. II. in Nitriae monachos: et haec omnia post Athanasii obitum, partim sub Tatiano, partim sub Palladio, qui eodem A. D. 372. in praefectura Aegypti Tatiano successit, ex Theodorito lib. IV. cap. XXII. Audiamus verba Rufini utranque persecutionem enarrantis lib. II. cap. III. Igitur ea tempestate quum quadragesimo sexto anno Sacerdotii sui Athanasius post multos agones, multasque patientiae [Col. 0089A] coronas quievisset in pace, sciscitatus de successore, Petrum tribulationum suarum participem et socium delegit. Sed Lucius Arianae partis Episcopus CONTINUO tanquam ad ovem advolat lupus: et Petrus quidem navem protinus conscendens ad urbem Romam profugit, Lucius vero tanquam materia sibi crudelitatis oblata, saevior erga ceteros efficiebatur, et ita ibat in sanguinem, ut ne speciem quidem aliquam religionis servare videretur: cujus PRIMO ingressu tanta et tam turpia in virgines et continentes Ecclesiae gesta sunt, quae nec in persecutionibus gentilium memorantur. INDE POST fugas civium et exsilia, POST caedes et tormenta, flammasque, quibus innumeros confecerat, ad monasteria furoris sui arma convertit. Vastat eremum, et bella quiescentibus indicit. Tria millia simul aut eo amplius, viros per totam eremum secreta et solitaria habitatione dispersos, oppugnare pariter aggreditur. Mittit armatam equitum, et peditum manum; tribunos, praepositos, et bellorum duces tanquam adversus barbaros pugnaturus elegit: qui cum venissent novam belli [Col. 0089B] speciem vident, hostes suos gladiis objectare cervices, et nihil aliud dicere, nisi, amice, ad quid venisti?

III. De immani illa persecutione Rufinus statim haec addit: Per id tempus patres monachorum vitae et antiquitatis merito, Macarius, Isidorus aliusque Macarius, atque Heraclides et Pambus, Antonii discipuli per Aegyptum, et maxime in Nitriae deserti partibus habebantur, viri, qui consortium vitae, et actuum non cum ceteris mortalibus, sed cum supernis Angelis habere credebantur. QUAE PRAESENS VIDI, LOQUOR, et eorum gesta refero, quorum in PASSIONIBUS SOCIUS esse promerui. In Apologia etiam ad Anastasium Pontificem, se tunc pro fide passum gloriatur: Quanvis igitur fides NOSTRA persecutionis haereticorum tempore quum in Sancta Alexandrina Ecclesia DEGEREMUS, in carceribus, et in exsiliis, quae pro fide inferebantur, PROBATA sit, tamen et nunc si quis est, qui vel tentare fidem nostram cupiat, sciat, etc. His in aestu disputationis sic reposuit Hieronymus Apol. lib. II, post initium: [Col. 0089C] Miror quod non adjecerit: vinctus Jesu Christi; et liberatus sum de ore Leonis, et Alexandriae ad bestias pugnavi; et: cursum consummavi, fidem servavi, superest mihi corona justitiae. Quae exsilia? quos iste carceres nominat? Pudet me apertissimi mendacii: quasi carceres et exsilia absque judicum sententiis irrogentur. Volo tamen ipsos scire carceres, et quarum provinciarum se dicat exsilia sustinuisse. Et utique habet copiam, de multis carceribus et infinitis exsiliis unum aliquod nominandi. Prodat nobis confessionis suae acta, quae hucusque nescivimus, ut inter alios Alexandriae martyres hujus quoque gesta recitemus, et contra latratores suos possit dicere: De cetero nemo mihi molestus sit; ego enim stigmata Domini nostri Jesu Christi in corpore meo porto. Sed ex ejusdem Sancti Patris Apologiae lib. II. discimus, Rufinum non ab se tantum, sed ab aliis etiam martyrem dictum: Cave, ne hoc magistri et condiscipuli tui audiant, et offendas quamplurimos, qui me latronem, TE MARTYREM vocant. Rursus: post Alexandrinum exsilium [Col. 0089D] et tenebrosos carceres a cunctis Origenis sectatoribus MARTYR et APOSTOLUS nomineris. Certe Socrates, lib. IV. cap. XXIV. Alexandrinorum aerumnas literis tradens inter sanctos monachos dire vexatos, Rufinum id de se narrantem, his verbis recensere non diffitetur: haec Rufinus et VIDISSE se coram, et CUM ILLIS PERPESSUM esse dicit. Quocirca Rosweydus, vir pius et doctus, quo nemo accuratius historiam eremiticam illustravit, in notis ad Vitas Patrum, pag. 442, § 18, tanti faciendam non putat objurgationem Hieronymi, quin Rufino credendum sit, cui credidit Socrates, quum Rufinus idipsum tam in disputatione, quam extra, professus fuerit: quod tamen Hieronymus in uno disputationis calore in dubium vocavit. In eadem sententia est Tillemontius tomo VIII. pag. 614. et tomo XII. pag. 40. Argumenta enim contra Rufinum parum probare arbitratur, nobis ignorantibus, quid ad ea Rufinus ipse [Col. 0090A] respondere potuerit, quidve responderit in epistola ad duos priores libros Apologiae Sancti Hieronymi: qui eam quidem epistolam, hodie deperditam, memorat in libro III. Apologiae. Ad haec Tillemontius observat, Arianos in publicas tabulas non retulisse quidquid violenti et inhumani in catholicos ipsi exercebant; nec semper judicum sententias expectasse, ut quos oderant, in carceres truderent, exsiliis plecterent, et vita privarent; hinc Rufino titulum Confessoris hac in re tribui posse consentit. Annalium parens A. D. 372. § 8. Rufinum, sicut aliorum confessionem recensuit, ita et suam putat recensere debuisse exemplo Paulli Apostoli. Sed nunquid eam non recensuit qui ait, se eorum gesta referre, quorum passionibus SOCIUS esse promeruit? Ad haec in Apologia pro fide sua ad Anastasium Pontificem nunquid non fatetur, eandem fidem suam persecutionis haereticorum tempore in carceribus, et in exsiliis, quae pro FIDE inferebantur, PROBATAM fuisse? Sed neque omnino id negat ipse Hieronymus, nisi fortasse ironico [Col. 0090B] usu, quod non magni profecto interest; nam Apologiae lib. II. in Rufinum sic loquitur: Contra Arii dogmata jam Alexandriae in carceribus et in exsiliis dimicaveras non voce sed sanguine. In eodem lib. II. pag. 399. ne tibi quidem quando in carceribus et exsiliis morabaris hujuscemodi sacramenta patuerunt. Et pag. 407. tibi ergo in quo somnio Alexandrini CARCERIS revelatum est, ut quae ille (Origenes) vera profitetur, falsata confingas? Rufinus postquam enarrasset admirandas Nitriensium Monachorum virtutes, et constantiam pro Fide Catholica lib. XI. cap. VIII. de illis a se visis et in familiare colloquium adhibitis, haec iterum loquitur: Florebat igitur Aegyptus ea tempestate non solum eruditis in christiana philosophia viris, verum etiam his, qui per vastam eremum commeantes, signa et prodigia, Apostolica simplicitate vitae, et cordis sinceritate, faciebant: ex quibus interim quos IPSI VIDIMUS, et quorum benedici manibus MERUIMUS, hi sunt, Macarius de superiori eremo, alius Macarius [Col. 0090C] de inferiori: Isidorus in Scyti, Pambus in Cellulis, Moyses et Beniamin in Nitria, Scyrion et Elias et Paullus in Apeliote, alius in Focis, Poemen et Joseph in Pispiri, qui appellabatur Mons Antonii. Eosdem tanquam praeceptores suos memorat Rufinus Apologiae lib. II. pag. 424. Ut ad eremi magistros veniam, quibus et attentius et frequentius vacabamus, ubi Macarius Antonii discipulus, et alter Macarius, et Isidorus et Pambus, omnes amici Dei: qui NOS HAEC DOCEBANT, quae ipsi a Deo discebant? Quantam ego, si hoc ita deceret aut expediret, de his omnibus habere jactantiae materiam possem? Sed erubesco, haec etiam retexens, dum volo tibi ostendere, pon, ut dicis, nostro ingenio magistros, sed quod plus doleo, magistris defuisse magis ingenium nostrum. Hieronymus A. D. 380. Chronicon scribens, elogio sane magnifico Rufinum ornavit sub anno I. Olymp. 289. Abrahamitico 2393. Christi secundum Eusebium 378. nempe Dionysiano 736. Florentinus et Bonosus et Rufinus INSIGNES Monachi habentur: E quibus Florentinus tam [Col. 0090D] misericors in egenos fuit, ut vulgo pater pauperum nominatus sit. Hic Florentinus, quomodo habent omnes Chronici editiones, a Hieronymo semel et iterum Florentius vocatur in epistolis jam adductis, et etiam a Rufino Apologiae lib. II. ubi hoc idem elogium de se olim ab amico scriptum, scisso amicitia Hieronymo objicit: Me nunc laceras, quem et in Epistolis tuis antea laudaveras, et in Chronicis tuis Florentio et Bonoso pro vitae, ut ais, nobilitate conjunxeras. Mutua illis necessitudo intercesserat, utpote omnibus simul in Aquilejensi Ecclesia educatis. De Bonoso Hieronymus Epist. I. alias XLI. (Nunc III.) ad Rufinum: Bonosus TUUS, immo meus, et, ut verius dicam NOSTER, scalam praesagatam, Jacob somniante, jam scandit. Fuerat Hieronymi collactaneus et condiscipulus, utque liberius Deo vacaret, scopulo, sive insulae (forsitan Dalmatiae) solus insederat, derelicto etiam Onesimo adolescente, quem Rufinus pariter [Col. 0091A] noverat; ne parvulus quidem, quem NOSTI, Onesimus, quo, velut fratre, in osculo fruebatur, in tanta vastitate adhaeret lateri comes. Chromatium, Jovinum, et Eusebium Aquilejenses haec Hieronymo nunciasse colligimus ex ejus epist. VII. alias XLIII. Eundem porro Bonosi secessum post A. D. 371. quo Rufinus in Aegyptum transmiserat, contigisse manifestum est, quum Hieronymus hac de re, tanquam nova Rufinum in Aegypto versantem docuerit Epist. I alias XLI (Nunc III.) ubi de more in Bonosi laudes excurrit.

IV. Duplicem Catholicorum cladem sub Tatiano et Palladio Aegypti praefectis A. D. 372. et 373. durasse colligimus ex Hieronymo, qui de secunda, post primam Alexandrinorum civium persecutionem, in monachos Nitriae exercita, loquens, haec habet anno III. Olymp. 288. Abrahami 2391. Christi secundum Eusebium 376. sive Dionysiano 374. necdum enim hoc anno persecutionem illam deferbuisse vel hinc apparet; Multi Monachorum Nitriae per tribunos [Col. 0091B] et milites caesi. Paulinus Nolanus epist. XXIX. alias X. § 2. sanctissimos viros eousque vexatos tradit, ut tunc Melania per triduum quinque millia Monachorum latentium suis panibus paverit, tot enim ibi fuisse narrat etiam Palladius cap. VII. et Hieronymus eodem in loco circiter quinque millia divisis cellulis habitasse testatur epist. XVIII. alias XXII. ad Eustochium de custodia virginitatis, et Rufinus in vitis Patrum lib. III. § 219. pag. 533. qui etiam in prologo pag. 449. ait, mirum esse, ut et numero immensi sint, et virtutibus incomparabiles. Melania vero postquam obiens solitudinem, et videns omnes sanctos, sex menses in Aegypto transegerat, duodecim episcopos, et presbyteros, et clericos, et anachoretas, ut essent omnes centum viginti sex, in Palaestinam circa Diocaesaream, ab Augustali Alexandrino delegatos, sequuta est, eis ex suis propriis pecuniis subministrans in necessitatibus sumptum, atque omnibus suppeditans, teste Palladio cap. CXVII. Eidem in hac peregrinatione [Col. 0091C] Rufinum adhaesisse, constare puto ex laudata epist. II. alias V. ubi Hieronymus, qui Rufinum una cum Sancta Melania Hierosolymam venisse intellexerat, epistolam nunc deperditam eidem Rufino reddendam ad Florentium misit, quem ex Hieronymi epist. IV. alias VI. (Nunc V.) respondisse colligimus, Rufinum illuc necdum venisse. Hoc tamen venturum demonstrat, nam et codices quosdam a Rufino, illic ad describendum Hieronymus commodari postulat. Rufinus, qui, ut vidimus, se contra Arii dogmata non solum carceribus, sed etiam exsiliis dimicasse, ipsemet in Apologia ad Anastasium nos docet, repetitque Hieronymus, tunc fortassis, cum Melania et exsulibus Aegyptiis adhuc morabatur circa Diocaesaream: quam Palaestinae urbem pene extinctam, immortalem fecit Norisius in Epochis Syromacedonum dissert. V. cap. VI. deque ea non cuivis obvia nuperrime protulit Hadrianus Relandus in Palaestina illustrata libro tertio. Nec solum Diocaesaream in Palaestina, Aegypti Confessores, episcopi, presbyteri, [Col. 0091D] et diaconi tunc relegati, ad quos Petrus Alexandrinus scripsit epistolam, cujus fragmenta exstant apud Facundum Hermianensem lib. XI. cap. II. sed alio etiam trusi sunt, nam Heliopolim in Phoenice, et ad metalla Proconnesi, Propontidis insulae, apud Cyzicum, damnatos tradit idem Petrus Alexandrinus apud Theodoritum lib. IV. cap. XIX. Ad metalla Ponti et Armeniae Cassianus Collat. XVIII, cap. VII. Metalla quoque memorantur apud Rufinum lib. XI. cap. VI. Sane apud Cassianum, qui in Syria et Aegypto fuit A. D. 390. monachus Alexandrinus Piammon testatur, se temporibus Lucii, qui Arianae perfidiae episcopus fuit sub Valentis imperio, diaconiam (nempe eleemosynas) detulisse fratribus, qui de Aegypto et Thebaide fuerant ob Catholicae fidei perseverantiam metallis Ponti atque Armeniae relegati. Rosweydus pag. 444. § 11, putat, hunc ipsum monachum, tunc eremum Chalcidis pertranseuntem, de Rufini in [Col. 0092A] Aegyptum adventu Hieronymum docuisse; ut enim ad exsulantes in Ponto, Armenia, et Phoenice, deferretur diaconia, necesse fuit transire per Syriam et Chalcidensem eremum. Id autem monachus jamdudum illac pertransiens, Hieronymo nunciaverat, quum scilicet ad Aegyptios exsules properaret, non ab iisdem redux, ut videtur putasse Tillemontius. Illo vero tempore, jamdudum elapso, puta post unum aut alterum mensem, tandem plenum veritatis pondus erupit, Rufinum Nitriae esse. Quare tunc primum Hieronymus ad illum scripsit epistolam.

V. Fortem et magnae virtutis feminam Diocaesarea Hierosolymam petiisse in comperto est. Sed Palladius cap. CXVIII. et vulgatus Heraclides cap. XXXIII. Paradisi, quae, uti jam dixi, est vetus interpretatio Historiae Palladii, auctores sunt, eam non ante revocatos ab exsilio sanctos viros parthenonem sibi et quinquaginta virginibus condidisse: Haec, POSTQUAM hi fuerunt revocati, monasterio aedificato Hierosolymis, etc. Monasterii epocha non Melaniae [Col. 0092B] in urbem sanctam adventui, secundum Pagium A. D. 472. § 21. sed monachorum revocationi, conjungenda est: quae contigit circa mensem Aprilis A. D. 377. ut supputat Baronius anno eodem § 2. consentitque Hieronymus in Chronico an. 2. Olymp. 289. Abrahami 2394. Christi secundum Eusebium 379. nempe Dionysiano 377. ubi ait: Valens de Antiochia exire compulsus, sera poenitentia NOSTROS de exsiliis revocat. Rufinus adhuc luculentius rem exponit Hist. lib. XI. cap. XIII. loquutus de tempore quo Gothorum gens per omnes Thracias se infudit: Tum vero, inquit, Valentis bella, quae ecclesiis inferebat, in hostem coepta converti, seraque poenitentia episcopos et presbyteros relaxare exsiliis, ac de metallis resolvi monachos jubet. Scio Tillemontium in Historia Arianismi tomo VI. pag. 800. testimoniis tam luculentis opponere Theodoriti et Sozomeni auctoritatem, apud quos lib. IV. cap. XXXI. et lib. VI. cap. XL. Sanctus Isaacus Valentem Constantinopoli in Gothos proficiscentem [Col. 0092C] uno aut altero mense antequam moreretur, quod contigit die 9. Augusti A. D. 378. de tollenda persecutione catholicorum, utque redderet gregibus optimos pastores, increpans monuit: quod postea mortuo Valente a Gratiano Augusto sancitum, et pastores gregibus suis restitutos affirmant Theodoritus et Socrates lib. V. Cap. II. et Sozomenus lib. VII. cap. I. At Hieronymi et Rufini oculos non quidem remotos, sed praesentes rei tantae, cujus uterque, Rufinus autem praecipue, ut vidimus, pars magna fuit, falli potuisse haud facile adsentior. Potius cum magno Baronio, quem hac de re consuluisse nequaquam videtur vir praestantissimus, ad ecclesiarum restitutionem episcopis ab exsilio revocatis faciendam, auctores Rufino et Hieronymo posteriores, et Gratiani edictum respexisse non dubito. Hujus rei veritas constat ex Rufini prologo ad Apologeticum Gregorii Nazianzeni, quem ad pervetusti codicis fidem edidit Petrus Franciscus Chiffletius in Vindiciis operum Vigilii Tapsensis: ibi enim pag. 59. Gregorius [Col. 0092D] dicitur Constantinopolim transiisse quum propter Valentis Ariani tempora ECCLESIAS catholici RECEPISSENT, quas nempe Ariani ad XL. annos tenuerant. Gregorius Constantinopolim ingressus est circa initium A. D. 379. ex Tillemontio tomo IX. pag. 707. Tunc A. D. 377 exsulum necessitatibus opum vim non amplius ab ea flagitantibus, Melania ad aedes sacras excitandas animum adpulit. Hieronymus anno Abrahami 2396. X. Valentis, Olymp. 285. Melaniae ad ventum Hierosolymam statuit, ubi, ut ait, tanto virtutum, praecipuaeque humilitatis miraculo fuit, ut Theclae nomen acceperit. Haec, quae de ejus adventu Hierosolymam accipienda sunt, non vero de discessu ab urbe Roma, ut Pagius accepit A. D. 372. § 14. perperam Hieronymum erroris chronologici arguens, recte concurrunt cum A. D. 373. post V. Kal. Apriles: quo die Valens annum X. Imperii inierat, et post Kal. Octobres, quibus annus Abrahami exorditur.

[Col. 0093A] VI. Rufinum, quem Melaniae comitem jungit Palladius, Alexandrinam magnis viris operam daturum, redisse dubitari nequit, nam et sex annos, nonnihil vacuos, ab se ibidem traductos narrat, et Hieronymus multo tempore moratum agnoscit. Proferamus verba Rufini ex Apologiae lib. II. p. 422. ubi se ab Hieronymo reprehensum, tanquam nullo praeceptore usum, defendit: Et miror, inquit, hoc eum dicere voluisse, quum majorem in me et veriorem haberet obtrectandi materiam, quod magis inter MULTOS et praeclaros MAGISTROS DIU moratus nihil dignum eorum vel magisterio, vel institutionibus habeam. Ceterum iste, qui in tota vita sua non totos triginta dies Alexandriae, ubi erat Didymus, commoratus est, per totos pene libellos suos longe lateque se jactat Didymi videntis esse discipulum, et κατηγητὴν, idest, praeceptorem, in Scripturis Sanctis habuisse Didymum: et omnis ista jactantia in uno mense quaesita est: Ego qui SEX ANNIS Dei caussa commoratus sum, et iterum post intervallum aliquot aliis diebus, ubi Didymus, de quo tu solo te jactas, et ubi [Col. 0093B] ALII nihilominus illo NON INFERIORES, quos tu ne facie tenus quidem nosti, Serapion et Menites, viri natura, et moribus, et eruditione germani; ubi Paullus senex Petri martyris discipulus (nimirum episcopi Alexandrini, ejus nominis primi, qui martyrium subiit A. D. 311.) et ut ad eremi magistros veniam, etc. Rufino haec de se memoranti assentitur Hieronymus, cujus testimonium in Apol. lib. II. ita habet: Te MULTO TEMPORE Pharus docuit, quod Roma nescivit, instruxit Aegyptus, quod Italia hucusque non habuit. His verbis multo tempore indicat sex annos Alexandriae transactos, quam per Pharum designat, ubi Rufinum Origenis doctrina imbutum insinuat. Hunc einim auctorem, in quo bona et mala mixta fuerunt, impotenter quidem amavit Rufinus; sed in Apologia ad Anastasium pontificem Origenis neque defensor, neque assertor haberi vult. Didymum sane, quem miris et magnis laudibus, utpote omni disciplinarum genere instructum, extollit, se audivisse testatur etiam Hist. [Col. 0093C] Eccl. lib XI. cap. VII. nos tamen, inquit, qui et vivae vocis ejus ex parte aliqui FUIMUS AUDITORES, et ea quae a nonnullis dicente eo, descripta legimus, longe majorem gratiam et divinum nescio quid, ac supra humanam vocem sonans, in illius magis sermonibus, qui de ore ipsius proferebuntur AGNOVIMUS. Didymum scholae catecheticae Alexandrinae post Macarium, et ante Rhodonem, praefuisse, testatur hujus Rhodonis discipulus Philippus Sidetes in fragmento de Catechistarum Alexandrinorum successione, edito ab Henrico Dodwello, ad calcem Dissertationum in Irenaeum pag. 469. Idem Didymus librum de morte infantium Rufino inscripsit, teste Hieronymo in lib. III. Apologiae pag. 464. ex quo etiam pag. 455. discimus, Rufinum, Theophilo Alexandrino ab adolescentia, operam dedisse gloriatum: cui tamen rei adversatur Hieronymus, proptereaquod Rufinus in Aegypto non fuerit postquam Theophilus ad episcopatum adscendit, sive post A. D. 385. neque Theophilus docuerit ante episcopatum: [Col. 0093D] Et gloriaris, inquit, te ab ADOLESCENTIA Theophili fuisse auditorem et discipulum, quum et ille antequam episcopus fieret, pro humilitate sibi insita, nunquam docuerit, et tu, postquam hic episcopus factus est, Alexandriae non fueris. Hoc nihilominus haudquaquam probat, Theophilum necessarios suos privatim non docuisse, nec vero simile est, Theophilo adhuc superstite, Rufinum se pro ejus discipulo jactasse, a quo aperti mendacii convinci poterat.

VII. Sexennio transacto in schola Aegyptiorum, tandem Hierosolymis pedem fixit Rufinus, Melaniae adhaerens, teste Palladio cap. CXVIII. cujus verba sic latine exprimit auctor sub Heraclidis nomine latens capite XXIII. Erat etiam cum ea Rufinus quidam nomine, civis Italus ex Aquilejensi opido, vir nobilium et in proposito singulari satis fortium morum, qui ad presbyteratum postea meruit pervenire: quo nullus mansuetior, fortior, et placidior tanquam omnia sciens, in sexu virili, potuit inveniri. Sexennalem Rufini moram [Col. 0094A] in Aegypto, a primo illius adventu A. D. 372. deducentes, ejusdem reditum in Urbem Sanctam statuimus A. D. 377. quo Fidei Confessores ab exsilio revocati; tunc enim, reddita pace Ecclesiae, ut se totum Vitae Monasticae addiceret, Hierosolymam petiit, ubi in Monte Oliveti Cellulas suo et aliorum usui stetisse scribit Invect. lib. II. quas licet suas, non tamen ab se uno, sed, ab aliis etiam monachis, atque his quamplurimis frequentatas affirmat. Praestat integra ejus verba hic recitare: etiam testes quamplurimos fratrum habere possum, qui in MEIS CELLULIS manentes in Monte Oliveti quamplurimos ei (Hieronymo) Ciceronis dialogos descripserunt; quoniam et ego quaterniones quum scriberent, frequenter in manibus tenui et relegi, et quod mercedes multo largiores, quam pro aliis scripturis solent, ab isto eis darentur, agnovi. De Hieronymo subjungit Rufinus, quod in Monasterio positus in Bethleem ante, non multo adhuc tempore partes grammaticas executus sit, et Maronem suum comicosque ac lyricos et historicos auctores traditis [Col. 0094B] sibi ad discendum Dei timorem puerulis exponebat. Itaque horum usui Ciceronis dialogos describendos curasse putandus est. Fratrum in cellulis Oliveti manentium unus fuit aliquando Sanctus Petronius Bononiensis, cui postea Rufinum in vitis patrum scribendis calamum et ingenium suum commodasse, inferius patebit; ait enim in Prologo libri II. se eorumdem fratrum rogatu opus illud scripsisse. Neque ideo tamen Rufinus ita substitit Hierosolymis, quin ad invisendos aliarum etiam regionum eximios viros excurrerit; nam Hist. Eccl. lib. XI. cap. VIII. Edessae et Carrarum, provinciae Osrhoenae in Mesopotamia, urbium, partes a se ideo lustratas hic verbis affirmat: habuit autem per idem tempus etiam Mesopotamia viros nobiles iisdem studiis pollentes, quorum aliquantos ipsi per NOS apud Edessam ei in Carrarum partibus VIDIMUS, plures autem auditione didicimus. Hieronymus in Commentariis ad Isaiam lib. V. cap. XIX. in fine, de Mesopotamiae monachis ita scribit: hae enim vel [Col. 0094C] maxime gentes monachorum florent examinibus, Aegyptus et Mesopotamia, et pari inter se pietate contendunt. Fortasse Rufinus hac occasione iterum divertit Alexandriam, veteres amicos et praecipue Didymum salutaturus, quod Inculenter superius innuerat, ubi non solum sex annos se ibidem pro caussa Dei, sed et iterum POST INTERVALLUM aliquot aliis diebus moratum expresserat. Circa idem tempus Melaniam quoque in Aegyptum reversam nos docet Palladius cap. X. Historiae Lausiacae: qui tamen istud piae feminae alterum iter a primo ejus in Aegyptum adventu nequaquam distinxisse videtur; ait enim Sanctum Pambonem Nitriae monachum, illa eadem praesente, diem obiisse: cujus corpore ab se curato, linteis involuto et deposito, recessit ab solitudine, inquit Historicus, qui haec omnia ex illius ore se didicisse testatur his verbis: Narravit beata Melania. Hac Palladius juxta ac Rufino familiariter usum fuisse Hierosolymis, infra patebit. Rufinus quidem certe in primo adventu A. D. 372. se Pambonem in cellulis [Col. 0094D] Nitriae allocutum affirmat. Verum hic idem Pambo ante A. D. 385. in coelestem patriam nequaquam migravit, siquidem in monumentis ecclesiae Graecae a Jo. Baptista Cotelerio vulgatis legimus tom. I. pag. 462. invisum fuisse Pambonem a Theophilo jam tum Episcopo Alexandrino, qui quum sedere coeperit die 20 Julii A. D. 385. Pambo ante hunc annum obiisse non potuit, nisi duos Pambones ex ingenio comminiscamur. Quare vel Palladius sermonem a Melania secum habitum minus recte distinxit, vel ejus verba strictim accipienda non sunt. Hoc a Tillemontio adnotatur in tomo X. pag. 823.

VIII. Jam vero cum Rufino et Melania Hierosolymam revertamur. Utrique plures annos in omnis generis hominibus illuc pietatis caussa adventantibus, liberaliter excipiendis, impensos, adsignat Palladius capite CXVIII. Cum Melania vixit etiam nobilissimus et fortissimus Rufinus ab Italia ex Aquilejensi Civitate, [Col. 0095A] qui postea dignus est habitus presbyteratu: quo non est inventus vel doctior vel mitior. Viginti autem et septem annis excipiebant eos, qui veniebant Hierosolymam voti caussa, et episcopos et monachos et virgines, et matrimonio junctos, et illustres et privatae conditionis, et omnes qui adventabant, suis fovebant sumtibus. Monachos etiam ob schisma Paulini, divisos, et Macedonianae Sectae reliquias, Rufino et Melania suadentibus, in pristinam communionem rediisse, mox subjungit Palladius, qui clerum insuper Hierosolymitanum donis et alimentis, utriusque beneficentia cumulatum affirmat. His narratis sermonem claudit his verbis: Sic vitam transegerunt, neminem offendentes, sed omnem propemodum Orbem terrae juvantes. Rufinum A. D. 387. quo secundum calculos Tillemontii, Palladius eum et Melaniam Hierosolymae novit, nondum fuisse presbyterum, satis luculenter ostendit ubi de illo ait: qui POSTEA dignus est habitus presbyteratu. Quare imposterum presbyteri nomine [Col. 0095B] appellatum videbimus, qui olim monachi et fratris nomine tantum appellabatur. Hieronymus A. D. 388. in loca sancta profectus cum Rufino veterem necessitudinem renovavit, quemadmodum postea ipsemet Rufinus non obscure sic prodidit Apologiae lib. II. MIHI quoque ipsi aliquando, quum de Bethleem Hierosolymam VENISSET, et codicem secum detulisset, in quo erat Dialogus Ciceronis, et idem ipse Graecus Platonis, quod dederit ipsum codicem, et aliquando fuerit apud me, nullo genere negare potest.

IX. Inter summos viros, quos Rufinus ibidem novit, ceteris maxime praestitit Bacurius Iberiae rex, vir celeberrimi nominis apud Historicos, Zosimum lib. IV. ante finem, et Socratem lib. VII. cap. X. Huic Rufinus acceptam referens historiam de admiranda Conversione Iberorum: Haec, inquit, NOBIS ita gesta fidelissimus vir Bacurius gentis ipsius rex, et apud nos Domesticorum comes, cui summa erat et religionis et veritatis, exposuit, quum NOBISCUM, Palaestini tunc limitis dux, in Hierosolymis satis unanimiter degeret. [Col. 0095C] Ut vir fide, pietate, virtute et animi et corporis insignis, eidem auctori laudatur etiam lib. XI. cap. XXXIII. ubi eum pro Imperatore Theodosio Magno fortiter strenueque contra Eugenium Tyrannum auxiliariis armis praeliantem cecidisse testatur. Rufino Hierosolymis adhuc degente id contigit A. D. 394. III. Idus Septembres in regionis nostrae Aquilejensis angusto aditu Alpium, ad fluvium vocabulo Frigidum, nunc vulgo Vipacum. Istic pugnatum, et de Eugenio pari felicitate, ac sexennio ante ad tertium ab Aquileja lapidem de Maximo altero Tyranno, Theodosium triumphasse, tradunt Socrates lib. V. cap. XXIV. Philostorgius lib. XI. cap. II. Claudianus in panegyri de tertio Consulatu Honorii, Epiphanius Scholasticus in Historia Tripartita lib. X. cap. XLV. aliique. Eodem pacto, quo Iberorum conversionem ex Bacurio, Indiae quoque ulterioris a Sancto Frumentio factam audivit Rufinus ex ore Aedesii, Tyri presbyteri, et ejusdem Sancti Frumentii apud Indos comitis, ut [Col. 0095D] lib. X. Hist. cap. IX. his verbis refert: quae nos ita gesta non opinione vulgi, sed ipso Aedesio, Tyri presbytero postmodum facto, qui Frumentii comes prius fuerat, referente cognovimus. Hac de re consulendus Pagius A. D. 327. §. 12. et amicus noster in Vita S. Athanasii tom. I. Operum pag. 16. Indiam a Rufino memoratam, quae Frumentium Apostolum nacta est, eam esse Aethiopiae partem scribit, quae Abyssinia dicitur, hujus enim regia tunc erat Axuma sive Auxumis. Porro tunc remotae quaeque regiones, ad orientem et meridiem late patentes, Indiae nomine dicebantur, quod video in antiquis auctoribus observatum a Friderico Brummero perelegantis ingenii viro in exercitatione sua de Sabinis pag. 372. Operum. Etsi autem Rufinus historiam pertexit, quasi in Indiam ulteriorem Frumentius perrexisset, quemadmodum existimavit Baronius die 27 Octobris, [Col. 0096A] ubi duos Frumentios ponit, et Carolus a Sancto Paullo in Geographia sacra pag. 269. constat tamen eam fuisse Aegypto finitimam, et Aethiopiae partem, quae toto coelo ab India Asiatica seu Gangetica distat. Aethiopes enim antiquitus Indorum nomine appellabantur, unde apud Virgilium de Nilo, qui ex Aethiopia oritur, lib. IV. Georgicorum:

Usque coloratis amnis devexus ab INDIS.
Ad hos Indos coloratos Frumentium primo pervenisse compertum est. Inde Alexandriam redux, iterum illuc missus est, ab Athanasio ordinatus episcopus Axumeos, sive Auxumeos, Aethiopiae metropolis, ubi regia posita erat. Videantur Stephanus de Urbibus, Arrianus in Periplo maris Erythraei, Nonnosus apud Photium Cod. III. et Procopius de Bello Persico lib. I. cap. XIX. Ad hanc ergo Axumim, hancque Indiam, Aethiopiae partem Aegypto proximam, non ad Indiam intra Gangem ad latus Orientale Indi amnis, [Col. 0096B] Frumentius a S. Athanasio missus est. Constantius ad Aizanam et Sazanam ejus loci Tyrannos epistolam scripsit, ut Frumentius episcopus Axumeos inde abduceretur, inquit Athanasius in Apologia sua. Tyrannos eos fratres vocat, iisque cum Romanis jura impertit. Atqui nulli Imperatorum Romanorum foederati ultra Gangem erant. Idem Constantius legem sanxit in haec verba: Nullus ad gentem Axumitarum et Homeritas ire praeceptus, ultra annui temporis spacia debet Alexandriae de cetero demorari. Ergo tempore Constantii hi Axumitae Homeritis adjuncti, Romano Imperio contermini et foederati utique erant. Ad hos igitur saepe legati commearunt, qui Alexandriam primo, inde in Aethiopiam profecti, indeque Alexandriam reversi sunt: quos spectat illa Constitutio. Rufinus, a quo Socrates lib. I. cap. XV. Sozomenus lib. I. cap. XXIII. Theodoritus lib. I. cap. XXIII. Cassiodorus, Nicephorus aliique recentiores hanc historiam acceperunt, Gangem non nominat, ut de Indis intra vel extra Gangem [Col. 0096C] sitis ejus narratio accipi possit; quum enim Rufinus interiorem Indiam ratione citerioris appellat, interior hic pro exteriore, sive pro India extra Gangem, quae nobis citerior est, accipi non debet: hoc enim foret absurdum, et contra omnem verae geographiae ordinem. Itaque citerior India, dum a Rufino lib. X. cap. IX dicitur, Aethiopiae adhaerens etiam designatur, in qua Bartholomaeus Evangelium praedicavit. Hanc esse Aethiopiam sub Aegypto, qua rubrum mare attingit ad Adulium, et ostium sinus Arabici, nemo dubitet; unde consequens est, ut India interior, heic non alia intelligi possit, quam Aethiopia interior, non in Asia, sed in extrema Africa supra principium Nili: qui Aethiopes nunc Abyssini vocantur, quorum metropolis erat Axumis, quoque antea nemo Christi praeconum interius penetraverat. Axumis octidui itinere a mari, et Adulitico portu aberat, teste Arriano, aut alio auctore, in Periplo Maris Rubri. Hieronymus in epist. XCV. alias IV. (Nunc CXXV.) [Col. 0096D] ad Rusticum, periculosam, et longam navigationem Rubri maris ad urbem Axumam describit, ubi hactenus spisso sed proclivi errore urbem maximam pro urbem Axumam , editum legitur: Verba ejus haec sunt: Navigantes Rubrum mare, in quo optandum nobis est, ut verus Pharao cum suo mergatur exercitu, multis difficultatibus ac periculis ad Urbem Axumam perveniunt. Utroque in littore gentes vagae ac bellicae habitant ferocissimae, semper solliciti, semper armati, totius anni vehunt cibaria. Latentibus saxis vadisque durissimis plena sunt omnia, ita ut speculator et doctor in summa mali arbore sedeat, et inde regendae et circumflectendae navis dictata praedicet. Felix cursus est, si post sex menses, supradictae urbis (Axumeos) portum teneant, a quo se incipit aperire Oceanus, per quem vix anno perpetuo ad Indiam (Asiaticam) pervenitur, et ad Gangem fluvium. Lucas Holstenius vir exquisitae [Col. 0097A] eruditionis summique judicii in notis ad Carolum a S. Paullo pag. 172 de narratione Rufini aureum hoc dictum protulerat: Scriptores antiqui quum de regionibus rebusque longinquioribus obscurius loquuntur, benigna interpretatione juvandi sunt. Mox notat, hunc locum Hieronymi ad Rufini narrationem recte intelligendam unice facere. Idem Holstenius hac de re consulendus etiam in notis ad Martyrologium Romanum die 27 Octobris, et strenuus Epistolarum S. Ignatii Vindex par. I. cap. X. pag. 184. edit. II. pag. 332. Unum adhuc addere praestat. Dodwellus in Dissert. I. Irenaica § 40. pag. 73 et in Addendis, Aethiopes putat Indos, quorum legationem ad Trajanum memorat Dio. lib. LXVIII. pag. 777. quique in nummis dicuntur India in provinciam redacta, nempe finitimos Imperio Romano Indos citeriores Arabiae Felicis Homeritas, et Axumitas intelligit. Ad hos missus Legatus a Christianis Alexandrinis Pantaenus, ex Eusebio Hist. lib. V. cap. X. quem vide. In nummis, Indiam provinciam memorantibus, [Col. 0097B] rhinoceros signatur. Aethiopia oriundos rhinocerotes tradunt veteres, quos et Aethiopicos tauros Pausanias vocat in Eliacis et in Boeoticis. Aethiopas nempe Orientales designat, de quibus adeo multa ex Homero disputat Strabo. Ne longior sim, adi Josephum Scaligerum lib. VII. de emendatione temporum pag. 680. Ezechielem Spanhemium Dissertatione IV. tomo I. pag. 188. et Jobum Ludolphum in Historia Aethiopiae lib. II. cap. XI. Haec pro illustranda narratione, quam uni Rufino debet Ecclesia: de qua consulendus etiam Tillemontius tomo VII. pag. 284. et 709.

CAPUT III.

I. Hieronymi et Rufini simultatum origo. II. Hieronymus Epiphanio contra Jo. Hierosolymitanum, Rufinus Johanni adhaeret. III. Rufinus in communionem ab Epiphanio Hierosolymis admissus, et pro Catholico habitus. IV. Dissidii inter Hieronymum et Rufinum occasio aucta ex Epiphanii epsitola ad Jo. [Col. 0097C] Graece scripta, quam Hieronymus latine convertit. V. Melania Rufini et Jo. caussam tuetur. VI. Theophilus Alexandrinus iisdem pariter favet. VII. Dissidentes frustra in concordiam redigere studet. VIII. Hinc Hieronymi et Theophili amicitia frigescit.

Hieronymi et Rufini arcta necessitudo, magnis utriusque virtutibus innutrita, crevit eousque, ut tam caras familiaresque personas, cunctis pene ecclesiis NOTISSIMO amicitiae vinculo copulatas, Christiani omnes admirarentur, quemadmodum ex Africa ad Hieronymum scripsit Augustinus Epist. LXXIII. alias XV. cap. III. ubi primum inter eos tantum malum extitisse discordiae intellexit. Haec palam erupit A. D. 394. quo Sanctus Epiphanius Salaminae Cypri, quae et Constantia, episcopus, Hierosolymam petiit. Tamen paullo ante nonnullus inter eos discordiae turbo surrexerat, quum Aterbius nescio quis una cum aliis in Rufinum, tanquam sectatorem Origenis, clamare coepisset, Hieronymum quoque, utpote Rufini amicum, [Col. 0097D] et olim Adamantii praeconem, eodem crimine involvens. Hoc Hieronymus se purgavit damnans doctrinam Origenis: quod a Rufino nequaquam factum fuisse postea contendit lib. III. Apologiae, rem ita narrans: Quis Aterbii contra te, et ceterorum rabiem concitavit? Nonne ille est, qui et me haereticum ex tuis amicitiis judicabat? cui quum satisfecissem damnatione dogmatum Origenis, tu clausus domi nunquam eum videre ausus es, ne aut damnares quod nolebas, aut aperte resistens, haereseos invidiam sustineres. An idcirco testis contra te esse poterit, quia accusator tui est? ANTEQUAM S. Epiphanius venisset Hierosolymam et ore quidem et osculo tibi pacem daret, etc. Aterbius contra te latrabat Hierosolymis: et nisi cito abiisset, sensisset baculum, non literarium, sed dexterae tuae, quo tu canes abigere consuevisti. Haec prima Hieronymi declaratio in Origenem quanquam a Rufini amicitia illum non parum avertere visa est, [Col. 0098A] haudquaquam tamen in apertam simultatem abiit ante adventum Sancti Epiphanii, qui circa Pascha A. D. 394. contubernio et mensa a Johanne episcopo Hierosolymae exceptus est. Erat vir Sanctissimus Origeni maxime infestus, in quem postmodum coram populo in Anastasi, seu templo Resurrectionis, magna animi contentione peroravit, Johanne, qui aderat, quasi Origenianae doctrinae alumno, haud obscure commonefacto, ne Arii patrem, Origenem scilicet, et aliarum haereseon radicem, et parentem laudare deberet. Vide ejus epistolam inter Hieronymianas pag. 824. Despexit Johannes Epiphanium, eoque a concione per Archidiaconum desistere jusso, haud multo post in aede Sanctae Crucis contra haereticos Anthropomorphitas, formam Humanam Deo tribuentes, Origenique prorsus oppositos, acriter declamavit, Epiphanium, quasi hac contagione infectum, designans: qui subinde concionem undequaque probavit, haeresim a Joanne damnatam et ipse damnans, sed vicissim Origeniana dogmata ab illo damnari postulans. Haec et alia [Col. 0098B] discordiarum semina Epiphanium in Bethleemi secessum divertere coegerunt, ubi Hieronymo ceterisque solitariis ab Johannis communione divulsis, Paulinianum Hieronymi fratrem, qui annum XXVIII. agebat, inconsulto Johanne loci episcopo, ad diaconatus et deinde ad presbyteratus gradum evexit in coenobio, quod Vetus appellabatur, inter Hierosolymam, et proximam Eleutheropolim, ab se olim exstructo. His de caussis Johannem ira immodica accensum, et ad Siricium Pontificem hac de re scribere minitantem, Epiphanius epistola valde longa placare studuit, ordinationem in aliena paroecia ab se factam excusans, et reliqua sibi opposita diluens, ipso, ut ab Origenis doctrina abstineret, iterum commonefacto. Haec summatim decerpsimus ex ejus epistola CX. alias LX. (Nunc LI) quam Hieronymus in latinum sermonem convertit, et ex duabus Hieronymianis ad Pammachium, et Theophilum Alexandrinum contra Johannem scriptis, nempe XXXVIII. alias LXI. [Col. 0098C] et XLI. alias LXV.

II. In hoc magno dissidio, Rufinum Johanni, Hieronymum Epiphanio adhaesisse manifestum est. Rufinum, quem A. D. 387. nondum fuisse presbyterum supra observavimus, hoc A. D. 394 presbyterum dici videmus ab Epiphanio in laudata epistola, eodem anno conscripta. Johannes ergo Hierosolymitanus antistes Rufinum intra illud septennium suae ecclesiae presbyterum ordinaverat. Hieronymus in literis ad Pammachium subsequentibus verbis Johannem increpat, querentem, sibi privatim ab Epiphanio ante concionem publicam non fuisse objecta Origenis dogmata, de quibus palam illum postmodum accusaverit: Ille objecisse se dicit; tu negas. Ille testes profert; tu non vis audire productos. Ille etiam commemorat, ALIUM esse conventum; tu pro utroque dissimulas. Hunc alium non fuisse a Rufino diversum statim patebit: nam in lib. III. Apologiae pag. 462. ita explicat quod pridem silentio involverat: ergo pollutus erit Epiphanius, qui tibi pacem dedit, et in suo corde [Col. 0098D] dolum servavit. Cur non illud verius sit quod TE PRIMUM MONUERIT? In literis ad Pammachium, paulo post locum superius adductum, Johanni sic exprobrat Epiphanii concionem: Quando contra Origenem in Ecclesia tua Papa Epiphanius loquebatur; quando sub illius nomine in vos jacula torquebantur, tu et CHORUS TUUS canino rictu naribusque contractis scalpentes capita, DELIRUM SENEM nutibus loquebamini. Nonne ante sepulcrum Domini, misso Archidiacono praecepisti, ut alia disputans conticesceret? At vero in lib. III. Apologiae pag. 461. haec eadem quae Johanni exprobraverat, item Rufino exprobrat: Simulque risum tenere non possum, quod a quodam prudente commonitus, in laudes Epiphanii personas. Hic est ille DELIRUS SENEX, hic est Anthropomorphites, etc. Ergo Rufinus in Ecclesia Hierosolymitana fuerat unus ex Choro Johannis Episcopi, Epiphanium in concione publica nutibus irridente. In epist. XXXIX. alias LXII, [Col. 0099A] (Nunc LXXXII.) ad Theophilum contra Johannem, postquam dixisset, ab se, et ab Hilario Pictaviensi scripta Origenis in latinum sermonem conversa, noxiis inde resectis, sic Rufinum, quo Johannes familiariter utebatur perstringit: Legat ipse (Johannes) si novit; arbitror enim eum assidua confabulatione, et quotidiano latinorum consortio, Romanum non ignorare sermonem; aut si certe penitus non imbibit, interpretantur ei qui solent. Rufinum Johannis partibus studuisse illud etiam ostendit, quod narrat Epiphanius in epistola ad Johannem, ipsum scilicet ab Zenone presbytero et socio Gregorii item presbyteri et abbatis Monasterii Eleutheropolis, percontatum, num Ephiphanius quempiam in dioecesi Hierosolymitana esset ordinaturus? Zenon autem dixit, quia quum ei presbyter Rufinus nescio quae alia transitorie loqueretur, etiam hoc dixerit: putasne aliquos ordinaturus est Sanctus episcopus? Rufinus sub finem prologi in Apologiam Pamphili martyris, fidem Hierosolymitanae ecclesiae, cui erat adscriptus, se tenere fatetur: [Col. 0099B] haec in Hierosolymis in ecclesia Dei a Sancto Sacerdote ejus Johanne praedicantur. Haec nos cum ipso et dicimus et tenemus. In fine Apologiae ad Anastasium Pontificem, se fidem quatuor Ecclesiarum profiteri testatur. I. Romanae omnium matris. II. Aquilejensis, ubi tinctus. III. Alexandrinae, ubi per sexennium doctus. IV. Hierosolymitanae, ubi presbyter ordinatus fuerat: Ego praeter hanc fidem, quam supra exposui, id est, quam Romana Ecclesia et Alexandrina et Aquilejensis nostra tenet, quaeque Hierosolymis praedicatur, aliam nec habui unquam, nec habeo, nec habebo. Nullum ergo dubium est, quin Rufinus in Ecclesia Hierosolymitana presbyteratum acceperit, atque vel hinc patet mendum Gennadiani Catalogi cap. XVII. ubi Rufinus Aquilejensis Ecclesiae presbyter appellatur. Mendum explodit vetustissimus codex ab Holstenio mirifice laudatus, qui nunc est in Bibliotheca Vaticana: ibi enim sic legitur: Rufinus Aquilejensis presbyter, patriae, non ecclesiae, nomine expresso. Sic etiam habet Jo. Candidus lib. III. Gennadii verba [Col. 0099C] recitans ex codice aliquo MS. Quare mirum non est, si Rufinus episcopi sui partes contra Epiphanium sequutus est, sique cum Melania laboravit, ut monachos Bethleemitas in pristinam communionem revocaret, dum ab episcopo Hierosolymitano defecerant, ut Pauliniani ordinationem tuerentur. Hac dere Palladius Heraclidis haec habet cap. XXXIII. illos etiam quadringentos numero monachos, qui propter Paulinum (sive Paulinianum) se ab ecclesia separabant, sanctae rursus ecclesiae reddiderunt. Sed de hoc infra.

III. Ceterum ab Epiphanio Rufinum Hierosolymae ad osculum, et ad orationem admissum, nos docet Hieronymus in lib. III. Apologiae, qui hac pacis et catholicae communionis tessera eundem gloriari solitum, etiam testatur. Hieronymus enim ab urbe redux, se in Cyprum contulit, ubi, inquit, susceptus a venerabili episcopo Epiphanio, cujus tu testimonio gloriaris. Sane Epiphanius in epistola ad Johannem quanquam octo capita haereseon Origenianae doctrinae [Col. 0099D] ad examen vocat, illum obtestans, ut Origenem damnet: eas tamen haereses ab se recitatas ad conflandum horrorem et invidiam auctori, nequaquam tribuit Johanni, et eo minus Rufino: immo ab Johannis communione, etiamsi de eadem doctrina suspecti, se nunquam discessisse testatur, nam et se in sacrificio pro illo precari solitum ait: Domine, praesta Johanni ut credat, et eidem haec objicit: Rumpitis caritatem, quam in vos habuimus in tantum, ut feceritis nos etiam poenitentiam agere, quare vobis communicaverimus, ita Origenis errores et dogmata defendentes. Rursus in eadem epistola de Johanne, Rufinoque ejus presbytero sic loquitur: Te autem, frater, LIBERET Deus, et Sanctum populum Christi, qui tibi creditus est, et omnes fratres, qui tecum sunt, et maxime Rufinum presbyterum, ab haeresi Origenis, et ab aliis haeresibus, et perditione earum. Haec verba neutiquam probant, Johannem et Rufinum in Origemanam [Col. 0100A] haeresim lapsos credi a S. Epiphanio, sed ne labantur, optari. Hieronymus in lib. III. Apologiae, ubi hoc eodem testimonio utitur in Rufinum, negantem se ab Epiphanio, ut Origenistam, potuisse traduci post osculum, post orationem, de quibus meminimus supra, id tantum agit, ut illum in Origenianae doctrinae suspicionem adducat: quod tunc facillimum fuit, quum hanc notam Chrysostomus ipse, aliique sanctissimi viri declinare nequaquam potuerint. Verba Hieronymi, postquam locum Epiphanii a nobis jam prolatum, recitasset, ita se habent: Haec est viri Sancti de te testificatio. Sic ab eo ornatus, sic laudatus incedis. Tamen Epiphanius Rufinum quidem certe iisdem verbis haereticum haud magis proclamat, quam Johannem, quam Sanctum populum Christi, ei creditum, quamque omnes fratres, qui secum aderant. Hos omnes aeque ac Johannem et Rufinum, Epiphanius ab Origeniana haeresi liberos cupit, haereticos fuisse non dicit.

IV. Epiphanii epistolam ad Johannem, per multorum [Col. 0100B] ora volitantem, mirantibus eam ob doctrinam et puritatem sermonis, doctis pariter et indoctis, quum Eusebius Cremonensis, Graeci sermonis ignarus, non intelligeret, Hieronymus, ut homini in suo monasterio versanti morem gereret, raptim celeriterque latinitate donavit, postulatione facta ab eo mutuo, ut domi haberet exemplar; nec facile in vulgus proderet. Idem Eusebius saecularem vitam reliquerat, et a tergiversatione illa actuum publicorum ad monasterium conversus, Hieronymo adhaeserat, inquit Rufinus Invect. lib. I. Anno tamen et sex mensibus jam elapsis, epistola de Scriniis Eusebii novo praestigio Hierosolymam commigravit, ad manus Rufini, aliorumque Hieronymi hostium: ista est epistola, quam de cubiculo fratris Eusebii, nummis aureis, produxisti, ut calumnieris interpretem, inquit Hieronymus in lib. III. Apologiae pag. 461. Hoc veritati propius accederet, si fur epistolam tantum, non etiam nummos Eusebio abstulisset, ut statim visuri sumus. Utcumque res fuerit, certum est, hinc novam in Hieronymum [Col. 0100C] latrandi materiam ortam, quasi minus sincere epistolam transtulisset, quam laudatam video ab Alvaro saeculi IX scriptore in Vita Sancti Eulogii apud Bollandum tom. II. Martii die 11. pag. 92. num. 9. Hanc injuriam ut a se in Italia amoliretur, scripsit epistolam XXXIII. alias CI. (Nunc LVII.) de optimo genere interpretandi ad Pammachium. Quum inde tamen appareat pseudomonachum non solum chartis, sed etiam sumtibus sive nummis furtivos ungues injecisse, eundem non pretio conductum, sed ut pecuniam potius, quam chartas auferret, facinus gratuita malitia perpetrasse credibile est. Nec sane Rufinus pecunias Eusebio auferri jussisset; nec ejus, aut ceterorum magni interesse poterat, epistolam, alias Graece vulgatam, iterum, nec ne, Latine vulgari. Quare monachum chartas non pecunia accepta, sed gratuita malitia furatum, CORRUPTOR (nempe Rufinus) persuadere nitebatur, teste Hieronymo, qui de eodem Rufino etiam haec addit: et audet quidam [Col. 0100D] ex eis (monachis) adducto supercilio, et concrepantibus digitis eructare et dicere: quid enim si redemit, si sollicitavit? Fecit quod sibi profuit. Iisdem ferme verbis Rufinum jam mortuum sub Grunoii nomine carpit epist. XCV. alias IV. (Nunc CXXV.) ad Rusticum: adducto supercilio, contractisque naribus, ac fronte rugata, duobus digitulis concrepabat. Rufinum porro sic, ut Hieronymus refert, locutum, constat, non quasi epistolae furem a quopiam reapse redemtum et sollicitatum fateretur; sed ut, etiamsi id verum foret, illud idem, quia proderat, benefactum ostenderet, se ipsum hoc pacto, aut Johannem defendens, quum uterque uno eodemque spiritu ageret. Sed hoc refellit Hieronymus: Mira, inquit, sceleris defensio, quasi non et latrones et fures et piratae faciant quod sibi prodest. Certe Annas et Caiphas seducentes infelicem Judam, fecerunt quod sibi utile existimabant. Haec jurgia et motus animorum cogitanti succurrit quod ab [Col. 0101A] Epiphanio in eadem, de qua loquimur, epistola ad Johannem, memoratum videmus, quosdam nempe solitos ultro citroque portare rumusculos, et his, quae audierunt, semper addere, ut tristitias et rixas inter fratres concitarent, nimirum inter Johannem, Epiphanium, Rufinum, Hieronymum, ceterosque alterutrius parti studentes. Huc pertinere videtur quod Rufino Hieronymus objicit in lib. III. Apologiae pag. 439 ejus opera et studio, Bethleemi in cubiculis Sanctae Fabiolae senioris, et Oceani, utroque inscio, clam conlocatum fuisse codicem quendam, ab ipsis ante ignorantum: quod tamen facinus in alios regerebat Rufinus: Quis Bethleem de cubiculo fratris Eusebii furatus est epistolam laudatricem tuam? cujus artifico, et a cujus ministris in Sanctae Fabiolae hospitio, et viri Christiani et prudentis, Oceani, inventus est codex, quem illi nunquam viderant? An idcirco te existimes innocentem, si, quidquid tuum est, in alios conferas? Codex fortasse scriptus fuerat in Hieronymum. Sub finem epistolae saepius laudatae ad Pammachium, [Col. 0101B] haec in Rufinum, Melaniam, et quendam alium scribit Hieronymus: Haec non est illius culpa, cujus sub persona alius agit tragoediam; sed Rufini et Melaniae, Magistrorum ejus, qui illum magna mercede nihil scire docuerunt. Is, cujus nomen reticetur, est Johannes Episcopus, de quo, haud nominatim expresso, haec quoque statim subjungit: Nec reprehendo in quolibet Christiano sermonis imperitiam, atque utinam Socraticum illud haberemus: scio quod nescio. Et alterius sapientis: te ipsum intellige. Venerationi mihi semper fuit, non verbosa rusticitas, sed sancta simplicitas. Qui in sermone imitari se dicit Apostolos, prius imitetur virtutes in vita illorum, in quibus loquendi simplicitatem excusabat sanctimoniae magnitudo: et syllogismos Aristotelis, contortaque Chrysippi acumina resurgens mortuus confutabat. Ceterum ridiculum, si quis e nobis manens inter Croesi opes, et Sardanapali delicias, de sola rusticitate se jactet. His verbis, quibus scientiam, mores, et vitae [Col. 0101C] commoda carpit Hieronymus, omnino congruunt quae in Johannem aperte scribit epist. XXXVIII. alias LXI, pag. 308. Certe nec aetate, nec scientia, nec vitae merito, nec totius orbis testimonio, major illo es (Epiphanio). Si aetatem, juvenis ad senem scribis. Si scientiam, non sic eruditus, ad doctum, licet FAUTORES TUI disertiorem Demosthene, acutiorem Chrysippo, sapientiorem Platone contendant, et tibi ipsi forte persuaserint. Demum pag. 312. sic illum irridet: repertus est saeculi nostri haud grandis homunculus, qui de cunctis Ecclesiae quaestionibus uno linguae rotatu sole clarius coruscaret. Haec scientiam Johannis: opes vero, mox adducenda ex pag. 314. perstringunt: Tu qui sumtibus abundas, et totius orbis religio lucrum tuum est. Jam vero ad Melaniam redeamus.

V. Nobilissimam faminam summis laudibus perinde ac Rufinum, Hieronymus olim ad coelum extulerat. In epist. I. alias XLI. et II. alias X. (Nunc III et IV.) sanctam dixerat. Epist. XXII. alias XXV. [Col. 0101D] (Nunc XXXIX.) quae est de obitu Blesillae haec scripserat: Sancta Melania nostri temporis inter Christianos vera nobilitas (cum qua tibi Dominus mihique concedat in die sua habere partem) calente adhuc mariti corpusculo, et necdum humato, duos simul perdidit filios. Rem sum dicturus incredibilem, sed teste Christo, non falsam. Quis illam tunc non putaret more lymphatico sparsis crinibus, veste conscissa lacerum pectus invadere? Lacrymae gutta non fluxit, stetit immobilis, et ad pedes advoluta Christi, quasi ipsum teneret, arrisit. Expeditius, inquit, tibi servitura sum, Domine, quia tanto me onere liberasti. Sed forsitan superatur in ceteris. Quinimo, qua illos mente contemserit, in unico postea filio probat, cui omni, quam habebat, possessione concessa, ingruente jam hieme, Hierosolymam navigavit. In Chronico novae Theclae nomine et in epist. XXVII. alias XCIX. (Nunc XLV.) ad Asellam a contemtis facultatibus, pignoribusque desertis, ut crucem Domini sequeretur, eam commendaverat. Sed postquam vidit, [Col. 0102A] Melaniam Johannis et Runni caussam tueri, tantarum laudum cumulo imposterum non solum abstinuit, sed etiam ex Chronico ejus nomen erasit, si Rufino credimus, qui illud testatur Invectiv. lib. II. pag. 436. Quum tamen ex omnibus Chronici exemplaribus illud detere nequiverit, adhuc Melaniae nomen in eo legitur. In epist. XLIII. (Nunc CXXXIII.) ad Ctesiphontem, post Melaniae mortem scripta, ait, Evagrium ad eam, cujus nomen nigredinis testatur perfidiae tenebras, librum scripsisse, sic ex nomine Graeco Melaniam designans. Tamen quadriennio serius, nempe A. D. 419. ep. LXXXI. alias LXXIX. (Nunc CXLIII.) Sanctum Augustinum nomine Albinae, Melaniae junioris, et Piniani salvere jubet. Albina erat Melaniae senioris socrus, mater junioris, Piniano in matrimonium datae.

VI. Rumor contentionis, inter celeberrimos viros cotidie magis ac magis in Palaestina recrudescentis ad Aegyptum usque pervenit, ubi, sicut Origem quamplurimos impense addictos exstitisse, monumentis [Col. 0102B] literarum proditum est, ita Johannis et Rufini partium studiosos nequaquam desideratos, inde potissimum adparet, quod virum fastigio et celebritate nominis maximum, Theophilum Patriarcham Alexandrinum Johanni et Rufino in hac caussa adstipulatum dubitari nequeat. Etenim praeterquamquod Theophilus ea tempestate Origeni favebat, etiam adversus Anthropomorphitas, Origeniano dogmati oppositos, ferebatur, quibus postea triennio serius, bellum in dixit, ut auctor est Socrates lib. VI. cap. VI. et X. et Sozome. lib. VIII. cap. XI. et XI. Palladius in Vita Chrysostomi pag. 151. memorat literas ab eo scriptas ad Siricium Summum Pontificem contra Epiphanium, tanquam haereticum, et auctorem Schismatis, nimirum propter ordinationem Pauliniani. Virum quoque Sanctissimum, ut minimum tanquam Anthropomorphitam ab eodem traductum, Socrates et Sozomenus in locis alias indicatis haud obscure testantur. His omnibus cumulum addidit Theophili [Col. 0102C] cum Johanne et Rufino, discipulo olim suo, amicitia, quorum opinione jamdudum occupabatur. Ex Hieronymi longa epistola ad Pammachium pag. 330. diserte colligimus, Johannem pro se scripsisse ad Theophilum. Quamobrem sanctus doctor inter cetera graviter expostulat, cur ad Alexandrinum Patriarcham, ad quem Palaestina non pertineret, potius quam vel ad Caesareensem metropolitam, cui suberat, et cum quo Bethleemitae ab Johanne separati communicabant, vel ad Antiochenum, totius Orientis Patriarcham literas suas perferendas curasset: atque haec postea subjungit: Maluisti OCCUPATIS auribus molestiam facere, quam debitum metropolitano tuo honorem reddere. Nec hoc dico, quod praeter AMICITIAS quae suspicationem generant, quidquam in legatione reprehendam. Rufinus, qui, se in omnibus Theophili sententiam sequi jactabat, eum saepe instigavit contra Hieronymum, quasi hic hoste quodam Theophili, familiariter uteretur. Immo et epistolas Theophili, Rufino [Col. 0102D] prohibente, Hieronymus sibi non redditas scribit lib. III. Apologiae pag. 455. Meae autem communionis et Papae Theophili nullum alium testem vocabo nisi ipsum, quem a me LAESUM simulas: cujus epistolas, a me semper datas, etiam eo tempore non ignoras, quo mihi eas reddi prohibebas, et quotidie missis tabellariis, inimicum ejus amicum nostrum, et familiarissimum jactitabas: et ea, quae nunc impudenter scribis, mentiebaris, ut illius contra nos odia concitares, et injuriae dolor Fidei fieret oppressio. Inimicus ille Theophili, quem Rufinus Hieronymo adhaesisse scripsit, erat Paullus quidam, in Aegypto incertae Sedis episcopus: quem ab Theophilo ejectum, Hieronymus in suo monasterio receperat, Rufinus enim ab Hieronymo flagitatus, quando Theophili, quem in ore habebat, sententiam sequi, eidemque fidei communione sociari coepisset, Credo, inquit, quando Paullum, quem ille damnaverat, sammo nisu, et omnibus studiis defendebas: quando eum per imperiale rescriptum recipere [Col. 0103A] sacerdotium, quod episcopali judicio amiserat, instigabas. Ita Rufinus apud Hieronymum paullo ante locum nuper adductum.

VII. His ultro citroque agitatis, res eo pervenerunt, ut Theophilus, pacem Ecclesiae Hierosolymitanae daturus, Isidorum presbyterum in Palaestinam, Johanne et Rufino auctoribus, mittere decreverit. Uno et altero mense ante Isidori adventum et circa pascha, quod eodem A. D. 396, contigit die 13. Aprilis, agente Archelao, Comite Palaestinae, qui anno insequenti 397, praefuit Aegypto, ex codice Theodosiano tom. VI, pag. 351. actum est de pace, inter Johannem et Hieronymum concilianda. Verbis ex epistola ad Pammachium melius, quam nostris, rei veritas explicabitur: Quando per virum disertissimum et Christianissimum Archelaum Comitem, qui sequester pacis erat, condictus locus foederis fuit, nonne hoc in primis postulatum est, ut futurae concordiae fides jaceret fundamenta? Pollicitus est (Johannes) [Col. 0103B] esse se venturum. Instabat dies Paschae. Frequens monachorum turba convenerat. Expectabaris in loco. Quid faceres nesciebas. Repente mandasti, aegrotare nescio quam. Illo die te non posse venire. Dilato conventu in alterum, et tertium diem ab Archelao, necdum Johannes comparuit, muliercula enim vomere non cessabat, festive inquit Hieronymus. Post duos interim menses ab hocce colloquio, inter utranque partem indicto, nec tamen peracto, Isidorus presbyter et legatus Theophili Alexandrini, in Palaestinam, animos tanto motu agitatos pacaturus, advenit circa Pentecosten. Ejus tamen judicio se Hieronymus ait diffidisse, proptereaquod Isidorus in Johannis partes jampridem ivisset. Rei testes appellat epistolas contra Epiphanium ab Isidoro ad Rufinum scriptas, ei tamen nequaquam redditas, sed Vincentio presbytero Hieronymi necessario. Sic rem pandit, ad Pammachium scribens epist. XXXVIII, alias LXI, pag. 330, Literae manu ejus (Isidori) scriptae, quae ante tres menses legationis, ad nos directae erant, portantes [Col. 0103C] errorem (terrorem legi mavult Petrus Wastelius in Vindiciis pag. 533.) Vincentio presbytero redditae sunt: quae usque hodie ab eo tenentur : quibus cohortatur DUCEM exercitus sui, ut super petram fidei, stabili persistat gradu, nec nostris naeniis terreatur. Pollicetur, se antequam legationis esset ulla suspicio, venturum Hierosolymam, et ad adventum suum, illico adversariorum cuneos proterendos. Et inter cetera his etiam verbis utitur: quomodo fumus in aere dissolvitur, et cera ad viciniam ignis liquescit : ita dissipabuntur qui semper ecclesiasticae Fidei resistentes, nunc per homines simplices eandem Fidem inquietare conantur. Per ducem exercitus Rufinum designari manifestum fit ex lib. III. Apologiae pag. 453, ubi de iisdem literis Isidori, haec in Rufinum proferuntur: Ne irascatur is tibi, qui contra Papam Epiphanium ad te epistolas dirigens, hortabatur, ut permaneres in Fidei veritate, et non mutares ullo terrore sententiam : quae epistola holographa tenetur ab his, ad quos perlata est, nempe a Vincentio presbytero. Hae literae sive fortuito, sive [Col. 0103D] dedita opera interceptae, Rufini cum Alexandrinis commercium contra Epiphanium et Hieronymum, undequaque publicum reddiderunt. Suspiciones eo amplius in Isidorum etiam creverunt, dum literas ab Theophilo ad Hieronymum scriptas, injussu Johannis, Isidorus reddere detrectavit. De hoc in epistola ad Pammachium nos docet Hieronymus, qui rursus in epist. LXXXIX. alias LXII. ad Theophilum, id factum propterea censet, quod Johanni minus quam Hieronymo favere viderentur: Quum pacificas et ad concordiam pertinentes per Isidorum presbyterum literas nobis miseris, hinc probamus, quod illas qui pacem falso jactant, reddere noluerint. Hieronymus tamen lib. III. Apol. pag. 455, de literis sibi non redditis reum facit Rufinum: cujus (Theophili) epistolas ad me semper datas, etiam eo tempore, non ignoras, quo mihi eas reddi PROHIBEBAS. Sed Wastelius in Vindiciis pag. 535, hac una de caussa [Col. 0104A] non redditas censet, quod Epiphanium ejusque studiosos vehementer perstringerent, ideoque haud immerito timeretur, ne redditae, Hieronymum, ceterosque monachos acrius irritarent.

VIII. Quum ergo Isidorus ejusdem ac Johannes et Rufinus, doctrinae haberetur, et apud illos Hierosolymis degeret, non legatus pacis, sed socius Johannis, et adversarius Hieronymi creditus est. Iste Isidorus, qui in coelum tuis laudibus tollitur, idipsum infamatur Alexandriae, quod tu Hierosolymae: ex quo non legatus advenisse videretur, sed socius, ait Hieronymus in epistola ad Pammachium. Paullo post sciscitatur sitne Isidorus adversarius an legatus? Quare hic tribus vicibus frustra Bethleemum profectus, ut Hieronymum cum Johanne in concordiam redigeret, re tandem infecta, discessit, secum Alexandriam ferens ad Theophilum, Johannis epistolam, sive Apologiam, Isidoro praesente, et multum collaborante, dictatam, ut idem esset et dictator et bajulus literarum, inquit Hieronymus, qui easdem literas, utpote in se [Col. 0104B] mordacissimas, fuse refellit in iis, quas ad Pammachium et Theophilum scribit, unde illarum fragmenta in unum collegit Wastelius pag. 530. 531. Gennadius in Catalogo cap. XXX. eandem Apologiam indicare videtur, ubi ait, Johannem adversus obtrectatores studii sui librum scripsisse, in quo ostendit Origenis se ingenium, non fidem sequutum. Quam porro Theophilus aegre tulerit, Hieronymum pacis conditiones per legatum suum oblatas respuisse, satis aperte significavit, dum aliquo tempore ejus literas nullo responso dignatus est. Sed crebra officia, quibus Patriarcham vel voce vel scripto Hieronymus sedulo interpellavit, tandem cor hominis mollierunt. Itaque diuturnum silentium rupit Theophilus, Hieronymo tamen de sacrorum canonum observantia monito, quod nimirum episcopo suo Hierosolymitano nequaquam pareret, fratrisque Pauliniani ordinationem adhuc defenderet. Sancti doctoris responsum tom. IV. epist. LVIII. alias LXVIII. (Nunc LXIII.) in nova ejus operum editione, quam hactenus sequuti sumus, plus querimoniae, quam conjunctionis et amicitiae cum Theophilo signa praesefert. Meminerit, inquit, beatitudo tua, quod eo tempore, quo nobiscum TACEBAS, nunquam ab officiis meus sermo cessaverit; nec consideraverim quid tu pro dispensatione tunc faceres, sed quid me facere conveniret; et paullo infra: quod de canonibus ecclesiasticis mones, gratias agimus; quem enim diligit Dominus, corripit, et flagellat omnem filium, quem recipit. Sed tamen scito, nobis nihil aliud antiquius esse, quam Christi jura servare, nec patrum transferre terminos, semperque meminisse Romanam fidem Apostolico ore laudatam, cujus se esse participem Alexandrina Ecclesia gloriatur. His verbis fortasse innuit, se propter fidem a Johannis communione recessisse, quasi eam ipse Theophilus parum sequeretur. Postremo illum super nefaria haeresi (Origeniana) quam in multa patientia gerit, multis Sanctis displicere concludit. In ea, quae statim sequitur, epistola, ait, se [Col. 0104D] accepisse Theophili scripta emendantia VETUS silentium.

CAPUT IV.

1. Schismatis Hierosolymitani finis. II. Rufini et Melaniae opera extinctum. III. Palladius Historicus et episcopus probatissimus cum Palladio haeretico male confusus. IV. Anastasis aedes, ubi Hieronymus et Rufinus ad mutuam pacem redierunt. V. Rufinus nullius erroris compertus. VI. Inter Jo. Hierosolymitanum ab erroribus vacuum Hieronymumque perfecta necessitudo integrata. VII. Rufinus cum Melania Romam revertitur. VIII. Melaniae reditus vera caussa exquiritur

I. Schisma Hierosolymitanum, quod per triennale spacium convaluerat, ut solum coelitus tolli posse videretur, tandem A. D. 397. extinctum est. Quo tamen certo auctore, ignoratur, licet Baronius A. D. 393. §. 32. Theophilum, quod pridem obtinere non poterat, [Col. 0105A] demum auctoritate sua obtinuisse, non immerito existimat. Sed quia series temporum in operosis Annalibus non raro luxata fatiscit, ideo exitus magnae ejus controversiae ibidem quadriennii anachronismo laborat, cujus rei veritas facile ostenditur; nam Palaestinae altercatio adhuc fervebat quo tempore Sanctus Hieronymus commentabatur in Jonam, ubi quum de corruptione et incorruptione corporum loqueretur cap. II. haec in literas misit: Hoc illi ad occasionem suae ducunt haereseos, ut sub persona Christi mentiantur Antichristum, Ecclesias TENEANT, ut ventrem pinguissimum nutriant, et carnaliter viventes contra carnem disputent. Haec quae defensores Origenis evidentissime feriunt, iis consonant, quae alibi a Viro Sancto in Johannem Hierosolymitanum dicta jam memoravimus; verba enim ut Ecclesias teneant, episcopos denotantia, ad unum Johannem referenda sunt, contra quem Hieronymus usque ad hunc A. D. 397. certavit. In eum vero nequaquam sic scripsisset statim a pace inita. Porro in praefatione ad eundem [Col. 0105B] prophetam disertis verbis affirmat, se ad Nepotianum vel pro Nepotiano duos libros edidisse, qui Epitaphium appellantur. Hujus epitaphii epocham A. D. 396. illigari supra in Chromatio lib. III. cap. III §. 3. jam demonstravimus. Quare nonnisi hoc tempore Hieronymus commentabatur in Jonam, necdum cum Johanne Hierosolymitano in concordiam redactus, cujus communioni postmodum restitutus, nunquam scriptis in illum exarsit.

II. Hoc loco praetereunda non sunt quae de Rufino et Melania leguntur apud Palladium in Historia Lausiaca cap. CXVIII. quoniam non modicam lucem rebus nostris adferre possunt. Haec sunt ejus verba ex antiqua versione Heraclidis: Illos etiam quadringentos numero monachos, qui propter Paulinum se ab ecclesia separabant, sanctae rursus ecclesiae reddiderunt. Baronius, qui haec recitat A. D. 372. §. 99. Paulinum, Antiochenum Episcopum hic designari opinatur, quem contra Meletium, licet catholicum, [Col. 0105C] ab Arianis tamen ordinatum, in cathedra Antiochena collocaverat Lucifer Calaritanus Episcopus, Sedis Apostolicae legatus, unde ibi maximum schisma conflatum est, quod tamen A. D. 378. Chrysostomus aliique extinxerunt; non vero Melania, neque Rufinus. Et sane Hierosolymis exstitisse quadringentos monachos, propter Paulinum Antiochenum ab Ecclesia Hierosolymitana divisos, omnino incredibile est. Si aliquis unquam fuisset, hunc unum Hieronzmum dici oporteret, quem Paulinus presbyterum ordinaverat, ex Baronio A. D. 378. §. 72. Sed propter hanc caussam Hieronymum ipsum, nedum quadringentos monachos, ab Hierosolymitana ecclesia descivisse, non est veritati consentaneum: idque post hactenus dicta ferri non potest. Hinc Petri Wastelii sententiam, a quo ceteroqui in aliis nos discrepare non diffitemur, hoc loco expansis ulnis amplectimur, dum is primus omnium in Vindiciis Johannis Hierosolymitani pag. 534. Pauliniani apud Palladium, scriptorem Graecum, non Paulini legendum [Col. 0105D] esse animadvertit, ita ut Rufino et Melania maxime adlaborantibus, monachi Bethleemitae, qui duce Hieronymo, propter ordinationem Pauliniani ab Epiphanio factam, et ab Johanne improbatam, Ecclesiae Hierosolymitanae communionem deseruerant, eidem postremo coaluerint. Hieronymus hunc numerum monachorum in schismate viventium, generatim innuit his verbis in epistola ad Pammachium contra Johannem: TANTAM fratrum MULTITUDINEM, et monachorum choros, qui tibi in Palaestina non communicant. Atqui schisma Antiochenum non fuit monachorum.

III. Non me fugit, a doctissimis viris, quorum agmen ducit Baronius, A. D. 388 §. 107. Palladii, utpote Rufino amici, auctoritatem elevari, quasi Origeniana labe corruptus his turbis et ipse interfuerit, quem propterea Epiphanius in fine epistolae ad Johannem Hierosolymitanum, ita perstrinxerit: Palladium vero Galatam, qui quondam nobis carus fuit, [Col. 0106A] et nunc misericordia Dei indiget, cave, quia Origenis haeresim praedicat et docet, ne forte aliquos de populo tibi credito ad perversitatem sui inducat erroris. Palladium, quem tunc Hierosolymis fuisse ait Epiphanius, aperte sugillat etiam Hieronymus in prologo Dialogi contra Pelagianos: Palladius servilis nequitiae, eandem haeresim instaurare conatus est. Verum hunc Palladium, servilis nequitiae hominem, et Pelagianae haereseos alumnum, cum ejusdem nominis Helenopolitano in Bithynia Episcopo, Historiae Lausiacae auctore, non bene confundi statim patebit. Alter Palladius Hierosolymis morabatur A. D. 394. quo Epiphanius, praesentem et Johannis lateri adhaerentem pro haeretico insimulavit in epistola, eodem anno conscripta. Sed Palladius Historicus ab A. D. 388. ad A. D. 399. semper in Aegypto, Alexandriae, in Nitriae desertis, atque in Cellulis, qui locus erat in eadem solitudine, moratum videmus. Initio Historiae ait, se primum Alexandrinam civitatem attigisse in secundo senioris Theodosii consulatu, quod congruit A. D. 388. At vero [Col. 0106B] illuc semel profectus, nunquam inde discessit ante A. D. 399. quo se Evagrio morienti adstitisse testatur cap. LXXXVI. Evagrius autem obiit circa festum Epiphaniae A. D. 399. ex Tillemontio tom. X. pag. 379. Melania et Rufinus Romam redierunt A. D. 397. ut infra visuri sumus. Quare Palladius non nisi priusquam in Aegyptum migraret, sive ante A. D. 388. Melania, et Rufino, tunc nondum presbytero, Hierosolymis familiariter uti potuit, quod de se testatur cap. V. et CXVIII. Bethleemi integro A. D. 388. moratus est cum Possidonio solitario, quem, sicut interdum viri etiam sancti ab affectibus humanis vacui non sunt, de Hieronymo minus aeque loquutum, nos docet cap. LXXVII. Quia vero hic Palladius Historicus praeter suam cum Rufino amicitiam, contra Hieronymum nimis tribuit Possidonio, ut ibidem atque etiam cap. CXXII. palam facit, hinc eundem a Palladio Galata, qui ab Epiphanio et Hieronymo vapulat, diversum nequaquam fuisse, viri doctissimi facile crediderunt. Ceterum Palladius cathedram Helenopolitanam inscendit [Col. 0106C] circa A. D. 400. quo contra Antonium Ephesinum Episcopum interfuit Concilio Constantinopolitano, fortasse ordinatus a Sancto Johanne Chrysostomo, cui praetensus Palladii Origenismus objectus est A. D. 403. in pseudosynodo ad Quercum apud Photium cod. LIX. Idem Chrysostomus in exsilium trusus A. D. 404. ad Palladium scripsit epistolam CXIII. se suamque caussam ejus precibus commendans. Palladius ei pro virili opem laturus, Romam advolavit teste altero Palladio in Vita Chrysostomi pag. 36. et ipsomet in Historia Lausiaca cap. CXXI. Pro Chrysostomo episcopatu et ipse dejectus, multisque aerumnis afflictus, tandem ad Ecclesiam Asponensem in prima Galatia positam transiit, ut auctor est Socrates lib. VII, cap. XXXV. Postquam circa A. D. 420. Historiam Lausiacam scripsisset, sic dictam a Lauso, in Aula Imperiali cubiculario, cui eam nuncupavit, diem obiit ante A. D. 431. quo in Concilio Ephesino interfuit Palladii successor, Eusebius Asponensis in [Col. 0106D] Galatia Episcopus. Titulo Confessoris ob defensum invicto animo Chrysostomum merito habetur illustris, cui scriptores aequales spiritum propheticum tribuunt, et Romae, tanquam Praesul maxime catholicus, qualis habitus est in toto Oriente, ab Innocentio I. summo Pontifice exceptus fuit, contemta accusatione Origenismi, quanquam Romae, triennio citius, in Origenistas clamatum fuisset. Ibidem hac occasione, se in domo Melaniae omni officiorum genere cumulatum, seque inde proficiscentem, liberalissime adjutum, testatur cap. CXXI. Haec et alia, quae spectant hunc probatissimum virum, fuse et accurate persequitur Tillemontius tomo XI. pag. 500. Quare satis patere arbitror, ejus auctoritatem et nominis famam nullo crimine haereseos posse labelactari, adeoque maxima injuria cum alio Palladio Galata, malae fidei homine, fuisse confusum. Ceterum, sicut multis Palladiis circa idem tempus viventibus, facile fuit unum cum alio [Col. 0107A] conflari; etenim Isidorus Pelusiota plures epistolas ad Palladium scripsit, alias Sanctus Athanasius ad alium, a quibus alius luit quoque Palladius, quem tangit Epiphanius, aliusque auctor Vitae Sancti Johannis Chrysostomi: ita eidem fato succubuit Rufinus noster Concordiensis; multis enim Rufinis eadem aetate florentibus, eum alio et ipsum immerito coaluisse postmodum ostendemus. Nunc ab omni suspicionis nota purgato Palladio, Hieronymus et Rufinus post tantum dissidium, mutuo se complectentes, nos Hierosolymam vocant.

IV. More solemni, in Anastasi, post sacrificium Missae, Hieronymi Rufinique animos ad pacem compositos fuisse, nos dubitare non sinit Hieronymus, qui in libro III. Apologiae pag. 466. id prodit his verbis: in Anastasi, immolato agno, dexteras junximus. In nova editione pro Anastasi perperam legitur Anastasii pag. 462 . Haec Anastasis fuit aedes, in loco Dominicae resurrectionis a Constantino Magno constructa, unde nomen traxit. Constantinus enim Hierosolymae [Col. 0107B] duas basilicas in totidem locis erexit, unam in loco passionis, quae Crux et Martyrium; alteram in loco resurrectionis, quae proprio nomine Anastasis dicta est. Utramque memorat Hieronymus epist. XXXVIII. alias LXI. ( Nunc inter Opuscula. ) ad Pammachium adversus Jo. Hierosolymitanum pag. 312. Nonne, inquit, quum de ANASTASI pergeretis ad CRUCEM, et ad eum (Epiphanium) omnis aetatis et sexus turba conflueret, offerens parvulos, pedes deosculans, fimbrias vellens, etc. Ergo ex Anastasi ad Crucis aedem ibatur. Plura vide apud Sirmondum tomo IV. operum pag. 436. et 704. ubi veterem nummum ANACTACIC Graece inscriptum egregie interpretatur. Adi etiam Cangium in Dissertatione de Nummis inferioris aevi §. 66. et Henricum Valesium in Epistola de Anastasi et Martyrio ad calcem Eusebii pag. 304. Edit. I. ubi unam aedem Anastasin, a Constantino erectam fuisse contendit. Adamnanus lib. I. de locis sanctis cap. IV. in Actis Sanctorum Mabillonii Saeculo III. Parte II. [Col. 0107C] pag. 506. testatur, inter Anastasin, et Martyrium in Calvariae loco fuisse plateolam. Hanc Sanctam Anastasin memorat etiam Jo. Cantacuzenus lib. IV. Hist. cap. XIV. p. 757 editionis regiae, sed in contextu Graeco. Haec de loco, in quo Hieronymi et Rufini dissidentes animi coaluerunt: quo sane loco sanctior haberi non poterat. Hieronymus ante verba superius explicata, ait pag. 462. Junximus dexteras, abeuntes prosecuti sumus, dixeratque ibidem Rufinus: Vos nobis pacem proficiscentibus dedistis; etenim paullo post in Occidentem remeavit, quo Hieronymus ad eum scribens epistola XLII. alias LXVI. (Nunc LXXXI.) sacramento affirmavit, ex parte sua post reconciliatas amicitias nullum intercessisse rancorem.

V. Baronius A. D. 393. §. 52. putat in hac pace errores Origenis silentio damnatos. Sed Hieronymus bona fide, Rufinum nullius erroris compertum agnovit; Rufinus vero, se nullum damnasse profitetur in lib. II. Invect. Nunquam ego sequutus sum errantem: aut alium quempiam, nisi Ecclesiam catholicam, sequar. [Col. 0107D] Nunquid mea aliqua PROFERRE potes scripta, in quibus me vel in juventute errasse convincas? Pace firmata, Paulinianus, cujus ordinatio discordiae origo potissima fuerat, in monasterio Bethleemi, quod Hierosolymitano Episcopo suberat, habitare permissus; unde illum postea Hieronymus anno insequenti Stridonem misit, ut, vendito patrimonio, monasterium ab se constructum, liberaliter sustentaret. De hoc in fine epistolae LIV. alias XXVI. (Nunc LXVI.) ad Pammachium, sic ait: Nos in ista provincia aedificato monasterio, et diversorio propter constructo, ne forte et modo Joseph cum Maria in Bethleem veniens, non inveniat hospitium, tantis de toto orbe confluentibus, turbis obruimur monachorum, ut coeptum opus deserere, nec supra vires ferre valeamus; unde, quia pene nobis illud de Evangelio contigit, ut futurae turris [Col. 0108A] non ante supputaremus expensas, compulsi sumus fratrem Paulinianum ad PATRIAM mittere, ut semirutas villulas, quae barbarorum effugerunt manus, et parentum communium census, venderet, ne caeptum sanctorum ministerium deserentes, risum maledicis et aemulis praebeamus. Paulinianum in Palestinam de patria sua reversurum Rufino Aquileiae visum apud Chromatium A. D. 399. existimabat Hieronymus in epist. XLII. alias LXVI. (Nunc XC.)

VI. Quod ad Johannem Episcopum attinet, concordiam quoque perfectam, cum illo initam, nobis suadent verba Severi Sulpicii Dialogo I. cap. IV. ubi Postumianus testatur, parochi munus Bethleemi exercuisse Hieronymum, quem semel invisit, postremoque sex menses cum ipso moratus est: Ecclesiam, inquit, loci illius Hieronymus presbyter regit; nam parochia est Episcopi, qui Hierosolymam tenet . Hoc largitus hauquaquam fuisset Episcopus homini adversario, sibique non caro. Rufinus Invect. lib. II. [Col. 0108B] pag. 420. Sulpicio concinens, ait, Hieronymum, traditis sibi ad discendum Dei timorem puerulis, quod munus parochi est, partes grammaticas executum, auctores profanos exposuisse. Posthac Johanni eousque adhaesit Hieronymus, ut A. D. 397. illius innocentiam patefecerit Theophilo Alexandrino, querelas in eum excitanti, ut colligere licet ex sequentibus verbis epist. LIX. alias LXX. (Nunc LXXXVI.) Super susceptione cujusdam, non debes contra urbis HUJUS (Hierosolymae) dolere Pontificem, quia nihil tuis literis praecepisti. Et temerarium fuit, de eo, quod nesciebat, ferre sententiam. Tamen reor, illum nec audere, nec velle te in aliquo laedere. Bono animo sanctissimi viri Johannes quoque respondit, nam A. D. 404. Bethleemi interfuit amplissimo funeri Paullae Romanae, ut ipsemet Hieronymus honoris caussa testatum reliquit in ejusdem piae feminae Epitaphio, sive epist. LXXXVI. alias XXVII. (Nunc CVIII.) Quam bene Johannes audierit apud Sanctum Augustinum, [Col. 0108C] magnus doctor locupletissime ostendit in lib. II. cap. LI. contra Petilianum, ubi ait: Cathedra tibi quid fecit Romanae Ecclesiae, in qua Petrus sedit, et in qua hodie Anastasius sedet: vel Ecclesiae Hierosolymitanae, in qua Jacobus sedit, et in qua HODIE JOHANNES sedet; quibus nos in catholica unitate connectimur, et a quibus vos nefario furore separatis. Paulinus Nolanus epist. XXXI. alias XI. ad Sulpicium Severum, et Zosimus summus Pontifex epist. IV. ad Africanos, in conciliis Labbei tom. II. pag. 1561. Sanctum ante, et post mortem appellaverunt: quod nomen datum aliquando homini haeretico, nemo dicere jure poterit, auctore Baronio ad Martyrologium Romanum cap. VII.

VII. Animis utrinque compositis, post vitam tot annos procul a patria institutam, cura in Occidentem revertendi Rufini animo insedit. Quare Melaniae seniori, cui a primo in Orientem adventu ferme semper adhaeserat, Romam iter meditanti, comes accessit. Hierosolymis discedenti pacem dedit Hieronymus, junxit dexteram, abeuntem prosequutus est, [Col. 0108D] quemadmodum lib. III. Apol. pag. 462. Rufino fatetur, qui illi hoc exprobraverat, vos nobis pacem proficiscentibus dedistis. Sic autem respondit Hieronymus: Pacem dedimus, non haeresim suscepimus; junximus dexteras, abeuntes prosequuti summus. In epist. XLII. alias LXVI. animi sui testem Dominum appellat, post reconciliatas amicitias nullum intercessisse rancorem, ut Rufinum laederet. Initio postea lib. III. Apologiae non diffitetur, ante ultimam cum eo simultatem, ex versione libri Periarchon exortam, de qua infra loquemur, se vicissim ab Rufino laudatum, ut verum collegam et fratrem. Rufinus ergo in pristinam necessitudinem cum veteri amico restitutus, salute reddita acceptaque, et Sanctae Melaniae spiritali in via comes, teste Paulino epist. XXVIII. alias IX. §. 5. in Italiam trajecit. Sed Melaniae rebus examinandis [Col. 0109A] mihi aliquanto accuratius inhaerendum est, quia inde Rufini gestorum veritas pendet.

VIII. Publicola Melaniae filius, adhuc puer, ut dictum est, in praetura urbana relictus, virtutum omnium perinde ac honorum civilium gloria, matre absente, insignis evaserat. Albinam uxorem, nobilissimo Caejoniorum stemmate ortam duxerat, cujus genesim ex intimis penetralibus vetustatis ab se erutam illustravit Henricus Norisius in Adventoria. Ex hoc Publicolae et Albinae conjugio Melania junior, et Publicola item junior prodierunt, ut postea constabit. Melania junior Piniano clarissimo adolescenti, cujus parens Severus, ex Prosopographia Codicis Teod. tom. VI. pag. 384. col. 2. A. D. 382. Africae Italiaeque praefuerat, invita nupsit; quippe quae Melaniae aviae literis, virtutumque fama et exemplis ad vitae sanctioris genus capessendum excitabatur. Demortuis tamen duobus filiis ab se genitis, Publicolaque parente superstite, castitatis servandae, a conjuge Piniano, adhuc gentili, venia impetrata, omni rerum [Col. 0109B] terrenarum studio renunciavit. Haec Palladius, illorum aliquando hospes, in Historia Lausiaca cap. CXIX. cui consonant Acta Melaniae junioris apud Surium die 31 Decembris. Melania senior ejusmodi nuncio accepto, ut neptem, in proposito confirmatam, a pravis opinionibus averteret, navem ascendit, et Caesarea navigans viginti dierum spacio Romam venit, inquit Palladius cap. CXVIII. Baronius A. D. 397. §. 3. aliam itineris caussam adsignat, Romam nempe Origenismi invehendi studium, cui tamen Melaniae junioris secessus, apud vulgus obtentu fuerit. Opinionis vero suae Baronius auctorem non dedit; conjecturis tantum obsequutus est, inquit Huetius in Origenianis lib. II. cap. IV. Sect. I, §. 16. pag. 204. Idem Palladius ubi Melaniam seniorem sexaginta annos tunc natam affirmat, tempora invertit; hanc enim aetatem tantummodo exegerat A. D. 410. quo iterum in Palaestinem itura, ex Urbe discessit. Si autem A. D. 371. quo primum illuc solvit, vicesimum secundum [Col. 0109C] aetatis annum Palladius eidem adsignat cap. CXVII. adstipulante etiam Sancto Paulino episcopo Nolano in epist. XXIX. alias X. §. 8. qui teneris adhuc annis viduam, saeculo valedixisse declarat; inde consequens est, A. D. 397. quo in Urbem rediit, non sexaginta, sed quadraginta septem annos dumtaxat egisse. Adde tredecim, elapsos ab A. D. 397. ad A. D. 410. quo illuc remeavit, exsurgunt sexaginta. Quare Palladius hac in re tredecim annorum prochronismum admisisse videtur.

CAPUT V.

I. Rufini et Melaniae Nolam adventus. II. Quo tempore acciderit. III. Paulini Nolani epistolarum chronologia restituitur, unde Rufini et Melaniae itus et reditus epochae confirmantur. IV. Palladius cum Paulino in concordiam redactus. V. Paulini Natalium chronologia restituta, et Melaniae Rufinique reditus epocha iterum confirmata. VI. Baronii sententia de Rufino, individuo Melaniae comite, defensa.

[Col. 0109D] I. Dum Palladius Melaniam e Palaestinae portu Caesareensi Romam continuo venisse, testatur, itineris terminum, non cursum prae oculis habuit, quippe Neapolim primum adpulit, unde magno, qui occurrerant, procerum cognatorum agmine stipata, Nolam ad Paulinum divertit, ut ipsemet auctor est in epist. XXIX. alias X. §. 12. ad Sanctum Severum Sulpicium, cui Paulinus prae gaudio exsiliens, tantae feminae laudes mirifica sua eloquentia describit. Sed verba Paulini, quae Melaniae adventum ob oculos ponunt, hoc loco praetereunda non sunt: Reliqua ejus (Melaniae) negotia ac tempora transilibo, et hoc ipsum, quo REMEANS NAVIGAVIT, ut cursum ipsius aemuler, transfretabo, quo citius sermonem meum, in ejus ADVENTU exponendo determinem: in quo magnae Dei gratiae spectator fui. Neapolim urbem, brevi spatio a Nolana, qua degimus, civitate, distinctam (sive distantem) advecta est, ubi filiorum nepotumque occursu excepta, [Col. 0110A] mox Nolam ad humilitatis nostrae hospitium festinavit: quo nobis advenit ambitioso ditissimorum pignorum vallata comitatu. Vidimus gloriam Domini in illo matris filiorumque itinere quidem uno, sed longe dispari cultu. Macro illam et viliore asellis burico (id est breviori equo) sedentem tota hujus saeculi pompa, qua honorati et opulenti poterant, circumflui Senatores prosequebantur, carrucis nutantibus, phaleratis equis, auratis pilentis et carpentis pluribus gemente Appia atque fulgente. Haec Paulinus, qui epistolae §. 5. tunica lanea, quam a Melania acceperat. Severum donatum voluii, et ep. XXXI. alias XI. §. 1. memorat partem particulae de ligno divinae Crucis, Johannis Hierosolymitani munere, sibi tunc ab eadem allatam, cujus segmentum atomum (sive frustulum) tubello aureolo inclusum, ad Severum transmisit, reliquum in aede Sancti Felicis, ab se constructa, deposuit cum epigrammate, quod legitur epist. XXXII. alias XII. §. 11. Melaniae familia, teste Palladio, cap. CXX. habitabat in agris aliquando quidem Siciliae, aliquando [Col. 0110B] vero Campaniae, ubi Nola, ideoque advenienti Melaniae cognatos protinus occurrisse facile intelligimus; illam enim magnifice a suis Roma eousque profectis, exceptam dicere cum Norisio lib. I. cap. II. Historiae Pelagianae, vetat Melaniae improvisus post brevem XX. dierum navigationem in Neapolitanum portum non praenunciatus adventus. Hujus certum tempus ex collatis inter se Paulini locis patebit.

II. Paulinus in adducta epist. XXIX. alias X. §. 6. ait, Victorem monachum, Sulpicii Severi tabellarium, seu librigerum, ut vocat epistola praecedenti §. 4. Nolam iis diebus advenisse, quibus Melania ex Palaestina etiam advenerat. Atqui in praecedenti eadem epistola scribit, Victorem, decedente jam hieme, nimirum initio veris, ab se Nolae susceptum. Ergo huic tempori, navigationi congruo, Melaniae adventus certo illigatur. Verba Paulini, serum Victoris reditum ad Sulpicium, excusantis, haec sunt in epist. XXVIII. alias IX. §. 3. quod ad te, tardius pacto, rediit [Col. 0110C] (Victor) ne imputes pedibus ejus, qui non pigritiae vitio, sed obedientiae studio apud nos diutius restiterunt. Reputa tamen tempus, non quo dimissum eum indicasti, sed quo misisti; et videbis de placita inter nos retinendi Victoris necessitudine, stare rationem mihi. NON enim AD HIEMEM, ut scripseras, apud nos EXIGENDAM, ADFUIT, sed ut asseruit, de Narbonensi (pago) ubi fratri Posthumiano occurrerat, remissus ad te, tunc a te iterum profectus est, quum ad me directus, pervenire potuisset. Jam igitur HIEME DECEDENTE SUSCEPTUM, necesse habui VERNIS MENSIBUS detinere. Et quia breve spatium videbatur, quod illico solemnitas paschal s concluderet, quum et infirmissimus per idem tempus fuissem, ut ad rescribendi negotium non valerem, apposui de diebus aestivis moras ejus, ut compensarem tecum, si tantum in eo tui temporis usurparem, quantum tu in eodem occupaveras de diebus hibernis, unde concedam, ut si autumno pervenerit ad unanimitatem tuam, ut hiemem rursus impendat tibi. Ex his liquet, Paulini epistolarum vulgatum ordinem alicubi [Col. 0110D] esse praeposterum, atque adeo illam epistolam, quacum Victor in Aquitaniam ad Severum remitti dicitur, in vulgatis editionibus praeponi, quum postponenda illi sit, quae statim subsequitur, ubi Paulinus Severum de Victore, ab se tunc recens suscepto, certiorem facit. Insuper in hac eadem posteriori epistola, Melaniae ex Oriente Nolam adventus describitur, postquam Nola Romam profecta jam fuerat. In priori fit sermo de Rufini discessu, quem Paulinus Melaniae comitem vocat. Quare haec non prior, sed posterior ordine et tempore, illa non posterior, sed prior censenda est.

III. Utrique epistolae, ad Severum datae, subnecti debet epist. XLIII. alias XXXV. ad Desiderium presbyterum, ad quem Paulinus scribit, Victorem, ab se cum epist. XXVIII. alias IX. ex praescripto Severi in Gallas antea remissum, ut ad vindemiae dies occurreret, deinde ob subitos rerum obices iterum Nolam [Col. 0111A] reversum, cum hiems navigationem, et itinera metus clauderent: quibus (Victor) impeditus atque REVOCATUS necessitati praestitit LONGAM dilationem, qui procrastinationem, rogatus, negaverat caritati, Quinque mensium spacio ab Junio ad Novembrem A. D. 397. navigationem et itinera metus clausit, ob apparatum belli Gildonici, in Africam transmittendum, ut notat Jacobus Gothofredus in Chronologia Codicis Theodosiani pag. 137. Autumnali et hiberno receptui Victoris, accessit longa aegrotatio, et valetudinis reficiendae necessitas, quae illum etiam anno insequenti 398. Nolae detinuerunt usque ad mensem Junii, quo Paulinus una cum ipso Romam petiit, de more celebraturus festum Apostolorum Petri et Paulli: eoque celebrato, Victor discessit, ut illum (Severus) si non eodem ANNO quo speraverat, saltem eodem tempore (vindemiae) quo jusserat, occursum reciperet, inquit Paulinus. Per has moras Victoris, quas in A. D. 397. et 398. cecidisse evidens est, Paulinus plures ad Severum scripsit epistolas DIVERSO tempore, prout impetus [Col. 0111B] festinationum habebat, sicut ipsorum varia lectione monstrabitur. Sic ille ad Desiderium. Ex his epistolis duae jam memoratae supersunt, a Victore una cum aliis et hac tertia, in Gallias perlatae. Sed huic tertiae Jo. Baptista Brunus, qui novam operum Paulini editionem accuravit Parisiis A. D. 1685. vim fecit, traxitque invitam ad A. D. 406. quum tamen prodierit A. D. 398. Chiffletius in Melaniae chronologia disponenda, unius anni metachronismo peccans, datam existimavit A. D. 399. in suo Paulino illustrato Parte II. cap. XIX. etenim cap. XI. reliquas duas jam laudatas epistolas copulavit cum A. D. 398. quo Melaniae Nolam adventum reduxit, quia non ineunte A. D. 372. sed insequenti ex Urbe in Aegyptum transvectam putavit. Hinc semel admisso errore chronologico, saepius imposterum labi necesse fuit. Itaque ordo earundem epistolarum nostra sententia sic est digerendus.

  • 1. Epistola XXIX. alias X. ad Severum, data est [Col. 0111C] ipso vere A. D. 397. postquam Victor Nolam advenerat, et Melania illinc Romam profecta fuerat.

  • 2. Epist. XXVIII alias IX. ad Severum, data est in fine aestatis ejusdem anni 397. Victore ad profectionem parato.

  • 3. Epist. XLIII. alias XXXV. ad Desiderium, data est A. D. 399. post festum Apostolorum, Victore in Gallias profecturo.

Ergo Tillemontius, et ab eo in nova editione Paulini adjutus Jo. Baptista Brunus, duas priores epistolas A. D. 402. ac tertiam A. D. 406. scriptas immerito censuerunt. De prioribus quidem si id verum foret, Melania in Oriente navigasset A. D. 377. post jam exstinctam persecutionem Arianorum: quod stare nullo modo potest; nam Paulinus, qui Melaniam POST QUINQUE LUSTRA ad se reversam affirmat, eandem tempore illo Valentis, quando Ecclesiam Dei vivi, furor Arianorum, Rege ipso impietatis satellite, persequebatur, fugatis et apprehensis Catholicis, praesto [Col. 0111D] fuisse testatur in laudata epistola XXIX. §. 2. cui omnino similiter loquitur Palladius cap. CXVII. Hanc procellam A. D. 372. et 373. saeviisse, extra omnem controversiam est, ut pridem uberrime ostendimus.

IV. Palladius cap. CXVIII. quinque lustra ad viginti septem annos dilatat. Sed ex Melaniae itus et reditus epocha, Hieronymi et Paulini gravissimis testimoniis suffulta, certum est, exsurgere annos tantum XXV. unumque et alterum illum mensem primae navigationi impensum ingruente jam hieme sub finem A. D. 371. quem eundem mensem, unum et alterum, Paulinus, rotundo quinque lustrorum numero usus, neglexit, Palladius pro anno toto accepit, toto etiam A. D. 398. superaddito, quo Melaniam, ipse in Aegypto degens, Romam advenisse intellexerat. Sic Palladius necessario explicatus, nequaquam [Col. 0112A] a Paulino dissentit, neque ullis Criticorum castigationibus indiget, e quorum numero est Pagius A. D. 397. §. 5. et etiam Baronius anno eodem §. 2. Ad haec Palladius, in serie temporum minus, quam rerum, disponenda, accuratus, annis 27. quos a Melania simul et Rufino Hierosolymae sic, ut dixi, transactos enumerat, etiam totos sex illos immiscet, quos Rufinus, annumque dimidium, quem Melania, in Aegypti mora impenderunt. Nec Palladius a Palladio dissentit, dum in uno eodemque cap. CXVIII. postquam dixisset, Melaniam XXVII annos hospites Hierosolymis excepisse, deinde ait, illam triginta septem annos ibidem hoc pio munere perfunctam. Etenim priori loco tempus peregrinationis ab A. D. 371. ad A. D. 398. respexit, in altero superaddidit moram et domicilium a secunda peregrinatione, sive ab A. D. 410. quo ex Italia Hierosolymam remeavit, ad A. D. 420. quo ibidem, ut hinc videmus, vivere desiit. Tillemontius, vir alias in explanandis antiquae historiae difficultatibus maxime strenuus, quum [Col. 0112B] Hieronymi, Paulini et Palladii nodos circa Melaniae itum, reditum, moramque exstricare non posset, nulli conveniens, et sibi minime constans, multis se se ambagibus involvit in notis ad ejus vitam tomo X. pag. 821. quae hic repetere non vacat, nec praestat, quum ex hactenus dictis ejus chronologicae hac in re divinationes evanescant, quaeque negocium facessere videbantur, planissima fiant.

V. Haec quae hactenus dicta sunt, fusius persequi oportuit ad firmandum, Rufini et Melaniae reditum nec citius, nec serius contingere potuisse, quam A. D. 397. quo illum magnus historiae ecclesiasticae magister Baronius omnium optime consignavit. Verum haec eadem, ab doctissimis viris minime idoneo tempori consignata, in caussa fuerunt, cur et multa alia id genus peccarint, quae hic raptim ad examen vocabo, ne quempiam fallant, si forte, hoc loco non improbata, silentio praeterirentur. Paulinus in fine epist. XXXIX. alias X. ait, Vitam Sancti Martini, olim ab [Col. 0112C] Severo conscriptam, se Melaniae, tunc hospiti suae, recitavisse, quemadmodum prius eam recitaverat venerabili episcopo atque doctissimo Nicetae, qui ex Dacia Romanis admirandus ADVENERAT, nimirum antequam Melania advenisset: quae, si advenit ipso vere anni 397. utique Nicetas hieme praecedenti advenisse dicendus erit. Quare omnino fallitur Pagius, qui A. D. 397. § 6. Nicetam post Melaniam advenisse contendit, idest insequenti A. D. 398. Errorem praebuit vulgata chronotaxis epistolarum Sancti Paulini, in quarum XXVIII. alias IX. quum Pagius nullam de Niceta mentionem factam videret, hoc sibi sufficere putavit, ut scriptam existimaret priusquam idem episcopus ex Dacia Nolam venisset, nimirum ante, non vero post epistolam XXIX. alias X. Rursum idem Paulinus in laudata epist. XXVIII, § 6. testatur, se quotannis canere solitum Natale carmen Sancto Felici, Nolano presbytero, in ejus die festo 14. Januarii: quae quidem carmina edi coepta [Col. 0112D] A. D. 393. quindenus numerus clausit. Horum Natalium quincto Nicetas primum interfuit A. D. 397. et postmodum nono: quod prodiit A. D. 401. auctore Baronio A. D. 397. § 15. In hoc enim Natali IX. quod est Poema XXIV. sic Paulinus Nicetam, tunc Nolae praesentem, alloquitur v. 330.

. . . . . . Dic quaeso, REDISTI?
Teque ipsum teneo, Niceta, in quo hactenus aeger
Noctes atque dies, animo tabente, pependi?
Venisti tandem, QUARTO mihi REDDITUS anno?
Haec merito persuaserunt Annalium parenti, Nicetam et quincto et nono Natali Sancti Felicis, primum A. D. 397. et postmodum quadriennio serius A. D. 401. Nolae visum. Sane quum Paulinus verno tempore A. D. 397. Melaniae secum versanti recitaverit Vitam Sancti Martini: quam Nicetae Episcopo ante recitaverat, planum fit, Nicetam hieme ejusdem anni [Col. 0113A] 397. die 14. Januarii primum Nolae fuisse. Sed Pagius A. D. 397. § 7. ex Chiffletio Parte II. cap. IX. has Paulini Natalium epochas turbat, utque Natale I, ab A. D. 393. avulsum, insequenti anno defigat, Natale 13. ex A. D. 405. ad A. D. 406. transferre conatur, proptereaquod in eodem Natali 13. memoretur excidium Radagaisi Regis Gothorum, quod quum evenerit A. D. 405. ideo sequenti A. D. 406. carmen illud a Paulino conditum putat, trahitque Natale I. ex A. D. 393. ad A. D. 394. ita ut, Chiffletio et Pagio auctoribus Nicetas non A. D. 397. sed 398. Nolae Natali v. primum interfuerit. Verum hanc sententiam ab alio etiam recoctam amplecti non possumus: quum enim A. D. 405. Gothis Italiam vastantibus, ipsique Romanae urbi incubantibus, Paulino, alias sui gregis curae intentissimo, haudquaquam vacaverit consueta die XIV. Januarii hoc suum pacis et quietis opus peragere; postmodum illud peregit transacta hieme, et vere appetente [Col. 0113B] ejusdem anni 405. adeoque Italia ab irruptione Gothorum jam liberata. Si bene auguror, disertim hoc exponit Paulinus initio Natalis 13. quod una cum 11, et 12. ex Ambrosianis codicibus prodiit. Etenim Sanctus vates hoc modo Natalis XIII. initium auspicatur pag. 72.
Candida pax, VERNI grata vice temporis annum
POST HIEMES ACTAS, tranquillo lumine ducit,
Signatumque pio Sancti Felicis honore
SECURIS aperit populis. Gaudere serenis
Mentibus ABSTERSA diri caligine BELLI
Suadet ovans Felix, quia pacis et ipse patronus,
Cum patribus, Paulo atque Petro et cum fratribus almis
Martyribus, Regem Regum exoravit, amico
Numine, Romani producere tempora Regni,
Instantesque GETAS ipsis jam faucibus Urbis
PELLERE.
Caussa latet, cur is, qui haec in lucem protulit, id sibi licere putaverit, ut contra fidem codicis in primum versum tertiam voculam laetum de suo intruderet, [Col. 0113C] primigenia explosa, quam ego verni fuisse scio, quamque alias luculenter confirmant verba illa in secundo versu: Post hiemes actas. Eadem primigenia vocula verni, in qua una rei cardo versatur, satis clare in codice Ambrosiano repraesentatur. Sed hoc atque alia id genus quam plurima veterem codicem cum nova editione conferenti facile patebunt. Porro verni grata vice temporis, post hiemes actas exprimit illud Horatii libro I. Carminum, Ode IV. solvitur acris hiems grata vice veris. Haec ostendunt, Paulinum hoc suum natale carmen XIII. non mense Januarii, ut alias consueverat, sed mox subsequenti verno tempore cecinisse, statim post deletum Gothorum exercitum; cujus clades hiemi ejusdem anni 405. propterea copulatur. Nec sane ullo unquam anno Paulinus die 14. Januarii, ideoque media hieme, dixisset post hiemes actas. Sed neque ulla fuit caussa, cur Paulinus ad insequentem A. D. 406. hoc suum Natale 13. transferre debuisset, ipsumque annum 405. ab Anniversario carmine vacuum dimittere, [Col. 0113D] licet consueta die 13. Januarii illud canere nequaquam potuerit. Paulinus certe initium hujus Natalis auspicatur ab Epinicio ob Gothos, ante initium Veris hoc eodem A. D. 405. prostratos; ideoque apud Dungalum, qui Paulini Natales 15. enumerat in Responsis ad Claudium Taurinensem in Bibliotheca PP. Lugdunensi tomo XIV. pag. 218. his plane verbis inscribitur: De Gothorum exercitus cum suo Rege, interitu. Ex his patere arbitror, piissimum vatem statim a Gothis devictis transacto die 13. Januarii Natale suum 13. ipso vere anni 405. cecinisse. Quum ergo Natale v. fixum maneat A. D. 397. Natale 9. A. D. 401. hocque Natale 13. A. D. 405. hinc patet Nicetae, Rufini et Melaniae Nolam adventum ex A. D. 397. nullo conatu divelli posse. Cetera optandum, Paulini opera omnia per virum industrium et accuratum rursus editum iri, ad veteres codices diligenter [Col. 0114A] exacta, presertim vero ad Ambrosianum, et Frisingensem, saeculi X. aevum referentem, quo Pauliniani Natales 12. continentur. Hunc memorat R. P. D. Bernardus Pezius in Dissertatione Isagogica ad tomum I. Thesauri anedoctorum pag. 27.

VI. Ad Rufinum, quem Baronius vocat individuum Melaniae comitem, redeamus. Rosweydus in Historia eremitica pag. 144. § 27. Baronio adversandi potissimam rationem desumit ex silentio Paulini in epist. XXIX. alias X. ad Severum, ubi de Melania copiose loquutus, Rufinum omnino silet. Verum si huic argumento ullum pondus inesset, sequeretur, celeberrimam feminam, solam ad Paulinum ivisse, quam tamen amplissimo comitatu sociatam Paulinus excepit; qui in unius Melaniae laudes effusus, ceteros nominatim recensere neglexit. Cum his Rufinum exstitisse, jure negari non potest. Iterum praestat Paulinum audire § 13. Tugurium vero nostrum, quod a terra suspensum coenaculo, una porticu cellulis hospitalibus interposita, longius tenditur, quasi dilatatum [Col. 0114B] gratia Domini, non solum SANCTIS, qui illam (Melaniam) PLURIMI comitabantur, sed etiam divitum illorum catervis, non incapaces angustias praebuit. Inter hos sanctos, idest laudabilis vitae homines, unus, idemque praecipuus erat Rufinus, quem in praecedenti epistola, huic jam adductae, ut ostendimus, postponenda, memoratum videmus; ibi enim Paulinus Sulpicio, veterum Annales ab se postulanti, quibus nimirum in sacra historia texenda uteretur, hoc pacto respondet: Nunc operis tui curam gerens, quo te pro utilitate fidei nostrae inspiciendis et conferendis praeteritorum temporum rationibus occupatum judicasti, quod de me non habui, de Fratris unanimi opulentiore thesauro petivi, et ipsam adnotationem, quam commonitorii vice miseras, literis meis inditam direxi ad Rufinum presbyterum, Sanctae Melaniae spirituali via COMITEM, vere SANCTUM et pie doctum; et ob hoc intima mihi affectione conjunctum. Si ille has, quae merito te permovent, de annorum sive regnorum, non [Col. 0114C] congruente calculo hiantis historiae caussas non ediderit, qui et scholasticis et salutaribus literis (saecularibus emendat Baluzius in notis ad praefationem Salviani) Graece et Latine dives est, vereor ne apud alium in his regionibus frustra requiramus. Quod si praesumptioni de se meae satisfecerit, prima occasione, si Dominus faverit, transmittam unanimitati tuae, utcumque mihi super hac ratione rescripserit. Hucusque Paulinus, qui de homine peregrino, nec sibi alias viso, tam singularia prodere non poterat. Sed quia Rufinus, Sanctae Melaniae spiritali via COMES, nempe cum ea redux e sacro itinere Hierosolymitano, pridem Nolae fuerat; ideo Paulinus pietatem et doctrinam ejus coram miratus, Severum nunc primum de tanti viri laudibus edocet. De Melania haudquaquam hoc praestat, quia in anteriori epistola, quae ob librariorum inscitiam nunc est posterior, id fuse praestiterat. Idem Paulinus in epistola XL. alias XXVI. § 6. Rufinum ab se coram de rebus Aegyptiis consultum, non obscure his verbis significat, quibus Psalmi CI. versum [Col. 0114D] 8. explanat. Accepi a quodam Sancto, doctissimo viro, et carissimo mihi, qui non solum legendo, sed etiam peregrinando multa cognovit, Pellicanum avem esse in Aegypto, vel illis juxta partibus usitatum, proximis Nilo flumini desertis oberrare, serpentibus vesci, in quos dimicando praevaluerit. Ergo pugnat ut vincat, et victa moritur. Victrix vero et evadit mortem, et acquirit alimoniam. Quod autem nycticorax scriptum est, nycticoram esse verius asserebat, idque probabili ratione videbatur ostendere, quum illam avem hoc loco positam diceret, quam appellamus noctuam, quia secreto noctibus cantus exerceat et volatus, et obscuritate tenebrarum, qua fere cuncta caligant animalia, luminetur. Rufinum porro, flagitante Paulino, etiam Benedictiones Patriarcharum exposuisse; iterumque in Palaestinam rediturum, Nolam a Paulino invitatum, postea dicemus.

[Col. 0115]

LIBER SECUNDUS. DE SCRIPTIS A RUFINO ROMAE EDITIS

CAPUT I.

[Col. 0115A]

Macarius doctrinam Origenis contra fatum sibi a Rufino rogat exponi. II. Macarii professio et studia. III. Pineti coenobium ubinam steterit, in quo Rufinus Ursejo Abbati Regulam Basilii Magni latinitate donavit. IV. Varia de hac Regula proferuntur. V. Librum primum Apologetici S. Pamphili pro Origene Rufinus Macario nuncupat. VI. Ejusdem Apologetici examen. VII. Rufini Dissertatio pro Origene.

Eo tandem accedimus, unde Rufino summa invidia conflata, quae illius nomen apud posteros, de re ipsa parum sollicitos, magnopere labefactare visa est. Romam cum Melania nondum advenerat, quum Macarius quidam, vir primarius, monachus certe, ut postea probabo, contra mathematicos seu Fati adsertores, scripturus, et in quibusdam, tanquam arduis, haesitans, navim in somnis adspexit, eminus per mare adventantem, quae portum occupans, nodos difficultatum absolveret. Quid plura? Vix dum [Col. 0115B] Rufinus adparuit, Macarius ab eo percontatur, quid de argumento, quod manu versabat, sentiret Origenes; hujusque doctrinam sibi orat exponi. Quum labori se subducere Rufinus, et quadam ex parte tale aliquid operis ab Sancto Pamphilo martyre in Apologetico suo conscriptum subjungeret, hunc eundem Macarius sibi in latinum sermonem verti, semel iterumque flagitavit. Quamvis autem id se praestitutum abnueret Rufinus, proptereaquod ad latinum sermonem tricennali jam pene incuria torpuisset, haudquaquam tamen quin Macario auscultaret, facere potuit. Quare de Sancti Pamphili Apologetico pro Origene, mox de libris Periarchon in latinum sermonem transferendis cogitavit, interjecta propria dissertatiuncula de adulteratione librorum Origenis, ut ab eo, quem male audire didicerat, invidiam amoliretur. Haec breviter praefari visum est, antequam distinctius et latius singula percurramus. Eadem narrat Rufinus Invectiva I. uti vulgo inscribitur, verius inscribenda [Col. 0115C] Apologia, ad Apronianum contra epist. XLI. alias LXV. (Nunc LXXXIV.) S. Hieronymi ad Pammachium et Oceanum.

II. Admonet me hic locus, priusquam ulterius procedo, ut raptim agam de hoc Macario, quandoquidem omni aevo memorandae controversiae originem praebuit. Rosweydus in notis ad S. Paulinum recte monuit, alium ab eo non videri, ad quem Nolanus antistes scripsit epistolam XLIX. alias XXVI. ubi illum enixe sollicitat, ut auxilio esse velit Secundiniano, naufragam navim cum mercibus ex Sardinia advectis, a procuratore Posthumiani Senatoris repostulanti, qui eam in Brutiorum littore occupaverat: quique judicem provincialem declinaturus, Romam aufugerat. Palam est, hunc eumdem esse Macarium, quem Palladius in Historia Lausiaca cap. CXXIII. inter eos recenset, qui Pinianum Melaniae junioris maritum, in Campaniae et Siciliae agris agentem, sacrae exercitationis caussa conveniebant. Similiter etiam, inquit Palladius, [Col. 0115D] quidam, nomine Macarius ex Vicaria. In codice Graeco legitur ἀπὸ βικαρίας nempe Exvicarius, seu vicaria praefectura defunctus. Hanc phrasin aliis exemplis illustrat Rosweydus in Onomastico pag. 1059. unde apparet lapsus Abrahami Ortelii in Thesauro geographico, ubi Palladii Vicariam, locum quempiam esse existimavit, quum sit nomen officii. Ortelii lapsum correxit Bollandus pag. 90. tom. I. Januarii. A Sidonio lib, I. epist. III. Vicarianus apex, ab aliis Vicarianus honor: et Vicariana dignitas passim; aut [Col. 0116A] etiam Vicaria absolute dicebatur, ex Sirmondo ibidem in notis. Praefecti praetorio Italiae tres Vicarii fuerunt. I. Romae, II. Italiae, III. Africae. Primi dispositioni Picenum, Valeria, Campania, Brutii, et Avellinates suberant, ex Cod. Theodosiano lib. IX. tit. XXX. quibus equorum usus lib. V. et l. LXVIII. lib. XII. tit. I. de Decurionibus, ubi consule Gothofredum. Adi, si lubet, Blondellum de Primatu pag. 917. et Norisium in Dissert. de Synodo V. cap. X. Hac prima Romae Vicaria functus fuerat Macarius: unde habemus, cur Paulinus Secundiniani navim ab eo deprecaretur. Vir fide, eruditione, nobilitate, et vita clarus dicitur a Rufino lib. I. Invect. qui, eo, uti diximus, etiam atque etiam rogante, Sancti Pamphili et Origenis Opuscula in latinum sermonem convertit, eidem Macario triplici prologo inscripta, ubi virum desideriorum, et fidelissimum FRATREM appellat: quo vocabulo ejusdem secum professionis nempe monachum, tunc fuisse designat. Certe idipsum prodit his verbis Gennadius in Catalogo cap. XXVIII. Macarius monachus scripsit in [Col. 0116B] urbe Roma adversus Mathematicos librum: in quo labore, orientalium quaesivit solatia scripturarum, nempe Origenis et Pamphili. Huc alluserat S. Hieronymus in Apologetico II. contra Rufinum: Ergo nisi de Oriente venisses, eruditissimus vir haereret adhuc inter Mathematicos, et homines Christiani quid contra fatum dissererent, ignorarent. Paullo inferius navim, quae Rufinum advexerat, in somnis a Macario visam, irridens: Tua navis, inquit, Romanae urbi, revelatione, promissa, aliud pollicetur, et aliud efficit. Mathematicorum venerat solvere quaestiones, et solvit fidem Christianorum. Rursus epist. XCVI. alias XVI. (Nunc CXXVII.) ad Principiam, carpens Rufinum et Macarium, licet utriusque suppresso nomine: Tunc librorum περὶ ἀρχῶν infamis interpretatio; tunc discipulus ὄλβιος, et vere nominis sui, si in talem magistrum non impegisset, tunc nostrorum διδακτικῶν contradictio, et Pharisaeorum turbata est schola. Sub nomine ὅλβιος, quod beatum significat, Macarius latet, qui Graece idem sonat, et Sanctis adnumeratur [Col. 0116C] apud Bollandum tom. I. Januarii pag. 90. Nomine vero Mathematicorum eo tempore non Astronomi, sed Haruspices, Genethliaci, et quos nunc Astrologos judiciarios dicimus, accipiebantur, qui passim apud Christianos pessime audiebant, quod omnia a Fato et Stellis derivantes, divinam providentiam et liberum hominis arbitrium penitus elevarent. Horum fallaces divinationes et impia deliramenta, quibus et ipse aliquando fuerat addictus, rejicit S. Augustinus in Confessionibus lib. VII. cap. VI. eosdemque explodit lib. V. de Civ. Dei cap. I. et II. Ad haec cap. XLV. de diversis quaestionibus, eos eleganter his verbis pingit: Non eos appellarunt Mathematicos veteres, qui nunc appellantur, sed illos qui temporum numeros motu coeli ac siderum pervestigarunt. Adversus eos autem, qui nunc appellantur Mathematici, volentes actus nostros corporibus coelestibus subdere, et nos vendere stellis, ipsumque pretium, quo vendimur, a nobis accipere, nihil brevius et verius dici potest, quam eos non respondere nisi acceptis constellationibus. His consona habet [Col. 0116D] lib. II. de Doctrina Christiana cap. XXI. In libro autem IX. Cod. Theodos. integer titulus XVI. est contra maleficos et mathematicos. In istiusmodi ergo homines fati adsertores scribenti Macario suppetias tulit Rufinus labore orientalium scripturarum, ut ait Gennadius, nempe latina interpretatione Apologiae Sancti Pamphili pro Origene, et hujus opere de Principiis.

III. Celebre erat eo tempore in agro Romano monasterium [Col. 0117A] Pineti, in quod Macarius, aliique monasticae vitae professores, ipseque etiam Rufinus, Deo vacaturi, secederant. Rufinum certe, vixdum ab Oriente reversum, illud coenobium intrasse, colligimus ex ejus praefatione ad Regulam Sancti Basilii, de qua postea. Sed viri docti disputant, ubinam gentium steterit iste Pineti locus. Norisius in Historia Pelagiana lib. I. cap. II. in fine, locum Romae suburbanum appellat, eundemque extra portam Angelicam primo ab urbe lapide stetisse opinatur. Post Tillemontium tom. XII. pag. 310. et tom. XIV. pag. 127. alio abiit Johannes Mabillonius in lib. l. Annalium Ordinis Sancti Benedicti §. 15. Pinetum enim aliis in Sicilia, aliis prope Rhegium Julii statuentibus, ipse locat in opido Classensi prope Ravennam, ratus idem ac coenobium Sanctorum Johannis et Stephani, quod Sanctus Gregorius memorat in libro VII. epist. XVIII. Hi omnes Pineti monasterium in ora maritima agri Romani quaerere neglexerunt, ubi illud disertis verbis ponit Rufinus, dum se adventantem [Col. 0117B] de partibus Orientis, et desiderantem jam fratrum consueta consortia, in illud ingressum affirmat. Rufinum ergo Hierosolyma reducem, necdum Romam ingressum, fratrum (id est monachorum) consueta consortia in monasterio Pineti primum exhilararunt. Ejus postea situm graphice delineavit in epistola jam laudata ad Ursejum, loci Abbatem, qui in pervetusto codice Sanctae Crucis in Hierusalem Ursacius appellatur: Superpositum angusto arenosi tramitis dorso, hinc atque hinc passivi maris unda circumluit. Rara tantummodo latentes locos eminus arguit Pinus, ex qua et Pineti clarum nomen saeculo dedit. Si Pinetum maris unda circumluebat, ergo mari incumbebat, et procul ab Urbe aberat. Hoc neque Pineto extra portam Angelicam, neque Classensi opido congruit. Si rara pinus latentes locos arguebat, ergo juxta Pineta Ravennae esse non potuit, ubi non rara, sed frequens eminet pinus. Denique quid multis opus? Inter Campaniam et Romam Pinetum stetisse colligitur ex epist. XLVII. olim XLVIII. Pontii Paulini, qui A. D. 398. Cerealem, [Col. 0117C] Nola Romam ad Sanctum Petrum redeuntem, licet incertus, an Rufinum esset visurus, tamen Rufino tunc in Pineto degenti illum commendat: Etsi, inquit, incertum mihi fecit (Cerealis) quod AD TE perrecturus foret. Rufinus ergo extra Urbem inter Nolam et Romam tunc morabatur, ut propterea eum invisere cupienti, a via Romana nonnihil esset declinandum. Paulinus addit, se, epistolam Rufino reddendam, Cereali dedisse: itaque chartulae damnum SI TE FORTE NON VIDISSET, quam officii, sicut credimus, si te viseret, praeoptantes capessere, commisimus epistolam istam non casui, sed fidei. Credimus enim in Domino dirigendam ad te viam sermonis ac filii nostri. Quare Paulinus dubius haerebat, num Cerealis Romam veniens, ad Rufinum in ipso itinere diverteret, an potius epistolam suam ad illum extra iter esset missurus. Atqui Cerealis ad Rufinum non tulit, sed praemisit epistolam, ut ipsemet Rufinus testatur in ea, qua librum II. de Benedictionibus Patriarcharum ad Paulinum direxit, ubi et locum [Col. 0117D] nominat, in quo tunc morabatur, Pinetum, scilicet. Malo hoc verbis Rufini explicare: communem quidem filium Cerealem NONDUM videram. Sed is conscius quid mihi doloris infligeret, si reddere moraretur literas tuas, PRAEMISIT eas ad me. In fine sic ait: quia autem Quadragesimae diebus, in monasterio PINETI positus, haec rescripsi ad te, etiam fratribus, qui aderant, ineptias meas celare non potui. Rursus in praefatione lib. III. Periarchon sic Macarium alloquitur tom. I. Operum latinorum Origenis editionis I. Erasmi apud Frobenium pag. 818. Superiores duos Periarchon libellos, te non solum insistente, verum etiam cogente, DIEBUS QUADRAGESIMAE interpretatus sum. Sed quoniam illis diebus etiam tu, religiose frater Macari, et VICINIUS monebas, et amplius vacabas, etiam ego amplius operabar. Hos vero posteriores duos tardius explicuimus, cum AD NOS ab extrema et ultima parte Urbis rarior exactor accedis. In editionibus Hierothei, Erasmi, et Grynei, orbis pro urbis perperam legitur, Pinetum reperisse [Col. 0118A] mihi videor in Actis S. Caesarii Terracinensis in Sanctuario Bonini Mombritii tom. I. litera C, ibi enim circa finem haec leguntur de Sanctis martyribus Felice et Eusebio: quorum corpora, die jam praeclaro, jactavit mare ad littus juxta PINETA. Hinc satis patere arbitror, monasterium Pineti stetisse in agro Terracinensi juxta mare; atque huc Macarii monachi somnium respexisse, cui contra fatum scribenti, per soporem navis quaedam ostensa est eminus adventare per pelagus, quae quum portum fuisset ingressa, nodos suae haesitationis absolveret, teste Rufino Apologiae lib. I. pag. 360. quippe quae in littorale monasterium Pineti, Macario monacho, tunc ibi degenti, adpellere visa est. In hocce monasterio constitutus Rufinus, uti jam dixi, Basilii Magui Regulam latinitate donavit, obsequuturus Ursejo Abbati, ab se percontanti quaenam in Oriente Servorum Dei haberetur observatio, quae animi virtus, quae instituta servarentur in monasteriis. Eo libentius paruit Rufinus Ursejo pollicenti, [Col. 0118B] quod per universa occiduae partis monasteria si haec Sancti et spiritualis viri (Basilii) sancta et spiritualia innotescerent instituta, omnis ille Servorum Dei profectus, qui ex hujusmodi institutionibus nasceretur, eidem quoque Rufino ex eorum vel meritis, vel orationibus aliquid gratiae, vel mercedis afferret. Sic Rufinus in epistola ad Ursejum, quem rogat in fine, ut una cum caeteris, qui Regulam legerit, illius sit memor, aliisque monasteriis exemplaria praebeat, ut secundum instar Cappadociae omnia monasteria eisdem et non diversis institutis vel observationibus vivant.

IV. Promissa Ursacii sive Urseji, ac vota Rufini inania non ceciderunt, ad hanc enim Basilii regulam, latini juris factam, Itali et reliqui Occidentales vitam et mores suos composuerunt, notante Mabillonio in Annalibus lib. I. §. XIII. Rufinus triennio serius in Hist. lib. XI. cap. IX. hoc praeclarum industriae suae monumentum sic memoravit: transfudimus in latinum Basilii praeterea instituta monachorum, optantes, si poterimus, et Dei favor adjuverit, eorum (utriusque Basilii) [Col. 0118C] plura transferre. Isthaec Regula, omnium, quas Occidentales imitari studuerunt, celeberrima, nos monet, ut quaedam minus obvia de ea proferamus, quae in Rufini interpretis laudem maximam cedunt. Magnus Basilius monasticum institutum in Oriente variis regulis Graece editis illustravit, et ad perfectioris disciplinae normam excoluit. Has accurate recenset Benedictus Haeftenus in Disquisitionibus monasticis lib. I. Tract. IV. Disquis. XI. Quae nulla suspicione laborant, haec sunt. 1. Regulae fusius disputatae. 2. Regulae breviores. 3. Constitutiones monasticae. 4. Regula in latinum sermonem conversa. Hauc postremam in tres ducentasque interrogationes divisam, Rufinus noster ex Basilii fusioribus et brevioribus regulis contexuit, quemadmodum ob oculos ponit Hugo Menardus in notis ad Concordiam Regularum a Sancto Benedicto Anianensi Abbate initio saeculi IX. [Col. 0118D] confectam, ubi pag. 56. in translationem Rufinianam utramque Basilii regulam, fusius et brevius disputatam migrasse observavit. Eam vetustissimus codex MS. Bibliothecae Sancti Germani a Pratis in ducentas interrogationes, totidemque responsiones iisdem subjectas, divisam complectitur. Sed in editione Holsteniana tres aliae interrogationes superadduntur. Vir doctus et pius Edmundus Martene, in Commentario ad Regulam Sancti Benedicti pag. 897. censuit, Basilium ipsum ex utraque Regula sua, breviori et fusiori, tertiam conflasse, quam Rufinus latinam reddiderit. Non alius tamen quam Rufinus et conflavit, et latinam reddidit. Ejus interpretatio ordinem regularum, quem Basilianae praeseferunt, neutiquam servat, saepe enim Rufinus non tam interpretem, quam paraphrasten agit, multis etiam de suo intextis, ut censet Haeftenus lib. II. Tract. I. Disquisit. IX. Hinc factum est, ut quotiescumque Basilianae regulae segmenta recitantur in Anianensi Concordia, in qua Sancti [Col. 0119A] Benedicti Regula cum aliorum Patrum XXV. Regulis committitur; toties Menardus eadem segmenta ad utranque Basilii Regulam, et ad interpretationem Rufini summa diligentia exegerit, unde liquido apparet, dubitari non posse, quin Anianensis in sua Concordia Rufini interpretatione usus fuerit, quod Menardus praecipue prodit ad cap. III. § 3. pag. 115. Benedictus Anianensis quo promptius haec Rufini interpretatio pateret, eam suo Codici Regularum inseruit. Hunc Fabius Chisius apud Ubios Apostolicae Sedis Apocrisiarius, et postea summus Pontifex Alexander VII. jussu viri, saeculorum memoriae dignissimi, Francisci Cardinalis Barberini senioris ex membranis Coloniensibus descriptum A. D. 1643. misit ad Lucam Holstenium, cujus tandem cura prodiit Romae apud Vitalem Mascardum A. D. 1661 in 4 o , et mox Parisiis apud Ludovicum Billaine A. D. 1663. in 4 o . Eandem Regulam, a Rufino in Italia vulgatam Sancti Benedicti aevo antonomastice dictam fuisse Regulam Sancti Basilii notat Haeftenus, tum [Col. 0119B] quod ejus summa, teste Rufino, in Oriente observaretur, tum quod, ipso interprete, non sine magno omnium plausu, Occidentali Ecclesiae primum innotuisset, in plerisque etiam monasteriis usu deinde recepta, quemadmodum illam statim sua cura receptum iri, Ursejus Rufino spoponderat. Viros sanctissimos hanc prae oculis habuisse constat; non solum enim Magnus Benedictus eam perfamiliarem habuit, discipulisque suis commendavit cap. LXXIII. suae Regulae, ubi plurima ex hac Rufiniana mutuatum nos docet Anianensis Concordia; Sed Gregorius Turonensis in Historia Francorum lib. X. cap. XXIX. testatur celebratam in Monasteriis a Sancto Aredio institutis. Eam laudat Anonymus in Vita Sancti Eugendi, qui floruit initio saeculi VI. in Actis Sanctorum Ordinis Benedictini Saeculo I. pag. 576. ubi etiam pag. 253. alius auctor scribit, Sanctum Droctoveum ad Basilianam Regulam a Beato Germano informatum. Saeculo VII. Sanctum Filibertum hanc [Col. 0119C] ipsam lectione assidua frequentasse, testis est auctor ejus Vitae in Saeculo II. pag. 819. Ex ea Smaragdus testimonia profert in Commentario ad Regulam Sancti Benedicti, eandemque memorat Innocentius II. Summus Pontifex apud Gratianum Caussa XVIII. Quaest. II. cap. XXVI. Ad haec auctor praefationis in opera G. L. Sancti Basilii Parisiis impressa apud Michaelem Sonnium A. D. 1617. in folio sic loquitur de Regula, quam Rufinus expressit: exstat etiam asceticorum librorum epitome vel certe Regularum fusius expositarum, quam latinitate donavit Rufinus Aquileiensis, ac librum de Institutis monachorum appellavit, eaque Coloniae una cum ceteris Rufini operibus seorsim edetur, praesertim quum ordinem Regularum non servet, quem Basilii opera prae se ferunt. Isthaec editio Coloniensis nunquam visa est. Fronto Ducaeus ibidem tomo II. pagina 28. col. 2. in notis ad Regulam fusius disputatam, inseruit emendationes latinae versionis Rufini ex duobus Mss. codicibus Puteanis. [Col. 0119D] Rufinianam Regulam primus typis vulgavit Johannes Franciscus Brixianus monachus Congregationis Sanctae Justinae in libro cui titulus: Quatuor primum approbatae religiosis quibusque vivendi regulae. Venetiis apud Lucam Antonium Junctam A. D. 1500. in 4 o . Hanc editionem postea renovatam vidimus Parisiis apud Johannem Petit 1519. in 4 o . ubi tamen qui in codicibus Mss. est Ursejus, mendose appellatur Ursarius, fortasse Ursacius dicendus. Monachus Brixianus adnotavit in fine, hanc regulam in suo fonte apud Graecos ampliorem, et in ordine accuratiorem haberi, eamque se cum aliis ejusdem Basilii diversis tractatibus, Rufino interprete, propediem Latinis donaturum. Addamus testimonium Damiani de Sancta Maria in praefatione operum Sancti Basilii Graece editorum Venetiis apud Stephanum de Sabio A. D. 1535. in-folio, ubi Casparem Contarenum Cardinalem alloquens, Regulam a Rufino translatam, fragmenta, et diminutum libellum appellat. Cum epistola [Col. 0120A] ad Ursejum accessit operibus Sancti Basilii pag. 337. Coloniae apud Eucharium Cervicornum latine editis A. D. 1531. in folio, ex interpretationibus Jo. Argyropili, Georgii Trapezuntii et Raphaelis Volaterrani. Accessit etiam Regulae Sancti Benedicti, Commentario illustratae per Johannem Cardinalem a Turrecremata pag. 537. editionis Coloniensis apud Geruinum Calenium A. D. 1575. in folio. Prosper Stellartius in libro, cui titulus: Fundamina et regulae omnium ordinum, edito Duaci per Balthassarem Bellerum A. D. 1626, in 4 o . pag. 138. aliam Basilii regulam attulit. Sed Lucas Holstenius in epistola MS. ad Fabium Chisium die VI. Junii A. D. 1643. exarata testatur, germanam veramque Rufini interpretationem prae ceteris eam se reperisse, quae laudatur in Concordia Benedicti Anianensis, cujus Codici Regularum seorsum inseritur. Hinc ad membranas Colonienses, olim ex autographo Sancti Maximini Trevirensis descriptas, ubi Rufiniana Regula [Col. 0120B] primo loco legebatur, adamussim expressam Holstenius vulgavit in tom. I. Codicis Regularum: Statuta monachorum Sancti Basilii Episcopi Caesariensis inscribitur in pervetusto codice membraneo Bibliothecae Sanctae Crucis in Hierusalem in folio pag. 177. una cum prologo Sancti Rufini presbyteri ad Ursacium. Carolus Cointius in Annalibus Ecclesiasticis Francorum tomo VI. A. D. 821. § 28. agens de Holstenii Regularum codice, labitur, putans, Chisium, nonnisi, postquam ad pontificatum adscendisset, apographum suum, olim Coloniae descriptum, cum Holstenio communicavisse. Illud enim jamdudum, scilicet A. D. 1643. communicaverat, ut nos ex ipsis Holstenii epistolis hac de re ad Chisium scriptis collegimus. Regulam Basilianam a Rufino explicatam, et in Galliis ante A. D. 651. quo S. Gislenus Atheniensis in Belgio sibi Sedem elegit, usu receptam, illuc fortasse pertulit S. Maurus, Magni Benedicti discipulus, et S. Aredio aequalis, ut monet Cointius in tom. III. A. D. 651. § 7. qui etiam mox [Col. 0120C] accuratam et egregiam profecto analysin ejusdem Regulae exhibet, unde nobis vir doctissimus per singula eundi laborem ademit. Haec de primo Opere, quod a Rufino, in Italiam reverso, scriptum comperimus. Sed Macarius ad alias lucubrationes denuo nos vocat. Apud Gratianum haec Basilii Regula, instituta monachorum dicta, ex Rufini interpretatione laudatur 26. Q. VII. cap. Vfll. Item Dist. II. cap. I. de Poenit. Nunc de Pamphili Apologia pro Origene agamus.

V. Eam Rufinus in Macarii nomine comparere voluit. Sed quia Origenem ejusque studiosos male audire noverat, invidiam ab se amoliri conatus est prooemio ad Macarium, virum desideriorum, ut semel et iterum vocat, nempe alterum Danielem. Non diffitetur quin sibi res ipsa offensam maximam comparet eorum, qui se laesos putant ab eo, qui de Origene non aliquid male senserit. Et quamquam non suam de eo sententiam, sed Sancti martyris Pamphili [Col. 0120D] Macario sciscitanti explicaret, ait tamen, se non ambigere, futuros, qui et in eo laesos se putent, si aliquid pro eo et alieno sermone proferat. Ipsos tamen deprecari se ait, nihil praesumpto vel praejudicato animo agere; sed quoniam ad judicium Dei venturi sumus, non refugiant scire quod verum est, ne forte ignorantes delinquant, considerantes, quia falsis criminationibus percutere fratrum infirmorum conscientias, in Christum peccare est. Et ideo (subjungit Rufinus) non accommodent criminatoribus aurem suam, nec ab alio discant alterius fidem, maxime quum coram experiri sit copia, et oris sui confessio, quid vel qualiter unusquisque credat, ostendat. Sic enim scriptum est: quia corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem: et ex verbis suis unusquisque justificabitur, et ex verbis suis condemnabitur. Haec praefatus, et lectore in iis, quae Origeni contraria apud illum inveniuntur, misso ad brevem Assertionem, ut vocat, de Adulteratione librorum Origenis [Col. 0121A] quam Sancti Pamphili Apologiae statim subjecit, Fidei suae tesseram profert, contra praecipuas haereses Origeni impactas, omnino pugnantem.

1. Se credere profitetur, quod Sancta Trinitas coaeterna sit et unius naturae, uniusque virtutis atque substantiae.

2. Quod Filius Dei in novissimo tempore homo factus est, et pro peccatis nostris passus est: et in ea ipsa carne, in qua passus est, resurrexit a mortuis; propter quod et resurrectionis spem humano generi tribuit.

3. Carnis (inquit) resurrectionem non per aliquas praestigias, sicut nonnulli calumniantur, dicimus; sed hanc ipsam carnem, in qua nunc vivimus, resurrecturam credimus, non aliam pro alia, nec corpus aliud, quam hujus carnis dicimus. Sive ergo corpus resurrecturum dicimus, secundum Apostolum dicimus; hoc enim nomine usus est ille; sive carnem dicimus, secundum traditionem symboli confitemur. Stulta enim adinventio calumniae est, corpus humanum aliud putare [Col. 0121B] esse quam carnem. Sive ergo caro secundum communem fidem, sive corpus secundum Apostolum, dicitur quod resurget, ita credendum est, sicut Apostolus definivit; quia quod resurget in virtute, resurget et in gloria, et incorruptibile resurget et spirituale corpus, quia corruptio incorruptionem non possidebit. Salvis ergo his praerogativis futuri corporis vel carnis, resurrectio carnis credenda est integre atque perfecte, ut et natura carnis eadem servetur, et incorruptione spiritualis corporis status et gloria non infringatur, sic enim scriptum est. Sic de Fide sua Rufinus circa Trinitatem, Incarnationem, et corporum Resurrectionem, quibus nullam difficultatem jure moveri posse consentit Tillemontius tomo XII. pag. 206. Rufinus omnia his verbis claudit. Haec in Hierosolymis in Ecclesia Dei a Sancto Sacerdote ejus Johanne praedicantur. Haec nos cum ipso dicimus et tenemus. Post emissam hoc pacto Fidei suae regulam, eorum, qui contra credunt, communionem damnat, secum [Col. 0121C] vero sentientibus pacem adprecatur: siquis, praeter haec vel credit, vel docet, vel a nobis aliter credi, quam exposuimus, putat, anathema sit. Nostrae ergo Fidei documentum siquis habere vult, habeat ex his. Si quidem aut legimus, aut hujus fidei nostrae facimus rationem, secundum Apostolum probantes omnia, quod bonum est tenentes, ab omni specie mala nos abstinentes. Et si qui hanc regulam sequuntur, pax super illos, et super Israel Dei, amen.

VI. His peractis subsequitur Apologia Pamphili martyris pro Origene, interprete Rufino, quemadmodum in editionibus vulgatis inscribitur, quanquam ea primum dumtaxat librum, et loca nonnulla ex illis sex libris separatim decerpta continet, quibus Pamphili Apologiam constitisse proditum est. Martyr invictus eam Caesareae Palaestinae, in carcere clausus cum aliis Fidei Confessoribus scripsit, ut Eusebius, Pamphili in eodem carcere socius, testatur in libro de Martyribus Palaestinae cap. XI. et Photius cod. CXVIII. cujus haec sunt verba: Lecti [Col. 0121D] sunt Pamphili martyris et Eusebii pro Origene libri sex; quorum QUINQUE sunt a Pamphilo in carcere, praesente etiam Eusebio, elaborati. SEXTUS vero postquam jam martyr ferro, privatus vita, ad unice desideratum Deum migrarat, ab Eusebio est absolutus. Photius totum opus recenset, perinde ac utrunque auctorem haberet, utiturque verbis in multitudinis numero usurpatis, aiunt, addunt, commemorant, etc. In fine iterum scribit: Origenis autem Apologiam, ut diximus, Pamphilus et Eusebius, communi carcere inclusi, conscripserunt. Uterque operas contulit in condenda hujusmodi Apologia, quam opido elaboratam et longam fuisse, discimus ex Eusebio in Hist. Ecclesiastica lib. VI. cap. XXXV. et ex Socrate lib. III. cap. VII. ac etiam ex ipso Photio, qui nono Christi saeculo totam legit. Iidem auctores nos docent, quinque priores libros non ab uno Eusebio, sed a Pamphilo simul et Eusebio, sextum ab uno [Col. 0122A] Eusebio post Pamphilum martyrio coronatum, compositos. Hinc factum, ut quinque priores libri modo Pamphilo, modo Eusebio indiscriminatim tribuerentur, sextus unum semper Eusebium auctorem praetulerit: primo tamen unum Pamphilum, non etiam Eusebium auctorem habente, ut postea constabit. Universi operis argumentum fuit defensio Origenis a multis criminationibus, quibus ejus doctrina impetebatur; nonnulli enim Origenianis scriptis intelligendis impares, alii mentis pravitate, multi etiam sinistro affectu praerepti, in Origenem ferebantur, ita ut etiam sacrarum literarum studiosos, Origeniana Opera lectifantes pro haereticis conclamarent, quanquam alias innocentiae et pietatis laude conspicuos. Plurimi insuper damnatores Origenis non solum quicquam ex ejus operibus nunquam legerant, sed linguam Graecam, qua Origenes scripserat, penitus ignorabant. Nec deerant qui quum ex ejus lucubrationibus, omnem, qua pollebant, eruditionem hausissent, ne id ceteri animadverterent, doctrinam, [Col. 0122B] auctoremque simul verbo et scripto execrabantur. Sic Pamphilus in Apologia sua, quam, ut Photius testatur, Confessoribus ad metalla Palaestinae damnatis, direxit; propterea quod rumoribus et maledictis in Origenem excitatis faciles aures adcommodare viderentur. Constat porro tota propemodum locis integris et testimoniis Origenis praeter exordium, quod est veluti epistola ad Confessores jam memoratos. Haec in antecessum; de his enim infra sermo adhuc recurret. In hac Pamphili Apologia memoratur liber Origenis de Oratione, qui tandem Graece prodiit Oxonii e theatro Sheldoniano A. D. 1685. in-12 o .

VII. Rufinus translationi Apologiae S. Pamphili a se absolutae, dissertationem adjunxit, quam in prologo brevissimum libellum vocat, estque ejusdem Apologiae pars, ab uno Rufino tamen composita, et Macario pariter nuncupata. In hac Rufinus ea, quae in Origenianis libris Pamphili Apologiae contraria [Col. 0122C] inveniuntur, ab haereticis fuisse corrupta, variis argumentis ostendit. Rufinus istud opusculum de Adulteratione librorum Origenis, in duas partes secuit. In prima ostendere nititur ejus libros ab Haereticis fuisse corruptos. Hanc in rem exempla utriusque Clementis, Romani et Alexandrini producit, et Dionysii pariter Alexandrini, quorum scripta eandem aleam subierant. In altera parte Origenem ipsum etiamnum superstitem, in literis suis de corruptione operum suorum, conquestum pertendit. Harum etiam literarum partem adducit, praecipue quam scripsit ad Alexandrinos contra eos, qui libros ejus, adhuc eo vivente, adulteraverunt. Ad haec observat, nonnullis Patribus Latinis et Graecis idem illud infortunium accidisse. His expositis, haec addit: Si ergo et Origenes talia ab haereticis et malevolis, se esse perpessum, in epistola sua, propria voce conqueritur, et multis aliis catholicis viris tam vivis, quam defunctis eadem acciderunt, similesque fraudes scriptis eorum probantur illatae; quae tandem animi obstinatio [Col. 0122D] est, in aequali caussa non aequali uti venia; sed ex eisdem accidentibus, aliis excusationis reverentiam, aliis infamiam criminationis intendere? Ita Rufinus, qui neque illud silet, acerrimos Origenis hostes, Origenis esse plagiarios, hoc scilicet pacto satis cavisse ratos, ne sua furta detegerentur: Quin potius (subjungit) aperienda est hoc in loco veritas latens, non enim possibile est tam iniquo judicio uti quemquam hominum, ut de causa aequali non aequaliter sentiat. Sed quod auctores obtrectationum ejus hi sunt, qui vel in ecclesia disputare latius solent, vel etiam libros scribere, qui totum de Origene vel loquuntur vel scribunt. Ne ergo plures ipsorum furta cognoscant, qui utique, si ingrati in magistrum non essent, nequaquam criminosi viderentur, neque simpliciores quosque ab ejus lectione deterrerent. His tangere voluit Hieronymum, ut recte monuit Grynaeus in tomo I. operum Origenis pag. 781. editionis, quam postea memorabo. [Col. 0123A] Ea, quae sequuntur, Epiphanium carpunt, quanquam Hieronymus lib. II. Apologiae pag. 417. utraque contra unum Epiphanium ab Rufino prodita interpretatur: Denique quidam ex ipsis, qui, se, velui evangelizandi necessitatem per omnes gentes et per omnes linguas, habere putat de Origene male loquens, sex millia librorum ejus se legisse, quamplurima fratrum multitudine audiente, confessus est, qui si utique, ut ipse dicere solet, pro cognoscendis malis ejus, ipsos legebat, sufficere poterant ei decem libri ad cognoscendum, aut viginti certe vel quamplurimum triginta. Sex milia autem libros legere, non jam velle cognoscere est, sed totam pene vitam suam disciplinis ejus et studiis dedere. Quomodo ergo merito iste audiendus est, quum eos culpat, qui instructionis suae caussa perpauca ejus, salva fidei regula, atque integra pietate legerunt? Hoc loco perspicuum est, a Rufino Epiphanium carpi, de quo sic Hieronymus in lib. II. Apologiae in Rufinum pag. 405. Ne me mittas ad sex millia librorum ejus (Origenis) quos legisse beatum [Col. 0123B] Papam Epiphanium criminaris. Rursus lib. III. pag. 461. hic est ille delirus senex, qui sex mille Origenis libros, te praesente, cantavit: qui omnium gentium linguis praedicationem sibi contra Origenem injunctam putat, qui ideo eum legi prohibet, ne alii ejus furta cognoscant. In epist. XXXIX. alias LXII. pag. 337, ad Theophilum, arguit Johannem Hierosolymitanum, quod Epiphanio objecerit, sex millia librorum Origenis ab eodem perlecta: Sex mille Origenis tomos non poterat quisquam legere, quos ille non scripsit, faciliusque credo testem hujus sermonis, quam auctorem esse mentitum. Hieronymus tamen epist. XLI. alias LXV. ad Pammachium et Oceanum pag. 346. de libris ab Origene scriptis haec habet: Mille et eo amplius tractatus, quos in Ecclesia loquutus, edidit. Innumerabiles praeterea commentarios, quos ipse appellat tomos, et quos nunc praetereo, ne videar operum ejus indicem texere. Quis nostrum tanta potest legere, quanta ille conscripsit? Petro Halloixio in Origene [Col. 0123C] defenso lib. IV. pag. 334 haudquaquam incredibile videtur, eum sex millia librorum scripsisse, modo recenseantur singulae Homiliae, parvi tractatus, dialogi, epistolae, Apologiae, non autem libri grandiores, ut nunc vulgo intelligimus; quum Theodorus Mopsuestenus supra decem millia librorum scripsisse tradatur apud Pelagium II. Pontificem in epistola ad Eliam Aquilejensem, et etiam apud Facundum Hermianensem lib. VIII, cap. I. Quid quod ipsemet Epiphanius, qui Haeresi 64. scripta Origenis infinita fuisse testatur, postea §. LXIII. illum sex millia librorum scripsisse affirmavit? Concinit auctor epitaphii Origenis, pervetustus, quod postmodum proferemus; ait enim, Origenem tot libros scripsisse, quot hominibus legio constat. Eam sex millibus peditum, et sexcentis equitibus constitisse exploratum est. Dissertationem suam his deinde verbis claudit Rufinus: Sufficere haec ad ostendendum qualiter de Origenis libris sentiendum sit, puto; quod omnis qui non contentionis, sed veritatis studium gerit, facile his [Col. 0123D] tam evidentibus assertionibus adquiescat. Quod si quis in contentione sua permaneat; nos talem consuetudinem non habemus; definitum enim est apud nos, si quando eum (Origenem) legimus, secundum Sancti Apostoli commonitionem, tenere quae bona sunt, si quid autem inventum fuerit in his, quod cum Fide Catholica non consonat, hoc et ab haereticis suspicamur insertum, et tam ab illius sensu, quam a nostra Fide dicimus alienum: in quo etiamsi fallimur, nihil, ut opinor, periculi hujusmodi errore incurrimus: nam et ipsi, Deo juvante, permanemus illaesi vitando ea, quae suspecta habemus et improbamus. Et accusatores Fratrum non inveniemur apud Deum, quia Diaboli proprium esse hoc opus dicitur accusandi fratres; unde et Diabolus a criminando nomen accepit. Simul et maledicorum sententiam, quae a regno Dei separat eos, qui tales sunt, declinamus. Sic Rufinus.

CAPUT II.

[Col. 0124A]

I. Rufinus latine vertit priores libros duos Origenis de Principiis . II. Ejusdem versionis conspectus . III. Totius operis idea. IV. Benedictiones Patriarcharum Pontio Paulino duobus libris explanat. V. Rufini et Paulini hac de re epistolae amoebaeae. VI. Editiones et codices librorum de Benedictionibus Patriarcharum. VII. Rufinus libri tertii et quarti Origenis de Principiis versionem absolvit.

I. Macarius scriptorum Orientalium maxime avidus, quum in Sancti Pamphili Apologia libros de Principiis identidem memorari observasset, ab Rufino flagitavit, ut eos Romanis auribus adcommodaret. Quocirca Rufinus in his quoque Macario obsequuturus, latinos fecit libros IV. Origenis de Principiis, sive de Potestatibus, ut dici posse in prologo existimavit. Hanc tamen versionem uno tenore haudquaquam absolvit: sed postquam prooemium duosque priores libros latio donasset, amicorum impulsu [Col. 0124B] in aliis conscribendis operam posuit, ut postea dicemus. Haec Rufiniana translatio, tota quanta est, prostat inter varia opera Origenis, studio Constantii Hierothei Canonici regularis Sancti Salvatoris, latine edita Venetiis apud Lazarum Soardum A. D. 1514. in folio, unde eam cum ceteris, ut videtur, Erasmus traxit in suum priorem tomum Origenis Operum, quorum latinae editioni immortuus, eam absolvendam reliquit Beato Rhenano Basileae apud Frobenium A. D. 1536. duobus tomis in folio. Haec editio auctior lucem adspexit Basileae similiter apud Frobenium A. D 1551. et postmodum A. D. 1557. variis operibus locupletata, quae Laurentius Humfridus aliique in latinum sermonem transtulerant. Inde sublatis erroribus, et passim additis notulis iterum exprimendam curavit Jo. Jacobus Grynaeus Basileae apud Eusebium Episcopium A. D. 1571. in folio. Haec editio primis quatuor praestat. Hierotheus in proaemio suarum Castigationum, quas Antonio [Col. 0124C] Contareno Patriarchae Venetiarum nuncupatas, libris Periarchon praeposuit, hanc de toto volumine sententiam pronunciavit: In eo velut enchiridio, principia Christianae Religionis contulit; de omnibus praecipuis, de Deo, de Patre videlicet, Filio, ac Spiritu Sancto, de divinis mentibus, de mundo, de anima, et de aliis disputatur: quibus tractandis his contigit obscuriorem sententiam fieri, vel quod materia ea sit, ut ait Rufinus, in qua toto tempore vitae suae desudantes philosophi, invenerunt nihil; vel illud Horatianum evenit: Brevis esse laboro, obscurus fio.

II. Perspicuum est, inter omnia opera Adamantii, notissimum fuisse hoc de Principiis, ut notat Petrus Daniel Huetius in Origenianis lib. III. cap. III. sect. I. § 2. pag. 266. In illo enim Origenes principia credendorum in religione stabilire conatur. Sed omnium una fuit sententia, hos libros summa obscuritate et difficultate laborare. Rufinus ipse, praeco alias Origenis, hoc sincere profitetur subsequentibus verbis in prologo ad Macarium: Sunt revera alias et obscurissimi [Col. 0124D] et difficillimi: de rebus enim ibi talibus disputat, in quibus philosophi omni sua aetate consumta, invenire potuerunt nihil. Hic vero noster quantum potuit, id egit, ut Creatoris fidem, et creaturarum rationem, quam illi ad impietatem traxerant, ad pietatem converteret. Sed illud est auditu molestius, omnes posteriorum saeculorum haereticos ex hoc eodem volumine, Graece tamen scripto, contra veritatem arma sumsisse. Nimirum Origenes in hoc opere humanas rationes et philosophiam Platonicam magis, quam verbi Dei scripti et traditi auctoritatem sequutus, tentare potius fortasse voluit, quousque posset hac methodo perveniri, quam exprimere quid ipse vere sentiret. Quare hostes Origenis in libris Periarchon arguendis potissimum insudarunt: eosdemque Pamphilus martyr in Apologia saepenumero appellat, propterea quod Origenis adversarii in hos unos potissimum accusandos incumberent. De Didymi in [Col. 0125A] eos Commentariis postmodum loquar. Eusebius lib. VI. Hist. Eccles. cap. XXIV. eos testatur Alexandriae fuisse conscriptos, nimirum ante A. D. 231. Quid speciatim ipsi contineant, breviter adnotat Photius cod. CVIII. Rufinus Hieronymusque certatim latinos reddiderunt; Hieronymi tamen translatio jamdudum interiit, neque Graecus codex amplius reperitur, saltem in bibliothecis Europae. Quare nobis standum est versioni latinae, cujus auctor Rufinus in prologo ad Macarium fatetur, se praecipue cavisse, ne ea, quae in libris Origenis discrepantia inveniuntur atque contraria, proferret, ratus, haec eadem non ab Origene scripta, sed ab haereticis superaddita, quemadmodum se abunde ostendisse arbitratur et in Apologetico Pamphili, et in suo libello de Adulteratione librorum Origenis. Hinc ait: Sicubi ergo nos in libris ejus aliquid contra id invenimus, quod ab ipso in ceteris locis pie de Trinitate fuerat definitum, velut adulteratum hoc, et alienum, aut prae [Col. 0125B] termisimus, aut secundum eam regulam protulimus, quam ab ipso frequenter invenimus affirmat am. Graeci codicis loca, ab antiquis auctoribus recitata, in Rufini versione desiderari animadvertit Huetius. Illud maxima admiratione dignum Tillemontio videtur in tomo III. pag. 578. edit. II. Hieronymum, Origenis palam jam factum acerrimum hostem, adhuc tamen in epist. LI. alias CLIII (Nunc LXXXV.) pro solutione cujusdam gravis et praecipuae quaestionis, Paulinum Nolanum misisse ad libros Periarchon, quos nuper, inquit, Pammachio nostro jubente, interpretatus sum. Rufinus in Prologo ait, se in hoc studio vertendi libros Origenis, sequi exemplum Hieronymi, qui multa opera Adamantii, ornate magnificeque praefatus, transtulerat in latinum, in quibus quum aliquanta offendicula inveniantur in Graeco, ita elimavit omnia interpretando atque purgavit, ut nihil illis, quod a Fide nostra discrepet, latinus lector inveniat. Sed alia ibidem expressa, praetereunda non sunt: Nos ergo, inquit Rufinus, rem ab illo quidem [Col. 0125C] (Hieronymo) coeptam sequimur et probatam; sed non aequis eloquentiae viribus, tanti viri ornare possumus dicta; unde vereor, ne vitio meo illud accidat, ut is vir, quem ille alterum post Apostolos Ecclesiae doctorem, scientiae ac sapientiae merito comprobavit, inopia sermonis nostri longe esse inferior videatur. Post haec prologum claudit suae translationis, exscriptorem lectoremque obtestatus in conspectu Dei Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, per futuri regni fidem, per resurrectionis ex mortuis sacramentum, per illum, qui praeparatus est Diabolo et Angelis ejus, ignem, sic non illum locum aeterna hereditate possideat, ubi est fletus et stridor dentium, et ubi ignis eorum non extinguetur, et vermis eorum non morietur, ne addat aliquid, nec auferat nec immutet; sed conferat cum exemplaribus unde conscripserat et emendet ad literam, et distingual, et inemendatum vel indistinctum codicem non habeat, ne sensuum difficultas, si distinctus codex non sit, majores obscuritates legentibus generet. Rufinus [Col. 0125D] hujuscemodi verborum sententiis non sane fortuito prolatis diluere voluit praecipua et omnium pessima dogmata, de quibus Origenes accusabatur. Id Tillemontius optime adnotat tom. XII. pag. 211. Haec Rufinus diebus Quadragesimae scribebat in monasterio Pineti A. D. 398. quod testatur in praefatiuncula libri III. Periarchon, in qua Macarium sic alloquitur pag. 711. tomi I. operum Origenis editionis Grynaei: Qui legis, memor esto mei in tuis sanctis orationibus, ut et nos effici mereamur aemulatores Spiritus. Superiores duos Periarchon libellos, te non solum insistente, verum etiam cogente, diebus Quadragesimae interpretatus sum. Sed quoniam illis diebus etiam tu, religiose frater Macari, et vicinius monebas, et amplius vacabas, etiam ego amplius operabar. Duos postea reliquos libros tardius absolvit, quia Romam, et quidem in extremam urbis partem Macarius, a quo urgebatur, post pasca secesserat, quod eo anno 398, contigit die 18 Aprilis Cyclo [Col. 0126A] solis 15. lunae 19. littera Dominicali C: Rufinus in epistola ad Paulinum Nolanum, quae in vulgatis editionibus praeit librum II. de Benedictionibus Patriarcharum, idipsum his verbis adstruit: Quia autem Quadragesimae diebus in monasterio Pineti positus haec scripsi ad te. In praefatione ad librum I. luculenter affirmat, se Paulino gratificaturum, in eodem coenobio illud opus eo tempore conscripsisse, quo Origeni transferendo operam dabat: Quantum ergo vel mediocritas intelligentiae nostrae valet, vel tempus indulget, vel hi sinunt, qui rescripta ad Origenem perurgent, quanta, res tanta pati potuit, brevitate, pro eo amore, quo confidere nos tibi de omnibus jubes, sine praejudicio eorum, qui melius aliquid sentire possunt, quid nobis de hoc interim Capitulo videatur exprimimus, nempe de cap. XLIX. libri Geneseos; ubi Jacob, sive Israel Patriarcha, de singulis filiorum ventura praedicit, quae Paulinus sibi a Rufino explicari postulaverat.

III. Origenes in praefatione librorum Periarchon oeconomiam totius operis delineavit, se dicturum affirmans [Col. 0126B] de Deo Patre, Filio et Spiritu Sancto, de Anima, de Diabolis, de Mundo, de Scriptura Sacra, de Angelis, deque Coelestibus, an sint animata. In lib. I. agit de Deo incorporeo, de Christo ejusque nominibus, de Spiritu Sancto, de animabus rationalibus, deque angelis. In libro II. persequitur argumentum de Mundo, de natura corporea, de Deo, de incarnatione, de Spiritu Sancto, de animabus hominum pecudumque, de angelis et anima Christi, de resurrectione corporum, deque poenis hujus vitae et post vitam. In libro III. disceptat de libero arbitrio; de diabolis et peccatis, de Sapientia Dei, de tentationibus, de mundi principio et fine, et de summo bono. In libro IV. de sacris litteris, de ratione illas intelligendi, et de Trinitate. Erasmus quae dura videbantur, suis monitis ad oram positis, castigavit. Hierotheus vero suas ipse Castigationes praemisit. Ante utrumque Didymus Alexandrinus in eosdem Origenis libros Commentaria apologetica scribere opus habuit, teste Socrate lib. IV. [Col. 0126C] cap. XXV quae Hieronymus lib. II. in Rufinum pag. 148. breves commentariolos adpellat. His praecipue caecus ille Didymus in se odium multorum attraxit, unde posterioribus saeculis una cum Origene proscriptus est in Synodo V. aliisque, ut ostendit Norisius in Dissertationis suae cap. VII. Errores Origeni impacti exstabant praecipue in hoc opere de Principiis, quod fuit velut isagoge, sive introductio ad Theologiam. Nobis, ut dixi, Graece scriptum non superest, Synopsim tamen recitat Photius cod. CVIII. tanquam operis, saeculo nono, quo floruit, exstantis: ejusdemque fragmenta occurrunt cod. CCXXXV, ad haec in Philocalia, et in Justiniani Imperatoris epistola apud Labbeum tomo V. Conciliorum pag. 672. Locum etiam ex codice MS. adfert Nicolaus Fullerus in Miscellaneis theologicis lib. IV. cap. XIII. Universum opus, a Rufino latine expressum, habemus, qui illud pro virili correxit, declarans in utroque Prologo libri I. et III. se omnia sustulisse, quae doctrinae Ecclesiae contraria [Col. 0126D] videbantur. Nihilo tamen secius in eo legimus audaces quidem singularesque sententias, quae quum ex traditione ecclesiastica eductae non sint, generatim ab omnibus rejiciuntur, magna Origenis auctoritate nequaquam obstante. Is in hoc opere funditus evertenda suscepit Valentini, Marcionis, aliorumque haereticorum deliria, qui, ut caussam mali ostenderent, duo principia excogitaverunt, totidem animas, duplicisque, et inter se diversae naturae homines exstare commenti, unos reipsa bonos, alios reipsa malos. Origenes lib. I. cap. V. VI. et VIII. contra statuit, solum Deum, natura sua bonum et immutabilem esse, omnemque creaturam boni et mali capacem, mutationi obnoxiam. Rationalis creaturae imperfectionem, ut mali caussam, assignat. Eam sua libertate male utentem ex propriae originis perfectione, sua culpa decidere, ostendit. Subinde lib. III. cap. I. statuit pro fundamento liberum arbitrium, quod ratione et Scripturis solide comprobat, omnibus locis respondens, quibus [Col. 0127A] haeretici abutuntur, ut illud evertant. Sed hoc errat quod lib. II. cap. I. et VIII. creaturarum inaequalitatem pro effectu earum meriti accipit. Etenim ipso auctore lib. I. cap. VIII. et lib. II. cap. II. et VIII. Deus ante corpora quendam numerum aequalium animarum creavit, quae quum pro majori parte peccassent, secundum peccatorum mensuram, qualitatemque, in variis corporibus ad id creatis, ut easdem puniat, velut carceribus includantur, ita ut ex spiritibus puris, Angelorum, Astrorum, atque hominum animae evadant; Origenes enim censet, Angelos anima et corpore subtilissimo constare, et pro suis quemque meritis varia ministeria subire. Putat astra esse animata, pulchrosque carceres, spiritibus minus reis, quam ii sunt qui Mundum inferiorem colunt, destinatos. Videatur lib. I. cap. VII. lib. II. cap. VI. Primus omnium spirituum, qui ab initio caritate perfectiori adhaesit Deo, meruit eidem conjungi excellentiori modo, nunquam imposterum avellendus: atque haec est anima Jesu Christi. Ceteri spiritus mutari possunt de bono [Col. 0127B] in malum et de malo in bonum ex lib. II. cap. III. Felicitas beatorum eos impeccabiles non efficit, ne illam sibimetipsis, potiusquam Deo tribuant. Ceterum Daemonem ipsum aliquando inimicitiam Dei abjecturum, ejusque malam voluntatem destructum iri, ut Deus sit totus in omnibus, tradit lib. I. cap. VI. Hoc tamen non eventurum nisi post longam saeculorum seriem, quia post hunc alius erit Mundus, pluresque alii, quemadmodum plures ante fuerunt. Nullum enim fuit tempus sine Mundo, neque ullum erit unquam, ne Deus ociari videatur. Haec lib. II. cap. I. III. V. et VI. Origenem ex Platonis philosophia, quam optime calluit, has opiniones hausisse discimus ex lib. II. cap. XXI. Certe ex ejus Gorgia, Origenes inter cetera hoc speciosum principium didicerat, omnes poenas esse medicinales, et pro fine habere correctionem illius, qui eas subit. Hoc quidem poenis aeternis adcommodatius Origenes censuit, ratus hoc pacto justitiam Dei cum ejus bonitate in concordiam facile redigi; [Col. 0127C] quod eruimus ex lib. IV. cap. II. Nihil profert, quod sacrae scripturae testimonio aliquo confirmare non videatur, tamen saepenumero in sensum violentum tracto. Tres scripturae sensus optime distinguit, litteralem seu grammaticum, figuratum seu allegoricum, anagogicum seu mysticum. Judaeorum et haereticorum errores ostendit, qui nimis secundum litteram expressiones figuratas acceperint, et etiam illorum, qui se ubique mysteria invenire opinabantur. Sed in hujusmodi regularum applicatione saepenumero fallitur, dum sensui mystico nimis tribuit, et literalem nimis negligit. Hi sunt praecipui errores Origenis, ita confirmati et fixi in opere de Principiis, ut ejus corpus et formam constituant. Verum tamen est, ab Origene aliter haec non proponi, quam dubitanter, et veluti opiniones, quas judicio lectoris submittit. Primo exponit Fidem Ecclesiae Catholicae, quidque generatim illa doceat; de ceteris tanquam de opinionibus problematicis agit, circa quas suas cogitationes magna quadam modestia proponit. Haec una excusatio adduci potest sententiarum, [Col. 0127D] quae, ejus utique sunt. Ab his enim aliae fuerunt quas ipse omnino damnavit, conquestus ab haereticis scripta sua corrupta fuisse, ut discimus ex epistola, quam Rufinus latinitate donavit. Sed tandem Origenis opera multis erroribus infecta permanserunt, tum illis, quos dubitanter ipsemet proposuerat, tum iis, quos haeretici postea dolose inseruerunt. Utrique ob auctoris famam Sectatores plurimos nacti, saeculis insequentibus magnos streptus in Ecclesia excitarunt.

IV. Ex his, quae superius dixi, patet, Rufinum in Pineto non solum libros Periarchon, sed et alios lucubrasse intra illud ipsum tempus, quo, Hierosolymis redux, in Romanis partibus moratus est, nimirum a vere anni 397. ad Autumnum anni insequentis 398. in cujus fine, scilicet die XXV. Novembris obiit Siricius Pontifex. Ab hoc enim adhuc superstite, literis formatis, de more acceptis, Rufinus Roma discessit, ut [Col. 0128A] infra videbimus. Scilicet ad Rufinum, religionis et doctrinae fama percelebrem, viris piis et eruditis undique confluentibus, ut scripturarum, et auctorum orientalium thesauros, ab eo secum communicatos, mirarentur, is Regulae Sancti Basilii, Apologiae Pamphili, suae Dissertationi de Adulteratione librorum Origenis, et libris IV. Periarchon, superaddidit duos libros de Benedictionibus Patriarcharum, quos rogatu Pontit Paulini cognomento Nolani, nondum tamen episcopi, sed tantum presbyteri, confecit. Jampridem receptum est, ut verba, quae Jacob morti proximus cap. XLIX. Geneseos protulit duodecim filiis, totidem Tribuum auctoribus, quibus omnis Ebraeus populus constabat, Benedictiones XII. Patriarcharum dicantur, quanquam, praeter Rufinum, Ambrosius cap. II. de eodem argumento, et Theodoritus in Genesim cap. ultimo observent, eum titulum minime congruere ipsi orationi, per quam Jacob maledicit Ruben, Simeoni, ac Levi. Quamobrem prophetiam potius, quam benedictionem dicendam esse Ambrosius affirmat. Rufinus [Col. 0128B] ex Urbe epistolam, nunc deperditam, scripserat ad Paulinum. In ea ob nuncium ad se Concordia perlatum de obitu matris, ut infra clarius explicari videbimus, se Romae in aestu sollicitudinis, et in incerto morarum esse, amico Paulino indicaverat, illum etiam hortatus, ut Graecis litteris perdiscendis operam daret, quod Rufinus Clementis Romani Pontificis translationem, a Paulino digestam, non valde probaret. Haec ex Paulini epist. XLVI. alias XLVII. qua Rufini litteras, quanquam breves, sibi magno refrigerio fuisse respondet, ejusque sollicitudine se affectum significat; sperare tamen illius praesentia se denuo exhilarandum; Graecas litteras discere se non posse, nisi diutius Rufini consortio perfruatur, et pleniorem ejus copiam habeat, ut illius opibus ditescat. Subinde epistolae hunc finem imponit: In tempore sane, quo scripta haec scribebantur, cecidit sub oculis incidens, proposita lectione, Capitulum illud ex Genesi, quo Judas a Jacob benedicitur (XLIX. 8.) Et quia Dominus opportunissimam [Col. 0128C] hanc occasionem dederat, pulsare post tempus fores tui cordis placuit. Ergo, si me amas, immo quia multum amas, rogo, ut scribas mihi, ut intelligis ipsam Patriarcharum benedictionem: et si qua ipse scis in eis ardua sensu, et digna cognitione, scire me velis. Specialiter tamen de Capitulo illo Geneseos (XLIX. II. secundum LXX.) in quo ait, alligans ad vitem pullum suum, et ad cilicium pullum asinae suae; quis suus is pullus sit, vel quis asinae pullus? Et cur suus ad vitem, asinae vero pullus ad cilicium alligetur? Ita Paulinus, qui eandem quaestionem sibi a Desiderio presbytero dudum propositam indicat epist. XLIII. alias XXXV. §. 3.

V. Quamvis Rufinus, ut dictum est, libris Periarchon vertendis Operam daret, paruit tamen amicissimo capiti, librumque primum Jacobei Vaticinii de Benedictionibus Judae ad Paulinum direxit, epistola modestiae et bonae frugis plena eidem praemissa; unde nonnulla huc transferam: Quanto magis, inquit, ego me tibi excuso et minus idoneum ad responsionem eorum, quae sciscitaris, adfirmo, tanto tu instantius percontaris, [Col. 0128D] et difficiliora perquiris, ac velut lenti bovis vitio deprehenso, cunctantes armos et retrorsum terga cedentia, stimulis pertinacioribus perfodis. Ait etiam de re ipsa: quod utique et otii et temporis non parum quaerit, et, ut fidelius dicam, quod, mentem Spiritu Sancto illuminatam deposcit. Notandum est porro, de se Rufinum, Christiano more, in scriptis suis, modeste admodum et demisse ubique sentire. Hoc video animadversum etiam Tillemontio tom. XII. art. 84. pag. 210. Paulinus vixdum accepta Rufini explicatione, per Cerealem ex Urbe Nola Romam revertentem rescripsit epistolam XLVII. alias XLVIII. in Pinetum ei delerendam. In hac postquam Rufinum rogasset, ne ex Italia remeaturus ad Orientem, eo invisitato discederet; etiam postulat, ut Benedictionem XII. Patriarcharum, cujus (inquit) jam principium mihi, exposita circa personam Judae prophetia, triplici, ut jussum est, interpretatione conscriptis paginis, edidisti, per reliquos [Col. 0129A] filios distributam digneris exponere, ut ipse per te fiam conscius veritatis, et magnae gratiae ac laudis auctorem habeam, si his (Desiderio presbytero) qui de me supra me (judicantes) propter operis (difficultatem) consulendum me putaverunt, divina potius et tuo spiritu, quam de meo sensu inepta, respondeam. Rufinus Quadragesimae diebus ex Pineto ad Paulinum misit quae postulaverat, nempe librum II. in Benedictiones reliquorum XI. Patriarcharum. Hoc totum opus memorat Gennadius in Catalogo his verbis cap. XVII. disseruit (Rufinus) et benedictionem Jacob super Patriarchas triplici, idest historico, morali, et mystico sensu. At error supinus irrepsit in Isidori Catalogum cap. IV. ubi haec leguntur: Paulinus presbyter explicuit in benedictionibus Patriarcharum triplici intelligentiae genere, libellum satis succincta brevitate compositum. Cum Isidoro facit Honorius, de more illum exscribens lib. II. cap. CXVII. Viden, Paulino cuidam presbytero Opus tribui, quod Rufinus rogatu magni illius Pontii Meropii [Col. 0129B] Paulini, postea Nolani episcopi, scripserat? Idem Isidorus, cumque eo Aubertus Miraeus in scholiis hunc Paulinum presbyterum cum ejusdem nominis diacono et notario Sancti Ambrosii Mediolanensis, improvide miscuerunt. Error, quoad opus Rufini, suboluit Casimiro Oudino in supplemento Bellarminiano pag. 61, et Tillemontio tom. XII, pag. 126. Auctor de XII. Scriptoribus, Isidoro et Hildefonso subjectus, ignorasse videtur, quisnam esset Paulinus, ad quem Rufinus librum direxit, ait enim cap. V. Tyrannius Rufinus scripsit ad QUEMDAM Paulinum presbyterum de benedictionibus Patriarcharum, triplici intelligentia librum satis succinctum, et clara brevitate compositum. Mox Rufinum suggillat, quod sextam prophetiam de Dan non ad Antichristum, sed ad Dominum nostrum retulerit: hic autem, inquit, juxta mysticum sensum ea quae de Dan filio Jacob scripta sunt, non recte de Domino nostro interpretatur, dum procul dubio ad Antichristum eadem pertinere [Col. 0129C] sanctorum Patrum probat assertio. Sed quamvis hoc vaticinium a nonnullis, quos recenset, Benedictus Pererius tom. IV. in Genesim cap. XLIX. de Antichristo accipiatur, certum est tamen in alias sententias a Patribus trahi, quorum octo Pererius adducit: alii enim de Samsone, alii etiam de Messia interpretantur.

VI. Hoc opus Rufini inversum, confusum, nec tamen totum Constantius Hierotheus sub falso titulo Homiliae XVII. in Genesim, proque foetu Adamantii, primus vulgavit cum Origenianis Operibus in Novum Testamentum post Homilias in Psalmos fol. CIV. editionis Venetae apud Lazarum Soardum A. D. 1516. Opus deinde suo Auctori restitutum, sed priori editione ignorata, Johannes Heroldus inseruit Orthodoxographis Theologiae sacrosanctae tomo II. pag. 1423. unde huc transferam, quae Heroldus de Codice, ex quo opus illud descripsit, initio praefatur, sunt enim lectu maxime digna: Georgius Pictorius, Vir clarissimus apud Ensisheym medicus excellens, atque de literatura [Col. 0129D] universali optime meritus, quum procul dubio nonnisi vel ingenii summis laboribus aut aeris impensa insani, libellum hunc Rufini bibliothecae suae, tanquam thesaurum parasset, qua est in literas bonas atque erga amicos humanitate, Domino Henrico Petri, jam sacrorum Auctorum bibliothecam edenti, etiam hunc libellum sponte obtulit: qui quidem Romanorum majusculis literis, iis quidem, quibus Pandectas Florentinorum scriptas vidimus, sine distinctione ulla, ante mille ac plus annos, scriptus erat, venerandae antiquitatis gemma, mehercle pretiosa. Hunc vero, ut solet, temporis injuria, incuriaque Barbarorum misere laceravit, quippe quum de Benedictione Judae, mystica tractatur sententia, tres pagellae rescissae ac perditae desiderantur; quarta etsi supersit lacera, quo loco reponenda sit, vix potest divinari. Erat proinde membranula tam tenera, ut teneriorem me vidisse affirmare non ausim: quod quidem tanto plus damni attulit [Col. 0130A] scripto. Equidem ipsum scriptorium atramentum acerbitate sua plures versus erosos ac transparentes reddiderat, ut ex stigmatibus tantum legi possent, nisi si e regione in facie alterius paginae versus versui responderet, tunc utrinque major instabat labor. Accedebat et hoc quod vel pluvia irrorante, qua olim adservabatur, bibliothecam, vel dum huc atque illuc ad ostentationem veteris monumenti perfertur, in marginibus totus madefactus fuerit liber, atque membranula tenerrima, quasi glutino concreta, quod ferme singula folia, non nisi lacerarentur, disjungi aut aperiri possent. Sed et hoc taedii devorare volui, ut qualis qualis oblatus esset, a me describeretur liber: qui quidem finem suum non habet, pauca tamen deesse suspicor. Adhortor itaque studiosos omnes; ut quod huic deest scripto, quacumque occasione in bibliothecis venari velint, ut tandem et integer theologisque minus mancus offerri possit. Idem opus in suis Monumentis Sanctorum Patrum Orthodoxographis, Heroldo tamen exscripto, nec nominato, comparere jussit Johannes Jacobus Grynaeus [Col. 0130B] Basileae apud Henricum Petri A. D. 1569. tom. II. pag. 1065. Iterumque, sed prioribus editionibus pariter ignoratis, edidit Laurentius de la Barre cum aliis Rufini lucubrationibus Parisiis apud Michaelem Sonnium A. D. 1580. in folio, suppletis editionibus Heroldi et Grynaei. Sed peculiari animadversione dignum est, Barreum non solum, quasi nunquam antea vulgatam edidisse Rufini epistolam seu praefationem libri I. ad Paulinum Nolanum, quam tamen Heroldus et Grynaeus pridem ediderant; sed in ejus extremis duabus lineis lacunam eandem reliquisse, quae exstat in Heroldi, Gryneique editionibus, ubi statim in calce Rufinianae epistolae post verbum probabuntur, lacunae indicio relicto, subsequitur vox mutila . . . . mis caeteris, in margine vero haec adnotantur: hic desunt nonnulla. Barreus ait, se Rufiniana scripta eruisse ex reliquiis venerabilis monasterii Montis Dei. Consonat vetustissimus codex Caesareus mille et ducentis abhinc annis literis majusculis [Col. 0130C] et absque singularum vocum distinctione, exaratos, apud Lambecium in Commentariis de Bibliotheca Caesarea tom. II. pag. 800. Hic enim codex libros II. Rufini de Benedictionibus continet, una cum dua bus jam dictis Paulini et Rufini epistolis amoebaeis, non separatim, sed initio simul positis: quarum posteriori ad Paulinum uti est in Caesareo Codice, deest integrum folium, mox a fine post verbum probabuntur. Folium vero, quod post lacunam a fine praecedentis folii proxime subsequitur, incipit imperfectae vocis ultima syllaba . . . . mis ceteris, ut in aliis tribus editionibus jam adductis; unde lacunae, in omnes postea codices diffusae, origo et antiquitas patet. Tantam codicis vetustatem frustra elevare conatur Carolus Caesar Baudelotius in sua utilitate itinerum tom. II. pag. 127. edit. I. Ex his consequitur, merito explodi judicium Francisci Sacchini, quem sub amici Romani nomine appellat Fronto Ducaeus in notis ad epist. 47. Paulini pag. 833. editionis Plantinianae A. D. 1622. in 8 o . ubi a Sacchino censeri [Col. 0130D] ait, Paulini epistolas ad Rufinum non esse Paulini, quod stilus magis affectatus a quopiam ad similitudinem Paulini, quam genuinus ipsiusmet Paulini videatur. Haec eadem habet Sacchinus in Vita Sancti Paulini pag. 179. Sed enimvero hujus censurae fallaciam et levitatem satis revincunt jam memorati codices, ad Paulini aetatem proxime accedentes, ita ut Cotelerius in judicio de libris Recognitionum pag. 484. edit. II. fucum Ducaeanum passus, Paulini ep. XLVII. non esse indubiae auctoritatis pronunciaverit. Sed Brunum audiamus id refellentem Dissert. I. de Epistolis S. Paulini §. 47. pag. 113. Non ea sum, inquit, perspicacitate, ut quid discriminis inter eum scilicet, et Paulini stilum, interesse mihi appareat: mihique facile persuaderem, non aliud de illis epistolis dubitandi nonnullis fuisse fundamentum, quam praeconceptum in Rufinum odium. Quibusdam enim videtur non potuisse innoxie amari, ex quo orta controversia [Col. 0131A] Rufinum ab Hieronymo abalienavit: cujus tamen caussa Augustini et Paulini in utrumque amicitia nullum passa est detrimentum. Sed ex supra allatis luce clarius, has epistolas a Paulino nostro ad Rufinum fuisse scriptas. Sic Brunus, cujus dicta nostris observationibus roborari videmus. Sacchinum praeterea nominatim refellit Tillemontius tom. XIV. pag. 710. Recensionem sui codicis post allatum specimen characteris, his verbis claudit Lambecius: Operae pretium profecto facturus est, si quis praestantissimum hunc, et veneranda vetustate sua admirandum codicem a capite usque ad calcem cum impressis editionibus accurate contulerit. Edmundus Martenius in Itinere I. litterario Parte II. pag. 138. testatur, in Abbatia Murbacensi in Alsatia alium superesse Rufini codicem de Benedictionibus XII. Patriarcharum, mille abhinc annis scriptum, quem utinam vir doctus cum editis contulisset. Quod tamen Martenius non fecit, hoc meo rogatu faciendum curavit Eminentissimus Cardinalis Firaus, quum esset Romanae Sedis Apocrisarius [Col. 0131B] apud Helvetios, quaeque in codice Murbacensi lacunam antiquissimam in memoratis codicibus implent, hoc loco adscribam . . . . Probabuntur. Sed cum dicit: Non deficiet princeps ex Juda, neque dux de femore ejus, donec veniat is, cui repositum est regnum, scilicet et in ipso gentes sperabunt. Quia donec veniat is, cui repositum est, in quo gentes sperabunt, manifeste de Christo dicitur; cogimur sine dubio alium intelligere esse, quam Christum eum, de cujus semine dux non deficiet, donec Christus veniat. Non enim convenit illum Christum intelligi, de cujus semine dux non deficiet donec Christus veniat, qui utique dux in adventu Christi defecit. Et hoc ipsum indicio fuit, advenisse eum, cui repositum est, id est Christum. Quaedam referuntur ad Judam, sicut in complurimis ceteris, etiam in hoc capitulo. In Chronico Centulensi apud Dacherium tom. IV. Spicilegii pag. 482. edit. I. notatur fuisse A. D. 831. in Abbatia S. Richarii Explanatio Rufini de XII Benedictionibus Patriarcharum [Col. 0131C] in uno volumine. Haec dicenda occurrerunt in libros II. de Benedictionibus, quos Rufinus in monasterio Pineti tempore ipso Quadragesimae expressit, quo Origeni vertendo studebat, ut superius abunde probatum est. Quare palam fit, nequaquam hoc contingere potuisse post A. D. 398. quia Rufinus ante finem ejusdem anni Aquilejam profectus, Romam inde non rediit ante A. D. 408. rumorque, ab ejus versione librorum Origenis excitatus, non quidem post, sed ante A. D. 400. primo percrebuit. Ergo Tillemontius labitur tom. XII. pag. 309, ubi Rufinum A. D. 410. Romam ex patria reversum, opus de Benedictionibus adgressum fuisse arbitratur. Hoc postea tom. XIV. pag. 127. vir doctus prioris sententiae oblitus A. D. 408. illigavit, quum tamen neutri, sed A. D. 398. uti diximus, illigari debeat.

VII. Nunc ad reliquos libros, tertium nimirum, et quartum Origenis Periarchon, nobis revertendum est. Ex Rufini altera praefatione colligitur, duos priores libros, quos in Pineti monasterio converterat, [Col. 0131D] per alienas manus volitasse, duobus reliquis nondum conversis, superque illis rumores in interpretem surrexisse. Ipsa quoque praefatio nos docet, eosdem illos duos posteriores libros, ex intervallo, et serius quam priores, fuisse translatos: quo quidem intervallo Rufinus de Benedictionibus Patriarcharum, instante Paulino, disseruit. Hinc duobus iisdem posterioribus libris Periarchon, tanquam novo operi, novum prologum ad Macarium praemisit, quem non praemisisset, si una cum duobus prioribus, quibus prologum suum ante praemiserat, eosdem vulgasset. Adponam verba ipsa ad Macarium ex Rufini altera praefatione libri III. Periarchon; rem enim, de qua agimus, mirifice illustrant: Qui legis memor esto mei in tuis sanctis orationibus, ut et nos effici mereamur aemulatores Spiritus. SUPERIORES DUOS Periarchon libellos, te non solum insistente, verum etiam cogente, [Col. 0132A] DIEBUS QUADRAGESIMAE interpretatus sum. Sed quoniam illis diebus etiam tu, religiose frater Macari, et vicinius monebas, et amplius vacabas (forte vocabas, ut legitur in editione Grynaei pag. 711.) etiam ego amplius operabar. Hos vero POSTERIORES DUOS TARDIUS explicuimus, dum ad nos extrema et ultima parte urbis rarior exactor accedis. Haec Rufinus de duobus posterioribus libris Periarchon. Rumores ob suam versionem, in Urbe excitatos, mox ita describit: Verum si meministi quod in praefatiuncula priore commonui, quia indignaturi essent quidam, si nos audissent non aliquid mali loqui; continuo id arbitror persecutum probasti. Quod si in illo opere ita INFLAMMATI sunt hi, qui hominum linguas ad male loquendum excitant, daemones, in quo nondum eorum secreta ad plenum nudaverat; quid in hoc futurum putas, in quo omnes eorum caecas et occultas vias, quibus humanis cordibus irrepunt, et animas infirmas ac fragiles decipiunt, revelabit? Videbis illico perturbari omnia, seditiones moveri, clamores tota urbe diffundi, ad damnationem [Col. 0132B] vocari eum, qui evangelicae lucernae lumine diabolicae ignorantiae tenebras fugare conatus est. Verum haec parvi pendat qui cupit, salva Fidei Catholicae regula, in divinis eruditionibus exerceri. Illud autem necessario commoneo, quod sicut in PRIORIBUS LIBRIS fecimus etiam in istis observavimus, ne ea, quae reliquis ejus sententiis et nostrae Fidei contraria videbantur, interpretarer. Sed velut inserta ea ab aliis, et adulterata praeterirem. De creaturis vero rationalibus si quid novi duxisse visus est, quia non in hoc est summa Fidei, scientiae gratia et exercitii, cum forte nobis adversum nonnullas haereses tali ordine necessario respondendum est; neque in his libellis, neque in superioribus dicta, repetere etiam in his posterioribus voluit; et brevitatis gratia, aliqua ex his resecare commodum duxi. Postremo aemulos suos carpens, rem ita concludit: Si quis tamen proficiendi et non obtrectandi studio haec leget, rectius faciet, si exponi sibi haec a peritioribus velit; absurdum namque est poetarum ficta carmina et [Col. 0132C] Comoediarum ridiculas fabulas a Grammaticis exponi, et ea quae de Deo, vel coelestibus virtutibus, ac de omni universitate dicuntur, in quibus omnis vel paganorum philosophorum, vel haereticorum pravus error arguitur, sine magistro et explanatione aliquem posse discere. Et ita fit, ut res difficiles et obscuras malint homines per temeritatem et inscitiam condemnare, quam per diligentiam et studium discere. Huc usque Rufinus. Haec Periarchon interpretatio exstat in latinis Origenianorum operum editionibus, lib. V. cap. 2. §. I. memoratis. In Appendice vero tomi VIII. operum S. Augustini editionis novae libri II. de Incarnatione Verbi ad Januarium ex Rufiniano Origenis Opere collecti sunt. Jo. Mabillonius in Analectis tom. II. pag. 665. testatur in veterrimo codice Corbejensi haberi libros Periarchon (utique ex versione Rufini) quibus praefigitur Origenis epitaphium Mabillonio pag. 660. recitatum, et ab aliquo Origenis studioso confectum, quod nuper pro inedito exhibuit Edmundus Martene in itinere literario tom. II. pag. 185. [Col. 0132D] Id tale est:

Ille ego Origenes doctor verissimus olim,
Quem primum Fidei gratia clara dedit.
Si mihi credere vis, libros tot millia scripsi,
Quot legio missos mittit in arma viros.
Nulla meos unquam tetigit blasphemia sensus,
Sed probus atque vigil, tutus ab hoste fui
Sola mihi casum Periarchon dicta dederunt:
His me conjectum undique tela premunt.
Hoc ipsum foede corruptum antea protulerat Guido Carmelita in summa de Haeresibus cap. XLI, ubi illud Isidoro tribuit. Alius versus quosdam e codice Ambrosiano vulgavit, olim scriptos in Bibliotheca S. Isidori Hispalensis, ut titulus praefert, sed ignoravit, in iisdem versibus jam dictum Origenis epitaphium, alicubi varium, reperiri.

CAPUT III.

[Col. 0133A]

I. Novi rumores in Rufinum ab amicis Hieronymi ob reliqui operis Origeniani translationem excitantur. II. Rufinus, matre amissa, ad Hieronymum scribit, cumque Siricii pontificis literis formatis, ex Urbe in patriam Concordiam revertitur. III. Non alia quam solius itineris caussa, Mediolano pertransit. IV. Ad illum in patria morantem Hieronymus literas scribit, quae ei non redduntur. Pauliniani, Eusebii, et alterius Rufini iter ex Palaestina Romam quoto anno contigerit. V. Hieronymus alias literas ad Pammachium scribit contra praefationem Rufini in libros Periarchon. Inde simultas inter utrumque augetur. VI. Rufinus Syrus utrasque Hieronymi literas, Pammachio Rufinoque reddendas, Romam detulit. VII. Harum priores summatim recensentur.

I. Nondum rumor ob priores duos libros Periarchon, a Rufino translatos, bene conquieverat, quum [Col. 0133B] subinde reliqui duo latinitate donati, ignes sopitos denuo excitarunt; vix enim interpretationis suae schedas inemendatas, nec publici juris factas, e manibus labi sivit Rufinus, quum Pammachius et Oceanus, viri apud Romanos clari nominis, sed Hieronymi, Augustini, et Paulini Nolani amicitia longe clariores, easdem schedas furtim sibi porrectas, et pravis sententiis clam alicubi incrustatas, ut contendit quidem Rufinus, ad Sanctum Hieronymum in Palaestinam continuo transmiserunt hoc eodem A. D. 398. quo Rufinus post Pascha translationem absolverat. Pammachius et Oceanus Rufini nomen reticuerunt in epistola de hac re ad Hieronymum scripta, seu quod in exemplari deesset, seu potius, quod Hieronymum, absque alia explicatione, interpretis nomen facile adsequuturum existimarent. Sane Hieronymus in responso ad literas, ad se per Rufinum eodem tempore scriptas, ex stilo, ait, se statim praefationis auctorem novisse. Ergo ejus nomen [Col. 0133C] a scripto aberat. Porro summum virum, zelo alias catholicae fidei ultro inflammatum, Romani proceres in Rufinum bono quidem animo, ut credere malim, concitare studuerunt, quaedam minus catholice in ejus translatione exposita, quaeque impietatem Origenis monstrare poterant, ab interprete subtracta, caussantes. Ideo se, Romanosque omnes novam Periarchon versionem ab Hieronymo flagrantissime cupere, ut interpolata proderet, et male explicata convinceret: utque Hieronymum eo magis accenderent, illius ingenium et Fidem in praefatione Operis ficte laudari addiderunt, quasi ejus nominis fama Rufinus propriam haeresim tegere voluisse putaretur. Sed praestat, verba ipsa brevis alioquin Pammachianae epistolae, quae nunc est XL. alias LXIV. (Nunc LXXXIII.) in medium proferre: Sanctus aliquis ex fratribus schedulas ad nos CUJUSDAM detulit, quae Origenis volumen, quod Periarchon inscribitur, in latinum sermonem versum tenerent. Et quoniam in his multa sunt, quae tenuitatem nostri [Col. 0133D] ingenii permovent, quaeque minus catholice dicta aestimamus, suspicamur etiam, ad excusationem auctoris, multa de libris ejus esse subtracta, quae apertam impietatem ejusdem monstrare potuissent, quaesumus praestantiam tuam, ut et hoc specialiter non tam nobis, quam universis, qui in Urbe habitant, profuturum opus digneris impendere, ut supradictum librum Origenis, quemadmodum ab ipso auctore editus est, ad fidem, tuo sermone manifestes: et quae a defensore ejus interpolata sunt, prodas, ut quae etiam in his schedulis, quas ad sanctitatem tuam direximus, vel contra catholicam regulam, vel imperite edita sunt, redarguas atque convincas. Sane subtiliter in praefatione operis sui, mentionem, tacito nomine, tuae sanctitatis expressit, quod, a te promissum opus, ipse compleverit; illud oblique agens, etiam te simili ratione sentire. Purga ergo suspiciones hominum, ne, si dissimulaveris, consentire videaris. Haec ad Hieronymum [Col. 0134A] Pammachius et Oceanus, dum inter eum Rufinumque praeteritae simultatis ob caussam Origenianam cicatrices vix coaluerant.

II. Rufinus hoc eodem tempore in patriam profecturus, literas ex Urbe ad Hieronymum scripsit, quibus et se diutius quam animo destinaverat, Romae mansisse, et Concordiae civitate matrem suam vita functam, significavit, spiritualium tamen parentum (Chromatii et Eusebii) desiderio ad patriam revocatum, quum alioqui matris amissae luctu illuc accedere prohiberetur, ne scilicet maternae domus adspectus dolorem propius augeret, quem procul a patria, animo difficulter premere poterat. De Hieronymo etiam oblique conquestus est, quasi, eo non inscio, morsus Romanorum subiisset. Haec Rufini epistola intercidit. Adhuc tamen Hieronymi ad Pammachium et Oceanum, ipsumque Rufinum responsa supersunt, nosque infra quae in iis continentur, singulatim recensere conabimur, inde historiam Rufinianam illustratur. Rufinus haec interim annum [Col. 0134B] et eo amplius Romae et Pincti moratus, ad Venetiam nostram properaturus, vasa colligit, literasque formatas, publicas fidei tesseras, nonnisi Catholicis, in alienam paroeciam abeuntibus, per episcopos dari solitas, ab Siricio Pontifice de more impetrat. Eas postmodum a Rufino prolatas colligimus ex Hieronymo in lib. III. Apol. ubi ait pag. 459. Siricii in Domino dormientis profers epistolam. Et infra pag. 462. Tale quid et contra Papam Anastasium disputas, ut, quia Siricii episcopi habes epistolam, iste contra te scribere non potuerit. Apertius hoc ipsum pandit in epist. XCVI. alias XVI. (Nunc CXXVII.) ad Principiam, quod est Epitaphium Marcellae: petunt (Rufinum innuit) et impetrant Ecclesiasticas epistolas, ut communicantes discessisse videantur. Nec multum tempus in medio, succedit in Pontificatu vir insignis Anastasius. Siricium Sanctissimum virum inique culpari, quasi homini haeretico literas communicatorias impartiri non dubitaverit, suo loco apparebit. [Col. 0134C] Rufinus ergo Roma discessit A. D. 398. ante diem XXVI. Novembris, quo Siricius diem obiit, ex Daniele Papebrochio in Propylaeo par. I. pag. 59. et ex Pagio ad eundem annum § 2. alioqui non Siricii, sed Anastasii literas communicatorias protulisset. Baronius eodem A. D. 398. § 1. ubi Siricium ait demortuum die 22. Februarii translationem aliquam hoc die et mense quidem, sed anno insequenti 399. peractam pro die emortuali accepit. V. Bolland. Febr. tom. III. p. 282. Spacium verbis illis Hieronymianis denotatum, nec multum tempus in medio, menses aliquot fortasse complectitur ante demortuum Siricium, eique suffectum Anastasium. Hic enim mox die V. Decembris, quae in diem Dominicam incidit, ordinatus est, ex Pagio A. D. 398. § 5 et A. D. 402. § 16. Itaque Rufinus per mollissimum Flaminiae iter, ut ait Hieronymus initio libri II. Apologiae, Mediolanum primo contendit, ubi Simplicianus Ambrosio, die 5. Aprilis elapsi anni 397. terrae mandato, in cathedra Mediolanensi successerat, ut [Col. 0134D] Auctor est Mabillonius in Museo Italico tom. I. par. II. pag. 115. Rufinus lib. I. suae Apologiae, ab Eusebio Cremonensi interpretationem suam libri Periarchon falsatam contendens, impiam sententiam in suas schedas intrusam, sibi per eundem Eusebium Mediolani recitatam conqueritur: Quum, inquit, hujusmodi sententiam apud Mediolanum (Eusebius) recitaret, et a me quae exigebat, falsa esse dicerentur, interrogatus a quo accepisset exemplaria, respondit, matronam quandam sibi dedisse. Eusebius, qui in praeterito dissidio inter Hieronymum Epiphanio faventem, et Rufinum Johannis Hierosolymitani studiosum, palam, ut dictum est, Hieronymo adhaeserat, postea Romam, priusquam Rufinus hinc discederet, ex Oriente pervenerat. Ejus iter adventumque accurate designant haec verba Hieronymi in libro III. Apologiae pag. 462. Paulinianus et Eusebius POST ANNUM vestrae navigationis profecti sunt. Rufinum initio [Col. 0135A] veris A. D. 397. Nolam adplicuisse probavimus. Quare Eusebius, qui verno tempore, navigationi congruo A. D. 398. in Italiam transmisisse videtur, ineunte aestate ejusdem anni 398. Romae jam aderat, ubi Rufinum suae communionis et consortii participem habuit, priusquam uterque, hic Concordiam, ille Cremonam iturus, Mediolanum proficisceretur. Hoc ipsum Rufinus testatur in lib. I. suae Apologiae. Si hoc, inquit, in meis literis (Eusebius) invenisset, et vere scrupulum aliquem ex ipsa lectione cepisset quum me, sicut ipse nosti, Romae positum, haberet praesentem, continuo utique perquisivisset, et ipsa ad me scripta detulisset, quippe qui usque ad ipsum tempus etiam VIDERE ME, et SALUTARE, et in oratione COMMUNICARE solitus erat. De Eusebio Cremonensi Rufinum hic loqui, nos dubitare non sinunt haec verba Hieronymi contra Rufinum in lib. II. Apologiae: Vociferare et clamita per plateas; non est meus liber; et, si meus est, schedulas inemendatas Eusebius furto abstulit. Matronam, quae Rufini schedas tradidit Eusebio, [Col. 0135B] a quo postea Pammachius et Oceanus eas ad Hieronymum transmittendas, acceperunt, fuisse Marcellam, aperte colligitur ex ejus epitaphio, ut dicam inferius. Hieronymus commentarios suos in Jeremiam et Matthaeum eidem Eusebio nuncupavit.

III. Norisius Cardinalis ubique Rufinum exagitans, Mediolanum haereses suas disseminandi caussa petiisse scribit in Historia Pelagiana lib. I. cap. II. ut Venerium ejusdem Urbis Antistitem in suas partes traheret. Inde postmodum Aquileiam se contulisse, ut Origenianis deliriis patrium etiam solum locupletaret, et Chromatio, alteri Italiae metropolitae, novorum dogmatum virus instillaret, ac pro Catholicae Fidei rudimentis, quae ante triginta annos ab eodem, tunc presbytero edoctus fuerat, ingratas profecto vices rependens, impiissimis erroribus sanctissimum juxta ac doctissimum senem imbueret. Neque vir summus tam atrocia in Rufinum sine ullo teste dixisse contentus, haec statim subjungit: Quis autem heic hominis [Col. 0135C] conatus non execretur, qui uno fere tempore tres primarias Italiae Ecclesias, Romanam, dein Mediolanensem, postremo Aquileiensem Origenianae Sectae adjicere petulantissime pertentavit? Sed vir disertissimus falsam opinionem induisse mihi videtur. Nolim tamen, ut, dum opinionem non probo, ipsi mihi olim benevolo insultare videar. Hoc enim piaculare. Venerius in cathedra Mediolanensi non sedit ante A. D. 400. quo Simpliciani locum implevit. Hic autem Ambrosio successerat, ut dixi, et constat ex Bollandiani operis continuatoribus in Exegesi praefixa tom. VII. Maii. Simplicianum vero, Gaudentium Brixiensem, et Chromatium Aquileiensem, sanctissimos aeque ac doctissimos viros, quos ea tempestate Rufinus utique invisit, Origenianis erroribus faciles aures adcommodare potuisse, absque tantorum praesulum injuria dici nequit, praecipue quum nemo ex illis unquam Rufini consuetudinem fugerit, sed ipse in singulorum perpetua communione vixerit. Beatum Gaudentium, Sancti Philastrii discipulum et in [Col. 0135D] cathedra successorem, Rufinus pridem in Oriente noverat, ejusdemque postea rogatu factum videbimus, ut Clementis Recognitiones ex Graeco in Latinum sermonem transtulerit. Istud iter per Insubres Rufino in patriam suam reversuro, fuit proprium et naturale, ut sic loquar, non indirectum, minus proprium, et ob secretas caussas, homini ex Urbe Roma in Venetiam inferiorem ituro, susceptum. Tunc enim, Ferraria et Venetiis nondum conditis, triplici via Aquileiam perveniri poterat.

Prima litorali, Arimino Ravennam ibatur, unde septem maria Altinum usque navigabantur, ut ait Antoninus in Itinerario. Altino postea iter erat Concordiam, Aquileiam. Illo aevo supra Bononiam Palus intercedebat, quae a Vibio Sequestro Padusa Galliae, a Pado dicta, appellatur.

Secunda via mediterranea, Arimino Caesenam ducebat. Inde Faventiam, Forum Cornelii, Bononiam, [Col. 0136A] Mutinam, Regium, Parmam, Fidentiolam, Placentiam, Laudem, Mediolanum, Bergomum, Brixiam, Veronam, Vicetiam, Patavium, Altinum protendebatur.

Tertia, item mediterranea, Arimino Bononiam, Mutinam, Vicum Serninum et Varianum, Montem Anianum, Ateste, Patavium, Altinum sternebatur. Haec ex probatissimis Tabulis itinerariis Antonini et Peutingeri. Rufinus ex his tribus communibus Viis secundam, ut sibi commodiorem, delegit.

IV. A. D. 399. ad Rufinum in patria morantem scripta fuit, non tamen reddita, Hieronymi epistola XLII, alias LXVI. (Nunc LXXI.) in qua vir Sanctus illi respondet epistolae, quam Rufinus Roma discessurus anno elapso ad eum scripserat. Ait, statim ex elegantia latini sermonis, quo noster epistolam scripserat, sibi quod Rufinus significaverat, patuisse, illum nempe diu Romae versatum, quum linguae latinae, cujus in diuturna peregrinatione oblitus quodammodo fuerat, assuevisset: quod scilicet nonnisi [Col. 0136B] longo tempore fieri poterat: Diu, inquit, te Romae moratum, sermo proprius indicavit. Se non ambigere, ait, quia amor spiritualium parentum ad patriam revocaverit, quem matris defunctae luctus ab ejusmodi itinere averterat, ne magis coram doleret, quod absens vix ferre poterat. Conscientiae deinde suae testem Dominum quum appellasset, post reconciliatas amicitias nullum intercessisse rancorem, quo quempiam laederet, haec statim subjungit: Vera amicitia quod sentit, dissimulare non debet. Praefatiuncula librorum Periarchon ad me missa est (nempe a Pammachio et Oceano) quam ex stilo intellexi tuam esse (nomen enim Rufini aberat) in qua oblique, imo aperte ego petor. Qua mente sit scripta, tu videris: qua intelligatur, et stultis patet. Poteram et ego, qui saepissime figuratas sententias declamavi, aliquid de te, vetere artificio repetere, et tuo te more laudare. Sed absit a me, ut quod reprehendo in te, imiter. Quin potius ita sententiam temperavi, ut et objectum crimen [Col. 0136C] effugerem, et amicum, quantum in me est, nec laesus laederem. Sed obsecro te, ut si deinceps aliquem sequi volueris, tuo tantum judicio sis contentus. Aut enim bona sunt quae appetimus, aut mala. Si bona, non indigent alterius auxilio: si mala, peccantium multitudo non parit errori patrocinium. Haec apud te amice potius expostulare volui, quam lacessitus publice desaevire, ut animadvertas, me reconciliatas amicitias pure colere, et non juxta Plautinam sententiam, altera manu lapidem tenere, panem offerre altera. Haec ad Rufinum Hieronymus subiratus ob suspiciones a Pammachio et Oceano sibi injectas, quasi falsis et subdolis Rufini laudibus in haereticorum patrocinium traheretur; quanquam Rufinianae translationis errores omnino silet. Sub finem epistolae ait, fratrem suum Paulinianum, qui anno elapso 398. cum Eusebio Cremonensi, ad patriam Stridonem iturus, in Italiam trajecerat, nondum illo anno 399. quo haec scribebat, ad se reversum; se putare tamen ab Rufino visum Aquileiae apud Chromatium metropolitam. [Col. 0136D] Addit insuper, se quendam alium presbyterum Rufinum per Romam Mediolanum misisse, atque orasse, ut ipsum Rufinum nostrum, ad quem scribit, suo animo, et obsequio videret. Quisnam fuerit iste Rufinus, et quanto veritatis dispendio celeberrimi scriptores illum cum nostro conflaverint, postmodum disseremus; heic tantum dixisse contenti, ejus iter adventumque Romam evenisse hoc eodem anno 399. biennium scilicet postquam noster inde discesserat. Id probant haec verba Hieronymi lib. III Apol. pag. 462. Paulinianus et Eusebius POST ANNUM vestrae navigationis profecti sunt. Rufinus in caussa Claudii POST BIENNIUM missus. Nos fugit haec caussa Claudii, ob quam Rufinus alter ex Syria Mediolanum properavit, ubi aula Caesarea tunc aderat. Gravissima tamen fuerit, quum Hieronymus pro periculo capitis alieni illud iter contigisse testetur. His in argumento sincerae cum nostro Rufino amicitiae memoratis, [Col. 0137A] epistolae hunc finem imponit: Ceterisque amicis eadem significavimus (nempe ut Rufinum ejus nomine salutarent) ne mordentes invicem, consumamur ad invicem. Jam tuae moderationis est et tuorum, nullam occasionem impatientibus dare, ne non omnes similes mei invenias, qui possint figuratis laudibus delectari.

V. Hieronymus una cum hocce responso ad Rufinum, aliud quoque ad Pammachium et Oceanum responsum misit, ubi Rufini praefatiunculam fusius refutavit, se ab Origeniano dogmate alienum ostendens; novamque librorum Periarchon ab se adornatam versionem, adjunxit. In hac tamen epistola vir sanctus Rufini interpretis nomini ubique pepercit, in quo mitissimi erga Rufinum animi specimen dedit, quod Romani nequaquam voluissent. Hinc factum, ut quae, ex eorundem votis, Hieronymi epistolae deerant, ipsi vivae vocis veluti commentario in vulgus sparserint, nomen Rufini palam eo magis exosum reddituri, quo Hieronymi auctoritas illum gravius premere videbatur. Vide librum III. Apologiae Hieronymianae [Col. 0137B] pag. 467. Immo quia epistola Hieronymi ad Rufinum, de qua supra mentionem fecimus, paullo mitior videri poterat, ipsi nequaquam reddita est, ut hoc pacto altera ad Pammachium per urbem volitans, Rufinum vehementius laederet. Itaque Rufinus de eadem epistola, ad se quidem scripta, non tamen reddita, post simultatem jam eruptam, sero tandem ab suis amicis Romanis edoctus, putavit, eandem ab Hieronymo tunc recens, non olim, quanquam tamen sub falsa nota temporis, jamdudum elapsi, fuisse conscriptam; idque non fortuito, sed dedita opera factum censuit, ut ipse nimirum gravius incusaretur, quasi modestiae Hieronymi, pari modestia respondere noluisset. Verum Hieronymus crimen non redditae epistolae in amicos Romanos his verbis refundit in libro I. Apologiae pag. 363. Ego ille moderatus in epistola publica (ad Pammachium) qui diligenter cavi, ne quid in te dictum putares, scripsi ad te STATIM brevem epistolam, [Col. 0137C] expostulans super laudibus tuis: quam quia Romae non eras, amici mei tibi mittere NOLUERUNT eo quod te dicerent cum Sodalibus tuis indigna nomine Christiano de mea conversatione jactitare: cujus exemplum, huic volumini subdidi, ut scias quantum dolorem quanta moderatione necessitudinis temperavi. Rursus lib. III. Apol. pag. 468. novum quoque me putas finxisse mendacium, ut epistolam ad te meo nomine componerem, quasi olim scriptam, quo bonus esse videar et modestus: quam tu nunquam omnino susceperis. Haec res perfacile probari potest. Multi Romae ejus exemplaria habent ante hoc circiter TRIENNIUM, qui tibi eam mittere noluerunt, scientes quae de meo nomine jactitares, et quam indigna homine Christiano ac nefanda confingeres. Ego scripsi nesciens quasi ad amicum. Illi non reddiderunt ei, quem inimicum noverant, parcentes et meo errori et tuae conscientiae. Et simul argumentaris, quod si talem tibi epistolam scripseram, non debueram contra te in alio libello (nempe in epistola ad Pammachium et Oceanum) multa mala scribere. Hic est [Col. 0137D] totus error tuus, et haec justa querimonia, quod quae nos in haereticos dicimus, tu in te dicta confingis; et nisi illis pepercimus, te putas esse violatum; non enim Rufinus in jam dicta epistola ad Pammachium et Oceanum, nominatim appellabatur.

VI. Quum Hieronymus illo ipso tempore, quo ad Pammachium et Rufinum literas misit, Rufinum alterum in caussa Claudii Mediolanum miserit, qui Rufinum nostrum ejus verbis salutare debuerat, ominari licet, illum eundem Rufinum utramque epistolam superius memoratam ad Pammachium tulisse: a quo postmodum prima, Rufinum sugillans, in vulgus sparsa; altera Aquileiam ad Rufinum neutiquam missa. Pammachium certe his verbis innuit Hieronymus, Rufinum alloquens: tibi eam mittere NOLUERUNT, Aquileiam scilicet, sive Concordiam. Rufinum illum alium, Hieronymi necessarium, a nostro diversum, tunc Romae apud Pammachium, [Col. 0138A] Hieronymi pariter necessarium, nostrique hostem, mansisse, luculenter nos docent Acta Concilii Carthaginiensis apud Sanctum Augustinum in libro II. de Peccato originali cap. III. ubi haec referuntur: Coelestius: dixit Sanctus presbyter Rufinus Romae, qui mansit cum S. Pammachio: Ego audivi illum dicentem, quia tradux peccati non sit. Hoc post Siricii obitum Rufinique nostratis discessum in patriam, sub Papa Anastasio evenisse, testatur initio sui Commonitorii Marius Mercator: Hanc, inquit, ineptam et non minus inimicam rectae fidei quaestionem (quia tradux peccati non sit) sub sanctae recordationis Anastasio Romanae Ecclesiae summo Pontifice Rufinus quondam, natione Syrus, Romam primus invexit. Ergo hic Rufinus, natione Syrus, ex Syria pridem Romam et Mediolanum missus, Pammachio hospiti suo responsum Hieronymi contra Tyrannium Rufinum nostrum natione Italum cum nova translatione librorum Periarchon reddidit, epistolamque ad eundum Rufinum Aquileiam transmittendam: cui tamen a Pammachio [Col. 0138B] nequaquam reddita est. Huetius lib. II. cap. IV. sect. I. § 12. ait, ideo non fuisse transmissam, quia per vecturae moras serius Romam delata fuit. Non redditae epistolae veram caussam accipe. Ob diremtam inter utrunque gratiam, post novam ab Hieronymo paratam librorum Periarchon interpretationem, ejus amici epistolam suppresserunt.

VII. Sed praecipua capita Hieronymianae epistolae ad Pammachium recenseamus. Hieronymus diluere satagit Rufinianam praefationem librorum Periarchon, in qua ipse, ut ornatus et magnificus Origenianorum operum interpres et praeco, ad sidera extollitur. Hanc laudem Alexandriae et Romae a Rufino alias sparsam, contumeliae loco se habere fatetur: Schedulae (sic orditur Hieronymus), quas misistis honorifica me affecerunt contumelia, sic ingenium praedicantes, ut fidei tollerent veritatem. Ait se Origenem duobus in locis laudasse, in praefatiunculis Homiliarum in Cantica, et libri de Nominibus Ebraicis; nusquam tamen [Col. 0138C] de Origenis dogmate se ibi loquutum: Laudavi, inquit, interpretem, non dogmatisten; ingenium, non fidem; philosophum, non Apostolum. Quod si volunt super Origene meum scire judicium, legant in Ecclesiasten Commentarium; replicent in epistolam ad Ephesios tria volumina, et intelligent, me semper ejus dogmatibus contraisse. His consona etiam infra repetit, et in epist. XXXIX. alias LXII. (Nunc LXXXII.) ad Theophilum. Hae tamen excusationes non multum arrident doctissimo Abrincensi Episcopo, Rufini alias haudquaquam studioso, in Origenianis lib. II. cap. IV. sect. I. § 17. Quum enim Commentarios in Ecclesiasten et in Epistolam ad Ephesios magniloquus Doctor, Adamantii scitis interserit, eadem vix semel refellit; immo ne Origenem quidem auctorem laudat: quae si tunc pro falsis habuisset, utique censura notasset: Nam quod dicunt (inquit Hieronymus in prologo libri II. Commentariorum in Micheam) Origenis me volumina compilasse, [Col. 0138D] et contaminari non decere veterum scripta (quod illi maledictum vehemens esse existimant) eandem laudem maximam duco, quum illum imitari volo, quem cunctis prudentibus et vobis placere non dubito. In praefatione ad librum de Nominibus Ebraicis, neminem ait, nisi imperitum negare, Origenem post Apostolos Ecclesiarum esse magistrum. Hieronymus deinde in epistola totus in eo est, ut, contra Rufinum, ostendat, se temere non laudasse Origenem, magnorum virorum exempla sequutum, a quibus auctores, quanquam alias erroribus scatentes, propter ingenium laudari tamen potuerunt: Sic, inquit, beatus Cyprianus Tertulliano magistro utitur, ut ejus scripta probant: quumque eruditi et ardentis viri delectetur ingenio, Montanum cum eo, Maximillamque non sequitur. Fortissimos libros contra Porphyrium scribit Apollinarius; Ecclesiasticam pulchre Eusebius Historiam texuit, dum tamen alter in mysterio Incarnationis erravit, Verbum, non animam, sed solam [Col. 0139A] carnem, adsumsisse somnians, alter impietatis Arii propugnator exstiterit. Postea subjungit: Dum essem juvenis miro discendi ferebar ardore, nec juxta quorundam praesumptionem ipse me docui. Hic manifesto Rufinum carpit, quem sine magistro se literas Graecas didicisse gloriatum, Hieronymus etiam alibi tradit. Itaque ait, se Apollinarium Laodicensem, Didymum, et etiam Baraninam Judaeum audivisse: omnia ab se Origenis scripta esse perlecta, ita ut ejus tamen errores diligenter caverit. Queritur, suas literas olim ad Didymum, quasi ad magistrum scriptas, a quodam ( Rufino ) prolatas fuisse, quanquam nihil praeter honorem et salutationem continerent. Postremo illud urget, se nunquam fuisse Origenistam, sique fuit, se jam esse desinere. Hinc reliquos ( Rufinum ) ad se imitandum hortatur; et, impense laudato Adamantio, illiusque erroribus explosis, ea omnia despicit, quae de adulteratione librorum ejus Rufinus scripto tradiderat; Apologiamque sub nomine Pamphili martyris ab Rufino vulgatam, non Pamphili, sed Didymi, [Col. 0139B] vel alterius foetum esse contendit. Hieronymus hanc epistolam scribens, ait: Centum quinquaginta anni prope sunt, ex quo Origenes mortuus est Tyri. Illum A. D. 253. fato functum ostendit Tillemontius tom. III. Art. XXV. p. 548 et 753. Annis 253. ex sententia Hieronymi adde alios 150 et habebis annos epochae Christianae 403. secundum quidem Hieronymum, qui Eusebii ab se latinitate donati calculos sequitur. Haec epocha quum Dionysianam nostram biennium antevertat, ut alibi notavi, deme illud biennium, et supererit annus 401. Quare particula prope in hoc centum et quinquaginta annorum spatio, secum aliud biennium aufert, unde habemus annum vulgarem 399. quo suam epistolam scripsit Hieronymus. Eandem epocham sic paullo infra confirmat: Cur post quadringentos annos docere nos niteris, quod ante nescivimus? Cur profers in medium, quod Petrus et Paullus edere noluerunt? His verbis innuit ab initio aerae Christianae tunc annos 400. jam elapsos, et 401. in cursu fuisse. [Col. 0139C] Deme duos, quibus epocha Eusebiana nostram vulgarem superat, et habebis annum Dionysianum 399.

CAPUT IV.

Apronianus ad Rufinum mittit exemplar Hieronymianae epistolae in vulgus sparsae. Varia de Aproniano et ejus gente proferuntur. II. Rufini Apologia contra Hieronymi epistolam. III. Ejusdem Apologiae libri I. synopsis, objectiones dogmaticas continens. IV. Rufinus se omnino catholicum, et ab haeresibus Origeni impactis, vacuum fuse demonstrat. V. Apologiae liber II. enucleatur. VI. Varia in Hieronymum a Rufino congesta. VII. Hujus brevior Apologia ad Anastasium.

I.

I. Pammachius, Oceanus, ceterique Rufini aemuli Hieronymianae epistolae exemplaria, in illius dedecus, continuo per manus hominum spargenda curarunt, Romanis, ut fit, in contraria studia interim scissis, quippe aliis Hieronymo, aliis Rufino faventibus. Pro Rufino praecipuus cum Macario eminuit [Col. 0139D] Apronianus. Hic epistolae apographum Aquilejam ad amicum transmisit, quo ex patria sua Concordia apud Chromatium secesserat. Erat Apronianus ex gente Turcia Asteria Aproniana, Romae post saeculorum memoriam nobilissima, quam trabeae Quirinales, Urbanae praefecturae, militaresque et palatinae dignitates numerosa annorum serie decoraverant. Sed splendidissima martyrum purpura longe illustriorem reddiderat; nam Rufina et Secunda sorores, ex hac eadem familia, pro Christiana religione mortem oppetierunt A. D. 257. die 10. Julii. Hunc Apronianum Rufinus ex cultu idolorum ad Christi fidem traduxerat, quem ideo in singulis prologis operum, quae eidem inscripsit, filium suum vocat, qua phrasi, eodem sensu a Sancto Paulino mox usurpanda, Rufinus ostendit, se fidei Christianae eum peperisse, quanquam subinde etiam Melania senior catechesi Apronianum instruxerit, teste Palladio in Historia [Col. 0140A] Lausiaca cap. CXIX. ubi ait de nobilissima femina Romam reversa: Ibi quidem quum esset, beatissimum virum maximae aestimationis clarissimum Apronianum, qui erat Gentilis, catechesi instituit, persuasitque ut contineret etiam cum sua uxore, ejus autem sororis filia, Avita nomine. Hinc patet, Avitam ex Melaniae sorore, cujus nomen nos fugit, ortam fuisse. Idem Palladius cap. CXXXIV. Aproniani filiam, Eunomiam memorat: Vidi etiam beatam Avitam cum ejus marito Aproniano, et eorum filia Eunomia. Sed piis conjugibus fuit etiam filius Turcius Asterius, qui una cum patre baptismi gratiam suscepit, teste Paulino in Natali 13. vers. 260. ubi de Piniano, quem ipse Paulinus Christo genuerat, deque Asterio sic canit:

Eminet hic proprio mihi filius in grege primus,
Ast aliud mihi par lumen in Asterio est,
Quem simul unanimes vera pietate parentes
Infantem Christo constituere sacrum.
Ut tamquam Samuel primis signatus ab annis
Cresceret in Sanctis votus, alente Deo.
[Col. 0140B] Prima puer, Christi sub nomine, murmura solvit,
Et Domini nomen prima loquela fuit.
Jamque parente Deo regnis coelestibus ortus,
Sidereo pariter nomine et ore micat.
Hunc puerum et fratrem fecit pia gratia patri,
Nam pariter sancto flumine sunt geniti:
Quos natura gradu diviserat, hos Deus almo
Munere germanos in sua regna vehit.
Aproniani rogatu multa Graecorum scripta Rufinus latinitate donavit; Homilias Origenis in Psalmos XXXVI. XXXVII. XXXVIII. Gregorii Nazianzeni Apologeticon, Homilias VIII. Basilii Magni, ac Xysti sententias, hasque singulas lucubrationes brevi epistola, seu prologo, ut ipse ait, Aproniano filio suo nuncupavit. Avitam quoque Aproniani uxorem ab Rufino filiam dici videbimus, proptereaquod utrunque conjugem Jesu Christo genuisset. Heic me ad alia properantem sistit clarae memoriae Cardinalis Norisius penitioris antiquitatis scrutator diligentissimus, qui in Cenotaphiis Pisanis Dissertatione IV. [Col. 0140C] cap. II. §. 1. dum gentem Turciam Asteriam Apronianam prisco suo splendori restituit, Apronianum nostrum cum aliis Apronianis junctim enumerans, pene indictum abire sinit. Idem videtur ac Turcius Secundus Asterius Apronianus, A. D. 376. Sacerdos Collegii XV Virorum sacris faciundis apud Onuphrium Panvinium in Commentariis ad librum III. Fastorum pag. 302. qui Norisio natus videtur ex altero Aproniano, qui praefuit Urbi, Juliano imperante A. D. 363; nam tempora congruunt, titulusque Viri clarissimi, quo eum Palladius ornavit. De eo sic cecinit Paulinus in Natali XIII. v. 157:
Apronianum Turciae gentis decus,
Aetate puerum, sensibus canis senem,
Veteri togarum nobilem prosapia,
Sed clariorem Christiano nomine;
Qui mixta veteris et NOVI ORTUS gloria
Vetus est Senator Curiae, Christo NOVUS.
Aproniani majorum Stemma praestat hoc loco explicare: A. D. 311. L. Turcius Secundus Apronianus Consul incerti anni. Ex Panvinio ad Fastos libro III. pag. 296. Grutero pag. CCCCLXXVI. 7. et Norisio Dissert. IV. ad Cenotaphia Pisana pag. 433. A. D. 339. L. Turcius Apronianus Praefectus Urbi. Ex iisdem et Indiculo Praefectorum Urbis apud Aegidium Bucherium in Commentario de Doctrina temporum pag. 240. A. D. 363. L. Turcius Apronianus Asterius Corrector Tusciae et Umbriae et Praefectus Urbi. Ex iisdem. A. D. 376. L. Turcius Secundus Asterius Apronianus Sacerdos collegii XV virum sacris faciundis. Ex Panvinio ad Fastos lib. III. pag. 302. et ex Norisio pag. 435. A Rufino et Melania Seniore ad Christi fidem conversus A. D. 397. A. D. 397. Uxor Avita, sororis ejusdem Melaniae filia. Ex Palladio in Historia Lausiaca cap. CXIX. et ex Paulino in Natali XIII. v. 230. I A. D. 398. Eunomia. Ex Histor. Lausiaca cap. 134. et ex Paulino in Natali XIII. v. 231. Turcius Asterius Apronianus, Una cum patre baptismi gratiam suscepit. Ex Paulino in Natali XIII. v. 270. Haec de Aproniano, Rufini necessario exposui, quia virum nobilitate, doctrina, et veritatis agnitae gloria spectatissimum, scriptores pene silentio praeterierant.

II. Dufinus, accepto exemplari epistolae Hieronymianae ad Pammachium, ratus, quae contra se scribebantur, haudquaquam sibi negligenda, ad cudendum responsum continuo animum adplicuit. Hoc responsum intercidisse arbitratur Huetius in Origenianis lib. II. cap. IV. §. XVIII. et Caveus in Historia sua literaria: in quo errore versari videtur etiam Dupinus tom. III. Bibliothecae, dum Rufini Invoctivas perperam dictas, quae omnium manibus teruntur, contra Apologiam, non vero contra Hieronymi epistolam, scriptas censuit. Sed Rufinus epistolae ipsi Apologiam opposuit, quae sub falso nomine Invectivarum adhuc superest. Epistolae initio quam dixisset [Col. 0141C] Hieronymus: Omittam personas; rebus tantum et criminibus respondebo: neque enim caussae prodest maledicentibus remaledicere, et adversarios talione mordere, hoc idem subsequentibus verbis Dufinus carpit sub ipso limine suae Apologiae: Quia ergo initio hujus Invectionis suae (sic vocat Hieronymi epistolam) promittit se omissurum personas, et rebus tantum et criminibus responsurum; utrunque autem falsum est; nam cui respondeat crimini, quod nullus obtendit? quomodo autem omittit personas, quum interpretem librorum toto Invectionis suae textu indesinenter incuset et laceret? Haec Rufinus, qui etiam in libro II. ait, se Hieronymi Epistolae repondere: apud nonnullos, inquit, fratrum, etiam hanc nobis inurere conatus est maculam, et nunc iterare per LITERAS. Hae literae sunt epistola ad Pammachium. Multa alia consulto praetereo, quando ex his abunde constat, Rufini responsum ad Hieronymianam Epistolam, nequaquam intercidisse, ut viris doctis creditum est. [Col. 0141D] In duos libros Apologiam suam dispescuit Rufinus, quam postea Librarii Invectivarum odioso nomine inscripserunt, nam in lib. I. ipsemet diserte Apologiam vocat: conveniens puto, inquit, huic Apologiae nostrae inserere, etc. Et non multo ante finem ejusdem libri I, concludam Apologiae nostrum primum volumen. Quid? quod ipsemet Hieronymus in lib. III. suae Apologiae pag. 353. idem affirmat: de carnis resurrectione quid sentias, jam in Apologia tua didicimus. Quemadmodum vero Librarii Invectivarum nomen Rufinianae Apologiae indiderunt: ita non solum Dufinus Hieronymi Epistolam contra se scriptam Invectivas et Invectionem vocat; sed Hieronymus ipse in lib. III. Rufini Invectivas appellat. Noster sic initio Apronianum alloquitur: Perlegi scripta tua, Aproniane, fili carissime, quae ab amico et fratre bono (Hieronymo) de Oriente ad virum nobilissimum Pammachium missa, transmisisti ad me. Recordatus sum sermonis prophetici, qui ait: Filii hominum dentes [Col. 0142A] eorum arma et sagittae, et lingua eorum machaera acuta. Verum ad haec vulnera, quae infliguntur ex lingua, inter homines medicus pene nullus est: et ideo converti me ad Jesum, coelestem medicum, qui mihi antidotum potentissimam dedit de Evangelii sui pyxide prolatam, quae vim doloris spe futuri apud se justi examinis, solaretur. Potio ergo ipsa, quam temperavit Jesus, haec erant verba: Beati, inquit, estis quum vos persequuti fuerint et dixerint adversum vos omne malum, mentientes. Gaudete et exultate, quoniam merces vestra multa est in coelis. Sic enim persequuti sunt et prophetas, qui erant ante vos. Hoc se medicamento contentum, de reliquo ait silere decrevisse, sed respondendi ex parte sibi justam necessitatem imponi, proptereaquod nisi haereseos crimen sibi ab Hieronymo impactum repelleret, apud multos fama sua in magno discrimine versari diceretur. Quare, inquit, compellor contra votum meum et propositum respondere, ne forte reticendo, videar crimen agnoscere, [Col. 0142B] quamvis Christiano cetera crimina silendo depellere, exemplo Domini, gloriosum sit. Sed tamen hoc, in Fide, si fiat, maximum scandalum generat. Primus Apologiae liber dogmaticis criminationibus refellendis plerunque versatur. Hunc Rufino auspicari placuit ab initio epistolae, ubi Hieronymus scripsit; Omittam personas, rebus tantum et criminibus respondebo: neque enim caussae prodest maledicentibus remaledicere, et adversarios talione mordere. Rufinus verbis a me superius adductis, quum utrumque falsum esse dixisset, omissa, ut ait, omni ironia, et hypocriseos tergiversatione, quae Deo execrabilis est, se, licet incomtis verbis, et oratione incomposita responsurum profitetur, veniam imperitiae suae a legentibus sibi concessum iri confidens, quia, inquit, non alios accusamus, sed nosmetipsos a maledictis purgare contendimus, et ideo studemus, ut non tantum in nobis sermo, quantum veritas luceat. Illud ante omnia Hieronymum vere dixisse fatetur, nimirum, se non reddere maledictum pro maledicto, hoc satis verum [Col. 0142C] esse contendit; non enim pro maledictis, sed pro benedictis et laudibus convicia et maledicta queritur sibi restitui. Hoc ipsum argumentum identidem urget, se in Hieronymo eloquentiam et studium in Graecis interpretandis laudasse, neque se illius unquam Fidem laesisse contendens. Veniam ab eo deprecatur: Si quid asperius, aut incomtius dicturus est, quia, inquit, imperitum hominem ad respondendum lacessivit, quem sciret non posse per multam dicendi et eloquentiae copiam id agere, ut is, quem laesum vellet ac vulneratum, nec vulneratus videatur esse nec laesus. In summa, qui objectas depellere a se maculas cupit, necessitate sibi responsionis imposita, cogitare jubet, non quam eleganter et ornate, sed quam vere respondeat.

III. Quoniam Hieronymus initio epistolae suae haec verba protulerat: quasi sine me haeretici esse non possint, Rufino haec eadem in praecipuum suae disceptationis argumentum repetere placuit. Quare [Col. 0142D] contra omnes haereses, sibi praecipue, et Origeni, affictas, sacratissimam et perpetuo servatam Fidei suae regulam statim exponit, utque suum dogma de Trinitate, et de Carnis resurrectione catholicum esse tueatur, proprium Aquilejensis Ecclesiae morem, ab se cum baptismo susceptum, aperit, in undecimo Symboli Apostolici articulo, ubi carnis resurrectionem profitemur, pronomen hujus adjungentis, ut errorem exploderet affirmantium, non in propria carne, sed alieno in corpore homines resurrecturos. Sed quandoquidem ipsa res aptius, quam Rufini verbis, explicari vix potest, eandem heic ex parte recitabimus: Ego, inquit, sicut et ipse (Hieronymus) et omnes norunt, ante annos FERE TRIGINTA in monasterio jam positus (Aquilejae) per baptismi gratiam regeneratus, signaculum fidei consequutus sum per sanctos viros Chromatium, Jovinum, et Eusebium, opinatissimos et probatissimos in Ecclesia Dei Episcopos, quorum alter (Chromatius) tunc presbyter beatae [Col. 0143A] memoriae Valeriani (Aquilejensis Metropolitae) , alter Archidiaconus, alius diaconus, simulque pater mihi et doctor fidei fuit. Illi ergo sic mihi tradiderunt, et sic teneo, quod Pater et Filius et Spiritus Sanctus unius deitatis sint, unius substantiae, coaeterna, inseparabilis, incorporea, invisibilis, incomprehensibilis Trinitas, et sibi soli, ut est, ad perfectum nota: quia nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius: et Spiritus Sanctus est qui scrutatur etiam alta Dei, et ideo caret omni visibilitate corporea; sed intellectuali illo deitatis oculo videt Patrem Filius et Spiritus Sanctus, sicut Pater videt Filium et Spiritum Sanctum; nec est prorsus ulla in Trinitate diversitas, nisi quod ille Pater est, et hic Filius, et ille Spiritus Sanctus; Trinitas in personarum distinctione, unitas in unitate substantiae, et quod unigenitus Filius Dei, per quem a principio omnia quae sunt, facta sunt, sive visibilia, sive invisibilia, in novissimis diebus carne et anima humana suscepta, homo factus est, et passus est pro salute nostra. Et tertia die suscitata illa ipsa carne, [Col. 0143B] quae posita fuerat in sepulcro, resurrexit a mortuis: et cum ipsa eadem carne glorificata, ascendit coelos, unde et expectatur venturus ad judicium vivorum et mortuorum. Sed et simili modo nobis quoque spem resurrectionis dedit, ut eodem ordine, eadem consequentia, pari eademque forma, qua ipse Dominus resurrexit a mortuis, nos quoque resurrecturos esse credamus, non nubes aut auras tenues, ut calumniantur; sed haec ipsa, in quibus nunc vivimus, vel morimur, nostra corpora recepturi. Nam quomodo verum erit, quod resurrectionem carnis credimus, nisi in ea vere et integre carnis natura servetur? Absque ullis ergo praestigiis, verae et integrae carnis hujus nostrae, in qua nunc sumus, resurrectionem fatemur. Ita Rufinus ex symbolo Fidei catholicae: quod una cum sacramento baptismi se animo imbibisse testatur. Ceterum symboli dogmata ita urget, ut ex antiquae in Ecclesia disciplinae publico et notissimo documento suam Fidem plenius tueatur; majores enim nostros Aquilejenses gratiam [Col. 0143C] baptismi suscepturos, per se quidem adultos, infantes vero per compares, palam et publice, fidelium populo audiente, symbolum reddidisse, multis veterum testimoniis, et Rufini etiam in Expositione symboli, ostendit vir doctus Geverhartus Elmenhorstius in notis ad Gennadium de Ecclesiasticis dogmatibus cap. LXXIV. pag. 173. illud Gennadii explanans: baptizandus confitetur Fidem suam coram Sacerdote, nimirum Episcopo ejus sacramenti ministro ordinario. Rufinus haec omnia nequaquam dixisse contentus, resurrectionis articulum ab se luculenter et sine ulla ambage explanatum, adhuc amplius explanat, singulare, inquiens, et praecipuum Ecclesiae nostrae (Aquilejensis) mysterium pandens. Etenim quum omnes Ecclesiae post peccatorum remissionem, dicant statim CARNIS resurrectionem, Aquilejenses nostri, pronomine addito, dicebant, HUJUS carnis resurrectionem. Sed heic quoque verba ipsa Rufini praestat audire: Sancta Aquilejensis Ecclesia, Dei spiritu, futuras adversum nos calumnias praevidente, ubi tradit carnis resurrectionem, [Col. 0143D] addit unius pronominis syllabam, et pro eo quod ceteri dicunt CARNIS RESURRECTIONEM, nos dicimus HUJUS carnis resurrectionem, quo scilicet frontem, ut mos est, in fine symboli signaculo contingentes, et ore, carnis HUJUS, videlicet, quam contingimus, resurrectionem fatentes, omnem venenatae adversum nos linguae calumniandi aditum praestruamus. Hoc idem postea in explicatione symboli, Rufinum accurate enarrantem audiemus, et insuper omnes haereses Origeni adscriptas, clare damnantem. Mox omnia jam recitata, isthoc emphatico epiphonemate concludit: Est ne aliquid hac confessione plenius? Est aliquid ista expositione perfectius? Sed nihil, ut video, profuit nobis tanta haec cautela Spiritus Sancti. Haec de articulo resurrectionis in propria, vera, et palpabili, sed incorruptibili carne humana, quae ossibus et membris suis constet, latius adhuc persequitur, ut ab se quamcumque ambiguitatis et suspicionis umbram amoliatur, [Col. 0144A] quasi humanum genus in alia carne et corpore, quam humano, resurrecturum credidisset, aut crederet. Expositis quae Fidem suam de Trinitate, Incarnatione, Resurrectione, secundo adventu, et futuro judicio Salvatoris nostri spectabant, gradum facit ad suam interpretationem librorum Periarchon. Arguebatur Origenes, quasi omnes peccatores, et ipsum etiam Diabolum restitutum iri tradidisset, animas quoque ante creatas esse, quam corpora, easque coelo deductas et corporibus insertas. Ad haec Rufinus, se nihil, ait, pro Origene agere, nec Apologeticum pro ipso scribere, sive enim stat apud Deum, sive lapsus est, ipse viderit; cogi tamen ejus meminisse, quod dum Origenes arguitur, ipse a Hieronymo non jam oblique, sed palam mucrone districto feriatur. Cur interpretationem suam adorsus fuerit, se paucissimis et verissimis absoluturum declarat, licet apud Apronianum, quem alloquitur, quique rem bene norat, hoc supervacaneum fortasse videtur; tamen, inquit, et ignorantes convenit noscere, [Col. 0144B] simul etiam quia et hoc non solum ipse (Hieronymus) sed et omnis schola ejus (Pammachius, Oceanus, Marcella, Eusebius,) jactat de nobis, quod quum aliter promiserimus nos in praefationibus translatures, aliter fecerimus in opere. Ideo non solum ipsis, sed et aliis respondebimus, quibus vel proprius livor mentem, vel criminatio aliena conturbat. Haec produnt, Rufino ex Urbe significatum, multos contra illum signa contulisse. Occasionem ergo suae translationis deberi pandit Macario, in urbe notissimo, non sibi, quasi nimirum opus malo animo interpretandum delegerit, quod neque ipse (Hieronymus) neque alius quis veterum interpretum delegisset. Sic vero crimen suum Macarii umbone defendit: Vir, inquit, fide, eruditione, nobilitate, vita clarus Macarius, quum opuscula adversus fatum vel mathesim haberet in manibus, eaque utili et necessario labore componeret, in aliquantis vero, quia erat perdifficilis materia, de divinae providentiae disserere dispensationibus haesitaret, per soporem, sibi [Col. 0144C] a Domino tale aliquid dicebat ostensum: quod navis et quaedam demonstraretur eminus adventare per pelagus, quae quum portum fuisset ingressa, nodos suae haesitationis absolveret. Exurgens vero quum de visu sollicitus cogitaret, nos supervenisse aiebat in tempore: quibus continuo et opuscula sua et ambiguitatem indicavit et visum. Subinde Macarius ab Rufino sciscitatus, quid de talibus sentiret Origenes, breviter sibi ejus, de singulis quibusque sententias, orat exponi. Rufinus rem factu esse difficilem caussatus, addidit, Sanctum tamen Panphilum martyrem quadam ex parte tale aliquid operis conscripsisse in Apologetico suo. Macarius continuo id sibi poscit in latinum verti, nihil Rufini excusationem moratus, onus propterea detrectantis, quod usum hujuscemodi operis non haberet, et se ad latinum sermonem tricennali jam pene incuria torpuisse affirmaret. Perstitit tamen Macarius deprecans qualicumque sermone notitiam sibi tantum eorum, quae cupiebat, ostendi. Quare tandem Rufinus, precibus et adjurationibus Macarii compulsus, utrumque opus [Col. 0144D] absolvit, in praefationibus fidem suam exponens, protestatus se ita credere, sicut Fides catholica est. Singulis, de quibus in iisdem praefationibus lectores monitos voluit, repetitis, suae Fidei documentum inde habendum esse contendit; ejus salva ratione, se legere, disserere, interpretari secundum illud Apostoli: omnia probantes, quod bonum est tenentes, ab omni specie mala nos abstinentes. Neque se ab aliis admonitum vel coactum haec modo dicere, quae ante non senserit, quum priusquam ab ullo appeteretur, haec de sua fide praefatus fuerit, ita ut prima confessionis suae vox omnem contrarii dogmatis suspicionem procul avertat. In libris Periarchon interpretandis ait se cavisse, ne illa proferret, quae Origeni ipsi essent contraria, non quae ab aliis discreparent, quemadmodum in praefatione se facturum spoponderat: quae de Deo dicuntur, ad Fidem; quae de creaturis, ad rationem pertinere declarat. Se nihil sui [Col. 0145A] protulisse; Origenem, ut Apostolum, aut Prophetam haudquaquam laudasse; Fidem suam praemisisse, quae in omnibus cum ecclesiastica confessione concordet. In interpretando, se Hieronymi exemplum sequutum, suumque propositum palam etiam designasse. Dum mala ex translatione sustulit, bona reddidit, nihil suum addidisse. In quodam loco interpretando, quaestio habebatur in Valentinianos et Anthropomorphitas, Deum corporeum dicentes, et humanis eum membris habituque describentes; heic Rufinus, naturam Dei, nulli visibilem esse sic affirmavit: Aliud quidem est videre, aliter noscere. Videri et videre corporum est, nosci et noscere intellectualis naturae est. Hoc amplius prosequutus, de iis conqueritur, qui ad insidiandum sibi de Oriente transmissi sunt (heic designat Eusebium Cremonensem) qui, ut ait, non solum perversa intelligentia, verum etiam verborum adulterio conati sunt infamare. Ait se nequaquam loquutum de comparatione Patris, aut Filii, sed de [Col. 0145B] ipsa deitatis natura, num ei aptum visibilitatis vocabulum videretur, seque haereticis respondisse, qui Deum visibilem, quia corporeum, dicunt; visio enim proprie corporis est. Quare Origenes visionis appellationem, tanquam suspectam refugiens, melius putavit in natura deitatis, nempe inter Patrem et Filium, illo sermone uti, quem ipse Dominus definivit: Nemo novit filium, nisi pater, neque patrem quis novit nisi filius, hoc pacto ad excludendam occasionem haeresibus, notionem potius in natura deitatis, quam visionem dicens; quum visio occasionem aliquam haereticis praebere videretur. Notio autem inter Patrem et Filium servat indissociabilem veritatem, praecipue Evangelii auctoritate accedente. Ingenue fatetur, se verba, in Graeco incautius fortasse posita, declinavisse, quod ratio, quam exposuit, contra haereses utilis videretur. Hoc tamen judicio legentium relinquit, eorum scilicet, quorum animus ab invidia, favore et odio sit vacuus. Non videri id sibi crimini vertendum, quanquam fortasse otiosum; ubi invisibilitatis [Col. 0145C] aequalitas inter Patrem et Filium et Spiritum Sanctum confirmatur. Ulterius in Schedas suas impia verba, quod supra tetigerat, intrusa fuisse conqueritur. Hoc ut clarius patefiat, utranque lectionem heic junctim repraesentabimus.

I.

Verba genuina Origenianae versionis Rufini.

Quod si requiris a me quid etiam de ipso unigenito sentiam, si, ne ipse quidem visibilem dicam naturam Dei, qui naturaliter invisibilis est; non sibi statim vel impium videatur esse, vel absurdum; rationem quippe dabimus consequenter.

II.

Verba adulterina Origenianae versionis Rufini.

Quod si requiris a me, quid etiam de ipso unigenito sentiam, si, ne ipse quidem visibilem dicam naturam Dei, qui naturaliter invisibilis est, non tibi statim vel impium, vel absurdum videatur esse, quia sicut Filius Patrem non videt, ita nec Spiritus [Col. 0145D] Sanctus videt Filium.

Ob hoc facinus, ut ait, in ecclesia inauditum, acerrime invehitur in Eusebium et Marcellam, neutro tamen pro modestia sua, nominatim expresso. Errore scribentis, aut lapsu sermonis deprehenso, schedas corrigi et emendari voluisset, non falsa interseri, ut vita fratris infamaretur. Quum falsam hujusmodi sententiam Mediolani sibi recitaret Eusebius, et ab se, quae legebat, falsa esse dicerentur, interrogatum a quo accepisset exemplaria, respondisse significat, matronam quandam (Marcellam) sibi dedisse. De ea Rufinus, quaecumque illa est, nihil se dicere scribit, sed sui eam et Dei conscientiae derelinquere. Sibi vero Dei testimonium, Macarii et Aproniani sufficere, qui schedas autographas necdum completas, ab initio legerint, et etiamnum assumentum illud adulterinum servet: Quia sicut Filius non videt Patrem, ita nec Spiritus Sanctus Filium videt. [Col. 0146A] Hoc postquam non solum se nunquam scripsisse, sed et ab alio falsatum indicasset, anathema dicit neganti, quod non ita videt Filius Patrem, sicut Pater Filium, et non ita videt Spiritus Sanctus Patrem et Filium, sicut videt Pater Filium et Spiritum Sanctum. Videt enim, inquit, et verissime videt, sed ut Deus Deum, et lux lucem; non ut caro carnem; sed ut Spiritus Sanctus, non corporeis sensibus, sed virtutibus Deitatis. Siquis haec negat, sit anathema in aeternum. Ex his aperte colligitur, illud assumentum Rufinianae translationi superadditum, non, ut interpreti, sed, ut Origeni, haereseos crimen impingeretur, quasi nimirum illud idem in Graeco repertum, Rufinus ab latina versione resecuisset. Hoc produnt verba Rufini: Memini sane, quod aliquis eorum, quum argueretur falsasse haec, respondit mihi, in Graeco ita haberi, me autem in latino immutare voluisse. Hanc sententiam negat exstare in codice Graeco; et quando etiam exstaret, se nequaquam culpandum, si ab interpretatione sua illam resecuit, quum in praefatiunculis suis [Col. 0146B] diserte spoponderit, se omissurum, quae catholicam religionem offenderent, utpote per haereticos Origenianis scriptis inserta, vel etiam ab ipsomet Origene incaute quidem, non consulto prolata. Se propterea nihil absque promisso vel ratione fecisse, pergit ostendere, in quatuor libris, ab se latinitate donatis, ubi sparsim de Trinitate per singulas paginas disputatur, nullum alium repertum locum, ei similem, quem produxerat. Quare si per omne librorum corpus nusquam sit illa differentia Trinitatis, dici non posse, uno solo capite haeresim ab illo confirmatam fuisse, qui eam mille capitibus expugnaverit. Addit, si in schedis suis illud vere repertum fuisset, ipsummet Rufinum tunc Romae praesentem, et cum Eusebio in oratione communicantem conveniri debuisse, deque errore moneri, ut scripta nondum edita emendarentur: Si hoc, inquit, in meis literis invenisset, et vere scrupulum aliquem ex ipsa lectione cepisset, quum me, sicut ipse nosti, Romae positum, haberet praesentem, [Col. 0146C] continuo utique perquisisset, et ipsa ad me scripta detulisset; quippe qui usque ad ipsum tempus etiam videre me et salutare, et in oratione communicare solitus erat. Contulisset sine dubio mecum de his, quibus videbatur offendi. Inquisisset quomodo a me fuisset prolatum, quomodo haberetur in Graeco. Certe etiam hoc gloriae sufficere sibi putasset, si visus fuisset in dictis nostris vel scriptis fecisse aliquid per se emendari. Aut si furor animi non tam emendare errorem, quam proferre in publicum compulisset, sine dubio nunquam elegisset absentem lacerare, quem potuisset gravius confutare praesentem. Sed istum quia falsi conscientia deterrebat, ad me quidem cujus erant, scripta quae volebat criminari non detulit, sed per domos, per matronas, per monasteria, per singulos quoque fratrum circumfert, quo solo possit conturbare auditu. Et hoc fecit sub ipso tempore, quo confestim ex urbe discederet, nec vel comprehensus facti sui redderet caussas. Eusebium carpit, quod jussu Hieronymi magistri [Col. 0146D] sui, per totam Italiam, turbas sibi excitaverit, conturbarit ecclesias, aures sacerdotum, sive episcoporum polluerit, Rufini modestia, tanquam conscientia abutendo. A discipulo ad magistrum transit, cui objicit novam librorum Periarchon interpretationem ab illo adornatam, omnibus, quae ipse, ut improbabilia praetermiserat, eidem insertis: Ut Romani, inquit, per ipsum cognoscant Origenis mala, et ignorent bona; scripserat enim Hieronymus aliquando ad Vigilantium: Per me Latini cognoscunt omnes Origenis mala, et ignorant bona. Aegre fert, se in haereseos suspicionem adduci, incessabiliter mitti Canes, qui se per urbes, per vicos, per iter quoque transeuntem, calumniarum latratibus insectentur. Tandem ad Hieronymum ipsum orationem suam convertit, qui jamdudum, ut ecclesiarum magistrum in decem locis laudarit Origenem, tunc nondum haereticum. In hoc pressius Hieronymum, quem semper magistrum appellat, exagitare non cessat, censuram [Col. 0147A] immitem exercens in ejus commentarios jampridem emissos super epistolas Sancti Pauli. Sed quum Sixtus Senensis in Bibliotheca lib. VI. Annot. 287. et sequentibus, singulas Rufini accusationes cum Hieronymi responsionibus diligenter adduxerit, eas indicasse sufficiat.

IV. Postquam dogmaticis objectionibus, ut ait, immerito sibi impactis, in priori suae Apologiae libro respondit, in altero varia in Hieronymum congerit. Dolet primo loco jactari, confoederatos esse quosdam Origeni ad perjurium, et istud mysticae traditionis arcanum, absconditum esse in sexto Stromatum. Negat et pernegat, se scire quid sint Stromatum libri, ab Origene scripti, seque illos unquam legisse. Ab omni perjurio se alienum profitetur, et secus sentientibus anathema dicit his verbis: Omnis qui docet quacunque ex caussa pejerandum esse, ego dico quod alienus sit a Fide Christi, et ab Ecclesiae unitate catholicae. Hinc transit ad criminandum Hieronymum, varias ex ejus scriptis sententias decerpens, quas perperam, [Col. 0147B] vel incaute prolatas esse non dubitat, nempe in libris de Virginitate, Christianorum gradus et ordines lacerasse; Ciceroni, Porphyrio, et Barabbae Judaeo operam dedisse, neque illorum lectionem abjecisse, postquam in somnis ad tribunal Judicis raptus, se illam imposterum abjecturum sacramento affirmasset. De his tamen se judicium omne suspendere profitetur: Quia de anima hominis res agitur, de perjurii crimine, de negationis Christi sacrilegio, non potest facilis haberi condemnatio; atque hinc declarat, absentes nec reos, nec interrogatos, non debere facile condemnari; qua in re caussam suam agens ita concludit: Quamvis ergo omnes libelli ejus hoc testentur, et superflua de hoc mea videatur assertio, tamen utendum aliquo speciali testimonio est, ne minus plenum his, qui forte ejus scripta non legerunt, videatur esse quod dicimus. Adversarium graviter increpat, quasi Porphyrio introductore ad logicam uti maluerit, quam illo, qui introducit ad Patrem. Ei [Col. 0147C] crimini vertit, quod per monachos Oliveti quamplurimos Ciceronis dialogos in ipsius Rufini cellulis larga mercede sibi describendos curaverit: quod de Bethleem Hierosolymam veniens, codicem cum dialogo Platonis a M. Tullio latine redditum, ad describendum dederit: in monasterio Bethleemitico partes grammaticas exequens, Virgilium, Comicos, Lyricos, et Historicos auctores pueris, ad discendum Dei timorem sibi traditis exposuerit. Verba, quibus tactus fuerat, quasi se ipsum docuisset, vocat responsione vix digna; Hieronymum doctores suos e Synagoga mercatum (hocque illi saepius exprobrat), se vero majorem et veriorem obtrectationem promeritum, non quod sine magistro didicerit, sed quod magis inter multos et praeclaros magistros diu moratus, nihil dignum eorum vel magisterio vel institutionibus haberet. Ipsum Hieronymum, addit Rufinus, non totos triginta dies Alexandriae, ubi erat Didymus, commoratum, et tamen gloriari praeceptorem habuisse Didymum. Se ibidem sex annis caussa Dei commoratum, [Col. 0147D] et iterum post intervallum aliquot aliis diebus, ubi Didymum aliosque Didymo non inferiores audierit, quos Hieronymus ne de facie quidem noverit, ut Serapionem, Menitem, Paulum Petri martyris discipulum, utque Macarium, Isidorum, et Pambum, omnes amicos Dei, qui eum haec docuerint, quae ipsi a Deo didicissent. Haec non sine rubore se retexere, non quod suo ingenio magistri, sed magis quod suum ingenium magistris defuerit. Hieronymo rursus irriso, quod Barabbae Judaeo, et Porphyrii scriptis nimiam operam dederit, non solum Origenem, effuse olim ab illo laudatum, sed et multas ejus Homilias in latinum versas ostendit. Se non minari quae in se egerit, quum Ambrosium, ut Origenis et Didymi plagiarium, quanquam suppresso nomine, spreverit, et Origenem, ut Apostolum, dogmatisten, et Ecclesiarum magistrum laudibus in coelum tulerit; se habere Hieronymi epistolam, in qua Ambrosius carperetur; [Col. 0148A] eam nolle tamen se publicare ante tempus, quia secretiora quaedam contineat. Ob doctrinam et sanctitatem Ambrosio laudato, juxta hunc, se pulicem vocat: non debere conqueri, si post tantum virum ipse Rufinus carpatur, quem tamen Hieronymus in epistolis ante laudaverat, et in Chronicis Florentio et Bonoso pro vitae nobilitate conjunxerat. De iisdem Chronicis Hieronymum Melaniae nomen erasisse, cum actus suos vidisset districtioris disciplinae feminae displicere. Se nec Hieronymum, nec alium errantem unquam sequutum, sed in virtute Christi Ecclesiam Catholicam sequi, neque ulla sua scripta proferri posse, in quibus vel in juventute errasse convincatur. Hieronymum in Origenis scriptis interpretandis multa sustulisse, idemque a se actum: Scripta mea, inquit, nulla exstant, in quibus error meus aliquis corrigendus sit: Hieronymi vero multa esse contendens. Illum antea damnasse modum interpretandi verbum de verbo, et postea in interpretandis Origenis libris Periarchon hanc ipsam normam, licet inutiliori sermone [Col. 0148B] sequutum. Hieronymum vero in nova sua interpretatione verbum de verbo transtulisse, eosque arguere, qui Origenem haereticum designant, dum tamen adversus eos agit, qui Origenem Catholicum defendunt, quando ipse Rufinus ab eo non culpatur, quod Origenem haereticum sed catholicum fecerit. Apologeticum pro Origene Pamphilo martyri abjudicandum non satis esse affirmare: Non credo, quia martyris sit. Hoc, inquit, si velimus de omnibus scriptorum dicere libellis, quae erit in singulis probatio, si dicam: non est verum; quia Stromatum libri, quos dicis, Origenis non sunt. Unde ipsius esse probantur? Non ex similitudine styli, quia qui falsum facere vult, hunc potest imitari. Ad respuenda scripta Pamphili proferri debuisse, quae reprehensione digna viderentur: Et tunc unusquisque legentium vidisset, quid ibi esset absurdum, quid consequens, quid iniquum, quid certe contra Apostolicas regulas. Sed concesso etiam (quod tamen nequaquam concedit) Apologiam pro [Col. 0148C] Origene, non esse martyris Pamphili, sed cujuscunque unius de Ecclesia, non suis verbis usum auctorem, ita ut vis libri ab auctoris merito pendeat, sed ex Origenis libris exempla posuisse, et quid de singulis sentiat, non suis defensoriis verbis, sed ejus ipsius, qui accusabatur ostendere; ita ut non excusantis auctoritate, sed suis dictis Origenes defendatur, ideoque supervacaneam esse de auctore quaestionem, ubi defensio talis est, quae auctore non egeat.

5. Hieronymus dixerat, Quis prudentium, vel quis Sanctorum aggredi voluit in latinum vertere quod tu ausus es? Ego ipse saepe rogatus a multis, non feci. Ad primum respondet Rufinus, Non continuo qui sanctus et prudens est Latinus, eum linguae Graecae notitiam sufficienter habere, nec sanctitati ejus detrahi, cui deest peregrinae linguae notitia: aut iterum, non continuo si scientiam quis habet Graeci sermonis, etiam voluntatem interpretandi habere, aut etiam si habet, non statim discutiendum, cur ille, qui pauca interpretatus [Col. 0148D] est, non plura, aut non haec, sed illa transtulerit. Ad secundum respondet, non opus fuisse Hieronymum libros interpretari, quorum jam pene omnem continentiam in aliis libris scripserat, licet in Rufino tunc reprehendebat quod ipse ante sub ejus nominis sermone protulerat. Arguit Hieronymi novam Bibliorum interpretationem latinam, ex Ebraeo fonte deductam, quum nemo ante id praestitisset, ob venerationem erga veterem translationem Italicam ex LXXII. Interpretibus derivatam, quam Apostoli ecclesiis Christi tradiderant. Ei crimini vertit quod Susannae historiam, tanquam apocrypham, cum trium puerorum hymno absciderit; LXXII Virorum per cellulas interpretantium unam et consonam vocem. Spiritus Sancti interpretatione prolatam, translationi suae, Judaeo Barabba ad pirante, confectae, postposuerit. De Italica etiam versione, haec quae scribit, notatu digna nobis videntur: Petrus Romanae Ecclesiae [Col. 0149A] per viginti et quatuor annos praefuit. Dubitandum non est, quin, sicut cetera, quae ad instructionem pertinent, etiam librorum instrumenta Ecclesiae ipse tradiderit, quae utique jam tunc, ipso sedente et docente, recitabantur. Hinc occasionem sumit fuse et acriter invehendi in Hieronymum, quod aliam interpretationem ipse confecerit. Frustra ait, illum in hoc confugere ad auctoritatem Origenis, quem ipse condemnet, praeterquamquod Origenes nihil, Hieronymus vero omnes Scripturas ex Ebraeis transtulisset. De Pammachio, ad cujus literas, sibi contra Rufinum scriptas, Hieronymus respondit, Rufinus modeste loquitur. Ait enim: Nondum dico quae sit illa aut qualis epistola. Tamen quoniam viri nobilis Pammachii continet nomen, quid fuisset absurdum, si ei tale aliquid respondisses? Frater, non est temere de alterius opere judicandum; nam et tu ipse nosti quid feceris, quando adversum Jovinianum Romam misi libellos. Quum eos quidam aliter intelligerent, quam ego me [Col. 0149B] dictasse memineram; nonne quum jam a plurimis legerentur, et offenderentur pene omnes, cum quibus etiam tu esse putabaris, exemplaria jam de foro, jam de publico subtraxisti, et haec non ad aliquem alium, sed ad me remisisti; caussam pariter, quia multi scandalum pati videbantur, insinuans, quomodo ego Apologeticum denuo descripsi, et quae aliter intelligebantur, ad intelligentiam rectiorem, prout potui, revocavi. Aequum est ergo, ut quod nobis fieri volumus, aliis faciamus. Sicut enim meos libros mihi remisisti, ut a me emendarentur, ita et ad illum suos remitte: et quod culpabile videtur, insinua, ut et ipse se, si in aliquo erravit, emendet. Tum praeterea et nos jam in multis exercuimus ingenium, et multa jam nobis opuscula desudata sunt. Ille (Rufinus) hoc primum PROPE opus adiit, et fortasse compulsus, et nihil mirum, si fluctuavit in primis. Nec occasio derogandi Christianis captanda est, sed emendationis utilitas requirenda. Sic Rufinus ab Hieronymo ad Pammachii epistolam rescriptum voluisset. In anacephalaeosi totius Apologiae, [Col. 0149C] quam statim pertexit, ad Apronianum conversus, iterum de Pammachio sic loquitur: Cognoscat etiam per te, fili carissime Aproniane, sanctus vir ille Pammachius, cujus epistolam amicus meus (Hieronymus) in invectione vel accusatione hac sua protulit, in Christi adjutorio non studiis, sed innocentiae favendum, nec in caussa veritatis studiose agendum esse magis, quam religiose. Praeceptum est enim Domini, ut non secundum faciem, sed rectum judicemus judicium. Quia sicut in unoquoque minimorum suorum Christus est, qui esurit et sitit et nudus est, et ipse est qui reficitur et induitur, ita in his, qui judicantur injuste, ipse est, qui inique judicatur; et pro his qui odio habentur gratis, ipse dicturus est: Odistis me gratis. Inde paullo acrius instat his verbis: Quomodo Pammachius aestimat hanc caussam et hoc factum suum (instigandi Hieronymum contra Rufinum) in tribunalibus Christi judicandum, quum habeat sua conscientia, quod codices illius (Hieronymi) contra Jovinianum scriptos, qui jam [Col. 0149D] publice legebantur et reprehendebantur, subtraxerit de manibus legentium, et culpantes prohibuerit atque culpaverit, remiserit vero ad ipsum auctorem libros suos, insinuans ea, quae ad reprehensionem venirent, ut vel emendaret, vel rem quoquo modo posset, curaret. Meos vero non codices, sed schedulas imperfectas, inemendatas, furto cujusdam nebulonis et fraude subtractas, sibique delatas, quum me inibi haberet praesentem, mihi quidem non offerret, neque conquereretur, sed increpare quidem, aut etiam arguere dignaretur, vel per amicum certe aliquem, aut etiam per inimicum; sed ad Orientem mitteret et instigaret linguam ejus hominis, qui eam mitigare non poterat. Quid contra religionem faceret, si me praesentem potius convenisset? Intantum ne colloquio ejus videbamur indigni, ut ab eo nec argui mereremur? Paullo infra veniam petit, si asperius, quam debuisset, caussam suam peroravit: Nos autem, quamvis necessitate compulsi respondere nisi sumus ei, qui nos amarissime pulsaverat, attamen [Col. 0150A] pro hoc ipso veniam petimus, siquid forte asperius prosequuti sumus, quia Deus conscientiae nostrae testis est, quod multa plura reticuimus, quam protulimus. Penitus autem silere, contra conscientiam criminati, minime potuimus, quum ipsius pene Fidei suae nonnulli jacturam ducerent silentium nostrum. Ex his postremis eruimus, sicut Romani Hieronymum instigaverant ad respondendum Rufino, sic quoque Romanos Rufinum instigavisse ad respondendum Hieronymo, utriusque partis studiosis discordiarum flammas utrinque spargentibus, bono fine, ut credere par est, quum utrique egregie catholici offendicula pertimescerent, et errores aversarentur. Sed quamdiu heic sumus, ab omni prorsus affectu vacuos undequaque esse non licet: nec mirum, si viri alias sanctissimi et doctissimi humani aliquid patiuntur, id Deo permittente, cujus judicia imperscrutabilia sunt. Rufinus Apologiam pene omnem absolverat, quum monachus quidam ( fratrem enim appellat) Roma Aquilejam profectus, currenti calcar addidit dum [Col. 0150B] Apologiam sibi ab Rufino relectam probavit, unum tantum excusationis locum praetermissum indicans, quem Romae audisset ab obtrectatoribus incusari, ubi Rufinus in praefatiuncula prima librorum Periarchon, de Hieronymo dixerat: In his quae de Origene interpretatus fuerat, nonnulla offendicula esse in Graeco, quae ita tamen interpretando purgaverit, ut nihil in his, quod a Fide nostra discrepet Latinus sermo inveniat. Idem monachus (fortasse Chrysogonus Aquilejensis, Rufini sectator, cui Hieronymus scribit epistolam IX. alias XLIV. et quem carpit circa finem libri I.) addidit, a Rufini aemulis spargi, si ipse versionem Hieronymianam, ut omnis offendiculi expertem probarat, versionem Rufini ergo improbandam, quam ipse omnis offendiculi expertem non reddidisset. Rufinus tamen respondet, ab se praestitum quod Hieronymus ante praestiterat. Sed de ejus scriptis absque malitia et calumnia judicasse: non quid obtrectationi pateret, sed quid prospectus fuerit interpretantis, [Col. 0150C] aspexisse in ejus scriptis ab Hieronymo reprehensum quod ipse ante conscripserat. In fine ait, si Episcoporum synodus libros Origenis damnandos esse decreverit, prius Graece damnandos, ut latine versi damnentur; se demum Catholicae Ecclesiae sententiam contra eosdem Origenis libros amplexurum. Haec summatim ex utroque libro Rufinianae Apologiae recensere visum est.

VI. Rufinus eodem tempore, quo duos superiores libellos ad amicos Romanos misit, aliam breviorem Apologiam pro Fide sua ad Anastasium Pontificem direxit, ut invidiam, sibi apud eundem conflatam, dilueret. Septem capita in ea perpendi possunt, quorum priora quinque respiciunt dogmata Origeni, ut auctori, Rufinoque ut interpreti, adscripta. I. Trinitatem. II. Resurrectionem. III. Extremum judicium. IV. Diaboli damnationem aeternam. V. Animarum originem. In duobus reliquis capitibus de sua agit latina interpretatione et Fide. Sed praestat ipsa [Col. 0150D] Apologiae capita singulatim enucleare.

1. Se accepisse ait, quemadmodum in controversiis de Fide seu de quibusdam aliis, apud Anastasium commotis, sui etiam mentio facta fuisset; ipsum vero Pontificem, velut ab incunabulis per Ecclesiasticae traditionis regulas institutum de homine absente, sibique bene et in Fide et in caritate Dei cognito, calumniantibus auditum non accommodasse. Tamen se post triginta annos parentibus spiritualibus et consanguineis redditum, non posse tam cito illos deserere, ut hanc ob caussam labores iterans, Romam peteret. Quare in suae famae defensionem se aequum putasse ad Anastasium hasce literas scribere: Non, inquit, ut de sancta mente tua, quae velut quoddam Dei sacrarium, aliquid iniquum non recipit, maculam suspicionis abstergerem, sed ut aemulis adversum me forte oblatrantibus baculum quendam tibi confessionis meae, quo abigerentur, offerrem. Ita Rufinus in capite I. ubi et se probe notum Pontifici, neque Romam [Col. 0151A] ad caussam dicendam se ab illo vocatum innuit; immo neque Anastasium hostibus suis faciles aures praebuisse, clare significat.

2. Fidem suam persecutionis haereticorum tempore, quum in Sancta Alexandrina Ecclesia degeret, in carceribus et exsiliis, quae pro Fide inferebantur, alias probatam, illamque se iterum cuicunque probare paratum. De Trinitate se ita credere, quod unius naturae sit, unius deitatis, unius ejusdemque virtutis atque substantiae, nec inter Patrem et Filium et Spiritum Sanctum sit prorsus ulla diversitas, nisi quod ille Pater est, et hic Filius, et ille Spiritus Sanctus, Trinitas in personis subsistentibus, unitas in natura atque substantia. Filium quoque Dei in novissimis diebus natum esse confitetur, ex Virgine et Spiritu Sancto, carnem naturae humanae atque animae suscepisse, in qua passus est, et sepultus, et resurrexit a mortuis, in eadem ipsa carne resurgens, quae deposita fuerat in sepulcro: cum qua carne simul atque anima post resurrectionem adscendit in coelos, unde et venturus exspectatur ad judicium, [Col. 0151B] judex vivorum ac mortuorum. Nihil ad Catholicae Fidei regulas exactius proferri poterat.

3. Ait, se carnis nostrae resurrectionem fateri, integre et perfecte futuram hujus ipsius carnis nostrae, in qua nunc vivimus, non, ut quidam calumniantur, alteram pro hac resurrecturam se dicere, sed hanc ipsam nullo omnino ejus membro amputato, vel aliqua corporis parte desecta; sed cui nihil omnino ex omni natura sua desit, nisi sola corruptio. Hoc promittere Apostolum; haec sibi de resurrectione tradita ab his, a quibus sanctum baptisma in Aquilejensi Ecclesia consequutus fuerat, nempe a Sancto Valeriano metropolita, a Chromatio, et Eusebio; quae, inquit, puto ipsa esse, quae etiam Apostolica Sedes tradere et docere consuevit.

4. Se credere profitetur, judicium futurum, in quo unusquisque recipiat propria corporis, prout gessit sive bona, sive mala; Diabolum etiam aeternis ignibus mancipandum, hocque si quis negat, partem cum ipso [Col. 0151C] aeterni ignis accipiat, ut sentiat quod negavit.

5. Hinc transit ad quaestionem de anima, de cujus origine quum nondum quicquam definitum haberetur, ait, se exspectare judicium Pontificis: audio, inquit, et de anima quaestiones esse commotas: de qua re utrum recipi debeat querimonia, aut abjici, vos probate. Apud quamplurimos Ecclesiasticos tractatores ait, se de hac quaestione diversa legisse, quae ad tres omnino sententias redigit. I. Quosdam, per humani seminis traducem animam diffundi affirmare. II. Alios, a Deo cotidie creari, et formatis in utero corporibus infundi. III. Alios denique, factas jam olim quum omnia Deus creavit ex nihilo, et cotidie in corporibus dispensari. Hoc postremum ait sensisse Origenem, et nonnullos alios Graecorum. De se autem ita subjungit: Ego vero quum haec singula legerim, Deo teste, dico quia usque ad praesens certi vel definiti aliquid de hac quaestione non teneo; sed Deo relinquo scire quid sit in vero, et si cui ipse revelare dignabitur. Ego tamen haec singula et legisse me non nego, et adhuc [Col. 0151D] ignorare confiteor praeter hoc quod manifeste tradit Ecclesia, Deum esse animarum et corporum conditorem. Ex his patet, nulli ex tribus sententiis de origine animae superius adductis Rufinum inhaesisse, quamvis ejus praeexistentiam, ex Origenis, certe non sua, opinione protulerit. Nec solum Rufinum, sed et alios viros doctrina et sanctitate probatos in hac dubitatione per plura saecula fuisse, ubere doctrinae apparatu docet Cardinalis Norisius in Vindiciis Augustinianis cap. IV, § 3. Petrus Halloixius in Origenis defensi lib. IV quaest. IV. pag. 281. aliud esse ait, opinari de rebus dubiis et incertis; aliud illas, ut veras et certas, proferre; aliud item quaestionis alicujus ventilandae caussa varias in medium sententias adducere. Ad haec aliud unam aliquam ab ecclesia non probatam nec definitam proponere, illique adhaerere. Itaque auctor iste contendit, Origenem de animabus nullum dogma constituisse, more [Col. 0152A] asserentis, sed conjecturas varias adduxisse instar disserentis. Sanctus Pamphilus martyr in Apologia, hoc unum dogma Origenem certo tenuisse testatur: Unius substantiae omnes animas et immortales et rationales et liberi arbitrii ac voluntatis. Judicandas quoque esse pro his, quae in hac vita gesserunt, esse itidem factas a Deo, qui universa condidit, et creavit. Idem martyr pro certo habet, Origenem tractasse de animabus ante corpora exsistentibus non asserendo, sed inquirendo, tanquam de re in traditionibus Apostolicis non contenta, necdum ab Ecclesia definita. Rufinus, dici non potest, animas compage corporis antiquiores, secundum Origenem, credidisse, si neque hanc, neque ullam aliam de origine animae sententiam tenere se profitetur, sed hoc unum quod manifesto tradit Ecclesia, Deum esse animarum et corporum conditorem.

6. Ait, sibi nunciatum, contra se ideo disputari, quod quaedam Origenis, rogatus a fratribus, de Graeco [Col. 0152B] in Latinum transtulerit. Putare se tamen, quod omnes intelligant, haec pro solo livore culpari. Si aliquid displicet in auctore, id in interpretem non detorquendum; se in Graecis sensibus verba latina dedisse tantummodo. Sive ergo illis sensibus laus, sive culpa inest, neutrum sibi imputandum. Quinimmo etiam illud in praefatiuncula se adjecisse, ut aliquando decideret, quae non ab Origene dicta, sed ab aliis viderentur inserta, proptereaquod de iisdem rebus alibi catholica et contraria dixisset.

7. Rogat Summum Pontificem, ne factionibus et calumniis, ei ob hoc patiatur invidiam conflari: Quod, inquit, in Ecclesia Dei fieri non licet. Ubi enim simplicitas tuta erit et innocentia, si hic non erit? Se neque Origenis defensorem, neque assertorem, neque primum interpretem esse subjungit; alios ante se id praestitisse, quod ipse postremus praestiterat rogatus a fratribus. Si jubetur ne fiat, jussionem observari debere imposterum. Si culpantur qui ante fecerunt, debere culpam a primis incipere. Demum [Col. 0152C] omnia ita concludit: Ego enim praeter hanc Fidem, quam supra exposui, idest quam Romana Ecclesia et Alexandrina et Aquilejensis NOSTRA tenet, quaeque Hierosolymis praedicatur, aliam nec habui unquam in isto homine (Origene) nec habeo, nec habebo: et si quis aliter credit, quisquis ille est, anathema sit. Reddent autem in die judicii rationem hi, qui offendicula et dissensiones et scandala fratribus propter invidiam solam generant et livorem. Fidem Ecclesiae Alexandrinae post Romanam recenset, quia sexennio ibidem vixerat, et quia Ecclesiae Alexandrinae post Romanam apud omne aevum prius tanta fuit auctoritas, ut Occidentis Ecclesia communionem illius maximi fecerit, consuetudinesque servaverit, ut ex Actis Concilii Aquilejensis, A. D. 381. celebrati, ostendit Caspar Barthius in notis ad Zachariam Mitylenaeum, pag. 294. Hieronymus in epistola LVIII. alias LXVIII (Nunc LXIII.) ad Theophilum scribit: Romanam Fidem Apostolico ore laudatam, cujus se esse participem Alexandrina Ecclesia gloriatur. Gelasius pontifex in epistola decretali, quam nos aliquando sinceram, et ab interpolationibus vacuam edidimus, de eadem Ecclesia sic statuit: Secunda autem sedes apud Alexandriam, beati Petri nomine a Marco ejus discipulo, Evangelista, consecrata est. Huc plane allusit Aeneas Parisiensis initio libri contra errores Graecorum apud Dacherium in Spicilegio tomo VII. quae sedes, inquit, secunda est a prima Romana, ut canonum statuta decernunt. Haec canonum statuta alia non sunt ab epistola Gelasii Pontificis. Rufinus post Ecclesiam Alexandrinam memorat Aquileiensem, in qua tunc degebat, et ubi olim Christi fidem acceperat; ultimo vero loco Hierosolymitanam, ubi diu moratus, et ad gradum presbyteri evectus fuerat. Utramque Apologiam scripsit Rufinus A. D. 400. Hieronymus enim lib. I. suae Apologiae, eodem anno scriptae, pag. 377. haec habet: Compulsus sum ante BIENNIUM brevi libello tuis contra me praeconiis respondere. Hunc libellum ad [Col. 0153A] Pammacnium scripsit A. D. 398. ut supra monstravimus. Has duas Apologias subinde tres libellos, et tria volumina ab Hieronymo dici apparebit.

CAPUT. V.

I. Rufini utriusque Apologiae synopsis, ad Hieronymum mittitur. II. Qui statim ad utramque respondet. III. Apologia Origeniana, quam Hieronymus Pamphilo abjudicat, huic martyri vindicatur. IV. Quaenam Pamphilus scripserit. V. Conjecturae ad Apologiam Pamphilo abjudicandam excussae. VI. Responsio Hieronymi ad accusationes Rufini. VII. Ad alias Rufini accusationes Hieronymi responsa. VIII. Refutatio Hieronymi Apologiae Rufini ad Anastasium papam.

I.

I. Rufinus utramque Apologiam suam cum amicis Romanis communicavit, qui, secundum votum auctoris, eas nequaquam in vulgus sparserunt; sed per angulos, ut ait Hieronymus, suis tantum audiendas ingesserunt. [Col. 0153B] Hieronymus initio libri I. Apologiae id factum ait, ut et simplicium corda percuterent, eique pro se respondendi facultatem auferrent. Rufinus contra ait, se libros suos ad eos tantum misisse, qui verbis Hieronymi laesi fuerant, et non ad plures. Hoc eruitur ex lib. III. Apologiae contra Rufinum. Illud non evasit impune; Pammachius enim et Marcella, quum integrum Apologiarum exemplar obtinere non potuissent, saltem hinc inde praecipua illarum capita studiose corrosa ad Hieronymum festinanter perferenda curarunt, fortasse per Paulinianum ejus fratrem, ex Dalmatia Bethleemum redeuntem. Ut acrius ad respondendum incitaretur, istiusmodi etiam synopsi relatio eorum accessit, quae ab amicis Rufini de Hieronymo vulgabantur. Quare vir Sanctus ubi primum ex amicorum literis et Pauliniani ore se maledice traductum accepit, continuo Apologiam in duos libros distinctam pro se elucubravit, eamque ad Pammachium et Marcellam Romam direxit; utrumque [Col. 0153C] enim Rufinus, praeter Hieronymum ipsum, perstrinxerat. In inscriptione vulgati operis, non Marcellae, sed Marcellino hactenus lectum est: quem Tillemontius tomo XII. pag. 247. Tribunum illum fuisse conjecit, qui A. D. 411. praefuit magnae collationi Carthaginiensi apud Baronium A. D. 410. §. 58. Sed Martianaeus tandem Marcellam pro Marcellino ex codicibus MSS. restituit, in quibus hanc epigraphen reperit: Incipit Hieronymi doctoris egregii adversus tres libros Rufini, calumniatoris invidi, defensio missa Pammachio et MARCELLAE. Summa Hieronymianae Apologiae huc reducitur.

II. Ex Pammachii, Marcellae, et multorum literis se didicisse, accusari in schola Tyranni (sive ab amicis Tyrannii Rufini ) quod libros Periarchon in latinum vertisset, quum tamen ipse Rufinum accusaret, quod eandem versionem adgredi non dubitasset. Impudentes vocat, qui medicum arguunt, quod venena prodiderit. Id ab illis praestari, ut Rufinum, quem, ut pharmacopolam Origenistarum non obscure traducit, [Col. 0153D] non innocentiae merito, sed criminis communione tueantur quasi culpam numerus peccantium minuat, et in personis, non in rebus sit accusatio. Dolet Rufini Apologias contra se scriptas ingeri omnibus audiendas, nec tamen edi, ut, inquit, et simplicium corda percutiant, et mihi facultatem auferant respondendi. Novum esse malitiae genus accusare quod prodi timeas, scribere quod occultes. Se figuratas Rufini laudes repulisse, quia sub amici nomine, inimici insidias deprehenderat. Jam vero id sibi Rufinum in Apologia crimini vertere, quod ante in praefatiuncula librorum Periarchon semel iterumque laudi verterat, quum post reconciliatam simultatem etiam leves suspiciones fugere debuisset, ne quod fortuito fecisset, consulto facere putaretur. Si auctoritatem suo operi perstruebat, laudare potuisse columnas Ecclesiae Hilarium, Ambrosium, Victorinum, Origenis interpretes, quos tamen tacuit, uno laudato Hieronymo, qui se pulicem [Col. 0154A] vocat. De priori sua epistola ad Pammachium et Oceanum scripta, sic loquitur: Teneo epistolas vestras, quibus accusatum me scribitis esse, et HORTAMINI, ut respondeam criminanti, ne si tacuerim, videar crimen agnoscere. Ex his colligimus, non unum Pammachium, sed Marcellam quoque Hieronymo ad scribendum contra Rufinum stimulos addidisse, praeter Oceanum, cujus nomen quanvis exprimitur in Pammachii epistola ad Hieronymum, hic tamen in suis responsis nunquam eum memorat, nec Rufinus vel leviter quidem tangit, cujus rei caussa nos fugit. Addit, se jam respondisse, et quanvis laesum, sic amicitiae jura servasse, ut se sine accusantis accusatione defenderet, quodque unus Romae amicus (Rufinis) objecerat, a multis in toto orbe inimicis diceret jactitatum, ne homini sed criminibus respondere videretur, nunquam enim nominatim expressit Rufinum, sed tanquam de pluribus, loquutus est. Alia insuper congerit, ut Rufini laudes sibi jure suspectas fuisse demonstret, seque apud tacitum lectoris judicium purgatum [Col. 0154B] reddat, ne prior laesisse videatur. Apologias, quas, Rufino contra se scriptas fuisse didicerat, semel et iterum aspernatur, modo enim ludibrii causa TRES libros venustate Attica textos vocat, paullo post responsum illis minatur his verbis: Sed adversus illos libros qui per angulos garriunt, et furtiva accusatione me mordent, quum (libri illi tres) editi fuerint, et de tenebris ad lucem processerint, atque ad nos vel studio fratrum, vel temeritate aemulorum potuerint pervenire, respondere conabor, neque enim magnopere formidandi sunt, quos metuit auctor suus prodere, et tantum confoederatis legendos esse decrevit. (Mox haec quoque subjungit): Nec laesisse contentus quasi adversus elinguem semperque taciturnum, TRES elucubravit libros et antitheses Marcionis de meis opusculis fabricatus est. Hae antitheses, opus erant, in quo Marcion Vetus Testamentum cum Novo, sive discordiam Evangelii cum lege committere ausus est, ut ait Tertullianus, qui toto libro IV. adversus Marcionem, opus refutandum [Col. 0154C] suscepit. Tres libri a Rufino scripti, quos Hieronymus duobus hujus Apologiae prioribus refellit, sunt utraque Rufini Apologia, quarum prima, in duos libros distincta, invadit Hieronymum, Secundam, quae est pro fide ad Anastasium Pontificem, Hieronymus, sibi nondum visam, contra se scriptam pariter vocat, quia in ea sugillatur. Sectatores Rufini Hieronymo succensebant, quod libros Periarchon et ipse vertisset, quanquam, ut noxios et Ecclesiasticae fidei repugnantes, damnaret. His Bethleemiticus senex Pammachium alloquens, ita respondet: TUAE me, frater Pammachi, et TUORUM literae compulerunt, dicentes, illos ab alio (Rufino) fraudulenter esse translatos, et interpolata nonnulla, et vel addita vel mutata ac ne parvam quidem epistolis haberem fidem, misistis exemplaria ejusdem translationis cum praefatiuncula laudatrice mea. His lectis et collatis cum Graeco, ait se illico animadvertisse, ab Rufino interprete meliorem in partem mutata, quae Origenes de Patre, Filio, et Spiritu Sancto impie dixerat; cetera autem dogmata [Col. 0154D] de Angelorum ruina, de animarum lapsu, de resurrectionis praestigiis, de mundo vel intermundis [Leg. intermundiis ] Epicuri, et de resurrectione omnium in aequalem statum, vel a Rufino ita plene conversa, ut habebantur in Graeco, vel de commentariis Didymi exaggerata firmiora fuisse posita, ut qui in Trinitate Catholicum legerat, in aliis haereticum non caveret. Post Rufini translationem et suam inter se comparatas, in prima, ait, laudem auctoris, in secunda vituperationem contineri. Cur Origenem in quibusdam ante laudasset, se docuisse scribit in epistola ad Pammachium; tunc, interpretationis suae caussam reddidisse, ne scilicet impius, quasi pius Ecclesiis traderetur. Septuaginta libros Origenis, ut Rufinus aiebat, se in latinum vertisse fatetur, nec tamen de ullo opere suo Romam commotam. Ego, inquit, per tot annos tam multa convertens nunquam scandalo fui; tu (Rufine) ad PRIMUM et solum opus, ignotus [Col. 0155A] prius, temeritate factus es nobilis. Rufinus ante suum reditum in Italiam, nihil unquam in literas miserat, huc tamen reversus ante libros Periarchon Regulam Sancti Basilii latio donavit, sed quum Abbatis Pinetensis privato usui conscripta, nondum passim innotuisset, Hieronymus primum et solum opus a Rufino confectum, translationem librorum Periarchon existimavit.

III. Hieronymus Pamphili Apologiam a Rufino latine conversam, totis viribus semel atque iterum invadit, ut magni nominis patrocinio Origenem spoliet. Rationes a Norisio in Dissertatione de Synodo V. cap. XIII. magnopere exaggeratas, quae Apologiam martyri abjudicant, paucis complectar, additis pro Pamphilo, Rufinoque responsis, praecipue illis, quae in Apologiae suae Quaest. VII. sive pag. 132. operum editionis Basileensis apud Henricpetrum anni 1601. edidit Mirandulae Comes Jo. Picus, vel Phoenix, qui ob eandem etiam Apologiam a Roberto Cardinali Bellarmino Ecclesiasticis scriptoribus adnumeratur, [Col. 0155B] ut vir ingenio et doctrina pro aetate maximus. Haec responsa nunc certe Christianae religionis plurimi intersunt, quia impios nefandosque nostri temporis Arianos, et singulatim Christophorum Sandium, mortalium impudentissimum, tanti martyris praesidio exarmant. Hos enim urit, Servatoris nostri divinitatem et homoousion in Apologetico Patris Antenicaeni disertissime adstrui. Hoc idem egregie animadvertit strenuus defensor Fidei Nicaenae Georgius Bullus, qui sect. II. cap. IX. §. 20. pag. 207. iterumque cap. XIII. §. 3. pag, 263. omne studium in eo posuit, ut opus illud Pamphilo vindicaret. Ergo Hieronymum audiamus lib. I. Apologiae pag. 357: Sex libros, ut ante jam dixi, Eusebius Caesareensis episcopus, Arianae quondam signifer factionis (quem tamen ab hoc crimine vindicat Cellerius) pro Origene scripsit, latissimum et elaboratum opus: et multis testimoniis adprobavit, Origenem juxta se Catholicum, idest juxta nos Arianum. Horum tu primum [Col. 0155C] librum vertis sub nomine martyris. Et miramur, si me homunculum parvi pretii, Origenis laudatorem velis, quum martyri calumniam feceris. Paucisque testimoniis de Filio Dei et Spiritu Sancto commutatis, quae sciebas displicitura Romanis, cetera usque ad finem integra dimisisti, hoc idem faciens in Apologia quasi Pamphili quod et in Origenis Periarchon translatione fecisti. Si iste Pamphili liber est, de sex libris quis erit primus Eusebii? In ipso volumine, quod tu Pamphili simulas, sequentium librorum facta mentio est. In secundo quoque et reliquis dicit Eusebius quid in primo libro ante jam dixerit, et quod eadem repetere non debeat. Si totum opus Pamphili est, cur reliquos libros non transfers? Si alterius, cur nomen immutas? His consona habet lib. II. Apologiae cap. IV. pag. 407: Vir doctissimus Eusebius (doctissimum dixi, non Catholicum, ne more solito mihi et in hoc calumniam struas) per sex volumina nihil aliud agit, nisi ut Origenem suae ostendat Fidei, idest Arianae perfidiae: et [Col. 0155D] multa ponit exempla, et hoc constanter probat. Sic Hieronymus. Num istud opus, sex volumina, seu libros complexus, alicubi adhuc supersit, omnino ignoramus. In synopsi, quam exhibet Photius cod. CXVIII. inque libri I. versione latina, a Rufino confecta, nullum certe Arianae perfidiae vestigium deprehenditur: sique Arianum virus in eadem Apologia, quam Photius criticorum princeps diligenter excussit, revera delituisset, nulla profecto caussa erat, cur ipse, Ario, et Origeni alias minime blandus, id silentio praeterire debuisset. At vero non unus Eusebius, ut Hieronymus censuit, sed Eusebius simul et Pamphilus conjunctis studiis Apologiam, pro maxima ejus parte, scripserunt. Hoc disertim testatur qui omnium optime rem novit Eusebius ipsemet lib. VI. Hist. Eccl. cap. XXXIII. Quaecumque vero, inquit, de illo (Origene) necessario cognoscenda sunt, ea petere licet ex Apologia, quam pro eo ego et Sanctus nostri temporis martyr Pamphilus CONSCRIPSIMUS, quam quidem nos, [Col. 0156A] propter malevolos quosdam accusatores, COMMUNI studio atque opera junctim elaboravimus. Rufinus lib. VI. Historiae Eusebianae cap. XXIV in fine hoc ipsum ita contraxit: Quae tamen (Gesta Origenis) agnosci possunt ex ea, quae scripta a Sancto Pamphilo martyre Apologia pro ipso una mecum. Eusebii locum explicat Photius, qui saeculo IX. totam Apologiam legit. Ait enim codice CXVIII. supra indicato: Lectus est Pamphili martyris et Eusebii pro Origene codex. Tomi autem sunt sex, quorum quinque a Pamphilo in carcere degenti, praesente etiam Eusebio, elaborati sunt. Sextus autem posteaquam gladio martyr vita privatus migravit ad Deum, quem concupiscebat, ab Eusebio denique est absolutus. Antea Photius cod. CXVII. recensuerat scriptorem anonymum, qui aliam Apologiam pro Origene condidit, in primis Pamphilum martyrem et Eusebium sequutus: Prae ceteris vero (ait) Pamphilo martyri innititur et Eusebio. Atqui scriptor ille non fuit certe Arianus, [Col. 0156B] qui, teste Photio, de Sancta Trinitate nihil erratorum adfert. Quin etiam hoc asserit de Origene, nihil eum, quod quidem ad dogma de Trinitate attinet, errasse. In hoc articulo eandem plane rationem et methodum servat, ac Apologia, sub Pamphili nomine a Rufino latine edita. Ergo haec ipsa Rufini translatio codicem Pamphili, quem Anonymus, in articulo de Trinitate catholicus, Graece legit, fideliter exprimit. Nec puto quenquam eatenus divinationibus indulturum, ut Rufinum dicat, non ex suo tantum sed ex omnibus, quotquot erant, exemplaribus Graecis, Arianismum delevisse, quo facilius Eusebii librum Pamphilo martyri supponeret. Quis hoc unquam dicat, aut credat? Haec manifeste produnt, Origenis Apologiam recte Pamphilo adscriptam, si Pamphilus perinde ac Eusebius in ea condenda laboravit. Adde, Socratem lib. IV. cap. XXII. totam uni Pamphilo dare. Verba ejus haec sunt, meminit quoque illius (Gregorii Thaumaturgi) Pamphilus martyr in iis libris, quos pro Origene elaboravit. At vero lib. III. [Col. 0156C] cap. V. Pamphilum juxta ac Eusebium, utrumque communiter pro Origene insignibus libris Apologiam scripsisse tradiderat; quippe duorum opus modo utrique, modo alterutri adscribebatur. Certe Synadicon saeculi VI. a Christiano Lupo vulgatum, cujus auctor ubique Origenem pulsat, Eusebium citat in opere apologetico pro Origene. Sed martyris et ipsius Eusebii Caesareensis nominibus praenotari testatur epistola CXCVIII. apud Baluzium in Nova collectione tomo I. pag. 895. Jam videmus quo evadat Hiero nymi argumentatio adversus Apologeticum, a Rufino translatum, ubi ait: Si liber PRIMUS non Eusebii, sed Pamphili est, de SEX libris quis erit PRIMUS Eusebii? Is erit liber Pamphili. Sed alia ratio librum primum uni Pamphilo vindicat. Eam accipe; sed Picum pro eo loquentem prius audire necesse est. Eusebius apud Hieronymum, inquit Picus, probare conatur, Origenem fuisse Arianum. Atqui in Apologetico Pamphili nihil aliud agitur, quam ut probetur, Origenem [Col. 0156D] non fuisse Arianum, quaeque haeresim Arii confirmantia, in ejus libris occurrunt, non ab illo scripta, sed ab Arianis intrusa. Ergo omnino diversus sit liber iste ab illo necesse est, qui contrariam caussam tuetur. Porro librum hunc primum Apologiae, in sex libros distinctae, solus Pamphilus scripsit, teste Hieronymo in Catalogo, quem is ante decennium ediderat, adeoque tempore puro, necdum ab ulla cum Rufino inimicitia turbato. Ait enim cap. LXXV. Pamphilus scripsit ANTEQUAM Eusebius Caesareensis scriberet, Apologeticum pro Origene, sive, ut qui est liber primus Apologiae in sex libros postea distinctae. His verbis Hieronymus in antecessum explicavit quod postea scripsit cap. LXXXV. ubi inter Opera Eusebii hoc legitur: Apologiae pro Origene libri sex. Hujus Apologiae quatuor subsequentes libros Pamphilus et Eusebius postmodum collatis studiis una scripserunt in carcere. Pamphilo denique martyrii gloria coronato, totum librum sextum de suo [Col. 0157A] Eusebius adjunxit, quem unum pro Eusebiano Gelasius I. pontifex agnovit in Decreto, a nobis sincere edito, dum cap. III. de Eusebio ait: Quod in laudibus atque excusatione Origenis Schismatici UNUM conscripserit LIBRUM. Non ergo sex, sed unum tantum, nempe sextum librum de suo Eusebius procudit. In Synodo VII. oecumenica Actione V. apud Labbeum tomo VII. pag. 367. Antipater Bostrorum episcopus Apologiam Eusebii, non Pamphili, refutasse traditur, quia, ut puto, hunc unum librum sextum refutavit; quae enim ex Sermone primo contradictionum Antipatri recitantur, praeexistentiam animarum refellunt, de qua Pamphilus omnino silet. Floruit Antipapater A. D. 460. ex Norisio in Dissert. de Synodo V. cap. XIII. Is in caussa esse potuit, cur postea Gelasius A. D. 494. in Decreto eundem librum unum notaverit. Jam patet, cur uni Pamphilo, et non etiam Eusebio unus liber primus tribuatur. Pamphilo quoque tribuit Gennadius, ut postea monstrabo. Ad haec antiquissimus auctor Praedestinati, quem ante natam [Col. 0157B] Eutychii haeresim, hoc est ante A. D. 447. prodiisse constat, quemque alii Primasio, alii Arnobio juniori adscribunt (qua de re vide praefationem tomi I. Operum Sirmondi §. 7.) ipsum Apologeticum uni Pamphilo hisce verbis tribuit cap. XXII. Quicunque usque hodie Origenem legit, si prudenti eum novit recitatione distinguere, deprehendit loca ab haereticis maculata: quod ita esse Pamphilus in suo Apologetico declaravit. Rursus cap. XLIII. sic loquitur: Hic (Pamphilus) EDIDIT Apologeticum et omnia, quae Catholici ignorantes mentiuntur, exclusit, ostendens, ea, quae reprehensibilia inveniuntur in ejus opusculis, Origenis non esse. Hic auctor scripsit post concertationes hac de re inter Hieronymum, Rufinumque editas, et tamen Rufini de Pamphilo sententiam amplecti maluit. Jo. Trithemius in Catalogo cap. XLVII. et Baronius etiam A. D. 256. §. 40. ab hac sententia nequaquam discedunt. Quum vero universae Apologiae maxima pars, sive toti libri quatuor, primo, et sexto intermedii, [Col. 0157C] duos simul Eusebium et Pamphilum indiscriminatim auctorem haberent, sextusque insuper totus esset Eusebii, haud mirum est, si Eusebius, omnium conditor ab Hieronymo aliisque interdum dictus, sive etiam creditus. Post Synodici auctorem, et Photium, Nicephorus Callistus lib. X. cap. XIV. mixtim totos sex libros Pamphilo perinde ac Eusebio propterea adsignavit, quod omnes in uno codice junctim, non separatim occurrerent. Nec sane primum a quinque reliquis avelli oportuit, si in omnibus unicum argumentum duo auctores simul tractabant, adeoque totum opus generatim Pamphili et Eusebii pro Origene Apologia dici jure et merito potuit. Tot rationum momenta suis omnino calculis adprobavit Lucas Holstenius in notis Mss. ad Catalogum Bellarmini, ubi de Origene agitur: Imo, inquit, primus liber indubitate est solius Pamphili. Ceteri Pamphili simul et Eusebii, nimirum excepto ultimo, qui est solius Eusebii.

IV. Aliam Hieronymi conjecturam examinemus. Liber primus sub nomine Pamphili a Rufino translatus [Col. 0157D] subsequentes quinque commemorat. Ergo omnes ab uno ingenio Eusebii prodierunt; non enim Pamphilus primi auctor solus reliquos etiam tanquam suos, commemorasset. Hoc tamen unde viro magno exciderit, ignoratur. Nam in Pamphili Apologetico adhuc superstite, nulla prorsus subsequentium librorum fit mentio: neque eam faciendi ulla fuit caussa, quum in uno libro suo, undecunque absoluto S. martyr Pamphilus argumentis suo tempore in Origenem excitatis, plene respondeat, vir scilicet Adamantii usque adeo studiosus, ut maximam partem Origenis voluminum sua manu descripserit, inquit Hieronymus in Catalogo cap. LXXV. Norisius in Dissert. de Synodo V. cap. XIII. Hieronymum ait loqui de libro I. non prout corruptus fuit a Rufino, sed prout in autographo Caesareensi exstabat. Vereor tamen, ut hoc verum sit. Verba ejus haec sunt in Apologiae lib. I: In ipso volumine, quod tu [Col. 0158A] Pamphili simulas, sequentium librorum facta mentio est. Atqui volumen, quod Pamphili a Rufino simulari dicebatur, est idem ipsum, quod Rufinus vulgavit. Sua enim versione latina hoc simulare creditus est, quanquam nec simulavit quod revera asseruit. Quod vero subjungit Stridonensis Pater: In secundo quoque et reliquis dicit Eusebius quod in primo libro ante jam dixerat, et quod eadem repetere non audeat; hoc Pamphili caussam nequaquam evertit; in secundo enim et posterioribus libris mentio primi utique fieri potuit, immo et debuit, quum hic primus jamdudum ab solo Pamphilo, postmodum quatuor reliqui ab Eusebio simul et Pamphilo, sextus denique ab solo Eusebio conscripti fuissent. Caussa quam Hieronymus a Rufino sciscitabatur, cur primum dumtaxat, et non quinque reliquos transtulisset, haec fuit, quia non Eusebii simul et Pamphili, sed unius Pamphili indubitatum pro Origene testimonium, per se integrum et completum, producere voluit. Hinc nulla libros reliquos, ab utroque, non ab uno Pamphilo [Col. 0158B] scriptos, transferendi necessitas fuit. Quid? quod idem Rufinus in prologo suo ad Macarium se unicum Apologetici librum sibi vertendum proposuisse testatur? librum ejus (Pamphili) quem pro Origene in Graeco scripsisse traditur, transferri tibi poposceris in latinum. Non libros, sed librum memorat. Verba scripsisse traditur, nobis ostendunt rem omnium vulgatam, communique traditione notissimam, adeoque tunc primum haud sane confictam.

V. Haec repraesentare visum est, ut intelligatur, Pamphilum martyrem ex Apologiae possessione hucusque non dejici. Jam reliquas conjecturas ad examen vocemus. Eusebius tres libros scripsit de vita Pamphili, in quorum ultimo haec tradit: Ipse quidem PROPRII OPERIS nihil omnino scripsit exceptis EPISTOLIS, quas ad amicos forte mittebat, intantum se humilitate dejecerat. Ex Vita Pamphili, nunc deperdita, haec Hieronymus lib. I. Apologiae pag. 359. quibus de suo ista subjungit: Defensor Origenis, et laudator Pamphili [Col. 0158C] (Eusebius) dicit Pamphilum nihil omnino scripsisse, nec PROPRII quicquam condidisse SERMONIS: et hoc dicit, jam Pamphilo martyrio coronato, ne habeas suffugium, post editos ab Eusebio libros, hoc Pamphilum scripsisse. Utrum verba proprii operis, et proprii sermonis discrimen aliquod in Graeco Eusebii contextu fuisse prodant, puta propriae doctrinae, quum nobis desit ipsum opus Eusebii, divinare non possumus. Interim certe Eusebius non dicit, Pamphilum nihil operis, sed nihil proprii operis condidisse, et ejus Apologia nihil habet PROPRII operis, sive doctrinae, quandoquidem contra malam doctrinam, Origeni objectam, veram ejus doctrinam, ipsis Origenianis verbis expressam, opponit, ut ex utriusque mutuo collatae discrimine clare evincatur, Origenis scripta ab haereticis fuisse corrupta, quum hanc unam quaestionem pertractet, fuerintue libri Origenis corrupti, necne: quod non est proprii operis aliquid condere. Ad haec qui ipsum Epistolas scripsisse testatur, utique etiam testatur, eum aliquid proprii [Col. 0158D] sermonis scripsisse. Ideo enim Eusebius adjecit: EXCEPTIS Epistolis, quod hae proprii sermonis essent; et fortasse id addidit, ut hoc idem opus exciperet. Hinc Hieronymus epistolarum auctores scriptoribus Ecclesiasticis adnumeravit, uti praeter Apostolos, Ignatium, Polycarpum, aliosque. Atqui Pamphili Apologeticus, integris locis Origenianis constat praeter initium, quod nihil aliud est, quam Epistola ad Confessores. Quare id quod in hoc opere ad Pamphilum pertinet, Epistola potius dici potest, quam liber. Aliud opusculum Pamphili martyris, sed non proprii sermonis, sive doctrinae, est expositio capitum Actuum Apostolorum, nuperrime editum ab amico nostro V. C. Domno Bernardo de Montfaucon in Bibliotheca Coisliniana pag. 78. Eam antea sub ementito nomine Euthalii Episcopi Sulcensis ediderat alter amicus noster Laurentius Zacagnius in Monumentis Ecclesiae Graecae pag. 428. Hujus expositionis cum Apologia [Col. 0159A] comparatio. Pamphilum utriusque auctorem esse omnino confirmat, licet latinam tantum Apologiae versionem habeamus. Nec ceteroqui Hieronymus Apologiae stilum Eusebiano conformem esse pronunciavit: et sane lector discrimen aliquod intercedere non diffitebitur. Haec eadem Pamphili opuscula fortasse comprehendi quodammodo possunt nomine Indicum librorum Origenis, quos Eusebius lib. VI. Histor. cap. XXXII. a Pamphilo scriptos fuisse testatur. Revera enim Indices, sive excerpta doctrinae Origenianae et in Sacram Scripturam, continere videntur.

VI. Pro Pamphilo Hieronymus ipse adducebatur, qui ante decennium in Catalogo suo Apologiam pro vero foetu Pamphili memoraverat, Graece conscriptam, necdum a Rufino in latinum sermonem conversam: tunc enim Hieronymus nullum imposturae vestigium, nulla mendacia, nullasque haereses in exiguo libello deprehenderat, alias auctore Catholico et martyre dignum certe non judicasset. Quin [Col. 0159B] eum legerit, dubitari nequit, quum in prologo Catalogi se excuset, si eos praetermisit, quorum scripta non legit. Hieronymus hoc argumento pulsatus, respondet lib. II. Apologiae I. pag. 419. se in hoc a Rufino, qui codicem communicaverat, falsum fuisse: Posui et hunc librum a Pamphilo editum, ita putans esse, ut a te et tuis discipulis fuerat divulgatum. Itaque fraudem tuam errori meo imputare non debes. At alibi non in Graeco, sed in Latino contextu fraudem a Rufino commissam dicit, et generatim dicit. Rufinus tamen haec omnia diluit in epistola, nunc deperdita, contra quam librum III. suae Apologiae scripsit Hieronymus. Ego vero puto, fraudem illam, siqua fuit, in inscriptione, non in contextu operis indicari. At si Hieronymus postea codicem reperit, a librariis solo Eusebii nomine praenotatum, contra est Eusebius ipse, qui illum non sibi solum, sed Pamphilo etiam adscripsit: neque Photius in Graecis hujus Apologiae codicibus, qui ejus aetate supererant, ullum [Col. 0159C] ex erroribus deprehendit, quos Hieronymus generatim ait se deprehendisse, quosque in latina translatione a Rufino sublatos fuisse conqueritur. Hic idem S. Pater ante finem ep. XLI. alias LXV. ad Pammachium et Oceanum multis aliis variisque inter se conjecturis librum Pamphilo abjudicare conatus fuerat, quas paucis recensere non pigeat.

1. Ait, ab amicis et sectatoribus Origenis conflatum sub nomine Pamphili, ut Adamantium testimonio martyris ab infamia vindicaret. Hanc conjecturam postmodum parvi fecit, dum alias ab hac diversas excogitavit.

2. Ex collatione stili agnosci non posset, ait, utrum sit Pamphili, quum aliud ejus opus non reperiatur. De aliis Pamphili scriptis superius jam dixi: et si opus genuinum comparatione stili nosci non potest, non ideo in dubium verti debet. Sed nec Hieronymus stilum Apologiae Eusebiano conformem esse dicit.

3. Sex librorum Apologiae Eusebii principium contineri, [Col. 0159D] ait, in Apologia, quae Pamphilo adscribitur. Non tamen Eusebii, sed Pamphili principium illud esse monstravimus.

4. Quum Eusebius et Pamphilus inter se ita convenerint, ut unus ab altero cognomen acceperit, illi ab se invicem dissentiae non potuerunt, ut Eusebius Origenem probarit Arianum, Pamphilus vero Catholicum; sed in carcere simul pro una causa fidei catholicae detentos fuisse certissimum est. Quod si postea Eusebius alio abiit, haud inde consequitur, Pamphilum non scripsisse quod scripsit, immo vel hinc patet, librum Pamphili alium esse a libris Eusebii.

5. Hinc adstrui, Apologiam non Pamphili, sed Didymi opusculum esse. Hanc quoque sententiam postea deseruit.

6. Vel saltem cujuslibet alterius, qui ex principio sex librorum Eusebii illam compegerit, reliquis [Col. 0160A] libris inter se postea compactis. Rei veritas firma consistit, etiamsi principium sex librorum sit Pamphili, ceteri Eusebii.

7. Concedit, opus esse Pamphili; sed necdum martyris, qui tamen postea martyrio suo errorem Origeni defendendo impensum deleverit. Hoc tamen eo imbecillius est, quod Pamphilus ex Photio codice CXVIII. opusculum in eodem carcere scripserit, in quo A. D. 307. postquam tormentorum vim subiisset, clausus fuerat, teste Eusebio de martyribus Palestinae cap. VII. Quare ex more illius aevi tunc erat vere martyr. Deinde biennio serius extremum martyrium subiit.

Sed ipsa verba Hieronymi, licet fusiora, exhibeamus, ut conjecturarum pondus facilius ex se patefiat: Quod Pamphilum proferunt laudatorem ejus (Origenis) gratias illis (Rufino) ago meo nomine, quod dignum me putaverunt, quem cum martyre calumniarentur. Si enim ab inimicis Origenis libros ejus (Origenis) dicitis esse violatos, ut infamarentur, quare mihi [Col. 0160B] non liceat dicere, ab amicis ejus et sectatoribus compositum esse sub nomine Pamphili volumen, quod illum (Origenem) testimonio martyris ab infamia vindicaret? Ecce, vos emendatis in Origenis libris quod ille non scripsit: et miramini, si edat aliquis librum, quem ille non edidit? Vos in edito opere potestis coargui. Ille (Pamphilus) qui nihil aliud edidit, facilius patet calumniae: date quodlibet opus Pamphili: nusquam reperietis. Unde igitur sciam, quod Pamphili sit? Videlicet stilus et saliva docere me poterit. Nunquam credam, quod doctus vir primos ingenii sui fructus quaestionibus et infamiae dedicarit: et ipsum nomen Apologetici ostendit accusationem; non enim defenditur, nisi quod in crimine est. Hucusque Hieronymus, cujus verba hoc loco Tillemontius me praerumpere cogit, qui in Commentariis Historiae Ecclesiasticae tom. V. pag. 750. Hieronymum mirari se ait, quod quum libro I. et II. Apologiae suae Pamphili opusculum vocasset primum sex librorum Eusebii, postea [Col. 0160C] semel iterumque, ut videbimus, sexti libri Eusebii principium vocaverit. Qui fuerat primus, cur jam dicitur sexti principium? Halloixius in Origene defenso lib. IV. pag. 226. hoc loco Hieronymum secum pugnantem deprehendere sibi videtur. Tillemontius vero ait, ei raptim scribenti haec excidisse. Sed Norisius in Dissert. de synodo V cap. XII. non Hieronymi, sed librarii mendum esse detexit, qui scilicet verba contracta VI. lib. Eusebii, reddiderit; adeoque nulla in Hieronymo est contradictio: cujus verba, quae superius adducta mox subsequuntur, haec sunt: Sexti libri (lege sex librorum) Eusebii super Origenis defensione principium usque ad mille ferme versus liber iste, qui Pamphili dicitur, continet; et in reliquis scriptor ejusdem operis profert testimonia, quibus nititur approbare, Origenem fuisse Catholicum. Eusebius et Pamphilus tantam inter se habuerunt concordiam, ut unius animae homines putes, et ab uno alter nomen acceperit (Eusebius enim Pamphili dici voluit). Quomodo igitur inter se dissentire potuerunt, ut Eusebius in toto Opere [Col. 0160D] suo Origenem Ariani probet dogmatis, et Pamphilum Nicaenae Synodi, quae fuit postea, defensorem? Ex quo ostenditur vel Didymi, vel cujuslibet alterius, esse opusculum, qui sexti libri (lege sex librorum) capite detruncato, cetera membra sociarit. Sed concedamus ex superfluo, ut Pamphili sit, sed necdum martyris, ante enim scripsit, quam martyrium perpeteretur: at quomodo, inquies, martyrio dignus fuit? Scilicet ut martyrio deleret errorem, ut unam culpam sanguinis sui effusione purgaret. Quanti in toto orbe martyres antequam caederentur, variis subjacuerunt peccatis? Haec fusius ex Hieronymi epistola referre placuit, quod cum aliis ejus testimoniis collata clare ostendant, ipsum in hac de Pamphilo quaestione suis conjecturis parum fidisse, dum aliis postea rationibus libri auctoritatem elevare conatus est, quasi non amplius Didymum, sed Eusebium auctorem haberet: qua in re Tillemontius Rufinum aeque ac Hieronymum [Col. 0161A] probe statuisse affirmat, quum uterque simul collatis operis Apologiam pro Origene scripserit, testibus Eusebio, Socrate, et Photio. Distinctione tamen, a nobis superius expressa, utendum est.

Verum Hieronymus librum non esse Pamphili propterea contendit, quod iniquum videretur, a martyre hominem defendi, cujus scripta postea damnassent Anastasius Pontifex et Theophilus Alexandrinus Episcopus. Hieronymi verba haec sunt lib. I. pag. 359: Quid facient epistolae Theophili Episcopi? Quid papae Anastasii in toto orbe haereticum persequentes, quum liber tuus sub nomine Pamphili editus pugnet contra epistolas eorum, et Episcopali nomini testimonium martyris opponatur? Sed Jo. Picus pro Rufino respondet illorum propositum fuisse, haereses, et falsa dogmata cujuscumque essent, evellere, quia hoc ad fidem et religionis stabilimentum noverant pertinere. Origenis autem ea esse, ut putabatur a multis, aut non esse, Picus censet Pontifices parum curaturos, immo gratum futurum, si certe probari potuisset, [Col. 0161B] haereses illas non fuisse ab Origene traditas; pro Fide enim hoc faceret, non contra Fidem; contra haereticos, non pro haereticis, qui tanti viri testimonio innixi errorem suum illius nomine tuebantur. Ergo contra Anastasii et Theophili epistolas liber Pamphili non pugnabat, in quo haereses ab illis damnatae non excusabantur, sed illarum assertoribus tantus patronus eripiebatur, quemadmodum Sandio et aliis nefandissimis nostri temporis Arianis a Socino instauratis eripitur. Nec unus vero fuit Pamphilus martyr, qui Origenem antequam damnaretur, a suspicionibus purgare studuerit, quandoquidem hoc etiam a magno Athanasio praestitum notat Bernardus de Montefalconis in praefatione ejus operum pag. 19. §. 6. et Dominus de la Motte in Historia Tertulliani et Origenis, Lugduni edita A. D. 1691. lib. IV. cap. VI pag. 416. non diffitetur, aliqua ejus scripta ab haereticis fuisse corrupta. Nec ideo tamen Athanasius contra Anastasium et Theophilum pugnare dicendus est: Quem [Col. 0161C] quidem Origenem, inquit Picus pag. 134. si illae persequuntur epistolae (Anastasii et Theophili) certum est, quod nonnisi ut illarum creditum opinionum haeresiarcham persequuntur. Pamphili Apologetico se responsurum promittit Hieronymus lib. II contra Rufinum, quod tamen minime praestitit, quanquam postea XX. annos superfuit. Ceterum si Pamphilus fidem catholicam Verbi semper defendit; sique Rufinus Pamphili Apologiam verbum de verbo exprimens, quaedam tantum, ut Hieronymus objicit, quae Filium Dei et Spiritum Sanctum respicerent, immutavit, ceu scripta antequam hujusmodi quaestiones propriis formulis in Ecclesia definirentur, fieri potuit, ut Pamphilus in sententiis luculentissimis apud Origenem investigandis accuratior undequaque non fuerit. Qui vero mendacia officiosa pro peccatis haberi non putant, credere etiam poterunt, Rufinum eo devenisse, ut loca consubstantialitati faventia, illis, quae revera Pamphilus scripserat, supponere non dubitaverit. Beatus Rhenanus in praefatione ad Sixti sententias, a Rufino editas, [Col. 0161D] hanc ipsam suspicionem, seu potius calumniam his verbis manifestavit: Olim antiqui si quando expedire videbatur, a piis hoc genus mendaciolis non ita abhorrebant. Mitto aliam Rhenani futilitatem, ubi ait, non Rufinum, sed Eusebium primum pro Origene librum Pamphilo martyri inscripsisse. Verum quum haec aliunde certo sciri non possint, quam ex Graeco Apologiae codice, quo caremus, Rufino istud malae fidei crimen impingi non debet ob unas suspiciones Hieronymi, qui in lib. I. Apologiae cap. III. sic scriptum reliquit: Professae inimicitiae suspicionem habent mendacii. Quid? quod Rufinus in libro Apologiae contendit, nullam omnino haeresim in libro Sancti Pamphili, ab se latine reddito, occurrere, Hieronymumque generatim dumtaxat eum accusare: sique id speciatim praestaret, se accusationis injustitiam omnibus ostensurum. Photius certe, iis quae Arianam labem redolere possent. maxime infestus, quum in [Col. 0162A] hac Apologia ab se Graece perlecta, nihil censura dignum offenderit, jure affirmari potest, nihil Arianis propitium in illa occurrisse. Hoc ipsum in Defensione Fidei Nicaenae sect. II. cap. II. §. 20. Bullus affirmat, nihilominus-putans, Rufinum aliqua sustulisse, quae duras suspectasque sententias praeferre viderentur, nullo interim loco superaddito, quem Pamphilus non scripsisset. Sed si Photius, vir perspicacissimus, et in articulo de Trinitate catholicus, haec eadem in codicibus Graecis, ab se perlectis, nequaquam vidit, Rufinus ea videre, et suopte arbitrio resecare potuisse quis credat?

VI. Jam vero ad Hieronymi Apologiam redeamus. In libro I. Rufinum arguit conquerentem in se dicta putare quae in epistola contra Origenistas Hieronymus scripserat: quumque a Rufino vapulasset, eum insimulante quod Judaeum Barrabam, praeceptorem adhibuisset, hunc non Barrabam, sed Baraninam dictum lepide ostendit, seque Judaeum audivisse testatur, quomodo Origenem legerat, scilicet, non ob [Col. 0162B] fidei veritatem, sed ob eruditionis meritum. Aquilejam ad manus Rufini perlata epistola paschali Theophili Alexandrini, in qua fuse damnabantur errores Origenis, is ita exhorruit, ut aures suas obturaret, eos ab se ante ignoratos et ipse condemnans. Hieronymum hoc dicentem audiamus: Lectis nuper Papae Theophili epistolis, in quibus Origenis exponit errores, dicitur obturasse aures suas, et auctorem tanti mali clara cum omnibus voce damnasse, et dixisse, usque ad illud tempus se ignorasse, quod tam nefaria scripserit. Theophilus A. D. 400. vulgavit epistolam paschalem pro A. D. 401. quae prima fuit in tempore, quanquam in ordine sit secunda inter opera Hieronymi, qui eam cum ceteris latine vertit. Singulas postea suis annis accurate restituit Norisius in Historia Pelagiana inque Dissertatione pro Sancto Siricio. Hieronymus ait, Rufinum quae interpretabatur, ignorare non potuisse. Aegre fert, suas enarrationes in Paulli epistolam ad Ephesios, ab illo accusari; sed hoc se ex [Col. 0162C] relatu amicorum, non ex Rufini scriptis didicisse fatetur; fama enim, inquit, ad me criminum ejus, non scripta venerunt, et stultum est juxta Apostolum, pugnis aerem verberare. Nec tamen ideo sui defensionem tacitus praeterit. Non diffitetur, se in Commentariis ad Ephesios varias sententias Origenis. Didymi, et Apollinarii, qui inter se contraria habent dogmata, lectorum judicio probandas vel improbandas exhibuisse; ita tamen ut fidei suae non amitteret veritatem. Rufinum carpit ob jactationem scientiae Graecorum et oblivionem patrii sermonis: Praetermitto, ait, Graecos, quorum tu jactas scientiam, et dum peregrina sectaris, pene tui sermonis oblitus es, ne veteri proverbio, sus Minervam, docere videar, et in silvam ligna portare. Illud miror, quod Aristarchus nostri temporis puerilia ista nescieris, quanquam tu occupatus in sensibus, et ad struendam mihi calumniam cervulus, Grammaticorum et Oratorum praecepta contempseris, parvi pendens hyperbata post anfractus reddere, asperitatem evitare consonantium, hiulcam fugere dictionem. Et infra, nisi [Col. 0162D] forte se literas non didicisse jurabit: quod nos illi et absque juramento perfacile credimus. Neque illum instar Paulli Apostoli, sermone imperitum, scientia doctum haberi vult, quem sic ridendum proponit: Tu qui in latinis mussitas, et testudineo gradu moveris potius, quam incedis, vel Graece debes scribere, ut apud homines Graeci sermonis ignaros aliena scire videaris; vel si latina tentaveris, ante audire Grammaticum, ferulae manum subtrahere, et inter parvulos Ἀθηνογέρον (id est senem scholasticum) artem loquendi discere. Hinc ostensurus, Origenistas inter se Orgiis mendaciorum foederari, transit ad Stromata Origenis, ex quorum lib. VI. locum adducit, ubi tradere videtur, aliquando licere mentiri. Suam Psalmi II. interpretationem, et sex loca in Commentario ad Ephesios, quae a Rufino reprehendi Paulinianus retulerat, fuse tuetur; de quo Commentario sic loquitur: Decem et octo ferme anni sunt, ex quo istos dictavi libros. Scribebat [Col. 0163A] haec Hieronymus A. D. 401. Ergo ad Ephesios commentabatur circa A. D. 384. non vero 387. ut visum Tillemontio in Vita Hieronymi Art. XLVIII. pag. 114. In responsione ad tertium locum epistolae ad Ephesios, ab Rufino reprehensum, aliam iterum notam chronologicam habemus lib. I. pag. 377. ubi ait: Pro quo (Origene) compulsus sum ante BIENNIUM brevi libello tuis contra me praeconiis respondere, nempe A. D. 399.

VII. Hieronymus, quem Rufinus ut maledicum et sacrilegum accusaverat, prius crimen diluit, se contra nullum, nisi contra invidos loquutum ostendens. Hujusmodi vocat Luscium Lavinium, vel Asinium Pollionem de genere Corneliorum. Haec vocabula Rufinum denotant, aliumque monachum, ejus studiosum, ad Cornelios genus suum referentem. Ad posterius, quod est sacrilegium et somnii perjurium, ita respondet: Dixi, me saeculares literas deinceps non lecturum. De futuro sponsio est, non praeteritae memoriae abolitio. Hoc amplius persequitur, sibi somnium [Col. 0163B] suum objici conquerens, quum scriptum sit: Nec adulterium somnii ducit ad Tartarum, nec corona martyrii in coelum levat. De Rufino sic etiam scribit: Nimirum iste est Sallustianus Calpurnius, qui nobis per Magnum oratorem non magnam moverat quaestionem, cui libello brevi satisfecimus. Infra in epist. LXXXIII. allas LXXXIV. ad Magnun haec habet: Sed per te mihi proponi ab ALIO quaestionem, qui forte propter amorem historiarum Sallustii, Calpurnius cognomento Lanarius est. His allusit ad ejusdem nominis nebulonem, qui prodiit Livium Salinatorem apud Piutarchum in Sertorio. A Hieronymo prope finem Rufinus pungitur, ut severus et gravis: Ego certe ut tibi, homini severissimo, risum moveam, et imiteris aliquando Crassum, quem semel in vita dicit risisse Lucilius; memini me puerum cursitasse per cellulas servulorum, etc. Eundem iterum taxat, quasi literas Graecas ex se didicisse gloriaretur: Miraris, si ego literas Latinas non sum oblitus, quum tu Graecas sine magistro didiceris. [Col. 0163C] Mox ejus stilum, et rationem scribendi ironice sugillat: En tu, qui in me parvam criminaris scientiam, et videris tibi literatulus atque Rabbi, responde cur scribere aliqua ausus sis, et virum disertissimum Gregorium pari eloquii splendore transferre? Unde tibi tanta verborum copia, sententiarum lumen, translationum varietas, homini, qui oratoriam vix primis labris in adolescentia degustasti? Aut ego fallor, aut tu Ciceronem occulte lectitas: et ideo tam disertus es, mihique lectionis ejus crimen intendis, ut solus inter ecclesiasticos tractatores eloquentiae flumine glorieris, licet magis philosophos sequi videaris, spinas Cleantis, et contorta Chrysippi, non ex arte, quam nescis, sed de ingenii magnitudine. Et quoniam Stoici Logicam sibi vindicant, et tu hujus scientiae deliramenta contemnis, in hac parte Epicureus es: nec quaeris quomodo, sed quid loquaris. Quid enim ad te pertinet, si alias non intelligat quid velis dicere, quia non ad omnes, sed ad tuos loqueris. Hanc stili Rufiniani censuram ita concludit: Denique et ego scripta tua relegens, quanquam interdum non [Col. 0163D] intelligam quid loquaris, et Heraclitum me legere putem; tamen non doleo, nec me poenitet tarditatis: id enim in legendo patior, quod tu pateris in scribendo. Denique libro I. finem imponit, Chrysogonum Rufini amicum arguens, a quo reprehendebatur quod per baptismum bigamiam tolli dixisset, nec eum esse bigamum vellet, qui unam ante, alteram post baptismum duxisset uxorem. Ei tamen epist. LXXXII. alias LXXXIII. ad Oceanum scripta respondit, Carterii in Hispania episcopi ordinationem defendens, qui unam ante, alteram post baptismum uxorem susceperat.

VIII. Postquam Hieronymus crimina sibi a Rufino impacta priore libro diluisset, mox ejusdem Apologiam ad Anastasium Pontificem refutare adgreditur, in qua sibi calumnia strui videbatur; idque praestat Apologiae particulis identidem recitatis. In Rufino modestiam desiderat ubi fidem et charitatem suam laudat: nec ferre potest, illum ad summum Pontificem [Col. 0164A] contra latratores suos misisse baculum literarum. Irridet excusationem, quod propter aetatem et affinium post XXX annos amplexum pro sui defensione Romam non properaverit: Illud vero, inquit, ridiculum, quod post triginta annos ad parentes se reversum esse jactat, homo, qui nec patrem habet nec matrem, et quos viventes juvenis dereliquit, mortuos senex desiderat: nisi forte parentes, militari vulgarique sermone cognatos et affines nominat: quos quia non vult deserere ne inhumanus putetur aut durus, idcirco patria (Concordia) derelicta, Aquilejae habitat. Periclitatur Romae illa probatissima fides ejus: et hic supinus et lassulus post triginta annos per mollissimum Flaminiae iter essedo venire non potest: sicque praetendit longi itineris lassitudinem, quasi triginta annis semper cucurrerit, aut biennio Aquilejae sedens praeteriti itineris labore confectus sit. Carceres et exsilia Rufinum Alexandriae pro Fide subiisse non credit absque judicum sententiis, et nisi prodat confessionis suae acta. Ad hoc alibi a nobis responsurum est. Confessionem, quam de Trinitate [Col. 0164B] et resurrectione protulerat, variis quaestionibus turbat: Sententiam de judicio et Diabolo etiam exagitat, quasi peccata hominum non arbitrii libertati, sed uni Diabolo ab Rufino imputarentur. Hoc tamen postea lenire videtur his verbis: Verum haec possunt quasi simplicis hominis excusari: et quum eruditos non subterfugiant, apud indoctos praeferre innocentiae similitudinem. Rufinus scripserat: Dicimus quoque judicium futurum, IN QUO judicio unusquisque recipiet propria corporis. Hoc Hieronymus sic carpit: Dixerat judicium futurum, sed homo cautus timuit solum dicere IN QUO, et posuit IN QUO JUDICIO, ne si non secundo repetiisset JUDICIUM, nos obliti superiorum, pro judicio Asinum putaremus. Dixerat etiam Rufinus: Qui criminantur fratres, cum ipso pariter aeterni ignis haereditate POTIENTUR. Hoc item carpit Hieronymus: Quis enim, inquit, unquam audivit POTIRI ignibus, frui suppliciis? Agnoscit Graeci sermonis translationem, sed, ait, homo Graecus videtur mihi seipsum interpretari [Col. 0164C] voluisse, et pro eo quod apud eos (Graecos) dicitur κληρονομήσουσιν, et apud nos uno verbo dici potest HEREDITABUNT, et ornatius HEREDITATE POTIENTUR. Istiusmodi nugis et acyrologiis omnis ejus scatet oratio. Nullum profecto est dubium, quin Hieronymus latinis scriptoribus versandis assuetus, in copia et elegantia sermonis Rufino praestiterit, qui ultro suae tricennali inter Graecos peregrinationi vitio vertebat, si aliquando, minus latine scribens, offenderet. Eum tamen saepius in hoc tangit Hieronymus, nam et Theophrastam ironice appellat, et quod querimoniam pro quaestione usurpaverit. Denique ait: Tam putide et confuse loquitur, ut plus ego in reprehendendo laborem, quam ille in scribendo. Mox Arcesilam et Carneadem, qui omnia incerta pronunciant, se Rufinum putare ait, ubi tres super animarum statu et origine ponit sententias, neutra adhuc prae ceteris ab Ecclesia probata. Infra iterum ejus sic loquutionem perstringit: Mira eloquentia et Attico flore variata! Admiror ausum illum esse haec Romam verborum portenta transmittere. Compeditam [Col. 0164D] putes linguam ejus, et inextricabilibus nodis ligatam, vix in humanum sonum erumpere. Alibi ejus laciniosae disputationis fastidia se fugere ait. His nondum finis, nam Hieronymus Rufino succenset quod in transferendis libris Periarchon aliqua addiderit, nonnulla subtraxerit, alia immutaverit, unde bona et mala non tam auctori quam interpreti tribuenda esse contendit. Post multa Origenis mala quum maxime haeretica enumerasset, ex hac supputatione illam summam nasci animadvertit, non aliorum esse quae Rufinus ex Origene amputavit, cujus ideo mala interpretatus fuerit, quod putaret bona, ideoque tam bona, quam mala Origenis eidem tribuenda, cujus scripta Rufinus in prologo suo comprobasset. Ei non objici, quare Origenem interpretatus fuerit, sed quod interpretatus haeretica, praefationis suae laude firmaverit, inque eorum defensionem praemiserit quasi martyris librum. Deinde ita subjungit: Aut certe si ideo interpretaris, [Col. 0165A] ut eum haereticum arguas, nihil de Graeco mutes, et hoc ipsum praefatione testare, quod prudentissime Papa Anastasius in epistola, quam contra te scribit ad Episcopum Joannem, suo sermone complexus est, me liberans, qui id feci, et te arguens, qui facere noluisti. Ac ne forsitan hoc quoque neget, subjeci exemplum ejus, ut si non vis audire fratrem monentem, audias episcopum condemnantem.

Etsi vero Apologiae Pamphili, quam Eusebii esse tuetur, Rufinus multa subtraxerit, et in bonam partem de Filio et Spiritu Sancto mutare conatus fuerit, adhuc tamen multa offendicula in ea reperiri ait. Didymum, certe in Trinitate Catholicum, commentarios in libros Periarchon dictasse non diffitetur, sed extra Filium et Spiritum Sanctum, in Origenis scita descendere affirmat. Rufinus dixerat, aliorum etiam veterum scripta ab haereticis fuisse vitiata. Sed hoc non probat Hieronymus, ratus fieri potuisse, ut vel simpliciter erraverint, vel alio sensu scripserint, vel a librariis imperitis, eorum paulatim scripta corrupta [Col. 0165B] sint: vel certe antequam in Alexandria quasi Daemonium meridianum Arius nasceretur, innocenter quaedam et minus caute loquutos, et quae non possint perversorum hominum calumniam declinare. Rufinus adduxerat particulam epistolae ad Alexandrinos, in qua Origenes quaeritur, libros suos a perditis hominibus fuisse corruptos, negatque se unquam dixisse diabolum esse salvandum. De Epistolae sinceritate inter Hieronymum et Rufinum convenit. Sed vir Sanctus hoc loco in versione Rufini duo reprehendit: unum quod fraudulenter aliqua reticuerit: alterum quod sensum inverterit. Verum Halloixius lib. IV. pag. 290. Rufinum in neutro peccasse autumat, nec illa, quae reticuit, ad librorum depravationem attinere, quemadmodum uno adspectu apud Hieronymum illa adducentem videre est, et mox utriusque loci collatio patefaciet. Quod vero ad sensum pertinet, quanquam nobis Graeca Origenis desint, tamen ex Hieronymi, et Rufini versione facile erit rem ipsam adsequi. [Col. 0165C] Utramque igitur committamus. Id fieri voluit Hieronymus his verbis: Conferte Origenis verba, quae supra ad verbum transtuli, his quae ab isto (Rufino) non versa sunt, sed oversa.

I. Fragmentum epistolae Origenis ex versione Rufini.

* * * * * * [Col. 0165D] * * * * * * * * * * * * * * * * * * [Col. 0166A] * * * * * * * * * * * * * * * * * * [Col. 0166B] * * * * * * * * * * * * [Col. 0166C] * * * * * * * * * * * *

Quidam eorum, qui libenter habent criminari proximos suos, adscribunt [Col. 0166D] nobis et doctrinae nostrae crimen blasphemiae, quod a nobis nunquam audierunt: de quo ipsi viderint, nolentes observare mandatum illud quod dicit: quia maledici regnum Dei non possidebunt, dicentes asserere me, patrem malitiae et perditionis eorum, qui de regno Dei ejiciuntur, idest diabolum esse salvandum: quod ne aliqeis quidem mente motus, et manifeste insaniens dicere potest. Sed nihil mirum mihi videtur, si adulteretur doctrina mea [Col. 0167A] ab inimicis meis, et tali adulterio corrumpatur, quali adulterio corrupta est Epistola Pauli Apostoli.

II. [Col. 0165C] Fragmentum epistolae Origenis ex versione Hieronymi.

Quid necesse est de prophetarum sermonibus dicere, quibus saepissime pastoribus et majoribus natu et sacerdotibus ac principibus populi comminantur, et arguunt eos? Quae absque nobis de sanctis scripturis elicere [Col. 0165D] potestis et liquido pervidere quod forsitan hoc tempus sit, de quo dicitur: nolite credere amicis, nec speretis in principibus: et nunc impleatur vaticinium: duces populi mei me nescierunt; filii stulti sunt et non sunt sapientes. Sapientes sunt, ut faciant mala; bene autem facere nesciunt: quorum magis misereri, quam eos odisse debemus, et orare pro illis, quam eis maledicere. Ad benedicendum enim, et non maledicendum erecti sumus; unde et Michael quum adversum Diabolum [Col. 0166A] disputaret de Moysi corpore, ne tanto quidem malo ausus est judicium inferre blasphemiae; sed dixit: increpet tibi Dominus. Cui quidem simile etiam in Zacharia legimus: increpet tibi Dominus, diabole: et increpet Dominus in te, qui elegit Hierusalem. Itaque et nos cupimus, increpari a Domino eos, qui nolunt cum humilitate a proximis increpari. Dicente autem Michaele: increpet tibi Dominus, Diabole, et Zacharia similiter, utrum increpet, an non increpet Deus diabolum, ipse viderit: [Col. 0166B] et si increpat, quomodo increpet, ipse agnoscat . . . Et post multa (verba sunt Hieronymi) quae prolixum est scribere, addit. Nos hoc sentimus, quod ejicientur de regno coelorum non solum qui grandia peccaverunt, verbi gratia fornicatores et adulteri, et masculorum concubitores, et fures, sed et qui minora deliquerunt, ex eo quod scriptum est: neque ebriosi, neque maledici regnum Dei possidebunt; et tam in bonitate quam in severitate Dei esse mensuram: unde cuncta [Col. 0166C] nitimur agere consilio, in vini quoque potu, et in moderatione sermonis, ut nulli audeamus maledicere. Ergo quum propter Dei timorem caveamus in quempiam maledicta conferre, recordantes illius dicti: non fuit ausus judicium inferre blasphemiae quod dicitur de Michaele contra diabolum: et in alio loco: dominationes quidem reprobant, glorias autem blasphemant.

Quidam eorum qui libenter contentiones reperiunt, adscribunt nobis et nostrae [Col. 0166D] doctrinae blasphemiam, super qua ipsi viderint, quomodo illud audiant: neque ebriosi, neque maledici regnum Dei possidebunt, licet patrem malitiae et perditionis eorum, qui de regno Dei ejicientur, dicant posse salvari: quod ne mente quidem quis captus dicere potest.

* * * * * * [Col. 0167A] * * * * * *

Ex utraque hac versione docemur, Origenem cum suis popularibus olim conquestum, libros suos ab haereticis fuisse corruptos, sibique ab inimicis afficta quae nunquam dixisset. Hinc Rufinus in libro de Adulteratione librorum Origenis postquam ostendisset, haereticos aliorum etiam Patrum libris furtivas ungues injecisse, nimirum utriusque Clementis, Romani et Alexandrini, et Dionysii etiam Alexandrini, subinde verbis ipsis Origenis ostensurus hujus quoque libros ab illis fuisse corruptos, inde laciniam adducere orsus est, ubi Origenes id proprie ostendit, nimirum ex verbis illis: Quidam eorum. Quae autem Rufinus utpote supervacanea omisit, ad librorum adulterationem non pertinent, quum solas Origenis [Col. 0167B] querimonias generatim contineant in quosdam Episcopos, illi adversantes, qui haereticis librorum ejus corruptoribus faciles aures adcommodarant. Hieronymus quidem ait, in tota illa Epistola Demetrium Alexandrinae urbis pontificem lacerari, sed ante inimicitias suas cum Rufino, scripserat in Catalogo cap. LIV. Demetrium tanta in Origenem debacchatum esse insania, ut per totum Mundum super nomine ejus scriberet. Quare mirum non est, si Origenes Sancti Alexandri Hierosolymitani, et aliorum antistitum communione munitus, de suis hostibus per Demetrium, hominem neque a doctrina neque a sanctitate commendatum, subornatis, generatim conquestus est. Haec tamen reticuit Rufinus, ut inde inchoaret, ubi Origenes de librorum suorum corruptoribus querebatur.

Quod spectat fidem versionis epistolae Origenianae, a Rufino adornatae, quanquam nos Graeca Origenis verba deficiunt, ex duplici tamen versione simul composita, facile colligimus, uter interpres Origenis [Col. 0167C] sensum fidelius expresserit. Hieronymus in epistola ad Pammachium et Oceanum testatur, ex doctrina Origenis sequi Diabolum posse salvari, Gabrielem damnari. Origenes in epistola ab Hieronymo latine reddita, hoc suis adversariis objectat: Licet patrem malitiae et perditionis eorum, qui de regno Dei dejicientur, dicant posse salvari. Origenes hoc de adversariis suis Valentinianis dicere non potuit; sed hi potius hoc ab Origene dici affirmarunt; Diabolum scilicet quum esset naturae perditae, nullo modo posse unquam nec potuisse salvari, nec Gabrielem damnari, quod naturae esset salvandae. Atqui Origenes utrumque, eorum naturae consentaneum pronunciabat, ita ut Diabolus libero arbitrio recte usus, salvari, Gabriel vero prave usus, damnari potuisset. Hinc Valentiniani Origenem increpabant, quasi dixisset, Diabolum esse salvandum. Hoc protecto exprimit interpretatio Rufini: Dicentes, patrem malitiae et perditionis, et eorum, qui de regno Dei rejiciuntur, idest [Col. 0167D] Diabolum ME DICERE, esse salvandum: quod ne aliquis quidem mente motus, et manifeste insaniens dicere potest. Ad haec Rufini versionem comprobant haec verba Hieronymi libro II. Apol. juxta superius recitata, ubi Origenes, catholicae Fidei defensor, et Candidus Valentinianae haereseos propugnator, disceptant: Asserit Candidus, Diabolum pessimae esse naturae, et quae salvari nunquam possit. Contra hoc recte Origenes respondit, non eum periturae esse substantiae, sed voluntate propria corruisse, et posse salvari. Hoc Candidus vertit in CALUMNIAM, quasi Origenes dixerit, Diaboli naturam esse salvandam. Quod ille falso objecerat, hic refutat. Ex his patet, Origenem ubi ait, Diabolum potuisse salvari, hoc intelligere ex parte naturae, non malitiae, ut Valentiniani Adamantio inique exprobrabant.

Reliqua libri II. Apologiae Hieronymianae percurramus. Quae Rufinus de Hilarii, Cypriani, et Tertulliani [Col. 0168A] libris falsatis dixerat, Sanctus Pater vertit in dubium. Verba recitat, ubi Rufinus Epiphanium, quamquam innominatum, pupugerat, eundemque a Rufini reprehensionibus tuetur. Sex millia librorum Origenis Epiphanius, quamplurima fratrum multitudine audiente confessus est, teste Rufino; quibus Hieronymus haec reponit: In qua multitudine et caterva fratrum tu quoque medius eras, quando ille in sua epistola queritur pro Origenis haeresi, nefaria a te dogmata esse prolata. Increpito deinde Rufino quod dixisset, se non esse defensorem Origenis, neque assertorem illius, se scripturum minatur contra libros Pamphili et Eusebii, si Dominus vitae hujus dederit spacium. Dedit autem, ut dixi, ferme ad vicesimum annum, nec tamen quidquam scripsit praeter illa, quae his literis consignavit, se primo vidisse, scribens, librum Pamphili in codice Rufini, et non sibi fuisse curae, quid pro haeretico diceretur, sic semper habuisse, quasi diversum esset opus Pamphili et Eusebii. Postea vero quaestione mota scriptis eorum respondere [Col. 0168B] voluisse, et ob hanc caussam legisse quid pro Origene unusquisque sentiret, perspicueque deprehendisse quod primus liber sex voluminum Eusebii ipse esset, qui unus sub nomine Pamphili (a Rufino) editus fuerat, tam Graece, quam Latine, immutatis duntaxat sensibus de Filio et Spiritu Sancto, qui apertam blasphemiam praeferebant. Hinc ait factum, ut ante annos ferme decem, nempe A. D. 392. Pamphilum, tanquam hujus libri auctorem, in Catalogo suo recensuerit cap. LXXV. Ad haec queritur, commenticiam epistolam sub suo nomine sparsam, in qua se poenitere testaretur quod adolescens ab Ebraeis deceptus, Ebraea volumina, in quibus nulla esset veritas, in latinum vertisset. Eusebius Cremonensis apud Episcopos Africanos, qui propter Ecclesiasticas caussas ad Comitatum (nempe ad Aulam pontificiam) venerant, eam se reperisse significaverat. Concilium Carthagine habitum A. D. 401. legatos miserat ad Anastasium pontificem, Venerium Mediolanensem, [Col. 0168C] et Honorium Augustum, ex Tillemontio in Vita S. Augustini §. 131 quos quidem legatos ex Africa secum tulisse oportet epistolam, tanquam a Hieronymo ad Africanos conscriptam. Hoc animum ejus vehementer perculit postquam id non unius Eusebii, sed multorum ex urbe fratrum scripta docuerunt, sciscitantium, an ita se haberet, et a quo ipsa epistola disseminata esset in vulgus, lacrymabiliter indicantium. Hieronymus epistolam, ex stilo et forma eloquii sibi non esse adjudicandam, ostendit, ejusque fictionem ex conjectura Rufino tribuit. Sed Rufino obtestante, se non esse epistolae auctorem, Hieronymus reposuit in lib. III. Apologiae, Rufinum sibi perperam dictum putare quod nominatim ipse nemini tribuisset: Quo, inquit, non erumpat semel effrenata audacia? Aliorum crimen sibi objecit, ut nos finxisse videamur. Quod absque nomine dictum est, in se dictum refert: et purgans externa peccata, tantum de sua securus est innocentia. Jurat enim, se epistolam non scripsisse ad Afros, sub nomine meo, in qua confitear, [Col. 0168D] inductum me a Judaeis mendacia transtulisse: et mittit libros eadem omnia continentes, quae nescisse se jurat. Et miror quomodo prudentia ejus cum alterius nequitia convenerit, ut quod alius in Africa mentitus est, hic concorditer verum diceret, stilique ejus elegantiam nescio quis imperitus posset imitari. Visus est tamen non alterius, quam Rufini, eam ex stili similitudine, judicare. Postquam Hieronymus pro nova sua scripturarum translatione, et contra LXX. interpretum versionem, corruptione fusius perorasset, Apologiae finem imposuit, significans se tres Rufini libros contra se scriptos avide opperiri: Expectans tria amici volumina. Haec tria volumina, ut dixi, erant libri II. Apologiae, sive, ut vulgo inscribuntur, Invectivarum in Hieronymum, Rufinique Apologia ad Anastasium Pontificem pro fide sua.

CAPUT VI.

[Col. 0169A]

I. Rufinus duobus Hieronymianae Apologiae libris Aquilejam sibi perlatis, biduo respondet epistola, nunc deperdita. II. Suos libros ad Hieronymum mittit, quem acriter carpit. III. Ejusdem epistolae deperditae excerpta. IV. Anastasii Pontificis et Sancti Epiphanii epistolas in dubium vocat, seque purgans, adversarium varie percellit. V. Hieronymus a Sancto Chromatio Aquilejensi antistite monitus, ut a scribendo in Rufinum abstineret, se invitum ad sui defensionem cogi respondet, quod Rufini libri in vulgus sparsi, vagarentur. VI. Apologiae Hieronymi, ejusdemque interpretationes literarum paschalium Theophili, annis et numeris suis restitutae. VII. M. Antonii Sabellici judicia circa Rufinum inter et Hieronymum contentiones.

I. Hieronymus ad tria Rufini volumina, nondum plene sed summatim tantummodo accepta, vix duobus Apologiae suae libris, superius recensitis responderat, [Col. 0169B] quum horum exemplar ex Oriente Aquilejam ad Rufinum per negociatorem allatum est. Utrum illud Hieronymus ipse ad Rufinum, an alius miserit, ignoramus. Ex oriente per negociatorem allatum dubitari nequit, a quo illuc, unde venerat, propere trajecturo, biduum sibi duntaxat pro responsione concessum, Rufinus ita testatus est: Ante biduum mihi quam proficisceretur harum bajulus, in manus venerunt quae in me declamasti. Haec tamen Rufini responsio prorsus intercidit, proptereaquod, ut unum Hieronymum terrore et minis Rufinus compesceret, ad illum dumtaxat eam miserit, nec per Italiam vulgari voluerit: quam propterea Gennadius in Catalogo suo nequaquam memorat. Quum ergo hoc quarto Rufini opere careamus, cui secundam Apologiam, seu potius librum tertium Apologiae suae Hieronymus statim opposuit, nos illius summam ex eodem lib. III. Hieronymiano, in quo ea Rufini responsio refutatur, nunc expiscari conabimur. Itaque Rufini responsio fuit epistola, ad Hieronymum scripta. Hoc [Col. 0169C] Sanctus doctor passim, et praecipue his verbis prodit: Ante biduum quam ad NOS epistolam scriberes, libellos meos in manus tuas venisse testaris, et idcirco non habuisse spatium ex ocio, respondendi. Alioqui si meditatus in nos paratusque dixisses, fulmina jacere, non crimina videreris. Rufinus hanc epistolam ad unum Hieronymum se scripsisse dixit, ut eum commoneret et emendatum vellet, ne ceteris novum scandalum faceret, illique inter se rixantes, aliis mortem spiritalem inferrent: Ad me, inquit, epistolam scribis, ut me commoneas, et emendatum velis, ne ceteris scandalum faciat, et aliis furentibus jugulentur alii. Eam Hieronymus maledictis, criminationibus, mendaciis, et injuriis turpibus plenam fuisse contendit. In summa non tantum epistolam, sed accusationis volumina appellat. Stili elegantiam vir Sanctus hac vice literis Rufinianis ultro largitur, sed propterea biduo scriptas fuisse haudquaquam concedit.

II. Ex allatis apud Hieronymum, qui se epistolae [Col. 0169D] Rufinianae ordinem et vestigia in respondendo sequutum testatur, videmus, nostrum ipso epistolae initio se tueri quod Apologiam edidisset. Quia vero doctissimus senex Rufini Apologeticos libros nondum acceptos refutaverat, eorum summa ab amicis ad se transmissa usus, ideo Rufinus totos libros suos, novae epistolae adnexos, illi perferendos curavit, se prius ad eos tantum misisse affirmans, qui Hieronymi verbis laesi fuerant, et non ad plures, quia non ad ostentationem, sed ad aedificationem Christianis loquendum est. Hieronymus idem innuit his verbis: mittis mihi et priores libros et recentem epistolam. Rufinus verba addit, quae ex Hieronymo heic assuam: noli multo auro redimere notarium meum, sicut amici tui (Eusebius Cremonensis) de meis Periarchon schedulis, nondum emendatis, nondum ad purum digestis, fecerunt, ut facilius falsare possent quod aut nullus haberet, aut admodum pauci. [Col. 0170A] Gratis a me missum suscipe codicem (Apologiae) quem censu magno cuperes comparatum. Hieronymus in epist. LXIX. alias XCI. ad Augustinum, hanc Rufini confidentiam sibi perstringit: misit mihi temeritate solita, sua maledicta Calpurnius cognomento Lanarius, quae ad Africam quoque studio ejus didici pervenisse, atque breviter ex parte respondi, et libelli ejus vobis misi exemplaria, latius opus (Apologiam in duos libros distinctam) quum opportunum fuerit, primo missurus tempore: in quo illud cavi, ne existimationem laederem christianam; sed tantum ut delirantis imperitique mendacium ac vecordiam confutarem. Augustinus epist. LXXII. alias XCII. (Nunc CX.) inter Hieronymianas, respondit, se nescire quae scripta contra illum ad Africam pervenissent, seque inter tantos viros simultatem haudquaquam probare. Sed de hoc alibi. Pergit Rufinus in Hieronymum: Eloquentiam tuam et in praefatione mea laudasse, me fateor. Etiam nunc laudarem, nisi tu eam contra Tullii tui sententiam, multa jactantia faceres odiosam. Doluit, [Col. 0170B] sibi, per triginta annos extra Latium versato, ferulas ab Hieronymo adhiberi: quem ironice Philosophum, Rhetorem, Grammaticum, Dialecticum, Ebraeum, Graecum, Latinum, trilinguem appellasse comperimus: haecque in illum effundit: Tu qui tot disciplinarum oculis vigilas, quomodo venia donandus es, si erraveris, et non perpetuo pudoris silentio contegendus. Et infra: Imitari te volui, sed refestinante eo, qui ad te remeabat, malui paucis ad te, quam ad alios pro tuis maledictis latius scribere: superflua mihi reprehensio fuit in paucis, quae professa tibi habetur in omnibus. Hieronymum ait debuisse ad ipsum Rufinum solum, et non ad alios scribere, si eum emendare cupiebat: Quem, inquit, in hoc, magister optime, emendare cupiebas, si illi, ad quos scribis, nihil deliquerant? si in me, quem arguis, non ad me scripseras?

III. Quod suas librorum Origenis translationes spectat, nihil se praestitisse ait, quod pridem in Commentariis suis ipse Hieronymus non praestitisset. [Col. 0170C] Quae ad elevandam auctoritatem libri, a Pamphilo scripti, Hieronymus literis consignaverat, ab Rufino irridentur, quod sero nimis, librum martyri abjudicandum censuerit, quem annos plurimos ejus legitimum foetum esse putaverat. Sic postea Hieronymum arguit: Dic, quis tibi permisit, ut interpretans, quaedam auferres, quaedam mutares, quaedam adderes? En tibi dico: quaeso quis permiserit, ut in Commentariis tuis quaedam de Origene, quaedam de Apollinario, quaedam de te ipso scriberes, et non de Origene ortum, aut ex te, aut ex alio? Haec, ut suam et ipse librorum Periarchon translationem tueatur. Apologiam ad Anastasium pro Fide sua de carnis resurrectione, nullo membro amputato, nec aliqua parte corporis deleta, ab omnibus Italiae episcopis esse susceptam, confirmat. Expositionem Fidei, a Theophilo Alexandrino editam, et in Hieronymi literis indicatam, nondum ad se pervenisse: polliceri se tamen quicquid ille scripserit, sequuturum. Hieronymus vero hoc ab se [Col. 0170D] scriptum non meminisse respondet. In lib. I. Apologiae de duabus Theophili epistolis, Synodica et paschali contra Origenem loquitur, non de expositione Fidei; et forte Rufinus, tunc fortasse in legendis raptim Hieronymi libris contra se scriptis, non modica indignatione correptus, unam pro alia intellexit; postmodum ista subjungit: Quid tibi videtur? Habesne ultra aliquid, quo nervos tuae loquacitatis intendas? Et indignaris, si putide te loqui arguam, quum comoediarum turpitudines, et scortorum amatorumque ludicra ecclesiasticus scriptor assumas? Ut vero ad Theophilum redeam, ejus se in omnibus sententiam sequi aiebat Rufinus, quanquam vidisset quae contra Origenem scripserat, unde Hieronymus contra illum sic argumentum intorquet: Si Papae Theophili sententiis delectaris, et nefas putas, pontificum decreta convelli, quid de ceteris (Origenistis) dicis, quos ipse damnavit? Eundem praeterea sugillans interrogat, quando [Col. 0171A] ipse Theophili sententiam sequi coeperit, respondetque: Tunc credo, quando Paulum, quem ille damnaverat, summo nisu et omnibus studiis defendebas; quando eum per Imperiale scriptum recipere sacerdotium, quod episcopali judicio amiserat, instigabas. Se Theophili discipulum fuisse aiebat Rufinus, eos minime accusans, a quibus didicerat, ut Origenem et Didymum Hieronymus accusabat: Magistros meos, inquit, nec accuso nec muto. Ad Hieronymi epistolam contra Vigilantium progreditur, et hujus, tanquam amici sui, partes tueri conatur.

IV. Idipsum pro se agit contra epistolam Anastasii pontificis ad Jo. Hierosolymitanum, quam in suspicionem falsitatis trahere videtur, quasi ab Hieronymo vel ab alio certe compositam proptereaquod quum illuc ex Urbe scripta diceretur ad Johannem, ab hoc tamen ad Rufinum missa nequaquam fuisset. Huic opponit communicatoriam epistolam sibi, post suam latinam versionem librorum Origenis de Principiis, Roma decedenti, traditam ab Siricio pontifice, [Col. 0171B] Anastasii decessore: Quid enim, inquit, mihi officere potest, quod me ignorante (Anastasius) aut scripsit, aut FORTE NON scripsit? Et si scripsit, sufficit mihi totius orbis testimonium: quod NULLI verum videtur, ut tantae Urbis sacerdos vel innocenti injuriam facere potuerit, vel absenti. Hieronymus non unam, sed plures Anastasii contra Rufinum epistolas memorat, ex quibus unam duntaxat habemus: neque difficile est creditu, earum aliquam si non utramque, ab Rufini inimicis fuisse confictam, quemadmodum Hieronymi hostes sub ejus etiam nomine confictas literas in Africam misisse narravi. Audi verba Hieronymi. Esto praeteriti anni ego epistolam finxerim. Recentia ad Orientem scripta quis misit, in quibus Papa Anastasius tantis te ornat floribus, ut quum ea legeris, magis te velle defendere incipias quam nos accusare? Sic postea Hieronymum arguit Rufinus: Nunquid et ego non possum enarrare, tu quomodo de urbe discesseris? Quid de te in praesenti judicatum sit? quid postea scriptum? ubi navim conscenderis? quam sancte [Col. 0171C] perjurium vitaveris? Poteram pandere, sed plura servare statui, quam referre. Alibi haec quoque ait: Et ut nostram epistolam non probes, Papae quoque Anastasii simili dicis fraude subnixam, de qua tibi ante respondi: quam si suspicaris ipsius non esse, habes ubi apud eum nos arguas falsitatis. Sin autem ejus est, ut hujus quoque anni contra te epistolae probant, frustra et falso falsam arguere niteris, quum ex illius vera epistola nostram veram esse doceamus. Rufinus meminit etiam epistolae Sancti Epiphanii, in qua ipse arguebatur, aitque, post osculum, post orationem, illum contra se scribere non potuisse, quare illam quoque in falsitatis suspicionem vocare non dubitat. De utraque vero epistola Anastasii et Epiphanii haec in Hieronymum prodit: Absit hoc a viris sanctis. De vestra schola solent ista procedere. Vos nobis pacem proficiscentibus dedistis, et a tergo jacula, venenis armata jecistis. Suam linguae latinae imperitiam, de qua ab Hieronymo culpabatur, iterum excusat triginta [Col. 0171D] annorum consortio inter Graecos. Transit ad animarum statum, de quarum origine, quemadmodum et aliarum rerum ad physicen pertinentium, quas sigillatim enumerat, se nihil scire testatur. Urget Hieronymum, ut respondeat de natura rerum. Perjurii crimen ei rursus opponit, quod in somnis commonitus, saeculares libros se non lecturum promiserit, quos tamen identidem legat. Eum post reconciliatam amicitiam infidelitatis accusat. Epistolam XLII. alias LXVI. (Nunc LXXXI.) nuper ad se redditam, tanquam olim scriptam, elapsi temporis notam falso praeferre, recenterque scriptam fuisse arbitratur. Pythagorae libros ab eo flagitat, quos se legisse gloriatum affirmat, licet nulli Pythagorae libri reperiantur. Postremo loco Hieronymum ad poenitentiam cohortatur, petitque privatim, non publice se moneri. Nisi siluerit, minatur interitum, hocque offendiculum ob Ecclesiae damnum, in caput ejus [Col. 0172A] casurum denunciat. Addere etiam videtur, se ad publicorum tribunalium magistratus eum delaturum. Hoc tamen nusquam ait Rufinus, sed Hieronymus in toto responsionis suae libro III. ab Rufino sibi denunciatum identidem repetit. Ait enim in principio, Terresque criminibus . . . in ultima parte epistolae denunciata morte me deterres, ne audeam respondere criminibus, imo laudibus tuis. Et post pauca: Mortem minaris . . . minaris interitum, nisi tacuero. Et infra: terres me gladiis tuis, et accusationem non jam ecclesiasticam, sed tribunalium comminaris . . . si aliter creditis, quid vultis occidere? An qui a vobis dissenserit occidendus est? Quis eum timeat qui est paratus occidere? Siquid in te asperum dixero, statim mihi proscriptionem et gladios comminaris . . . reservas te ad tribunalia judicum, ut acervum criminum, mihi dum parcis, objeceris. Hieronymus haec Rufinum in extrema epistola manu sua scripsisse subjungit: Opto te pacem diligere, tunc enim moris erat, ut propria manu salutationem adjungeret, qui aliena manu scribebat. Haec [Col. 0172B] est summa totius epistolae Rufinianae, nunquam publici juris factae, sed ad unum Hieronymum scriptae, ideoque deperditae, quam ex ejusdem Hieronymi responso utcunque expiscari conati sumus.

V. Eodem tempore, ut videtur, quo Rufinus epistolam scripsit, Sanctus Chromatius Aquilejensis Antistes, apud quem morabatur, perlecta Hieronymi Apologia, pro sua caritate auctorem commonuit, ut contentioni, Christianorum animos offendenti, finem imponeret. Viri sanctissimi praecepto se obsequuturum Hieronymus sacramento testatus est, sed minis Rufini ad respondendum coactum, ne criminum, de quibus accusabatur, reus videretur, si tacuisset. Verba illius haec sunt initio libri III. Testem invoco Jesum conscientiae meae, qui et has literas, et tuam epistolam judicaturus est, me ad Commonitionem Sancti Papae Chromatii voluisse reticere, et finem facere simultatum, et vincere in bono malum. Sec quia minaris interitum, nisi tacuero, respondere compellor, ne videar tacendo, crimen agnoscere: et lenitatem [Col. 0172C] meam, malae conscientiae crimen interpreteris. Se tamen ita responsurum spondet, ut et objecta diluat, et ab injuria temperet, ne quemquam temere offendat, quum non sit ipse Rufini accusator, sed sui defensor. Se Rufini accusationem (sic vocat ejus Apologiam) confutasse, quia Romae in Italia, et per Dalmatiae insulas disseminata fuerat. Ejus Cereales et Anabasios, nempe Rufini tabellarios, per provincias cucurrisse, ut Invectivas suis Apologiis Rufinianas praelegerent, quas Hieronymus suas laudes ironice vocat. Catervatim de Occidente venientes Rufini maledicta sibi narravisse ita memoriter et consentanee, ut cogeretur non scriptis ejus, quae necdum legerat, sed scriptorum respondere opinionibus, ut volantia toto orbe jacula falsitatis, clypeo veritatis exciperet. Se, pauperem, auro non redemisse Rufini notarium, ut ejus versione et schedis librorum Periarchon, nondum emendatis, nec ad purum digestis, potiretur, quasque Eusebius Cremonensis eo facilius falsaverit, [Col. 0172D] quo aut nullus eas haberet, aut admodum pauci. Eusebii in Rufinum accusationem se non approbasse, imo etiam veram se reprehendere; non tamen suscipere falsitatem schedularum in homine Latini et Graeci sermonis ignaro. Se non jactasse eloquentiam suam, sed ab Rufino laudatam in praefatione libri Periarchon, non libenter accepisse. Si commonitum et emendatum voluisset Hieronymum, ne ceteris damnum inferret, non debuisse libros contra eum scribere ad alios, et legendos per satellites suos toto orbe dispergere. Quum Rufinus libros legendos et cantandos omnibus tradidisset, certatim sibi de Italia et urbe Roma et Dalmatia nunciatum quibus praeconiis iterum ab eodem ornaretur, ideoque ab se illico ad objecta responsum suaeque Apologiae libros se ad eos misisse, quos Rufinus vulneraverat, ut venena sequeretur antidotus. Ob hanc culpam sibi mitti ab Rufino et priores libros, et recentem epistolam, plenam [Col. 0173A] injuriarum et criminum: ad quae, sibi accusato, provocatoque, minime tacendum, quanquam invitus et repugnans ad haec verba descendat, et nisi Rufinus provocaret, semper se taciturum. Se haudquaquam credere ait, ante biduum, quam epistolam scriberet, suae Apologiae libros Aquilejam in Rufini manus perlatam, et idcirco non habuisse spatium ex ocio respondendi, quum non respondere, sed nec legere biduo ejus scripta potuerit. Non enim putat, negotiatorem Orientalium mercium, qui et ex Oriente deportata, vendere necesse habebat, et Aquilejae emere quae in Oriente rursus adveheret, biduum tantum Aquilejae fuerit, ut Rufinus raptim et ex tempore contra Hieronymum dictare epistolam cogeretur. Sed mercator ubi primum appulit in urbem, sub Occidente omnium maximam, ut aiebat Justinianus Augustus, Rufino Hieronymi epistolam non statim reddidit, diutius moratus antequam redderet: quam postea, biduo ante discessum, ei reddere optime potuit. De Rufinianae Apologiae libris ad se missis, haec habet: [Col. 0173B] Libri tui, quos limasti per triennium, disertiores sunt? Eos Rufinus scripserat A. D. 399. Hieronymus autem haec scribebat A. D. 402. Quia vero obscuritatem et inelegantiam in iisdem, summatim tantum, et non totis ad se allatis notaverat, ideo postquam, triennio serius, totos accepit, ait, Rufinum eosdem per triennium limasse, nec ideo tamen disertiores ad ejusdem manus perlatos. Quemadmodum in diuturnis disputationibus, inter viros etiam doctissimos, saepe contingit, multa hic repetuntur, quae alias contra Rufinum dicta jam fuerant. Talia sunt: Apologiam pro Origene non esse Pamphili martyris, Rufinum in libris Periarchon transferendis mala fide usum; Eusebium Cremonensem schedas inemendatas non surripuisse, neque falsasse; Rufinum apud Anastasium summum pontificem et apud Epiphanium male audire, Latini sermonis imperitia laborare, et cetera hujusmodi. Stridonensis Pater conqueritur, Vigilantium per Rufini cuniculos in se insurrexisse, Rufini que [Col. 0173C] malitiam per Vigilantii stultitiam in se debacchatam. Quod ipse de Pythagorae dogmatibus scripserat, Rufinum, tanquam de libris scriptum, accepisse contendit: se non parcere haereticis, ait, nolle tamen insanire contra insanientem, nec mordere mordentem. Denique vir beatus sic claudit responsum: Si pacem desideras, arma depone. Blandienti possum acquiescere, non timeo comminantem. Sit inter nos una fides, et illico pax sequetur.

VI. Hoc opus a Hieronymo scriptum est mense Martio vel Aprili A. D. 402. nondum audito nuncio de morte Anastasii pontificis, de hoc enim quasi superstite, loquitur lib. III. Apol. pag. 468. hujus quoque anni contra te epistolae (Anastasii) probant. Obiit Anastasius die 27 Aprilis hujus anni 402. ut pleraeque tabulae Ecclesiasticae docent apud Tillemontium nota LXIX. Haec est etiam Baronii sententia A. D. 402. § 42. quam erroris immerito arguit Pagius ibidem § 16. Annus Hieronymianae scriptionis emergit ex ejus sequentibus verbis eodem lib. III. pag. 453. [Col. 0173D] Duas, synodicam et paschalem ejus (Theophili) epistolas contra Origenem illiusque discipulos, et alias adversus Apollinarium et eundem Origenem per HOC ferme BIENNIUM interpretatus sum, et in aedificationem Ecclesiae legendas nostrae linguae (latinae) hominibus dedi. Aliud operum ejus nescio me transtulisse. Ex Cardinali Norisio lib. I. Hist. Pelag. cap. II. et Dissertatione de Sancto Siricio pontifice pag. 5. Hieronymus tres tantum paschales Theophili epistolas, nunc superstites, interpretatus est, non quinque, ut putavit Baronius A. D. 399. § 51. Theophilus enim de more suae Ecclesiae, quotannis paschalem epistolam publicabat.

Prima, incipiens, Christum Jesum Dominum, designavit pascha pro anno 401. die 19 mensis Pharmuthi, idest 14 Aprilis Cyclo Solis 18. Lunae 3. lit. [Col. 0174A] Dom. F. Haec quae plures Origenis errores pandit, et prima est, in vulgatis editionibus secunda perperam dicitur .

Secunda, incipiens, Primum solemnitatis augustae, in qua errores Apollinarii et Origenis confutantur, designavit pascha pro anno 402. die 11 mensis Pharmuthi, idest die 6 Aprilis, Cyclo Solis 19. Lunae 4, lit. Dom. E. Haec secunda in vulgatis editionibus prima perperam dicitur.

Tertia, pro anno 403, conversa non fuit a Hieronymo, quod Baronius tamen existimavit.

Quarta, incipiens, Nunc quoque Deus, designavit pascha pro anno bissextili 404. die 22 mensis Pharmuthi 17 Aprilis Cyclo Solis 21. Lunae 6, literis Dom. C. B.

Ex his nemo non videt, Theophili epistolarum paschalium ordinem in cunctis editionibus esse praeposterum, in tomo IX. operum Sancti Hieronymi editionis Mariani Victorii, inque tomo IV. editionis novae pag. 689. in Bibliotheca Patrum editionis Coloniensis [Col. 0174B] anni 1618. tomo IV. pag. 713. inque tomo V. editionis Lugdunensis pag. 883. quod ex ipsis earundem paschalibus characteribus patet: ut post Norisium, eo minime tamen laudato, animadvertit etiam Abbas Claudius Floriacus in Historia ecclesiastica tomo V. lib. XXI. pag. 131. Hieronymus in verbis superius allatis ait, per hoc ferme biennium, nempe A. D. 401. et 402. quia secundo hoc anno 402. scripsi librum III. Apologiae; alteramque Theophili paschalem epistolam contra Apollinarium et Origenem, ab se Latino conversam, sive, ut ait, Alexandrinas opes, primo Romam vere, transmisit ad Pammachium et Marcellam una cum epistola CLXXXVII, alias LXXVIII. (Nunc XCVII.) et quidem Anastasio adhuc superstite. Hieronymus enim his verbis epistolae suae finem imponit: Cui (Anastasio) multos imprecamur annos, ut haereseos rediviva plantaria, per illius studium longo tempore arefacta, moriantur. Male ergo in nova Hieronymianorum operum editione [Col. 0174C] (Benedictin.) , tom. IV. pag. 689. haec epistola ad Anastasium scripta illigatur A. D. 405. quum ipse Anastasius triennio ante obiisset, Petri Sede Innocentio I. relicta, qui eam implere coepit A. D. 402. Rursus aliud argumentum pro stabilienda epocha anni 402. libri III. Apologiae Hieronymianae haec ejus verba suppeditant: Haereticorum factio NUPER fugata de Aegypto et Alexandria, se Hierosolymam contulit, et huic (Paullo cuidam Episcopo per Theophilum Alexandrinum deposito) voluit copulari, ut quorum unus esset dolor, una fieret accusatio, quos ille (Paullus) REPULIT, SPREVIT, ABJECIT. Et paullo post: Quid tibi videtur de his, qui damnati, palatia obsident, nempe Aulae Caesareae proceres et ministros in Theophilum instigantes? Ergo monachi a Theophilo repulsi, spreti, abjecti, Constantinopolim petierunt. Rem narrat Palladius in Vita Chrysostomi pag. 57. Socrates lib. VI. cap. IX. et Sozomenus lib. VIII. cap. XIII. Theophilus in Epistola II. paschali pro A. D. 402. quae ordine est prima, sic ait de Origenistis: in magnis [Col. 0174D] urbibus lacerant, divitumque obsident fores . . . . . effeminatis auribus et Gentilium odiis se nostri detractione commendant, nimirum Eunuchis et hominibus christianae Religionis expertibus. Quare monachi jam Constantinopolim adpulerant, Hieronymo haec scribente. Adpulerunt autem circa medium vel finem anni 401. ex Tillemontio tom. XI. pag. 477. et 635. Ergo liber III. Apologiae scriptus fuit A. D. 402. proptereaque Hieronymus libros Biblicos, e quorum praefationibus loca quaedam in ea proferuntur, ante hunc annum ediderat; perperam enim Humfredus Hodius aliter sentit libro III. de Bibliorum textibus parte II. cap. II. pag. 357. Difficile est autem priores duos Hieronymianae Apologiae libros, qui scribi non potuerunt ante finem anni 401. latos fuisse Aquilejam ad Rufinum ante annum 402. At Hieronymus librum [Col. 0175A] III. post acceptum Rufini responsum composuit ante finem veris ejusdem anni 402. ait enim, Anastasium adhuc vivere, quod dicere non potuit, nisi antequam de ejus morte, quae contigit die 27. Aprilis, nuncium in Orientem advolasset. Hinc lapsus illorum patefit, qui Anastasii obitus epocham retro trahunt ad diem 14. Decembris A. D. 401.

VII. Quod pertinet ad has contentiones inter spectatissimos viros, M. Antonius Sabellicus lib. VI. Exemplorum cap. IX de aemulatione, eas ad hoc studium refert ex parte Rufini: Quid quod, inquit, ne Hieronymo quidem, in quo tantum infusi luminis fuit, tantum eloquentiae, suus defuit aemulus? Sed potuit Rufinus verbis contendere, sanctitate non potuit, quanquam si illud quoque in ambobus pensetur, tantum Stridonensis illa tuba Carnicae praestitit, quantum Indici Elephantis barritus culicis bombitulo. Adducamus alia Sabellici verba ex ejus libro II. de vetustate Aquilejae, ubi de Rufino paullo mitius judicat: Exstant inter caetera, ejus (Rufini) epistolae, immo Invectivae potius, [Col. 0175B] ad Hieronymum, et Hieronymi ad eum, quae haud mutuae aemulationis indicio carent. Distat tamen non parum uterque ab altero in eodem scribendi genere. Densior ille, hic copiosior; ille arctius pugnat, hic latius: ille acumine nititur, hic vero pondere. Verum non omnino elegans ille, hic autem non solum elegans, sed comptus etiam: et, brevi, talis, quem pro Ciceroniano ad tribunal Dei increpitum (ut ipse testatur) credere possis. Sed video quam interim inepte faciam homo omnium pene literarum expers, qui tantorum virorum ingenia, velut alter Aristarchus, in trutina suspenderim. De hoc jurgio aequum judicium protulisse mihi videtur Sigebertus Gemblacensis in Chronico A. D. 401. pag. 13. editionis Auberti Miraei: Hieronymus, inquit, et Rufinus presbyter Aquilejensis, orta inter se simultate pro quaestionibus Scripturarum, satis quidem luculento, sed nimis mordaci sermone in alterutrum conscribunt. Ado vir Sanctus in Martyrologio die 30. Septembris recensuit quidem opera Sancti Hieronymi, [Col. 0175C] sed scripta in Rufinum praetermittere maluit. Fuit Ado Archiepiscopus Viennensis, Gallosque antistites Rufini partibus studuisse, ex infra dicendis constabit. Ado sua manu Ravennae descripserat Martyrologium parvum Roma Aquilejam ante transmissum, pro magna sui parte ex Rufini historia decerptum. Interim judex, omnium sane probatissimus, aequalis, et ab omni suspicione alienus, ut pote amicus utrique, hoc loco est proferendus. Is est Augustinus Hipponensis Episcopus, ad quem Hieronymus epistola LXVIII. alias XIII. inter Augustinianas post A. D. 402. scripserat, sibi relatum, Rufini, sive, ut ait, Calpurnii cognomento Lanarii maledicta ad Africam quoque studio ejus pervenisse: ad quae breviter, ex parte, ipse tamen responderit: et libelli ejus, inquit, vobis misi exemplaria, quae erant prioris Apologiae, in duos libros distinctae; latius opus (Apologiam II. vel librum III. Apologiae I.) quum opportunum fuerit, primo missurus tempore. Se quoque illud cavisse significat, ne in quoquam existimationem laederet Christianam, [Col. 0175D] sed tantum ut delirantis imperitique mendacium, ac vecordiam confutaret. Augustinus perlecta Hieronymi Apologia, in ejus partes, pro miti ingenio suo, nequaquam descendit, etsi alias in se subiratum mulcere studeat. Satis habuit, si inter tantos viros discordiae flammam arsisse vehementer doleret. Nulla Rufini contra eum scripta ad Africam pervenisse respondet, seque ex Hieronymi apologeticis literis didicisse, quantum sibi hac in re temperaverit. Se, illius inter eos natae dissensionis exemplo, territum ait, quum quaedam ad se in Hieronymi epistola, ipsius indignationis indicia, observaret. Sed praestat suismet verbis ipsum loquentem audire epist. LXIII. alias XV. cap. III. Nescio quae scripta maledica super tuo nomine ad Africam pervenerunt. Accepimus tamen quod dignatus es mittere, illis respondens maledictis: quo perlecto, fateor, multum dolui, inter tam caras familiaresque personas, cunctis pene Ecclesiis notissimo amicitiae [Col. 0176A] vinculo copulatas, tantum malum exstitisse discordiae. Et tu quidem quantum tibi modereris, quantumque teneas aculeos indignationis tuae, ne reddas maledictum pro maledicto, satis in tuis literis eminet. Ita Augustinus, qui statim subjungit, quod si Apologia, in qua Hieronymus sibi temperavisse significabat, illum adeo terruerat, hinc ominari licebat, quid sibi ex lectione Scriptorum Rufini accidere debuisset, si unquam ea legeret, quandoquidem, ut Hieronymus nunciaverat, maledictis scatebant. Ait, ipsum Hieronymum haec dicere, quem non audet palam reprehendere. Verumtamen, inquit, si eas ipsas cum legissem, contabui dolore, et obrigui timore, quid de me illa facerent, quae in te ille scripsit, si in manus meas forte venissent? Vae mundo ab scandalis! Ecce fit, ecce prorsus impletur quod Veritas ait: quoniam abundabit iniquitas, refrigescet caritas multorum. Quae sibi enim jam fida pectora refundantur? In cujus sinum tota se projiciat jam fida dilectio? Quis denique amicus non formidetur, quasi futurus inimicus, si potuit inter [Col. 0176B] Hieronymum el Rufinum hoc, quod plangimus exoriri? O misera et miseranda conditio! O infida in voluntatitibus amicorum scientia praesentium, ubi nulla est praescientia futurorum! Sed quid hoc alteri de altero gemendum putem, quando nec ipse quidem sibi homo est notus in posterum? Novit enim utcunque vix forte nunc, qualis sit: qualis autem postea futurus sit, ignorat. His dictis, Hieronymi animum, praeteritis suis literis nonnihil offensum, placare studet, et summus doctor, quasi de se agens, Christianam caritatem generatim praedicat. In fine epistolae ad ejus cum Rufino inimicitias iterum redit, seque non probare, nec credere ea, quae de Rufino scripserat, satis aperte innuit: Quis prudentium non videat, etiam tu quam tolerabiliter feras amicissimi quondam et familiarissimi (Rufini) inimicitias, consolante conscientia? Et quemadmodum vel quod jactitat, vel quod a quibusdam (Pammachio, Oceano, et Marcella) forsitan creditur, in sinistris armis deputes, quibus non minus, quam [Col. 0176C] dextris contra diabolum dimicatur? Verumtamen illum (Rufinum) maluerim aliquo modo mitiorem, quam te isto modo armatiorem (fortasse amariorem). Hoc magnum et triste miraculum est, ex amicitiis talibus ad has inimicitias pervenisse. Laetum erit et multo majus ex inimicitiis talibus ad pristinam concordiam revertisse. Hucusque Augustinus, qui ep. CLXVI. olim XXVIII. quae aliis inscribitur de origine animae hominis liber, innuit cap. V. §. 15. se accepisse Hieronymi Apologiae librum III. ex quo haec verba recitat: Illud vero, quo in libro adversus Rufinum posuisti, quosdam huic sententiae calumniari, quod, Deum dare animas adulterinis conceptibus, videatur indignum, unde conantur adstruere meritis gestae ante carnem vitae, animas quasi ad ergastula hujusmodi juste posse perduci, non me movet, multa cogitantem, quibus haec possit calumnia refutari. Recentiores plerique omnes Rufinum, ut haereticum et ab Anastasio Pontifice damnatum, uno ore traducunt. Verum Augustinus, haereticorum acerrimus hostis, non luxisset tanti viri ac fuit [Col. 0176D] Hieronymus, dissidium cum homine haeretico, et ab Apostolica Sede damnato, neque optasset, ut ex inimicitiis talibus ad pristinam concordiam cum Rufino reverteretur; nulla enim societas lucis et tenebrarum esse debet. Quare vel ex uno Sancto Augustino liquet, nunquam Rufinum fuisse damnatum, aut pro haeretico habitum, quod postea latius ostendam. Interim reliqua Origenis scripta, a Rufino latine versa, recensere pergamus.

CAPUT VII.

I. Origenis Homiliae XVII, in Genesim non a Hieronymo, sed a Rufino latine versae. II. Tredecim in Exodum, et sexdecim in Leviticum. III. Vigintiocto in Numeros. IV. Viginti sex in Josue. V. Novem in Judices, totidem in Psalmos, una in librum I. Regum, et quatuor in Cantica. VI. Libri decem in Paulli epistolam ad Romanos. VII. Homiliae dubiae. [Col. 0177A] Quae sunt in Lucam, non Rufinus sed Hieronymus vertit.

I. Quandoquidem rei connexio a nobis postulat, ut reliquarum Origenis lucubrationum, quas Rufinus, amicis obsequturus, Latio donavit, seriem, ab aliis historiae litterariae scriptoribus, ferme neglectam, concinnemus, initium auspicabimur ab Homiliis XVII. in Genesim. Has una cum aliis Aegidio Viterbiensi, divinorum verborum oratori excellenti, Ordinis eremitarum, et postmodum S. R. E. Cardinali, ab se nuncupatas, primus omnium typis vulgavit Aldus Manutius senior cum hujusmodi inscriptione: Origenis Homiliae in Genesim, Exodum, Leviticum, Numeros, Jesum Nave, et librum Judicum, divo Hieronymo interprete. Venetiis A. D. 1503. in fol. Editioni operam commodavit Monachus, qui nomen suum in praefatione reticuit, multum se debere professus sodali suo in coenobio Patavino Sanctae Justinae, Hieronymo a Valentia Hispano. Hanc postea editionem iterum [Col. 0177B] expressit Bernardinus Benalius Venetiis A. D. 1512. in folio. Idem monachus Sanctum Hieronymum universi Operis interpretem fecit, nimirum proptereaquod in suis codicibus Mss. unde illud eruit, pro Rufino, ab librariis Hieronymum scriptum reperisset, ut tanti viri auctoritate volumen acceptius evaderet. Monachus tamen dubitare videtur, an recte Hieronymo ea translatio inscribatur: Non dubitamus, inquit, tam auctorem, quam interpretem opus tam egregium absque prooemio nequaquam edidisse, verum scriptorum incuria ad nos minime pervenisse. Neque eo inficias tamen, invenisse quidem nos, nonnullis in exemplaribus nescio quid, prooemii loco inscriptum; nec auctore sane (ut ego senserim) nec interprete nostro dignum. Verum calamus mihi temperandus est; potuit enim latinus interpres e Graecis bonis (ut ait Comicus) latina facere non bona. Alium tamen prologi, atque alium operis interpretem exstitisse manifestum est. Haudquaquam igitur visum est nobis, pulcherrimo (ut ita dixerim) [Col. 0177C] corpori alienum simul ac horridum praefigere caput, et prima libelli fronte deterruisse potius, quam allexisse lectorem. Quare monachus prologo illo, quem in codicibus Mss. repererat, improvide praetermisso, omnium earundem Homiliarum Hieronymum interpretem fecit. Sed non ita credulus fuit Desiderius Erasmus, qui suae editioni Operum Origenis hanc de Homiliis in Genesim censuram adposuit: Homilias in Genesim vertit Rufinus, non Hieronymus. Praefatio resecta est, quum nec Rufinus nec Hieronymus soleant quicquam edere sine prologo. Rufinus autem gravissima suspicione premebatur quod esset Origenista; sub hoc enim titulo Arianorum haeresis conata est repullulascere. Itaque pro invidioso nomine Rufini suppositum est gratiosum nomen Hieronymi. Hae nimirum sunt artes librariorum submoventium quae prima statim fronte deterrent emptorem, et affingentium quae possent allicere. Non mediocrem orexim habet auctoris celebritas. Simili fuco vulgus imponit incautis, pannum ex Anglia allatum mentiens, qui nunquam vidit Angliam, [Col. 0177D] et pro Belnensi vendentes vinum, quod juxta Lovanii moenia natum est. Ita de vero interprete optime quidem Erasmus. De ipso autem Opere sic censet: stilus multum habet perspicuitatis, satisque commode fluit; licet non usquequaque purus: cui virtuti utinam fidem adjunxisset, quam ab interprete requirimus. At haec libertas, vel licentia potius, addendi, adimendi, mutandi, Rufinum clamat interpretem. Hanc licentiam fatetur usurpasse se in Leviticum, in Epistolam ad Romanos, in Historiam Ecclesiasticam. Quod porro opus ipse tractavit unquam, quod non ad istum modum contaminarit? Georgius Bullus in Defensione Fidei Nicaenae Sect. II. cap. IX. §. 20. pag. 209. quando Rufinus id absque lectoris monito nunquam praestitit, hoc ipsum de quo culpatur, illi in sinceri et probi hominis laudem vertit. Bulli verba haec sunt: In vertendis quidem plerisque Origenis libris multa de suo addidisse Rufinum constat; sed quotiescumque ea libertate usus fuerit, [Col. 0178A] de eo lectorem suum, prout hominem probum et veri amantem decebat ipse expresse monuit. Gennadius in Catalogo cap. XVII. testatur, quicquid Origenis versum est, id omne, praeter ea quae vertit Hieronymus, ab Rufino versum fuisse. Hieronymus autem et ipse in Catalogo, quem provecta aetate confecit, cap. CXXXV. dum quae ex Origene verterat, nominatim recenset, Homilias in Genesim omnino silet; et tamen testatur, se adhuc juvenem Origenis quaedam vertisse. Honorius utroque posterior hoc ipsum loquitur in Catalogo lib. I. cap. CXXXVI. Verum quid opus his argumentis, inquit Erasmus, quum ipse Rufinus in peroratione, quam adjecit Commentariis in Epistolam ad Romanos, profiteatur, se vertisse Origenem in Genesim, Exodum, Leviticum, item in Jesu Nave, et in Librum Judicum, quanvis non nesciam et illic suppositum Hieronymum, sed nimis imprudenter, ut mox docebimus? Ea peroratio, adjecta commentariis in Paulli Epistolam ad Romanos, exstat tomo II. Operum Origenis ex editione IV. Erasmi per Grynaeum [Col. 0178B] adornata, pag. 634. Petrus Daniel Huetius in Origenianis libro III. cap. II. Sect. III. §. 1. antiquo codici Bibliothecae regiae, in quo illa ipsa, de qua agimus, Homiliarum in Genesim interpretatio, Hieronymo adscribitur, omnem fidem merito abjudicat, eandemque post Erasmum, et Gilbertum Genebrardum uni Rufino deberi agnoscit, quandoquidem Rufinus in Prologo super Homilias XXVIII. in Numeros, disertim testatur, se tunc omnes Origenis Homilias in Pentateuchum, sive in legem Moysi vertisse, praeter scriptas in Deuteronomium. Atqui latinas habemus Homilias in quatuor priores libros Pentateuchi; quis ergo Rufinum interpretem ausit inficiari, inquit Huetius? Hoc argumento utitur etiam Chiffletius in loco postmodum adducendo. Hinc merito Genebrardus Homilias in Genesim et quas Origenes scripsit in Exodum, Leviticum, Numeros, Josue, Judices, sub Rufini interpretis nomine inseruit a pag. 1. usque ad pag. 221. suae latinae editioni Operum Origenis, quam [Col. 0178C] sub hoc titulo publici juris fecit: Origenis Adamantii magni illius et vetusti scripturarum interpretis, et secundi Ecclesiae post Apostolos magistri Opera, quae quidem proferri potuerunt omnia, doctissimorum virorum studio jam olim translata et recognita. Parisiis apud Guillelmum Chaudiere A. D. 1574. in fol. Hanc postea editionem ab aliis typographis recusam adspeximus. In Appendice tomi V. Operum Sancti Augustini editionis novae Sermo IX. de Rebecca est Homilia X. Origenis in Genesim a Rufino latine conversa.

II. Rationibus iisdem evincitur, Origenis Homilias XIII. in Exodum, et XVI. in Leviticum, quae jam dictas proxime sequuntur in editione Grynaei tomo I. pag. 58. et 104. Rufini studio fuisse latinitate donatas; nam et in Prologo Homiliarum in Numeros, ait, se omnia Origeniana, quae in lege scripta sunt, latina reddidisse; et in peroratione Homiliarum in Pauli Epistolam ad Romanos tomo II. pag. 634. luculenter affirmat, se in Exodum etiam id praestitisse, et praecipue, [Col. 0178D] inquit, in his quae in librum Levitici ab illo (Origene) quidem perorandi stilo dictata, a nobis vero explanandi specie translata sunt. Hoc idem pro Rufino sentit Huetius in loco superius indicato §. 2. Fallitur ergo Sixtus Senensis in libro IV. Bibliothecae, has interpretationes Hieronymo tribuens. Erasmus de translatione Homiliarum in Leviticum hanc profert censuram, paullo asperiorem: Fatetur (Rufinus) se has Homilias vertisse liberius, hoc est multa quae dicit defuisse, de suo attexuisse. Ea temeritas tolerabilior est, quum nominatim indicat quid sustulerit, quid adjecerit, quemadmodum fecit in Historia ecclesiastica, cui detraxit librum IX. et in ejus loco suas narrationes infulsit. At qui legit hoc opus, et enarrationem epistolae ad Romanos, incertus est, utrum legat Origenem, an Rufinum. Hac arte vir gloriae cupidus putavit, se reperisse viam, qua vel invitis omnibus, tereretur manibus hominum. Matthaeus Petitdidierius tomo I. Animadversionum [Col. 0179A] in Bibliothecam Dupini pagina 15. jure explodit Jo. Rodulphum Wetstenium, perperam suspicantem, in Homilia I. Origenis super Leviticum ab Rufino aliquid immutatum, ubi disseritur de Historia Susannae. Origenis tamen commentarius in Matthaeum, Graece adhuc superstes, eadem ferme exhibet, ac latina interpretatio Rufini. Me fugit, cur Labbeus tomo II. de Scriptoribus pag. 141. harum Homiliarum interpretem Hieronymum fecerit. Quam iniquus Rufino heic, ut alias plerique hominum, sit Erasmus, argumento est singularis modestia, qua ubique de se suisque Rufinus loquitur. Huetius §. 3. pag. 245. quanquam et ipse non bene habet Rufinum de suo, ut ait, quicquid libitum est largientem: tamen hoc illi deberi agnoscit, quod legitimo suo auctori restitutae sunt (Homiliae in Leviticum) quae inter Cyrilli opera falso venditabantur. Jodocus Clichtoveus has Homilias in Leviticum, a Rufino translatas, primus omnium in lib. XVI. digestas vulgavit Lutetiae typis Wolfgangi Hopylii A. D. 1514. in folio, ex codice Corbejensi [Col. 0179B] descriptas, sibique a Guillelmo Parvo Ordinis Praedicatorum, et Ludovici XII. Galliarum Regis a sacris confessionibus, traditas. Hinc patet quantopere fallatur Vossius in Historia Pelagiana lib. II. parte I. Thesi VI. ubi Cyrilli esse hos commentarios in Leviticum putat, vel incerti auctoris. Cyrillo quoque perperam tribuuntur in Latinis ejusdem Patris editionibus, et signanter in illa, quam accuravit Petrus Canisius Coloniae apud Melchiorem Novesianum A. D. 1546. tomis duobus in folio, in quorum priori pag. 41. laudatae Homiliae reperiuntur; et in editione Cyrilli operum, latine facta Parisiis apud Michaelem Sonnium A. D. 1573. in folio pag. 66. Harum codex Ms. Rufino interprete, exstitit Venetiis in Sancti Antonii Bibliotheca, ante aliquot annos (heu!) flammis absumta. Consulatur Tomasinus in Bibliothecis Venetis pag. 10. Hinc Robertus Bellarminus, qui lib. IV. cap. XI. de Verbo Dei non ausus fuerat definire, an Homiliae ad Origenem pertinerent, illas postea in [Col. 0179C] Catalogo, absque haesitatione pro Origenianis agnovit. Quare Huetius merito carpit Heterodoxum quendam, inter Origenis supposititia eas rejicientem; pluresque earundem collectiones fuisse statuit, itaut Rufinianae, sint aliae ab Homilia II. in Leviticum, cujus fragmentum exhibetur in Origenis Philocalia cap. I. Prologi vero Homiliarum in Exodum et in Leviticum interciderunt.

III. De translatione Homiliarum XXVIII. in Numeros nullum judicium profert Erasmus; quare nos fugit, cuinam interpreti easdem tribuerit. Rufino tribuit Cassiodorus, testis idoneus in Institutione alibi memorata cap. I. ubi tamen XXX. esse testatur. Exstant illae sine nomine interpretis tom. I. pag. 182. sed Aldus earundem juxta ac reliquarum interpretem facit Hieronymum. Prologi, seu praefationes Rufini in Genesim, Exodum, Leviticum, et Numeros desiderantur plane omnes in editionibus typis vulgatis, et etiam in codicibus calamo scriptis, nisi alicubi delitescant; librariis autem vitio vertendum [Col. 0179D] quod evanuerint, ut nimirum Hieronymus earundem Homiliarum interpres pro Rufino facilius venditaretur. Rufinum porro singulis suis interpretationibus prologum praemisisse, testatur Gennadius in Catalogo cap. XVII. Fraudi larvam Prologi detraxissent, quemadmodum sane detraxit Prologus ille in Galliarum bibliothecis repertus, quo Rufinus Donatum quendam praefatur in suam illam translationem Homiliarum XXVIII. in Numeros, quam morti proximus in Sicilia confecit, unde ipse una cum Melania, et ejus comitatu Rhegium Julii Gothorum flammis ardere spectabat. Eundem prologum secum ex codice Bigotiano communicatum, non semel appellat Huetius lib. II. cap. IV. Sect. I. §. 22. lib. III. cap. II. Sect. 1. §. 2. Sect. II. §. 1. Sect. III. §. 1. et 4. Atqui ex eodem codice illum ediderat Henricus Valesius in notis ad Historiam Eusebii lib. VI. cap. XXXVIII. et Petrus Franciscus Chiffletius in Paulino illustrato [Col. 0180A] Parte II. cap. XXV. qui tamen illum ex codicibus Divionensi, Remensi, Claravallensi, Graonensi, et Claramontano, ab se vulgatum, non Ursacio, sed Donato inscripsit, cui etiam inscribitur in codice Vaticano Urbinate 144. Error a viris doctis Valesio, Huetio, Labbeo, Norisio, et Tillemontio nequaquam visus, titulum codicis acephali occupavit hoc pacto. In prologo ipso memoratur Ursacius, Rufini notarius, quem exscriptor ob supinam inscitiam ab eo nequaquam distinguens, quem Rufinus ibidem alloquitur, Ursacii nomen initio prologi adposuit; nam etiam in codice 1405. Collegii Sancti Benedicti Ursacio inscribitur, in Catalogo codicum MSS. Angliae Parte II. pag. 136. Pearsonius in Vindiciis Ignatianis Parte I. cap. X. pag. 159. laudat codicem Cantabrigiensem, ubi sic legebatur: Incipit prologus . . . Numerorum ad Ursacium, reliquis vocibus manifeste ob Rufini nomen exosum abrasis. Verum in codicibus a Chiffletio laudatis (sed non in Vaticano ) prologus Rufinianus Hieronymo adscribitur, perperam tamen, quippe [Col. 0180B] Hieronymum procul hinc abfuisse, quum Alaricus Italiam depopularetur, contraquam de se auctor prologi affirmat, satis ostendunt Hieronymi praefationes in Ezechielem lib. I. et III. ac praesertim epist. XCVI. alias XVI. (Nunc CXXVII.) ad Principiam, ubi cap. V. sic loquitur: Dum haec aguntur in Jebus, terribilis de Occidente rumor AFFERTUR, obsideri Romam, et auro salutem civium redimi. Ergo prologus non est Hieronymi, procul absentis, sed Rufini praesentis, qui tunc A. D. 409. in Siciliam cum Piniano et ejus familia, in Orientem reversurus, profugerat, de quo alibi. In codice etiam Bibliothecae Jacobeae tom. II. Catalogi manuscriptorum Angliae pag. 141. interpretatio Homiliarum in Numeros Rufino tribuitur. Haec interpretatio extremus fuit Rufini labor quamquam nos seriem ipsam librorum sequuti, heic in antecessum de ea loquimur. Huetius de illa apposite hoc scribit §. 4. pag. 245. Ex prologo, quem praefixit Rufinus interpretationi suae octo et viginti [Col. 0180C] Homiliarum Origenis in Numeros, quae ad hanc diem supersunt, et ex ipso etiam stilo, intelligitur, vehementer eos falli, quicumque alium interpretem assignant, quam Rufinum. In eodem prologo haec habet Rufinus: Quaecumque in Numerorum libro sive Homiliatico stilo, sive etiam ex his, quae Excerpta appellantur, scripta reperimus, haec perurgente te (Donatum, non Ursacium, alloquitur) Romana, ut potuimus, voce ex diversis in unum ordinem collecta digessimus. Hinc Huetius notat, has Homilias undecumque collectas, cum scholiis ab Rufino permixtas: Quod, inquit, Rufino interprete dignum erat. Itaque merito arguit Andream Rivetum, qui in suo Critico Sacro hasce Homilias non Origenis, sed hominis Latini foetum esse contendit, proptereaquod in earum XII. discrimen notetur inter excudere et excidere, quae tamen Rufini interpretis munificentia accepta referenda sunt, inquit Huetius.

IV. Jam vero gradum faciamus ad Homilias XXVI. in librum Josue, seu Jesu Nave, quae exstant apud [Col. 0180D] Grynaeum tom. l. pag. 284. Lemma Prologi ad Chromatium, Hieronymo interpretationem tribuit; sed tam interpretatio, quam interpretationi praeficus prologus, prorsus Rufinum auctorem habent, inquit Huetius. Erasmus ejusdem Operis translationem Rufino quidem adjudicat, sed Hieronymi nomen et prologum, a Librariis conficta, audacter pronunciat. De primo non dubito, sed in postremo falli Erasmum pro certo habeo. Hoc priusquam ostendo, ejus verba recitabo: Hic, inquit Erasmus, crevit bibliopolarum audacia. In totius operis frontispicio sat habebant pro Rufino Hieronymum supponere, revulsa praefatione; heic affixerunt praefationem, sed adeo frigidam, adeoque ineptam, ut nullo certiore argumento possit persuaderi, haec ab Hieronymo non esse versa. Homines suaves existimarunt, neminem addubitaturum, posteaquam ad Chromatium inscripta esset praefatio, ad quem interdum scripsit Hieronymus. Ceteris exscribendis [Col. 0181A] jam supersedeo, postmodum enim ad Erasmum redibo. Sed illius argumentis rejectis, alio abit Huetius in Origenianis lib. III. cap. II. Sect. III. §. 5. pag. 246. translationis enim et Prologi auctorem facit Rufinum, sed tamen viro probo imposturae crimen impingit, quasi nimirum dolosis artibus, quum se Origenismi vulgo suspectum esse, proptereaque minus vendibiles merces suas intelligeret, fucum incautis lectoribus facere voluerit, et Hieronymi, adversarii sui, nomen praescripserit, quo eum quoque in Origenismi suspicionem vocaret, a quo tam saepe doctrinae hujus fuerat criminatus. Addit, simili vafritie usum in praefatione Commentariorum Origenis in epistolam ad Romanos. Hanc calumniam Rufino alibi etiam a viro docto affingi audiemus. Sed scriptor, cetera perspicax,, qui in Erasmo damnat judicium praeceps, ipse plus aequo inanibus conjecturis indulget. Qui enim fieri potuit, ut Chromatio et Hieronymo, adhuc viventibus, Rufinus in luce hominum adeo putidam et ridiculam fraudem excogitaverit, ut sub larva Hieronymi translationem [Col. 0181B] Homiliarum Origenis, ab se publici juris factam, Chromatio Aquilejensi Episcopo offerret, et tamen Chromatius, Hieronymus, et reliqui ejus necessarii, adeoque Rufini hostes, tam bardi et stupidi fuerint, ut tantam fraudem nequaquam olfecerint, nec palam suae impudentiae poenas Rufinum dare compulerint? Levitatem conjecturae penitus difflat Gennadius in Catalogo cap. XVII. ubi omnes translationes Homiliarum Origenis Rufino adscribit, iis solis exceptis, quas vertit Hieronymus. Hae autem, quae notae sunt omnibus, ab ipsomet Hieronymo in Catalogo suo recensentur, et ab Honorio lib. I. cap. CXXXVI. Quae Rufinum interpretem habent, suo prologo discernuntur, inquit Gennadius, sic Rufinum singulis suis interpretationibus prologos praemittere consuevisse aperte docens. Itaque interpretatio Homiliarum in Josue aevo Gennadii Rufini nomine discernebatur. Non ergo Rufinus sub Hieronymi adversarii sui persona, illam obtrusit; sed recentiores [Col. 0181C] librarii, ut tanti nominis umbra mortales ludificarent, Rufino, qui ob simultatem cum Hieronymo male audiebat, expuncto, ipsum Hieronymum supposuerunt, tum in epigraphe, tum etiam in prologo ipso, quum alias ab anterioribus libris Rufini nomen et prologos totos avulsissent. Neminem puto ignorare, Chromatium Hieronymo aeque ac Rufino fuisse amicitia conjunctum: quod ex utriusque Lucubrationibus patet, adeo ut magnus Antistes utriusque animos non parum exulceratos in pristinam concordiam redigere studuerit. Quid ergo mirum, si Rufinus Homilias in Josue celeberrimo patriae suae metropolitae, suoque olim Fidei Christianae doctori nuncupavit, cui Eusebii Historiam, ab se in Latinum sermonem conversam etiam nuncupaverat: siquidem Rufinus ad hasce Homilias convertendas, post Eusebii Historiam ab se translatam, incubuisse postea dicemus. In Bibliotheca Ms. Antonii Augustini, edita Tarracone apud Philippum Mey A. D. 1587. in-4 o . codex 48. hoc lemmate recensetur: Origenis Alexandrini, qui et Adamantius, [Col. 0181D] in librum Josue Homiliae XXVI. Beato Hieronymo interprete, vel Rufino, ad Chromatium. Liber in membrana annorum CCC. et ultra, forma quadrati. Verum ne quid praeterire videamur, Erasmi hac in re argumenta, singulatim perpensa, recenseamus.

1. Ait, prologi auctorem his verbis Chromatium affari: O mi semper venerabilis Chromati. Immo sic: O mi semper venerabilis pater Chromati: quibus ferme verbis eundem alloquitur in prologo Historiae Eusebii. Quare nihil absurdius censura, quam heic exercet Erasmus.

2. Totam praefationem talem esse, ut cuivis operi possit aptari, sententiamque ipsam ex Hieronymi scriptis sublectam, ab impostore mira garrulitate dilatatam falsum omnino est. Praefationes enim, Rufini scriptis praefixae, nihil aliud sunt, quam epistolae familiares, quibus ad amicos translationes suas mittit, quarum propterea tenor ex ipsis translationibus, quas [Col. 0182A] singulae epistolae comitantur, abunde colligitur, praecipue quum nobis desint epistolae, pro iisdem translationibus obtinendis, ad Rufinum ab amicis transmissae. Quidnam vero inepti, vulgaris, et stulti, ut vocibus utar Erasmi, verba haec Rufiniani prologi continent: Quia ergo et tu, o mi semper venerabilis Pater Chromati, injungis et praecipis nobis, ut aliquid ad aedificationem et constructionem divini tabernaculi ex Graecorum opibus et copiis conferamus, Oratiunculas XXVI. in Jesum Nave, quas ex tempore in Ecclesia peroravit Adamantius senex, ex Graeco, latine tibi pro virium mearum parvitate disserui? Quid gravius, quid religiosius, et rei aptius proferri poterat? At Rufinus nullam affert caussam (urget Erasmus) cur hoc opus Origenis vertendum susceperit. Caussa est, ut Chromatio, id ab se postulanti, obsequeretur.

3. Erasmus negat, Origenem Oratiunculas ex tempore declamasse. Hoc tamen ait Rufinus, hoc Huetius disertis rationibus evincit lib. III. sect. II. cap. IV. §. 4. ubi censet, Origenis Homilias, partim meditate [Col. 0182B] conscriptas, partim ex tempore ab eo recitatas.

4. Reliqua censurae pars, quam Erasmus in prologi stilum pluribus inculcat, non tam probat, non esse Hieronymi, quam esse Rufini, qui semper de se modeste sentiens et loquens, fatetur identidem, se ad latine scribendum ob longam moram inter Graecos, tricennali incuria torpuisse. Itaque illum populari potius, quam exquisito sermone conscriptas Lucubrationes suas edidisse conspicimus. Audiamus extrema verba, quibus prologo ipsi finem imponit: Totum ergo hoc, de tuo judicio pendeat. Si quid sane est, quod placere potest, hoc sit auctoris, neque enim quae aliis labore parta sunt, diripere, et nostrae laudi applicare justum putamus. Si vero vim sensuum oratio inculti sermonis exasperat, hoc vel mihi, vel (ut cum tua venia dixerim) tibi ipsi reputato, qui opus, quod eruditis debet injungi, expetis ab indoctis. Non solum ergo interpretatio Homiliarum in Josue ad Rufinum pertinet, in quo Erasmus et Huetius aeque consentiunt: [Col. 0182C] sed etiam prologus: quod prior negat, alter sic affirmat, quasi Rufinus auctor eum fraudulenter Hieronymo supposuerit, ex Homilia XV. in Josue pag. 315. Rufino interprete. Gratianus laciniam transtulit in Caussam XXXIII. Quaest. I. cap. I. Porro ineptam Erasmi censuram Magdemburgenses Cent. III. cap. X. adhuc ineptiorem facturi, quod Erasmus de Rufini prologo scribit, ipsi de Origenis Homiliis dictum prodiderunt, quasi illas Erasmus Origeni abjudicasset. Et tamen Centuriatorum sententiam alii ejusdem farinae scriptores imprudenter amplexi sunt. Sed quidpiam majus ausus est Jo. Dallaeus lib. II. de scriptis Dionysii cap. XLI. ubi Origenianas Rufini interpretationes conatur undequaque convellere, haud certe alia de caussa, nisi quia suorum dogmatum novitati eas saepe adversari cognovit; sed homo heterodoxus non aliud plerunque agit, quam ut illam ipsam licentiam se pandere jactet, qua Rufinum in vertendis Graecorum scriptis usum insimulat.

V. Nunc locus postulat, ut patefaciam, Homilias [Col. 0182D] IX. in Judices tomo I. pag. 377. editionis Grynaei, de quibus Erasmus penitus silet, Rufinum quoque interpretem habuisse. Id in peroratione explanationis in Epistolam ad Romanos pag. 634. ipsemet Rufinus disertim testatur, et Huetius pariter animadvertit lib. III. cap. II. sect. III. §. 5. pag. 246. Hisce Homiliis librariorum nequitia prologum detractum, ut facilius Hieronymo supponerentur, pro certo habeo; ideoque magnam gratiam a nobis iniret, qui illum et ceteros omnes, idem infortunium passos, in antiquis codicibus expiscaretur. Ceterum post Homilias in Judices, inter scripta Origenis reperiuntur Homiliae IX. in Psalterium Davidicum, nempe quinque in Psalmum XXXVI. duae in Psalmum XXXVII. et duae pariter in Psalmum XXXVIII. Has a Rufino translatas, et cum prologo ad Apronianum directas, vulgavit Constantius Hierotheus cum aliis operibus Adamantii in Novum Testamentum, praemissa Apologia Jacobi Merlim [Col. 0183A] pro Origene, Venetiis apud Lazarum Soardum A. D. 1516. in folio. Occurrunt ibidem post Homilias in Lucam fol. 87. exstantque etiam in codice Ms. Vaticano Urbinate 65. fol. 34. p. 2. Merlinus Origenis Opera Latina in quatuor partes divisa ediderat Parisiis A. D. 1512. tomis duobus in folio: quae editio ibidem postea recusa fuit A. D. 1519. 1522. et 1530. Sed Erasmus, qui Homilias easdem inseruit tom. I. pag. 440. editionis Grynaei anceps haeret in saepe memorata censura, num referant Origenis ingenium et phrasim, propiusque accedere ad Chrysostomum putat, vel auctoris fuisse Latini, aut Rufinum interpretem, more suo, illas contaminasse. Haec et alia ab Erasmo superbe et praepostere dicta, Huetius merito improbans lib. III. cap. II. sect. III. §. 6. pag. 247. eundem criticae suae nimium permisisse arbitratur, ubi de interprete scribit: Nec ipse qui praefatur, profitetur, se has Homilias simpliciter vertisse, ut habebantur apud Graecos, nec illic exprimit nomen auctoris. Sed verum quidem est, inquit Huetius, ac meminisse debuerat Erasmus, [Col. 0183B] auctorum nomina operum initiis praescribi solere, ac proinde praefantem Rufinum necesse non habuisse profiteri, has Homilias se ex Origene vertisse, quum id titulus clamaret. Haec Huetius, qui eo futilius etiam censet argumentum petitum ex Peroratione, in qua nomen auctoris non expressit. Rufinus de Operibus Origenis ab se latinitate donatis agebat, Origenem ipsum nominaverat; et Homiliarum ipsius in Genesim, Exodum, et Leviticum mentionem fecerat. Addit postea: Illa, quae in Jesu Nave et Judicum librum, et in Psalmos tricesimum sextum, tricesimum septimum, et tricesimum octavum, simpliciter expressimus, et invenimus. Hinc non difficulter haec opera perinde ac proxime laudata, ad Origenem pertinere intelligimus, cujus nomen singulis adponere supervacaneum sane et molestum fuisset. Quod si haec Origeniani nominis praetermissio dubium auctorem hic facit, cur Erasmus, qui de auctore Homiliarum in Psalmos dubitavit, de auctore quoque Homiliarum [Col. 0183C] in librum Judicum neutiquam dubitavit? Par sane erat utrobique dubitandi ratio, utrobique enim Origenis nomen omittitur. Ita ferme Huetius, et ante eum Genebrardus in Collectaneis de Vita Origenis cap. V. quae suae operum ejus Latinae editioni praeposuit, unde huc nonnulla in rem nostram sunt transferenda. Loquitur Genebrardus de censuris Erasmi: In iis, ait, ita suo stomacho indulsit more, ut in eo, modo majorem animadversionem, modo firmius judicium merito possis requirere. Verbi gratia, censet Homilias in Psal. XXXVI. non esse Origenis. Quin et ubi annotasset, sapere phrasim Chrysostomi, mox subjicit, se suspicari eum, qui scripsit, fuisse Latinum. Tu haec, si potes, inter se conciliato, quum Chrysostomi locutio sit Graecissima. Deinde esse Origenis apparet, quia Homilia II. de more invehitur in Valentinianos, et Homilia III. locum Pauli I. Corinth. IV. iisdem verbis adfert, quibus Exodi Homilia VI. et Num. IV. pro consuetudine perstringit eos, qui haerebant in litera, neglecto spirituali sensu, eumque necessario [Col. 0183D] statuendum probat e versu: non vidi justum derelictum, etc. adeo ut ad servandam versiculi literariam veritatem, patet locutum de derelictione a rebus spiritualibus, non corporalibus. Et Homilia III. nominat Valentinum, Marcionem, et Basilidem, contra quos in ceteris libris perpetuo fere luctatur. Denique phrasis et sententia et mos Origenianus docent, temeraria fuisse Erasmi judicia; quod commemoro propter prurientes istorum hominum aures, qui protinus destruendum arbitrantur quod ab aliquo corrosum et morsum intellexerunt. Haec Genebrardus. Quare inani studio Magdeburgenses, Robertus Cocus, et Guillelmus Perkinsius easdem Homilias ex genuinorum operum Origenis albo expungere, non verentur. Illarum interpretationem Rufinus, Aproniano filio carissimo gratificaturus se suscepisse testatur in prologo, quem, quia brevis est, huc transferam ex tomo II. Origenis Operum pag. 439. editionis Grynaei: Quoniam tricesimi sexti, [Col. 0184A] et tricesimi septimi, et tricesimi octavi psalmi expositio tota moralis est, instituta quaedam vitae emendatioris ostendens, et nunc conversionis, ac poenitentiae, nunc purgationis et profectuum semitam docet, idcirco tibi eam, Aproniane, fili charissime, in novem Oratiunculas, quas Graeci Homilias vocant, velut in uno corpore digestam, in Latinum transtuli, ut intra unum codicem collectam haberet dictionem, quae ad emendationem vel profectionem morum tota respiceret. Hoc sane beneficii praestabit haec lectio, quod absque labore lectoris intelligentia ejus in propatulo habeatur, quo scilicet vitae simplicitas, sensu lucido, ac simplici sermone doceatur: ex quo prophetia pervenire non solum ad viros, verum etiam ad religiosas feminas possit, et excolere simplices mentes: ne forte religiosa filia mea, soror in Christo tua, ingrata sit operi nostro, si id semper laboriosum intellectui suo pro asperitate sentiat quaestionum; quia nec corpus humanum ex solis potuisset nervis ossibusque constare, nisi eis divina providentia vel mollitiem carnis intexuisset, vel blandimenta pinguedinis. Huetius, et [Col. 0184B] ex eo Natalis Alexander saeculo III. cap. IV. Art. II. Rufinum, exploso Riveto, interpretem faciunt Homiliae unicae in Librum I. Regum, cujus etiam est versio expositionis in Cantica Canticorum, teste Cassiodoro divinarum lectionum cap. V. ubi haec leguntur: In Cantica Canticorum duabus Homiliis expositionem Origenis idem Sanctus Hieronymus, latinae linguae multiplicator egregius, sua nobis, ut consuevit, probabili translatione prospexit; quas item Rufinus, interpres eloquentissimus, adjectis quibusdam locis, usque ad illud praeceptum, quod ait: Capite nobis vulpes pusillas, exterminantes vineas, tribus libris latinis explicavit. In editione Grynaei tom. I. inchoantur pag. 356. et desinunt pag. 492. quibus tamen desunt prologi consueti. Rufinus opus continuae explanationis, et decem, quos vocant, tomorum partes, in Homilias IV. distribuit, de quibus loquitur etiam Pearsonius in Vindiciis Ignatianis part. I. cap. IX. pag. 111. Verum Erasmus hujusce lucubrationis nequaquam [Col. 0184C] adsequutus auctorem, et eo minus interpretem, utrumque in unum conflat, putatque hominem Latinum, et pulchre doctum ac bene disertum, non certe Graecum. Quoniam autem is ob modestiam suum nomen apponere noluit, librarii praefixerunt nomen Ambrosii. Ita Erasmus, cui continuo adhaeserunt Magdeburgenses Cent. III. cap. X. Guillelmus Perkinsius in suo Problemate, aliique mox nominandi. Tantum valet praeconcepta opinio contra Rufinum, ut Erasmus, ignorato harum Homiliarum interprete, opus ipsum eousque laudarit, ac si non a quoquam latine versum, sed ab latino homine integre compositum existimaret. Sed esse Origenis, et ab Rufino latine redditum, ex Cassiodoro locupletissimum testimonium produximus. Rufinus tamen de suo nonnulla addidit, unde Rivetus, Robertus Cocus, et id genus pseudocritici Heterodoxi ansam arripuerunt hanc explanationem Origeni abjudicandi, perperam auctori tribuentes quod est interpretis. Formulas populares, et voces Rufino usitatissimas, inde collegit Huetius [Col. 0184D] lib. III. cap. II. sect. III. §. 7. pag. 249. Ceterum Prologi Rufini eandem ob caussam, ob quam ceteri, interciderunt, velut ille in Numeros, pridem repertus, quem Latinae editiones nunquam ante repraesentaverant. Rem firmat etiam vetus codex Petri Pithoei, sic inscriptus: Incipit Tractatus Origenis in Cantica Canticorum, a Rufino translatus in latinum. Quare Johannes Martianeus librum ab se minus recte incerto interpreti adscriptum, conjecit in tom. V. Operum Sancti Hieronymi pag. 603. Haec quum ita se habeant, de nihilo est, quod in quibusquam codicibus, Hieronymo et Ambrosio haec lucubratio tribuitur, ut probe monet Huetius.

VI. Hucusque sermonem fecimus de scriptis Origenianis in Vetus Testamentum, quae Rufinus ex Oriente in Italiam redux tulit et precibus amicorum, Latio donavit. Nunc de Origenianis lucubrationibus disserendum superest, in novo Testamento explanando [Col. 0185A] versantibus, quas Rufinus pariter latinas fecit, quanquam in vulgatis editionibus sub alienis nominibus circumferuntur. Ex his primum locum obtinent tomi XV. Commentariorum in epistolam Sancti Paulli ad Romanos, quod opus in libros X. divisum, Rufinus Heraclii impulsu latinae linguae donandum suscepit quo tempore in vertendas Homilias incumbebat, quarum seriem amico obsecuturus, abrumpere debuit. Sic enim ait in Prologo: Volentem me parvo subvectum navigio oram tranquilli littoris stringere, et minutos de Graecorum stagnis pisciculos legere, in altum, frater Heracli, laxare vela compellis, relictoque in libros X. opere, quod in transferendis Homiliis senis Adamantii habebam, suades, ut nostra voce quindecim ejus volumina, quibus epistolam Paulli ad Romanos disseruit, explicemus: in quibus ille dum sectatur Apostoli sensum, in tam profundum pelagus effertur, ut metus ingens sit illuc eum sequi, ne magnitudine sensuum, velut immanitate opprimar undarum. Deinde nec illud adspicis, quod tenuis mihi est spiritus ad [Col. 0185B] implendam ejus tam magnificam dicendi tubam. Super omnes autem difficultates est, quod interpolati sunt ipsi libri; desunt enim fere apud omnium bibliothecas (incertum sane quo casu) aliquanta ex ipso corpore volumina: et haec adimplere in latino Opere, et integram consequentiam dare, non est mei ingenii; sed, ut tu credis, qui haec exigis, muneris fortasse divini. Addis autem, nequid laboribus meis desit, ut omne hoc quindecim voluminum corpus, quod Graecus sermo ad quadraginta fere, aut eo amplius millia versuum produxit, abbreviem, et ad media, si fieri potest, spacia coarctem. Dura sane imperia, et tanquam ab eo, qui pondus operis hujus scire nolit, imposita. Aggrediar tamen, si forte orationibus tuis, quae mihi tanquam homini, impossibilia videntur, adspirante Domino, possibilia fiant. Sed ipsum jam, si videtur, Origenem, qualiter praefationem suscepti operis dirigat, audiamus. Hactenus Rufinus, cujus in hoc labore sinceritatem ac bonam fidem laudat Tillemontius tom. III. pag. [Col. 0185C] 558. Vir pius disertim fatetur, se in transferendis hisce homiliis libertate usum addendi, et lacunas de suo supplendi. Theophilus Salodianus ordinis Fratrum Observantium, ut vocant, de quo in scriptoribus Minorum silet Lucas Waddingus, Origenianum opus in Fesulani monasterii bibliotheca Hieronymi interpretis nomine, cum blattis et tineis pugnans, ab se repertum, foras emisit Venetiis apud Simonem de Luere A. D. 1506. in folio, nuncupavitque Alexandro Portensi Vicetino, equestris ordinis viro, quasi ob inventum thesaurum prae gaudio exsiliens. Istud postea opus ibidem recudit Bernardinus Benalius A. D. 1512. in folio, suaeque Origenianorum operum collectioni tomo II. pag. 455. editionis Grynaei, inseruit Erasmus, Hieronymi quidem nomine in fronte relicto, cui tamen in censura tom. I. praefixa, opus abjudicat. Rufinum que interpretem carpit. Sed ipsummet Erasmum audire praestat: Hic, inquit, Librarii magnifice perfricuere frontem et in praefatione et in peroratione, pro Rufino Hieronymum supponentes, [Col. 0185D] hoc est vitrum pro gemma lectori obtrudere conantes, et hactenus sane fefellerunt incautos; nam praefatio poterat utcunque videri Hieronymi: sed in peroratione quasi sorices suo se produnt judicio. Inde ex eadem peroratione subjungit quae Rufinum auctorem patefaciunt, quanquam Hieronymum pro Rufino assutum gerunt. Hoc prodit codex Thuanus, cujus verba recitat Cotelerius in Judicio de libris Recognitionum Clementinarum inter opera Sanctorum Patrum, qui temporibus Apostolicis floruerunt pag. 484. editionis II. anni 1698. Ea verba huc libentius adferam, quod non uno in loco vulgatam editionem emendent: Post hoc sane vocat nos opus, quod olim quidem injunctum est, sed nunc a Beato Gaudentio episcopo vehementius perurgetur; Clementis scilicet Romani episcopi, Apostolorum comitis ac successoris, de Recognitione libri, ut in latinum vertantur: in quo opere bene novi, quod laborem labor, multiplicata sorte [Col. 0186A] suscipiet. Satisfaciam sane in eo amicis meis. Dabo titulo nomen meum, auctoris nihilominus vocabulo permanente, nam Rufini Clemens inscribetur. Mox subjungit, se ad cetera Origenis opera transferenda aggressurum: Quod si me Dominus implere permiserit, redibimus ad illos, et ad tua desideria, ut in Numerorum, et in Deuteronomii libros, Deo permittente, aliqua dicamus. Haec enim solum vobis de Pentateucho vel de reliquis Apostoli Paulli epistolis, quae possumus, Domino protegente debemus. In margine hujus perorationis pag. 634. editionis Grynaei hoc monitum exstat: Vel hinc colligi potest quos Origenis libros Rufinus latina civitate donaverit. Recte quidem; omnia enim ab se versa et vertenda, singulatim enumerat. Rufinum vero Clementis opus reapse in Latinum vertisse alibi audiemus. Iterum sic scribit Erasmus: Hic locus erat eradendus, si voluissent nobis persuadere, hujus operis interpretem esse Hieronymum; constat enim tum ex Gennadio, tum ex ipsius Rufini praefatione, quod Rufinus verterit Clementis Recognitionum [Col. 0186B] libros, non Hieronymus, et ad hunc Gaudentium alias quoque scribit Rufinus. Nihil igitur agunt Librarii, toties inculcantes nomen Hieronymi, immo haec inculcandi sedulitas auget suspicionem fuci. Inde ex Rufiniana peroratione laciniam ab Librariis depravatam profert in qua Rufinus loquitur, sed sub Hieronymi nomine, per falsarios afficto. Hoc non animadverso Jo. Carolus Bovius in praefatione ad Clementis Constitutiones Apostolicas latine editas Venetiis apud Jordanum Ziletum. A. D. 1563. in-4 o et Franciscus Turrianus in prolegomenis Graecis ad easdem Constitutiones, Graece editas, apud eundem typographum eodem anno et forma, pag. 7. ipsum Hieronymum, non alium, loqui reapse crediderunt, et propterea castigantur a Jacobo Usserio in Dissertatione de Ignatii epistolis cap. VII. Verba Pseudo-Hieronymi, sive Rufini haec sunt pag. 634. Aiunt enim mihi in his quae scribis, quoniam plurima tui operis habentur, da titulum nominis tui, et scribe: Hieronymi (lege Rufini) verbi gratia, in epistolam ad Romanos, Explanationum [Col. 0186C] libri. Et post nonnulla: Satisfaciam sane in eo amicis meis. Reliqua jam adduxi. Sed est et illud, inquit Erasmus, nonnihil argumenti, quod in gratiam Ursacii, cujus jussu suscepit hunc laborem, vertit Regulam Basilii, et in gratiam Gaudentii, cujus hic meminit, vertit Clementem. Quod Erasmus ait de Ursacio, est memoriae lapsus in viro non semper accuratissimo. Heraclio enim, non Ursacio opus illud Rufinus inscribit, qui neque Ursacio, sed Ursejo Regulam Sancti Basilii nuncupavit. Ursacius vero, sive Ursatius, fuit Rufini notarius, ipso teste in Prologo Homiliarum in Numeros, quem, uti jam dixi, Donati nomine praenotavit. Heraclium tam prologus, quam peroratio, in universis editionibus exhibent, ne excepta quidem Erasmica. Adstipulantur codices manu exarati, Vaticanus Urbinas 62. fol. 96. et in Catalogo Mss. Angliae tom. I. pag. 68. codex 1247. Guillelmi Laudi, ubi recensetur epistola Rufini ad Heraclium, quam a prologo, de quo [Col. 0186D] loquimur, diversam non credimus. Ut in pauca rem contraham, Erasmi animadversio hac in parte verissima est, neminem unquam objecisse Hieronymo, quod ea, quae verterat, truncarit, inverterit, immutarit, et ex alieno opere suum fecerit: quod tamen Rufinus in loco superius adducto, et per Librariorum fraudem Hieronymi perperam credito, sibi objectum fuisse prodit. Sed Erasmus hoc etiam animadvertere debuit, Rufino haud modicae profecto laudi potius, quam malae fidei, tribuendum videri, quod eum nequaquam puduerit, palam fateri, sed id praestitisse quotiescumque id praestitit; neque enim Romanos lectores vir probus fallere voluit, quasi nimirum fidam et simplicem Graecorum interpretationem latinam iis venditaret, sed, ut veracem et religiosum hominem decuit, eosdem candide monuit, se ex Graecis Lucubrationibus, quae alias per omnium manus tunc volitabant, quasdam veluti decerptiones et compendia [Col. 0187A] rogatu amicorum extraxisse. Neque profecto aliud quam decerptiones et compendia fuisse oportuit tot opera ex Graecorum scriptis raptim deducta, quae in Italiam redux, decem annorum spacio cum Latinis populis communicavit praeter alia, quae illo eodem tempore de proprio conscripsit. Quare hoc ipsum, quod Rufino a recentioribus criticis vitio vertitur, laudi vertendum est. Non debuit ergo Erasmus ita escandescere, ubi Rufinus in peroratione Commentariorum in epistolam Paulli ad Romanos ingenue fatetur, se Homilias Origenis in Genesim, Exodum, et maxime in Leviticum sic immutasse, ut quae ille aedificandi studio populariter dixit, ipse explanandi specie transtulerit: quae Erasmus obelo ita percellit: Argute vero distinxit aedificationem ab explanatione, quasi non explanatio spectet aedificationem auditorum. Verba Rufini haec sunt in peroratione pag. 654. Hactenus nobis in epistolam ad Romanos, prout potuimus, dictantibus, plurimo et labore et tempore desudatum sit; fateor namque, Heracli, frater amantissime, quod dum tuis [Col. 0187B] desideriis satisfacere cupio, oblitus sum pene mandati, quo praecipitur: onus supra vires tuas ne levaveris: quamvis nobis nec in ceteris, quae, te insistente, immo potius pensum diurni operis exigente, in latinum vertimus, defuerit plurimus labor, dum supplere cupimus ea, quae ab Origene in auditorio ecclesiae extempore non tam explanationis, quam aedificationis intentione perorata sunt, sicut in Homiliis, sive in Oratiunculis in Genesim, et in Exodum fecimus, et praecipue in librum Levitici ab illo quidem perorandi stilo dictata, a nobis vero explanandi specie translata sunt: quem laborem adimplendi quae deerant, idcirco suscepimus, ne pulsatae quaestiones et relictae, quod in Homiliatico dicendi genere ab illo saepe fieri solet, latino lectori fastidium generarent. Nam illa, quae in Jesu Nave, et in Judicum librum, et in XXXVI. XXXVII. et XXXVIII. Psalmum scripsimus, simpliciter expressimus, ut invenimus, et non multo cum labore transtulimus. Quamvis ergo et in ceteris, quae supra diximus, laboratum nobis sit in [Col. 0187C] supplendis iis quae omiserat; in hoc tamen opere epistolae ad Romanos pro his caussis, quas in praefatione comprehendimus, immensus nobis et inaestimabilis incubuit labor. Sed delectabit indulsisse laboribus, si modo, non ut in aliis experti sumus, malevolae mentes vigiliis nostris contumelias reddant, si non studia obtrectationibus, et labores remunerantur insidiis. Novum quippe apud eos culpae genus subimus. Aiunt enim mihi. Reliqua superius recitavi. Hucusque Rufinus, qui profecto ob hujusmodi verborum sententiam ab immiti Erasmo vapulare non debuit. Miror amplius, non solum Erasmum, sed, illi etiam adstipulantem Huetium, virum ceteroquin summe laudandum, lib. III. cap. II. Sect. III. §. 15. pag. 253. in Rufinum irasci, quod illud idem opus alibi decurtaverit, alibi etiam suppleverit. Et tamen Rufinus in prologo ad Heraclium disertim affirmat, eos libros in codicibus Bibliothecarum, quos ipse consuluit, fuisse interpolatos, mutilatosque: quae est caussa, cur eosdem ipse contraxerit, atque suppleverit. Huc insuper accessit votum [Col. 0187D] Heraelii postulantis, ut quindecim volumina coarctans, in mediam partem redigeret. Et tamen Erasmus, hoc ipsum addidisse, impudentissimum vocat. Nescio quo pacto fieri potuerit, ut Johannes Martianaeus hunc Rufini prologum ad Heraclium Hieronymi esse crediderit, cujus epistolis ab se novo ordine digestis illum inseruit tom. IV. num. CVII. pag. 808. Tillemontius tom. XII. pag. 308. hunc Heraclium minime diversum ab Heraclio Diacono putavit, quem memorat Sanctus Hieronymus in epist. C. alias XXXIII. ad Castrucium. Verbis ipsis Rufini, quae superius jam dedi, candoris, pietatis, et modestiae plenissimis, satis superque Erasmi censura refellitur, ut nihil interim dicam de Huetio, qui Erasmi censurae de suo addit, non quidem recentiores librarios, sed Rufinum ipsum suam hanc interpretationem Origenianam Hieronymo supposuisse, dum astu, et invidia, ut ipse ait, ad declinandam facti invidiam (male quidem [Col. 0188A] audiebat Origenis nomen) et in Hieronymum, a quo saepe Origenismi caussa exagitatus fuerat, refundendam, nomen suum non apposuit, modestia factum simulans, quod malis artibus actum erat. In his diluendis horas diutius non teram, quum haec improvide scripta recitasse, eadem refutasse sit, praecipue quando etiam antiqui codices Mss. supra laudati, non Hieronymi, sed Rufini interpretis nomen referunt: et Cassiodori diserta auctoritas cap. VIII. de Institutione divinarum literarum his verbis nobis adstipulatur: Epistolam ad Romanos Origenes viginti libris Graeco sermone declaravit: quos tamen supradictus RUFINUS, in decem libros redigens, adhuc copiose transtulit in latinum. Quid clarius adversus Huetium dici poterat? Nihil omnino.

VII. Hactenus dicta ostendunt, Rufinum inique proscindi a recentioribus criticis, quando ei, de ecclesiasticis literis apud Latinos praeclare merito pro contumeliis gratiae referendae essent, proptereaquod ejus potissimum cura et studio post deperditas Origenianas [Col. 0188B] plerasque lucubrationes, Graece scriptas, illae saltem, quas ipse latinitate donavit, quasi pauculae ex magno naufragio superstites tabulae ad nos pervenerint. Exstant insuper tom. II. Operum Origenis pag. 425. Homiliae X. quas auctor editionis Erasmus, se ex variis locis in unum collegisse testatur. In censura, quasdam esse ait, non Origenis, sed hominis latini, reliquas a Rufino impudenter contaminatas. Sed quaenam sint, neutiquam prodit. Ex his I. III. IV. V. VI. VIII. et IX. sunt in Matthaeum; II. in Johannem; X. est de Maria Magdalena; VIII. est de Epiphania Domini. Ne quid praeteream, Johannes Dallaeus, et David Blondellus, Rufinum Origenis quoque Homiliarum in Lucam interpretem faciunt; sed uterque refellitur a Pearsonio in Vindiciis Ignatianis Parte I. cap. IX. pag. 118. Illas enim vertit Hieronymus, quanquam in cod. 65. Vaticano Urbinate, Rufino tribuuntur. Huic rei fusius immorari non opus est, quandoquidem Hieronymus translationem pro sua agnoscit, [Col. 0188C] Rufinus, ut Hieronymianam, carpit; quod Pearsonio accurate observatum.

CAPUT VIII.

I. Rufinus Basilii Magni Homilias octo, et Gregorii Nazianzeni decem opuscula ab se latine reddita, Aproniano inscribit. II. Nonnulla de his Gregorianis lucubrationibus proferuntur. III. Rufinus Sixti etiam Pythagorici sententias in latinum sermonem translatas ad Apronianum mittit, Ayamae sorori donandas. IV. Sixti aetas, religio, et pretium apud antiquos. V. Rufinus ob Sixti translationem male habitus, non tamen superstes. VI. Cur Sixtinus liber a Gelasio I. rejectus inter apocrypha. De eo variorum sententiae expositae. VII. Sixti dicta a Graecis passim adducta. Etiam a Latinis. VIII. Ejus codices, atque editiones.

I. Rufinus, qui in Urbe degens, Origenis Homilias in Psalmos, Aproniani rogatu, latinas fecerat, postmodum Aquilejae constitutus, in aliorum etiam interpretationibus laboravit, ut ab eodem amicissimo viro [Col. 0188D] gratiam iniret. In his primo loco memorantur Homiliae VIII. Sancti Basilii Caesareensis Episcopi, quas idem Rufinus libro XI. Hist. suae Ecclesiasticae cap. IX testatur, se in latinum vertisse: Ex quibus (Gregorii et Basilii monumentis) nos DENAS ferme singulorum oratiunculas transfudimus in latinum. Basilii praeterea Instituta monachorum. Ait denas FERME, quia denas quidem Nazianzeni, sed Basilii octo tantum orationes in latinum transfuderat. Labbeus in tomo II. de Scriptoribus Ecclesiasticis pag. 310. et ex eo Caveus, generatim dumtaxat loquuti, nonnulla a Rufino versa in antiquis Operum Basilii et Nazianzeni latinis editionibus reperiri tradiderunt. Basilii tamen, praeter Regulam monachorum, ego nihil vulgatum ex Rufini versione reperire potui. Sed Bibliotheca Vaticana membraneum codicem Urbinatem 67. mihi subministravit, ubi fol. 201. Homiliae VIII. Basilianae a Rufino conversae cum Prologo ad Apronianum leguntur. [Col. 0189A] Haec postea Julianus Garnerius ex codicibus regio et Colbertino vulgavit Parisiis A. D. 1722. cum Operibus Sancti Basilii tomo II. pag. 713. Rufinus ad Apronianum in prologo haec scribit: Aliqua in latinum verti OLIM poposceras, Aproniane fili carissime: quod et ex parte aliqua feci in praesenti dum in urbe essem; sed et nunc aliquantum addidi OCTO, ergo beati Basilii breves istos homeliticos transtuli libellos. Procul ab Urbe haec scripsit Rufinus, nempe in patria. Octo ergo, non decem Basilii homilias, transtulit. Saeculis Rufino posterioribus dum apud Latinos haec Basilii scripta laudantur, ea ex Rufini versione laudari, minime dubito. Ita Origenem, Eusebium, Nicaenos canones, Nazianzenum, Xystum, pariterque Basilii Regulas, ex Rufini translationibus passim laudari, manifestum est. In nova editione Operum Sancti Augustini post initium tomi IV. exstat Sancti Basilii praefatio ad Commentarium in Psalmos, olim Sancto Augustino attributa, quam novae editionis auctores interpreti Rufino transcribunt, quod fieri video etiam in [Col. 0189B] codice, Bibliothecae Thuanae tom. II. pag. 456. Haec est praefatio Homiliae I. Sancti Basilii, a Rufino latine translata: eam piae memoriae Cardinalis Thomasius praeposuit utrique Psalterio editionis I. et II. pag. 11. et 43.

Post Basilium proxime accedit Gregorius Nazianzenus. Hujus opuscula ab se latinitate donata, Rufinus Aproniano suo pariter nuncupavit, qui eorum interpretationem ab amico, Aquilejam abeunte, flagitaverat, ipso Rufino teste in epistola, quae Apologeticum praeit, ubi sic Apronianum alloquitur: Proficiscenti mihi ex Urbe magnopere injungebas, fili carissime, ut tibi, absens quoque, aliquid operis impenderem, nec nos a consuetis studiis necessitas meae profectionis inhiberet. Petebas Gregorium Nazianzenum tibi in latinum verti. Ita Rufinus, qui in Historia denas Gregorii oratiunculas, ut jam dixi, se in latinum sermonem transfudisse memoravit. Has Johannes Adelphus Mulingus edidit Argentinae A. D. 1508. hoc titulo praenotatas: Hi sunt in hoc codice libelli X. divi Gregorii [Col. 0189C] Nazianzeni. 1. Apologeticus liber I. 2. De Epiphaniis, sive natali Domini. 3. De luminibus, quod est secundis epiphaniis. 4. De Fide liber I. 5. De Nicaena Fide, de Pentecoste et Spiritu Sancto. 6. De semetipso ex agro reverso. 7. De dictis Hieremiae, praesente Imperatore. 8. De reconciliatione et unitate monachorum. 9. De grandinis vastatione. 10. De Arianis, quod non liceat semper et publice de Deo contendere. Hi libelli, seu potius orationes, in tom. I. Operum Nazianzeni editionis Parisiensis G. L. anni 1630, apud Carolum Morellum, sunt I. XII. XV. XVII. XXVIII. XXXIII. XXXVIII. XXXIX. XLIV. et L. pag. 1, 190. 224. 265. 472. 529. 613. 624. 705. 727. 736. non tamen Rufino, sed Jacobo Billio interprete. Ex his falli constat Julianum Garnerium in praefatione [Col. 0189D] tomi II. Operum Sancti Basilii pag. 87. ubi ait; Hodie neque in impressis neque in veteribus libris plus septem aut octo exstare Nazianzeni Orationes, a Rufino conversas. In fine editionis Argentinensis haec prostant. Explicit liber Beati Gregorii Nazianzeni, translatus a quodam Rufino, impressus Argentinae per Johannem Knoblouch anno Domini MDVIII. in 4 o . Editionis auctor Adelphus librum dicat Georgio Bohem, Moguntinae, et Johanni Flamingo, Roppardiensis ecclesiarum presbyteris, quibus palam facit, se Johanni Francisco Pico, Mirandulae Comiti, necessitudine junctum, seque scripta Rufini in lucem ferre, ne tandem pereant. Labbeus, ut vidimus, nihil de hac Rufini editione speciatim promit, sed nec de altera quam cum aliis Nazianzeni operibus ex interpretatione Petri Mosellani, et Bilibaldi Pirckeimeri, dedit Lipsiae A. D. 1522. in 8 o . Hic nos moratur Petrus Franciscus Chiffletius, qui in Vindiciis Vigilii Tapsensis pag. 57. quartum libellum de Fide, tantum [Col. 0190A] latine superstitem, Nazianzeno abjudicat: qua in re suffragatorem adsciscit Fridericum Morellum tomo I. Operum Nazianzeni editionis Parisiensis A. D. 1609. in notis ad Orationem XLIX. pag. 726. ubi Morello neutra oratio, de Fide et Nicaena Fide Gregorii foetus videtur; at neque ullius auctoris Graeci, sed Latini, tametsi antiqui, proptereaquod scripturarum versionem Italam ex Graeca LXX. interpretum expressam citet. Andreas Rivetus censuram Morello suffuratus pro sua venditavit cap. XXI. libri III. Critici Sacri. Haec ferme sunt, quae Chiffletio, licet codicum Mss. auctoritate veterumque testimoniis destituto, facile persuaserunt, neutrum opus, de Fide et Nicaena Fide ad Gregorium pertinere. Immo hinc factum putavit, ut in codice Divionensi, qui Gregorii libros a Rufino versos complectitur, prologus ad Apronianum uni Apologetico praefigeretur: quem prologum Chiffletius ex eodem codice edidit. Haec tamen ratio viri docti haud magni fit. Universis enim Gregorianis opusculis ab Rufino translatis, simulque compactis, unicum, [Col. 0190B] non plures prologos praefigi decuit. Hoc recte animadvertit Theophilus Raynaudus de Malis et bonis libris Partit. I. Erotem. X. tomo XI. Operum pag. 269. col. 2. ubi tamen hunc librum de Fide Gregorio Nysseno, quasi ex Cassiodoro, falso adjudicat. Ad haec in eodem Rufini prologo, qui Apologetico, opusculorum primo, praeponitur, non unus Apologeticus, sed generatim Gregorii scripta memorantur: Petebas, Gregorium Nazianzenum tibi in latinum verti, inquit in principio Rufinus. In fine vero: Hunc ergo (Gregorium) absque ullo prorsus lege scrupulo. Qui Gregorium nobis dare se profitetur, non unum ejus Apologeticum, sed et alia opera sub uno et eodem prologo nobis dare dicendus est. Quare licet Gennadius in Catalogo cap. XVII. generatim tantum affirmet, Rufinum Gregorii Nazianzeni eloquentissimi hominis scripta latinis dedisse; facile tamen est definire, quaenam opera dederit; scilicet ea omnia, quae in editione Argentinensi eidem prologo subjiciuntur. Haec enim [Col. 0190C] denario numero, quem ipsemet, Rufinus in Historia expressit, egregie respondent. Disertum testimonium Rufini prae omnibus codicibus Mss. nedum Nicolai Fabri et Divionensis, habendum est, in quibus, teste Chiffletio, quartus et quintus abest Gregorii libellus de Fide, ac de Fide Nicaena, ita ut octo ibi, non deni sint libelli, Rufini interpretis nomen praeferentes. Hi vero in editione Morelliana sunt octo Orationes eo, qui subsequitur, ordine I. XXXVIII. XXXIX. XLIV. XVII. XII. XV. XXVIII. Libellum de Fide Nicaena Jacobus Usserius in Diatriba de Romanae Ecclesiae symbolo pag. 30. ait, ab aliquibus Athanasio tribui, et quamvis in Nazianzeni Operum collectionibus Mss. Rufino interprete, recenseatur, unam tamen a Patricio Junio sibi ostensam, in qua illud opusculum deerat, quod Usserius propterea factum putat, quod neque a Gregorio scriptum, neque a Rufino Latine versum fuisset. In Bibliotheca Passionea exstant Opera Sancti Gregorii Nazianzeni, Latine tantum, Basileae [Col. 0190D] edita apud Jo. Hervagium A. D. 1555. in folio cum notulis Mss. Latini Latinii, qui pag. 392. ad oram tractatus de Fide, Rufino interprete, ita scripsit: haec quae ante epistolas, adjecta ex Rufino sunt, in Graecis codicibus non legimus hodie, idest in excusis ante annum 1550. Notula videtur amplecti etiam tractatum de Fide Nicaena, Rufino interprete, exstantem pag. 403. quem Nazianzeni epistolae subsequuntur. Sed magni non refert, hosce libellos Graece scriptos non reperiri, ut eos Gregorio abjudicemus; multa enim a Rufino, aliisque Latine expressa reperiuntur, quorum tamen codices Graeci nusquam supersunt. Ejusdem ponderis est quod opponitur, in quibusdam codicibus plures, in aliis pauciores Rufinianos Gregorii libellos exstare; sufficit enim in aliquibus omnes exstare, denos nimirum, totidemque exstitisse in codice, quo Adelphus suam editionem expressit. Rufinus loca Sacrae Scripturae ex LXX. Interpretum editione, tunc omnium manibus trita, non ex vulgata Hieronymi, [Col. 0191A] quam reprehenderat, in translationibus suis usus est. Sic enim Graeci LXXvirali Bibliorum versione utebantur; eorumdem etiam Latinos interpretes LXXvirali versione uti docuit. Hoc ergo, quod Morellius contra Kufinianam versionem adduxit, pro eadem facit.

II. Hae Kufini versiones apud Occidentales tanti fuerunt, ut ex illis testimonia passim adducerentur. In horariis Ecclesiae precibus die festo in honorem Sanctissimae Trinitatis Lectiones II. tertii Nocturni ex libello de Fide hoc titulo recitantur. Homilia Sancti Gregorii Nazianzeni in tractatu de Fide. Hic idem tractatus, quem sub Gregorii Orientalis nomine laudat Augustinus Ep. CXI. VIII. alias CXI. cap. II. §. 10. in universis Operum Sancti Ambrosii editionibus, atque etiam in codicibus Mss. nonnullis, sub ejus nomine latuit, hac epigraphe insignis: De Fide orthodoxa contra Arianos, alias de Filii divinitate et consubstantialitate. Hoc movit novae editionis auctores, ut in Appendice [Col. 0191B] tomi II. pag. 343. opusculum Rufino: interpreti adscribendum non diffiterentur, avulsumque ex illa fragmentum, quod irrepsit in opera Sancti Hilarii, adsutum libro de Patris et Filii divinitate pag. 1174. editionis novae, interque sermones Sancto Augustino adscriptos, illi, qui nunc est CXIII. in Appendice Operum editionis novae tomo V. parte II. pag. 206. At Godefridus Hermannus in elucidationibus ad Vitam Sancti Ambrosii pag. 30. et Quesnellus in Dissert. XIV. §. 7. ad Leonem Magnum, Gregorio Baetico opusculum de Fide adscribunt. Contra Caspar Barthius in Adversariis lib. XLII. cap. VIII. alium Baetici librum facit, pridem editum, et a Faustino quopiam interpolatum. Sed de hoc jam satis. Nunc ad reliqua progrediar. Leo Magnus in Epist. CXXXIV. alias XCVII. ad Leonem Augustum cap. IX. ex versione Kufini libellum II. Gregorii Nazianzeni laudavit, nempe Homiliam sive orationem XXXVIII. de Epiphania, alias de Nativitate: cujus laciniam ex eodem interprete adfert Vigilius Tapsensis lib. V. contra [Col. 0191C] Eutychetem cap. XXIII. pag. 79. Hinc facile adducor, ut credam, Gelasium Pontificem A. D. 494. in Concilio Romano opuscula Gregoriana ex versione Kufini indicasse, duin ea in Decreto de Libris Sanctorum Patrum recipiendis designavit his verbis: Item opuscula Beati Gregorii Nazianzeni Episcopi. Nazianzenus plurima scripsit. Gelasii tamen aetate apud Latinos opuscula X. a Rufino conversa circumferebantur. Quare Gelasius opusculorum appellatione haec una indicavit, paullo ante a Leone ejus decessore laudata. Rufini vero magna laus est, ejus latinam versionem a Summo Pontifice in Concilio Romano probatam fuisse. De Kufini Gregorianis voluminibus Mss. aliqua etiam proferamus. Vaticani codices 4259. et 5259. exhibent opusculum seu Librum II. Gregorianum Rufino interprete. Is est de Natali Domini. Urbinas 72. Apologeticum una cum prologo ceterisque opusculis comprehendit, non tamen de Nicaena Fide deque Arianis. Palatinus 566. Apologeticum quoque cum [Col. 0191D] prologo. Hic libellus etiam servatur in Bibliotheca Sanctae Crucis in Agro Sessoriano post regulam pastoralem Sancti Gregorii cod. 109. Exstat pariter in Bibliotheca Bodlejana inter Mss. Jo. Seldeni num. 3423. In codice Norvicensi 9333. cetera opuscula sub prologo ad Apronianum habentur. Haec didici ex Catalogo Mss. ejusdem Bibliothecae. Philippus Labbeus in Bibliotheca minori, supplemento VIII. pag. 274. ait, in codice regio 313. haberi aliquot Gregorii orationes ex versione Kufini. Rufiniana Nazianzeni Opera Mss. in folio nuper exstabant in Bibliotheca Baluziana, ex ejus Catalogo tomo III. pag. 24. Postmodum transierunt in regiam.

III. Praeter libros hactenus recensitos, Rufinus Sixti etiam Pythagorici sententias, ab se latine redditas, Aproniano inscripsit, sorori donandas, quam aeque ac Apronianum, ad Christianam religionem ipse converterat. Rufinus enim in prologo filiam suam vocat, cujus nomen, quod in vulgatis editionibus deest, [Col. 0192A] prodit auctor libri de Vitis philosophorum cap. CX. ubi Ayamam vocat. Quare in prologo Rufini interpretis pro religiosa filia mea, legi debet: Religiosa filia Ayama. Sed prologum ipsum ex editione B. Rhenani subjiciamus.

Kufinus Aproniano suo S. P. D.

Scio quia sicut grex ad vocem proprii pastoris libenter accurrit, ita et religiosus auditor vernaculi doctoris admonitionibus gaudet. Quia ergo, carissime fili Aproniane, religiosa filia mea (lege Ayama) soror jam in Christo tua, poposcerat me, ut ei aliquid, quod legeret, tale componerem, ubi neque laboraret in intelligendo; aperto et satis plano sermone Sixtum in Latinum verti: quem Sixtum ipsum esse tradunt, qui apud vos idem in Urbe Romana Sixtus vocatur, episcopi et martyris gloria decoratus. Hunc ergo quum legerit, inveniet tam brevem, ut videat singulis versibus ingentes explicari sensus; tam vehementem, ut versus sententia ad totius [Col. 0192B] possit perfectionem vitae sufficere; tam manifestum, ut nec assistens quidem legenti puellae, exspertem se intellectus esse caussetur; omne autem opus ita breve, ut de manu ejus nunquam possit recedere, totus hic liber ibi pristini alicujus pretiosi obtineat Anuli locum. Et revera aequum videtur, ut cui pro verbo Dei terrena ornamenta sorduerant, nunc a nobis ad vicem verbi et sapientiae monilibus adornetur. Hunc ergo interim habe in manibus pro Anulo. Liber paullo post vero in thesaurum proficiens, totus servetur in corde, sermones disciplinae et bonorum actuum communionis de intimo suggesturus arcano. Addidi et electa quaedam religiosi parentis ad filium, sed breve totum, ut merito omne opusculum, vel Enchiridion Graece, vel Latine Anulus appelletur. Vale.

Thomas Gale hunc Sixti Anulum, sive Enchiridion (opus enim utroque modo inscriptum habetur) inseruit opusculis mythologicis, physicis, atque ethicis ab se Cantabrigiae editis apud Jo. Hayes A. D. 1671. in octavo, et postmodum elegantius Amstelodami apud Henricum Westenium A. D. 1688. in octavo. In his [Col. 0192C] tamen, aliisque editionibus, hoc per indiligentiam in studiosorum commodum peccatum est, quod sententiae numeris ad oram positis distinctae non sunt: quas Margarinus Bigneus ad editionem Ludovici Hillessemii recte distinxerat tomo III. Bibliothecae Patrum editionis I. Parisiensis anni 1575. Rufini prologus, apud Galeum et alibi passim, desideratus: quod et aliis non paucis ejusdem Rufini prologis pariter contigit, ob ejus nomen, ab Hieronymo in invidiam adductum, avulsis, totus exstat in prima Anuli editione, quam Symphorianus Champerius adjunxit libro suo de Quadruplici vita, Lugduni apud Jannot de Campis A. D. 1507. in 4 o . Idem Champerius Sixtum dicans Philiberto Naturello, mirari se ait, librum eximium a nemine Gallorum ante, quod sciret, impressum. Hanc editionem ignorasse videtur Beatus Rhenanus, qui una cum aliis antiquis auctoribus idem opus hac inscriptione vulgavit. Aeneae Platonici Christiani de immortalitate animae, deque corporum resurrectione Dialogus aureus, qui Theophrastus inscribitur, [Col. 0192D] Ambrosio Camaldulensi interprete.

Athenagoras Atheniensis de resurrectione, Marsilio Ficino interprete.

Xysti Pythagorici sententiae, Rufino interprete. Basileae apud Johannem Frobenium 1516. in 4 o . Rhenanus in epistola ad Paullum Volzium, inque altera, qua praefatur in Xystum, ait, hujus sententias ad antiquum exemplar, quod apud Divam Fidem Selestadii habetur, ab se recognitas. Ceterum utraque editio, Champerii et Rhenani inter se conferri merentur, alicubi enim discrepant, et praesertim in prologo: quem sibi minime visum ait Tillemontius tom. XII. cap. CXXIX. Blondellus autem in Pseudo-Isidoro pag. 58. negat, hodie, reperiri. Nam desideratur in omnibus Patrum Bibliothecis, quibus Xysti liber inseritur; tomo III. editionis I. paullo ante memoratae, tomo V. editionum Parisiensium A. D. 1589. 1609. 1624. 1634. 1644. 1654. tomo III. editionis Coloniensis A. D. 1718. [Col. 0193A] et denique tomo etiam III. ultimae Lugdunensis A. D. 1677.

IV. Galeus de hoc Xysto, Sixto, vel Sexto, aut Sextio (tot enim modis inscribitur) erudite disserit in praefatione ad opuscula mythologica; sed cum aliis homonymis illum conflare videtur, vel saltem ab aliis non bene distinguere. Nam hic noster, ut literarum fama jam notus, a Cicerone laudari non potuit in lib. II. de Finibus: quem Eusebius in Chronico anno dumtaxat Abrahami 2016. Olympiade 194. floruisse tradit his verbis. Xystus Pythagoricus philosophus agnoscitur, sive clarus habetur. Sic prostat in editionibus Mombritii, Sichardi, Pontaci, et Scaligeri; estque phrasis Hieronymi interpretis. Olympiade 61. Anacreon Lyricus poeta agnoscitur. Olymp. 76. Aeschylus scriptor tragoediarum agnoscitur. Olymp. 74. Diagoras agnoscitur. Olympiade 77. Herodotus historiarum scriptor agnoscitur. Olymp. 80. Ezras Sacerdos apud Ebraeos insignis agnoscitur. Olymp. 81. Aristarchus tragoediographus agnoscitur. Sexcenta hujusmodi exempla passim [Col. 0193B] offendimus. Ad haec nobis adstipulatur Marianus Scotus, apud quem in Chronico aetate VI. cap. XXII. anno Augusti 42. Christi 2. haec legimus: Sextius Pythagoricus philosophus claruit. Frustra ergo Nicolaus Faber in notis ad Senecae praefationem libri II. Controversiarum, nascitur pro agnoscitur in Chronico Eusebii legendum affirmat, ut nimirum de filio, non de patre Eusebius loqui intelligatur. Annus ille, in Chronico expressus, fuit V. C. 753. Augusti 43 et primo Christi Domini, secundum Eusebium, cujus epocha, ut alibi dixi, Dionysianam biennio antevertit. Eusebio inhaerens Auctor de Vitis philosophorum cap. CX. Xystum tradit, temporibus Octaviani Imperatoris claruisse. At Cicero C. Vibio Pansa et A. Hirtio Coss. interfectus est anno V. C. 711. Olympiade 184. annosque 43. priusquam Sextus agnosceretur, et clarere coepisset. Nicolaus Faber in loco supra indicato hunc Sextum, de quo Eusebius loquitur, filium facit alterius Sexti, a Seneca saepe laudati, [Col. 0193C] et praesertim epist. XCVIII. hisce verbis: Honores repulit pater Sextius, qui natus, ut Rempublicam deberet capessere, latum clavum, divo Julio dante, non recepit, liberius nempe philosophiae vacaturus. Julius Caesar confoditur anno 44. ante aeram Christianam V. C. 710. Ergo Sextius pater ad illud tempus Senatoriam dignitatem respuit: cui XX. annorum aetatem praefinit Carolus Sigonius lib. II. cap. I. de Antiquo jure civium Romanorum. Quare nihil impedit, quominus Sextus pater is fuerit, qui apud Eusebium post annos 40. Pythagoricae philosophiae gloria insignis, floruit sub Augusto. Illi has laudes aptari statim videbimus. Seneca epist. LXIV. gnomicum illud suum dicendi genus ex nostro se hausisse ingenue fatetur. Nec de hoc dubitat Scaliger num. 2017. Verba Senecae, licet pluscula, adducere non gravabor: Lectus est liber Q. Sextii PATRIS, magni, siquid mihi credis, viri, et, licet negent Stoici. Quantum in illo, Dii boni, vigoris! Quantum animi! Hoc non in omnibus philosophis invenies. Quorundam scripta clarum [Col. 0193D] habent tantum nomen. Cetera exsanguia sunt. Sustituunt, disputant, cavillantur, non faciunt animum, quia non habent. Quum legeris Sextium, dices: vivit, viget, liber est, supra hominem est, dimittit me plenum ingentis fiduciae. Nam hoc Sextius habet, quod et beatae tibi vitae ostendet magnitudinem, et desperationem ejus non faciet. Ubi Seneca patris appellatione Sextium distinguit, ne Sextium filium eidem admisceat, quidni utrunque suo aevo florere demonstrat? Librum certe Sextii, quem legerat, novum, et non adeo veterem, sed tunc recens editum fuisse innuit. Rursus epist. LIX. Sextium ecce quum maxime lego, virum acrem Graecis verbis, Romanis moribus philosophantem. Haec de Sextio Philosophus Cordubensis: qui consuli etiam potest in libro II. de Ira cap. XXXVI. et lib. III. cap. XXXV. ubi ex eodem Sextio profert hanc gnomen: Speculum iratis profuit adspexisse. Anne Sextus noster dicendus qui primus omnium [Col. 0194A] quadraturam circuli demonstravit, teste Simplicio ad Praedicamenta Aristotelis pag. 94. editionis Graecae Basileensis anni 1551. in-folio? At alium, et philosophum quidem, sub Hadriano Augusto floruisse tradit Georgius Syncellus pag. 349. Alium, Chaeronensem nimirum, Plutarchi nepotem M. Aurelius Augustus audivisse se ait lib. I. de rebus suis §. 9. De eo vide Thomam Gatakerum in notis. Sextus certe, vel Sextius, ab Annaeo tantopere commendatus, est noster Sixtus, vel Xystus, Philosophus Pythagoricus, cujus apud universam antiquitatem celeberrimas sententias Rufinus latinitate donavit. Homo enim Romanus Graece scripserat, quomodo et alios bene multos scripsisse adnotavit Scipio Carteromachus Pistoriensis in oratione de laudibus literarum Graecarum, saepe edita, et praesertim A. D. 1517. Basileae apud Joan. Frobenium in 4 o . Romanis autem philosophis utrumque Sextum patrem et filium adnumerat Claudianus Mamertus in lib. II. de statu animae cap. VIII. Nemo vero ante Galeum observaverat. Senecae [Col. 0194B] proverbia ex hoc Sexto manasse, vividumque illum spiritum, quo Latinus philosophus moralem doctrinam percurrit, ex Graeco libro Sexti derivatum. Itaque Rufinus non injuria se Romanis auribus gratificaturum putavit, si Graecum Gnomologum illis adcommodaret. Par enim est credere, ei probe cognitum, quanti haberetur non solum a Seneca, aliisque profanis scriptoribus, sed etiam a Christianis, Graecis praesertim, ab eoque in primis, cujus scripta Rufino ipsi in deliciis erant. Origenem a me innui, nemo non videt. Origenes hunc eundem nostrum Sextum Gnomologum laudavit. Est locus insignis lib. VIII. contra Celsum pag. 397. editionis Cantabrigiensis Guillelmi Spenceri: Nec alienum hoc loco fuerit meminisse pulchrae sententiae, quae apud Sextum legitur, multis Christianorum celebrata. Sententia haec est inter Sixtinas 101. Esus animatorum est quidem indifferens, abstinere tamen praestat, videturque magis rationi consentaneum. Idem Origenes tomo seu libro XV. [Col. 0194C] Commentariorum in Matthaeum paullo post initium editionis Heutii tom. I. pag. 369. aliud Sexti dictum profert ex libro ejus Sententiarum, quem et bonae notae, et multorum manibus teri testatur. Dictum illud subjicio: Quaecumque pars corporis ad intemperantiam te compulerit, projice abs te; satius enim est, parte mutilum, caste vivere, quam ea praeditum, perdite. Huic aliam ex eodem Sixti libro sententiam statim adnectit: Homines quidem ad tuendam reliqui corporis sanitatem membra sua scindentes videas et abjicientes. At quanto melius ad conservandam castitatem? Utraque paullo aliter versa adhuc superest in Rufini Anulo num. 10. 291. Sed Adamantius neutram adprobat, utpote a recto Sanctae Scripturae sensu de Eunuchis, longe abeuntem. Ita enim subjungit: At iis (Sexto et Philoni) sacrarum literarum, circa illa sententiam, minime adsequutis, fides habenda non est. Anne ergo Origenes Sextum pro Christiano, vel saltem Judaeo accepit, qualis fuerat Philo? At Judaeum quis credat, Gentilibus et Christianis tantummodo notum? Si [Col. 0194D] Christianum facimus, ut alii etiam fecerunt, illum in gravi et extrema senectute, puta sub Claudio, Apostolorum Petri et Paulli opera ad Christi fidem traductum dicere oportet. Rufinus nedum Christianum, sed episcopum urbis Romae ab aliquibus creditum dicit, et ipse Augustinus interdum credidit. A. S. Maximo in scholiis ad Dionysium tom. II. Operum cap. V. pag. 55. Ecclesiasticus philosophus dicitur, ubi hanc ejus sententiam promit: Neque divinitas, neque ingenitum, neque paternitas substantiam Dei significant. Thomas Reinesius in epist. XC. ad Daumium pag. 225. nonnullas Sixti Sententias Rufinianae versionis emaculans, ex Pythagorico Christianum facit. Eodem spectat vir Clarus Michael Lequienius amicus noster, Christianum, sed philosophum ratus in notis ad Sanctum Jo. Damascenum, qui eum sub nomine Sixti Romani laudat in sacris Parallelis tomo II. Operum pag. 362. sententia ex eo recitata, quae [Col. 0195A] iisdem verbis adducitur a Sancto Maximo tomo II. operum editionis Combefisii sermone LX. pag. 670. neque vox apud pisces, neque virtus apud insipientes quaerenda est. Quae Lequienio suaserunt, ut Sixtum Christianum crederet, tres sunt sententiae 225. 383. 399. quarum prima innuit baptismum.

  • 1. Fidelem te esse professus, spopondisti pariter non peccare Deo.

  • 2. Sine Deo sunt hi, pro quibus Verbum Dei maledicitur.

  • 3. Pasce animam verbo Dei, et corpus simplicibus cibis.

Alias ex Sancto Jo. Damasceno hoc loco proferamus. Sunt vero tom. II. pag. 411. 420. 640. 656.

  • 1. Peccata mulierum imperitia virorum contrahuntur.

  • 2. Vir sapiens et tacens honorat Deum, cum noscat qua de caussa taceat.

  • 3. Victima Deo est bona voluntas.

  • 4. Fieri non potest, ut quis secundum Deum vivat, nisi sapienter et juste cuncta fecerit. His et reliquas [Col. 0195B] adnectamus, quae apud Sanctum Maximum exhibentur in Sermonibus per excerpta, uti vocat Combefisius, tom. II. Operum pag. 550. 564. 628. 631. et 685.

  • 1. Ne amicum tibi adhibueris, cui omnia non credis.

  • 2. Qui amicum cavillatur, nulla dignus sit laude vel si vera dixerit.

  • 3. Necessariorum, dum vita superstites sunt, curam agito. Morte autem sublata, eorum humo commiscenda cadavera, quod et hoc pium sit ac justum; non enim una cum corpore sepelitur animus. Frustra igitur nimius ille funerum labor suscipitur.

  • 4. Malam mulierem sigillum decet.

  • 5. Duo sunt, quae hominem movent, ut Deo curam impendat, impietatis poena, et religiosae mentis praemia.

Si haec scite dicta nunc in Sixti Anulo desunt, illud in caussa est, quod adnotat Vossius pater in Historia Pelagiana lib. I. cap. XXXI. Sententiae istae non tam eopse modo a Xysto philosopho scriptae, quam [Col. 0195C] ab alio ex Xysti opere exscriptae. Subnectamus quae Demophili, Democratis, et Secundi, veterum philosophorum, sententiis moralibus inseruntur, per Lucam Holstenium Romae vulgatis apud Mascardum A. D. 1638. in 12. pag. 116. notat vir doctus, Sententiam I. pag. 33. esse Sixtinam, quam Rufinus in duas secuerit num. 79. 80. Aliae immiscentur Demophileis pag. 117. ad Sixtum referendae, quas Rufinus interpolavit numero 401. 402. Hactenus de antiquis et Graecis quidem Scriptoribus, qui Sixti, ejusque sententiarum meminerunt.

V. Quae Rufinus in prologo ait, se Anulo Sexti addidisse religiosi parentis ad filium, ea Galeus ex Clementinis Recognitionibus sumta, immo restituta, arbitratur, quum Clemens ille vulgatus, Galeo judice, vix quicquam in libro I. Recognitionum et Homiliis habeat, quod ex hoc Sexti libello non sumserit. Ad haec Galeus, quasi parum dixisset, et illud adjungit, Rufinum hoc pandere noluisse, ne Xysto suo aliquid detrahere auctoritatis, aut forte minori in pretio essent [Col. 0195D] pulchri illi libri Clementis, si quando Sextius detracta persona purus putus ille deprehenderetur Pythagoricus. Sic ille. Mox libro etiam Pastoris, quem Pseudo-Clementis facile credit, multa ex hoc Sexto afficta arbitratur. Sed Galeus, ultra quam decuit, criticem suam provexit, nulla ratione, nullo prorsus testimonio prolato, quo nos in suam sententiam attraheret. Quare Joanni Alberto Fabricio libenter accedo, jure et merito dubitanti in Bibliotheca Graeca tomo V. cap. I, pag. 7. an multi adsensuri sint Galeo. Neminem quidem ex eruditis puto adsensurum. Singula enim argumentis fortioribus indigent. Quod Sixtum respicit, Rufinus nec Pontificem, nec Martyrem fecit, sed a quibusdam putari dixit: Sixtum, inquit, in latinum verti, quem Sixtum episcopum esse TRADUNT, qui apud vos in urbe Romana Sixtus vocatur! episcopi et martyris gloria decoratur. Error proclivis fuit, ut Sixtus Romanus episcopus crederetur, qui Sixtus [Col. 0196A] Romanus passim audiebat, quomodo etiam Clemens, Romanus dictus. Immo Lequienius, quum Damascenus Sixtum laudans, Romanum dixerit, hinc apparere ait, Sixti Sententias a Graecis habitas, tanquam Sixti essent Romani Pontificis. Caesar Baronius A. D. 142. §. 10. non constare, ait, priorisne, vel posterioris Sixti, itidem martyris, nomine illum (Rufinus) ediderit librum. Neutrius quidem certe. Ipse enim Sixtum tantummodo, non Pontificem, non martyrem dixit. Ab aliis Episcopum dici affirmavit. Non est ergo, cur plerique omnes recentiores post Hieronymum summae fraudis Rufinum arguant, perinde ac Romano Pontifici et martyri librum hominis Ethnici supposuisset. Hieronymus hunc librum, tamquam Sixti pontificis per os Pelagii et sectatorum volitare audiens, in Rufini manes excanduit Epist. XLIII. ad Ctesiphontem, quasi vere Sixti pontificis nomen Rufinus Anulo Sixti Pythagorici suspendisset. Puto tamen Hieronymum in Oriente ex relatu aliorum, ut fit, nec viso Sixti libro, aut Prologo, loquutum. Hieronymi verbis [Col. 0196B] censuram exponam: Illam autem temeritatem, immo insaniam ejus, quis digno possit explanare sermone, quod librum Sixti Pythagorei, hominis absque Christo atque ethnici, immutato nomine, Sixti martyris, et Romanae Ecclesiae Episcopi praenotavit: in quo juxta dogma Pythagoricorum, qui hominem exaequant Deo, et de ejus dicunt esse substantia, multa de perfectione dicuntur, ut qui volumen Philosophi nesciunt, sub martyris nomine, bibant de calice Babylonis. Denique in ipso volumine nulla Prophetarum, nulla Patriarcharum, nulla Apostolorum, nulla Christi fit mentio, ut Episcopum et martyrem sine Christi fide fuisse contendat: unde et vos (Pelagiani) plurima contra Ecclesiam usurpatis testimonia. Idem vir sanctus circa finem libri I. contra Jovinianum, Sixti dictum his verbis laudaverat: et Xystus in sententiis; adulter est, inquit, in suam uxorem amator ardentior. Stridonensis Pater scripsit hoc opus antequam in apertam simultatem cum Rufino prorumperet, necdum Sexto latine [Col. 0196C] verso. Quare usus fuit codice Graeco. Editio enim Rufini num. 222. sententiam paullulum aliter reddit: Adulter est in suam uxorem omnis impudicus amator ardentior. Hanc eandem sententiam Hieronymus iterum recitavit, Rufinum (haud tamen expresse nominatum) acerbe sugillans lib. VI. in Ezechielem cap. 18. pulchre, inquit, in Xysti Pythagorici sententiolis dicitur. adulter est uxoris propriae amator ardentior: quem librum quidam in latinam linguam transferens, martyris Xysti nomine voluit illustrare, non considerans, in toto volumine, quod in DUAS PARTES frustra divisit, Christi nomen et Apostolorum omnium reticeri. Nec mirum si gentilem philosophum in martyrem, et Romanae urbis Episcopum transtulerit, quum Eusebii quoque Caesariensis primum pro Origene librum, Pamphili martyris vocabulo commutarit, ut facilius tali laudatore libros impiissimos Periarchon Romanis conciliaret auribus. Longiusculum testimonium protuli, ne meis verbis viri maximi sensus male contraherem. Eadem caussa [Col. 0196D] iterum facit, ut ex ejus etiam Commentario in Hieremiam lib. IV. cap. XXII. alia verba superioribus consentanea describam: Miserabilis Grunnius (Rufinus) qui ad calumniandos sanctos viros aperuit os suum, linguamque suam docuit mendacium, Xysti Pythagorici, hominis gentilissimi, unum librum interpretatus est in latinum, divisitque eum in DUO VOLUMINA, et sub nomine sancti martyris Xysti, urbis Romae Episcopi, ausus est edere: in quibus nulla Christi, nulla Spiritus Sancti, nulla Dei Patris, nulla Patriarcharum, Prophetarum et Apostolorum fit mentio. Et hunc librum solita temeritate et insania, Anulum nominavit: qui per multas provincias legitur, et maxime ab his, qui ἀπαθείαν, et impeccantiam praedicant. Quomodo igitur Dominus Jechoniam instar Anuli de manu sua et digito se projecturum comminatur, ita lectorem obsecro, ut nefarium librum abjiciat, legatque, si voluerit, ut ceteros libros, non ut volumen Ecclesiasticum. [Col. 0197A] Postremum hoc Hieronymus jure postulat, neque aliter postulavit Rufinus interpres. Mirari hoc loco subit, Gerardum Jo. Vossium, alias diffusae lectionis hominem, subactoque judicio praeditum, qui in libro de Philosophorum sectis cap. VI. § 43. postquam tradidisset Sixti Enchiridion aliquoties in Germania editum cum praefatione Rufini ad Apronianum, haec subinde verba de ipso interprete scribere potuerit: in qua (praefatione) dicit Sextum hunc Pythagoreum eundem esse atque sit Sixtus sive Xystus Papa et martyr. Nusquam hoc dixit Rufinus, qui ab aliis traditum dicit. Sed praejudicia menti infixa id saepenumero agunt, ut res ipsas, licet perspicuas, nostrisque oculis subjectas propius videre prohibeamur. Vossius ad eundem scopulum pridem offenderat in Historia Pelagiana lib. I. cap. XXXI. Rufinum, narrans, Xysti Pythagorici Philosophi commentarios a se versos sub Xysti martyris nomine edidisse. Hinc facile fuit, alios quoque doctissimos viros eamdem incudem tundere, Norisium in Historia Pelagiana lib. I. cap. II. [Col. 0197B] Brunonem Neusser, sive Honoratum Fabrum, in Prodromo velitari pag. 80. col. 2. Aubertum Miraeum in notis ad Gennadium, ut minorum gentium scriptores omittam.

VI. Locus Hieronymi, proxime adductus, contra librum, quatenus temere martyri adscriptum, in caussa esse potuit, cur Gelasius pontifex in concilio Romano septuaginta Episcoporum eundem rejecerit inter apocryphos, publicae nimirum et canonicae auctoritatis expertes. Nam in Decreto, quod nos jamdudum Gelasio asseruimus, sic legitur: Liber proverbiorum ab haereticis conscriptus, et SANCTI Xysti nomine praesignatus, apocryphus. Verba haec: Sancti Xysti nomine praesignatus notanda sunt. Nam Sancti praenomen a librariis; vel fortasse ab haereticis est incrustatum, non sane a Rufino. Id res clamat, et Rufinus agnoscit. Vossius in Historia Pelagiana, mirum videri ait, quod Gelasius non a gentilibus, sed ab haereticis scriptas dicat Xysti sententias. Id ait [Col. 0197C] pontifex quod Pelagiana factio Xysti hujus auctoritate abuteretur, quasi Episcopi et martyris. Forte etiam quod Xystum interpolasset. Non certe propter Rufinum interpretem, ut suspicatur Vossius. Gelasius enim in hoc ipso Decreto Rufinum honorifice nominat, et Nazianzeni opuscula, eodem interprete, libris recipiendis adnumerat. His et illud adde, Galeum ex Mss. codicibus olfecisse, duas Sixtini Anuli editiones, inter se diversas, antiquitus factas. Utraque ad Rufinum pertinere non potuit. Quid ergo vetat, alterutram ab haereticis cusam arbitrari, quam Gelasius notare voluerit? Baronius A. D. 410. § 64. Gelasianae censurae putat occasionem dedisse loca biblica ab Rufino in Sixti librum intrusa. Sed Hieronymus non illi hoc facinus exprobrat. Nec sane tacuisset, si Rufinus verbo Dei scripto Philosophum, gentilem creditum, interpolasset. Rufinus, uti vidimus ex Hieronymo, Gnomologicon illud Sixti in duas partes discriminavit. Eundem ordinem servavit Champerius, non tamen Rhenanus, Bigneus, Galeus, ceterique. [Col. 0197D] Sed gnomen recitemus ex editione Champerii, quam licet Pelagius et Augustinus Sixtinam agnoscant, in reliquis tamen editionibus universis frustra quaeris: Libertatem arbitrii sui permisit hominibus Deus, ut pure, et sine peccato viventes, Deo similes fiant. Hoc evincit, editionem Champerii ad fidem codicis longe omnium antiquissimi et sincerissimi expressam. Quum Pelagius hunc locum, duosque alios, tanquam Xysti Romanae Ecclesiae Episcopi et martyris pro se recitasset, eos Augustinus bona fide ratus auctoris, vere Summi pontificis, et vere martyris, in sensum catholicum emollire conatus est cap. LXIV. § 77. libri de Natura et Gratia contra Pelagium: Quis item, inquit, Christianus ignorat, quod beatissimum Xystum Romanae Ecclesiae Episcopum, et Domini martyrem commemorat (Pelagius) quia libertatem arbitrii sui permisit hominibus Deus, ut pure et sine peccato viventes, similes fiant Deo? Hanc sententiam sub Xysti pontificis [Col. 0198A] et martyris nomine a Pelagio pro sua haeresi adductam, Augustinus, ut haeresiarcham tanti nominis auctoritate exarmaret, subsequentibus verbis catholicam reddere conatur: Sed ad ipsum arbitrium pertinet vocantem audire et credere, et ab eo, in quem credit, non peccandi adjutorium postulare. Nam utique quum dicit: Similes fiant Deo, per caritatem Dei futuri sunt similes Deo: quae diffusa est in cordibus nostris non naturae possibilitate, nec libero arbitrio, quod est in nobis, sed per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis. Mox duas alias Sixti sententias Augustinus promit ex ejus Anulo num. 40. 53. Et quod dicit idem martyr: templum sanctum est Deo mens pura, et altare optimum est ei cor mundum et sine peccato; quis nescit ad istam perfectionem perducendum cor mundum, dum interior homo renovatur de die in diem, non tamen sine gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum? Item quod ait ipse: vir castus et sine peccato potestatem accepit a Deo esse Filius Dei, ne quum quisque factus fuerit ita castus, et sine peccato (quod [Col. 0198B] ubi et quando in eo perficitur, nonnulla quaestio est, inter quos tamen constat, fieri posse, et sine mediatore Dei et hominum homine Christo Jesu fieri non posse) tamen, ut dicere coeperam, prudenter Xystus admonuit, ne quum fuerit quisque talis factus, et per hoc recte inter filios Dei deputatus, putetur ipsius fuisse potestatis, quam per gratiam accepit a Deo quum eam non haberet in natura jam vitiata atque depravata, sicut in Evangelio legitur. Hactenus Augustinus, Sixti sententias, quas pontificis et martyris crediderat, lenire studens. Sed postmodum illarum auctore detecto non quidem Christianorum pontifice nec martyre, se deceptum pro candore suo fassus est in libro II. Retractationum cap. XLII. quod egregium facinus, et ingenui pudoris plenum laudat Ecclesia Lugdunensis in libro de Tribus epistolis tom. II. Auctarii Bibliothecae Patrum pag. 1194. Augustini verba huc adferam. In libro de Natura et Gratia contra Pelagium verba quaedam, quae, velut Xysti Romani Episcopi [Col. 0198C] et martyris, Pelagius posuit, ita defendi, tanquam revera ejusdem Xysti essent. Sed postea legi Xysti Philosophi esse, non Xysti Christiani. Non quaerit Augustinus quis fuerit Xystus ille philosophus. Tantum nec Episcopum, nec martyrem fuisse ait. Puto Augustinum, perlecto ipso Xysti libro, et Rufini prologo, fucum ab haeresiarcha sibi factum agnovisse. Certe, ut statim agnosceret, una prologi inspectio sufficere poterat, quomodo suffecit Gennadio, qui in venerandae antiquitatis codice Vaticano Alexandrino num. 8. post Hieronymi Catalogum cap. CLII. vel XVII. latinas Rufini versiones enumerans, ait, eum Xysti Romani sententias exhibuisse: ubi non sane Romanae urbis episcopum, nec martyrem dicit. In vulgatis Gennadii editionibus omittitur vox Romani, quam tamen Xystum laudans, adstruit Sanctus Jo. Damascenus. Honorius, alias fidus Gennadii exscriptor, in re nostra cum eodem consentit, quamquam non Romani, sed Philosophi nomen usurpat cap. XVII. ubi Rufinum vertisse ait Xysti philosophi sententias. [Col. 0198D] De suo addit: Contra mathematicos; sententias enim contra mathematicos Gennadius a Sixtinis distinxit, et Pamphili esse dixit. De his inferius disseremus. Sed miro mirius est, post omnem erroris nebulam, de Xysto philosopho, non pontifice, sententiarum auctore dissipatam, adhuc repertum, qui Xystum ex philosopho Pythagorico pontificem faceret. Is est Auctor libelli de duodecim Scriptoribus Ecclesiasticis, Isidoro et Ildefonso subjectus, qui cap. I. haec litteris consignavit: Xystus Episcopus Romanae urbis et martyr, composuit ad instar Salomonis librum Proverbiorum tam brevi eloquio, ut in singulis versiculis singulae explicentur sententiae: cui quidem opusculo haeretici quaedam contra ecclesiasticam fidem inseruerunt, quo facilius sub nomine tanti martyris perversorum dogmatum reciperetur assertio. Sed his, qui catholicum se esse meminit, probando legat, et ea quae veritati contraria sunt, non recipiat. [Col. 0199A] Quidam autem (Gelasius in Decreto) putant, eundem librum ab haereticis, non a Xysto fuisse dictatum. Refellit autem hanc opinionem beatissimus Augustinus, qui in quodam opere suo (de Natura et Gratia cap. LXIV.) ab eodem martyre hoc opus compositum esse fatetur. Sed, vir bone, legendae tibi fuerant Augustini Retractationes, in quibus se deceptum non diffitetur.

VII. Ceterum cum Fabricio in Bibliotheca latina lib. IV. cap. III. pag. 332. editionis IV. optandum, ut hae sententiae, pleraeque aureae, Graece reperiantur, ad antiques Rufinianae versionis codices conferendae. Pauca illarum fragmenta sub nomine Pythagorae et aliorum, immo interdum nullius, sparsim occurrunt apud Johannem Stobaeum, inque Gnomis Sancti Nili, cujus eas operibus inseruit Josephus Maria Suaresius, episcopus Vasionensis pag. 548. Quaedam leguntur, ut dixi, inter sententias Demophili et Democratis ab Holstenio primum G. L. vulgatis: qui indicavit in Scholiis. Idem vir praestans [Col. 0199B] in notis Mss. ad Xysti editionem, auctore Ludovico Hillessemio, quam sesvant plutei Bibliothecae Angelicae, alias Xysti sententias exstare innuit apud Hieroclem et Jamblicum. Quae apud Graecos scriptores ecclesiasticos, Origenem, Maximum, et Damascenum, habentur, supra congessi § 5. Quod ad Sixtinam Rufini versionem attinet, illi auctoritatem conciliat Occidentalium monachorum Patriarcha Sanctus Benedictus, ea usus in Regulae suae cap. VII. in fine, ubi, tanquam ex libro, passim recepto, hanc ejus sententiam profert ex num. 134. Sicut scriptum est, sapiens verbis innotescit paucis. Magister etiam in Regula cap. XI. apud Holstenium in tomo II. codicis Regularium, velut ex Origene sententiam adducit, quae tamen ornat Anulum Xysti num. 144. Melius est lapidem in vanum jactare, quam verbum. In Causa Dei contra Pelagium pag. 101. et 104. alias exhibet Thomas Bradwardinus ordinis minorum Conventualium quem ordo scholasticorum doctorem profundum cognominavit, quique obiit Archiepiscopus Cautuariensis [Col. 0199C] XV. Kal. Septembres A. D. 1349. ex Henrici Wartoni Anglia Sacra tom. I. pag. 119. Auctor libri de Vitis philosophorum primaevis typis excusi, quasdam etiam inseruit capite CX. His adde vulgati Isidori epistolas decretales, quarum nonnullae Sixti Pythagorici ex versione Rufini, sententiis scatent, ut tertia Alexandri I. Prior Sixti I. prior itidem Pii I. Melchiadis posterior, Zephyrini prior, Callisti utraque, Pontiani posterior, Anteri unica, Cornelii posterior, Lucii unica. Quod ait Blondellus in prolegomenis pag. 64. 65. 66. 71. has sententias a Rufino in latinum translatas A. D. 390. stare nequit, septennio scilicet prius, quam ex Oriente in Italiam trajiceret, ubi constat versionem ab illo adornatam. Post censuram, qua Hieronymus in Xystum generatim animadverterat, Johannes Maria Brasichellensis in Indice librorum expurgandorum pag. 189. omnes infra positas ejus sententias singulatim cavendas monet. 7. 120. 124. 125. 184. 194. 200. 248. 252. 263. 265. [Col. 0199D] 287. 299. 306. 336. 342. 343. 393. 396. 409. vel enim, inquit, haereticae, vel erroneae, vel male sonantes sunt. Innuit autem Bibliothecam Patrum editionis II. Parisiensis A. D. 1589. tom. V. pag. 769. ubi Xysti Rufiniani sententiae singulatim enumerantur: sunt vero illae 430.

VIII. Ut tandem hanc de Xysto disceptationem absolvam, ejus codices, calamo et typis expressos, paucis complectar. Ex Galeo discimus, latina exemplaria harum Parabolarum, ut Seneca appellat, adeo inter se discrepare, ut ferme constet, duas Xysti editiones antiquitus prodiisse. Codicum enim quidam plures, alii pauciores sententias comprehendunt. Alibi multa repetuntur, atque ordo immutatur. Alia quoque exemplaria non uno tenore procedunt, sed duas partes constituunt: quod posterius a Hieronymo notatum animadvertimus, et in Champeriana editione servatum. Denique Galeus nullum se codicem nactum [Col. 0200A] affirmat, cui ex accurata praedictorum collatione aliqua accessio fieri non possit. Xysti latinus codex inter Mss. Bibliothecae Vossianae, nunc Leidensis reponitur a Paullo Colomesio in Catalogo pag. 878. Operum editionis Fabricii. Hactenus de Xysti codicibus manu exaratis. Nunc describam editiones typis excusas.

  • 1. Symphoriani Champerii. Lugduni apud Jannot de Campis 1507. in 4 o cum prologo Rufini ad Apronianum.

  • 2. Cum Pythagorae aureis carminibus. Wittenburgi in officina Grunenbergi 1514. in 4 o .

  • 3. Beati Rhenani. Basileae apud Jo. Frobenium 1516. in 4 o cum eodem prologo, nonnihil tamen diverso. Hanc primamque editionem superius recensui.

  • 4. Lovanii 1518. in 4 o .

  • 5. Basileae 1520. in 4 o .

  • 6. Coloniae 1522. in 4 o .

  • 7. Parisiis 1541. in 4 o .

  • 8. Venetiis ad signum Spei 1552. in 12. sine prologo [Col. 0200B] fol. 122. post indicem libelli, sic inscripti: Dicta pretiosa sive loci communes ex omnibus fere doctoribus, qui in sacris literis scripserunt, per Defensorem Theologum vetustissimum excepti.

  • 9. Coloniae apud Maternum Cholinum 1574. in 8 o sine prologo: et cum hoc titulo: Sententiae Sixti aut Xisti, quae verae sapientiae praeceptis refertae sunt, et ad coelestem disciplinam animos informant, Ludovici Hillessemii Andernaci docta explanatione illustratae. Hillessemius, qui de Sixto primus benemereri voluit, sententiis per numeros ad oram distinctis, et Commentario explicatis, librum dicavit Gregorio XIII. Summo Pontifici. Margarinus Bigneus, omissis notis, ex hac editione suam expressit tom. III. Bibliothecae Patrum pag. 962. editionis I. Parisiensis apud Michaelem Sonnium 1575. unde reliquae omnes manarunt.

  • 10. Johannis a Fuchte Helmestadii apud Jacobum Lucium 1615. in 12 sine prologo. Epigraphen accipe. Gnomae sive sententiae de moribus, non minus eruditae, [Col. 0200C] quam piae, Xisti philosophi, Laurentii Pisani, et Thalassii episcopi, nunc primum seorsum editae studio Johannis a Fuchte.

  • 11. Thomae Galei, Cantabrigiae apud Jo. Hayes 1671. in 8 o et deinde Amstelodami apud Henricum Wetstenium 1688. in 8 o sine prologo.

CAPUT IX.

I. Evagrii, cujus opuscula Rufinus latine convertit, patria et cognomen. II. Accusationes in illum congestae. III. Ejus laudes. IV. Scripta a Rufino translata, adhuc exstantia. V. Sententiae Pamphili martyris adversus Mathematicos ab eodem conversae excutiuntur.

I. Praeter Xystinas, Evagrii etiam sententias Rufinus latinitate donavit. Auctores habeo Hieronymum et Gennadium. Idem Evagrius, utraque fama celeberrimus, ab Hieronymo in epistola ad Ctesiphontem [Col. 0200D] Ponticus Hyperborita cognominatur: in codicibus Johannis Martianei, Iberita, sive Hiberita; aptius Iborita, ut postea dicam. Stridonensis Pater de illo statim haec subdit: qui scribit ad Virgines, scribit ad monachos, scribit ad eam (Melaniam) cujus nomen nigredinis testatur perfidiae tenebras. Edidit librum et SENTENTIAS περὶ ἀπαθείας, quam nos impassibilitatem, vel imperturbationem possumus dicere, quando nunquam animus ullo perturbationis vitio commovetur, et, ut simpliciter dicam, vel saxum, vel Deus est. Hujus LIBROS per orientem Graecos, et INTERPRETANTE discipulo ejus Rufino, LATINOS plerique in Occidente LECTITANT. Ita Hieronymus. In prologo Dialogi contra Pelagianos rursus Evagrium exagitat, eidem juxta atque aliis haereticis sententiam adscribens, posse ad perfectionem, et, non dicam ad similitudinem, sed aequalitatem Dei humanam virtutem et scientiam pervenire, ita ut asserant, se ne cogitatione quidem et [Col. 0201A] ignorantia, quum ad consummationis culmen adscenderint, posse peccare. In prologo libri IV. in Hieremiam contra Rufinum et Evagrium, quasi Origenis asseclas, ejusdemque errorum armigeros indignatur his verbis: Commentarios, inquit, in Hieremiam per intervalla dictabam, ut, quod deerat ocio, superesset industriae, quum subito haeresis Pythagorae et Zenonis ἀπαθείας et ἀναμαρτησίας, id est impassibilitatis et impeccantiae, quae olim in Origene, et dudum in discipulis ejus Grunnio (Rufino) , Evagrio et Joviniano jugulata est; et non solum in Occidente, sed in Orientis partibus sibilare. Multa scripsit Evagrius, quae post Gennadium cap. XI. recensentur ab Antonio Pagio A. D. 388. § 15. a Casimiro Oudino in Supplemento Bellarminiano pag. 47. atque etiam a Ludovico Dupino initio tomi III. Bibliothecae. Librum tamen Sententiarum, quem Rufinus ex Graeco in Latinum sermonem transtulit, omnes jejune attingunt, vel ferme intactum praetereunt, ne excepto quidem Tillemontio, qui res Evagrii alias copiose persequitur in tomo X. [Col. 0201B] Commentariorum de Historia Ecclesiastica. Ex Palladio in Historia Lausiaca cap. LXXXVI. Evagrius fuit genere Ponticus civitatis Iberorum, vel Hiberorum, ex Paradiso Heraclidis cap. XXV. et ex Sozomeno lib. VI. cap. XXX. Ibora tamen (non Ibera ) urbs ad Helenopontum in Asia minori, memoratur Justiniano in Novella XXVIII. quam urbem Gregorius Nyssenus, Evagrii amicus, tom. II. Operum editionis Parisiensis Aegidii Morelli anni 1638. pag. 212. Oratione de XI. Martyribus, locat prope coenobium Sanctorum Basilii et Macrinae, unde, ut ait, non procul abest parva civitas, quam Iboram vocant. Ejus Episcopus Uranius subscripsit Actioni VI. Concilii Chalcedonensis apud Labbeum tom. IV. pag. 589. Codex Palladii apud Rosweydum in Historia eremitica pag. 789. num. 134. habet Ἰβόρων Ibororum pro Ἰβέρων Iberorum. Ergo minime dubitandum, qum apud Hieronymum, cum Rosweydo, et Henrico Valesio in notis ad Sozomenum, legi debeat Iborita, vel forte Hyborita pro Hyperborita. [Col. 0201C] Violentae enim et quodammodo aenigmaticae Tillemontii et Cotelerii explicationes videntur: modo ille Hyperboritam exaggeratione quadam ab Hieronymo scribi potuisse conjicit, proptereaquod Pontus, patria Evagrii, esset borealis, contra ac Palaestina, ubi Hieronymus haec scribens morabatur; Cotelerius vero in Monumentis Ecclesiae Graecae tom. III. pag. 543. Hyperiboritam, vel Hyperiberitam scriptum ab Hieronymo suspicatur, nomine in maledictum contorto, quasi supra Iberitas, populares suos, Iberita, atque Iberitis pejor; quod nimirum Iberi, sive Hiberi, ceteraeque Ponticae gentes male audirent, teste prae aliis Septimio sub initio librorum in Marcionem. Idem vir doctus, Cotelerium dico, pag. 677. se codices Mss. bene multos vidisse ait, in quibus legitur Hiborita et Hiberita: Hyborita etiam, ex quo factum Hyperborita. Sed vero similius existimo, virum Sanctum procul a scommate, unam Evagrii patriam designare voluisse, ut illum ab aliis Evagriis, tunc notissimis, discriminaret, puta ab Evagrio Antiocheno [Col. 0201D] Episcopo, Evagrio S. Johannis Chrysostomi necessario, et Evagrio presbytero, qui A. D. 381. Concilio Aquilejensi interfuerat. Hic noster Evagrius, professione monachus, cujus opuscula Rufinus latine vertit, viris sanctitate et doctrina maxime illustribus operam dedit, Gregorio Nazianzeno praeceptore usus, a magno Basilio Lector, a Gregorio Nysseno Diaconus ordinatus, in Ecclesia Constantinopolitana sub Nectario, Archidiaconi munere functus, unde Hierosolymam digressus, a Melania exceptus est, cujus suasu monachum induit. Tandem sub utroque Macario, aliisque sanctissimis viris, Deo vacaturus, in Nitriae et Cellularum deserta secessit, ubi ex hac vita migravit A. D. 399. circa festum Epiphaniae, aetatis suae 54. postquam Theophilo Alexandrino, onus Episcopatus sibi imponere satagenti, se subduxisset. De Evagrio Iborita ex Ponto, cujus scripta Rufinus, ejus necessarius, cum Latinis communicavit, haec [Col. 0202A] carptim delibavi. Cetera Tillemontius fusiori calamo exequitur.

II. Quanto odio Theophilus Aegyptios monachos, in Origenismi suspicionem vocatos, insectaretur, alibi dictum. Hieronymus Theophili opinionem generatim sequutus, Evagrium, quasi Adamantii erroribus plenum, primus omnium Pelagii praecursoribus adnumeravit. Etenim satis erat Origenis studiosum videri, ut quis in Pelagianismi suspicionem incurreret. Viri summi Petrus Daniel Huetius in Origenianis lib. II. cap. IV. Sect. III. § 14. et Henricus Noris in Dissert. de Concilio V. cap. VII. Evagrium perinde ac Origenem Didymumque in eodem Concilio, et ex illo in VI. et VII. damnari quidem ostenderunt. Sed Honoratus Faber in Prodromo velitari parte III. cap. II. § 9. pag. 77. contra Norisium, qui Petrum Halloixium, ut patronum Origenis, acriter impugnaverat, non diffitetur quidem, Synodum V. damnavisse errores Origeni, aliisque antea defunctis, nimirum Evagrio et Dydimo impactos; non tamen ideo [Col. 0202B] tunc Origenem ab Ecclesia damnatum admittit, nec Evagrium aut Didymum certe. Constat enim apud Catholicos, Synodum V. antequam a Summo Pontifice confirmaretur, non fuisse oecumenicam, teste etiam Baronio A. D. 553. § 124. utpote celebratam sine Ecclesia Occidentali, et sine Legatis Apostolicae Sedis; immo non solum non approbante, sed expresse refragante Vigilio pontifice. Vigilius illam quidem postmodum adprobavit epistola decretali, quam publici juris fecit Petrus de Marca, licet Garnerius in notis ad Liberatum Diaconum de ea dubitet. Verum, utcunque sit, hac tantum parte adprobavit, in qua Tria capitula condemnaverat: de quo dubitari non potest, de eo enim exstat Vigilii Constitutum apud Baluzium in Conciliis pag. 1552. De Evagrio ceterisque altum in eo silentium. Subsecuti pontifices, Pelagius uterque, et Gregorius Magnus in Vigilii vestigia presse incurrentes, nihil ex Synodo V. adprobaverunt praeter unam Trium Capitulorum condemnationem. [Col. 0202C] Quare Vigilius et successores Synodum V. quantum ad Trium Capitulorum condemnationem dumtaxat adprobaverunt, non quantum ad alia in eadem Synodo acta: quorum multa nunquam adprobare potuerunt, ut Faber ostendit. Ex his unum fuit Evagrii damnatio, cujus errores Sedi Apostolicae non innotuerant. Alios autem, quos ut haereticos eadem Synodus V. damnavit, Apostolica Sedes in aliis Conciliis ante damnaverat, et nova tunc eorundem adprobatione, quantum ad haec, opus non fuit. Optavit quidem, immo et flagitavit Theophilus cumque eo Hieronymus, ut Apostolica Sedes Theophili damnationem Origenis confirmaret; sed minime obtinuit. Hieronymus epist. LXXVIII. ad Pammachium et Marcellam, ait, praedicationem Cathedrae Marci Evangelistae, Cathedra Petri Apostoli sua praedicatione confirmet; sed tamen non confirmavit, quanquam Hieronymus ibidem subjungit, celebri sermone vulgatum, beatum quoque Papam Anastasium, etc. Baron. pag. 99. tom V. Cetera apud Fabrum videri [Col. 0202D] possunt. Non me quidem fugit, post Hieronymum a Johanne Climaco Evagrium propter apathiam reprehensum in Gradu XIV. Scalae Paradisi pag. 203. Operum editionis Parisiensis Matthaei Raderi. Sed Dionysius Carthusianus dicto Climaci, sensum Evagrii praeferre non dubitat in Enarrationibus ad Scalam Climaci, Gradu XXIX. fol. 127. editionis Coloniensis apud Melchiorem Novesianum A. D. 1540. in folio. Aliquot post Evagrium saeculis Antiochus Abbas, Heraclii Augusti aequalis, Homilia CXXX. pag. 234. tom. XII. Bibliothecae Patrum editionis Morellianae G. L. anni 1634. Evagrio, Origeni, et Didymo errores adscribit de praeexistentia animarum ante mundi conditum, deque omnium rerum, quae fuerunt, renovatione. Eadem illi tribuunt Cyrillus Scythopolitanus in Vita Sancti Sabae, et Jo. Zonaras canone in Deiparam, uterque in Monumentis Cotelerii tom. III. pag. 364. 468. Ad ea tempora [Col. 0203A] etiam Jo. Moschus, sive Sophronius in Prato Spirituali cap. CLXXVII. pag. 916. editionis II. Rosweydi, narrationem attexit, Evagrii famae parum aequam: quem tamen Sanctitatis titulo ornari in codice Barberino testatur Suaresius ad Nilum pag. 610. Quod alibi etiam factum videbimus. De justitia tot accusationum, quae in Evagrium cumulantur, Deus judex est. Pro eo interim stat, quod crimen Origenismi viris etiam sanctitate venerandis fuerit impactum: quos inter Chrysostomo primas deberi, a nullo ignoratur. Scripta Evagrii, quae supersunt, passim laudari certissimum est, etiam quae Rufinum interpretem habuerunt. Haec enim a Sancto Benedicto Anianensi magni facta postmodum ostendemus. Quod respicit apathiae vocem, nemo prudens omnes Scriptores ea usos facile arguet. Siquidem auctor Vitae Sancti Pachomii, errorum Origenis, quos aversatur, penitus expers, eadem voce, juxta ac Evagrius, utitur apud Laurentium Surium die 14. Maii. Marcus, qui Vitam Sancti Porphyrii Gazensis descripsit apud [Col. 0203B] Bollandum die 26. Februarii pag. 660. §. 101. apathiae vocem pariter usurpavit. Huc etiam ad partes advoco Eliam Cretensem metropolitam in Scholiis ad Gradum XXX. Scalae Climaci pag. 445. ubi sic loquitur: Ego enim apathiam, sive tranquillitatem animi nihil aliud esse existimo, quam mentis in corde Coelum, quod omnes improbas daemonum artes deinceps pro ludo et ludibrio habet et contemnit. Confer Raderi doctam observationem ad caput IV. pag. 471. bonum sensum apathiae tribuentis, et Bernardini Rosignolii suffragium adsciscentis ex lib. II. de disciplina Christianae perfectionis cap. XXVII. pag. 341. Huc facit Magnus Basilius in Regulae fusioris praefatione, aliique non pauci, qui ab apathiae vocabulo nequaquam abhorruerunt, quum probe nossent, rectam significationem commode admittere, quamvis stricte considerata, malam involvat. Hinc Pelagiana haeresi ex Orco egressa, vox apathiae passim suspecta. Suspecti quammaxime qui vocem in scriptis suis quomodocunque [Col. 0203C] usurpassent, ut Xystus, Evagrius Ponticus, et eorum interpres Rufinus. Pelagius enim hoc etiam docuit, posse hominem in hac vita eo perfectionis adscendere, ut ab affectibus vacuus, ultra non peccet, ex Historiae Pelagianae Scriptoribus, Vossio libro I. cap. III. et Norisio lib. I. cap. I. Egregia tamen est animadversio viri in veterum Patrum lectione exercitatissimi Cotelerii, in notis ad Recognitiones Clementis libro I. cap. II. §. 13. apathiam, stricte sumtam, esse imperturbabilitatem, atque impeccantiam; sed laxius interdum ab antiquis Patribus usurpari pro eo statu, in quo positus vir Sanctus per gratiam Dei minus crebris, et minoribus tentationibus fit obnoxius, nec gravioribus peccatis succumbit. Apathiam sic explicatam admittit Sanctus Maximus, cui tom. I. Operum pag. 399. Centuria I. de Caritate cap. XXXVI. ea est pacatus animi status, quo is aegre ad vitium movetur. Iterum consule eundem Sanctissimum, doctrinaque theologica instructissimum Patrem pag. 441. 451. 521. 570. 571. et 654. His enim, [Col. 0203D] aut nullo explicatum iveris quae apud alios pios scriptores bene multos, nedum Evagrium, de apathia passim offendimus.

III. Evagrium in vivis agentem a nullo accusatum reperio. Mortuum, nemo unquam praeter Hieronymum, integro centum et quinquaginta annorum spacio, accusavit; ne ipsemet quidem Theophilus Alexandrinus, alias in multos Aegypti monachos, tanquam Origenistas, mox ab Evagrii obitu, saeviens. Sed Hieronymo, ne Evagrium probaret, satis fuit, illum Melania Rufino que, Ammonio item, reliquisque solitariis, per Theophilum male habitis, amicitia adhaesisse. Ceterum nemo ex antiquis Scriptoribus Evagrium sine laudis praefatione memoravit; non Palladius, non Rufinus, non Socrates lib. IV. cap. XVIII. non Sozomenus lib. VI. cap. XXX. Non Sanctus Prosper in Chronico editionis Scaligeri, non denique Gennadius. Evagrii sententiae passim receptae [Col. 0204A] a Graecis Patribus, Nilo, Maximo, Damasceno. Ad haec in Historia eremitica ejus auctoritas non semel adducitur lib. I. pag. 568. §. 14. et pagina 582. §. 5. Etiam in Catenis Patrum Graecorum: eandemque Sanctus Dorotheus monachus laudat lib. XII. de Doctrinis. At enim ex his male audit unus et alter, quippe Origeni addictus. Plerique tamen suspicionibus vacant: nec Novatianismo, qui Socrati impingitur, quicquam cum Origene et Pelagio commune fuit. Adi postremo loco Regulam Sancti Antonii Abbatis editam ab Abrahamo Ecchellensi pag. 75. in qua Beati Evagrii laus est. Quid jam de sanctissimis viris dicam, quibus stricto necessitudinis vinculo adhaesit? Quid de utroque Macario? Quid de Arsenio? Quid demum de Isidoro Pelusiota, cujus epistola CCLI. libri I. scripta est ad Evagrium Diaconum? Quod pro eo dixi de Concilio V. ab Apostolica Sede, quantum ad unam Trium Capitulorum, non Evagrii, condemnationem, adprobato, hoc idem auctoritas Sancti Benedicti Anianensis confirmat, quem apathiae nomen, [Col. 0204B] Evagrii scriptis insertum, nequaquam deterruit, quominus tria ejus opuscula, utpote ab erroribus vacua, et religiosae vitae perutilia, in suum codicem regularum transcriberet. Immo Evagrii lucubrationes apud Occidentales tanti fuerunt, ut aliquando ejus liber de Conflictu virtutum et vitiorum, primariis Ecclesiae Latinae doctoribus, Augustino et Ambrosio tributum fuerit; Leoni etiam Pontifici, Isidoro, et Autperto. Adi Appendicem tomi VI. Operum Sancti Augustini editionis novae pag. 219. ubi de Conflictu vitiorum et virtutum inscribitur. Esse autem Evagrii Antirrheticum, ab Gennadio conversum, nemo animadvertit praeter unum, talium callentissimum, Lucam Holstenium in notis Mss. ad Roberti Bellarmini Catalogum; unde perspicuum fit, Evagrii Antirrheticum a viris doctis frustra quaeri. Holstenius monet, quae in extremo libro leguntur de regula Sancti Benedicti, esse assumentum, quod Mss. vetusta non agnoscunt. Etiam auctores novae, quam dixi, editionis, testantur [Col. 0204C] in Mss. quibusdam, et in editione Erasmica librum carere capitibus duobus postremis XXVII. et XXVIII. eundemque his verbis claudi: Tu autem homo Dei vigilanti studio attende quae dico, ipso adjuvante, qui vivit et regnat in saecula saeculorum, amen. Haec de Evagrii doctrina. Ad mores quod attinet, nihil profecto simplicius et sanctius animo effingi potest, quam ejus vitae historia, uti eam refert Palladius, qui toto novennio eum novit.

IV. His praemissis pro Evagrio, cujus caussa Rufino communis est, jam ad Evagrii Opera Graecae scripta, et per nostrum conversa, accedamus. Ea recenset Gennadius, inque duas classes partitur in Catalago cap. XI. Quaedam enim ait ab se, quaedam ab alio (Rufinum intellige) latine translata. Quae in posteriorem hanc classem rejicit, haec sunt.

  • 1. Liber centum Sententiarum ad monachos, sive anachoretas.

  • 2. Liber de vita communi coenobitarum ad Synoditas, alias Sententiae de apathia.

  • [Col. 0204D] 3. Liber ad Virgines Deo sacratas.

De primo opere scribit Gennadius eodem cap. XI. Composuit et anachoretis librum CENTUM SENTENTIARUM, per capitula digestum. Mox alium librum recenset: et eruditis ac studiosis (librum) quinquaginta Sententiarum, quem ego latinum feci. Nam superiorem (librum centum Sententiarum) OLIM TRANSLATUM, quia vitiatum et per tempus confusum vidi, partim reinterpretando, partim emendando, auctoris veritati restitui. In Gennadii vetustissimo codice Vaticano ob antiquarii incogitantiam hic aliqua desunt. Ex vulgatis liquet, librum centum Sententiarum ab alio interprete olim conversum, sed ignavia librariorum corruptum: quem Gennadius ad veteres codices exegit et emendavit. Primus ille centum Sententiarum interpres non alius fuit, quam Rufinus, si Gennadium quidem Gennadio explicamus. Gennadius autem cap. XVII. de Rufini Graecorum operum translationibus [Col. 0205A] loquens, generatim ait, eum exhibuisse Evagrii Sententias. Hunc eundem librum cum reliquis duobus perspicue designavit Hieronymus ad Ctesiphontem de Evagrio sermonem trahens.

  • 1. Scribit ad VIRGINES.

  • 2. Scribit ad MONACHOS.

  • 3. Edidit librum et SENTENTIAS περὶ ἀπαθείας, quam nos impassibilitatem vel imperturbabilitatem possumus dicere, quando nunquam animus ullo perturbationis vitio commovetur, et, ut simpliciter dicam, vel saxum, vel Deus est. Hujus (Evagrii) LIBROS per Orientem Graecos, et INTERPRETANTE discipulo ejus Rufino, LATINOS plerique in Occidente LECTITANT.

Non jam unum ergo, sed plures Evagrii libros Rufinus transtulit, Tres nimirum, supra a me recensitos. Quid luculentius? primum Gennadius eodem cap. XI. librum centum Sententiarum appellat, Secundum sic refert: Composuit et Coenobitis et Synoditis doctrinam aptam vitae communi. De Synoditis, qui iidem sunt ac coenobitae, ne ego, ut alius fecit, [Col. 0205B] Cangii scrinia compilem, vide utrumque ejus Glossarium. Tertium Evagrii librum his verbis Gennadius designat: et ad Virgines Deo sacratas libellum competentem religioni et sexui. Tria haec opera Evagrii adhuc supersunt, licet Rufini interpretis nomine et prologo ablatis, quomodo alibi quoque haec eadem ablata observavimus. Nam Gennadius de Rufini translationibus hoc peculiare adnotavit: Horum omnium quaecumque praemissis prologis a LATINIS leguntur a Rufino sunt INTERPRETATA. De his nihil recentes Literatorum nomenclatores. Non enim ad codicem regularum Sancti Benedicti Abbatis Anianensis, quem octingentis ab hinc annis scriptum publici juris fecit Holstenius, digitum intenderunt. Immo ex his unus Guillelmus Caveus Evagrii opuscula ab Rufino translata, deperditis adnumeravit A. D. 390. Sed Appendix ejusdem codicis ex membranis Floriacensibus Reginae Svecorum, nunc Vaticanis, tria jam dicta monachi Iboritae opuscula, a Rufino conversa [Col. 0205C] nobis servavit. Priora duo absque ulla distinctione sententiarum ob similitudinem in unum coaluerunt, utrique hac una epigraphe imposita, in duas tamen, ut quilibet liber suam habeat, hoc pacto dividenda.

  • 1. Evagrii monachi Sententiae.

  • 2. Ad eos, qui in Coenobiis et Xenodochiis habitant. Hi sunt Synoditae. Coenobia enim hujusmodi, etiam Synodochia, seu Xenodochia dicebantur apud Cangium in Glossario.

Primus Evagrii liber, centum Sententiis constans, hisce verbis absolvitur pag. 35. editionis Parisiensis: Suave est mel et dulcis favus, Scientia autem Dei dulcior ambobus. Mox alter libellus subsequitur: ad eos, qui in Coenobiis et Xenodochiis habitant fratres, seu Coenobitas et Synoditas; non scilicet solitarios, sed cum aliis degentes; atque his verbis inchoatur: Audi, monache, sermones Patris tui. His duobus succedaneum venit tertium opusculum, quod, praeter Hieronymum et Gennadium, Socrates cum reliquis memorat lib. IV. cap. XXIII. Sententiae ad Virgines. [Col. 0205D] In his porro libris, et praesertim in primo occurrit apathia, sive impassibilitas, quae in libris Evagrii Latinis et Graecis Hieronymum tantopere offenderat: manifestius hoc fiet, si exempla aliqua huc adferam, unde clare id comprobetur.

Pag. 34. Qui servituti subjicit carnes suas, impassibilis erit.

Pag. 35. Sedes autem impassibilitatis anima bene operans.

Pag. 36. Sine impassibilitate non exaltabitur Cor. Caritatem antecedit impassibilitas, impassibilitatem generat prudentia.

Pag. 37. Longanimis monachus impassibilitate gaudebit, monachus prudens impassibilis erit.

Pag. 40. Quae miseretur liventibus oculis suis, et tabescentibus carnibus suis, non laetabitur impassibilitate.

Habemus ergo tres Evagrii libros a Rufino conversos, et a Hieronymo nominatim indicatos, qui jamdudum [Col. 0206A] periisse credebantur. Jam vero summopere optandum, ut singuli seorsum dispositi, et sententiis per numeros ad oram distinctis, quod Xisto factum notavimus, cum reliquis Rufini operibus, tam alienis, quam propriis in unum corpus redactis, officinas typographicas subeant.

V. Quandoquidem Xysti et Evagrii sententias a Rufino conversas excussimus, locus postulat, ut etiam Pamphili martyris sententias adversus mathematicos, ab eodem Rufino conversas, excutiamus, de quibus alibi mentionem aliquam fecimus, et facit Gennadius cap. XVII. In hujus tamen verbis mendum latere credidit Tillemontius tom. XII. art. CXXIX. quoniam Sanctus Pamphilus non Sententias adversum mathematicos, sed pro Origene Apologeticum scripsisse legitur: quem Gennadius indicare voluit. Caveus A. D. 390. post Labbeum tom. II. pag. 310. easdem sententias deperditis adnumerat, suspicatus etiam, in nomine Pamphili Gennadium allucinari. Norisius, in Dissert. de Synodo V. cap. XIII. Rufinum [Col. 0206B] nostrum, ab se cum alio Rufino, haereticorum antesignano, commixtum, exagitans, crimen fraudis et imposturae propterea eidem Rufino adglutinat, quod in priori Apologia, Macario scribenti contra mathematicos, persuaserit, Sanctum Pamphilum martyrem quadam ex parte tale aliquid operis conscripsisse in Apologetico; hoc quod Pamphilus scripserat, se translaturum pollicitus, nec postea transtulerit. Ex his doctissimus Cardinalis se agnovisse ait, Gennadium a Rufino in errorem abductum; nam, inquit, in Pamphili Apologetico, quem Rufinus Macario nuncupavit, nihil prolatum legitur contra mathematicos vel Fati assertores. Tantum de Patre, de Filii aeternitate et consubstantialitate; de Sancti Spiritus divinitate, de Verbi incarnatione ac Christo Domino, de poenis damnatorum, et de animarum transmigratione ibidem disseritur. Norisius mox percontatur, quodnam igitur opus contra mathematicos Pamphilus scripsit? Quomodo Rufinus eorum, quae Macarius, [Col. 0206C] scire cupiebat, notitiam tradiderit? Tandem putat, imposturae originem latuisse in reliquis libris quinque Apologeticis pro Origene, nunc deperditis, quos idem vir summus uni Eusebio, non item ut debuit, Pamphilo, tribuit. In horum aliquo dicta Origenis contra mathematicos recitata existimat; hosque libros omnes, Rufinum transferre voluisse. At vix primum interpretatus, manum de tabula amovit, veritus, inquit Norisius, ne reliqui libri quinque, non Pamphili, sed Eusebii esse cognoscerentur, si eos vertisset. Hinc error Gennadii, rem infectam pro tacta accipientis. His et illud addit Norisius, Rufinum noluisse Apologetico, ab se converso, primi libri nomen imponere, ne ab alio, quam a Sancto Pamphilo, compositus putaretur. Ego de ipso Apologetico, et an libri primi unus Pamphilus auctor fuerit, necne abunde disserui lib. V. cap. V. § 3 et 4. Nunc ostendam, Rufinum Macario promissis stetisse, dum illum unum unius Pamphili martyris librum, qui primus fuit sex librorum Apologetici, latine convertit; non item ceteros [Col. 0206D] vertisse, quia Pamphilus contra mathematicos in eo uno, qui primus et suus fuit, non etiam in reliquis, scripserat. Rei verae, et luce meridiana clarioris, explicationem accipe. Pamphilus in illo ipso Apologetico suo, qui ex versione Rufini etiamnum superest tom. 1. Operum Origenis pag. 758. editionis Grynaei, tuetur humani arbitrii libertatem contra mathematicos, et Fati assertores, humanas actiones astrorum cursui et motibus impie tribuentes. Verba sunt Pamphili: Consequens est intelligere, non nos necessitati esse subjectos, ut omni modo, etiamsi nolimus, vel bona, vel mala agere cogamur. Si enim nostri arbitrii sumus, impugnare fortasse nos possunt aliquae virtutes ad peccatum, et aliae juvare ad salutem. Non tamen necessitate cogimur vel recte agere vel male, quod fieri arbitrantur (mathematici et judiciarii astrologi vulgo dicti) qui stellarum cursus et motus, causam dicunt humanorum esse gestorum. Non eorum, quae extra [Col. 0207A] arbitrii libertatem accidunt, sed eorum, quae in nostra sunt posita potestate. Ad haec vir sanctus pag. 760. haereticorum albo illos adscribit, qui liberi arbitrii potestatem ex animabus auferre nituntur, velut pernicioso dogmate communi humanae vitae, et virtuti continentiae labem quandam inferre judicandi sunt, ne humani propositi reputetur bonum quid vel facere, vel dicere, vel sentire, ex quo ad contemtum aut negligentiam divini judicis mens humana firmabitur. Et infra: Habendum est autem in ecclesiasticis observationibus, quod neque hominum quis a Deo in perditionem traditus est; sed unusquisque pereuntium sua negligentia pereat et culpa, qui habens arbitrii liberi potestatem, eligere quod bonum est et potuit et debuit. Quod etiam de ipso diabolo sentiendum est. Haec testimonia contra astrologos seu mathematicos, ex ipso Sancti Pamphili Apologetico excerpta, Rufini probitatem ab imposturae et fraudis calumnia vindicant. Recte enim Macario scribenti contra mathematicos Rufinum dixisse produnt, Pamphilum tale aliquid Operis conscripsisse in Apologetico [Col. 0207B] suo, qui erat primus librorum sex ab illo uno conscriptus, quum reliqui IV. non ab eo uno, sed ab eo et Eusebio simul conscripti fuissent, ultimus vero ab uno Eusebio. Hoc quod Pamphilus scripsit, etiamnum superest in ejusdem Apologetico. Non ergo Gennadius, a Rufino in errorem abductus, Pamphili Sententias adversus mathematicos, quae nullae essent, operibus a Rufino conversis adnumeravit; sed quod Pamphilus in Apologetico adversus mathematicos vere scripserat, et Rufinus latine converterat, hoc idem Gennadius expressit vocabulo Sententiarum adversus mathematicos; quamvis Apologeticum potius quam Sententias appellare debuisset. Non enim Gennadius quasi duos libros a Rufino conversos, Pamphilo adscripsit, Apologeticum et Sententias adversus mathematicos, sed unum tantum adscripsit, ut titulo Sententiarum adversus mathematicos palam faceret, unum martyris Apologeticum ab se denotari. Ne librum indictum praeteriret, alterutro eum nomine indicare [Col. 0207C] debuit. Indicavit autem nomine Sententiarum adversus mathematicos. Minime tamen hoc loco dissimulandum, in vetustissimo Gennadii codice Vaticano haudquaquam legi ut in vulgatis: interpretatus est etiam (Rufinus) Sententias Pamphili martyris adversus mathematicos. Sed post Evagrii Sententias mox sequitur: Pamphili martyris adversus mathematicos, intellige forsan librum, vel Apologeticum. Utcumque Gennadius scripserit, certe librum primum Apologetici indicavit, eundemque pro foetu Sancti Pamphili agnovit. Jam ergo patet, in Sancti Pamphili Apologetico re vera hujusce martyris Sententias adversus mathematicos, a Rufino conversas, etiamnum exstare: quas viri docti vel nunquam exstitisse, vel jamdudum periisse censuerant. His pro Rufino observatis, nolo quicquam Norisii laudum imminui. Virum, interioribus literis ornandis locupletandisque natum, semper summe suspexi. Sed nusquam labi, Diis, non hominibus datum. Nunc ceteris quoque Rufini translationibus [Col. 0207D] evolvendis operam demus.

CAPUT X.

I. Clementis Recognitiones Graecas post earum translationem, ab amico Paulino Nolano frustra tentatam, Rufinus latine convertit. II. Rogatu Sanctae Silviae, Rufini praefecti praetorio sororis, opus adgreditur, quod Gaudentio Brixiano Episcopo nuncupat. III. Verus praefationis auctor et Recognitionum interpres Rufinus. IV. Bellarmini locus circa Clementis Recognitiones expenditur. V. Variae inscriptiones Recognitionum Clementis recitantur. VI. Auctor Recognitionum inquiritur. VII. Ejusdem aetas statuitur. VIII. Dodweli sententia refellitur. IX. Censura Gelasii Papae de Recognitionibus. X. Variae Recognitionum editiones numerantur.

I. Paulinus Nolanus Epistola XLVI. olim XLVII. Rufinum ex Coenobio Pineti, ut alibi dixi, Romam [Col. 0208A] iturum, humanissime salutavit, gratiis amico habitis, quod se de Graecis litteris attentius perdiscendis commonuisset, postquam Latinam Operum Sancti Clementis ab se adornatam editionem, ad eundem Rufinum transmiserat. Vir sanctus et modestissimus imperitiae suae tribuit, quod alicubi sensum magis quam verba, quippe ab se non intellecta, converterit. Sed Paulinum ipsum loquentem audiamus: Sane quod admonere dignaris affectu illo, quo nos, si ut te diligis, ut studium in Graecis literis attentius sumam, libenter accipio. Sed implere non valeo, nisi forte desideria mea adjuvat Dominus, ut diutius consortio tuo perfruar. Nam quomodo profectum capere potero sermonis ignoti, si desit a quo ignorata condiscam? Credo enim, in translatione Sancti CLEMENTIS praeter alias ingenii mei defectiones, hanc te potissimum imperitiae meae penuriam considerasse, quod aliqua, in quibus intelligere verba non potui, sensu potius apprehenso, vel, ut verius dicam, opinata transtulerit: quo magis egeo misericordia Dei, ut pleniorem mihi tui copiam tribuat; [Col. 0208B] quia pro divitiis erit pauperi, ut micas, a divitis mensa cadentes, avido famelici cordis ore colligere. De Clemente Romano Paulinum hic loqui, non est cur quisquam dubitet cum Heriberto Rosweydo. Suo enim is nomine ab Alexandrino, aliisque, apud veteres antonomastice se distinguebat. Rufinus, qui Clementinas Recognitiones in libros X. distinctas una cum aliis bene multis Graecorum codicibus ex Oriente secum attulerat, in Italiam redux, Paulino hospiti interpretandas commodaverat. Sed Paulinus interpretationem adgressus, ultimam ei manum nequaquam imposuit, quod Rufinus ex specimine ad se misso, eam minus accurate confectam deprehendisset, sanctum virum, ut majus studium in Graecis literis poneret, benevole hortatus. Haec omnia nobis prodit Paulinus. Rosweydus monet in notis, Rufinum vel Paulinum interpretationem interpolasse, vel de novo Clementinos illo vertisse. Vir doctus in re clara haerere non debuit. Hoc enim posterius certissimum [Col. 0208C] est. Neque Rufinus alienam interpretationem, et ab se non probatam, sibi usurpasset. Hanc Rosweydi dubitationem illud satis convellit, quod Paulinus aliqua, in quibus intelligere verba non potuit, sensu potius apprehenso se vertisse dicat. Rufinus vero, non solum a sententiis, sed nec a sermonibus quidem satis, elocutionibusque se discessisse profitetur: quae res, inquit, quamvis minus ornatum, magis tamen fidele narrationis reddit eloquium.

II. Rufinus hunc suae Clementinae translationis laborem susceperat, rogatus olim a Sancta Silvia Virgine, quam Paulinus laudat epist. XXXI. alias XI. ad Severum, eam testatus, multorum ex Oriente martyram reliquias in Italiam convexisse. De illa Rufinus in prologo Operis Clementini ad Gaudentium Brixianum Episcopum: nos, inquit, quos et ingenii tenuitas minus promtos, et senecta jam tardos reddit, ac segnes, opus, quod OLIM venerandae memoriae SILVIA injunxerat, ut Clementem nostrae linguae redderemus, et tu [Col. 0208D] deinceps jure haereditario poscebas, licet MULTAS post MORAS, tamen aliquando restituimus. Praedam non parvam, Graecorum bibliothecis ereptam, nostrorum usibus et utilitatibus convertamus, ut, quos propriis non possumus, peregrinis nutriamus alimoniis. Nam et solent suaviora videri peregrina, interdum vero et utiliora. Ait Rufinus, Gaudentium haereditario jure ab se poposcisse hanc translationem, proptereaquod Sancta Silvia Virgo, cui eandem ipse spoponderat, Brixiae, in sede Gaudentii diem suum obiisset, ubi ejus corpus quiescit in aede Sancti Johannis, recoliturque memoria die 15 Decembris, ex Actis Sanctorum Bollandianis die 27 Aprilis pag. 495. § 3. Palladius, qui in Historia Lausiaca cap. CXLII. se cum Silvia, 60 annos agente, Aegyptum petiisse testatur, Salviam, alias Silvaniam et Rufini expraefecti sororem, vocat. In veteri tamen ejusdem Historiae suae versione, quae Paradisus Heraclidis inscribitur, non Silvaniam aut Salviam, sed Silviam, dicit cap. [Col. 0209A] XLII, pag. 977. editionis II. Rosweydi. Uterque vero, Palladius et Heraclides, initio capitis subsequentis, auctor est, Sanctam Olympiadem, Ecclesiae Constantinopolitanae Diaconissam, Silviae egregias virtutes sibi imitandas proposuisse. Tanta nimirum Silviae fuit claritudo et fama sanctitatis, ut aliis in exemplum daretur! Vocabulum expraefecti, Graece τοῦ ἀπὸ ἐπάρχων, non est cur Tillemontius tomo XI. pag. 639. ad tempus itineris Palladii cum Silvia in Aegyptum, sive ad A. D. 388. referendum dicat, quum vere ad A. D. 420. quo scribebat Palladius, referri debeat. Rufinus enim Silviae frater, et Praefectus Praetorio in Oriente sub Arcadio Augusto, affectatae tyrannidis poenas luit Constantinopoli 5 Kal. Decembres A. D. 395. adeoque post A. D. 388. ex Philostorgio Gothofredi lib. XI. cap. III. et ex Socrate lib. VI. cap. I. Rufino fratre sublato, Silvia soror in Italiam trajecit, ubi aderat A. D. 398. ex Paulini epist. XXXI. alias XI. Hoc enim anno post festum Sanctorum Apostolorum Petri et Pauli, ut [Col. 0209B] dictum est lib. IV. cap. V. § 3. Paulinus Victorem in Aquitaniam ad Severum dimisit cum eadem epistola, cui pro consecratione novae basilicae addidit particulam sanctissimae Crucis, ex Melania impetratam. Sed non ita addidit sacros cineres, a Severo expetitos, quibus carere se dixit. Victorem tamen ait, spem ejusdem gratiae copiosam habere a Sancta SILVIA, quae illi de multorum ex Oriente martyrum reliquiis spopondisset. Ergo Silvia ex Oriente in Italiam ad illud tempus reverterat. Hac vero circa finem saeculi IV. Brixiae demortua, Gaudentius urbis episcopus jure hereditario Clementinas Recognitiones poposcit, quas Rufinus noster Silviae viventi pridem spoponderat. Idem Rufinus sub finem perorationis Commentariorum Origenis in Paulli epistolam ad Romanos his verbis fidem suam Gaudentio obligaverat: Post hoc sane vocat nos opus, quod OLIM quidem injunctum est (a Silvia) . Sed nunc (post Silviae mortem) a beato Gaudentio episcopo vehementius perurgetur, [Col. 0209C] Clementis scilicet Romani episcopi Apostolorum comitis: quorum ut successoribus darem cognitionem, libri a nobis in latinum vertuntur. Rosweydus in notis ad Paulini epistolam XLVII. quae in nova editione est XLVI. postque eum Cotelerius ad Recognitiones aeque ancipites sunt, Gaudentio Brixiano, an Novariensi Rufinus illud opus inscripserit. Alio abiit primus libri vulgator Jacobus Faber Stapulensis, Gaudentium gloriosum Christi martyrem pariter et Ariminensium episcopum prae oculis habens: qui tamen sub Constantio Augusto, tanto ante, pro Christo sanguinem fuderat. Varie variis hoc pacto serram ducentibus, quanto melius David Blondellus in Pseudo-Isidoro pag. 28. de Brixiensi omnino intellexit! Rufinum in praefatione ad Gaudentium, hoc diserte comprobantem audiamus: Tibi quidem Gaudenti, NOSTRORUM decus insigne DOCTORUM, tantus ingenii vigor, immo tanta spiritus gratia est, ut siquid a te etiam QUOTIDIANI ELOQUII more dicitur; siquid in ECCLESIA DECLARATUR, id in LIBRIS HABERI, et ad INSTRUCTIONEM [Col. 0209D] TRADI posteris, debeat. Infra vero; Aequum est sane tibi, qui haec etiam GRAECE LEGERIS ( ne forte in aliquibus a nobis servatum translationis ordinem putes ) interpretationis nostrae indicare consilium. Haec elogia, in Gaudentium episcopum a Rufino congesta, uni Brixiano aptari possunt; praeterea nemini. Is enim fuit Doctor, vel Tractator insignis. Ita enim qui Verbum Dei sacrasque litteras vel voce vel scripto exponerent ac docerent, ab ecclesiasticis Scriptoribus passim dici, adnotavit Franciscus Bernardinus Ferrarius lib. I. de Ritu sacrarum concionum cap. II. ex Gaudentio Brixiano exemplum etiam adducens, a quo Sermones sui, in Ecclesia declamati (ut Rufinus loqui amat) Tractatus dicuntur in praefatione ad Benivolum. Horum egregiam editionem nuper accuravit V. C. Paullus Galeardus Canonicus Brixianus. Idem eximius antistes se comperisse ait, a notariis, latenter adpositis, Tractatus suos, ex ore loquentia [Col. 0210A] collectos. Hoc idem inquit Rufinus his verbis: si quid a te, etiam QUOTIDIANI ELOQUII more dicitur, si quid in Ecclesia DECLAMATUR, id in LIBRIS HABERI, et ad INSTRUCTIONEM TRADI videmus, ab iis nimirum, qui notarios, ea omnia clam excepturos, submittebant. Gaudentius, teste Rufino, Graecas litteras calluit. Quidni vero, qui sacras peregrinationes per Orientem se suscepisse testatur, ubi eousque fama ejus virtutum pervenit, ut Orientalium Praesulum suasu episcopali oneri, post Philastrii obitum, a suis per Legationem eo missam sibi denunciato, humeros supposuerit? Ibidem Joha. Chrysostomo nondum episcopo, stricta necessitudine adhaesit, proque eo, postmodum episcopatu dejecto, Legatus Ecclesiae Romanae Constantinopolim missus est. Adi ejusdem Gaudentii sermonem XVI. epist. CLXXXIV. Palladii Dialogum cap. IV. et Nicephorum Callistum lib. XIII. cap. XXXIII. Itaque nullum superest dubium, quin Gaudentius episcopus, cui Rufinus Clementem suum nuncupavit, fuerit Brixianus, [Col. 0210B] non alius.

III. Haec fusius prosequutus sum propter doctissimos viros, Sixtum Senensem, et Robertum Bellarminum venerabilem Cardinalem, quorum ille in libro II. Bibliothecae, hic in Catalogo A. D. 390. Rufini praefationem ad Gaudentium pro commenticia nimis propere habuerunt. Bellarmini proferam verba ob glossam, quam Labbeus tomo II. pag. 309. illis adnectit: Sicut ipse Recognitiones falso fortasse tribuuntur Clementi, ita etiam non est incredibile falso illi adjunctam fuisse praefationem Rufini, quasi interpretis. Ad haec sic scribit Labbeus: Verum imposturam non agnovit Gennadius, nec ejus sequaces et Trithemius. Post Johannem Rainoldum, nostrorum perfidum exscriptorem, in Censura apocryphorum, eodem ac Sixtus et Bellarminus, spectavit Gerardus Joh. Vossius in lib. II. de Historicis Graecis cap. IX. Rufini vel alterius sub ejus nomine praefationem appellans. Immo infra nedum praefationem prorsus ficticiam, sed et libros [Col. 0210C] ipsos Recognitionum ab alio, quam a Rufino translatos, se credere malle significat. Vossio ad errorem praeiverat Caspar Barthius. Verba ipsius adferam ex Adversariis lib. XLV. cap. V. Recognitionum Clementis titulo inscripti libri, Clementem auctorem ne et Rufinum interpretem habeant, non est facile decidere. Viris litteratura excultissimis nollem haec excidissent. Nunquid difficile est decidere quod spissa et locuples veterum monumentorum auctoritas comprobat? Nihil ergo est Rufinus ipse in Peroratione Commentariorum Origenis in Paulli epistolam ad Romanos, ubi, Gaudentio episcopo perurgente, se operam dare ait, ut Clementem Latinum faciat? Nihil Gennadius capite XVII. Clementis Romani Recognitionum libros a Rufino latine redditos narrans? Longum sit iter conficiendum, si alios deinde rem eandem testantes percurrere velim. At indictum abire non patiar unum et alterum. Anastasius Bibliothecarius in epistola ad Johannem Diaconum, Operum Jacobi Sirmondi tom. III. pag. 472. Clementem, ait, quem Rufinus, nostrae linguae [Col. 0210D] redditum, restitutum, et redeuntem, ad Gaudentium scribens, innuit. Sanctus Aldhelmus sive Althelmus Scireburnensis episcopus cap. XXV. de Laudibus virginitatis pag. 316. editionis Londinensis, emendatae ab Henrico Whartono, laudat Itinerarium Petri (sunt Clementis Recognitiones) Rufino in Latinum ex Graecorum bibliothecis vertente. Tam disertis testibus consonant Recognitionum codices Mss. plane omnes, Rufini interpretis nomen praeferentes. Quominus ergo viros, insigniter doctos, ad alia properantes haec fugerint, non est ambigendum; alias rem certam pro commento non habuissent. E junioribus Cotelerius in judicio de libris Recognitionum pag. 484. editionis novae, Rufini esse praefationem ad Gaudentium juxta ac versionem totius Operis, ex stilo etiam probari ait: et codicum vetustiorum praesidio utramque Rufino vindicat. Unus enim, quem laudat, sic incipit: Rufini presbyteri praefatio ad Gaudentium pontificem in Itinerarium [Col. 0211A] Clementis, ab eo ex Graeco in Latinum conversum. Et post praefationem. Clementisque ad Jacobum epistolam, ita habet: Itinerarii Clementis, Petri Apostoli successoris, liber primus incipit, a Rufino traductus. Ceterum Bellarminus agnovit, Clementinas Recognitiones a Rufino latine conversas, neque de hoc dubitavit: nam Baronio judice A. D. 102. §. 22. nemo est, qui dubitare debeat, quum Gennadius hoc ipsum de Rufino testetur. Et tamen Dupinium audire nobis contingit in tomo III. Bibliothecae, omnino aliam, sententiam Bellarmino tribuentem, eam scilicet quam refutavimus. Nec minus spisso errore tanto ante irretitum deprehendimus Anastasium Bibliothecarium in epistola pridem adducta, cumque illo e junioribus Petrum Danielem Huetium in libro de Claris interpretibus pag. 151. quando haec verba, quibus Rufinus praefationem suam ad Gaudentium, auspicatur, ut Clementem nostrae linguae redderemus, ita acceperunt quasi Recognitiones ipsae latine scriptae primum fuissent: postmodum deperditae, et demum a Rufino e [Col. 0211B] Graecia in Latium restitutae, non e Graeco translatae. At plane aliud, non hoc scripsit Rufinus, apud quem viri docti primis tantum voculis, uti fit, raptim perlectis, in errorem adducti sunt.

IV. Nec penitus nobis praetereundus est alter Bellarmini locus. In Catalogo enim A. D. 92. haec de Clementinis Recognitionibus scribit: teste Epiphanio haeresi 30. Clemens ipse testatur, Circuitus Petri, a se conscriptos, ab haereticis depravatos fuisse. Vir purpuratus haec hausit ex magnis Annalibus A. D. 41. §. 10. et A. D. 102. §. 21. Verum Lucas Holstenius non hoc dicere Epiphanius detexit, sed ex encycliis epistolis Beati Clementis, quae in Ecclesiis leguntur, Periodos istas falsitatis convinci. Neque enim congruere cum stilo sancti Clementis, neque cum ejus docendi modo. Verba sunt Holstenii in notis Mss. ad Bellarmini Catalogum, in Museo nostro servatum. Lapsum tanti viri indicavi, ne ulli amplius ob dicentis auctoritatem sit caussa offensionis, ut nuper fuit alteri viro docto, [Col. 0211C] quem corrigens, nominare non debeo, ne amicitiam, quae mihi cum eo intercedit, laedere videar. Idem Epiphanius Haeresi XXX. §. 15. Clementinos libros fuisse ab Ebionitis corruptos testatur. Photius etiam cod. CXIII. vocat refertum opus absurdis, non sine plurimis ex Arii opinione in Filium blasphemiis. Haec suaserunt magni nominis Theologo Dionysio Petav o lib. I. de Trinitate cap. III. §. extremo, Photianos codices magis fuisse depravatos, quam sit interpretatio Rufini, qui ea sustulerit, quae ab haereticis, praesertim Eunomianis, ingesta idem Rufinus monuerat in opusculo de Adulteratione librorum Origenis, quippe quae eodem Rufino teste, ecclesiastica regula omnino non recipiat. Sed memoria repetendum, binas Recognitionum veteres editiones a Rufino indicari in praefatione ad Gaudentium, nimirum quomodo Xisti Sententiarum binas pariter editiones antiquitus factas monuimus. Rufinum ea de re loquentem audiamus: Puto quod non te (Gaudenti) lateat, Clementis hujus in Graeco ejusdem operis, ἀναγνώσεων, hoc est Recognitionum, [Col. 0211D] DUAS EDITIONES haberi, et DUO CORPORA esse LIBRORUM, in aliquantis quidem diversa; in multis tamen, ejusdem narrationis. Denique pars ultima hujus operis, in qua de transformatione Simonis refertur, in UNO CORPORE habetur. Sunt autem et quaedam in UTROQUE CORPORE de ingenito Deo, genitoque disserta, et de aliis nonnullis, quae, ut nihil amplius dicam, excesserunt intelligentiam nostram. Jam dispice quamnam Clementini Operis editionem Epiphanius et Photius censura perstrinxerint. Non certe quam Rufinus latine convertit. Haec enim ab haereticorum depravationibus vacat, eandemque etiam Graece scriptam vacasse, nos credere jubent viri Sancti Paulinus et Gaudentius, qui eam per amicum Latio donandam studuerunt. Fabricius in Bibliotheca Graeca tom. v. cap. I. pag. 35. in allatis Rufini verbis pro ἀναγνώσεων legendum putat ἀναγνωρισμοῦ ex Rufino ipso in libello de Adulteratione librorum Origenis, et ex Photio [Col. 0212A] cod. CXIII. quamvis omnes Recognitionum antiqui codices ἀναγνώσεων exhibent: quod perinde est. Hinc enim operi inscriptio, quia in illo narratur, quomodo Clemens, parentes, et fratres se mutuo recognoscant.

V. De variis Recognitionum Clementinarum inscriptionibus post Cotelerium pag. 484. accurate agit Jo. Ernestus Grabius in Spicilegio Patrum tom. I. pag. 275. ubi et plures earundem egregios codices Mss. in Bibliotheca Oxoniensi adservatos enumerat.

  • 1. Recognitiones Clementis

  • 2. Recognitio Clementis

  • 3. Clementis Romani Itinerarium ad Jacobum fratrem Domini.

  • 4. Itinerarium Sancti Clementis de factis et dictis B. Petri Apostoli.

  • 5. Acta Petri Apostoli.

  • 6. Circuitus Petri.

  • 7. Periodus Petri.

  • 8. Itinerarium Clementis.

  • 9. Historia Clementis.

  • [Col. 0212B] 10. Chronica Clementis.

  • 11. Gesta Clementis.

  • 12. Liber Clementis.

  • 13. Libri Clementis.

  • 14. De vera disputatione Petri Apostoli contra falsitatem Simonis magi.

  • 15. De disputatione Petri cum Simone mago. Titulum Disputationis vel Dialogi Petri cum Apione quem Henricus Valesius et Cotelerius huic operi indiderunt, Grabius expungit. Nomen Itinerarii, seu, quod idem est, Circuitus, et Periodi, frequentius operi adhaesit ob historiam itineris, quod Petrus Hierosolymis Antiochiam suscepisse credebatur, praetergressus Caesarea, Dora, Ptolemaide, Tyro, Sidone, Beryto, Tripoli, Orthosiade, Antarado, et Laodicea. Holstenio tamen in notis Mss. ad Catalogum Bellarmini visum est, Itinerarium a Recognitionibus differre, neque esse earundem compendium; volumen intelligens Parisiis editum cum latina versione Joachimi Perionii. Sed [Col. 0212C] Vossius lib. II. de Historicis Graecis cap. IX. pene in fine, opus non admodum antiquum hoc esse, praeter dictionem, multis argumentis convinci animadvertit. Luculentius hoc patebit, si Barthius adeatur, illud examinans in Adversariis lib. XXXII. cap. XIV. et lib. XXXVII. cap. XXIII. Libri inscriptio sic loquitur: Clementis Romani episcopi de rebus gestis, peregrinationibus, atque concionibus Sancti Petri, Epitome ad Jacobum Hierosolymitanum Episcopum Parisiis apud Hadrianum Turnebum. 1555. in 4 o . Cotelerius, qui ad septem Mss. codices regios istud opus collatum vulgavit, pag. 749. post Recognitiones et Homilias, nihil aliud esse deprehendit, quam puram Epitomen, non tamen ex solis Recognitionibus a Rufino editis, conflatam, sed etiam ex Homiliis et epistola Clementis ad Jacobum. Item ex ejusdem martyrio et narratione Ephraemi episcopi Chersonesi, quae ibidem subjungitur. Hoc ipsum, quod ex parte Baronius viderat A. D. 102. §. 22. Cotelerius locis ad oram indicatis, sedulo adstruit, ratus, ab iis contextum opus, qui doctrinae ac pietatis [Col. 0212D] suae esse duxerunt, ea, quae in libris jam dictis (alterius tamen editionis, a veteribus memoratae, quod censuit Baronius) supervacua, falsa, et periculosa videbantur, vel tollere, vel mutare aut corrigere. Itaque is liber non unius Recognitionum voluminis Epitomen se prodit: quod Perionius, et Vossius ad solam Rufini versionem respicientes, existimarunt; sed aliarum etiam farraginum, ejusdem tamen commatis, jure compaginem dixeris, qualem Cotelerius ter factam didicit ex codicibus Mss. bibliothecae Regis Galliarum.

VI. Ceterum libri Recognitionum alium plane a S. Clemente, post Petrum tertio vel quarto Romanae Ecclesiae pontifice, architectum habuerunt. Ad ejus aetatem quod attinet, eum ante Origenem floruisse, in comperto est. Origenes enim qui sub Elagabalo florere coepit, primus omnium testimonia ex illo, tanquam scriptore jam noto, et Clementis nomine quidem distincto, semel atque iterum promit in tomo III. [Col. 0213A] Commentariorum ad cap. I. vers. 14. Geneseos: qui licet ferme universi interciderint, locus tamen Origenis ex Recognitionum libro X. cap. X. etiamnum superest in Philocalia cap. XXII. Alius quoque legitur in Commentariis ad caput XXVI. vers. 6. Matthaei, perinde ex Recognitionum libro VII. cap. XXXVIII. deductus. Quamobrem Clementini operis artifex, Origene junior dici non potest, sed paullo senior, quod nimirum ad tempus scriptionis pertinet. Ante Origenem, seu mavis tertium Christi Domini saeculum, nemo unquam Recognitiones laudavit, nemo Clementinorum mentionem fecit. Libri auctorem tertio demum Christi saeculo vixisse, duo produnt. Unum quod ex Bardesanis Syri Dialogo de Fato contra Abidam Astrologum, laciniam bene longam suffuratus, suam fecerit, fortasse quod non facile id agnitum iri putaret, quum Bardesane non Graece, sed Chaldaice scripsisset, Alterum quod de civitate Romana, universo orbi donata, non obscure loquatur. Atqui Bardesanes sub M. Aurelio Augusto floruit circa A. D. 171. cui Dialogum [Col. 0213B] suum nuncupavit. Caracalla vero circa A. D. 215. gentes Romano imperio subjectas, propriisque antea legibus usas, in Urbis rerum dominae jura, constitutione edita, primus omnium transire jussit. Ne res in dubium venire possit, jam per singula ibimus. Eusebius in Praeparatione Evangelica lib. VI. cap. X. Bardesanis Dialogi partem Graece translatam nobis servavit, quae in Recognitionibus Clementinis, secundum Cotelerii divisionem, a capite XIX. ad caput XXIX. latine exstat. Joh. Ernestus Grabius in Spicilegio tom. I. pag. 290. Clementinam Rufini versionem et Graecum Bardesanis contextum, quem non aliunde suntum, sed proprio ingenio ab se confectum, auctor Bardesanes affirmat, e regione dispositum, ita inter se comparavit, ut quilibet statim agnoscat, quatenus conveniat uterque, vel discrepet. Varias item notulas subjecit, quibus potissimum demonstratur, Clementinorum artificem nonnulla immutasse, alicubi paraphrasten egisse, quaedam minus recte accepisse, alia omisisse, [Col. 0213C] alia denique interpolasse, ut nimirum quae ex Bardesane suppilaverat, ipse narrationibus suis consentanea redderet. Quod prorsus rem conficit, Clementinum scilicet auctorem ex Bardesane, tanquam hoc juniorem, non Bardesanem ex eo, sua mutuatum, locus est lib. IX. Recognitionum cap. XXVII. ex quo evidenter discimus, hoc idem opus ante editam ab Imp. Antonino Caracalla Constitutionem, cujus meminit Ulpianus in lege XVII. D. de Statu hominum, concinnari nullo modo potuisse. Locum ipsum recitabo, cui etiam Bardesanis verba e regione conjungam, ut Bardesanem quodammodo cum ipso Recognitionum auctore committens, clarius patefaciam, quid hic posterior, tanquam a Clemente Romano dictum, Bardesanis verbis de suo addiderit, quid immutaverit.

I. Clemens libro IX. Recognitionum cap. XXVII.

Certe quod in promptu est noscere quanti Imperatores, gentium, quas vicerunt, leges et instituta mutarunt? Quod evidenter a Romanis factum docetur, qui tamen OMNEM pene ORBEM, omnesque nationes propriis PRIMO et variis legibus institutisque viventes, in ROMANORUM JUS et CIVILIA SCITA verterunt.

II. Bardesanes in Dialogo de Fato apud Eusebium [Col. 0213D] lib. VI. Praeparationis Evangelicae cap. X.

Πόσοι βασιλεῖς κρατήσαντες ἐθνῶν, παρήγαγον τοὺς πρὸ αὐτῶν νόμους, καὶ ἔθεντο τοὺς ἶδίους.

Quicumque Reges aut Imperatores, subactis gentibus, mutarunt positas ante se leges et proprias induxerunt.

Jam ex collatione utriusque Scriptoris perspectum redditur, Bardesanem generatim locutum, nullam ante se legem particularem ab Augustis editam respexisse, [Col. 0214A] eoque minus Caracallae Constitutionem. Verba insuper modo adducta Bardesanem eadem Constitutione antiquiorem omnino produnt: atque hoc ipsum in caussa fuit, cur eadem Bardesanis verba a posterioris aetatis homine Pseudo Clemente suppilata interpolarentur. Hic enim Antonianam Constitutionem omni ambage seposita ita ob oculos ponit, ut suas ipse Recognitiones non ante, sed post Constitutionem a Caracalla vulgatam, procusas, plane nobis exhibeat. Certa quippe sunt et manifesta, quae in verbis proxime allatis testimonia leguntur, totum scilicet qua patuit orbem Romanum, gentesque Romano Imperio subjectas, variis antea legibus usas, tandem jubente Caracalla, omnes in Romanorum jus transiisse. Quare Pseudo-Clemens haec, quae adeo luculenter scripsit, ante Caracallam scribere non potuit. Hujus, quam dixi, Constitutionem, duabus Exercitationibus, Orbis Romani titulo editis, egregie illustravit Ezechiel Spanhemius, aetatem Pseudo Clementis ex verbis a me depromtis [Col. 0214B] subodoratus pag. 248. et 579. Ex his perspicimus quantopere fallantur qui Clementini Scriptoris aetatem saeculo secundo praefinire voluerunt. Horum agmen ducit Blondellus in prolegomenis ad Pseudo-Isidorum pag. 59. inque censura epistolae I. Clementis pag. 28. Blondelli sententiae, ut videtur, accessit Cotelerius in suo de Libris Recognitionum Judicio pag. 484. et demum etiam Grabius tom. J. Spicilegii pag. 277. 279. Cunctis tamen ad hanc eamdem sententiam praeiverat Sixtus Senensis in libro II Bibliothecae.

VII. Sed cum Henrico Dodwello nobis etiam res est, Bardesanem Caracalla juniorem faciente. Dodwellus enim Dissert. IV. in Irenaeum §. 35. pag. 360. et Dissert. VI. §. 11. pag. 443. veterum testimoniis, qui Bardesunem sub Marco floruisse tradunt, insuper habitis. Elagabalo parem facit, qui ex gente Antoninorum ortus, juxta ac Aurelius, Marci praenomen habuit. Grabius tom. 1. Spicilegii pag. 317. se [Col. 0214C] hanc sententiam amplexurum promisit, et priorem emendaturum. Sed eum promissis stetisse non video. Quae ab antiquis de Bardesane tradita sunt, accurate digessit Baronius A. D. 175. §. 16. Marci Antonini senioris aequalem omnes plane constituunt, de hoc certe ab antiquioribus, et praesertim ab ipsis ejus commentationibus edocti. Ii sunt Eusebius Hist. Ecclesiast. lib. IV. cap. XXIX. et in Chronico, Olympiade 237. anno Christi Domini 173. qui aerae vulgari A. 171. respondet: quo quidem anno Eusebius Valentini haeresim, a Bardesane palam seminari coeptam tradit, quum tamen contra Marcionis errorem ante scripsisset, quod praeter Epiphanium Haeresi LVI. et Theodoritum lib. I. Haereticarum fabularum cap. XXII, docemur ab Augustino cap. XXXV. de Haeresibus. Annus, quem dixi, Eusebianus 173. M. Aurelii Augustini annum 11. refert. His plane consonat Theodoritus, qui tom. IV. Operum editionis Sirmondi pag. 208. Bardesanem M. Veri Caesaris temporibus floruisse dicit. Hoc Epiphanius etiam [Col. 0214D] comprobat Haeresi LVI. §. 1. testatus, Bardesanem post excessum Abgari Edessae dynastae Antonini Veri aevum attigisse. Hieronymus in Catalogo cap. XXXIII. ait, eum Valentini haeresim, quam primo sectatus fuerat, postea confutasse, novamque statuisse: et librum de Fato M. Antonino tradidisse. Tillemontius, qui res Bardesanis fuse persequitur tom. II. pag. 454. post Henricum Valesium in notis ad Eusebium, eo propendet, ut hunc Antoninum, non Augustum, sed ex Bardesanis amicis, in Dialogo colloquentibus, unum existimet. Atqui Augustus omnino dicendus, qui Mesopotamia et Edessa, Bardesanis patria, potitus est. Neque enim Syrorum fuit Antonini nomen, neque Dialogus uni ex amicis in eo colloquentibus nuncupari debuit. At neque in caussa quidquam esse potuit, quominus librum Syriacum Antonino, Augustorum doctissimo, inscriberet, ut ingerit Tillemontius. Scilicet Aurelio deerant qui [Col. 0215A] eum Graece converterent. His adde ex Epiphanio, Bardesanem ab Aurelio tanti factum, ut eum in suam superstitionem per Apollonium trahere conatus fuerit. Ergo quem alii Antoninum, Hieronymus, qui Bardesanis librum, Graece conversum, legit, M. Antoninum recte appellavit, cui nuncupatum dixit. Marci enim praenomine etiam solo, Aurelium seniorem apud veteres Scriptores praecipue denotari, ostendit Spanhemius tom. II. Dissert. X. pag. 32. Adjiciamus et aliud pro Bardesanis aetate, cui non parum inest momenti contra Dodwellum. Bardesanes apud Eusebium de Praeparat. Evangel. lib. IV. cap. X. haec habet: Χθὲς οἱ Ῥωμαῖοι Ἀραβίας κρατήσαντες τοὺς τῶν Βαρβάρων νόμους ἤλλαξαν : NUDIUS TERTIUS Romani Arabia potiti, Barbarorum leges mutarunt. Trajanus Augustus Arabiam primo subegit, ex Dione lib. LXVIII. pag. 777. unde antiquarii in ejus nummis legi norunt ARAB. ADQUIS. Vide Spanhemium tom. I. Dissert. IX. pag. 185. Sed et sub M. Aurelio rursus bello subactam, constat ex Dione [Col. 0215B] lib. LXXI. pag. 812. quod A. D. 170. illigandum censet Tillemontius in Historia Imperatorum tom. II. pag. 366. Bardesanes tamen ineunte saeculo III. sub Elagabalo inepte dixisset, Arabiam nudius tertius a Romanis subactam, quam initio saeculi II. Trajanus, vel M. Aurelius tunc primum subegisset. Bene vero de utroque id dicere potuit ipse sub Marco vivens. Alia hujus generis possem afferre. Sed haec plus satis evincunt, Bardesanem sub M. Aurelio Antonino seniore claruisse, adeoque illum nullo modo Recognitionum Clementinarum auctore juniorem, multoque minus earundem auctorem, dici posse: quod tamen Caveus cogitavit. Praeter Graecos, Epiphanium, aliosque veteres Patres, etiam Chronici Edesseni a V. C. Josepho Simonio Assemano nuper editi auctor, in Bibliotheca Orientali tom. I. pag. 389. Bardesanem retulit ad tempora M. Aurelii. Photius cod. CCXXIII. dum Theodori, Tarsi Episcopi, libros VIII. contra Fatum recenset, ait, eum cap. I. et L. [Col. 0215C] simul dum Fati opinionem convellit, etiam Bardesanis sententiam refellere; nam etsi animam quidem a Fato, et a natalicia notatione, quae dicitur, liberam dimittit, arbitrii libertatem illi conservando; corpus tamen, et quaecunque corpus spectant, Fato gubernanda subjecit. Hae nimirum sunt veterum errorum sordes, quas, teste Eusebio, Rufini lib. IV. cap. XXX. Bardesanes ex integro non deposuit, dum Valentinianos deseruit; ac propterea Hieronymus de eo tradit, quamvis Valentinianos quos primum sectatus fuerat, confutasset, tamen novam haeresim condidisse. De hac Ernestus Salomon Cyprianus in notis ad Hieronymi Catalogum haec habet: Vellem dixisset quaenam fuerint novae illius haereseos capita. Paullo post, Augustinum carpere non veretur, quod Bardesani errores tribuerit de Fato, quum tamen contra Fatum scripserit. Ita quidem certe, quod ad liberum hominis arbitrium attinet; sed corpus tamen, et quaecumque corpus spectant, Fato gubernanda subjecit, teste Theodoro Tarsensi. Verba Augustini de Bardesane [Col. 0215D] haec sunt cap. XXXV de Haeresibus: Non per omnia in Valentini haeresim lapsus est (postquam resipuisset) addens de suo, ut Fato adscriberet conversationes hominum. Sed haec postrema, addens etc. non exstare in Mss. codicibus, monent curatores novae editionis, quae tamen explicant superiora. Haec de Bardesane paullo fusius disserere compulit ejus plagiarius Pseudo-Clemens, Recognitionum artifex, quandoquidem cum plagiariis latere se putantibus, non raro nobis res est. Dodwellus compactas censet Recognitiones inter A. D. 218. et 231. Verius dixisset inter A. D. 211. et 217. etenim A. D. 211. solus imperare coepit Caracalla, novae, quam dixi, Constitutionis auctor, in Recognitionum libris laudatae. Mox eodem A. D. 217. Caracalla occidit. His repellitur maximus Petri Allixii lapsus in Diatriba de Anno et mense natali Domini pag. 8. aientis, Pseudo-Clementem vixisse non diu ante Sulpicium, ante quem [Col. 0216A] tamen 200. annos vixit. Origenes primus Recognitionum praeco, Caracallae iram fugiens, Alexandria in Palaestinam primo secessit. Bis autem illuc eum convolasse animadvertit Huetius in Origenianis libro I. cap. II. §. 6. pag. 10. Prius Origenis iter in Palaestinam, ubi Caesareae pedem fixit, sanctoque Alexandro Hierosolymorum Episcopo innotuit, ab Huetio illigatur A. D. 215. Ibi tantus ei honor habitus est, ut nondum sacris initiato ministerium deferretur Verbi Dei publice in Ecclesia explanandi coram episcopis. Ex hoc itinere, post caesum Caracallam A. D. 217. Origenes Hierosolymis Alexandriam redux, secum Recognitiones tulisse dicendus est, unde ipse illarum sententias suis Commentariis admiscuit, quorum octo priores tomos in Genesim Eusebius lib. VI. Hist. cap. XIX. ex tomo eorum nono ostendit, Alexandriae fuisse conscriptos, et quidem post Origenis iter illud primum in Palaestinam. Recognitiones vero in Palaestina concinnatas, cum Blondello facile credimus; quandoquidem in illis Thronus Hierosolymitanae [Col. 0216B] Ecclesiae supra ceteros extollitur. Hoc non parum juvat, quod easdem ex Palaestina in Italiam Rufinus quoque primus advexerit. Ceterum operi, ex argumento vox Recognitionum adhaesit. Recognitio enim, sive agnitio, ex Aristotele in Arte poetica, oritur, quum homines olim inter se conjunctissimi, tandem multos post casus in tragoediis et comoediis se mutuo nec opinato agnoscunt. Ita plane in hac Pseudo-Clementis commentatione Faustiniano Mattidiae, ac filiis, Clementi, Fausto, et Faustino contingit. Itaque cum inscriptione formam etiam operis poeticam accepisse, vero perquam simile fit, Dodwello pag. 444. Dissertationum in Irenaeum. Genuinum et primarium Recognitionum artificeni, doctrina quidem ac varietate rerum et copia abundare non diffitemur; philosophum tamen se prodere, nemo non videt. At Catholicum certe, quamvis philologum magis, quam theologum. Ob viri famam, judicium Jo. Pici Mirandulani de eo adferam, doctrinam [Col. 0216C] continere Apostolicam. Hoc debemus Jacobo Fabro Stapulensi in epistola ad Jacobum Ramirum, pontificem Catinensem, primae suae editioni Clementinarum Recognitionum praeposita. Quicumque tamen is auctor fuerit, quandoquidem sub larva latere maluit, critico judicio parum instructus videtur, maximeque diversum se prodit a Clemente, viro Apostolico, a cujus manu prodiit admiranda illa epistola nomine Ecclesiae Romanae ad Corinthios. Id plurimis ab hinc saeculis, uti dixi, observaverat Epiphanius. Librorum analysi pertexenda supersedemus, quum id praestiterit Nolanus Nurrius in Apparatu ad Bibliothecam Patrum tom. I. dissert. IX. pag. 211.

VIII. Sed Gelasius pontifex in Decreto genuino, ex veterrimo codice Vaticano, olim a me edito, hanc censuram de Recognitionibus, a Rufino conversis, pronunciavit: Itinerarium, nomine Petri Apostoli, quod appellatur Sancti Clementis, apocryphum. Nullus hic, ut in ceteris editionibus, librorum numerus explicatur, quia is pen lebat ex arbitrio librariorum. [Col. 0216D] Gelasius, Sancti Clementis opus quidem appellari, non esse, dixit, eique publicam lectionem et canonicam auctoritatem vocabulo apocryphi abjudicavit. Gelasium in Concilio Romano LXX. Episcoporum sic definientem, Clementinas Recognitiones a Rufino translatas, sub nomine Itinerarii indicasse, haud dubitandum. Non ideo tamen privata auctoritas apud plurimos Ecclesiae Latinae scriptores illis defuit. De Graecis non loquor. De Rufini versione Latina agens Sanctus Isidorus Hispalensis episcopus, ex ea testimonium adduxit cap. XVII. et XXXI. de Natura rerum, et lib. III. Originum cap. L. Locum apud Sanctum Aldhelmum in libro de Laudibus virginitatis, supra attuli. Beda in Hexaemeron ad capita I. VI. VII. VIII. Geneseos, in Acta Apostolorum cap. V, §. 34. Retractatione ad eundem locum, et cap. III. de Ratione temporum, Recognitionibus utitur ex lib. I. cap. XXXI. §. 23. Item Agobardus de Judaicis [Col. 0217A] superstitionibus cap. XVI. Freculfus in Chronicis tom. II. lib. II. cap. X. cumque his Hincmarus de Divortio Lotharii et Tetbergae cap. IX. Honorius etiam de Luminaribus Ecclesiae cap. XV. Ad haec Caesarius monachus ex lib. VIII. cap. XXIX. §. 70. locum suppilatum transtulit in Dialogos suos, Responsione CXL. At Humbertus Cardinalis Episcopus Silvae Candidae, et S. R. E. apocrisiarius Constantinopoli in Responsione ad Nicetam Pectoratum post tomum XI. Annalium Baronii pag. 798. editionis Coloniensis, adversarium redarguit, quod Clementis, idest Petri, Itinerarii, licet apocryphi, testimonia pro Sabbati jejunio, adduxisset, codice Graeco tamen, non Rufini Latino, fortasse usus. Hos Libros, quanquam apocryphos, idest publicae auctoritatis expertes, quum sint maximae antiquitatis, non parum fructus idcirco adferre posse, cum Nurrio sentimus. Nam Christianae Religionis Apologia sunt, et gentilium fabulae, cultusque ethnici, Fatique adsertorum errores, in ea refutantur. Neque inutile opus iis esse [Col. 0217B] poterit, qui philosophorum opiniones, gentium mores, consuetudines, allegoricasque fabularum explicationes scire voluerint. Nec sane facile esset plurima Latinorum loca intelligere, si his Recognitionibus careremus. Hoc etiam fatetur auctor praefationis ad novam Cotelerii editionem, qui alias de more suo non pauca perperam dicit.

IX. Grabius in Spicilegio tom. I. pag. 290. ex codice Bodlejano breve fragmentum depromsit, libro X. Recognitionum adnectendum, in reliquis editionibus desideratum. De his Recognitionibus, a Rufino vulgatis, juniorum etiam post veterum judicia, proferamus. Omnium ferme ordinum Scriptores Clementi Romano easdem abjudicant. Primo ex Cardinalium Senatu Baronius, prudentia et gravitate admirandus. A. D. 34. §. 280. et 291. A. D. 41. §. 10. A. D. 44. §. 36. A. D. 51. §. 53. A. D. 102. §. 22.

Baronium subsequitur Bellarminus in Catalogo, et libro II. de Romano Pontifice cap. II.

[Col. 0217C] Ex ordine episcoporum Carolus Bovius Ostunensis Antistes in praefatione ad Constitutiones Apostolicas.

Ex Ordine Praedicatorum Franciscus Victoria tom. II. Relatione XII. de arte magica §. 35.

Ex presbyteris Societatis Jesu Benedictus Pererius in Genesim lib. II. Quaest. I. pag. 40. editionis I. Romanae. Jo. Lorinus in Acta Apostolorum cap. XIX. §. 9. Nicolaus Serarius tom. I. opusculorum de Apostolis §. 1. pag. 27. editionis Moguntinae 1611. Antonius Possevinus in Apparatu.

Ex Academia Lovaniensi Jo. Driedo tom. I. de Ecclesiae Dogmatibus, parte V. lib. IV. cap. V. fol. 235. secundae editionis Lovanii 1572.

Ex Academia Parisiensi Natalis Beda contra Jacobum Fabrum, proposit. 103.

At Cotelerii verba non praeteribo, totius commentationis argumenta complexi in praefatione suae editionis, ubi vocat syntagma, theologicis, historicis, philosophicis, et astrologicis rebus refertum. Accedat [Col. 0217D] etiam Barthius, qui in Adversariis lib. XLV. cap. V. libros ait, antiquos esse, et bonarum rerum plenos. Eosdem saepenumero illustrat, et acri etiam censura perstringit, vetus fragmentum appellans, et Latine conversum, quum nondum genus dicendi barbarismis admodum inquinatum esset, nec mistam olim Gothorum aut talium illuviem oleat, etsi suis etiam naevis non careat. Rem concludit, bonorum monitorum gratia se talia libenter perlegere: Tam, inquit, de veritate eorum securi, quam si Appulejum, aut Apollonium aliquem, vel Philostratum volveremus. Recte quidem ita censet Barthius de veritate historica, si hanc interdum spectes. Non ita de dogmate, de quo aliter Lambertus Gruterus, postea dicendus, sic statuit: Nusquam non in hoc libro defenditur liberum hominis arbitrium, baptismi et Eucharistiae vis, necessitas, ac dignitas. Praeterea Trinitas personarum unius Dei, providentiaque adstruuntur. Docetur item non [Col. 0218A] contemnenda esse miracula ad martyrum sepulcra edita. Sed sunt hic tamen loci quidam, veluti naevi, quos pium lectorem vel caute legere, vel suspectos habere oportet. Nequis fallatur, ejusmodi haec sunt numeris notata suis locis, ut quis observare possit. Hi naevi, a Grutero explicati, sex numero sunt, qui apud ipsum videri possunt. Postremo loco adjungamus Hugonis Grotii de his libris judicium ex tom. III. Operum pag. 488. Recognitionum qui dicuntur libri, eatenus apud me valent, quatenus aliorum dictis congruunt. Ceteroquin probo Cardinalis Baronii de iis judicium, qui ex Epiphanio, Rufino, aliisque, dicit, illis libris plurima fuisse assuta, et inter ea omnes illas fabulas de iis, quae Cesareae fecisse dicitur Petrus contra Simonem.

X. Jam tandem ad varias Clementini Operis editiones veniamus. Jacobus Faber Stapulensis primus omnium eas, a Rufino conversas, inque libros et capita distinctas, typis vulgavit in volumine sic praenotato. Paradisus Heraclidis. Epistola Clementis. Recognitiones Petri Apostoli. Complementum epistolae Clementis. Epistola Anacleti. Parisiis ex officina Bellovisiana impensis Jo. Parvi 1504. in fol. parvo. Hanc perraram Fabri editionem post duos et viginti annos ignoravit Sichardus, vetustissimorum librorum venator, ut de se praedicat in epistola ad Bernardum Clesium episcopum Tridentinum, ac postmodum Cardinalem. Huic enim Sichardus ex duobus Mss. codicibus, Basileensi et Sconaugiensi, idem opus cum quibusdam aliis ab se erutum, et brevibus scholiis alicubi instructum nuncupavit. At Vossius etiam, et Fabricius editionem Fabri ignoraverunt. Ille enim lib. II. cap. IX. de Historicis Graecis, alter vero in Bibliotheca tom. V. pag. 36. primam omnium Sichardinam appellaverunt. Hujus inscriptionem [Col. 0218C] subjicio.

Divi Clementis Recognitionum libri X. ad Jacobum fratrem Domini Rufino Torano Aquilejense interprete, cui accessit non poenitenda epistolarum pars vetustissimorum episcoporum hactenus non visa, eorum qui ab hinc annis MCC. Romanae Ecclesiae praefuerunt. Basileae per Jo. Bebelium 1526. in folio.

Decennio serius haec editio Sichardi, primorum quatuor Ecclesiae Conciliorum decretis aucta, iterum prodiit Basileae apud Bebelium A. D. 1536. in folio. Hanc, quae tertia est, Barthius pro prima accepit lib. XLV. cap. V. in fine. Vossius judicii defectum Sichardo imputat, quod pro genuino Clemente habuerit. Hoc tamen aetati potius, judicio critico parum assuetae, adscribendum. Etenim non unus Sichardus, sed ante eum Stapulensis, et postmodum Perionius, Lambertus Gruterus, aliique non pauci, viri cetera docti, pro Genuino Clemente habuerunt. Duo in Sichardo non ferenda censemus. Primum, quod Recognitiones ab Eusebio suppilatas tradiderit. Alterum [Col. 0218D] multo gravius (nec nobis solum, sed Barthio etiam et Vossio) quod Gelasii et 70. episcoporum de Clemente judicium reprehendere non sit veritus. Eum tamen Decreti Gelasiani vulgata lectio fefellit, ubi Clementinum Itinerarium in capita et libros distinguitur, secus ac mss. codicum veritas comprobat. Quanquam sane capitum divisionem non ita esse insolentem, ut putavit Sichardus, prima Fabri editio demonstrat. Hunc lapidem offensionis genuinus et vetustissimus Gelasius a me editus, jam sustulit, de scripta solum, non de librorum, et eo minus de capitum numero sententiam ferens. Reliquae Clementinorum Operum editiones a Sichardina manarunt, ut Coloniensis ex officina Melchioris Novesiani 1547. in 8 o . et Parisiensis apud Audoenum Parvum, alias apud Michaelem Sonnium, et Sebastianum Nivellium 1568. in 8 o ., quae eadem est, mutato solum operis titulo. Sed nemo in Rufinianis Clementis Recognitionibus [Col. 0219A] majorem operam impendit, quam Lambertus Gruterus, Maximiliani II. Imp. a sacris concionibus. Universa enim, quae sub nomine Clementino circumferuntur, ipse in unum congessit, praefationibus, argumentis, notis, et monitis ornata vulgavit. Operis titulum, etsi aequo longiorem, audire non pigeat, quandoquidem Historicum literarium non dedecet minutiora haec persequi, deque librorum etiam inscriptionibus agere.

Clementina, hoc est B. Clementis Romani, Divorum Petri et Pauli Principum Apostolorum discipuli, et in Rom. Sede Successoris Pontificis, Sapientissimi philosophi, martyrisque fortissimi opera, quae quidem in hunc usque diem a variis auctoribus collecta, conversa, emendataque latine exstant, omnia cum nova praefatione de veris falsisque B. Clementis scriptis, postremaque eorundem fideli emendatione, ac diligenti argumentorum difficiliumque locorum explanatione D. Lamberti Gruteri Venradii ad Reverendissimum et Illustrissimum [Col. 0219B] Principem D. Danielem Sanctae Sedis Moguntinae Archiepiscopum, Sacri Romani Imperii Principem Electorem, Germaniaeque Archicancellarium. Coloniae Agrippinae apud Jo. Birckmannum 1569. in folio.

Haec editio, nonnullis resectis, postmodum transiit in Bibliothecam Patrum editionis Lugdunensis tom. II, pag. 376. Sed omnium plane industriam et diligentiam vicit Jo. Baptista Cotelerius, de ecclesiastica antiquitate praeclare meritus, qui Clementis pseudepigrapha omnia a Rufino translata, cum aliis nonnullis iterum publica luce donavit volumine inscripto: Sanctorum Patrum, qui temporibus Apostolicis floruerunt, opera, versionibus, notis, et indicibus illustrata. Luteciae apud Petrum Le-Petit 1672. in folio. Collectio haec praestantissima, novis subinde lucubrationibus aucta, prodiit Amstelodami sub nomine Antuerpiae, Huguetanorum sumtibus A. D. 1698. tomis duobus in folio, cum subjectis ipsi Patrum contextui in singulis paginis Cotelerii et aliorum notis, ut facilius et commodius lectoribus praesto [Col. 0219C] essent, quum antea seorsum prostarent. Sed qui editioni praefuit Jo. Clericus epistolam nuncupatoriam, et praefationem, ubi Cotelerius suorum operum lectoribus rationem exponit, consulto omittens, utranque editionem, hujusmodi scripta versantibus, ex parte necessariam reddidit. In hac secunda editione tom. I. pag. 487. exstant Recognitionum Sancti Clementis ad Jacobum fratrem Domini libri x. a Rufino, Torano, Aquilejense presbytero, e Graeco in Latinum versi cum ejusdem interpretis praefatione ad Gaudentium episcopum. Cotelerius totum opus ad sex egregios codices accuratissime exegit, variantes lectiones adtexuit, notisque brevibus, sed bonae frugis, Clementem ubi opus fuit, passim illustravit, libris in capita post Fabrum, quanquam diversa ratione, distinctis. Codices mss. quibus est usus, in praefatione prioris hujus editionis enumerantur. 1. Sorbonicus. 2. Thuanus. 3. Regius. 4. Petri Candelerii. 5. Carmelitarum excalceatorum. Nurrius in sua dissertatione de his libris pag. 224. alium Colbertinum adducit. Palatinum quoque pervetustum servant plutei Vaticani num. 147. Faber in margine praefationis Rufini ad Gaudentium, ubi de ingenito genitoque Deo agitur, haec verba adnotavit: pars illa de ingenito, genitoque Deo, cognoscitur, ab Eunomio, aut ab aliis, qui Eunomii sequebantur errorem, vitiata, ut et epistola Paulli ad Corinthios a Marcione corrupta fuerat. Merito igitur illud Eunomii interpretandum non fuit, ut neque Marcion in Paulo. Istud Scholion in ceteris editionibus, et in hac ipsa Cotelerii, desideratur, etiamsi in Coloniensi anni 1547. quae Sichardinam fideliter exprimit, Scholion persimile ad oram legeretur: Corrupta haec fuisse suspicor ab Eunomio, quemadmodum epistola Pauli ad Corinthios a Marcione. Vossius idem Scholion [Col. 0220A] adducit ex prima, ut ait, editione Sichardi, in qua non legitur quidem certe. Haec tamen, quae in Clemente suo, ut ab haereticis corrupta, praetermisit Rufinus, reliquae ejus versioni inserta reperit Cotelerius in tribus codicibus, Candeleriano, Sorbonico, et Thuano, suntque decem capita, inter primum et duodecimum clausa, de quibus ait: nescio quis igitur quod a Rufino praetermissum fuerat, sibi sumsit, ut interpretaretur. Hoc adsumentum prodit, ni fallor, versionem Rufini antiquitus ad Graeca exemplaria recognitam et collatam. In omnibus vero exemplaribus Rufinus Toranus legitur, non Tyrannius Rufinus. Nam librarii pro Tyrannio, Rufini praenomine, Tyrannum legentes, et postea rem truculentam metuentes, ex Tyranno Toranum facere, ac Rufino instar cognominis postponere maluerunt: quod deinde ingenia eruditorum sic torsit, ut non defuerit, qui a Tora, Sabinorum urbe excisa, deductam appellationem putaverit, ut dixi lib. IV. cap. 1. §. 2. quanquam [Col. 0220B] Rufini patrium nomen Aquilejense, ab eadem appellatione longe diversum, post Toranum ibidem subsequeretur. Hoc loco pauca alia adnotabo. Johannes Albertus Fabricius in suo codice Apocryphorum novi Testamenti, Hamburgi edito A. D. 1703. pag. 413. et 439 in spuriam Historiam, Abdiae, alias Melitoni attributam, quam Wolfangus Lazius ex codice Ms. Coenobii Ossiacensis in Carinthia primus edendam curavit Basileae apud Johan. Oporinum A D. 1551. in folio, multa ad verbum transfusa ex Rufini contextu Recognitionum Clementinarum legi observavit. Geverhardus Elemenhorstius in notis ad Arnobium editionis Lugduni Batavorum apud Johannem Maire A. D. 1651. in-4 o . ad librum IV. a pag. 15. ad pag. 152. ex eodem Rufini contextu multa in rem suam ad Arnobii sermonem illustrandum adducit.

Nunc ad epistolam, Recognitionum libris subjectam, deveniamus. Romae ex aedibus Populi Romani A. D. 1591, prodierunt epistolae Summorum Pontificum, tribus tomis distinctae, in quorum primo ante [Col. 0220C] omnes alias exstat quae dicitur Clementina ad Jacobum fratrem Domini, Rufino interprete. Huic pag. 7. adnectitur spuria appendix cum epigraphe ad oram: Compendiolum fidei Christianae. Labbeus, qui tom. I. Conciliorum pag. 89. illam inseruit, de additamento ita scribit: hic desinit epistola in quibusdam codicibus. Cetera sunt vice appendicis addita circa annum 800. ut videtur. Idem ferme ait Mabillonius in Analectis tomo I. pag. 142. Petrus Crabbe, assumento conjunctam epistolam, inseruerat tomo I. Conciliorum pag. 14. edit. Coloniae apud Petrum Quentel A. D. 1538. At Sichardus in prima sua editione anni 1526. quartae ex epistolis Clementis, appendicem ita inscriptam subjecerat: Compendium fidei. Quae in altera ejus editione anni 1536. ipsi epistolae conjungitur. Gruterus quoque, Sichardum sequutus, conjunxit post Constitutiones Apostolicas pag. 345. quam tamen Faber ante disjunxerat. Theodorus Bibliander libro inscripto Christiana et catholica doctrina, Basileae per Jacobum Parcum 1550. in-8 o . pag. 221. eandem epistolam, [Col. 0220D] Rufino interprete, inseruit, sed ablata appendice. Ea tamen sine nomine interpretis, et sine appendice dudum inserta fuerat paginae 7. alterius libri, sic praenotati: Epistolae aliquot illustres, graves, et eruditae. extra Bibliorum canonem licet, Apostolicae tamen et piae, Augustae Vindelicorum per Alexandrum Weyssenhorn 1529. in-8 o . Primam inter epistolas Pseudo-Isidori temere statuit, qui eam virulentis notis de more configit, Blondellus. Quanti eam fecerit. Franciscus Turrianus, inde constat, quod lib. II. cap. III. et XIII. pro Canonibus Apostolicis et epistolis decretalibus contra Magdeburgenses, Coloniae apud Gervinum Calenium A. D. 1573. in 4 o . eam et pro vera tueatur, et la inae versioni roborandae, ex codice Vaticano Graecum ejus contextum non semel advocet. At enim libro IV. cap. XXIV. Rufinum versionis auctorem esse, quum careat prologo, non admittit. Quis vero ignorat, Rufinum longioribus tantum Graecorum scriptis, [Col. 0221A] ab se translatis, non brevi ac simplici epistolae, ex Gennadii sententia, prologos dare debuisse? Epistolae antiquitatem adstruit testimonium Rufini, ab se olim interpretatam atque editam adseverantis in praefatione ad Gaudentium; Recognitionibus non praemissam, quia, tempore posterior est, nempe Recognitionibus a Clemente, ut putabatur, antea conscriptis. Istud Rufini consilium Cotelerius sequutus, eam et ipse Operi Clementino postposuit, licet codici Carmelitico insertam inter praefationem, et Recognitiones reperisset. Ita sane etiam codices, quibus usus fuit Stapulensis, insertam habuerunt, et Photius quoque cod. CXIII. aperte ait, in exemplaribus Graecis eam libris Recognitionum praeponi solitam. Postponitur tamen in codice Palatino sine spuria appendice. Epistolae ipsi additur in collectionibus Vaticanis Isidori cod. DCXXIX. fol. 127. et cod. DCXXX. fol. 6. Quin ergo Clementis epistola ad Jacobum, quam Rufinus latinam fecit, ea sit pura puta, quae omnium manibus teritur, jure ambigi nequit, nec sane dubitat [Col. 0221B] Bellarminus lib. II. de Romano Pontifice cap. XIV. post initium. Ipsemet Blondellus hoc idem satis evincit, quamvis suae sectae virus censurae immisceat. Cotelerius quum post Recognitiones eandem epistolam Graece et Latine, sine ullo additamento, edidisset, mox Rufini interpretationem subjecit, ad veteres editiones et codices Mss. de more collatam, et in capita XX. distinctam, quorum duodevicesimum citari observavit in Concilio I. Vasensi, A. D. 442. celebrato canone VI. apud Labbeum tomo III. pag. 1458. in Capitularibus Francorum tom. II. pag. 1127. inque Concilio Metensi canone XII. apud Labbeum tom. IX. pag. 416. Citatur quoque a Nicolao I. Pontifice epist. XLIX. a Johanne VIII. epistola CCXXXXIV. et a Gregorio VII. lib. VIII. epist. XXI. Ad ejus epigraphen tanto ante allusit Sidonius lib. VI. epist. I. eandemque Bibliothecarius in Clemente laudavit, Antiquissima esse creditur perinde ac sunt libri Recognitionum. At Clementi ante Blondellum, quinque insignes [Col. 0221C] S. R. E. Cardinales abjudicaverant, Turrecremata in summa Ecclesiae lib. II. cap. CI. Cusanus in Concordantia catholica lib. III. cap. II Baronius A. D. 69. §. 43. Bellarminus in Catalogo, et Peronius in iterato Responso ad Regem Britaniae cap. XXXI. pag. 159. Ex antiquioribus idem sanxerant Petrus Comestor in Historia Actuum Apostolorum cap. CI. ac postea Marsilius Patavinus in Defensorio pacis, Parte II. cap. XXVII. et Gobelinus Persona in Cosmodromio Aetate VI. cap. VIII. De epist. III. Clementina, cujus interpretatio Rufino etiam tribuitur, nihil dicam, quum liqueat, eam ad Isidori merces ex toto spectare. Nondum Clementem dimitto, quin Patricii Junii, et Dodwelli errores pandam. Is in fine suae praefationis ad auream Clementis epistolam ad Corinthios pag. 131. editionis Cotelerianae, sibi ex quodam Lobiensi catalogo blanditus fuit, ejusdem epistolae versionem latinam, ab Hieronymo factam, alicubi delitescere. Sed Cotelerius spem Junii pertenuem aut nulla esse postea cognovit, suspicatus, librarios ex versione epistolae [Col. 0221D] Clementinae ad Jacobum nomen Rufini invisum erasisse, ut eam Hieronymiano honestarent. Hoc alibi pariter factum narravimus. De Rufino etiam dictum observo a Dodwello in additamentis ad Pearsonii opuscula Parte I. cap. VI. §. 21. pag. 214. Clementem ab eo primum martyris titulo fuisse ornatum. Hinc Dodwellus martyrii laureolam Clementi auferre conatur. Sed frustra conaris, nec auferes quidem certe, Dodwelle. In vetustissimo enim Codice Sacramentorum, quem summa doctrina, et pietate venerabilis Cardinalis Josephus Maria Thomasius publici juris fecit, Beati Clementis Sacerdotis et MARTYRIS natalitia celebrantur lib. II. §. 65. pag. 176. Hujus autem codicis preces et orandi formulas, Constantino Magno antiquiores cum Jo. Morino statuit hujusmodi rerum longe intelligentissimus, et in iis dijudicandis facile princeps Thomasius. Aetate Rufini Zosimus Pontifex epist. III. ad Africanos, tanquam de re alias notissima [Col. 0222A] loquens, ait, Clementem Christi Fidem, quam a Petro didicerat, et docuerat suo martyrio consecrasse. Alia hujus generis vide apud Tillemontium tom. II. pag. 563. ubi Rufinum primigeniam Ecclesiae Romanae traditionem, a Clementis aevo et martyrio vere deductam, sequntum animadvertit, dum elogio martyris eum decoraverit in libello de Adulteratione librorum Origenis.

CAPUT XI.

I. Rufinus Chromatio Aquilejensium antistiti obsecuturus, Historiam Eusebii Latinam facit, librisque duobus auget. II. Quid in Eusebianis praestiterit. quid in suis, a Dupino perperam reprehensis. III. Rufini Historia a Gallis maximi facta: item ab Anglis et Africanis Patribus. IV. A Graecis similiter. V. Graeci duos ejusdem libros Graece convertentes, suos faciunt. VI. Concilium Nicaenum II. eorundem testimonio utitur. VII. Latinae versionis Eusebianae historiae per Rufinum praestantia ostenditur. VIII. Gelasii censura [Col. 0222B] explicatur. XI. Variae editiones recensentur.

I. Ad omnium, quae Rufinus ediderit, celeberrimum opus progrediamur. De Historia ecclesiastica loquor, ab Eusebio Graece scripta, quam, 60 annos post ejus mortem, Rufinus ab se translatam, et libris duobus auctam cum Latinis communicavit, jubente Chromatio nostrorum Aquilejensium antistite, cui suam interpretationem, praemisso de morte prologo, nuncupavit. Viri docti Rufini literarium laborem conjiciunt in A. D. 400. quo Alaricus Gothorum rex, superatis Alpibus Juliis, Italiam primum invasit; quasi Rufinus Chromatium alloquens hoc idem testetur, ubi id operis sibi a sanctissimo viro injunctum ait, tempore, quo disruptis Italiae claustris, Alarico duce Gothorum, se pestifer morbus infudit, et agros, armenta, viros longe lateque vastavit. Alaricus tamen non semel tantum, sed iterum et tertium Italiam populabundus intravit. A. D. 400. 402. et 408. Sed Rufinum loqui de prima ejus irruptione, quae apud Prosperum et Cassiodorum primo [Col. 0222C] consulatui Stiliconis, et proinde A. D. 400. illigatur, ambigi nequit. Si enim de alia irruptione Alarici loqui voluisset, eam utique, ne cum prima confunderetur, explicatius indicasset. Rufini verba idipsum confirmant: TEMPORE, quo disruptis Italiae claustris. Haec unicam quidem ab Alarico irruptionem, Rufino scribente factam, ob oculos ponunt. Quod argumentum fortius eo est, quo Tillemontius utitur tom. XII. nota LXXIX. Rufinum scilicet neque in prologo, neque in Historia, loquentem de Theodosio Magno, quicquam tangere, quo a juniore illum distinguat, qui natus initio Aprilis A. D. 401. et subinde 11. die Januarii A. D. 402. declaratus Augustus, Arcadio patri octennis successit die 1 Maii A. D. 408. adeo ut Rufinus Historiam suam intra biennium, Tillemontio judice, absolutam ediderit. Certe edidit ante A. D. 402. quo Alaricus secundo in Italiam advenit. Nunquid vero timeri poterat, ne jampridem mortui Imperatoris egregia facinora, tunc recens nato infantulo homonymo adscriberentur, nisi historicus disertis [Col. 0222D] verbis unum ab altero distinguens, erroris occasionem auferret? Paullo rectius sic disseremus. Chromatius, cui Rufinus Historiam inscribit, diem obiit A. D. 506. ut alibi dictum. Ergo Rufinus, qui post A. D. 400. in suam lucubrationem condensam incubuit, eam ante A. D. 407. utique absolvit. Immo ante A. D. 402. quo secunda Alarici irruptio facta est. Nec sane Rufinus statim a prima irruptione, sed aliquo post tempore animum ad scribendum adpulit POST dirupta Italiae claustra, ut etiam Pearsonius observat in Vindiciis Ignatianis parte I. cap. VI. pag. 88. postquam scilicet pestifer morbus, a Gothorum exercitu in Venetiam nostram allatus, florentissimam, et primo barbarorum furori obviam regionem vastasset: quod non ictu oculi, sed temporis spacio fieri oportuit. Quare Chromatius optimi pastoris officio fungens, ut novae lectionis blando veluti pharmaco, suorum, et nostratium, qui tantis malis supererant, praeteritae calamitatis memoriam leniret, Historiam [Col. 0223A] Eusebii e Graeco in Latinum sermonem a Rufino transferendam curavit: quod a presbytero, in aliis etiam occupato, cito fieri non potuit. Rem aptioribus verbis, quam iis ipsis, quae in hoc explicando Rufinus adhibuit, me declarare posse non credo: Peritorum dicunt esse medicorum, ubi imminere urbibus vel regionibus generales viderint morbos, providere aliquod medicamenti vel poculi genus, quo praemuniti homines ab imminenti defendantur exitio: quod tu, venerande pater CHROMATI, medicinae exequens genus TEMPORE QUO, DIRUPTIS Italiae claustris ab Alarico duce Gothorum, se pestifer morbus INFUDIT, et agros, armenta, viros longe lateque VASTAVIT, populis, tibi a Deo commissis, feralis exitii aliquod remedium quaerens, per quod aegrae mentes ab ingruentis mali cogitatione subtractae, melioribus occupatae studiis tenerentur, injungis mihi, ut Ecclesiasticam Historiam, quam vir eruditissimus Eusebius Caesariensis Graeco sermone conscripsit, in Latinum vertam: cujus lectione animus audientium vinctus, dum notitiam rerum gestarum avidius petit, OBLIVIONEM [Col. 0223B] quodammodo malorum, quae generentur, acciperet: a quo ego opere quum excusare mevellem, ut pote inferior et impar, et qui in tam multis annis usum Latini sermonis amiserim, consideravi quod non absque aliquo Apostolicae institutionis ordine nobis ita praeciperes. Pergit Rufinus tam modeste, quam pie tenuitatem suam, operi transferendo imparem, praecipientis auctoritate excusare. Librum X. omissis quae videbantur superflua, cum libro IX. ab se conjunctum ingenue fatetur, quoniam perparum habebat in rebus gestis, per reliqua omnia in episcoporum panegyricis tractatibus, nihil ad scientiam rerum conferentibus. Libros X. atque etiam XI. totos se conscripsisse ait, partim ex majorum traditionibus, partim ex his, quae nostra memoria comprehenderat. Ceterum omne opus (Eusebii) res in Ecclesia gestas ab Salvatoris adscensione, et deinceps, continere subjungit. Suos vero Libellos duos ab Constantino et Arianae haeresis incunabulis ad A. D. 395. quo diem obiit Theodosius Magnus, pertingere affirmat, [Col. 0223C] seque hos, ut Chromatii quoque, patris religiosi, praeceptis obtemperaret, partim ex majorum literis, partim ex sua memoria breviter addidisse. Falsus ergo est Radulphus de Diceto, qui Rufinum ait, Historiam suam terminare A. D. 399. Eum vide inter Anglicanae Historiae scriptores antiquos, a Roberto Twysden publici juris factos tom. I. pag. 431.

II. Rufinum in Eusebio transferendo nimia libertate usum, critici vociferantur. Sane multa abstulit, plura addidit, nonnulla mutavit. Revelationes, Alexandro Hierosolymorum Episcopo factas, quas non satis perspicue refert Eusebius lib. VI. cap. XI. Rufinus libro eodem capite VIII. optime exponit. Libro VII. adsuit narrationem de miraculis Sancti Georgii, qua caret Eusebius. Libro IX. de suo adtexuit concionem Sancti Luciani martyris. Pauca de multis indico, quibus Rufini ope Eusebius ditescit. Ad haec in libro VI. et in VII. ordinem capitum nonnihil mutavit. Hinc Vossius in libro II. de Historicis Latinis cap. XI. Eusebianam Rufini versionem ne paraphrasin [Col. 0223D] quidem dici posse arbitratur, sed proprium opus, in quo tamen Eusebium plurimum exscripserit, multa adeo addit, multa demit, multa mutat. Rufinum in reliquis duobus Historiae suae libris concinnandis, annorumque ratione digerenda, credulum fuisse, juniores caussantur, incertosque vulgi rumores plus aequo sequntum. Palmarium ejusmodi exemplum, quod proferunt, exstat lib. X. cap. XIV. ubi narrationem adtexit de pueris in littore maris ab Athanasio puero baptizatis. Hanc ex Rufino didicerunt Socrates lib. I. cap. XV. et Sozomenus lib. II. cap. XVII. Sed de rei veritate eruditi inter se certant. Nam Bollandiani Scriptores die 2. Maii cap. I. § 20. pag. 188. de illa ex parte ambigunt: quam tamen ut veram ex toto propugnat Antonius Pagius A. D. 311. § 27. Contra est amicus noster insignis Bernardus de Montefalconis in vita Sancti Athanasii, quae elegantem hujus operum editionem praecedit, atque [Col. 0224A] hanc sententiam amplectitur Tillemontius tom. VIII. nota I. At Bollandiani sodales sua rursus tueri conantur in Historia Patriarcharum Alexandrinorum tom. V. Junii: quibus Montefalconius epistolam opposuit, Parisiis editam A. D. 1710. in qua diligenter inquirit, an vera narratio Rufini de baptizatis pueris ab Athanasio puero. Pro Rufino memorare sufficiat, haec ab illo non ex sua, sed ex aliorum fide narrari. Verba sunt lib. X. cap. XIV. ab his, qui cum ipso (Athanasio) vitam duxerunt ACCEPIMUS. Iis locupletiores testes, qui cum ipso Athanasio vitam duxerant, profecto audire non poterat. M. Antonius Muretus Variarum lectionum lib. XIII. cap. X. istum puerorum lusum aliis exemplis illustrat. Haec faciunt, ut neque Dupinum probare possim, qui in tom. III. Bibliothecae quorundam Rufinum insimulat, quae facile diluuntur.

1. Ait ab eodem tradi, Athanasium post Concilium Tyri, sexennio in cisterna latuisse. Id quidem dicit Rufinus, lib. X. cap. XVIII. sed ex relatu aliorum [Col. 0224B] dicit. Idque ex verbo fertur, probe colligitur.

2. Caussatur, ab eodem inverti ordinem temporum in historia Athanasii. Hoc ideo visum Dupino, quia Rufinus plenam de Athanasio historiam non dedit, sed pauca ex plurimis delibavit, ut subsequentibus verbis palam facit lib. I. cap. XIV. in fine: Quoniam talia ac tanta ejus gesta sunt, ut magnitudo quidem rerum nihil me praeterire patiatur, multitudo vero gestorum QUAMPLURIMA cogat OMITTERE, incertus aestuat animus dum deliberare non valet quid teneat, quid omittat. Et ideo PAUCA nos, ad rem pertinentia, MEMORABIMUS. Reliqua ejus fama narrabit, sine dubio minora vero nunciatura. Nam nihil quod addere possit inveniet.

3. Noster male audit apud Dupinum, quasi parum faveat viris magnis, Gregorio Nazianzeno et Basilio. Sed eum iniquo hoc crimine purgat elogium, quod utrique intexit perhonorificum lib. I. cap. IX. ne interim loquar de studio, quod Rufinus impendit in [Col. 0224C] utriusque libris Latina civitate donandis: quod signum est maximum, quanti eos fecerit. Sanctus Aldelmus in libro de Laudibus Virginitatis pag. 320. quam longe aberret Dupinus his verbis comprobat: Rufinus mira verborum urbanitate praeditus, in prologo Apologetici plenius exposuit, nempe laudes Gregorii Nazianzeni.

4. Falso dici a Rufino ait, Hilarium diris devotum, et post Concilium Mediolanense in exilium missum. Sed longum sit omnes Dupini hallucinationes refellere, an dicam referre? Falso dici a Rufino ait, quae in Historia sua nunquam dixit. In opusculo quidem de adulteratione Librorum Origenis ait, librum instructionis plenissimae ab Hilario Pictavensi ad emendationem eorum, qui Ariminensi perfidiae subscripserunt, conscriptum, ita ab inimicis illius corruptum esse, ut cum illi postea in Concilio Episcoporum secundum ea, quae in libello ipsius se corrupisse noverant, haereticum eum coepissent vocare, ac prolatus libellus talis inventus esset, quem ipse non agnosceret, [Col. 0224D] fecerint eum excommunicatum de concilii conventione discedere. Haec vere scripsit Rufinus. Ad haec reclamat Hieronymus lib. II. Apologiae I. Synodus, a q a excommunicatus est, in qua Urbe fuit? (Mediolani eam fuisse ait Dupinus ex Historia Rufini.) Dic episcoporum vocabula. Profer sententias subscriptorum, vel diversitatem, vel consonantiam. Doce qui eo anno Consules fuerint? Quis Imperator hanc Synodum jussit congregari? Galliaene tantum episcopi fuerint, an et Italiae et Hispaniae? Certe ob quam caussam Synodus congregata sit? Nihil horum nominas. Quid ad haec Rufinus responderit, ob deperditam ejus epistolam, ignoramus. Sed vir egregius Petrus Coustantius in vita Sancti Hilarii, quam ejus operibus a se illustratis praeposuit pag. 119. § 107. librum a Rufino memoratum, eum intelligi putat, quo Hilarius Historiam Ariminensis ac Seleuciensis Synodorum complexus fuerat, cujus fragmenta exstant pag. 1279. Cumque [Col. 0225A] Rufinus auditu tantum accepisset, Hilarium ab Auxentio haeretico haereticum vocitatum, et conventu habito, ex urbe Mediolano egredi jussum, facile sibi animo finxit, ob libri illius, quem dolo malo falsatum audierat, depravationem, ab haereticis factam, libri auctorem Hilarium, non solum e civitate, sed e conventu etiam expulsum. In opusculo ergo de Adulteratione librorum Origenis id scripsit Rufinus, non in Historia, quam nondum condiderat. In hac vero lib. XI. cap. XXX. et XXXI. de Hilario narrat quae nemo improbat. Non ea certe, quae Dupinus decoctor comminiscitur: cujus permagnam indiligentiam satis mirari non possum.

III. Rufinus ergo toti occidenti primaevos historiae ecclesiasticae fontes, antea ignoratos, vel parum notos, maximo omnium plausu reseravit; unde Latini majores nostri, Christianorum gesta perdiscere, et Gallicani praesertim Episcopi Nicaenas definitiones mutuari potuerunt, quas Rufinus abbreviatas in canones XXII. diviserat lib. X. cap. VI. Jacobus Sirmondus [Col. 0225B] in rimandis Ecclesiasticae historiae penetralibus opido sagax, id primus olfecit in notis ad Concilium II. Arelatense apud Labbeum tom. IV. Conciliorum pag. 1813. Hinc Nicaeni canones, ex Rufino petiti, in Codicem antiquae Ecclesiae Gallicanae migrarunt. De hoc agit Quesnellus in Dissertatione Leonina XVI. cap. XV. Sed homo invidus Sirmondum primae observationis laude fraudat, quae huic uni debetur. Res ipsa perspicue proditur ex Concilio II. Arelatensi, duobus et quadraginta annis post editam Rufini Historiam congregato A. D. 444. apud Labbeum tom. IV. pag. 1012. Proditur ex canonum etiam excerptis, quae epistolae Johannis II. Pontificis ad Caesarium Arelatensem ob examen caussae Contumeliosi Rejensis Episcopi, subjecta leguntur ad A. D. 535. Ibi enim apud Labbeum pag. 1756. praemittitur canon Concilii Nicaeni, verbum de verbo ex Rufino descriptus, a quo undecimus numeratur. Canon I. Concilii II. Arelatensis exprimit [Col. 0225C] Canonem II. Nicaenum, uti est apud Rufinum. Canon Arelatensis VII. ex primo Nicaeno Rufini desumtus est. Canon X. respicit Rufini Canones XII. et XIII. Canon XV. ex Canone altero Rufini derivatur. Canon XVI. Nicaenum Canonem XXI. versionis Rufini fideliter exhibet. Quare palam est, Arelatenses Patres, sua decreta condentes, Nicaenos canones ipsis Rufini verbis in codice suo descriptos habuisse, quorum notitia quemadmodum ante Rufinum apud Gallicanas Ecclesias obscura habebatur, ita postmodum avide hausta est eorumdem canonum versio, a nostro data in suo Eusebianae Historiae supplemento. Magno enim in pretio fuit Rufinus doctissimis et sanctissimis viris universi Occidentis, si unum Hieronymum eumque quodam tempore excipiamus; maxime vero apud Gallos. Hoc a Sirmondo alibi etiam notatum, observo; nimirum ad Sidonium, qui annos quinquaginta post Rufini obitum Latinas ejus versiones summopere commendavit lib. II. Epist. IX. Post Sidonium Gregorius Turronensis antistes, in Historia [Col. 0225D] Francorum lib. IX. cap. XV. Rufini Historiam Eusebii interpretationi conjunctim sub Eusebii nomine laudans, Arius, inquit, quem projecisse in secessum exta, Historiographus narravit Eusebius, immo Rufinus lib. X. cap. XIV. Accedat postremo loco Hincmari Remensis Archiepiscopi de Rufini Historia testimonium, sane perhonorificum. Is enim tom. II. Operum pag. 463. haec habet: Decimus Historiae Ecclesiasticae liber Rufini, qui in Catalogo Apostolicae Sedis inter recipiendos libros describitur. Ordo rerum, et regionum vicinitas facit, ut ex gente Anglorum huc advocem Sanctum Aldhelmum, et Venerabilem Bedam. Is in libro de Laudibus Virginitatis pag. 328. ex decimo Rufini libro auctoritatem arcessit; hic vero de Temporum ratione cap. XXVIII. totum locum Eusebianum ex Rufini lib. VII. cap. XXVIII. describit. Si ex Anglia in Africam trajicimus, Rufini Historiam ab ejus amico Augustino Hipponensi laudari [Col. 0226A] audiemus. In libro de cura gerenda pro mortuis cap. VI. Legimus, inquit, in Ecclesiastica Historia, quam Graece scripsit Eusebius, et in latinam linguam vertit Rufinus, martyrum corpora in Gallia canibus exposita. In libro de haeresibus cap. LXXXIII. eaudem iterum laudat: Quum Eusebii Historiam scrutatus essem, cui Rufinus a se in linguam latinam translatae subsequentium etiam temporum duos libros addidit, non inveni aliquam haeresim, quam non legerim apud istos Jovinianistas. Post Hipponensem, Victor, Vitensis Episcopus, in Historia persecutionis Vandalicae, quam scripsit A. D. 487. lib. V. cap. XVIII. de Rufini Historia magnifice loquitur. Argumento enim quod versabat, se imparem eousque fatetur, ut illi explicando vix sufficeret Tullius, Sallustius, Eusebius, aut ejus translator, Graecae facundiae, latinisque floribus Rufinus ornatus. Etiam Vigilius, Tapsensis Episcopus, qui floruit ad A. D. 560. Rufinum ad manus habuit, eoque, non tamen speciatim ab se nominato, usus est. Totum enim caput I. libri VI. contra [Col. 0226B] Arianos ex Rufiniana Historia et rerum sensu, et ipsis ferme verbis deduxit. De morte Constantini Magni Vigilius sic loquitur: Denique dum ejus caussa (Arii) ab Episcopis diutius retractatur, idem Constantinus Imperator in suburbano quodam, cui Nicomediae nomen est, finali ordinato judicio, tricesimo primo Imperii sui anno diem clausit extremum. Rufinus lib. IX. cap. XI. rem ipsam his verbis narraverat: Interea dum haec apud Alexandriam frustra agitantur, venerabilis Augustus Constantinus in suburbana villa Nicomediae tricesimo et primo Imperii sui anno diem functus est. Vigilius suburbanam villam, cujus nomem Rufinus omisit, Nicomediam putavit: quam tamen Hieronymus in Chronico, Olympiadis 279. anno 2. Christi Domini Eusebiano 338. Ancyronem, sive Achyronem (variant enim codices) dictam prodit.

IV. At neque uni Latini, sed ipsi etiam Graeci duos Rufini libros, Eusebio additos, magni fecerunt. Rem ob oculos ponit, quod ipsi suos reddiderint; unde [Col. 0226C] Cyrillus Alexandrinus, ac Gelasius Cyzicenus, et quod majus est, etiam Concilium II. Nicaenum iisdem Rufini libris, Graece conversis, sua comprobaverunt. Ut rei veritas constet, singulis nonnihil immorari necesse est. De Cyrillo Alexandrino postmodum loquar. Cyzicenus, qui florebat A. D. 476. saepe suas narrationes Rufini auctoritate confirmat, ducemque initio Operis sibi constituit. Petrus Daniel Huetius in Dialogo de Claris Interpretibus pag. 135. edit. 1. animadvertit, hunc Gelasium e duobus Rufini libris non pauca in suos de Nicaena synodo transtulisse, et non tam interpretatum, quam mutuatum res, ad institutum suum facientes. Photius autem quum tradidisset, Gelasium Caesareensem in Palaestina Episcopum, a Cyziceno diversum, hortatu Cyrilli avunculi sui, Hierosolymorum Episcopi, Eusebianam Historiam persequutum, mox Cyrillum ipsum Graecum Rufinianae Historiae interpretem facere videtur. Do verba Photii ex codice LXXXIX. alibi autem legendo, hoc quidem comperi, Cyrillum ipsum cum hoc [Col. 0226D] Gelasio, Rufini Romani Historiam in Graecum vertisse sermonem, non vero propriam suam aliquam condidisse. Addit Photius, si id verum est, quod comperit, hunc Gelasium Caesareensem vetustiorem esse Gelasio Cyziceno, cujus Historiam Concilii Nicaeni ex Rufino pariter expressam superius retulerat cod. LXXXVIII. Nec Photius silentio praeterit, ab hoc Gelasio Cyziceno, prioris Gelasii et Rufini dicta laudari. Quare non unum, sed tres Gelasios Caesareae in Palaestina episcopos Photius enumerat, quos inquit, discernere nequeas. Primus Gelasius fuit sororis Cyrilli filius, quem avunculus Euzojo, Acacii successori, Caesareensem in Palaestina episcopum suffecit. Adi Epiphanium Haeresi LXXIII. §. 37. et Hieronymum in Catalogo cap. CXXX. Secundus Gelasius scripsit contra Anomaeos apud Photium cod. CII. Tertius Gelasius est Cyzicenus. At Gelasium, Cyrilli sororis filium, Cyrillumque ipsum Rufinianae [Col. 0227A] Historiae interpretes facere, nugari est. Nam Cyrillus extinctus est A. D. 384. die 18. Martii, ex Antonio Augustino Toutteeo ad Cyrillum pag. 85. Gelasius vero obiit. A. D. 394. cui in Sede Caesareensi Johannes successit A. D. 395. quando certe Rufinus nondum ex Palaestina in Italiam transfretaverat; ubi postmodum Historiam suam condidit. Tillemontius tom. VIII. Not. VIII. ad Cyrillum Hierosolymitanum, Photio innixus, Gelasii hujus Historiam aliam facit ab Historia Rufini, quamvis Eusebii Historiam se augere profiteatur. Sed non levi errore irretitur vir ceteroqui accuratus. Photius enim ibidem loquitur de Historia Gelasii Cyziceni, quam superiori codice recensuerat, non de alia Historia Gelasii, qui (ut ipse quidem existimat) Rufini Eusebianum supplementum Graece reddiderit. Verba Photii codice LXXXVIII. haec sunt: Et hic certe Gelasius (Rufini Graecus interpres) diserta quoque dicendi forma ab illo (Cyziceno) discrepat; quanquam uterque longe est eo Gelasio, qui adversus Anomaeos scripsit, inferior. De Cyziceno haec scripserat: ipsa [Col. 0227B] porro dictio ad humilem vilemque stilum plus aequo vergere animadvertetur. Vide Fabricium in Bibl. Graeca tom. VIII. pag. 370. Photius similiter scripsit cod. XV. ut nullum sit dubium, quin comparationem fecerit inter Gelasium Cyzicenum, quatenus Historiae Nicaenae Synodi conditorem, prioremque illum Gelasium, Rufini interpretem, ab se creditum; non vero inter duos Gelasios, in eodem argumento versatos, alterum, qui Historiam Eusebianum auxerit, alterum ejusdem Historiae interpretem. Cyzicenus lib. I. cap. VII. de Actis Nicaenae Synodi citat Gelasium, et Rufinum, hunc, ut primarium auctorem, illum, ut interpretem: quod in Photii oculos etiam incurrit.

V. Huetius in Dialogo pag. 131. Romanae linguae dignitati hoc tribuit, quod Graeca conversio Gelasii, infra Latinum exemplar habita vel seriem temporum ferre non potuerit, vel in Bibliothecarum pulvere cum tineis luctetur. Apud Latinos quidem non abnuo; [Col. 0227C] secus vero apud Graecos. Nam in Catalogo Graecorum codicum Bibliothecae Constantinopolitanae apud Lambecium tom. I. pag. 149. extare dicitur Rufini presbyteri magnae Ecclesiae Historia ecclesiastica. Praeterea in Bibliotheca Juris canonici veteris Christophori Justelli tom. I. pag. 405. exstat epistola Cyrilli Alexandrini, ad Synodum Africanam, scripta A. D. 419. ad quam Cyrillus mittit exemplar Nicaenae Synodi: Quod, inquit, et in Ecclesiastica Historia, requirentes, invenietis, Justellus in notis pag. 443. Rufini Historiam a Cyrillo heic designari nos monet, quippe quae apud Graecos aeque ac Latinos tunc esset maxime pervulgata, decennio scilicet ab Rufini obitu. At, quaeso te, lector, hic parum siste. Nam Cyrillum Alexandrinum, Theophili fratris filium et successorem, qui primus Graecorum, Rufini Historiam, ut omnibus notam, laudavit; non vero alium, ejusdem interpretem fuisse arbitror: quem Photius homonymia deceptus, nec observato ordine temporum, cum Cyrillo Hierosolymitano confuderit. Photii errorem [Col. 0227D] nuper vidit etiam Toutteeus Dissert. II. ad Cyrillum cap. I. §. 5. pag. 95. Cyrilli verba, ecclesiasticam historiam non solum Graecis, sed Latinis, scilicet Africanis, ad quos tunc scribebat, maxime notam, antonomastice indicant. Haec fuit Rufiniana, Graece et Latine conscripta; praeter hanc nulla. Henricus Dodwellus Socratem Rufini versione Graeca usum animadvertit in libro de Jure Laicorum cap. IV. pag. 278. Theodoritum Petavius in Diatriba de potestate consecrandi cap. III pag. 83. Nec sane aliunde, quam ex Rufino, historiam Frumentii uterque haurire potuit, dum eam unus et primus omnium Rufinus literis consignaverat lib. X. cap. IX. ab Aedesio Tyri presbytero sibi narratam, unde ceteri Scriptores eam didicerunt, quamque Dodwellus egregie tuetur. Socrates quidem lib. I. cap. XII. in fine, de Sancto Spiridione, Cypri Episcopo agens, Rufini historiam laudat, sed Latine videtur innuere se eam legisse, [Col. 0228A] nisi Graecam legerit; quod verisimilius puto, illamque designet, quam Rufinus Latine scripsit. En Socratis verba: Atque haec ego tum a multis Cypriis auditu accepi, tum in syntagmate Rufini cujusdam presbyteri, Romana lingua conscripto, posita inveni. Ex quo quidem libro tum haec ipsa tum alia, quae paullo post dicentur, collegi. Rufinum iterum laudat cap. XV. in fine: Haec de Athanasio Rufinus in libris suis commemoravit. cap. XIX. in fine: Haec Rufinus ab Aedesio, qui et ipse Tyri presbyter postmodum factus est, se accepisse narrat. Hanc Frumenti Historiam ex Rufino, quem tamen haud nominat, sumsit etiam Sozomenus lib. II. cap. XXIV. et Theodoritus lib. I. cap. XXIII. Ex Rufino, ut multa alia, transiit in Menologium Graecorum, in Martyrologium Usuardinum Greveni et Molani, et postea in ipsas tabulas Ecclesiae Romanae die 27. Octob. Socrates libro eodem cap. XXI. prope finem rursus laudat Rufinum: Haec Rufinus se a Bacurio didicisse scribit. Socrates et Sozomenus Historias suas perduxerunt ad A. D. 439. quo florebant [Col. 0228B] Theodoritus suam scripsit A. D. 450. Idem Socrates initio libri II. Rufinum pariter citat, qui Romanorum lingua ecclesiasticam historiam composuit. Verum in temporum notatione aberrare ait in quibusdam, ad Athanasium pertinentibus, et plurima praetermittere: de quibus, uti diximus, ipsemet Rufinus lectorem monuerat, quaeque critici plus aequo exaggerant, interque hos Valesius in Vita Socratis, et Fabricius tom. VI. pag. 119. Postmodum Socrates meliora documenta nactus, librum I. et II. posterioribus curis ex toto dictavit: at retentis nihilominus iis, in quibus Rufinus a veritate minime aberravit. Post hos, Rufini historiam Graece scriptam, laudavit Theophanes in Chronographia pag. 19.

VI. Sed Rufino maximus honor accedit, quod Concilium II. Nicaenum Actione I. apud Labbeum tom. VII. pag. 79. de episcopis, ab haeresi ad catholicam fidem redeuntibus, et statim recipiendis, agens, testimonium adduxerit ex ecclesiastica Historia Rufini presbyteri [Col. 0228C] Romae, quod est in lib. X. cap. XXVIII. Ne discedam ab Ecclesia Latina, haec semper et Rufinum et ejus Historiam plurimi fecit, quam tantum non publica lectione dignam declaravit. Ejus enim Martyrologia Rufini libris creverunt, et praesertim venerabile illud et perantiquum, a Hieronymiano diversum, quod olim Ecclesiae Romanae proprium, parvumque appellatum, una cum Adoniano publica luce donavit Heribertus Rosweydus. Hoc idem martyrologium multis in locis ex Rufino conflatum ostenderat Henricus Valesius in Dissertatione, quam Eusebio, ab se praeclare illustrato subjecit. Neque id diffitetur V. C. Jo. Baptista Sollerius, ejusdem Martyrologii Romani parvi strenuus vindex, in praefatione ad Usuardum pag. 34. §. 86. ubi contra Valesium et Romae illud confectum circa A. D. 770 et Aquilejam a Romano Pontifice missum, ut nostrates ritui Romano se conformarent, et a Sancto Adone Viennensi Ravennae ante A. D. 860. exscriptum egregie demonstrat. Quid speciatim hujus Martyrologii auctor, quid [Col. 0228D] Ado, quid Usuardus, cujus Martyrologium Ecclesia Romana postmodum adoptavit, ex Rufino desumserint, idem Sollerius, aliique Hagiologi abunde indicarunt, ut jam actum agere non sit opus. Pro Rufino hoc tantum addo, naevos, qui ejus Historiae tribuuntur, plerosque a multitudine exemplarium fluxisse, nimirum ex pretio, in quo eadem historia habita est. Quare cum majoribus nostris grates Rufino, quod Ecclesiae Latinae primus omnium Christianae historiae fontes reseraverit, non injuriae rependendae, ut cum aliis recentioribus fecisse video Guillelmum Cave in Historia literaria A. D. 390. ubi, de Rufino disceptans, in multis errat, et praecipue dum sublesta fide versionem Eusebii, ab illo adornatam appellat, proptereaquod multa contraxerit, multa addiderit, multa praetermiserit. Sed quum Rufinus haec non ut Grammatista uni literae adhaerens, sententias potius, quam verba secutus, additis et decurtatis non paucis, et [Col. 0229A] monito lectore se praestitisse ingenue fateatur in prologo ad Chromatium. cur haec eadem in crimen sublestae fidei a Scriptore Anglo vertuntur? Periniquum est quoque de Rufino judicium Huetii in Dialogo de Claris interpretibus pag. 151. Postquam enim plurima, quae Latinam a Rufino conversionem adepta sunt, et postremo loco, Eusebii Historiam, enumerasset, asperrimis verbis et tanti viri gravitate minime dignis, sic in nostrum praeclare de Ecclesia Latina deque suis ipsis Gallis praecipue meritum saeviit: Ad insaniam usque ineptivit, et extra modum profusissima verbiloquentia processit. Corruptissimis ad haec usus est codicibus, et judicio caruit critico quo falsa a veris discerneret. Huetius Rufino profusissimam verbiloquentiam adscribit. Sed non ita censuit Gallorum eruditissimus, ut Mamertus Claudianus et ipse Gallus, vocat Sidonium, cujus lib. IV. epist. III. est illud ut Orosius affluit, ut Rufinus STRINGITUR, ut Eusebius narrat. Hoc de Rufino propterea dictum adnotat Jo. Savaro, quod ecclesiasticam perstrinxit Historiam. [Col. 0229B] Sed alio id trahit Gaufredus Canonicus regularis epist. XLVIII. apud Martenium in Thesauro tom. I. pag. 549. ubi haec scribit ad Johannem Abbatem: Ut Rufinus STRIGITIS. Sane immerito profusissima verbiloquentia illi imputatur, qui brevitati adeo studuit, ut decem libros in novem contraxerit. Nos Huetio, cui admodum juveni haec exciderunt, opponemus Henricum Valesium, in eodem stadio Rufini aemulum, qui in sua egregia Eusebii editione licet presbyteri nostri versionem alicubi non amplectatur ex more novorum interpretum, qui, ut suas translationes extollant, veteres deprimunt; tamen passim Rufini versione suam confirmat; non raro ait, Eusebiano contextui eam commentarii vicem praestare. In summa Valesius de Rufino longe aliter ac Huetius sentit, de quo in praefatione ita scribit: Rufinus, quamvis sensum potius Eusebii sequatur, quam verba, tersus est tamen, nec legentibus injucundus: ac vel eo nomine plurimum laudandus, quod ecclesiasticum. Historiam [Col. 0229C] primus Latinae linquae hominibus dedit, cujus versione ad nostram usque aetatem usa est occidentalis Ecclesia. Immo virum insignem post editos Ecclesiae Graecae Historicos, de Latinae etiam Ecclesiae Historicis edendis atque illustrandis, Rufino que in primis, meditatum, nos docet Hadrianus Valesius in Vita Henrici fratris seorsim edita Lipsiae A. D. 1680 et postmodum cum Eusebio Francofurti ad secundas Valesii curas impresso A. D. 1695. apud Balthassarem Christophorum Wustium pro Henrico Wetstenio bibliopola Amstelodamensi. En verba Hadriani, de Henrico fratre loquentis: Sacrae Historiae Graecis auctoribus Latinos, Sulpicium Severum, Turanium (lege Tyrannium) Rufinum, Cassiodori Senatoris historiam tripartitam, Liberatum Diaconum, nonnullosque alios cum priscis membranis collatos, et opera sua emendatos, commentariisque expositos adjungere constituerat, si ei diutius vivere contigisset. Utinam contigisset! Haberet enim a suis Ecclesia Latina, unde Graecae usquequaque non invideret, praesertim tanti viri accedentibus commentariis. [Col. 0229D] Optandum, ut alius publico bono hoc praestet, quod Valesius praestare non potuit.

VII. De his, quae occasione Canonis VI Nicaeni, a Rufino relati lib. X. cap. VI. viri docti ultro citroque disseruerunt, ne a proposito divertar, alibi agam. Quod vero de Eusebianae translationis praestantia, ad Graeci auctoris genium explicandum aptissima, Valesius adnotavit, hoc idem alii quoque adnotarunt. Inde obscuris primigenii contextus verbis persaepe lux data, veraeque lectioni nativa integritas restituta. In eo etiam Romanae linguae formulas, ab ingruente barbarie nondum tactas, periti, hujusmodi elegantiarum aucupes observarunt; unde factum, ut Janus Gebhardus, infra laudandus, Rufinum stilo terso, et facundia in narrationibus perspicua, Historiam Eusebii prosequutum pronumtiaverit. Ne Valesiana exempla percenseamus, quorum ob maximam copiam, non est animus numerum inire: Scaliger, alias et ipse [Col. 0230A] Rufino parum aequus, unum et alterum subministrabit. Itaque Scaliger in Animadversionibus ad Chronicon Eusebii num. 2084. verba ejus Graeca in fine libri II. Historiae ecclesiasticae, non aliunde, quam ex Rufini translatione restituit, et Christophorsoni versionem redarguit: quod facit etiam num. 2086. locum libri III. cap. VII. examinans. At postea num. 2203, ad alium locum libri V. cap. XXI. editionis Rufini, hunc perinde ac Hieronymum carpit, quasi uterque Graecum sensum de Apollonio male perceperit. Tunc haec addit: Neque dubito, Hieronymum, quum illam scriberet (in Catalogo cap. XLII.) non Graecum Eusebii exemplar, sed Rufini interpretationem Latinam in manibus habuisse. Itane, vir magne, Hieronymus, qui A. D. 392. Catalogum suum concinnavit, Rufini interpretationem Latinam post A. D. 400. conscriptam in manibus habuit? Pearsonius in Vindiciis Ignatianis parte I. cap. VI. pag. 293. edit. II. hunc lapsum in Scaligero pariter, et in Valesio ad Eusebium lib. V. cap. XX. ante me castigavit. Mitto inscitiam Rhenani, [Col. 0230B] qui in sua epistola Eusebio praeposita, Rufini libros duos ex Tripartita desumtos, et velut hujus esse compendium, tradidit, quum tamen illorum auctores longe post Rufini obitum scripserint, a quo sua derivarunt. De Rufino eleganter loquente, et thoracem pro clypeo, in quo imago seu protome expressa est, usurpante, rursus Scaligerum consule num. 2286. Sed Rufinum sugillat num. 2065. et 2285. Nec tamen perdifficile esset Rufinum tueri. Scaligero aequior et mitior Holstenius in notis ad Acta Sanctarum Perpetuae et Felicitatis verbis Rufinianae versionis crebro et non sine praeconio utitur pag. 123, 144, 155, 167, 180, 181, inque animadversionibus ad Martyrologium pag. 257. editionis Parisiensis. Holstenio consonant critici insignes, eximiae sibi laudi tribuentes ad Rufinianae Historiae contextum illustrandum haud perfunctoriam operam impendere. Hos inter excellit Janus Gebhardus in Crepundiis, seu juvenilibus curis, ut vocat, quas Hanoviae edidit typis Wechelianis A. D. [Col. 0230C] 1615. in-4 o et nuper Jo. Hermanus Schiminckius iterum Marpurgi edendas curavit in Syntagmate critico variorum. In his enim Crepundiis Gebhardus saepenumero Historiam Rufinianam ad membranas Palatinas et Gruterianas castigatissimas emaculat, lib. I. cap. II. V. VI. VIII. XI. XVI. lib. II. cap. VI. VIII. lib. III. cap. VI. et XXI. Rursus id facit in Antiquis lectionibus Herbonae primum impressis A. D. 1618. in-8 o et a Schminckio recusis, nempe lib. cap. IV. et XXV. Idem fausto omine praestitit Barthius in Adversariis lib. I. cap. IV. lib. IV. cap. XV. lib. XXV. cap. II. et fusius lib. XXIX. cap. XI. Etiam Thomas Reinesius in Variis lectionibus lib. I. cap. IV. Nec tacendi Geverhartus Elemenhorstius et Jo. Savaro, qui Arnobii et Sidonii loquendi modos cum Rufiniana Historia committentes illustrant, ille in notis ad lib. I. pag. 20. alter ad lib. I. epist. V.

VIII. Labore delassatum ferme in Rufini laudibus colligendis, hic me sistit Sanctus Gelasius Pontifex. In Decreto enim, quod condidit in Concilio Romano [Col. 0230D] septuaginta Episcoporum cap. IV. Eusebii Historiam a Rufino conversam apocryphis adnumeravit: Historia Eusebii Pamphili apocrypha. Miror Henricum Valesium, ingenio et eruditione praestantem, in notis ad Eusebium lib. VI. cap. XIV. genuinum hujus vocis apocryphi sensum non assequutum. Aeque ac Valesius assequuti non sunt Pearsonius, Caveus, aliique, a me olim expensi in Antiquitatibus Hortanis lib. III. cap. III. § 3. unde aliqua huc transferam. Apud veteres Patres apocrypha ea vere sunt, quae canonicis opponuntur. Hinc Annalium parens Baronius A. D. 31. § 60. apocrypha esse ait quasi non hagiographa, non tamen, ut ea (Gelasius) ab Ecclesia omnino proscribat. Augustinus tradit lib. XV. cap. XXIII. de Civitate Dei, ea denotari nomine apocryphorum, quae ab auctoritate canonica diligenti examinatione remota sunt. Duplex enim erat Scriptura, canonica cujus auctor Spiritus Sanctus, et apocrypha, [Col. 0231A] cujus auctor homo solus. Illa publice in Ecclesia, haec non ita, legi poterat. Quare librum apocryphum esse, idem censetur, atque auctoritate carere, qua publice in Ecclesia, ut canonica leguntur, legi possit. Duplicis etiam generis apocrypha Gelasius enumerat, orthodoxorum, et haereticorum. Haec omnino rejiciuntur, illa canonicis opponuntur, et publica tantum, ob naevos quosdam, in Ecclesia lectione privantur. Exstat enim Canon apud Ferrandum in Breviario num. 238. Ut praeter scripturas canonicas nihil in Ecclesia legatur. Ita quoque sentit Petrus de Marca lib. III. cap. II. § 7. de Concordia, et Petrus Franciscus Chiffletius ad Vigilium Tapsensem pag. 147. Haec ostendunt, Eusebii Historiam publica tantum in Ecclesia lectione per Gelasium privari, dum apocrypha declaratur: in quem censum ob suos naevos veniunt Lactantius, Severus Sulpicius, Commodianus, Arnobius, Clemens Alexandrinus, aliique praestantissimi auctores. Immo Gelasius cap. III. quod est de opusculis recipiendis, non solum Eusebii Historiam, [Col. 0231B] sed et Chronicon a Hieronymo translatum, et auctum, propter rerum, ut ait, singularum notitiam, quae ad instructionem pertinent, usquequaque renuendos, a se non dici, palam testatur. His refellitur Beati Rhenani impudentia in epistola, Eusebio Rufini praefixa, ubi Gelasium, ait, interdicere nobis voluisse Eusebii lectione, vel ab aliquo asino adjectum ejus decreto, Historiam Eusebii apocrypham, esse, vel tandem Gelasium, sibi ipsi contrarium, improbare librum alibi a se probatum. Haec Rhenanus perperam scripsit, vero sensu apocrypharum non intellecto. Libros tamen duos, quibus Eusebium Rufinus prosequitur, ab Ecclesia Romana Catalogo recipiendorum adscribi, testis est Hincmarus Remensis, a me superius adductus; unde refellitur Algerus in libro de Misericordia et justitia cap. III. LII. apud Edmundum Martenium in Thesauro tom. V. pag. 1045. ubi quod Rufinus refert de pueris ab Athanasio puero baptizatis, propterea improbat, quod Rufini Historia [Col. 0231C] Ecclesiastica minus judicatur authentica. Sed non ita censuit Sanctus Gregorius Magnus, qui in Regesto lib. IV. epist. XXXI. ad Mauricium Augustum Rufini Historiam, ut authenticam, et generatim receptam his verbis laudavit: Ecclesiastica quoque testatur Historia, quia quum piae memoriae Constantino Principi, scripto oblatae accusationes contra episcopos fuissent, libellos quidem accusationis accepit, et eosdem, qui accusati fuerant, episcopos convocans, in eorum conspectu libellos, quos acceperat, incendit, etc. Locus est apud Rufinum lib. X. cap. II. quem innuit etiam Johannes Diaconus in Vita magni Pontificis cap. III. Quanta vero fuerit apud omnes hujus Rufinianae Historiae aestimatio, manifestius adhuc reddunt plurima illius exemplaria per omnem Europam olim diffusa, quorum non pauca in variis bibliothecis etiamnum supersunt. Ut a nostratibus incipiam, bibliotheca Ecclesiae principis in municipio Sancti Danielis elegantem Rufinianae Historiae codicem servat. In tabulario Canonicorum Civitatis Fori-Julii alius exstat [Col. 0231D] egregius codex membraneus in folio, complectens Historiam Rufini, et etiam Victoris episcopi Patriae Vitensis de persecutione Vandalica, quibus accedunt Hieronymi et Gennadii Catalogi cum Regula Sancti Pachomii. Quatuor alios in bibliothecis Patavinis exstantes recenset Jacobus Philippus Thomasinus pag. 7. 17. 45. 76. Sunt in Ecclesia episcopali, apud Canonicos regulares Sancti Johannis in Viridario, in Coenobio Sanctae Justinae, et apud Eremitas Augustinianos. Duos memorat Bernardus Montefalconius in Diario Italico pag. 377. et 392. Primum in Abbatia Florentina, alterum in Fesulana. Duos Romae pariter servant plutei Vaticani num. 1978. et 5089. Alium Bibliotheca etiam Capranicensis. Valesius in testimoniis, suae editioni pro Eusebio praefixis, laudat codicem Ecclesiae Parisiensis ante 800. annos exaratum: quem, aut alium, in notis ad lib. IV. cap. XXII. et ad lib. VIII. cap. I. et XVI. in subsidium adducit, et [Col. 0232A] vetustissimum vocat. In Catalogo codicum Mss. Angliae tom. II. pag. 21. et 25. enumerantur Vigorniensis 872. et Sarisberiensis 1001. His alius adjungatur coenobii Einsidlensis, cujus indicium debeo amplissimo Archiepiscopo Ephesiorum Dominico Passioneo, Sanctae Sedis Apostolicae Apocrisiario apud Rempublicam Helvetiorum. Georgius Colvenerius in notis ad librum II. cap. XXII. §. 2. de Apibus pag. 33. citat suum veterem codicem Ms. Historiae Rufini, ubi legitur lib. III. cap. I. Bartholomaeum Apostolum in Indiam interiorem pro citeriore ivisse, ut ibidem habet Cantipratanus pag. 244. Edmundus Martenius in Itinerario I. Parte II. pag. 208. alios Rufini codices Mss. superesse ait in Abbatia Cambronensi monachorum Cisterciensium in episcopatu Cameracensi.

IX. Jam tandem Rufini Historiae editiones, typographicis formis expressas, percurramus. Prima debetur Johanni Philippo de Lignamine Messanensi Xysti IV. summi Pontificis Archiatrorum comiti, equestri dignitate ornato ab eo quem ipse, Pontificis commissarius [Col. 0232B] apud Vellitras et Vallem montium exceperat. Ferdinando Siciliae Rege, et terrae citra Pharum, quo nomine Regnum alterum Apuliae, Neapolitanum vulgo dictum, Ecclesia Romana appellare consuevit. Item Joannes Philippus ex officina impressoria, quam Romae in aedibus suis instruxerat, Historiam Eusebianam, a Rufino translatam, deque suo auctam, vulgandam curavit A. D. 1476. Inscriptio, quae non, ut alias in prima pagina, sed post Lignaminei ad Xystum pontificem nuncupatoriam epistolam, legitur, haec est: Liber Historiae Ecclesiasticae Eusebii Caesariensis, quam BEATUS Rufinus presbyter de Graeco in Latinum transtulit. In fine operis in forma folii adscribuntur haec verba: Millesimo CCCCLXXVI die 15. Maii P. M. Sixti quarti anno ejus quinto completum est hoc opus. In epistola Xysto IV. Historiam nuncupans, eum laudat quod inter paucos admodum Principes Italiae, ingeniis faveat, viros literatos et doctos honoribus et praemiis dignis attollat et nutriat, in quem [Col. 0232C] omnis eruditorum turba suspirat et clamat. Ait se post plurima, suo jussu typis impressa, et eidem Xysto dicata, animum convertisse ad Historiam, et ab hac Rufiniana auspicatum. Editio paucis obvia, quam, ut vetustissimam laudat merito Janus Gethardus: est elegans, literis tamen paullo crassioribus, et syllabis, ex saeculi genio saepe contractis. Copula et vulgari numero septenario ferme respondet, quomodo in Mss. a saeculo XI. interdum occurrit. Vide Mabillonii rem diplomaticam pag. 423. et 429. edit. II. et Jo. Michaelem Heineccium in Syntagmate de sigillis pag. 219. quibus adde auctores Adnotationum ad Jo. Boccatii Decameronem pag. 94. et Leonardum Salviatum in Animadversionibus suis de Lingua Italica tom. I. lib. III. cap. VIII. IX. X. Adstipulatur lapis Basilicae Sancti Paulli in Via Ostiensi apud Margarinum pag. 19. num. 252. Charta est nitida, solida et magna, cujus margine amplo et spacioso totius contextus forma circumquaque vallatur. Typographi [Col. 0232D] juniores, in aliis ceteroqui non paucis supra seniores illos praestantes, certe hanc splendidam et magnificam imprimendi formam dedidicerunt, vel assequi nolunt. Hujus editionis singulis capitula praefiguntur, quae alii titulos vocant, ex quibus lectores quid in libris tractetur, uno quasi intuitu agnoscunt. Hoc ab Eusebio ipso, non ab alio, factum observat Valesius in notis ad caput I. Rufinum que in suo exemplari eadem reperisse: idque apparere ex Mss. Rufini codicibus, quorum unum, ut jam dixi, ante 700. annos descriptum penes se habuit. Haec ostendunt Lignamineum quoque suam editionem ex vetusto codice expressisse. De hujusmodi titulis egi lib. III. §. 5. Primam hanc Eusebii Rufiniani editionem, per Lignamineum curatam, tanti omnes fecerunt, ut vix edita, statim distracta fuerit. Hoc inde fit palam, quod mox eodem anno rursus illam iterari oportuerit iisdem notis et signis, quibus prior in lucem prodierat, si unam epistolam nuncupatoriam et librum [Col. 0233A] primum excipiamus, qui novos plane typos subiit, ut eam cum priore conferenti patebit. Secundam hanc editionem, a priori perparum diversam, Lignamineus apparere voluit in nomine Guillelmi de Estoutavilla episcopi Ostiensis, S. R. E. Cardinalis Rotomagensis nuncupati, quo dignum opus, praedicat, ex rerum gestarum cognitione, et auctoris praestantia, et quoniam disciplinam Ecclesiasticam sapit. Cardinali, quem laudat a reparatis templis Sancti Augustini, et Sanctae Mariae majoris, quinque millia diversorum auctorum volumina in hanc usque diem (15. Maii 1476.) suo jussu impressa significat. Inter haec speciatim nominat opuscula Sixti IV. de Sanguine Christi, de potentia Dei, et de futuris contingentibus. Ceteros auctores ab eodem excusos, quos ego observaverim, in gratiam bibliophilorum hic obiter adnotabo.

1. Iliados Homeri lib. III. IV. V. XIII. XVIII. XIX. latino carmine expressi a Nicolao de Valle, et a Laelio patre vulgati. Romae in domo Jo. Philippi de Lignamine [Col. 0233B] 1474. in-4 o .

2. Terentii Comoediae instar prosae in-4 o .

3. Joh. Philippi de Lignamine Chronicon Summorum Pontificum Imperatorumque 1474. in-4 o .

4. Il Pungilingua di Domenico Cavalca da Vico Pisano 1472. in-folio.

In praefatione ad Matthaeum Marci Abbatem Sancti Placidi, ait, se a biennio quo Romae moratur, subsequentes libros edidisse.

  • Quintilianum.

  • Suetonium.

  • Leonem.

  • Lactantium.

  • Ambrosium de officiis.

  • Laurentii Vallae elegantiam.

  • Horatii opuscula.

5. Probae cento cum opusculis Philippi Dominicani. Romae, apud Philippum de Lignamine 1481. in-4 o .

6. Dell' immortalità dell' anima, dialogo di Frate [Col. 0233C] Jacopo Canfaro Domenicano. Romae, etc. 1473 in-fol.

7. Flavii Blondi Italia et Roma instaurata Romae, etc. 1474. in-fol.

8. Epistolae magni Turci, editae a Laudivio equite Hierosolymitano. Romae, etc. 1473. in 4 o . Tertia Eusebii editio, pariter elegans, geminam subsequuta, quae una tamen censeri potest, alium medicum, auctorem habuit, Johannem Schallum Herosfeldensem, cujus cura et typis Mantuae prodiit A. D. 1479. in folio, Romana editione ignorata. Eam Schallus dicavit Friderico Gonzagae Mantuae Marchioni, in fine operis hoc epigrammate adjuncto:

Transtulit Ausonias istud Rufinus ad aures
Eusebii clarum Caesariensis opus.
Schallus Joannes celebri Germanicus arte
Aere premit, Mantus Principe Foederico.
Quum datus est finis, referebat Julius annos
Mille quater centum septuaginta novem.
Hunc eme qui docti nomen, qui limen Olympi
Quaeris. Habet praesens munus utrumque liber.
[Col. 0233D] Hinc coeleste bonum sanctosque docebere mores,
Et prodesse magis lectio nulla potest.

Quarta editio lucem vidit Parisiis, typis Petri Lovet A. D. 1497. in 4 o . Quinta editio in forma folii minoris, typis quos Gothicos vocant, et tacito nomine artificis, facta est Argentinae A. D. 1514. cum Bedae Historia Ecclesiastica gentis Anglorum. Hanc, ut rarissimam, et sibi non visam memoravit Petrus Franciscus Chiffletius in notis ad Bedae et Fredegarii concordiam pag. 319. apud quem Johannes Gravius eam Bedae editionem, depravatissimam et mendosissimam vocat. Sexta editio debetur Gaufrido Boussardo, Theologo Parisiensi. Hic enim Argentinensem Eusebii editionem Bedae adnexam quum immensis erroribus scatere deprehendisset, ab se recognitam denuo vulgandam curavit Parisiis in 8 o , sed sine typographi nomine et temporis nota, nuncupavitque Stephano Poncherio Senatus Galliarum Praesidi et [Col. 0234A] postea Parisienstum antistiti. Mox eodem typorum genere ac superior prodiit Lugduni, apud Benedictum Bonnyn A. D. 1523. et 1533. in 8 o . Boussardus in praefatione ad Poncherium ait, se hanc Historiam quum jam apud bibliopolas, perinde ac non exstaret, nusquam reperiri videret, imprimendam curasse diligentissime castigatam. Etsi enim, inquit, superioribus annis impressa fuisset (Argentinae, A. D. 1514.) mendae tamen, quibus abunde respersus erat codex, quum in notis, signis et punctis, tum in ipsis vocabulis et integris sententiis, plerosque literarum amantes jure ab ejus lectione deterrere poterant, et legentes non parum offendere. Quare ipse Boussardus multis exemplaribus et archetypis, quos ex variis bibliothecis conquisierat, eam castigavit et emendavit, quam potuit accuratissime, non sententias modo, sed singulas pene syllabas. In Rufini versione laudat sermonis culturam, quae tanta est, ut quum Graeca sit Historia, mirum sit tantam in vertendo venustatem servasse Rufinum. Rufinus etiam Aquilejensis presbyter, [Col. 0234B] utriusque linguae peritissimus Graecum Eusebium Latinum fecit, jacentemque nostrorum auribus contradidit. Nec id modo sed et novem illius duos posteriores addidit libros, partim ex majorum traditionibus, partim ex his, quae rerum experimento didicerat, ab se pari cultura compositos. Tot labores a Boussardo exantlatos non inconcinne laudavit Publius Faustus Andrelinus Foro-Liviensis poeta laureatus. Ejus carmen adscribo.

Inclyta si quaeris Sanctorum gesta virorum,
Omnia tam cultum scripta volumen habet.
Obsita quae fuerant, magnoque oppressa veterno,
Boussardi poliit lima diserta mei:
Boussardi aeternos digni vixisse per annos,
Quo reliqua e turpi vindicet acta situ.
Et positum est cunctis certo caput ordine rebus,
Ut facilis brevius semita pandat iter.
Quid non longa dies multis oblitterat annis?
Sed nihil est, quod non sedula cura novet.
Hanc Boussardi editionem iterum expressit Parisiis [Col. 0234C] Franciscus Regnault A. D. 1525. in-8 o . Haec septimae editionis loco esse potest. Octavam editionem accuravit Beatus praenomine, non merito, Rhenanus Basileae apud Joh. Frobenium A. D. 1523. in folio. Totam libri inscriptionem adponam: Auctores Historiae Ecclesiasticae Eusebii Pamphili Caesariensis libri IX. Rufino interprete, Rufini presbyteri Aquilejensis libri duo, recogniti ad antiqua exemplaria Latina per Beatum Rhenanum. Item ex Theodorito episcopo Cyrensi, Sozomeno et Socrate Constantinopolitano libri XII. versi ab Epiphanio Scholastico, adbreviati per Cassiodorum Senatorem, unde illis Tripartitae Historiae vocabulum; emendati et hi multis locis, additis passim Graecis epistolis plerisque Synodorum ac Imperatorum e tomis Theodoriti, cum et Latinae versioni ex his succurratur, tum ut velut monimenta quaedam Christianae antiquitatis conserventur, et habeat lector φιλέλλην quod non sine fructu conferat. Rhenanus passim notulas suas margini adscripsit. Octavam hanc editionem [Col. 0234D] Frobenius A. D. 1528. in folio, abjectis Rhenani praefationibus iteravit: quod tamen minime factum in editione III. a Rhenano recognita Basileae pariter apud Frobenium A. D. 1539. in folio. Huic editioni quae decima est, accessit Victor Vitensis de Persecutione Vandalica, et liber V. Theodoriti, conversus a Joachimo Camerario. Eandem expressit Galeotus a Prato Parisiis A. D. 1541. in folio. Deinde inserta fuit tomo III. Operum Eusebii Latine editorum Basileae apud Henricpetrum A. D. 1542. in folio. Ex decima Rhenani editione undecima facta est Antuerpiae apud Joh. Steelsium A. D. 1548. tom. II. in 8 o . addita Vita Constantini, interprete Joh. Portesio, et Theodoriti Historia. Huic decimam tertiam subjungamus cum brevibus scholiis Johannis Jacobi Grynaei tomo II. eorumdem Eusebii Operum Basileae pariter editorum apud Henricpetrum A. D. 1570. in folio, ubi tamen liber X. est ex versione Johannis Christophorsoni, liber vero XI. ex Rufino. Eusebii Historia [Col. 0235A] a Christophorsono Latine reddita cum ceteris Historiae Ecclesiasticae conditoribus prodiit Lovanii apud Servatium Sassenum A. D. 1569. tomis duobus in 8 o . Coloniae apud Arnoldum Birckmannum A. D. 1570. in folio, cumque Scholiis Johannis Curterii, et duobus libris Rufini Parisiis apud Nicolaum Chesnau A. D. 1571. in folio. Ceterum post has quindecim editiones Historiae Ecclesiasticae, Scriptores Graeci ex interpretatione Wolfgangi Musculi prodierunt Basileae non semel apud Frobenium A. D. 1549. 1554. 1557. in folio, ubi post Eusebium de Vita Constantini exstant libri II. Historiae Rufini. Hos tamen Johannes Dadraeus rejecit ab Eusebii operibus, quae Latina edidit Parisiis apud Michaelem Sonnium A. D. 1581. in folio, usus versione Christophorsoni, et Scholiis Curterii. Musculi editio varie aucta, et Chronographia Abrahami Bucholzeri exornata prodiit Basileae apud Sebast. Henricpetrum A. D. 1611. in folio. Postmodum Renatus Barreus Rufini librum X. et XI. a ceteris avulsum inseruit ejus opusculis Parisiis apud [Col. 0235B] Sonnium A. D. 1580. in folio. Eusebianam Rufini Historiam in linguam Italicam vertit Benedictus Aegius Spoletinus. In Teutonicam transtulit Caspar Hedion, Argentorati excusam apud Johannem Hervagium A. D. 1545. in folio.

CAPUT XII.

I. Rufini historia eremitica. II. Aliquando Hieronymo adscripta. III. Rufinus enarrat alterius, non suam historiam itinerum per solitudines monasteriorum Aegypti. IV. Is est Petronius Bononiensis, non alius. V. Idem multis rationibus comprobatur. VI. Deque hoc difficultates tolluntur. VII. Cur opus Hieronymo adscriptum.

I. Ab ecclesiastica ad eremiticam Rufini Historiam recensendam devenimus. Antiqui et juniores, qui de re literaria commentarios ediderunt, eam ob difficultates quibus involvitur, vix tactam, et ne leviter [Col. 0235C] quidem excussam praeteriisse comperiuntur. Hujusmodi opus Rufinus quum Historiam suam scriberet, sub manu habere se innuit lib. XI. cap. IV. Etenim Sanctorum Patrum, quos in Nitriae eremo florere cognoverat, facta mentione, obiter ait, se proprio opere fusius eorundem gesta enarraturum: Verum si singulorum mirabilium gesta prosequi velimus, excludimur a proposita brevitate, maxime quum HAEC NARRATIONEM PROPRII OPERIS mereantur. Istam postmodum narrationem proprii operis a Rufino seorsum confectam, ex Hieronymo perspicue intelligimus, qui in epistola XLIII. ad Ctesiphontem, monachorum Vitas a Rufino descriptas sugillat his verbis: Hujus (Evagrii) libros (Sententiarum) per Orientem Graecos, et, interpretante discipulo ejus Rufino, Latinos, plerique in Occidente lectitant. QUI (Rufinus) LIBRUM quoque SCRIPSIT, quasi DE MONACHIS, multosque in eo enumerat qui nunquam fuerunt. Hunc locum subobscurum infra explicabo, ad quem critici haerent, quasi Hieronymus eos traderet a Rufino enumerari, [Col. 0235D] qui nunquam fuissent in rerum natura, quum tamen ad unum omnes certo certius fuisse constet. Prosequitur Hieronymus: Et quos fuisse scribit, Origenistas ab episcopis damnatos, esse non dubium est, Ammonium videlicet et Eusebium, et ipsum Evagrium. Or quoque et Isidorum et multos alios, quos enumerare taedium est. Et juxta illud Lucretii, lib. IV. V. 19:

Et veluti pueris absynthia tetra medentes
Quum dare conantur, prius oras pocula circum
Contingunt dulci mellis flavoque liquore.
Ita ille (Rufinus) unum Johannem (Eremitam) in ipsius libri posuit principio: quem et catholicum, et sanctum fuisse non dubium est, ut per illius occasionem ceteros, quos posuerat haereticos, Ecclesiae introduceret. Ad haec Hieronymus alia Rufini opera vellicat, ab Evagrium, Xystum, Pamphilum, et Origenem, ab [Col. 0236A] ipso Latinis auribus accommodatos. Quare nullo modo ambigi potest, quin Rufinus de Monachis, seu Vitis Patrum scripserit, non quidem, ut interpres, sed ut primarius quodammodo auctor, contra ac Erasmus existimavit in notis ad Hieronymi Epistolam ad Ctesiphontem, ubi suopte arbitrio Evagrium Ponticum totius operis conditorem, Rufinum interpretem, fecit. Verum et alii eruditi viri has Vitas Patrum, quae Rufini sunt, Evagrio tribuerunt. Horum sententias recenset Heribertus Rosweydus in prolegomeno IV. pag. 17. Historiae eremiticae editionis II. Plantinianae A. D. 1628. cujus librum II. instituit idem Rufini opus de Monachis seu Vitis Patrum, adstipulantibus etiam antiquis codicibus Mss. compluribus, ut Audomarensi optimae notae apud Rosweydum, prolegomeno XXIV. pag. 77. Item aliis apud Henricum Gravium in notis ad epistolam Hieronymi ad Ctesiphontem: quibus unum adjungo ex Bibliotheca Bigotiana pag. 20. qui nunc est in regia Parisiensi. Ad haec ipsemet Rufinus cap. XXIX. pag. [Col. 0236B] 482. se ejusdem libri II de Vitis Patrum scriptorem perspicue prodit. Nam loquens de Macario Alexandrino, lectorem eo mittit, ubi ante de illo scripserat, nimirum ad suam Historiam Ecclesiasticam. Sunt verba ejus: Sed et multa, ut diximus, alia, de operibus Sancti Macarii Alexandrini mirabilia fuerunt, ex quibus nonnulla in undecimo libro Ecclesiasticae Historiae inserta, qui requirit, inveniet. Inveniet autem in libro XI. cap. IV. quae desunt in hoc libro II. de Vitis Patrum, videlicet. 1. De caeco illuminato, qui pulvere ex cella Macarii deterso, et aqua putei, quo bibere consueverat, macerato, oculos tinxit. 2. De leaenae catulis visu donatis. Postremo loco ad confirmandum hujus libri scriptorem esse Rufinum, illud accedit, quod statim a praefatione, initium operis illud est, quod Hieronymus epistola ad Ctesiphontem, esse adnotaverat in libro cujus Rufinum auctorem facit, vita nimirum Sancti [Col. 0236C] Johannis Eremitae: Unum, inquit, Johannem in ipsius libri posuit principio, quem et catholicum et sanctum fuisse non dubium est. Atque hinc apparet, quam spisse erraverit Johannes Martianeus in notis ad eundem locum Hieronymianae epistolae tom. IV. Operum pag. 476. ubi verbis jam adductis Johannem Chrysostomum designari credidit. Hoc certe credidit inconsulto Rufino, qui a Johanne Lycopolita, non a Chrysostomo, Constantinopolitano Episcopo, initium libri auspicatur. Cur enim monachorum agmini episcopum praeposuisset? Idem Rufinus de reliquis subinde agit, de quibus Hieronymus, ab eo in libro suo agi, scripserat. Hi, secundum Hieronymi ordinem, sunt. 1. Ammonius, Eusebius, et Euthymius, cap. XXIII. pag. 478. 2. Evagrius Ponticus cap. XXVII. pag. 479. 3. Or sive Hor cap. II. pag. 457. 4. Isidorus cap. XVII. pag. 475. Tot ergo tantisque caussis suadentibus certissimum [Col. 0236D] fit, Historiam monachorum, quam Rufino Hieronymus tribuit, hanc eandem omnino esse, quae nunc apud Rosweydum constituit librum II. Historiae Eremiticae de Vitis Patrum. Quidquam enim luculentius, quidquam fortius et disertius, pro certo et legitimo libri scriptore Rufino evincendo, excogitari vix poterat. Nec sane minori argumentorum apparatu et pondere ad id demonstrandum opus erat, ob dubia nobis ex ipso Rufini libro adversantia: quorum vim plerique omnes haud aliter se declinare posse censuerunt, quam si eundem librum Rufino abjudicarent, vel Rufinum interpretem tantum, non conditorem assererent. Hinc alii Palladio eum tribuerunt. Alii Evagrio episcopo Antiocheno, ut Martinus Delrius in notis ad Octaviam tragoediam, Senecae adscriptam pag. 552. Alii denique post Erasmum Evagrio Pontico, ut Conradus Gesnerus in Bibliotheca, Georgius Wicelius in epistola [Col. 0237A] ante Historiam Divorum, Johannes Molanus in cap. XIII. de Martyrologiis, Goldastus in notis ad Valerianum Cemelensem de Bono disciplinae pag. 89. et Baronius in notis ad dies 15. et 17. Januarii, et 27. Martii. In Annalibus etiam A. D. 393. §. 29 et 35. A. D. 394. §. 20. et alibi saepenumero. Nec desunt codices Mss. qui Postumianum monachum libri auctorem faciant. Singulas horum sententias diligenter excussit Rosweydus in prolegomeno 4.

II. Sed nulla ex viginti ipsius operis editionibus, ab eodem viro docto enumeratis, alium auctorem, quam Hieronymum praefert: qui hoc pacto ejus Historiae, quam sugillaverat in epistola ad Ctesiphontem, auctor evasit, adstipulante Johanne Trithemio in Catalogo cap. C. ubi hunc librum de Vita Patrum, incipientem: Benedictus Deus, Hieronymi esse tradidit. Hinc Rosweydus, tot sententiis, Rufino nequaquam faventibus, haud parum vexatus, tandem illuc animo inclinat prolegomeno IV. § 10. pag. 28. ut Rufinum non primarium libri auctorem, sed interpretem [Col. 0237B] credat. Hunc vero duas ob caussas proprium nomen non adscripsisse comminiscitur. I. quod non auderet nomine suo librum exstrudere, quo nonnulli Origenistae continerentur. II. quod non tam esset libri conditor, quam merus interpres, quum pene omnia in illo narrata, apud Palladium et Heraclidem legerentur. Quare alterutrum, vel quempiam alium, suppresso nomine, illum Graece edidisse arbitratur, quem Rufinus postea in Latinum sermonem transtulerit. Ita ferme Rosweydus. Verum his facile obviam itur. Utraque Historia, tam Palladii, quam Heraclidis, quae unum sunt, non ante, sed post Rufini obitum in lucem prodiit. Hoc inde manifeste evincitur, quod in utraque Rufinus memoratur, utpote homo, qui jamdudum floruerit. Non ergo is hanc eandem Historiam, post se editam et concinatam, interpretari ullo modo potuit. Editam vero fuisse A. D. 420. ipsemet Palladius auctor diserte nos docet in praefatione ad Lausum, ubi ait, se anno [Col. 0237C] vicesimo Episcopatus, vitae suae quinquagesimo tertio ad scribendam Historiam suam Lusiacam animum adpulisse. Atqui Palladius A. D. 400. ad episcopatum Helenopolitanum adscendit, et mense Majo ejusdem anni interfuit Concilio Constantinopolitano, in quo Antoninus Ephesi episcopus de simonia accusatus est. Adi Tillemontium tomo XI. in Palladio articulo 6. pag. 514. Rufinus autem decennio ante vulgatam Palladii Historiam ad plures migraverat, ut postea videbimus. Ad haec apud Hieronymum in epistola ad Ctesiphontem Rufinus male audit, non ut interpres, sed ut primarius conditor Historiae monachorum. Ex his liquet, quantopere fallatur Rosweydus alium, quam Rufinum, libri auctorem constituens. Ergo alia via nobis meunda, ut omnes difficultates, quae nec paucae, nec parvae sunt, e medio tollamus. Istud vero accurate fieri non poterit, nisi eas ex ipso Rufini libro petitas ad examen revocaverimus: quod Rosweydus praestare neglexit.

[Col. 0237D] III. Itaque scriptor libri de Vitis Patrum, quem nos, cum Hieronymo, Rufinum omnino esse contendimus, testatur in prologo, inque ipso operis contextu, se describere Historiam itinerum, quae diversis temporibus is, qui in libro loquitur, per solitudines monasteriorum Aegypti ante susceperat, et rerum seriem quas proprus oculis viderat, suisque auribus hauserat. Jam vero ex primo libri capite planum fit, Rufino ea convenire non posse, quae de Sancto Johanne Lycopolita ibidem narrantur. Quandoquidem Rufinus, uti dixi lib. IV. cap. II. post A. D. 385. quo Theophilus Cathedram Alexandrinam inscendit, nunquam fuit in Aegypto. At contra qui loquitur in Historia lib. II. cap. I. pag. 457. una cum Sancto Jo. Lycopolita in Thebaide versabatur sub finem A. D. 394. se de Hierosolymis ad eum utilitatis et profectus animae caussa venisse testatus, dum Theodosii Magni de Eugenio tyranno victoria Alexandriae nunciata [Col. 0238A] est. Atqui Rufinus noc tempore, non in Aegypto, neque in Thebaide, sed Hierosolymis aderat, interque se altercantibus Johanne urbis episcopo, Epiphanio et Hieronymo, ipse Johannis partes fovebat, ut dixi lib. IV. cap. III. Neque hic finis difficultatum. Qui enim ad eundem Sanctum virum Johannem Lycopolitam accesserant, septem numerabantur, quorum unus, ceteris adolescentior, erat dignitate Diaconus. reliqui Laici. Hic et Diaconus et adolescens, quem prae modestia latere volentem, Sanctus Johannes detexit, ab eo, qui loquitur in Historia, mihi diversus non est. Sed de hoc postmodum. Rufinus certe A. D. 394. neque adolescens, neque Diaconus dici poterat, quem Epiphanius in epistola ad Jo. Hierosolymitanum hoc eodem A. D. 394. scripta, non diu post Pascha, semel atque iterum presbyteri nomine appellat. Quod ad alios pios viros, in Historia memoratos attinet, itinerum auctor duobus sociis stipatus beatum Apollonium ab se visum ait, annorum fere octoginta cap. VII. pag. 460. Eundem LV. annos natum dicit, Juliano [Col. 0238B] Augusto qui A. D. 361. imperare coepit, interiitque A. D. 363. Quare itinerum auctor Apollonium allocutus est circa A. D. 388. Rufino procul in Palaestina morante. Idem itinerum auctor cap. XXIII. pag. 478. quo tempore Ammonium, Eusebium, et Euthymium invisit, Dioscorum illorum fratrem, Hermopoleos Episcopum vocat. Atqui A. D. 390. is nondum erat Episcopus, ex Tillemontio in Theophilo Alexandrino tom. XI. art. 3. pag. 447. adeo ut itinerum auctor ante hunc A. D. 390. Ammonium convenisse dicendus non sit. Idem porro Dioscorus A. D. 394. erat Episcopus. Tunc enim die 29. Septembris subscripsit Concilio Constantinopolitano apud Labbeum tom. II. pag. 1151. Rursus itinerum auctor cap. XXVIII. pag. 479. de Evagrio, tanquam de monacho, tunc fama notissimo, sermonem instituit. Evagrius tamen Aegyptiam solitudinem ante A. D. 382. haudquaquam intravit, obiitque A. D. 399. Ait etiam auctor, Evagrium pane penitus abstinuisse, quem, teste Palladio [Col. 0238C] ejus discipulo, cap. LXXXVI. pag. 764. non comedit, nisi post A. D. 397. Denique de duobus Macariis loquitur cap. XXVIII. pag. 479. Sed velut de monachis ab se minime visis, utpote extinctis antequam ipse in Nitriam veniret. Prior obierat circa A. D. 390. Alter circa A. D. 395. Rufinus contra, semel, iterum, et tertium se utrumque Macarium novisse testatur. Eum vide lib. II. in Hieronymum, et in Historia lib. XI. cap. IV. et VIII.

IV. Haec fuse prosequi oportuit, ut nostrae sententiae fundamenta substrueremus; unde, sicut, vel uno Hieronymo, instar omnium teste, constat, Rufinum libri scriptorem, sic pariter constat, itinerum et rerum quae in libro exponuntur, auctorem, ibidem loquentem, non esse Rufinum, sed omnino alium, tunc in Aegypto versatum, dum Rufinus in Palaestina degebat. Quare alius erit nobis libri scriptor, alius rerum scriptarum auctor. Scilicet Rufinus alterius itineribus describendis manum et calamum commodavit; unde pariter contigit, ut ore alieno in libro [Col. 0238D] suo loquens, suam Historiam, non ut opus proprium, sed plane alienum laudaverit. Ergo liber ad duos pertinet, ad libri scriptorem, et ad rerum in illo narratarum auctorem. Hinc ei neuter suum nomen adposuit, ne quisque sibi uni, opus quod ad utrumque pertinebat, tribueret. Hoc idem in caussa fuit, cur Gennadius de Rufino agens, cap. XI. eundem librum, quem tamen optime novit, una cum reliquis Rufini scriptis non recensuerit, utpote opus alienum ex parte, non totum Rufini: quod tamen Hieronymus ut Rufini proprium recensuerat. Sed Gennadius de Sancto Petronio Bononiensi verba faciens, illud probe recensuit cap. XLI. unde lux nobis adfulget, quae omnem obscuritatem dispellat. Hinc siparium tollitur, quo rem totam perspicue videamus. Gennadius ergo de Petronio haec literis consignavit: Petronius Bononiensis Ecclesiae episcopus, vir sanctae vitae, et MONACHORUM studiis ab ADOLESCENTIA exercitatus, [Col. 0239A] scripsisse PUTATUR Vitas Patrum MONACHORUM Aegypti, quas velut speculum ac normam professionis suae, monachi amplectuntur. Gennadius librum innuit in Ecclesia receptum, et passim probatum. Similia habet Gennadii exscriptor Honorius in Catalogo lib. II. cap. XLI. Vincentius Bellovacensis in Speculo historiali lib. XX. cap. XXV. et Boninus Mombritius in Sanctuario tom. II. litera P. Rosweydus in prolegomeno IV. § 7. pag. 21. a Gennadio indicari arbitratur librum II. de Vitis Patrum, quem Hieronymus Rufini esse tradiderat. Gennadius autem de Petronio ait, scripsisse PUTATUR, quia non ipse, sed Rufinus sub Petronii nomine revera librum conscripserat. Quare certum jam redditur, Vitas Patrum, quae in capita XXXIII. subjectis itinerum periculis, distinguuntur, a Rufino esse enarratas, non suo tamen, sed Petronii nomine, qui ubique semper in libro loquitur, resque ab se visas in monasteriis Aegypti, testis oculatus et verax per manum Rufini accurate describit. Sanctus Petronius, teste Gennadio, fuit alterius Petronii, Praefecti [Col. 0239B] Praetorio, filius, quem pro Anicio Probo accepit Baronius die IV. Octobris. Sed diversus non fuit a Petronio Praefecto Praetorio Galliarum, cujus fit mentio in Honorii et Theodosii Augg. Constitutione A. D. 418. vulgata. Eam dedit Sirmondus in notis ad Sidonium pag. 148. editionis II. Hic noster ab Eucherio Lugdunensi in epistola de Contemtu Mundi, quam pag. 29. editionis Rosweydi ab se scriptam testatur A. U. 1185. cui respondet annus vulgaris 433. vocatur in Italia NUNC antistes ex illa plenissima mundanae potestatis Sede. Eucherius Gallus his verbis innuit Galliarum praefecturam Petronii patris, quam Petronius filius vir Sanctus pro Christo contemsit. Hic vero Christianae simplicitatis multo magis, quam eloquentiae, fuit studiosus: quod ipse, modestia ornatissimus, fatetur in prologo hujus Historiae, de qua disceptamus: Ad tantarum rerum narrationem minus idonei sumus, nec dignum videtur ingentium rerum exiguos ac parvos fieri auctores, praecelsasque virtutes [Col. 0239C] humili narrare sermone. Mox ad opus vulgandum se induci ait, quoniam fratrum caritas eorum, qui in monte sancto Oliveti commanent, hoc a nobis FREQUENTER exposcit, ut Aegyptiorum MONACHORUM VITAM, virtutesque animi, et cultum pietatis, atque abstinentiae robur, quod in eis CORAM VIDIMUS explicemus. Haec liquido ostendunt, Petronio in Italiam reduci, cum monachis Oliveti, unde ante Aegyptum petiverat, necessitudinem, et literarum commercium intercessisse.

V. Rufinus, ut dixi lib. IV. cap. II. cum monachis Oliveti diu vixerat. Inde libri, ad monachos Oliveti, per Petronium (seu Rufinum) missi, Hieronymus, Bethleemi, Oliveto proximi, incola Rufinum auctorem comperit, licet ejus nomen haudquaquam praeferret. Hinc Bethleemiticus senex, data occasione, rei notitiam inseruit epistolae ad Ctesiphontem, unde ad posterorum memoriam devenit. Ut res a Rufino in hac Historia descriptas Petronio, non Rufino, tribuamus, facit etiam Gennadius, a quo Petronius dicitur [Col. 0239D] Monachorum studiis ab ADOLESCENTIA exercitatus, idemque Theodosio (secundo) Arcadii filio et Valentiniano (tertio) regnantibus excessisse, inter annum scilicet 425. et 450. Hic enim chronologicus character, licet non fixus, satis est tamen, ut nobis ostendat, Petronium adolescentem fuisse, quum se in Aegypto Monachorum studiis exercuit: illique omnino conveniunt quae apud ipsum leguntur cap. I. de Sancto Johanne Lycopolita, eundem Petronium sociosque reliquos interrogante: Si quis, inquit, in nobis esset clericus? Quumque omnes negarent, et ipse spiritu Dei monitus, Diaconum inter eos esse sciret, prae modestia latere cupiente Sanctus Johannes ut eum vidit, et quidem cum esset ADOLESCENTIOR ceteris, digito ostendens eum, hic inquit diaconus est. Petronius ergo A. D. 388. et 394. Aegypti solitariis immixtus, adolescens erat, atque diaconus: qui postmodum Bononiensis episcopus. Ita ex Gennadio, Petronium de se, [Col. 0240A] tanquam de alio, ibidem loquutum agnoscimus. Sed quid opus pluribus? Gennadius testatur, Petronium eloquentiae laude nequaquam excelluisse. Librum enim de ordinatione episcopi, ejus nomine circumlatum, hac praecipua de caussa eidem abjudicat, quod eleganter esset conscriptus, quem, inquit, LINGUA ELEGANTIOR ostendit NON ESSE ipsius, sed, ut quidam dicunt, patris ejus. Haec, reliquis copulata, certo veluti charactere designant, Petronium, paullo post Rufinum ex Oriente in Italiam reversum, et scribendi arte minus instructum, amici calamo usum in describenda suarum peregrinationum Historia, quas per Aegypti secessus, ex saeculi more, susceperat. Cetera, de hoc scripto verba, a Gennadio prolata, rem adhuc amplius extra omnem controversiam ponunt: Scripsisse PUTATUR Vitas Patrum monachorum Aegypti. Quum enim Petronius vita sua magis, quam calamo Aegyptiorum Patrum mores exprimere sciret, hoc fecit per manum Rufini, unde librum alii Rufino, alii Petronio, alii nemini tribuerunt. Hinc ortum illud incertum [Col. 0240B] et dubium Gennadii scripsisse putatur. Idem Gennadius in codice Vaticano de vero libri scriptore omnino anceps cap. XI. opus nullo auctoris nomine memoravit: Evagrius, inquit, Monachus, supradicti Macarii familiaris discipulus, divina et mundana literatura insignis (cujus, liber qui adtitulatur VITA PATRUM, velut continentissimi viri, mentionem facit) scripsit multa. Istud Evagrii praeconium exstat apud Rufinum in Vita Patrum lib. II. cap. XXVII. pag. 479. Proxima Gennadii parenthesis decepit Baronium A. D. 388. §. 105. et Bellarminum in Catalogo; sed Honorium ante omnes in lib. II. cap. XI. Hi enim, Gennadii verbis male perceptis, libri conditorem Evagrium crediderunt. Scilicet Evagrium tam parum modestum fuisse dicemus, ut eum in proprio opere tot laudibus se cumulare non puduerit, quot sunt eae, quae ei tribuuntur in eodem cap. XXVII? Hoc merito pernegant Aubertus Miraeus in notis ad Gennadium, et Rosweydus in prolegomeno IV. §. 5. [Col. 0240C] pag. 18. Lucas Holstenius in Notis Mss. ad Bellarmini Catalogum, ubi de Hieronymo agitur, Gennadii locum de Evagrio non bene intelligi animadvertit. Sed alio abiit Gerardus Johannes Vossius in lib. II. de Historicis Graecis cap. XIX. ratus plerasque Rufinianae Historiae vitas ex Timotheo Alexandrino desumtas, quem talia scripsisse narrat Sozomenus lib. VI. cap. XXIX. Rosweydus in hac sententia Vossio praeiverat prolegomeno IV. §. I. pag. 12. Nec Tillemontius refragatur tom. XII. pag. 658. sane Rufinum, aliqua saltem ex parte, eorum scriptis ditatum, qui pridem hujusmodi commentationibus inclaruerant. Ex his unus fuit sane Timotheus, quem tamen Petronius, in toto opere loquens, ab se unquam visum nequaquam prodit. Praeterea Timotheus, qui A. D. 385. in Sede Alexandrina successorem habuit Theophilum, de rebus, quae Petronio cum monachis Aegypti postmodum contigerunt, scribere non potuit: neque hunc sane Rufinus exscribere, dum amici sui Petronii itinera descripsit, quae fratres, in Oliveto commanentes, ab [Col. 0240D] ipso Petronio sibi enarrari postulaverant, quum tamen Timotheum, apud Orientales passim obvium, legere possent.

VI. Ex his patere arbitror, quam inaniter, post Rosweydum, Cotelerius in notis ad Monumenta Graeca tom. III. pag 566. Rufinum libri interpretem, non auctorem fecerit. Hieronymus enim ut primarium auctorem, non ut merum interpretem eum vellicat, illique uni totum opus tribuit, vitasque integras, quibus conflatur. Item Rosweydus prolegomeno IV. §. 10. pag. 28. ait, pene omnia, in libro narrata, apud Palladium et Heraclidem reperiri, adeoque alterutrum haec, quae Rufinus verterit, Graece antea scripsisse. Sed ex his potius contrarium educitur, hoc est Rufini librum Latinum in Graecum sermonem postea conversum, Palladiique Historiae ob rerum cognationem immixtum, ut ex utroque auctore unum corpus fieret. Etenim in Historia Palladii a capite [Col. 0241A] XLIII. pag. 738. ad caput LXXVI. pag. 760. editionis II. Rosweydi prostant quaecumque de Aegypti solitariis Rufinus exposuit, ut conferenti patebit. Rosweydus ad singulorum capitum oram id probe adnotavit. Cotelerius autem in tomo supra indicato, pag. 564. 565. quatuor Mss. codices numerat, Rufini Historiam Graece conversam exhibentes, non Heraclidis, ut ipse, non inspecto Rufino, arbitratur. Palladius vero, qui miram simplicitatem, fidelitatemque ubique spirans, praecipuam in eo curam adhibuit, ut ingenuo pudore fateretur, per quos profecerat, nequaquam dicendus tam turpe plagium commisisse, ut totam Rufini Historiam, nusquam, ne semel quidem prolato ejus nomine, suam faceret, quum multa in eodem comperiantur, quae Palladius sibi immerito tribuisset. Id unico exemplo demonstrare sufficiat. Apud Palladium cap. XLIII. pag. 738 et sub finem capitis XLVI. pag. 745. exstant quae ex capite I. Historiae Rufini Petronio accidisse adnotavimus, dum esset cum Johanne Lycopolita. Hoc unum, et nuncius [Col. 0241B] praesertim victoriae Theodosianae de Eugenio tyranno, satis est, ut videamus, ab alio, quam a Palladio, Rufini Historiam cum Lausiaca olim conflatam, cui subinde alii fortasse, ut non raro contingit, alia miscuerunt. Hujus mixtionis alia quoque argumenta investiganti, facile suppetent. Ejusmodi illud est, quod de Sancto Johanne duobus in locis, de monachis Nitriensibus pariter et Tabennensibus, duobus in locis, disseritur, capite XXXVIII. pag. 736. et cap. XLVIII. pag. 746. Haec rerum confusio eruditorum mentes, in alterutra Historia discernenda non parum turbavit, adeo, ut etiam Cotelerius, vir cetera perspicax, Rufinum ex hoc fonte Graeco suum opus derivasse crediderit. At contra, in Graecum opus, Rufini commentatio migravit. Nam Rufini Historia, olim Graece reddita fuit, cujus praefationem et partem edidit Cotelerius tom. III. pag. 171. ex codicibus Colbertinis et regiis, quos laudat pag. 564. ubi in codice Colbertino 1213. Rufini Historiam Graece scriptam, [Col. 0241C] et Hieronymi presbyteri Dalmatae nomen proferentem, post Palladii Lausiacam exstare adnotavit. Hoc etiam Rosweydus ex Mss. codicibus Venetis et Augustanis animadverterat in prolegomeno IV. §. 8. pag. 23. Quid ergo mirum, si XX. Latinae editiones eam Hieronymo tribuunt? Pura puta haec eadem Rufini Historia, Graece versa, et sub titulo Historiae monachorum Aegypti, Hieronymo adscripta, exstat in Bibliotheca Coisliniana, teste Montefalconio nostro pag. 198. quem tamen fugit ejus legitimus auctor. Fugit etiam Johannem Meursium, qui in praefatione ad Palladii Historiam Lausiacam, quam Graece vulgavit, apud se esse ait librum de Vitis Patrum Aegypti, scilicet a nostro nequaquam diversum.

VII. Neque putes, hodie aut heri, istud Rufini opus Hieronymo tribui coeptum, et ejus nomine circumferri. Aevo enim Gelasii I. sub finem saeculi V. jam id inoleverat. Erroris caussam accipe. Hieronymus aliquas Patrum Vitas enarraverat. Cum his Rufinianae, [Col. 0241D] ob similitudinem argumenti, compactae, et ob causas, superius expressas, nemini adscriptae, statim una cum reliquis, ad Hieronymum pertinere creditae sunt. Apud Gelasium in Decreto cap. III. quod est de opusculis recipiendis, haec verba leguntur: Vitas Patrum, Pauli, Antonii, Hilarionis, et OMNIUM eremitarum, quas tamen beatissimus scripsit Hieronymus, cum omni honore suscipimus. At Hieronymus Paulli tantum, Hilarionis, et Malchi Vitas scripserat; praeterea nullas. Etenim Antonii Vitam, ab Athanasio Graece editam, Evagrius, Antiochenus episcopus, Latinam fecit. Ceteras Rufinus descripsit, quas OMNIUM eremitarum nomine Gelasius designavit. Ergo hae Patrum Vitae, aevo Gelasii, pro Hieronymianis passim vulgo habitae. Historia enim Lausiaca, ubi aliorum gesta explicantur, nostris occidentalibus tunc vix, aut parum nota. Neque unquam certe Hieronymo, sed Palladio semper, aut Heraclidi, tributa est. Gelasius dum has Vitas, a Hieronymo scriptas, diserte recipit, alias propterea [Col. 0242A] non rejicit. Ita mecum Rosweydus in prolegomeno XV. pag. 48. At quidpiam aliud, notatu maxime dignum, de Palladio proferam, unde hactenus dicta confirmabuntur. Etiamnum superest Graecae ejus Historiae pervetusta Latina translatio, quae interpolationes Graecorum codicum detegit universas. Ea quippe assumentis, quae ex Rufino in eosdem codices Graecos postea irrepserunt, plane omnibus vacat, habetque nonnulla quae a Graecis absunt, ut a Rosweydo adnotatur in margine. Eam translationem Latinam, in capita LVIII. distinctam, et Lauso nuncupatam, sub nomine Paradisi Heraclidis una cum Clementis Recognitionibus, ut alibi dixi, primus vulgavit Jacobus Faber Stapulensis ex officina Bellovisiana Parisiorum A. D. 1503. die 23. Februarii, ut legitur in fine Heraclidis. Sed totius voluminis impressio absoluta est A. D. 1504. idibus Juliis Julio II. Pontifice maximo. Faber in epistola ad Jacobum Ramirium, Catinensem episcopum ab se ait, Heraclidis et Clementis libros vetustate et situ in antiquis bibliothecis [Col. 0242B] marcentes repertos. Post Fabrum Aloysius Lippomanus Veronensis episcopus, literarum gloria, et pietatis laude clarus, Paradisum, quem Franciscus Turrianus cum Ms. Palladii exemplari in Bibliotheca Venetorum contulerat, Palladio restitutum inseruit tom. III. de Vitis Sanctorum, Venetiis edito ad signum spei A. D. 1554. pag. 144. Illum postea Rosweydus accedere voluit suae Historiae cremiticae pag. 939. in cujus prolegomeno IV. §. 103. Paradisum Heraclidis a sincera Historia Palladii nequaquam distinguit. Sunt alia quoque in hoc Paradiso, quae sensu et ordine, a Graeco, quem habemus, contextu, non parum absunt, ita ut evidenter pateat, Latinam hanc translationem ad correctiores, et alicubi diversos a nostris, codices Mss. fuisse accuratam. Ubi vero nostris conformia exemplaria sequitur, Graeci auctoris genium ita exprimit, ut nihil supra. Tillemontius, cujus industriae multa debemus, tom. XI. pag. 642. se ignorare ait, unde Paradisi nomen operi [Col. 0242C] adhaeserit. Adhaesit ex ipso opere, ubi de viris beatis sermo instituitur, quorum Sedes est Paradisus. Nomen Heraclidis in codices Graecos, et deinde in translationem Latinam, ex Rufino manasse arbitror, qui in Historia Ecclesiastica lib. XI. cap. IV. monachis Nitriae ab se memoratis Heraclidem quendam admiscet. Cotelerius tom. III. pag. 563. codicem Colbertinum recenset n. 4303. in quo haec Historia tribuitur Heraclidi episcopo Cappadociae. Alius Heraclides Ephesi episcopus, homo Graecus, hunc Paradisum Latine concinnasse nequaquam dicendus. Auctor enim in codice Graeco perinde ac in Latino pag. 966. Bithyniae episcopum dicit, nimirum Helenopoleos, quae fuit sedes Palladii, non Heraclidis. Post indicia tam luculenta, jure ambigi nequit, quominus larvatus hic Heraclides, in Palladii praefationem ad Lausum, nonnihil immutatam intrusus, alienas possessiones invaserit: quod criticorum ingenia non parum torsit. Nam Bellarminus in Catalogo Palladium duorum [Col. 0242D] operum auctorem facit, Paradisi Heraclidis, et Historiae Lausiacae. Vossius lib. II. de Historicis Graecis cap. XIX. Historiam Lausiacam ex duobus libris conflatam putavit, Palladii uno, altero Heraclidis: in cujus sententiam descendit Caveus. Sed postquam ostendimus, Paradisum Heraclidis, genuinam esse Palladii Historiam Lausiacam, nemo amplius cum larvis luctabitur, accedente praesertim auctoritate codicis Ms. Cardinalis Bessarionis, quem Lippomanus emendatissimum vocat. De tribus aliis hujus Historiae Latinae codicibus consulendus Rosweydus in prolegomeno XXV. pag. 84. Haec dicenda visa sunt de Vitis Patrum, Sancti Petronii nomine a Rufino adornatis; proque illorum solatio, qui vitam monasticam profitentur, non solum in Graecum, sed in Syriacum quoque, et Arabicum sermonem conversis, ut hoc me docuit vir pius Gabriel Eva Maronita ex Libano monachus Sancti Antonii, et Nicosiensis in Cypro Archiepiscopus. In tot translationibus et editionibus, [Col. 0243A] subsequenti capite memorandis, verissimum esse comperio quod de hisce Vitis Patrum scribit Gennadius cap. XLI. eas velut speculum ac normam professionis suae monachi amplectuntur. Ceterum ad vitandas ambages ipsum opus hac epigraphe praesignari debuisset.

Rufini presbyteri Aquilejensis
Historia monachorum
Seu Vitae Patrum
Et itinera per Aegyptum,
Sancti Petronii
Bononiensis nomine scripta.
Denique optandum, ut sincera et primigenia Palladii Historia Lausiaca ad veteres codices Mss. qui Parisiis et alibi suppetunt, exacta atque recognita, prodeat in lucem una cum Latina versione vulgari Heraclidis.

CAPUT XIII.

[Col. 0243B] I. Hieronymi de hoc Rufini opere testimonium explicatum. II. Quid de illorum sanctitate dicendum, quos Hieronymus carpit. III. Caussae recitantur, ob quas Hieronymus minus fortasse aequus fuit Rufino et Petronio. IV. Variae editiones Operis de Vitis Patrum proferuntur.

1. Commentarium de Vita Patrum, Sancti Petronii nomine a Rufino conscriptum, superiori capite excussi. Nunc de illo quid variis temporibus dictum, quid factum, investigandum. Censura, quam Hieronymus, in adversarium commotior, ejus libro inussit in epistola ad Ctesiphontem, pro judicio privato de re historica, generatim habita est, cui nunquam accessit concors Ecclesiae consensus. Hinc impedire non potuit, quominus Historia monachorum in Occidente perinde atque in Oriente per Sanctorum virorum manus et ora volitaret, immo ipsius etiam Hieronymi nomen adsumeret. Sed ipsa Hieronymi verba per me alibi adducta, hic iterum recitare non pigeat; quandoquidem [Col. 0243C] a viris doctis minus considerate perlecta, ulcus celare, quod medicam manum posceret, hactenus visa sunt. Do verba Sancti Doctoris: Qui (Rufinus) librum quoque scripsit QUASI de Monachis, MULTOS- que in eo enumerat, qui NUNQUAM fuerunt: et quos FUISSE scribit, Origenistas, et ab episcopis damnatos, esse non dubium est. Ad haec verba, tanquam ad aquas, critici perinsignes olim haeserunt, et ego quoque, fateor, aliquando haesi, alium plane sensum cum ceteris, Hieronymo affingens, quam qui ejus verbis subest. Eximius Rosweydus in Historia eremitica pag. 447. num. 4. de se id fateri non erubescit. Ita enim scribit: Tales in hoc libro, qui nunquam fuerint, deprehendere non possum; quum vix ullus occurrat cui non et alii auctores testimonium dicant. Certe Petronius per calamum Rufini testatur in prologo, se enarrare quae, ut ait, coram vidimus. Videre autem non potuit monachos, qui nunquam fuerunt. Cotelerius in Monumentis tom. III. pag. 566. rectius, inquit, ad sensum esset: fuisse scimus pro fuisse [Col. 0243D] scribit. Hinc etiam intelligi ait, magnum doctorem aut nescisse, aut saltem dissimulasse, Rufinum non fuisse libri auctorem, sed tantum interpretem. Immo non interpretem, sed primarium auctorem, quod fuse a nobis ostensum est. Deinde pag. 678. veram lectionem ex codice Colbertino hanc esse arbitratur: Et quos describit, fuisse Origenistas. Tillemontius tom. XII. art. 125. pag. 306. existimat rem creditu difficillimam a Hieronymo scribi, nempe Rufinum de monachis agere, qui nunquam fuerint, locusque in constructione obscurus illi videtur pag. 657. nota LXXX. Quid jam nos de sensu verborum, quae tantis viris crucem fixerunt, pronunciabimus? Ea si pensiculate attendantur, perspicua, nulloque limo turbata apparebunt. Hieronymus in epist. XVIII. alias XXII. ad Eustochium de custodia virginitatis, et post eum Johannes Cassianus in Collatione XVIII. cap. IV. triplex genus monachorum distinguunt, duo optima, [Col. 0244A] tertium tepidum. Hi sunt: I. Coenobitae in commune viventes. II. Anachoretae soli per deserta habitantes. III. Sarabaitae, qui semetipsos a coenobiorum congregationibus sequestrarent, ac sigillatim suas curarent necessitates, ait Cassianus cap. VII. Duo Benédicti, Casinas in Regula cap. l. et Anianensis in Concordia regularum cap. III. quartum genus addunt, gyrovagos, per se satis notos. De singulis erudite agunt Edmundus Martenius et Hugo Menardus, utriusque Benedicti interpretes His tertium Benedictum adjunge, scilicet Haeftenum in Disquisitionibus monasticis Tract. II. Disquisit. I. Monachi primi generis, quod est monasteriale, militans sub regula et Abbate, ut post Hieronymum et Cassianum ait magnus Benedictus, proprie monachi dicebantur. Hujus generis, Cassiano teste, maximus numerus Monachorum per universam commoratur Aegyptum, nimirum divisis et sejunctis cellulis, ut ait Hieronymus, vel separati cellulis, ex Rufino in prologo libri de quo disputamus. Cassiani verba Petronius mire confirmat in eodem prologo: Numero [Col. 0244B] immensi sunt. Amplius cap. XVIII. innumeras multitudines monachorum ab se visas testatus. Hi stricte et proprie monachi dicti: Istud ergo SOLUM fuit antiquissimum monachorum genus, ex Cassiano cap. V. At Rufinus sive Petronius praeter Monachos coenobitas, nonnullos anachoretas enumerat, qui in praeruptis montibus et locis ferme inaccessis, commercio Dei propius fruituri, delitescebant. Hi vero prius in coenobiis instituti, jamque in actuali conversatione perfecti, solitudinis elegere secreta, inquit idem Cassianus. Vide Haeftenum Tract. II. Disquisit. IV. Ob aliquos anachoretas cum monachis, in Historia Rufini permixtos, Hieronymus, QUASI de Monachis librum ab eo editum dixit, de iis nempe qui ad unum omnes non essent Monachi coenobitae, sed etiam anachoretae: cujus modi sunt Elias cap. XII. Pythirion cap. XIII. Apelles cap. XV. Paphnutius cap. XVI. et alii fortasse. Hinc Prosper in Chronico A. D. 395. de Johanne loquens non tantum Monachum dixit, sed etiam [Col. 0244C] anachoretam, ut ejus institutum recte distingueret. Hi sunt, a Rufino enumerati, qui, teste Hieronymo, nunquam fuerunt Monachi coenobitae, sed semper anachoretae. Quippe qui essent in solitudine tam longaevi, ut nemo sciret, eos unquam in coenobiis fuisse. Hos vir sanctus neutiquam tangit, sed reliquos anachoretas, quos Rufinus Monachos coenobitas fuisse scribit, ipse Origenistas et ab Episcopis damnatos esse dicit. Quis jam neget, Hieronymi verba esse planissima?

II. Ad Origenistas quod attinet, nullus in his Vitis error deprehenditur, unde vel minimum improbari possint. Immo universa de illis exposita miram et magnam sanctimoniam redolent. Neque de Ecclesiasticis dogmatibus in his disputatur, sed justorum mores tantum, conversatio, et exempla narrantur. Nec Sanctus Petronius, qui haec refert, quique nullam Origenismi suspicionem unquam subiit, Origenistas, ab Episcopis damnatos, laudasset. Georgius Colvenerius in praefatione ad Thomae Cantipratani Bonum [Col. 0244D] universale de Apibus, quomodo inscripsit miracula et exempla memorabilia, Duaci edita apud Balthassarem Bellerum 1605. in quo laudat Rufinum Aquilejensem, qui Vitas Patrum conscripsit, pag. 464. Ludovicus Thomassinus tom. I. Theologicorum dogmatum de Deo laudat Rufinum in Vitis Patrum, agens de peccato, quod ex negligentia nascitur lib. X. cap. L. pag. 705. et pariter cap. LIII. pag. 709. ac pag. 597. De gratia et praedestinatione agens lib. IX. cap. XV. eum similiter laudat. Ad haec in antiquis Graecorum Menaeis, et Latinorum Martyrologiis, quidam eorum Patrum pro viris sanctis habentur, et a viris sanctis laudantur. Tabulae Ecclesiae Romanae Johannem ex Rufino memorant die 27 Martii, Menaea die 20 Septembris. De hujus maxima Sanctitate ne ipse quidem Hieronymus dubitavit. Notissimus is apud veteres scriptores Ecclesiasticos, Cassianum Institut. lib. IV. cap. XXIII. et Collat. XXIV. cap. XXV. Augustinum [Col. 0245A] de Civitate Dei lib. V. cap. XXVI. et Eucherium de laude Eremi pag. 29. editionis Rosweydi; apud Usuardum in Martyrologio Greveni, inque Maurolyciano est die 12 Novembris. In Menaeis vero die 7. Augusti. De eodem post Rufinum ex Latinis meminit Sidonius Carm. XVI. 5. 101. ex Graecis Sozomenus lib. VI. cap. XXVIII. et Nicephorus Calistus lib. IX. cap. XXXIV. Ammonium referunt Menaea die 26. Januarii, deque ejus sanctitate Georgius Alexandrinus agit in Vita Chrysostomi. Ejus Beni, et Theonis meminit Sozomenus lib. VI. cap. XXVIII. et Nicephorus lib. IX. cap. XXXIV. De Evagrio alibi dixi. Sed nimius sim, si ea, quae de singulis passim dicuntur, congerere velim. In Calendario Aethiopico, quod Jobus Ludolfus edidit Francofurti A. D. 1691. memoratur die 14. Februarii Sanctus Philemon: cujus notitia manavit ex Rufini lib. II. cap. XIX. de Vitis Patrum. Consulatur Rosweydus in notis Historiae subnexis. Theophilus Alexandrinus in epistola CXI. alias LXVII. inter Hieronymianas, ad Epiphanium [Col. 0245B] scribens, de monachis, quos Stridonensis Pater sugillat in epistola ad Ctesiphontem, Didici, ait, quod calumniatores verae Fidei, Ammonius, Eusebius, et Euthymius, novo pro haeresi furore bacchantes, Constantinopolim navigarint. Didicit nimirum Theophilus ex sui similibus. Epiphanius de hac re certiorem fecit Hieronymum Epist. LXIII. alias LXXIII. ( Nunc XCI. ) et Theophilus quoque aliis duabus, quae sunt LXIX. et LXXIII. olim LXXII. ( Nunc LXXXVII. ) Hieronymus postea epist. LIX. olim LXX. et LXI. olim LXXI. ( Nunc LXXXVI. et LXXXVIII. ) Theophilo de explosis damnatisque ex voto iisdem monachis gratulatur. In Epistola XXXVIII. olim LXI. ad Pammachium contra Jo. Hierosolymitanum haec scribit: Iste Isidorus, qui in coelum tuis laudibus tollitur, idipsum infamatur Alexandriae, quod tu Hierosolymae, nempe Origenismi. Quatuor hi monachi Ammonius, Eusebius, Euthymius, Isidorus in Rufini commentatione reperiuntur. Hi solitarii, quos Theophilus Alexandrinus [Col. 0245C] ob crimen Origenismi ex Nitriae cellulis fugaverat, quum Hierosolymam primum et mox Constantinopolim fugam arripuissent, a Jo. Chrysostomo in sinum et communionem suam, ut probi et catholici, recepti sunt. Hinc Theophilus, quem doctrina, astus, et Sedis auctoritas maxime inflabant, in virum sanctissimum eousque exarsit, ut eum foedis calumniis oneratum, pravis artibus Episcopatu dejectum, et exilio damnatum, mori tandem coegerit, schisma in tota Ecclesia hac de caussa excitare minime veritus. Baronius, quem odium adversus haeresim, et Theophili nomen praestrinxit, Nitriensium caussam praejudicavit A. D. 400. §. 52. pro Theophilo Orientis et Occidentis consensum in Origenistas armatum stetisse arbitratus. Chrysostomum tamen excusat, quod Nitriensibus, se haereticos pernegantibus, Theophilique rabiem ex privatis caussis deducentibus, fidem praestiterit, quasi eos, ipse Christianae caritatis amantissimus, et pacis arbiter, in Theophili gratiam [Col. 0245D] et auctoritatem hoc pacto restituere voluerit. Sed Rosweydus, doctrina et religione clarissimus in prolegomeno XV. pag. 48. ad Historiam eremiticam, solitarios ab Hieronymo pro Origenistis habitos animadvertens, illorumque nonnullos inter Sanctos Ecclesiae Graecae Fastis adscriptos, et a viris sanctis laudatos cernens, eos aliquando Origenis erroribus captos existimavit, qui tamen postmodum resipuerint. Menardus tamen, sive Godefridus Hermannus in Vita Chrysostomi lib. V. cap. III. eorum caussam, aliis sanctissimis viris communem, egregie tuetur. Apud Photium cod. CLIX. in libello Acacii, contra Chrysostomum exhibito in Synodo ad Quercum, haec leguntur: Quod Beatus Epiphanius propter Origenistas Ammonium, Euthymium, Eusebium, Heraclidem, et Palladium, noluit cum Chrysostomo communicare. Hieronymus quoque, ut vidimus, eosdem Origenistis adnumeravit. At non fuit legitima et explorata suspicio, si Chrysostomus, vir maxime sanctus, maximeque [Col. 0246A] orthodoxus cum iisdem solitariis, licet in suspicionem adductis, immo damnatis, communicare perrexit.

III. Ne quicquam praetereamus in re quae non tam Nitrienses monachos, et Rufinum libri scriptorem, quam beatissimos viros Chrysostomum et Petronium, eorundem sanctimoniae oculatos testes, et disertos praecones, respicit, alia quaepiam adducam, quibus Christophorus a Castro apud Rosweydum in prolegomeno XV. pag. 50. pro illis certavit, Hieronymi, aliorumque sententiis satisfacturus. Viri enim sanctissimi utrinque steterunt, utrinque Episcopi. Magna cordis praeparatione audienda haec sunt, neque nos offendere, sed potius de infirmitate humana monere debent. Nemo nescit, veritatem esse animam historiae, sed historia Ecclesiae in aedificationem et exemplum Christianorum ducenda. Epiphanius et Hieronymus Origenem, immo Chrysostomum ipsum aversabantur, zelo, non malitia ducti, a qua tanti viri longissime abfuerunt. Theophili tamen malitia illos [Col. 0246B] fefellit, quae eousque processit, ut truculentum librum in Chrysostomum ediderit, quem Hieronymus ex Graeco Latinum fecit. Laciniam Hieronymianae versionis adducit Facundus Hermianensis lib. VI. cap. V. ubi enormem et horribilem librum appellat. Chrysostomus, Petronius, et Olympias Ecclesiae Constantinopolitanae Diaconissa bono zelo pariter ducti Nitriensibus studuerunt. Atqui pro Chrysostomo contra Theophilum stetit Ecclesia universa cum suo capite Innocentio I. Castrium, virum doctum et religiosissimum audiamus. Rem in pauca conferam. Theophili et Epiphanii aevo, sub finem saeculi IV. in Orientis partibus quaestio percrebuit de natura Dei, utrum scilicet humanam formam haberet necne. Simpliciores, praesertim ex monachis, quasi corporeum sibi imaginabantur, unde Anthropomorphitae audierunt; hique Origeni erant adversi, quod Deum esse spiritum docuisset. Qui hanc Origenis sententiam tuebantur, sapientiores et catholici omnes, apud [Col. 0246C] simpliciores illos pro Origenistis habiti sunt. Contra qui Origenem quomodocumque arguebant pro Anthropomorphitis traducti, quasi Origeni propterea essent infesti, quod Deum esse spiritum tradidisset. Hinc Theophilus Alexandrinus sanctum Epiphanium, licet in omnibus catholice sentientem, Anthropomorphitis interdum adnumeravit apud Socratem lib. VI. cap. 9. Sozomenum lib. VIII. cap. XIV. et Nicephorum lib. XIII. cap. XII. Immo ipsum etiam Hieronymum Origeni, cujus antea fuerat studiosus, adversari incipientem, Rufinus in libris Apologiarum eodem invidioso nomine traduxit, et Johannes Hierosolymitanus Epiphanium, teste Hieronymo in Epist. XXXVIII. alias LXI. ad Pammachium. Rufinus quoque eandem haeresim Hieronymo exprobravit lib. I. In vect. Alii contra Origenis hostes in aliam partem ruebant. Ejus enim operum studiosis, licet Catholicis, Origenianas haereses tribuebant. Sic eas Epiphanius, Hieronymus, et Theophilus Chrysostomo et monachis tribuerunt: quo praetextu Theophilus, monachis [Col. 0246D] Nitriae, qui, illius mores non probantes, ab eodem recesserant, teterrimum bellum indixit, coacto etiam in eos monachorum Anthropomorphitarum exercitu: unde illos ad se Constantinopolim confugientes, christiana caritate motus Chrysostomus, servato tamen sacrorum canonum ordine, excepit, ut pro illorum periculo apud Theophilum se deprecatorem praeberet, de re ipsa etiam edocto universalis Ecclesiae capite Innocentio I. Hoc adnotat Tillemontius tom. XI. ant. 66. et 67. Sed Theophilus, qui ob tam pium sanctum que integerrimi Episcopi officium flecti debuit, tantum abfuit ut flecteretur, ut contra, furiis agitatus in deprecatorem exarserit. Hinc magna in Chrysostomum odia usque ad ejus e throno Constantinopolitano depositionem, dirum exsilium, et extremam internecionem. Monachos ipsos, ne ab iis discedamus, Georgius Alexandrinus et Palladius in Vita Chrysostomi, Socrates, Sozomenus, Sulpicius, et Isidorus [Col. 0247A] Pelusiota, una voce commendant, quos Hieronymus a Theophilo deceptus traducit. Nec unus Epiphanius, sed Theophilus ipse post dejectum Chrysostomum monachos Constantinopoli commorantes in communionem et gratiam eandem recepit. Sic ferme ex Castrio suo Rosweydus. Castrio tamen jungendus Godefridus Hermanus, rem fusius et luculentius pertractans in Vita Chrysostomi sub Menardi nomine edita, lib. V. cap. II. et III. post eum Tillemontius tom. XI. pag. 183. 185. et 477. et 485. Nos horum sententiae manus dare cogimur potius, quam Baronio, cujus viri auctoritas caussam praejudicavit A. D. 400. § 1. post Aloysium Lippomanum tom. III. de Vitis Sanctorum pag. 144. ubi se vix adduci posse affirmavit, ut sex anachoretas ab Hieronymo tactos, eos ipsos esse crederet, qui in Rufini libro memorantur; quum ex his aliqui fuerint Antonii discipuli, alii Basilii et Nazianzeni alumni, omnesque vitae honestate praestantes, divinisque charismatibus insigniti, prodigiis etiam patratis clari, et optimo fine consummati. [Col. 0247B] Atqui Lippomanus tot laudes in Rufinianos monachos plane contulit, qui diversi a Hieronymianis non sunt.

IV. Jam varias operis Rufiniani editiones, quae vicesimum numerum implent, recenseamus. Editio omnium prima videtur, quae typis plane rudibus sine inscriptione in partes III. distincta, cumque indice in principio prodiit Ulmae apud Johannem Zainer in folio sine anno. Editio II. sine typographi nomine, loco, et anno libris V. comprehensa in forma folii, his verbis inchoatur: Incipit praefatio beati Hieronymi presbyteri in primum librum de Vita Sanctorum Patrum. Deinde: benedictus Deus. Hic, ut in superiori editione, liber Rufini primo loco statuitur. Rosweydus hanc ante A. D. 1471. propterea factam arbitratur, quod Dionysius Carthusianus, qui obiit ipso A. D. in articulo 51. de quatuor Novissimis historiam Macarii de cranio sacrificuli ethnici invento, narrat ex libro IV. de Vitis Patrum, quae in hac prima editione libro [Col. 0247C] IV. habetur.

Editio III. huic per omnia conformis sic inchoatur: Incipit prologus.

Editio IV. utriusque similis ita incipit: Prologus in fructuosum.

Editio V. sine inscriptione, in quatuor partes divisa, prodiit Norimbergae apud Antonium Koburger A. D. 1478. in folio maximo, cujus praefatio incipit: Ne occasione stili, in hoc opere observati. Primo loco, ut in superioribus, exstant sub Hieronymi nomine Vitae Patrum a Rufino descriptae. Hujus editionis ordinem subsequentes XII. fideliter exprimunt, nimirum

Editio VI. pariter Norimbergae apud Antonium Koburger A. D. 1480. in folio minori.

Editio VII. Germanica, ut videtur, sine loco et typographo A. D. 1483. in folio.

Editio VIII. Venetiis apud Octavianum Scotum Modoetiensem A. D. 1483. in 4 o .

Editio IX. Germanica, ut videtur, incerto loco et [Col. 0247D] typographo A. D. 1485. in folio.

Editio X. Lugduni per Nicolaum Wolff de Lutrera apud Jacobum Huguetanum A. D. 1502. in 4 o .

Editio XI. Lugduni per Jannot de Campis 1507. in 4 o .

Editio XII. Venetiis per Bonetum Locatellum 1508. in 4 o .

Editio XIII. Lugduni per Stephanum Balam 1509. in 4 o .

Editio XIV. Lugduni per Jacobum Sachon 1512. in 4 o .

Editio XV. Venetiis per Nicolaum de Francofordia 1512. in 4 o .

Editio XVI. Lugduni per Jacobum Miit 1515. in 4 o .

Editio XVII. Lugduni per Jacobum Marescal. 1526. in 4 o .

Editio XVIII. sic praenotatur: D. Hieronymi sacrarum literarum interpretis, ut celeberrimi, ita et peritissimi, [Col. 0248A] in Vitas Patrum, opus pium Christianoque lectori perutile, cujus crebra lectio peccatoris etiam saxeum cor emollit, ac ipsum ad nostrae Religionis Zelum non mediocriter allicit. Lugduni per Antonium Vincent 1536. in 4 o . Uno anno serius hanc editionem factam scripsit Rosweydus. Celsus Hugo Dissutus in epistola nuncupatoria ad Jo. de Poupeto Cabilonensem Episcopum, quae omnes editiones Lugdunenses comitatur, ait, se vetustiori adhibito exemplari, opus tot mendis foedatum purgasse, ut antiqui vix libri vestigia comperiat quispiam.

Editio XIX. libris V. distincta, prodiit hoc titulo: Prototypon veteris Ecclesiae continens Vitas, gesta, dictaque Sanctorum Dei amicorum utriusque sexus, auctore seu rhapsodo S. Hieronymo partim, partim aliis atque aliis. Coloniae per Casparem Gennepaeum A. D. 1547. in-folio. Qui hanc editionem adornavit Theodoricus Loher Carthusianus, in epistola, qua praefatur Ottonem Truchsesium Cardinalem et Episcopum Augustanum, testatur, se has Vitas Patrum [Col. 0248B] ex antiquis et fide dignis exemplaribus Mss. octo, aut decem, simul collatis, recognovisse, et veteri integritati restituisse. Novum in ordinem Vitas digessit, inter quarum auctores Petronium enumerat.

Editio XX. quae a superiori non differt, nisi in epigraphe, et in nuncupatoria epistola, sic inscribitur: Vitae Sanctorum Patrum, veteris, Catholicae atque Apostolicae Ecclesiae, dicta gestaque insignia et admiranda excellentium aliquot Dei amicorum utriusque sexus complectens, auctore D. Hieronymo partim, partimque aliis, quos versa pagina nosse poteris, accepta et approbata ab Ecclesia Catholica ante annos plus mille quinquaginta. Coloniae apud Casparem Gennepoeum 1548. in folio. Loherius Henrico Abbati in Wiblinghen Ordinis S. Benedicti, operae ab se praestitae rationem sic reddit: Vitas Patrum modo a plus mille erroribus, qui passim intercurrebant, ad vetustissima pariter ac diversa exemplaria repurgavimus: nam multa sunt restaurata, pleraque adjecta, [Col. 0248C] nonnulla adempta, omnia denique adeo adamussim examinata, ut non modo renovatus, sed plane renatus tantus thesaurus (haud sine gravi tamen labore) ab omnibus piis merito excipi possit.

Editio XXI. Compluti facta est apud Jo. Gratianum 1596. in 4 o .

Sed jam satis editionum Latinarum Historiae Rufini de Vitis Patrum, quae nomine alieno, ante Heribertum Rosweydum typographicis formis excusae sunt. Ut operis pretium, omnium ferme populorum consensu agnitum, magis eluceat, ejus in exteras quoque linguas conversiones recenseamus.

Post Graecam, Syriacam, et Arabicam translationes, nobis occurrit Italica I. in libros VI. distincta. Venetiis apud Antonium Bartholomaei A. D. 1476. in folio.

Italica II. cum figuris ex nova interpretatione Jo. Marii Verdizzoti. Venetiis apud Gurras A. D. 1589. in 4 o .

Gallica I. Lugduni A. D. 1486. laudatur in editione [Col. 0248D] Anglica mox adducenda.

Gallica II. cum figuris, interprete anonymo. Parisiis apud Jo. Duprè A. D. 1494. in folio.

Gallica III. Parisiis absque indicio anni et typographi in 4 o .

Gallica IV. cum figuris interprete anonymo. Parisiis apud Guillelmum Chaudiere A. D. 1605. in 4 o .

Gallica V. interprete Jacobo Gualtier. Parisiis apud Guillelmum de la Nove A. D. 1606. in 8 o .

Gallica VI. per Arnaldum Andillium. Parisiis apud Petrum Petitum A. D. 1657. tom. II. in 4 o . editio IV.

Gallica VII. Fosseo interprete, laudatur a Tillemontio in Vita S. Apollonii tom. X. pag. 36.

Belgica I. Ivvollae per Petrum Van Os A. D. 1490. in folio parvo.

Belgica II. Delphis apud Henricum Eckert A. D. 1498. in folio parvo.

[Col. 0249A] Belgica III. Leydae apud Jo. Seversoem A. D. 1511. in folio parvo.

Germanica cum figuris in folio.

Anglica cum figuris. interprete Guillelmo Capton. Westmonasterii apud Wynkyn de Worde A. D. 1495. ad exemplar impressum. Lugduni A. D. 1486.

Tantus hic et tam varius editionum et translationum numerus Rosweydum a nova Rufini aliorumque ejusdem argumenti operum editione, antiquis codicibus in subsidium vocatis, paranda, nequaquam deterruit. Hi codices, Belgici plerique omnes, ad quorum fidem Rufini librum se exegisse testatur proleg. XXIV. pag. 76. subsequentes sunt.

  • 1. Affligeniensis.

  • 2. Aquicinctinus.

  • 3. Audomarensis. Rufini nomine inscriptus.

  • 4. Bibrachensis.

  • 5. Bonae spei.

  • 6. Cambronensis.

  • 7. Cameracensis major.

  • [Col. 0249B] 8. Cameracensis minor.

  • 9. Cartusianus prope Bruxellas.

  • 10. Claromarescanus.

  • 11. Crispiniensis.

  • 12. Florianensis.

  • 13. Ingolstadiensis.

  • 14. Insulanus Sancti Jacobi.

  • 15. Laetiensis major.

  • 16. Laetiensis minor.

  • 17. Moretianus.

  • 18. Rebdorffensis.

His perinsignibus adjumentis collatum et recognitum Rufini opus, coaluit magno corpori de Vitis Patrum, sive Historiae Eremiticae, cura et studio Rosweydi, sub auspiciis Antonii de Vinghe Abbatis Laetiensis Ordinis S. Benedicti, vulgatae Antuerpiae typis Plantinianis A. D. 1615, in folio, et mox Lugduni A. D. 1617. Ceterum de hoc labore suscipiendo magnum Baronium aliquando cogitasse, conscii ejus [Col. 0249C] studiorum significarunt alteri viro magno Jacobo Cardinali Peronio apud Rosweydum. Immo Baronius ipse id se facturum diserte innuit in notis ad diem 18. Januarii. Sed editio, reliquarum praestantissima et absolutissima ea est, quam denuo laboratam octo post annos, distractis jam primis exemplaribus, Rosweydus iterum accuravit: cujus hoc loco integram inscriptionem recitabo. Vitae Patrum, de Vita et verbis Seniorum, sive Historiae eremiticae lib. X. auctoribus suis et nitori pristino restituti, ac notationibus illustrati opera et studio Heriberti Rosweydi Ultrajectini e Soc. Jesu Theologi. Accedit Onomasticon rerum et verborum difficiliorum cum multiplici Indice etiam concionatorio.

Editio secunda varie aucta et illustrata.

Antuerpiae ex officina Plantiniana MDCXXVIII. in folio.

Quae in antiquis editionibus primo loco exstat Rufini Historia, heic librum II. conficit. Primus enim totus tributus est Vitis, quas Hieronymus, [Col. 0249D] aliique scripserunt. Idem liber II. eruditis praeludiis et notationibus illustratus, inchoatur pag. 424. et desinit pag. 491. constans capitibus XXXIII. praeter prologum, et etiam epilogum, in quo postremo octo pericula numerantur, quae Sanctus Petronius subiit, nudis pedibus Thebaidem, Tabennam, Nitriam, ceterasque Aegypti solitudines peragrans: quarum situs patet in Chorographia mansionum eremiticarum, quam Rosweydus egregie delineatam et aeri incisam Operi suo-praeposuit.

Sed de inscriptione Operis nostri quaedam dicenda sunt. Aegyptiorum monachorum Vitam, dicit Rufinus in prologo. Vitas Patrum a plerisque veterum dic legimus apud Rosweydum prolegom. I. pag. 3. et recte quidem certe ex Vossio de Vitiis sermonis lib. VII. post literam Z. Idem nomen, quamvis ceteros etiam libro nostro adnexos comprehendat, antonomastice tamen, praecipueque unum Rufinianum [Col. 0250A] omnium primum, tunc Hieronymi vulgo creditum, ejusdemque nomine in Graecum sermonem translatum, indicavit, ut vidimus ex verbis Gelasii et Gennadii. Hoc etiam patet ex Sancto Benedicto, qui in Regula cap. XLII. earum lectionem monachis suis commendans, praecipit, ut unus legat VITAS PATRUM, utique secundum illud Gennadii in Catalogo cap. XLI. ubi de his ipsis Rufini Vitis loquens ait: Eas velut speculum et NORMAM professionis suae MONACHI amplectuntur. Idem opus indicari videtur his Cassiodori verbis de Institutione divinarum literarum cap. XXXII. VITAS PATRUM, confessiones fidelium, passiones martyrum legite. Gregorius Turonensis lib. I. de Vita Patrum sui saeculi cap. XII. laudat VITAS PATRUM ac institutionem monachorum. Fulbertus Carnotensis epist. LXXIX. Mitto tibi Cyprianum cum Porphyrio et VITAS PATRUM cum Psalterio. Quum hi, aliique scriptores, Vitas Patrum in quarto casu positas, commendassent, hinc factum, ut eaedem hae nostrae Rufini Vitae non solum in plerisque libris, [Col. 0250B] antiquitus editis, sed etiam in aliquo ex vetustis codicibus Mss. quasi recto casu, vel ἀπτώτως, et unica voce indeclinabili, Vitas Patrum inscriberentur: qua de re agit Rosweydus in prolegomeno I. pag. 8.

Ex dictis facile intelligimus, quanta olim hujus libri auctoritas passim apud viros sanctissimos fuerit: quem etiam, scripturam publice legendam et ab erroribus vacuam Gelasius Pontifex dixit. Sanctus Eucherius Lugdunensis episcopus in epistola de Laude Eremi huc respexit, ubi ait: Quid nunc ergo Johannem, Macariumque commemorem, aliosque complures, quorum conversatio aum in desertis est, in coelis facta est? Siquidem, observante Rosweydo in notis ad Eucherium pag. 45. hic liber tunc ferme in manibus erat. Johannes occurrit in cap. I. Nec de alio Sidonius loquitur carm. XVI. v. 99.

Qua nunc Elias, nunc te jubet ire Johannes,
[Col. 0250C] Nunc duo Macarii, nunc et Paphnutius heres,
Nunc Or, nunc Ammon

Hi omnes in Rufini libro memorantur. Ad haec in Martyrologio Romano die 28. Martii, quae de Sancto Joanne Eremita leguntur, ex Rufino manarunt. Rosweydus prolegomeno v. pag 29. Rufino quoque transcribit librum III. de Vitis Patrum superiori subjunctum, quem editi Hieronymo adjudicant. Fatetur tamen vir probus et doctus nihil subsidii ad auctorem indagandum ex codicibus Mss. sibi suppetere praeter similitudinem stili, et quandam allusionem inter haec verba prologi libri II. Ut dubitari non debeat, eorum meritis adhuc stare mundum, et haec initio prologi libri III. Vere mundum quis dubitet meritis stare Sanctorum. Vossius Rosweydum sequutus, de Historicis latinis lib. II. cap. XI. hunc posteriorem librum Rufino et ipse tribuens, id ex dictione cognosci pronunciat. Sed aliis forsan aliter judicare facile est. Hoc tamen agere supervacaneum, dum illa [Col. 0250D] ipsa per Rosweydum detecta allusio ostendit, posteriorem hunc librum serius concinnatum. Liber II. omnino unus, perfectus et absolutus, complectitur totum Itinerarium Sancti Petronii per Aegyptii solitudines. Hunc unum innuunt Hieronymi verba in epistola ad Ctesiphontem: LIBRUM (non libros) scripsit quasi de monachis. Quos ibi nominat, sunt omnes in hoc libro II. Nemo in tertio. Rosweydus in notis pag. 534. observat, prologum hujus libri III ex Palladii prooemiis derivatum. Atque hoc ipso manifestum fit, post Palladii historiam prodiisse, sive post A. D. 420, atque adeo post Rufinum, jampridem extinctum. Tillemontius, in Vita Sancti Hieronymi Art. 125. tomo XII. pag. 306 ad evincendum, hunc librum III. longo tempore post Rufinum fuisse edolatum, hoc unum sufficere ait, quod cap. CLXIII. pag. 524. Sancti Arsenii obitum memoret, quem ante A. D, 443. statui non posse docet in ejus Vita tom. [Col. 0251A] XIV. Art. 10. pag. 697. Ergo hic liber ad Rufinum nequaquam pertinet.

CAPUT XIV.

I. Rufinus commentarium scribit in Symbolum Apostolorum. Breviter in eo contenta recensentur. II. Testimonia tam Veterum, quam Recentiorum adducuntur. III. Hujus Commentarii variae editiones.

I. Gennadius in Catalogo cap. XVII. ceteris Rufini lucubrationibus, proprio labore, immo gratia Dei et dono confectis, Symboli explicationem adnumerat, de qua tam magnificum testimonium circumferri testatur, ut in ejus comparatione alii nec exposuisse credantur. Argumento est. quod majores nostri aliquando Cypriani martyris opus, aliquando Hieronymi existimaverint: utrumque perporam sane vel uno teste Gennadio. Laurentius quidam incertae Sedis episcopus, quem Rufinus in ipso statim limine vocat fidelissimum Papam, et cujus erga scripturas divinas [Col. 0251B] amorem et studium alibi laudat, Christi Sacramentorum interposita rel gione, per literas Rufinum adstrinxerat, ut aliquid de fide secundum Symboli traditionem, rationemque componeret. Suspicor, hunc Laurentium unum fuisse ex episcopis metropoli Aquilejensi attributis, puta Concordiae, Rufini patriae: cujus sedes vacat apud Ughellum ante saeculum sextum. Rufinus certe quotiescumque Aquilejensis Ecclesiae disciplinam adducit, multitudinis numero usurpato, eam Laurentii perinde ac suam facere videtur. Rufini verbis hoc doceo: Duo isti sermones in Ecclesiae Romanae Symbolo habentur. Constat apud NOS additos, haereseos caussa Sabellii, illius profecto quae a NOSTRIS Patripassiana appellatur. Et mox: Ut ergo excluderetur talis impietas de Patre, videntur haec addidisse MAJORES NOSTRI, hoc est Rufini et Laurentii, si bene auguror. Alibi ait: Et ideo satis caute Ecclesia NOSTRA Fidem Symboli docet. Haec enim semper ad unum Rufinum referri, vix puto, sed ad eum etiam, quem alloquitur, Laurentium episcopum. Jam ad propositum [Col. 0251C] redeamus. Itaque Rufinus praemissa excusatione, qua singularem suam modestiam patefacit, opus ipsum adgreditur. Tamen nec idoneus ad scribendum haberi vult, nec ignarus, quam non sit absque periculo multorum jud ciis ingenium tenue et exile committere: quibus verbis fortasse invidiam sibi nuper ab Hieronymi necessariis conflatam designat. Sed fretus Laurentii Episcopi precibus, quibus apud Deum petitionis impositae necessitatem juvari postulat, obedientiae magis reverentia, quam ingenii praesumptione se dicere tentaturum affirmat, quae quidem non tam perfectorum exercitiis digna videantur, quam quae ad parvulorum in Christo et incipientium, librentur, auditum. Nonnullos ex ecclesiasticis Tractatoribus aliqua de Symbolo pie et breviter edidisse testatur, et Photinum etiam Sirmiensem Episcopum. Hunc tamen, non, ut rationem verae Fidei audientibus explanaret, sed ut simpliciter dicta ad argumentum haeretici dogmatis traheret. Se vero ait Symboli simplicitatem [Col. 0251D] verbis Apostoli enarraturum, vel quae omissa videntur a prioribus adimpleturum. Symbolum Fidei, ut normam futurae praedicationis, et regulam credentibus dandam, confectum ait ab Apostolis in uno positis et Spiritu Sancto repletis: qua in re ad universalem omnium Ecclesiarum traditionem appellat: haec traditio Ecclesiis data est. Tradunt majores nostri . Dupinum in tomo V. Bibliothecae quinto saeculo primum et solum Rufinum Apostolos symboli auctores fecisse affirmantem, hinc spissi erroris jure arguit Matthaeus Petitdierius in Animadversionibus tom. I pag. 96. Symbolum Graece, Latine collatio, indicium, vel signum, Rufino est, quoniam Apostoli in unum contulerunt quod unusquisque sensit, et quia istud indicium non scribi chartulis aut membranis, sed requiri credentium cordibus tradiderunt, per quod agnosceretur is, qui Christum vere, secundum Apostolorum regulas praedicaret tunc maxime, dum multi ex circumeuntibus Judaeis simulabant se esse Apostolos Christi, et lucri alicujus [Col. 0252A] vel ventris gratia ad praedicandum proficiscebantur, nominantes quidem Christum, sed non integris traditionum lineis nunciantes. Id exemplo a militia petito illustrat, ubi Symbolo vel tessera socius ab hoste distinguitur. Hoc Symbolum Apostolicae Fidei, quod verbum breviatum, et brevialem sermonem vocat, cum Aquileiensi commissum expandam, quoniam Rufinus utrumque committens pariter explicat.

I. Symbolum Apostolicum vetus.

Credo in Deum Patrem omnipotentem, et in Christum Jesum, unicum ejus Filium Dominum nostrum qui natus est de Spiritu Sancto ex Maria Virgine, [Col. 0252B] crucifixus sub Pontio Pilato, et sepultus descendit ad inferna. Tertia die resurrexit a mortuis. Ascendit ad Coelos. Sedet ad dexteram Patris. Inde venturus est judicare vivos et mortuos. Et in Spiritu Sancto. Sanctam Ecclesiam; Remissionem peccatorum; Carnis resurrectionem.

II. Symbolum Aquilejense.

Credo in Deo Patre omnipotente, invisibili et impossibili, et in Christo Jesu unico Filio ejus Domino nostro, qui natus est de Spiritu Sancto ex Maria Virgine, crucifixus [Col. 0252B] sub Pontio Pilato, et sepultus descendit ad inferna. Tertia die resurrexit a mortuis. Ascendit ad Coelos. Sedet ad dexteram Patris. Inde venturus est judicare vivos et mortuos. Et in Spiritu Sancto. Sanctam Ecclesiam. Remissionem peccatorum. HUJUS carnis resurrectionem.

Hactenus utrumque Symbolum, paulo accuratius quam in tabula quatuor veterum Symbolorum ante primum tomum Bibliothecae Dapintanae. In editionem Lugdunensem vox Catholicam post Ecclesiam irrepsit. Nam abest a ceteris editionibus, neque a Rufino explicatur. Idem interpres Rufinus singulos articulos contra haereticos et paganos tanta reconditae et sincerioris doctrinae copia et excellentia exponit, ut [Col. 0252C] nihil doctore et theologo Christiano dignius excogitari possit. Observat, in diversis Ecclesiis aliqua primis verbis Credo in Deo Patre omnipotente, adjecta inveniri. In Ecclesia tamen (inquit) urbis Romae hoc non deprehenditur factum, quod ego propterea esse arbitror, quod neque haeresis ulla ibi sumsit exordium, et mos inibi servatur antiquus, eos, qui gratiam baptismi suscepturi sunt, publice, idest Fidelium populo audiente, Symbolum reddere. Hinc publicus auditus adjectionem nullam admittebat. Contra in ceteris locis propter nonnullos haereticos addita quaedam videri, per quae novellae doctrinae sensus crederetur excludi: quibus statim ista subnectit: Nos tamen illum ordinem sequimur, quem in Aquilejensi Ecclesia lavacri gratia suscepimus. Vel hoc unum primos hujus opusculi editionis auctores monere debuisset, ne illud Cypriano, nec Hieronymo adscriberent, quorum neuter in Aquilejensi Ecclesia lavacri gratiam suscepit. Suum illum ordinem Aquilejensis Ecclesiae ita explicat. [Col. 0252D] His (Patrem omnipotentem) additur: Invisibilem et impassibilem. Sciendum quod duo isti sermones in Ecclesiae Romanae Symbolo non habentur. Constat autem apud nos additos haereseos caussa Sabellii, illius profecto, quae a nostris Patripassiana appellatur, idest, quae et Patrem ipsum vel ex Virgine natum dicit, et visibilem factum esse, vel passum affirmat in carne. Ut ergo excluderetur talis impietas, de Patre videntur haec addidisse Majores, et invisibilem Patrem atque impassibilem dixisse. Constat enim Filium, non Patrem incarnatum et ex carne natum, et ex nativitate carnis Filium visibilem et passibilem factum. Orientales Ecclesias pene omnes in primis articulis tradere animadvertit: Credo in unum Deum Patrem omnipotentem, et in Christum Jesum, unicum Filium ejus, Dominum nostrum. Scilicet non numero unum, sed universitate: qui propterea unus dicitur, quod alius non sit. Quid Dei, quid Patris vocabula indicent, paucis exponit; Divinae generationis Filii [Col. 0253A] a Patre, mysterium ineffabile enarrat, Deum tamen credendum Patrem unici Filii Dei Domini nostri, non discutiendum esse, pronunciat. Postquam multa de Filio Dei unico, de Trinitate, deque Virgine matre dixisset, contra Paganorum obtrectationes insurgit, nos irridentium, quando audiunt praedicari Virginis partum, quibus ubi secundum sensum eorum respondit, haec subdit: Nihil ibi ducas impossibile, ubi aderat virtus Altissimi. Nihil de humana fragilitate cogites, ubi plenitudo inerat divinitatis. Notat, in Ecclesiae Romanae et Orientalium Symbolo non haberi articulum, descendit ad inferna, vim tamen verbi eandem esse in eo quod sepultus dicitur. Hunc articulum, et subsequentem, tertia die resurrexit a mortuis, divinis scripturis fuse et doctissime explanat. Quod dicitur judicare vivos et mortuos, non ideo dictum ait, quod alii vivi, alii mortui ad judicium veniant, sed quod animas simul judicabit et corpora, in quibus vivos animas, mortuos corpora nominavit. In Spiritus Sancti commemoratione adimpleri docet mysterium [Col. 0253B] Trinitatis. Distinctionem personarum paucis complectitur, inque illis vocabulis, ubi de divinitate ordinatur Fides, IN Deo Patre dici, et IN Christo Filio ejus, et IN Spiritu Sancto. In ceteris, ubi non de divinitate, sed de creaturis, et de mysteriis sermo est, IN praepositionem non addi, ut dicatur IN Sancta Ecclesia, sed Sanctam Ecclesiam credendam esse, non ut Deum, sed, ut Ecclesiam Deo congregatam. Et remissionem, non IN remissionem peccatorum: et resurrectionem, non IN resurrectionem carnis. Quare hac praepositione IN, creatorem a creaturis secerni, divina separari ab humanis. Hic ex occasione Scripturarum volumina enumerat, quae secundum majorum traditionem per Spiritum Sanctum inspirata, creduntur, et Ecclesiis Christi tradita. Id se praestare ait evidenti numero, sicut ex Patrum monumentis accepimus. Hos libros in duas classes dividit, in Canonicos et Ecclesiasticos, a me hic dispositos.

CLASSIS I. Libri Canonici.

[Col. 0253C]

I. Veteris Testamenti.

  • 1. Genesis.

  • 2. Exodus.

  • 3. Leviticus.

  • 4. Numerus.

  • 5. Deuteronomium.

  • 6. Jesus Nave.

  • 7. Judicum simul cum Ruth.

  • 8. Regnorum libri IV. quos Hebraei duos numerant.

  • 9. Paralipomenon, alias liber Dierum.

  • 10. Esdrae libri II.

  • 11. Esther.

  • 12. Esaias.

  • 13. Hieremias.

  • 14. Ezechiel.

  • [Col. 0253D] 15. Daniel.

  • 16. Duodecim Prophetarum liber unus.

  • 17. Job.

  • 18. Psalmi David.

  • 19. Proverbia.

  • 20. Ecclesiastes. Salomonis.

  • 21. Canticurom.

II. Novi Testamenti.

  • 1. Matthaei.

  • 2. Marci.

  • 3. Lucae. Evangelia IV.

  • 4. Johannis.

  • 5. Lucae Actus Apostolorum.

  • 6. Pauli Epistolae XIV.

  • 7. Petri Epistolae II.

  • 8. Jacobi una.

  • 9. Judae una.

  • [Col. 0254A] 10. Johannis tres.

  • 11. Johannis Apocalypsis.

Rufinus hunc indiculum Scripturarum ita concludit: Haec sunt, quae Patres intra canonem concluserunt, et ex quibus Fidei nostrae assertiones constare voluerunt. Sciendum tamen est, quod et alii libri sunt Canonici, sed Ecclesiastici a majoribus appellati. Hi vero subsequentes sunt.

CLASSIS II. Libri Ecclesiastici.

I. Veteris Testamenti.

  • 1. Sapientia Salomonis.

  • 2. Sapientia Sirach, sive Ecclesiasticus.

  • 3. Tobias.

  • 4. Judith.

  • 5. Maccabaeorum libri.

II. Novi Testamenti.

[Col. 0254B]

  • 1. Libellus, qui dicitur Pastoris sive Hermae.

  • 2. Alter, qui appellatur Duae viae vel Judicium Petri.

Ita hos duos libros postremos cum doctissimo Cotelerio in Judicio de Hermae Pastore pag. 73. distinguendos putamus. In editione Barrei Hermes pro Hermae perperam legitur. Rufinus scribit, majores nostros haec legi quidem in Ecclesiis voluisse, non tamen proferri ad auctoritatem ex his, Fidei, confirmandam. Ceterum ipse in hoc catalogo concinnando sequutus est canonem Hebraeorum, quod et alios ex patribus antea fecisse compertum est. Nihilominus aevo ipso Rufini divina hujus secundae Classis librorum Veteris Testamenti auctoritas ab universa Ecclesia agnita et recepta est. Nam Concilium III. Carthaginense canone 47. codex Ecclesiae Africanae cap. XXIV. Innocentius I. epist. II. ad Exsuperium Tolosatem, et Augustinus lib. II. de Doctrina Christiana [Col. 0254C] cap. VIII. §. 13. demto Pastore et Judicio Petri, hos omnes inter libros canonicos recensuerunt. Hinc refutatur Andreas Rivetus, qui in Pseudocritico lib. II. cap. XV. postquam Rufini opus, omnium consensu eruditum et lectu dignissimum, appellasset, statim addidit: nisi quod Papistis displicet in eo, quod cum Hieronymo diligenter libros canonicos a non canonicis discriminat. Sed eodem aevo Ecclesiae auctoritas rectius eos discriminavit: quod haereticis et Riveto nequaquam placet. Notandum tamen a Rufino Epistolam ad Hebraeos inter XIV. canonicas Paulo tribui, alias tredecim solae essent. Ceteras Scripturas, duabus istis classibus praetermissas, inter apocryphas Rufinus ait momerari, quas in Ecclesiis legi noluerunt. Dici Sanctam Ecclesiam. quae Fidem Christi integram servat, et non habet maculam aut rugam, ut distinguatur ab Ecclesiis haereticorum, quae non sunt sine macula et ruga perfidiae. Subinde haereticorum licet non omnium, qui hujusmodi ecclesias [Col. 0254D] non Sanctas congregaverunt, seriem ita subnectit.

  • 1. Marcion.

  • 2. Valentinus.

  • 3. Ebion.

  • 4. Manichaeus.

  • 5. Paulus Samosatenus.

  • 6. Photinus.

  • 7. Arius.

  • 8. Eunomius.

  • 9. Donatus.

  • 10. Novatus.

In exponendo articulo, qui ad carnis resurrectionem attinet Rufinus multus est contra Valentinianos, Manichaeos, et Infideles, fortasse etiam contra objectiones sibi ab Hieronymo (quem tamen nequaquam nominat) de hoc eodem articulo impactas. Quod enim libro II. Apologiae de singulari disciplina Ecclesiae Aquilejensis pro se jam dixerat, hoc iterum [Col. 0255A] dicit, nempe in articulo de carnis resurrectione, ab Ecclesia illa sua addi pronomen hujus, ut veram, naturalem, humanam, et propriam carnem induendam ostendat: ideo, inquit, satis caute Ecclesia nostra (Aquilejensis) Fidem Symboli docet, quae in eo, quod a ceteris traditur, carnis resurrectionem, uno addito pronomine, tradidit HUJUS carnis resurrectionem. HUJUS sine dubio, quam habet is, qui profitetur, signaculo crucis fronti imposito, quo sciat unusquisque Fidelium carnem suam, si mundam servaverit a peccato, futuram esse vas honoris, utile Domino, ad omne opus bonum paratum. Deinde post pauca, quae commonitionis tantummodo gratia ab se dici ait, fatetur, hunc articulum ad Fidem suam manifestandam se explicuisse: Haec quidem ad probationem dicta sunt professionis nostrae, atque confitemur in Symbolo HUJUS carnis resurrectionem. Mox brevi et verae pietatis plena, totius explicationis anacephalaeosi subjuncta, operi finem imponit, sine ulla ambage ad rectam fidei normam de articulo vitae aeternae locutus. Hac iis [Col. 0255B] addita, quibus superius haereticorum dogmata Rufinus improbat, ejus Fidem per omnia Catholicam produnt. Nihil sane modestius, nihil sincerius a tanto viro scribi, expectari poterat.

II. Jam audiamus illustre de hoc Rufini opere testimonium ex Cassiano lib. VII. de Incarnatione cap. XXVII. Rufinus quoque, Christianae philosophiae vir, haud contemnenda ecclesiasticorum doctorum portio, ita in expositione Symboli de Domini nativitate testatur: «Filius enim, inquit, Dei nascitur ex Virgine, non principaliter soli carni sociatus, sed anima, inter carnem Deumque mediante, generatus.» Nunquid obscure Deum ex homine natum testificatus est? Quae Cassianus ex Rufino adducit, exstant pag. 177. editionis Barrei. Idem Cassianus cap. XXIV. paucorum sanctorum virorum atque illustrium Sacerdotum dicta se subjuncturum affirmaverat, ut id, inquiens, quod auctoritate testimoniorum sacrorum jam approbavimus, etiam fide praesentis temporis roboremus. Patres [Col. 0255C] vero hi sunt ex Latinis.

  • 1. Hilarius.

  • 2. Ambrosius.

  • 3. Hieronymus.

  • 4. Rufinus.

  • 5. Augustinus.

Postmodum Graecos adducit. Ex recentioribus Jacobus Pamelius huic scripto, ab se inter opera Cypriani edito, primas tribuit, in confirmandis pulcherrime fidei articulis ex utriusque Testamenti prophetis scripturisque. Andreas Saussayus in gloria Sancti Andreae Apostoli lib. II. cap V. pag. 130. Rufinus, ait, Aquilejensis presbyter doctrina sane et eloquentia perillustris, hoc Symbolum ita feliciter interpretatus est, ut ipse Cyprianus putaretur; unde etiamnum luculenta ejus expositio inter Cypriani opera recensetur. Subsequitur Jo. Baptista Cotelerius in Monumentis Ecclesiae Graecae tom. III. pag. 677. notans Justinum Martyrem in Dialogo cum Tryphone, et Cyrillum Hierosolymitanum in Catechesi XIII. perinde ac [Col. 0255D] Rufinum in expositione Symboli pag. 181. editionis Barrei locum Oseae cap. X. v. 6. enarravisse arbitratur ut Herodi adplicandum. Sane Augustinus Touttee, qui novam editionem operum Sancti Cyrilli accuravit, in notis ad eandem Catechesim pag. 186. 193. et 200. inde Rufinum sua sumsisse declarat. Quidni vero sumsisse homo in Graecorum scriptis tandiu versatus, et Cyrilli in primis, quem noverat, cujus etiam Ecclesiae erat presbyter? Generatim quoque eum nominat ubi ait, ecclesiasticos tractatores aliqua de Symbolo pie et breviter edidisse. Breviter enim de Symbolo Cyrillus in Catechesi, quam diximus, aliqua scripserat. Jacobus Usserius in Diatriba de Romanae Ecclesiae Symbolo pag. 7. observat, Venantium Fortunatum in sua explicatione Symboli, Rufinum secutum. Hoc factum, quia Fortunatus lavacri gratiam in Aquilejensi Ecclesia, perinde ac Rufinus, acceperat, ut suo loco ostendam. Gerardus [Col. 0256A] Jo. Vossius lib. VII. de Vitiis Sermonis tom. V. Operum pag. 380. col. 2. in hoc Rufini opere verbum nubor legi notavit, utique ex ore vulgi sumtum. Plautum illo usum, notat in Minerva Franciscus Sanctius lib. III. cap. III. §. 258. pag. 393. edit. III. Perizonii. Idem Vossius lib. VIII. pag. 389. observat quoque a Rufino Actus Apostolicos et Actibus Apostolicis dici, qui alias Acta et Actis dicuntur. Gebhardus Elmenhorstius in notis ad Arnobium quaedam Rufini loca ex hoc eodem opere adducit, Arnobianis conformia ad librum II. pag. 64. editionis Lugduni Batavorum anni 1651.

III. Hujus Expositionis principem editionem puto illam, quam laudavit Johannes Fellus in notis ad appendicem Operum Sancti Cypriani, primum Oxonii e theatro Sheldoniano A. D. 1682. in folio et postmodum Amstelodami et Bremae excusorum. Isti appendici Fellus Rufini expositionem adjunxit, proptereaquod alii quoque adjunxissent. Editio, quam dixi, sub ipsis rei typographicae initiis seorsum prodiit, [Col. 0256B] hoc titulo insignis: Expositio Sancti Hieronymi in Symbolum Apostolorum ad Papam Laurentium. Oxoniae 1468. in 4 o . absque ullo typographi nomine. Hanc vidit, recensuitque in Annalibus typographicis Michael Mattaire tom. I. pag. 63. ubi ait Th. Barlowium exemplari sua manu hanc notulam addidisse: Rufini est haec Expositio, non Hieronymi. In Ms. codice Vaticano 343. folio 1. idem quoque opus Hieronymi nomen praefert. Haec falsa inscriptio imposuit M. Antonio Sabellico, ut Hieronymum Aquilejae tinctum putaret, ubi se tinctum dicit auctor Expositionis Rufinus. Do verba Sabellici ex libro III. de Antiquitate Aquilejae. Hieronymus autem se baptismatis lavacro Aquilejae insignitum in Symboli Expositione testatur: quo fit, ut vel in ea urbe eum natum confiteamur oporteat, vel certe non procul inde: quippe quem Aquilejensis parochiae, vel ex hoc ipso fuisse, manifeste apparet. Hunc Sabellici errorem, patriae Ecclesiae perhonorificum, nostrates libenter hauserunt, [Col. 0256C] et prae his Candidus in Commentariis libro II. ante finem. Henricus Palladius libro IX. frigide addit: id multos, non inani forsitan argumento sibi persuasisse. At heus viri boni! Hieronymus semel atque iterum manifeste prodit, se Romae, non Aquilejae, Christi vestem albam, in baptismo dari solitam, induisse. Consulatur ejus Epist. XIV. alias LVII. et XVI. alias LVIII. ad Damasum. Mendum tamen istud, cujus fundus exstitit prava inscriptio, quam dixi, Expositionis in Symbolum, mox delevit prima editio prioris voluminis Epistolarum Sancti Hieronymi, biennium post illam Oxoniensem expressa Romae in domo Petri de Maximis juxta campum Florae, praesidentibus magistris Conrado Sweynheim et Arnoldo Pannartz A. D. 1470. in folio. In hoc enim volumine Expositio in Symbolum prostat, non quidem Hieronymo, sed Rufino, legitimo auctori, attributa. Labbeus in Bibliotheca minori, supplemento IX. p. 340. universa Rufini Opera hoc volumine comprehendi perperam credidit, et Caveum pariter [Col. 0256D] secum in errorem traxit, quum tamen nihil ex Rufini scriptis praeter Symboli enarrationem, initio positam, eo volumine comprehendatur. Codex Germanensis in fine operum Sancti Cypriani pag. 198. editionis regiae Baluzii 1726. in folio a Rufino aeque tribuit his verbis. Expositio Symboli Sancti Rufini. Erasmus, qui primus istum Rufini foetum inseruit operibus Sancti Cypriani, Basileae apud Frobenium A. D. 1519. 1525. et 1530. et in officina Hervagiana A. D. 1540. in folio excusis, ita de eo scribit in epistola ad Laurentium Puccium Cardinalem: Symbolum Fidei, quod in evulgatis pariter ac descriptis voluminibus, Cypriani titulum habet, inter opera Divi Hieronymi fertur Rufini nomine. Infra vero in notis post epistolam: Stilus satis arguit, hoc opus non esse Cypriani, et inter opera Hieronymi fertur inscriptum Rufino. Nec abhorret phrasis a phrasi Rufini et inter hujus opera magnifice de Symbolo meminit Gennadius, [Col. 0257A] quod adeo praeclare dicit esse dissertum, ut ceteri ad hunc dixisse videantur. In indice pariter haec leguntur: Symboli expositio non est Cypriani, quod haereticos posteriores enumerat. In Censura operum Origenis editionum Basileensium, ubi Erasmus de Librariis queritur, hoc crimen illis adscribit: Symbolum a Rufino explicatum, in Cypriani nomen transtulerunt; sed ita multis commutatis, ut ipsa res clamitet non casu, sed de industria factum esse. Hoc pacto Erasmus expungit, quae pridem in Declarationibus suis ad censuras Facultatis Parisiensis Cypriani foetum ratus, scripserat tom. IX. Operum editionis primae pag. 701. Optandum, ut in nova editione hujus praestantissimae Explicationis, praeteritae omnes Cypriani, Hieronymi, et Rufini nominibus excusae, cum codicibus Mss. diligenter collatae, emendentur, contextu in capita scisso, ne Symboli articuli, vel sermones, ut vocat Rufinus, indiscriminatim et confuse cum explicatione ipsa coalescant, quemadmodum in primis editionibus coaluerunt. Paulus Manutius omnium [Col. 0257B] optime distinxit in sua editione Romana operum Sancti Cypriani anni 1563. in folio pag. 381. Singuli enim articuli separatim dispositi, et ante singulas enarrationis partes diverso charactere in medio paginae expressi, legentium oculis offerri debent. Editionibus jam adductis subsequentes accedant. Lugdunensis apud Sebastianum Gryphium cum operibus Sancti Cypriani A. D. 1537. in 8 o . tom. II. pag. 154. Jacobi Pamelii cum iisdem operibus, Antuerpiae per Jo. Stelsium 1568. in fol. Mariani Victorii cum operibus Sancti Hieronymi. Romae in aedibus Populi Romani A. D. 1576. tomo IX. pag. 108. Denique Renatus Laurentius Barreus eandem Symboli Explicationem cum aliis Rufini operibus vulgavit Parisiis apud Michaelem Sonnium A. D. 1580. pag. 169.

CAPUT XV.

I. Anatolii Alexandrini canon paschalis a Rufino latine conversus. II. Ejus Epistolae omnes deperditae. III. [Col. 0257C] Aliqua e Latino in Graecum sermonem transtulit.

I. Aegidius Bucherius in Commentario de Doctrina temporum pag. 439. e veteri codice Ms. primus in lucem edidit Anatolii Alexandrini Laodicensis episcopi Canonem paschalem, cujus versionem Latinam Rufino aeque omnes adscribere ait pag. 450. scilicet tanquam Eusebianae ejus Historiae adjungendum. Rufinus enim Eusebianam Historiam latine vertit atque etiam interpolavit. Adi Jacobum Usserium in Syntagmate de LXX. Interpretibus cap. V. pag. 50. ubi ex lib. VI. cap. XIII. locum interpolatum adducit. Eusebius enim Canonem hunc decemnovennalem laudat lib. VII. Hist. cap. XXVI. et Beda initio Epistolae de Aequinoctio, quam emendatiorem edidit Petrus Franciscus Chiffletius in Dissertatione de Beda cap. III. Laudat etiam cap. IV. et XXXIII. de Ratione temporum, deinde Colmannus Scotorum Episcopus apud eundem Bedam lib. III. Histor. Ecclesiasticae [Col. 0257D] gentis Anglorum cap. XXV. Jo. Georgius Herwartus in Nova Chronologia cap. CCXXXVI. Canonis hujus Anatoliani initium a vulgari anno Christi 277. Probi Imperatoris secundo, deducit; at vero Bucherius ab anno antecedente 276. deducendum esse contendit.

II. Atque haec dicta sint de Rufini sinceris et genuinis operibus, quae nobis supersunt. Nam Epistolas ad timorem Dei exhortatorias multas in Gennadiani Catalogi capite VII. memoratas, post generale tot saeculorum silentium, alicubi inter blattas et tineas etiamnum delitescere, vix sperari posse censemus. Inter has, inquit Gennadius, praeeminent illae quas ad Probam dedit. Haec est Anicia Falconia Proba, Sexti Petronii Probi uxor, super omnes Imperii Romani feminas genere perinde ac virtute clarissima, ad quam scribit Jo. Chrysostomus Epist. 168. quamque Hieronymus Epist. XCVII. alias VIII. [Col. 0258A] de servanda Virginitate ad Demetriadem Virginem Julianae filiam, et Probae neptem, miris et magnis laudibus extollit, quarum laciniam hic assuam: Proba illa, inquit, omnium dignitatum, et cunctae nobilitatis in Orbe Romano nomen illustrius: cujus Sanctitas, et in universos effusa bonitas etiam apud Barbaros venerabilis fuit, quam trium liberorum Probini, Olybrii, et Probi non fatigarunt ordinarii consulatus: et quum, incensis direptisque omnibus, in Urbe captivitas sit, nunc habitas venundare dicitur possessiones, et facere sibi amicos de iniquo Mammona, qui se recipiant in aeterna tabernacula, ut erubescat omnis Ecclesiastici ministerii gradus, et cassa nomina monachorum emere praedia, tanta nobilitate vendente. Haec scribebat Hieronymus A. D. 414. post Urbem jampridem ab Alarico direptam, adeoque post Rufini obitum, ut infra dicemus. Rufinus ergo tantae heroidis necessitudine claruit, perinde ac Johannes Chrysostomus, et Hieronymus, sanctissimi viri. De Proba insuper aliqua dixi in Antiquitatibus Hortae lib. II. [Col. 0258B] cap. IV. §. 3.

III. Hieronymus lib. III. Apologiae pag. 468. Rufinum his verbis alloquitur: tu etiam Latinos libros in Graecum vertis: nobis dare nostris externa prohibebis? Quos libros e Latino in Graecum sermonem Rufinus verterit, ignoramus. Hoc tamen satis refellit Humfredum Hodium, qui lib. I. de Bibliorum textibus originalibus cap. IX. §. 3. pag. 51. constare ait, Rufinum Graecarum literarum non fuisse valde peritum, nec intellexisse quid τοῦ πάνυ significaret, Rufinum scilicet, qui ad triginta annos inter Graecos versatus doctissimos, inde maxima parte Graecorum bibliothecam Latinis exhibuit, ut ait Gennadius in Catalogo cap. XVII.

CAPUT XVI.

I. An Rufinus Flavii Josephi operum Latinus interpres. II. Varia de Josephi antiquissimo codice Mediolanensi. III. Num Hieronymus et Ambrosius [Col. 0258C] Josephum Latine converterint. Egesippus est Josephus de Bello Judaico ab Ambrosio Latine contractus. IV. Friderici Gronovii collatio inter phrases Ambrosii, et Egesippi adprobata et defensa. V. Josephi versio Rufino abjudicatur.

I. Ad lucubrationes alienas, Rufino adscriptas, devenio. Principem locum obtinent Flavii Josephi Opera omnia, quorum e Graeco in Latinum sermonem antiqua translatio, vulgo Rufinum auctorem praefert. De hoc minime dubitat Philippus Labbeus in notis ad Catalogum Bellarmini tom. II. pag. 308. et post eum Ludovicus Dupinus tom. III. Bibliothecae. Hinc Rufinus, ut certus, nec dubius Josephi interpres, non raro ab imperiosis criticis Erasmo, Scaligero, Casaubono, aliisque immaniter vapulat. Mitior tamen et cautior est Caspar Barthius in Adversariis lib. XLIV. cap. XXIII. in fine, ubi anceps haeret, num in Josepho Rufinum agnoscat. In Commentario ad Claudianum pag. 1105. Interpres, inquit, [Col. 0258D] Josephi, nec Rufini nomen ubique ferens, nec illo in multis indignus. Vossius lib. II. de Historicis Latinis cap. XI. de Rufino loquens, haec memoriae mandavit: Inter alia, quae Gennadius et ex eo Honorius commemorat, Clementis Romani Recognitiones et Flavium Josephum Latine transtulit. De Clementis Recognitionibus post Gennadii testimonium non est cur dubitemus. De Josepho tamen Gennadius et Honorius omnino silent, speciatim saltem, nisi generatim loqui dicamus, ubi Gennadius ait, Rufinum maxima parte Graecorum bibliothecas Latinis exhibuisse. Hoc tamen generatim dictum, mox singulari enumeratione ita explicat: Basilii scilicet, et quae subsequuntur, Josephi nomine haud reticendo, si in illis fuisset. Ex veteribus, qui loquatur, unicus est Cassiodorus, ineuntis sexti saeculi scriptor: testis ipse quidem satis locuples, modo perspicuis disertisque verbis Rufinum Josephi interpretem faceret. Atqui anceps omnino [Col. 0259A] est Cassiodorus; deque libris septem captivitatis sive belli Judaici tantum loquitur, non de aliis Antiquitatum Judaicarum, quos se ab amicis magno labore in libros XXII. Latine vertendos curasse ait, quum nondum a quoquam latine versi fuissent. Verba ejus de septem, quos dixi, libris, haec sunt cap. XVII. de Institutione divinarum literarum: Qui etiam (Josephus) et alios septem libros captivitatis Judaicae mirabili nitore conscripsit. Quorum translationem alii Hieronymo, alii Ambrosio, alii deputant RUFINO: quae dum talibus adscribitur, omnino dictionis eximiae merita declarantur. Haec produnt, quo loco Rufinus haberetur. Caussas, cur ea translatio singulis adscripta fuerit, investigemus. Et primo quidem, quod Rufinum spectat, ipse ob tot alias suas translationes in ore omnium versabatur. Quare Josephi quoque translatio illi adscribi facile potuit.

II. Jamdudum rumor increbuit, in Bibliotheca Ambrosiana ipsum Rufini autographum, vel saltem apographum longe antiquissimum in cortice Aegyptio [Col. 0259B] descriptum servari. Primus, quem reperi ejus meminisse initio saeculi XVI. est Ponticus Virunius in Vita Emanuelis Chrysolorae ante suas in ejus Erotemata a Guarino contracta, Declarationes tumultuarias, quas vocat, Ferrariae editas apud Johannem Mazochum A. D. 1509. in 8 o . Ponticum de hac Josephini codicis translatione mirifice judicantem praestat audire. Nam et circa A. D. 350. et ab Hieronymo descriptam affirmat. Verba ejus haec sunt: Exstat Divi Hieronymi, et propria manu, originalis liber Rufini, in Divi Ambrosii Mediolani, in capsa plumbi, pejor (nempe male habitus si bene auguror) qui in papyris vel characteribus Langobardorum antiquis. Anni sunt mille et centum et quinquaginta vel circa, ut ego, qui non ignarus illarum formarum, multas paginas volverim, antequam aliquid cognoscere potuissem. Sic Ponticus Virunius: de quo homine, deque ejus scriptis quamplurimis, non pauca a me adnotata prodierunt in Diario Literatorum Italiae tom. XXIV. pag. [Col. 0259C] 245. Nempe, Virunio judice, Hieronymus medio saeculo IV. characteres adhibuit, qui tamen saeculo VI. apud nos primum visi. Quippe tunc Langobardi Italiam ingressi sunt. Sed Pontico credenda haec relinquamus, qui et Ravennae vidisse se ait tabulas papyraceas sub Hadriano Augusto confectas. Neque haec dixisse contentus, testatur, tunc recens ( nuper ) Corcyrenses, seu Phaeaces, privilegium duum millium annoram literis aureis conscriptum, cum propria manu Alexandri Magni, Venetiis depromsisse. Cui et Senatores caput denudarunt, et majora concesserunt. Fuit Ponticus certe vir perinsignis, divinationibus tamen suis mirifice indulgens, quique proprii ingenii deliriis se facile abripi sineret. Hujusmodi homines nunquam desunt. Petrus Paullus Boscha libro I. de Origine et statu Bibliothecae Ambrosianae pag. 10. codicem illum Mediolanensem non Hieronymi, sed Rufini manu ab hinc annos mille et trecentos scriptum narrat: qua in aetate adsignanda Virunio proxime accedit. Ad haec ex Jo. Petro Puricello in Dissertatione [Col. 0259D] Nazariana cap. LXIV. §. 35. pag. 372. ab Attila post Aquilejam eversam, autographum ad Insubres perlatum, conjectura non futili arbitrari se ait. Benesit tam secure et feliciter divinantibus! Jo. Mabillonius, qui codicem contrectavit, vir in dijudicandis hujusmodi cimeliis opido sagax, et peritus quam maxime, in Museo Italico tom. I. pag. 12. scriptum testatur ante annos mille et centum, haud multo post Rufini aetatem: cui et ipse librum adsignat, quo ait contineri aliquot libros Flavii Josephi de Antiquitatibus Judaicis, Rufino interprete. De literarum forma sic censet: Scriptura codicis non quadrata, sed minutior est, qualis aevo Justiniani obtinebat, formae fere similis ei quam ex charta Ravennensi retulimus in libro V. de re diplomatica. Sic Mabillonius. Sunt vero fragmenta librorum VI. VII. VIII. IX. et X. de Antiquitatibus Judaicis, ab imperito compactore male disposita. Vir summus codicem cum [Col. 0260A] edita Josephi versione conferre non potuit, quod ea non praesto esset. Hoc non factum dolet Caveus in Rufino A. D. 390. Sed ego certior factus sum, codicem ab editis non discrepare; in quo praeterea nusquam Rufini nomen apparet. Cur autem appareat, si Rufini non est? Librorum de Bello Judaico Rufinum ab nonnullis interpretem putari, ait Cassiodorus; non tamen horumce librorum de Antiquitatibus Judaicis. Hos enim Senator testatur, se ab amicis vertendos curasse, quod Graece tantum legerentur. Cassiodori verba ex eodem, quod superius adduxi, capite XVII. de Institutione divinarum literarum, huc adfero: Hunc tamen (Josephum de Antiquitatibus Judaicis) ab AMICIS NOSTRIS, quoniam est subtilis nimis et multiplex, magno labore in libris XXII. converti fecimus in Latinum. Hi amici, quorum opera in Graecorum scriptis Latio donandis Cassiodorus utebatur, quinam fuerint, videamus. In Institutione jam adducta tres tantum ab eo nominari comperio. Hi sunt:

[Col. 0260B] 1. Epiphanius Scholasticus, qui codicem encyclium pro defensione Concilii Chalcedonensis, Cassiodoro flagitante, Latinum fecit, ex laudata Institutione cap. XVII. quem, inquit, codicem a viro disertissimo Epiphanio fecimus in La inum de Graeco sermone converti. Exstat in Conciliis Labbei tom. IV. pag. 891. cujus emendationes vulgavit Baluzius in nova Collectione Conciliorum pag. 1400. Didymi etiam Expositiones Salomonis Proverbiorum, et VII. Canonicarum Epistolarum sibi ab Epiphanio fuisse translatas, Cassiodorus prodit cap. V. et VIII. Ad haec Epiphanius Sozomeni, Socratis, et Theodoriti Historias convertit, inque XII. libros distribuit: quibus in compendium redactis, Senator suam Tripartitam conflavit. Hujus praefationem consule.

2. Bellator presbyter, Origenis Homilias in Esdram Latio donavit, rogatu pariter Cassiodori, hoc eodem teste cap. VII.

3. Mutianus Joan. Chrysostomi Homilias XXXIV. [Col. 0260C] in epistolam ad Hebraeos latinas fecit, Cassiodoro item obsequuturus, quem vide hoc testantem cap. VIII.

Hos ergo amicos tres, non alios, in convertendis Josephi Antiquitatibus Judaicis Cassiodorus adhibuit, praeque ceteris fortassis, ut ego arbitror, omnium principem Epiphanium, cui alias ea translatio interdum tribuitur, licet illam Cassiodorus ei nominatim non tribuat. Quare nullo modo ambigi potest, quin codex Ambrosianus, ipsa aetate Cassiodori, Justiniano imperante, Latine exaratus, ab amicis Cassiodori prodierit. Mirum est, viros doctos hactenus in contrariam sententiam uno agmine ivisse. Nam praeter jam adductos, Renatus Laurentius de la Barre in praefatione ad opuscula Rufini, de eo sic scribit: Josephi etiam Latinam fecit historiam, cujus exemplar asservatur Mediolani in aede Sancti Ambrosii, Langobardicis scriptum literis. His conformia habet Johannes Henricus Hottingerus in Bibliothecario cap II. §. 3. pag. 33. et Hieronymus Welschius in epistola ad Bosium post Reinesianas pag. 470. Rufinum de compacto [Col. 0260D] Ambrosiani codicis auctorem facientes, quem tamen nihil de Josephi operibus in Latinum vertisse palam est.

III. Sed cur, inquies, librorum VII de Bello Judaico Latina translatio, ad Hieronymum interpretem, quod ait Senator, pertinere aliquando credita est? Caussam accipe. Hieronymus in epist. LII. alias XXVIII. (Nunc LXI.) ad Lucinium Baeticum scripta, haec habet: Porro Josephi libros, et Sanctorum Papiae et Polycarpi volumina falsus ad te rumor pertulit, a me translata, quia necocii mei, nec virium est, tantas res eadem in alteram linguam exprimere venustate. Haec Hieronymus. Postmodum viro magno aliquid ocii et virium ad Josephum transferendum suppetiisse existimatum: quod tamen suppetiit nunquam. De Ambrosio aliter disserendum. Exstant libri V. Latini de Bello Judaico, seu de Gestis Judaeorum, qui etiam de Urbis Hierosolymitanae excidio propterea inscribuntur, [Col. 0261A] quod inde a Maccabaeis ad Hierosolymae urbis et templi ruinam sub T. Vespasiano Augusto deducantur. Hi libri jamdudum Egesippi, sive Aegesippi, aut Hegesippi conditoris nomen praeferunt: quod recentiores criticos mirifice torsit. Alii enim Egesippum illum putarunt, qui libros V. Historiae Ecclesiasticae sub Aniceto pontifice scripsit circa A. D. 170. teste Eusebio multis in locis, et Hieronymo in Catalogo cap. XXII. Hujus sententiae primus auctor, quem viderim, fuit Guillelmus Pastrengicus Petrarchae necessarius in Originibus rerum fol. 27. Alii Egesippum quemdam genuinum, juniorem tamen, excogitarunt. At postea in ejus aetate adsignanda sibi ungues rodere et caput scalpere coacti sunt. Istius enim Egesippi codex Graecus, unde versio Latina fluxerit, nusquam repertus est. Latinus etiam perinde ac Graecus iste Egesippus, generatim indictus ante saeculum XII. quo Johannes Saresberiensis illius meminit in Policratico libro VI. et VIII. Ad haec junior hic Egesippus aliqua narrat, non tantum [Col. 0261B] saeculo IV. sed etiam X. primum aud ta, si Vossio auscultamus in lib. II. cap. XIV. de Historicis Graecis prope finem. Philippus Cluverius in Commentario de tribus Rheni alveis pag. 71. ab Hegesippo Rhenum bicornem ex Virgilio dici animadvertit, neque eum esse Theodosio Imp. antiquiorem. Ejus aetatem, de qua nemo etiamnum quid certi affirmare potuit, auctore Cluverio, nos designabimus. Hic Egesippus, qui hypobolimaeus est, alicubi incrustatus, et sub corrupti nominis larva delitescens, perquam facile se suamque aetatem criticorum notitiae subduxit. Sed rem aliquando aperiamus. Is est purus putus Josephus de Bello Judaico Latine contractus, is nimirum, quem subobscure a Sancto Ambrosio Mediolanensi transtatum ait Cassiodorus. Hoc membranae non unae, sed multae caeque antiquissimae; hoc sermo, et stilus; hoc ratio, hoc illustrium quorundam in re literaria virorum auctoritas abunde confirmant, Andreas Masius, sacrae antiquitatis peritia excellens, hoc idem [Col. 0261C] olfecit, quantum colligere possumus ex Latini Latinii ad eum dato responso A. D. 1566. tom. II. Epistolarum pag. 119. Lectum enim a Masio Egesippum miratur Latinius, quippe qui eum non magni faceret. Sed eo magis miratur, Masium eo animum induxisse, ut ab Ambrosio latine versum putaret, nisi tamen, inquit, si adolescenti fortasse, nondum ad judicandum apto, ea excidisse velis, quae exercitationis tantum gratia tentasset. Ita est. Ambrosius adolescens, necdum episcopus, istud opus concinnasse dicendus est. Latinius, et ab eo consultus Guillelmus Sirletus ignorabant, in Egesippo Josephum latere: quod alii quoque ante ignoraverant. Angelus Decembrius, domo Vigletano in Insubribus, in Politia literaria, quam dicavit Pio II. Pont. Max. haec habet libro I. parte V. fol. 9. pag. 2. editionis Augustanae apud Henricum Steynerum A. D. 1540. in folio: Ejusdem Historiae (Judaeorum a Josepho scriptae) venerabilis scriptor Aegesippus complectendus. Decembrius primigenium libri auctorem, Egesippum quidem ab Ambrosio tamen [Col. 0261D] Latine translatum putavit. Sic enim ait libro VII. Parte LXXVI. fol. 138. Aegesippus vocabulum Historici Graeci, ex capra et equo compositum: qui de bello Titi cum Judaeis scripsit, a doctore Ambrosio Latine translatus. Decembrio addamus Georgium Cortesium Cardinalem. Hic post epistolas suas pag. 354. quin Aegesippi, interpres fuerit Ambrosius, neutiquam dubitat, sed postea et ipse Aegesippum Ambrosii eundem facit, atque illum, de quo Eusebius et Hieronymus meminerunt. Isaacus Vossius in Appendice ad librum de LXX. Interpretibus pag. 127. Egesippi nomen non ex capra et equo, ut pronunciavit Decembrius, sed ex Josippo ortum animadvertit. Librarii enim Josippi nomen idest Josephi, mutarunt in Igisippi: cujus rei (loquitur Vossius) fidem faciunt membranae nostrae pervetustae, in quibus eraso Josippi nomine, alterum substitutum comparet. Paullus Colomesius eadem refert pag. 685. Operum editionis Fabricii. Alii [Col. 0262A] codices Mss. longe antiquissimi, atque integerrimi, sinceram Vossii membranarum lectionem perperam erasam, restituentes, infra numerabuntur. Ego interim hanc erasionem saeculo XII. antiquiorem vix puto. Etenim Ordericus Vitalis in Historia, quam perduxit ad A. D. 1141. primus omnium occurrit, qui hunc Egesippum laudaverit. Laudavit autem lib. II. pag. 408. Egesippus, inquit, vir sanctus et eruditus, Apostolorum temporibus vicinus, in quinto Commentariorum suorum libro Jacobi Justi meminit. Haec leguntur lib. V editionis Barrei. Eodem aevo Orderici Jo. Saresberiensis cum aliis historicis Egesippum laudavit in Policratico lib. VI cap. XVIII. pag. 318. et lib. VIII. cap. XVIII. et XIX. pag. 552 et 555. Scriptor Anonymus de modo legendi Sacram Scripturam nuper editus ab Edmundo Martene in Thesauro Anecdotorum tom. I. pag. 488. monuit, legendos ex latere Josephum et Egesippum. Henricus Valesius ad Eusebium lib. I. cap. X. observat, in Ecclesiae Parisiensis perantiquo codice Eusebiano, ex Rufini versione, semper [Col. 0262B] Joseppus legi, ubi in Graeco est Ἰώσηπος. Petrus Apollonius Collatinus de Cattaneis Novariensis, Decembrio aequalis, argumento hausto ex Egesippo, excidium Hierosolymitanum carmine heroico descripsit, et in quatuor libros digessit, in quorum secnudo Josipus pro Josepho usurpatur, et dactylo exprimitur. Hactenus dicta undequaque confirmat praestantissimus Mabillonius in Museo Italico tom. I. pag. 14. laudans veterrimum codicem Bibliothecae Ambrosianae, in quo non Egesippi, seu Joseppi liber V. legitur in superiori margine plurium paginarum. Sicut enim Josephus Graece Ἰώσηπος dicitur, ita Joseppus Latine ab interprete dictus est pro Josep. Hinc postea Josepoh, Igisippus, et tandem spurius Egesipus, instar illius vetustioris prodiit. Initio libri II. ejusdem codicis Mediolanensis haec leguntur: Ambrosius episcopus de Graeco transtulit in Latinum. Alium codicem Taurinensem, Mediolanensi conformem, ibidem Mabillonius recenset. Codex coenobii Cremifanensis in [Col. 0262C] Austria apud Fabricium in Bibliotheca Latina tom. III. sic inscribitur: Tractatus Ambrosii episcopi de Historia Josephi captivi, translati ab ipso de Graeco in Latinum. Alium codicem, Egesippi, et Sancti Ambrosii nomina praeferentem, servat Florentiae Bibliotheca Gaddiana, a me contrectatus A. D. 1717. mense Maii. Caveo in Historia literaria A. D. 374. haec eadem Historia vulgati Egesippi laxior est Josephi Latina conversio, in qua pauca exstent, quae in Flavii Josephi Antiquitatibus et Bello Judaico non habeantur. Liberior Josephi de Bello Judaico interpretatio vocatur a Paullo Colomesio pag. 695. Operum. A Francisco Petrarcha in Itinerario Syriaco pag. 562. Operum editionis Basileensis laudatur Egesippus libro III. Historiarum, Josephum secutus. Hortensius Landus Mediolanensis Medicus, plurium voluminum Italicorum et Latinorum auctor ingeniosus et lepidus, in eo, quod Italice Ferulam scriptorum veterum et recentium inscripsit pag. 17. ait, Hegesippum errores Josephi castigavisse. Neuter Josephum in Hegesippo [Col. 0262D] latentem vidit. Notandum est tamen, Ambrosium non tam interpretem Josephi librorum, quam novi operis conditorem fuisse; quippe qui libros septem, in quinque contraxerit, et de suo quaedam addiderit, unde libri aetas educitur. Jure ergo Isaacus Vossius in Appendice nuper adducta refellit Christianum Schoranum, Josephi Antiquitatum Latinam translationem Rufino tribuentem. Jure etiam affirmat versionem Egesippi sive Josippi esse Ambrosii, hocque tam certum esse, quam quod certissimum. Sed errat vir praestans, dum versionem Belli Judaici esse Rufini ex stilo argui arbitratur.

IV. Johannes Fridericus Gronovius Monobiblon observatorum in Scriptoribus Ecclesiasticis vulgavit Daventriae apud Joannem Columbum A. D. 1651. in-12. Vir doctus in hoc opere, stilum Ambrosianum cum Josippiano committit, easdemque phrases ab utroque frequentatas, easdem dictiones et verborum argutias [Col. 0263A] utrique Scriptori in deliciis passim habitas, sexcentis locis utrinque productis, emendatis et illustratis, animadvertit cap. I. VI. XI. XVI. XXI. XXII. XXIII. XXIV. iis praetermissis, quae etsi valde Ambrosio familiaria, quia tamen et aequalibus frequentata, magis aevum quam auctorem coarguere viderentur. Haec tam multa et tam singularia, sibique similia, nec alibi obvia, non duobus, sed uni tantum auctori adscribenda. In duos enim cadere potuisse, nemo qui haec paullum accurate perpenderit, sibi unquam facile persuaserit: quod tamen sibi persuaderi passus est Sebastianus Nanus Tillemontius in Commentariis de Historia ecclesiastica tom. I. pag 541. judicio quidem non suo, sed alieno ductus, auctorum scilicet postremae editionis Operum Sancti Ambrosii, Parisiis excusae apud Jo. Baptistam Coignardum A. D. 1690. in folio. Siquidem viri docti, mihique amicissimi, in praefatione primi voluminis pag. 5. aiunt, comparationem, a Gronovio institutam, fallacem esse, quum ex auctoribus diversissimis, inter se affines [Col. 0263B] loquendi formulas hinc et inde resecare et componere, cuivis promtum sit: nihilque huic operi insit Ambrosiani stili judiciique. Tillemontius suum his calculum addidit, dicendi characterem placidum nimis et lene fluentem ratus, quam ut Ambrosio tribui possit, dictionesque ipsas in multis ejusdem aevi scriptis facile occurrere. Verum haec nimis generatim dicuntur: nec Ambrosii stilus non est placidus, nec lene fluens. Dictiones vero, quas Gronovius corrasit, nusquam spissius, quam apud Ambrosium occurrunt: nec formulae ipsae tam paucae numero sunt, et in quovis scriptore obviae, ut multis adscribi possint; singulares enim et plurimae sunt, unique Ambrosio familiares; praeterea nemini. His visis, Philippus Labbeus, talium et ipse judex aptissimus, in tom. I. de Scriptoribus pag. 420. Gronovii conjecturam non improbabilem judicavit; vel dici debere censuit Pseudoegesippum Ambrosio aequalem, Ambrosii verba et sententias studiosissima aemulatione suffuratum. Nec [Col. 0263C] enim, inquit, ovum ovo similius, quam Ambrosii et Pseudoegesippi locutio sibi similis est. Nos, duorum eam esse, nullo modo concedimus; sed utramque ab ano eodemque ingenio et manu profectam, cum viris egregiis statuimus. Magni operis Bollandiani Scriptores tom. V. Junii pag. 390, 391 et 400. de nostro Egesippo locuti, Gronovii sententiam, post Labbeum, haud obscure amplectuntur. Ludovicus Vives tanto ante in librum XXI. cap. X. Sancti Augustini de Civitate Dei, Ambrosium operi patrem adsignaverat. Adsignat etiam princeps editio Brixiana, hoc lemmate inscripta: Hegesippi, historiographi fidelissimi et inter Christianos disertissimi, Historia de Bello Judaico, sceptri sublatione, Judaeorum dispersione et Hierosolymitano excidio, a divo Ambrosio Mediolanensium Antistite, e Graeca latina facta cum ejusdem anacephalaeosi et tabellis congruentiarum, cum Josephi libris etiam de gestis Maccabaeorum. Brixiae per Antonium Moretum 1500. in folio. Huic succedit editio Parisiensis, cui haec verba inscribuntur. Aegesippi Historia [Col. 0263D] de excidio Hierosolymitano, a Divo Ambrosio Mediolanensi antistite, e Graeca Latina facta. Parisiis in aedibus Ascensionis 1510. in folio. Coloniensis etiam sumtibus Godefridi Hittorpii apud Jo. Soterem A. D. 1530. in folio sic praenotata. Egesippi historiographi inter Scriptores ecclesiasticos vetustissimi, de rebus a Judaeorum Principibus in obsidione fortiter gestis, deque excidio Hierosolymorum, aliarumque civitatum adjacentium libri V. divo Ambrosio Mediolanensi episcopo interprete. Idem Gronovius cap. I. re diligenter expensa, Ambrosium, virum disertum, aetate adolescentiori, aut in exordiis pontificatus sui, opus hoc lusisse arbitratur. Ambrosio tamen, ut hoc opus conderet, nunquam vacasse, aiunt curatores Ambrosianae editionis, et ex iis Tillemontius. Sed hoc nulla ratione aiunt. Nunquid vacare non potuit, dum fuit Consularis Liguriae et Aemiliae? Quasi vero et aliis in magistratu occupatis non vacaverit spissa et hoc [Col. 0264A] majora opera condere. Sed Gronovium audiamus: Ita multa apud utrunque gemina germana reperiuntur, quibus bene exactis vix possis pati, quin unum esse et professorum nomen auctoris sui, et hujus dissimulantis illud, scripti auctorem exclames. Rem plane conficit vir summe doctus ac talium judex certe perspicacissimus Lucas Holstenius in fine Monobibli editionis I. ad se dono missi ab auctore Gronovio, ubi haec manu sua adnotavit: Quae vir doctus primo harum observationum capite erudite disputat de spurio Hegesippi nomine, et de vero ejus His oriae auctore Ambrosio, confirmantur auctoritate antiquissimi codicis M. S. Palatini in Vaticana Bibliotheca, ubi haec operis inscriptio habetur: Incipit tractatus Sancti Ambrosii Episcopi, de Historia Josippi captivi, translata ex Graeco in Latinum. Quocirca expuncto falso Hegesippi nomine, verus operi titulus sic constituendus videtur: Sancti Ambrosii episcopi continuatio Historiae gentis Judaeorum ex Josippo. Ita Holstenius in suo exemplari nunc Bibliothecae Angelicae. Ab Henrico Valesio [Col. 0264B] in notis ad Ammianum lib. XVI. cap. VII. dicitur Josippus ab Sancto Ambrosio versus in Latinum sermonem. His concinit Jo. Pricaeus, vir et ipse doctrinae praestantia conspicuus. Initio enim Egesippi, quem Cornelius Gualtherus ab se illustratum edidit Coloniae apud Maternum Cholinum A. D. 1559. in 8 o . Pricaeus manu sua haec adnotavit: Petrus Scriverius ad Martialem lib. I. epig. 76. Pseudo Hegesippus (qui in vetusto Ms. Glossographo in voce, defoenero, Ambrosius in Hegesippo, citatur) de Bello Judaico et excidio Hierosolymitano lib. I. cap. XXXII. Antonius, inquit, Cleopatrae amori defaeneratus inserviebat, atque addictus ejus libidini famulabatur. Hegesippus hic est supposititius, et infimae plane vetustatis scriptor, qui non contentus verbis Josephi, ut videatur aliquid novi afferre, saepe nobis sincerum vas incrustat: quod magni Scaligeri in Animadversionibus Eusebianis de eo judicium est. Ex Scriverio haec Pricaeus in exemplari Bibliothecae Angelicae, cujus [Col. 0264C] margini notatus etiam inspersit. Veterum codicum Mss. Ambrosii nomen praeferentium, quos appellavi, numerum auget, Cantabrigensis a Carolo Daubuzio laudatus in libro I. de Testimonio Josephi § 11. pag. 16. in quo codice ad finem libri I. perinde ac in Mediolanensi, leguntur haec verba: Beatissimi Ambrosii translatio ex Josepho. Liber primus explicit. Unum Claromontanum, a me supra indicatum, curatores editionis Ambrosianae addiderunt, in quo liber IV. his verbis inscribitur: Sancti Ambrosii episcopi, Dispersionis Judaeorum Flavii Josephi Historiographi capitulum quartum. Alios duos memorat Barthius in Adversariis lib. XXXIV. cap. XI. pag. 1564. ubi tamen ipse, impudentia non parva monachorum, Ambrosium interpretem affictum suopte ingenio arbitratur: quod temere et ridicule dictum est. Cur enim, et cui bono monachi tot codicibus ubique dispersis alienum Ambrosii nomen, non vero aliud, affingere voluissent? Nempe ex illa fama vulgari, de qua loquitur Cassiodorus, si audimus curatores editionis [Col. 0264D] Ambrosianae. Verum si ex illa fama quidquam recte deducitur, Hieronymi etiam, et Rufini aeque ac Ambrosii, nomina, Pseudoegisippi codicibus affingi debuissent. Uterque enim praeter Ambrosium vulgo Josephi interpres creditus apud Senatorem. At Barthius id dixit, quia verum aliquem Egesippum, non spurium, hunc esse putabat, immanibus tamen cumulis, ex Rufini Josepho petitis, interpolatum. Sic censuit lib. XLVI. cap. IV. pagina 2128. Sed ex jam adductis haec evanescunt. Contra ergo sic recte concluditur: ex fama, vera quidem, et certa, Ambrosius, Josephi libros aliquos contractos, deque suo alicubi auctos, latine edidisse, quibus licet subdubitanter, adscripta fuerit latina translatio librorum VII. de Bello Judaico, quum certum eorundem librorum interpretis nomen ignoraretur. Ex his falli deprehendo Jacobum Durantium Casellium lib. II. Variarum lectionum cap. XIII. ubi adducto Josephi [Col. 0265A] testimonio ex libro V. de Bello Judaico, mox aliud ei simile adducit ex vulgato Egesippo, sic praefatus: Hegesippus, qui Josephi Historiam κατὰ πόδα sequutus est, et potius functus interpretis, quam scriptoris officio. Immo utroque, Scriptoris nimirum, et interpretis, contraquam Vossius arbitratur lib. II. de Historicis Graecis cap. XIV. Ergo Egesippi nomen est spurium et recens, opus ipsum genuinum et vetus. Aevo Theodosiano plerique omnes eundem illigant: ii etiam, qui Ambrosium ejus conditorem non agnoscunt. Nec ante, nec post V. saeculum arbitratur Tillemontius tomo I. pag. 54. et Gronovii observationibus de stilo Ambrosiano conformi, nihil solidi opponit pag. 541. Scriptor sane antiquus dicitur ab Isaaco Gasaubono Exercit. III. pag 205. editionis I. Haec una distinctio ambages frangit, quae Vossium irretiverunt in parte altera libri III. de Historicis Latinis pag. 706. ubi Egesippum inter Scriptores incertae aetatis locavit. Quare huic Pseudoegesippo non Pseudorufini Josephus ab interpolatore aliquo insertus est, [Col. 0265B] ut credidit Barthius jure a Friderico Gronovio refutatus cap. XXIV. p. 265. sed potius Josepho per Ambrosium contracto, et alicubi aucto, praeter nominis corruptionem, quaedam infarcta sunt, quae pristinam veri auctoris faciem sic immutarunt, ut alius crederetur. Gronovius cap. XVI. pag. 165. de ipso opere haec literis consignavit: Judaicae Iliados conditor, qui Hegesippi, quam suo nomine, nosci maluit. Operis conditori tribuit quod Librariis tribuendum erat. Hi enim, uti ex jam dictis manifeste patet, ex Josippi nomine Hegesippum sive Egesippum confixerunt. Erasmus epist. 1303. episcopo Rivensi pag. 1420. Operum tom. III. Parte II. edit. novae ita scribit: Rufinus quidem nihil unquam vertit bona fide, sed in hoc auctore (Josepho) videntur multi suo lusisse arbitrio. Saeculi IV. scriptorem putat Pearsonius in Annalibus Paulinis pag. 50. quando nimirum non deerant, qui linguae latinae studium adhuc excolerent, judice Tillemontio tom. I. pag. 540. cujusmodi censendus [Col. 0265C] Ambrosius, vir nobilis et Romanus. Cornelius Gualtherus, cujus editio Egesippi non semel prodiit, quaedam ejus assumenta ex codicum Mss. collatione distinxit. Barthius etiam multis in locis emaculavit. Idem opus exstat insertum Historiae Christianae Laurentii Barrei, Parisiis excusae apud Michaelem Sonnium A. D. 1563. pag. 123. et in Bibliotheca Patrum Lugdunensi tom. V. pag. 1123.

V. Haec fusius a me scripta sunt ne Josephi versionem ullam Rufino adscribamus, utque ejus nomen ex codicibus Mss. perinde ac typis impressis Josephi libris, expungamus, praesertim vero ex editione prima inter omnes Rufini nomen praeferentes, quae hac epigraphe praenotatur. Josephi libri XX. Antiquitatum de Graeco in Latinum traducti per Venerabilem Rufinum Aquilejensem, virum doctissimum. De Bello Judaico libri VII. per eundem traducti. Venetiis per Raynaldum de Novimagio 1481. in folio. Hanc subsequitur alia editio pariter Veneta apud Jo. Vercellensem A. D. 1486. in folio; mox alia ibidem apud [Col. 0265D] Bernardinum Vercellensem A. D. 1502. in folio, et Mediolanensis apud Alexandrum Minutianum A. D. 1513. in folio. Has excipit Erasmica hoc titulo insignis: Flavii Josephi, patria Hierosolymitani, religione Judaei, inter Graecos historiographos cum primis facundi, opera quaedam Rufino presbytero interprete. Quibus post primam aliorum editionem, loca nec pauca, nec omnino levis momenti ex vetustissimorum codicum collatione restituta. Basileae apud Johannem Frobenium 1524. in folio. Elegantior editio est, quam decennio serius accuravit Sigismondus Gelenius sic inscripta:

Flavii Josephi Antiquitatum Judaicarum libri XX. ad vetera exemplaria diligenter recogniti.

De Bello Judaico libri VII. ex collatione Graecorum codicum castigatiores quam unquam ante redditi.

Contra Apionem libri II. pro corruptis ante jam [Col. 0266A] ex Graeco itidem non solum emendati, sed etiam suppleti.

De imperio rationis sive de Maccabaeis liber unus, a Desiderio Erasmo Roterodamo recognitus. Basileae ex officina Frobeniana 1543. in folio.

Gelenius in praefatione testatur, se libros Antiquitatum ad vetera exemplaria Latina Belli Judaici ad Graecos codices duos recognovisse. Sed ob Antiquitatum inelegantiam, non putat ab uno utrunque opus Latine conversum, vel hac una conjectura, quod quum Josephus in concionibus sit ubique sui similis, haec quoties in opere Antiquitatum incidunt, miram balbutiem referant. Contra in sequentis operis orationibus Rufinus propius Josephum adsequitur, ejusque declamatoriam quandam facultatem longe magis, quam ille alter, quisquis est, exprimit: id quod evidentius apparet in duabus, altera libro III. ubi dissuadet mortem sibi consciscendam, altera libro VII. ubi eandem rem verso stilo suadet; unum ex Eleazari cujusdam persona, aliud ex sua. [Col. 0266B] Ita Gelenius, in Rufino cum aliis errans. Ab his diversa est editio perinde Latina, Basileae facta apud Frobenium A. D. 1567. in folio, ubi in sola interpretatione libri de Maccabaeis, quae incipit, disputaturus, se genium Rufini agnoscere ait Emericus Bigotius inter epistolas Reinesianas ad Antonium Bosium pag. 382. Sed ex hactenus dictis haec quoque sententia, nulla veterum auctoritate firmata, satis superque refellitur. Josephi libri XX. de Bello Judaico, septemque de Antiquitatibus Judaicis sine nomine interpretis edidit Augustae Jo. Schusler anno 1470. in folio magno. Quinquennio serius oculatissimum hac in re se ostendit Bartholomaeus Platyna, Sedis Apostolicae Bibliothecarius, qui Josephi libros VII. de Bello Judaico, ab se recognitos, nullo interpretis nomine adjuncto, cum hac inscriptione vulgavit: Historiarum Josephi libri numero septem. In fine sic legitur: impressit clarus et diligentiss. artifex Arnoldus Pannartz natione Germanus in domo viri nobilis [Col. 0266C] Petri de Max. civis Romani, anno incarnati Verbi 1475. die vero 25. Novem. Seden. Sixto IV. Pont. Max. anno ejus 5. Platyna emendavit. Notandum est hic librum III. IV. V. VI. et VII. non Josephi, sed Josippi a Platyna inscribi, ne cuiquam insolens videatur, in Ambrosiana versione Josippum pro Josepho appellari. Platyna quoque, non Platina in pr mis Editionibus dicitur, inque epitaphio ad dexteram portam minorem Basilicae Liberianae, quod Mabillonius exscripsit tom. I. Musei Italici pag. 66. Rei caussam vide apud Lambecium in notis ad Platynae Historiam Mantuanam pag. 445. Platynam vero Bartholomaeum, non Baptistam, dixi, quia se ipse sic dixit, et sic eum adhuc superstitem, alii dixerunt in Diario literatorum Italiae tom. XIII. pag. 416. Addo Hieronymum Aleandrum seniorem, in officio Bibliothecarii Apostolci ex Platynae successoribus unum, qui in decessorum Catalogo Ms. Barptolemaeum appellat. Eodem consilio, in edendis Josephi libris VII. de Bello Judaico una cum duobus contra Apionem, [Col. 0266D] et ad Epaphroditum, sine nomine interpretis usus est quinquennio serius Ludovicus Cendrata Veronensis, dum typis exprimendos curavit Veronae per magistrum Petrum Maufer Gallicum A. D. 1480. in folio. Cendrata opus dicavit Antonio Donato, Veronae tunc Praetori, pridem Legato pro Republica Veneta ad Regem Galliarum, et ad Summum Pontificem Sixtum IV. a quo non solum equestri dignitate, sed raro, ne dicam unico, exemplo, etiam Rosa aurea donatus est. Hoc ignoravit Carolus Cartharius in Narratione historica de Rosa aurea pontificia. Eorundem librorum VII. de Bello Judaico elegantem habemus Italicam translationem, Florentiae excusam apud Bartholomaeum P. anno 1493. in folio sine nomine interpretis, qui ex Platynae editione suam expressit, ideoque Rufini nomen recte omisit. Omisit quoque Vossius, a quo in Etymologico, V. proeli, laudatur eruditus Josephi interpres. Contumeliae igitur, [Col. 0267A] quas in Rufinum, ut Josephi interpretem, bacchantes jaciunt Erasmus Epist. III. libri XXIV. ad Episcopum Rivensem, Scaliger in notis ad fragmenta Berosi pag. 10. 35. 45. et Casaubonus Exercit. I. pag. 30. 59. 135. 155. non certe Rufino, sed alii debentur. An Rufinus Josephi interpres esset dicendus, haesit Ezechiel Spanhemius, Rufino, seu Epiphanio Scholastico versionem tribuens in notis ad Callimachum tom. II. pag. 57. 695. Epiphanii sit, per me licet, dummodo Rufini non sit: quem suis e Graeco versionibus prologos, quibus discernerentur, addidisse, quum scribat Gennadius in Catalogo cap. XVII. quumque Josephi omnes antiqui codices prologo careant, hoc unum sufficit, quo ejusmodi omnes Latinas versiones Rufino abjudicemus. Hinc Holstenius in Catalogo Ms. codicum Mediceorum ex vulgari opinione loquutus est, ubi haec literis commendavit: Scamno 66. cod. I. Josephus ex versione Rufini, scriptus charactere Langobardico, folio majori, forma et vetustate spectabilis. Haud enim in ipso codice, [Col. 0267B] qui libros tantum XVII. Judaicarum Antiquitatum cum particula libri XVIII. complectitur, nomen Rufini exstat. Prologus quidem anteit, non tamen interpretis, sed Josephi auctoris, qui in prima litera pictus cernitur. calamo arrepto scripturus. In eadem Bibliotheca Medicea alii Josephini codices pervetusti, latine scripti adservantur, in quibus nomen Rufini haudquaquam legitur quod tamen praeferunt recentiores unus et alter, utpote scripti circa finem saeculi XIV.

CAPUT XVII.

I. Commentarii in LXXV. Davidis Psalmos Rufino perperam attributi. II. Similiter Commentarii in Oseam, Johelem, et Amos. III. Incerti auctoris est Vita S. Eugeniae, non Rufini.

I. Alii foetus, Rufino suppositi, aurem vellunt. Antonius de Albone, Archiepiscopus Lugdunensis, et Primas Galliarum, A. D. 1570. librum vulgavit sic [Col. 0267C] praenotatum: Ruffini (pro Rufini) Aquilejensis presbyteri in LXXV. Davidis Psalmos commentarius ex vetustissimo exemplari bibliothecae monasterii insulae Barbatae juxta Lugdunum, nunc primum in lucem editus. Lugduni apud Guillelmum Rovilium 1570. in folio. Hic idem liber decennio serius, prima tantum pagina, pro more bibliopolarum, immutata, et Parisiis excusa apud Michaelem Sonnium, constituit tomum II. Rufini Operum, studio Renati Laurentii de la Barre editorum. Alboneus in gravi admodum et eleganti epistola, qua Sancto Pio V. Pontifici librum nuncupavit, se offendisse ait Commentarios Ruffini presbyteri Aquilejensis in LXXV. Davidis Psalmos, notis et characteribus, qui summam antiquitatem praeseferrent, descriptos, et membranis propemodum exesis, ac ipsa vetustate et situ attritis, commendatos: quos quum avide perlegisset, aliisque viris eruditis legendos tradidisset, censuit non esse hunc thesaurum denuo defodiendum, sed luci ac aurae exhibendum. Mox addit, se ab hac editione [Col. 0267D] curanda non fuisse deterritum, quod ex amicis quidam adnotassent, operis conditorem plerisque ac infinitis prope locis ita cum Augustino in suis tractatibus in Psalmos consentire, ut eaedem saepe sint sententiae, eadem verba, atque adeo similes inter se periodi. Nam in hoc opere evenisse existimavit, quod D. Ambrosio in suis libris Hexaemeron, ac de Spiritu Sancto, contigit, ut quemadmodum hic integras in suum opus ex Divo Basilio periodos transtulit, sic ex Ruffino, veluti alibi ex Hieronymo et Cypriano, in suos ille commentarios quamplurima derivarit. Ad haec ex ipsa stili facundia et aequabili dicendi genere constare arbitratur, opus Rufini esse, suffragante, si Deo placet, etiam Gelasio, quippe qui in Decreto, eum nonnullas scripturas interpretatum, tradit, nimirum hos Psalmos, si illum audimus. Gelasius tamen non de Scripturis divinis, sed de Patrum Graecorum scriptis a Rufino translatis loquitur. Praeter stilum a Rufiniano longe abhorrentem, unum Gennadii silentium Rufino totum opus abjudicat. [Col. 0268A] In Psalmos I. III. et IV. vers. 1. periodi integrae ex Augustino descriptae leguntur. In Psalmum IX. fol. 242. est locus incipiens prima persecutio, verbum de verbo translatus ex Augustino in Psalmum III. Cotelerius in notis ad sinceram Clementinam epistolam I. ad Corinthios pag. 166. §. 23. Augustini enarrationem in Psalmum XLIX. versu 21. his Commentatiis intrusam fuisse observavit. Jo. Lorinus in praefatione Commentariorum in Psalmos cap. XVI. pag. 13. primus supposititio foetui propius larvam det axit: Non esse, inquit, ut in titulo tamen est, Aquilejensem illum presbyterum, antagonistam Hieronymi, ratio non una persuadet, quod, ut observabit qui leget, ipsissimas Augustini usurpat, verbis etiam iisdem, licet redactis in compendium, sententias. Inverisimile autem est, Augustino etiam aliquanto juniorem, et qui sit ausus cum Hieronymo contendere, Augustini fere perpetuo usurum doctrina fuisse verbisque. Immo nonnunquam transcribit multo recentioris Gregorii sententias, ut in Psalmum LXVIII. ex Gregorii Homilia XII. in Ezechielem. Sed [Col. 0268B] nec ullum legi, qui operibus Rufini annumeret dictum in Psalmos Commentarium. Non Gennadium, non Honorium. Sic Lorinus, qui ejusdem sui operis tomum primum vulgavit Lugduni apud Jacobum Cardon A. D. 1623. Haec Labbeum induxerunt, ut in tom. II. de Scriptoribus pag. 306. libri auctorem sexto saeculo recentiorem faceret, vel saltem a quopiam post Augustinum et Gregorium alienis centonibus tectum putaret. Miror, Baluzium in notis ad Cyprianum passim laudare hunc Rufinum in Psalmos, quasi verum. Sed quum nomenclatores ad unum omnes, ante A. D. 1570. opus istud silentio praeterierint, nos Rufini esse haudquaquam credimus, quanquam Jacobus Usserius in Historia de Scripturis et sacris vernaculis pag. 67. ex eo, tanquam ex Rufini legitimo commentario, testimonium adducit. In fine operis aliqua deesse videntur, quae ab aliis aliunde erui atque edi cupit Lugdunensis antistes. Labbeus monet, in Bibliotheca minori Parte I. pag. 23. adservari Parisiis in Bibliotheca [Col. 0268C] Sancti Germani cod. 73. Rufini Aquilejensis presbyteri in Psalmos LXXVI. Commentarios diversos ab editis.

II. Alia opera non prius edita, quae Barreus ex reliquiis Mss. monasterii Montis Dei pro Rufinianis vulgavit, tom. I. pag. 25. haec sunt:

  • 1. Commentarii in Oseam prophetam libri III.

  • 2. In Johelem liber unus.

  • 3. In Amos libri II.

Antiquissimus omnium, qui hos libros nostro adscripserit, a me repertus Jo. Columna Ordinis Praedicatorum in codice Ms. de Viris illustribus, Venetiis dein servato in Bibliotheca Coenobii Sanctorum Johannis et Paulli. Is florebat A. D. 1255. quo ab Alexandro IV. ad Ecclesiam Messanensem evectum adnotat Jacobus Echardus in Summa S. Thomae vindicata pag. 405. Post Columnam eosdem libros Rufino tribuit Andreas Dandulus Dux Venetorum in Chronico Ms. lib. IV. cap. XIV. parte XXVII. et eodem [Col. 0268D] aevo Guillelmus Pastrengicus in Originibus rerum fol. 63. 2. Deinde Jo. Trithemius in Catalogo cap. CII. ubi omnes hos libros, qui sex sunt, in tres dividit. Addit praeterea librum, aliis indictum, de Sacramentis. Nostri operis auctor in praefatione testatur, se in libros etiam Salomonis disseruisse, seque explanationes duodecim prophetarum, qui Minores non pro meritis, sed pro numero versuum nominantur, adgressum. Dupinus in Bibliotheca tom. III. mirari se ait, cur Gennadius cetera nostri opera enumerans, de hoc non meminerit: quod ipse ex stilo aliisque rationibus, quas tamen non recitat, pro foetu Rufiniano agnoscendum audacter pronunciat. Secus tamen et rectius visum est Tillemontio, cui tom. XII. pag. 315. et 659. creditu difficile fit, opus tam diffusum a Rufino concinnari potuisse, quod Gennadius postea ignoraverit, qui minutiora ejus scripta non ignoravit. Medio saltem saeculo V. confectum videtur. Etenim in praefatione libri I. in Oseam ea laudat, quae Sancti [Col. 0269A] Jo. Chrysostomus, et Hieronymus Commentaria in Minores prophetas ediderant, nihil loquutus de Cyrillo Alexandrino et Theodorito, qui in eodem argumento versati sunt. Chrysostomum Sancti Johannis Constantinopolitae elogio designat. Hieronymum Sancti praenomine haud vocat. Haec produnt libri auctorem vixisse quum nondum communis erga eum veneratio et cultus inolevisset. De utroque tamen sic loquitur, quasi jampridem mortuis. At Rufinus decennio ante Hieronymum, triennio post Chrysostomum excessit. Origenis Explanationes parvi admodum, immo nihili facit. Hoc quantum Rufini genium dedeceat, neminem fugit. Rufino enim, qui Origeni per omnia addictissimus fuit, quid his praefationis verbis minus proprium affingi potest? Origenes autem proprio tenore decurrens, allegoriarum magis lepida, quam historicarum explanationum solida et tenenda componit. Mox Hieronymum arguit, quod vel per allegorias, vel per fabulosas Judaeorum traditiones tota ejus defluat oratio. Haec Rufinum, Origenis admiratorem non referunt, [Col. 0269B] sed neque ea, quae in Hieronymum hic atque alibi cadunt pag. 86. et 147. Rufinus enim nusquam se viri Sancti adversarium ostendit extra libros pro se in eum studiose compositos. In aliis nunquam.

Sed molestius est quod auctor, se non Italam Sacrae Scripturae editionem ex LXX. Interpretibus deductam, sed Vulgatam, ab Hieronymo ad Ebraicos fontes expressam, utpote inter alias praestan issimam, sequi profiteatur. Quid hoc absurdius, et a Rufini ingenio et scriptis alienius? Pseudo-Rufini verba audiamus: dehinc nostri operis ut lector agnoscat, et quam sim editionem sequutus, et quo praecipue considerato, munus hoc difficillimae explanationis assumserim, ut si et ipse de eorum numero est, aut de nihilo me fecisse cognoscat, ut ISTAM POSTERIOREM EDITIONEM, quae secundum Ebraeum appellatur, eligerem. Quandoquidem in prioribus editionibus elocutiones vitiatae frequenter sensum vel doctrinae vel narrationis dirumpant, ut divinatione magis quam conditione opus esse videatur. [Col. 0269C] POSTERIOR autem illa translatio, etsi non multum ipsi contextui splendoris adjecit: tamen elocutionum integritate, illa, quae diximus interceptorum damna frequenter evitat. Hunc locum, ut Rufinianum, adduxit Humfredus Hodyus in Addendis operi suo de Bibliorum textibus originalibus in fine Syllabi capitum. Adduxit etiam Jo. Millius in Prolegomenis ad Testamentum Novum, Oxonii Graece editum A. D. 1707. in folio. pag. 83. col. 1. Sed tamen addidit intra parenthesim ( nisi titulus Commentarii nos forte fallat ). Quin fallat, non est ambigendum. Rufinum sincerum pro veteri editione LXX virali, utpote ab suo Origene exacta, adversus Hieronymum stetisse, nemini manifestum non est: quo nomine sic eumdem Stridonensem doctorem acriter vellicavit libro II. Apologiae: An, ut divinarum scripturarum libros, quos ad plenissimum Fidei instrumentum, Ecclesiis Christi Apostoli tradiderunt, nova nunc et ab Judaeis mutata interpretatione mutares? Et post pauca: Ista vero, quae nunc tu [Col. 0269D] interpretaris, et per Ecclesias et monasteria, per opida et castella transmittis, quomodo suscipiemus? Tanquam divina, an tanquam humana? Et quid facimus, quod quae prophetarum vel Legislatorum nominibus titulantur, veriora haec abs te, quam illa, quae Apostoli probaverunt affirmantur? Istud commissum dic quomodo emendabitur? Immo nefas quomodo expiabitur? Si enim in explicanda lege aliquid aliter sensisse, damnabile apud te ducitur, ipsam legem pervertere in aliud, quam Apostoli tradiderunt, quoties damnabile judicandum est? Cur non magis pro hujus temeritate dicam: quis ex tot et tantis prudentibus et sanctis viris, qui ante fuerunt, ad istud opus ausus sit manus mittere. Quis praesumsit sacras Sancti Spiritus voces, et divina volumina temerare? Haec Rufinus pro versione LXX virali contra Hieronymum. Reliqua longiora sunt, quam ut omnia huc adducantur. Augustinus cum eo sensit ep. LXXXII. alias XIX. §. 35. Sed jam adducta sufficiunt [Col. 0270A] ad evincendum, quam abhorreret ab nova Bibliorum interpretatione, quae non LXX. Interpretes, Apostolico ore laudatos, sed Ebraeum codicem sequeretur. Hanc suam sentent am alibi semel iterumque confirmat. Nam praeterquamquod in explicatione Symboli Italam versionem sectatur; in Historia sua Eusebiana lib. VI. cap. XXIII. haec habet: Id pro vero solum habendum in Scripturis divinis, quod LXX. Interpretes transtulerunt: quoniam id solum est, quod auctoritate Apostolica confirmatum est. Scio, novos Eusebii interpretes, Musculum, Christophorsonum, Valesium haec non habere, quia fortasse in codices corruptos et mancos inciderunt, ut de duobus primis ait Alphonsus Salmero in prolegomeno 5. biblico pag. 54. Sed Rufinus Eusebianae versioni de suo haec inseruit. Ideo magis rem nostram confirmant. Nunquid vero de Rufino id affirmabimus, Hieronymi amicitiae se iterum insinuare voluisse, novam ejus editionem adprobando? At quis non videt, hoc ipsum Hieronymo esse injuriosum, qui post versionem libri Periarchon, nunquam [Col. 0270B] Rufini amicitias coluit? Colere autem debuisset post rejectum a Rufino Origenem receptamque ab eo Hieronymianam Bibliorum versionem. Jam se prodit immanis ailucinatio Sebastiani Munsteri, suspicantis in praefatione Veteris Testamenti ab se Ebraice et Latine editi Basileae ex officina Bebeliana A. D. 1534. pag. 11. in folio, Rufinum fuisse auctorem Vulgatae Latinae versionis: sive Rufinus fuerit, sive quicunque alius. Fortasse Munstero fuit fraudi male intellectus Gelasius, de Rufino in Decreto sic loquens: Nonnullas Scripturas interpretatus est. Ante Munsterum Paullus de Middelburgo in Parte II. libro I. de Paschate errorem huic similem hauserat ex Gennadii verbis: Quaecunque, praemissis prologis a Latinis leguntur, a Rufino interpretata sunt. Atqui tam Gelasius, quam Gennadius de opusculis quorundam Graecorum Patrum, non de ullis Sacrae Scripturae libris, a Rufino versis, loquuntur.

Quanquam haec satis; Commentarium tamen alia etiam ex eodem petita nostro abjudicant. Auctor enim [Col. 0270C] neminem inter Latinos fuisse ait, qui prophetas explanaverit. Videtur ergo ignorasse Hieronymi studia: quem postmodum inter Syros et Graecos statim adnumerat. Ex his fuisse ait, qui Prophetarum scripta edisserere niterentur, Chrysostomum et Hieronymum: quorum prior Graece, alter Latine id praestitit. Denique a praefatione abest modestia, Rufino propria. Neque omittendum quod scribit lib. I. in Amos pag. 123. Thecue autem viculus esse DICITUR, in quo pastorum habitet multitudo, septimo a Bethleem urbe milliario. Haec olent Hieronymum prologo in Amos scribentem: Thecue sex millibus ad medianam plagam abest a Sancta Bethleem. Et in Hieremiam cap. VI. Thecuam quoque viculum esse, in monte situm, et XII. millibus ab Hierosolymis separatum cotidie oculis cernimus. De hoc viculo erudite agit Hadrianus Relandus in Palaestina illustrata tom. II. pag. 1028. Rufinus vero, qui ad XX. annos Hierosolymae vixit, nunquid Thecuam et ipse lustrare non debuit, sed alieno relatu de ea scribere: [Col. 0270D] viculus esse dicitur? Rufino etiam, tandiu apud Orientales morato, parum convenit quod p. 147. de Veneris Stella seu Lucifero, a Saracenis culto, pariter ex alieno relatu, dicitur; quem usque hodie Saraceni colere FERUNTUR. Hoc dixit Hieronymus lib. II. in Amos cap. V. Sidus Dei vestri, Hebraice dicitur Chochab, idest Luciferi, quem Saraceni hucusque venerantur. Consulatur Jo. Seldenus in Syntagmate II. de Diis Syris cap. IV. Ergo hic Pseudo-Rufinus vixit ante exortam Muhamedis sectam; opus tamen praeter Gennadium, ignoravit Senator cap. III. de Institutione divinarum literarum, ubi ex Latinis unum Hieronymum et Ambrosium in Prophetas scripsisse commemorat. Quod ad dicendi characterem attinet, Rufiniano haudquaquam accedit, qui est elegantior, luculentior, eoque minus affectatus et tumidus. Sed alic abit Theophilus Raynaudus rotemate X. de Malis ebonis libris tom. XI. Operum pag. 294. ubi ex elegantia [Col. 0271A] et concinnitate, quae in his Commentariis efflorescit, Rufino, ut ait, Scriptori impolito et barbaro, abjudicat. Similiter sentit de Explicatione Symboli. Nos tamen, quibus non licet esse tam disertis, de utriusque stilo cum doctissimis viris aliter omnino sentiendum putamus. Istud opus Rufinum mentiri, primus omnium longe ante Raynaudum sodalem suum, subodoratus fuerat Franciscus Ribera in Commentariis ad XII. Prophetas Romae primum editis apud Jacobum Tornerium A. D. 1590. in 4 o . Istic enim pag. 91. §. 78. ad verba Oseae cap. II. Ecce ego lactabo eam, quae verba Pseudo-Rufinus pag. 42. sic explicat: Lactatio quoque cibum mannae videtur ostendere; Ribera haec scribit: lactare hoc loco significat decipere: et hoc verbum juxta significationem suam multos decepit, in quibus Rupertum et Rufinum: quod quidem miror, quum Graecae linguae satis peritus fuerit, et e Graeco verbo potuerit intelligere quid valeret Latinum. Jampridem coeperam mihi persuadere, haec in tres Prophetas Commentaria non esse Rufini illius, qui in Hieronymum [Col. 0271B] scripsit (impar congressus Achilli) quod utriusque Operis stilus sit dissimilis: et nunc ex hac ejus interpretatione magis intelligo.

III. Ejusdem commatis est Vita Sanctae Eugeniae Virginis et martyris, quam foras misit Rosweydus in Historia eremitica pag. 340. incerto quidem auctore, quanquam in notis pag. 349. Goldasto adsentire videtur, eam Rufino adscribenti: Quod, inquit, si ex Mss. ipse hausit, facile consentio. Certe stilus non abludit a stilo Rufini. Vossius concinit lib. II. de Historicis Latinis cap. XI. Hoc tamen unum et nimis generale argumentum, ex stilo, non est semper tutum. Vossii de Goldasto verba haec sunt: quod facere arbitror manuscriptorum fide subnixum. Immo ex simplici conjectura se id facere ait Goldastus in notis ad caput XVII. tomi I. partis I. Rerum Alamannicarum: Vetustissima historia, inquit, Sanctae Eugeniae, interprete eodem, NI FALLOR, Rufino. In codice meo Ms. exstat Sanctae Eugeniae Historia, ab hac non parum diversa, nulloque [Col. 0271C] adscripto nomine auctoris.

CAPUT XVIII.

I. Sub Rufini nomine duplex Libellus Fidei, superiori saeculo editus. II. Prior, continens XII. Anathematismos, Rufino nostro minime attribuendus, sed alteri. III. Multo minus posterior, Pelagiana labe infectus: septem Rufini recensentur. IV. Posterior Libellus Rufinum Palaestinum vel alium auctorem habet.

I. Quaestionem gravissimam, interque magni nominis criticos theologosque agitatam, adgredior, utrum Rufino Aquilejensi recte adscribatur, necne, duplex Libellus Fidei, praeterito saeculo ex antiquis codicibus Mss. in lucem eductus. In altero, qui est brevior, varii anathematismi contra varias haereses proferuntur. In altero, qui est fusior, Pelagianum virus expanditur. Hinc haereses omnes, iisdem libellis comprehensae, Rufino Aquilejensi, utriusque libelli credito auctori, nullo non genere contumeliarum adjudicatae. [Col. 0271D] Absit, ut nostrum, qui usque ad exitum sanctissimis suae aetatis praesulibus, aliisque probatissimis viris catholicae communionis glutino adhaesit, quemque post obitum sancta mater Ecclesia pium et religiosum scriptorem agnovit, ad impias haereticorum partes unquam transfugisse credamus. Hoc, Deo dante, ostensurus, de breviore libello primum disserere instituo.

II. A. D. 1673. in Italia pariter et in Galliis prior idem libellus typographicis formis excusus est. Illum enim Henricus Noris lib. I. cap. III. Historiae Pelagianae, Patavii editae, et Jo. Garnerius inter opera Marii Mercatoris Luteciae vulgata tom. I. pag. 114. ex codicibus Vaticano et Bellovacensi, in quibus Rufino cuidam adscribitur, publica luce donarunt. Constat XII. Anathematismis adversus non unam, sed multas et varias haereses, plerasque ad Origenem potissimum referendas. Haec Norisium eo facile adduxerunt, [Col. 0272A] ut libellum Rufini nostri esse crederet: qui errorum suspicionem, qua apud Anastasium pontificem laboraverat, Romam redux, hac formula Fidei coram Innocentio successore, ab se procul excusserit. Hinc idem Norisius provinciae suae et nostrae, quae una est, gratulatur, insignem Scriptorem Rufinum se omni tandem Origenianae haereseos labe purgasse. Norisii sententiam amplexus est Josephus Cardinalis Aguirrius in Commentariis ad Theologiam Sancti Anselmi tom. III. tract. VI. cap. LXVIII. disput. 111. sect. 5. §. 39. pag. 204. editionis Romanae. Sex viri summi ab adscititio Rufini nomine decepti sunt. Hoc prima libelli verba perspicue produnt: Propter venerationem Sanctorum locorum, Hierosolymam et Bethleem VENIMUS, et intelleximus plurimos fratres in nobis scandalizari, eo quod audierint nos multa haeretica, et quae contra Fidem Ecclesiae veniunt, profiteri. Itaque, Deo praesente, testamur, etc. Haec patefaciunt, non Romae, sed in locis Sanctis Hierosolymae, et Bethleem hanc professionem fidei prodiisse. Rufinus autem [Col. 0272B] inde semel in Italiam reversus, nunquam illuc in loca Sancta remeavit, in Sicilia apud Messanam demortuus. Norisius paullo ante eamdem formulam ab se editam, id adnotavit: quae vel hoc uno ex capite Rufini esse non potest. Garnerius, vir opido perspicax et Ecclesiasticae rei peritissimus, qui quam multa doctrinae tum historicae, tum dogmaticae arcana libellus iste brevissimus contineat, peregregie explicavit, ex primis, quae protuli, verbis, constare ait, ubi sit editus ille Fidei Libellus, scilicet Hierosolymis, aut Bethleemi, quo confluebat infinita vis sive presbyterorum, sive monachorum. Eum ad pontificatum Siricii, sive A. D. 398. trahendum Garnerius non abnuit, dum in Palaestina de Origene quaestiones magna animorum contentione efferbuerunt, Epiphanio et Hieronymo ex una, Jo. Hierosolymitano et Rufino altera ex parte mutuo dissidentibus. Sed Bethleemiticus senex leviora non silens, amicitia soluta, hanc palinodiam Rufino auctori exprobrasset, si eam Bethleemi, ubi erat Hieronymus, aut in proxima urbe Sancta, [Col. 0272C] cecinisset. Immo etiam Romae vulgata, ad manus Hieronymi advolasset, curantibus necessariis, qui alias Rufini totos libros ad eum mittere satagebant. Nec sane Hieronymus, decennium Rufino superstes, piis correcti presbyteri manibus postmodum insultasset, quod Norisius eum fecisse non diffitetur. Quare sine maxima Hieronymi injuria hi Anathematismi Rufino transcribi non possunt. Sed ab imperitis Librariis, quod Garnerius censet pag. 122. col. 2. ejus nomine insigniti, et epistolae Anastasii pontificis ad Jo. Hierosolymitanum, quam subsequuntur, et in qua Rufinus nominatur, adnexi, in Acta Marii Mercatoris, ubi Rufini alicujus fit mentio, irrepserunt. Cautius tamen atque sagacius a Rigberio Francogermano, seu Gabriele Gerberonio, et postmodum Stephano Baluzio actum est, qui ab suis Marii Operum editionibus perinde Anastasii epistolam, et Pseudo-Rufini Anathematismos, tanquam scriptiones omnino alienas, abesse voluerunt. Garnerius pag. 115. et 116. suspicatur [Col. 0272D] hosce Anathematismos Rufino cuipiam, Hieronymi discipulo, non Aquilejensi, tribuendos, et nimirum, quem vir Sanctus in caussa Claudii ex Syria Romam et Mediolanum ab se missum scribit epist. XLI. alias LXVI. ad Rufinum Aquilejensem, et lib. III. Apologiae pag. 462. Immo vero ab ipsomet Hieronymo scripti sunt. Rem detexit vir de eccles asticis literis optime meritus Mabillonius in Museo Italico tom. I. pag. 218. ubi libellum antiquissimum characteribus Langobardicis se in Bibliotheca Bobiensi reperisse testatur, hoc lemmate inscriptum: Abbreviatio Fidei catholicae, exposita a Sancto Hieronymo, ut quidam in haeresim lapsi corrigerentur. Addit Mabillonius, hanc Bobiensem expositionem constare articulis seu Anathematismis XII. sub nomine Rufini editis a Garnerio inter opera Mercatoris, nimirum in Appendice I. ad priorem partem pag. 114. non vero ut ille ait memoriae lapsu, in Dissertatione X. quae in toto volumine [Col. 0273A] nulla est. Quare libellus (qui potius, quam singularis unius hominis, errores suos ejurantis, palinodia, quaedam est generalis formula Fidei, ab Hieronymo scripta pro iis qui Origenismi postulabantur in communionem recipiendis) si ad Rufinum ullum aliquando pertinuit, is certe Aquilejensis non fuit, sed alius, et fortasse ille natione Syrus, qui haeresim de peccato originali Romam primus invexit, ut narrat Mercator in Commonitorio; quanquam confessio haec nihil continet, quod haeresi Pelagianae favere videatur. Garnerius, qui singulos ejus articulos egregie enucleavit, in omnibus Hieronymi doctrinam reperit, etiam in nonnullis, in quibus Ecclesia eum non sequitur, puta in parte illa primi articuli, in qua traditur, Christianos recte credentes, peccatores tamen, non aeterno, sed temporario supplicio damnandos. Itaque omnes Anathematismi in doctrinam Hieronymianae contrariam, non aeque tamen ab aliis Patribus proscriptam, intorquentur. Neque enim duodecimus in eos, qui dicunt, animas prius fuisse, quam natae [Col. 0273B] sint, et non cum corpore a Deo quotidie fieri, ab Augustino fuisset admissus, quaestionem hanc velut incertam definire non auso. Hinc Garnerius pag. 116. recte ait, Confessionem hanc in nulla Ecclesia fuisse publicam, sed privatam potius, et alicujus sive clericorum coetus, sive monasterii, propriam, puta Bethleemitici, in quo Hieronymus morabatur. Ad haec anathematis nomen non ea notione in hac formula accipitur, qua vulgo accipi solet pro executione canonica, sed pro generali alia, seu pro damnatione dicti alicujus, quemadmodum acceptum fuit in Concilio Diospolitano, in quo anathemate percussum est stultiloquium. Adi Concilia Baluzii pag. 363. In omnibus libelli Anathematismis Origenes percellitur, ortaeque ex eo haereses Paulli Samosateni, Arii, Apollinarii, et Photini. Nulla damnatur, quam Hieronymus aliquando Origeni non objecerit. Codicis Bobiensis auctoritatem, alias per se satis validam, haec undequaque confirmant. Quo tempore confessio facta est, nempe, [Col. 0273C] ex Garnerio, circa A. D. 394. quum nondum inter Hieronymum et Jo. Hierosolymitanum controversiae deferbuissent, plures aliae a variis hominibus fidei formulae prodierunt, prout quaestiones hinc inde ortae postulare videbantur. Sic Rufinus noster Apologiam suam ad Anastasium, et Explicationem Symboli ad Laurentium. Sic Nazianzenus Anathematismos contra Apollinaristas. Sic Theodorus Mopsuestenus, sic Coelestius et Pelagius, sic Julianus fecerunt. Ceterum omnes Anathematismi formulae Bobiensis Origeniana dogmata, quae Hieronymus aversabatur, potissimum feriunt: etiam illa, in quibus Ecclesia nihildum definierat, quale est de animarum origine, quas quotidie fieri decernitur articulo 12. Rufinus noster in Apologia ad Anastasium, Deo, inquit, teste, dico, quia usque ad praesens, certi aut definiti aliquid de ea quaestione non teneo. Rursus: Adhuc ignorare confiteor praeter hoc, quod manifeste tradit Ecclesia, Deum et animarum et corporum conditorem. Norisius sententiam a Hieronymo propugnatam, saeculo tandem XII. [Col. 0273D] ita, ut nunc est, receptam fuisse animadvertit in Vindiciis Augustinianis cap. IV. § 3. ubi hac de re plenissime agit, et ex eo Natalis Alexander saeculo V. cap. IV. art. III. § 10. Aguirrius in Theologia Sancti Anselmi tom. III. cap. LXVIII. disput. 111. § 41. pag. 205. observat, in hoc libello nullam legi ejurationem erroris, quod non detur tradux peccati, ob quem Rufinus quidam pessime audierat apud Sanctum Augustinum, aliosque orthodoxos. At vel hoc virum egregium monere debuit, ne duos Rufinos in unum conflans, libellum Aquilejensi adjudicaret, qui Augustini amicissimus, peccati traducem nunquam negavit.

III. A breviori Pseudo-Rufini Libello Fidei ad fusiorem oratio nostra convertitur. Hunc primus omnium edidit Jacobus Sirmondus, propriis et alienis veterum scriptis publica luce donatis, peraeque celebris. Inscriptio libri est: Rufini presbyteri provinciae [Col. 0274A] Palaestinae liber de Fide cum notis Jacobi Sirmondi. Parisiis apud Sebastianum Cramoisy 1650. in 8 o . Garnerius postea rursus vulgavit inter opera Mercatoris Dissert. V. pag. 285. praetermissis tamen Sirmondi notis. Denique Jacobus de la Baune una cum notis inseruit pag. 274. tom. I. Operum Sirmondi Parisiis editorum typographia regia A. D. 1696. Opusculum in capita LXI. dispescitur apud Sirmondum, qui Graeco primum sermone scriptum existimavit. Garnerius ab Juliano Eclanensi episcopo, Pelagii haeresiarchae patrono, latine redditum censet. Eclanum in Hirpinis stetisse et nunc Fricentum seu Frequentum, Abellinensi episcopatui conjunctum dici opinatur Garnerius pag. 146. col. 2. Rectius tamen Holstenius in notis ad Cluverium pag. 273. Itinerarii Antoniniani distantiam XV milliarium retinens, Eclanum circa Mirabellam inter Fricentum et Beneventum collocat, ubi vestigia urbis maxima apparent. Dupinus, cujus indiligentiae non parva [Col. 0274B] specimina passim offendimus, in tomo IV. Bibliothecae part. II. ait, Jo. Diaconum hunc libellum Rufino presbytero Aquilejensi tribuere. Id falsum est; nam Jo. Diaconus, qui in expositione M. S. Heptateuchi, Parisiis servata in coenobio Sancti Germani, bis libri hujus testimonio utitur, semel in Genesi, et rursus in Exodo, utrobique hunc titulum usurpavit: Ex libro de Fide Rufini. Ubi autem Rufinum audimus, non continuo Aquilejensem cogitare debemus. Plures enim Rufinos, Ecclesiasticos viros, forte etiam sibi invicem notos, uno et eodem tempore claruisse, perspicuis literarum documentis proditum est.

1. Sanctus Jo. Chrysostomus Rufino presbytero scribit epist. CXXVI. quem rogat, in Phoenicem proficisci, monachis opitulaturum, quos caesis superstites, Gentiles vulneribus affecerant.

2. Sanctus Nilus ad Rufinum, quem laudibus magnis exornat, varias epistolas scribit, praecipue XVII. et LIV. libri IV. Hunc, quem ἡσυχαστήν vocat Nilus, [Col. 0274C] nempe solitarium et quietis amantem, exponente Petro Possino, Josephus Maria Suaresius in Indice operum Nili pag. 612. col. 2. eundem ac nostrum facit. Tillemontius tamen tom. XII. § 45. pag. 108. anachoretam aut reclusum, et in deserto et solitario loco viventem potius, quam monachum, ideoque a nostro diversum, existimat. Huic sententiae omnino adhaeremus.

3. Rufinus officio diaconus occurrit apud S. Augustinum epistola CXLIX. alias LIX. (Nunc XXCI.) ad Paulinum Nolanum, presbyteri nostri amicum.

4. Rufinum presbyterum ab his diversum, et cum Aquilejensi minime confundendum, ut alibi dixi et iterum dico, nobis suggerit Sanctus Hieronymus epist. XLII. alias LXVI. ad nostrum ex Oriente reducem scripta, in cujus fine sic legitur: Sanctum quoque presbyterum Rufinum, ob quandam caussam per Romam Mediolanum misimus, et oravimus, ut nostro animo vos (Rufinum Aquilejensem) videret. [Col. 0274D] Hunc rursus lib. III. Apologiae pag. 462. semel iterumque commemorat: Volo tamen scire quae sint ista jacula venenata, quae post tergum vestrum nos jecisse conquereris. Vincentius, Paulinianus, Eusebius, RUFINUS presbyteri: quorum Vincentius multo tempore ante vos Romam venit. Paulinianus et Eusebius post annum vestrae navigationis profecti sunt (A. D. 398.) RUFINUS in caussa Claudii post biennium missus (A. D. 399.) omnes vel pro re familiari, vel pro periculo capitis alieni. Vincentius, Eusebius et Paulinianus pro re familiari in Italiam transfretarunt. Ergo Rufinus pro periculo capitis alieni Mediolanum properavit. Rufinus Aquilejensis suspicabatur Hieronymi artibus ad invidiam sibi apud Romanos conflandam missos. Quartum hunc Rufinum a Syro diversum nequaquam putamus.

5. Hieronymi epistola de Judicio Salomonis, et Sectione parvuli, quae nunc est tomo II. Operum (Nunc LXXIV.) pag. 616. constanter in omnibus [Col. 0275A] codicibus Mss. inscripta est ad Rufinum presbyterum Domae: quem a superioribus diversum esse arbitramur.

6. Historiae Pelagianae scriptores sextum Rufinum, Sancto Prospero amicissimum memorant, qui ad eum eruditissimam scripsit epistolam de gratia Dei et libero hominis arbitrio. Exstat in tertia Appendice tomi X. Operum Sancti Augustini. Eum Gabriel Vasquez in Commentariis ad primam partem Sancti Thomae disput. XCI. cap. V. num. 74. spisso nimium errore pro Aquilejensi accepit, qui XX. ante annis in Sicilia occubuerat.

7. Postremo loco septimum Rufinum Aquilejensem nostrum locamus.

Ut de Rufini libello dicere pergam, Sirmondus in prologo ait, se in binis Corbejensibus Mss. notatum reperisse, non a Rufino, sed a Pelagio editum sub nomine Rufini. Ipse tamen utrumque levi negocio refelli arbitratur, proptereaquod nec Rufino Aquilejensi liber conveniat, qui Origenem velut impium et nefarium [Col. 0275B] passim exagitat, nec Pelagio, cuj us primarium decretum evertit, Adam sive peccasset, sive non peccasset, mortem obiturum. Baunius in praefatione tomi I. Operum Sirmondi § 3. notat hunc libellum, saltem ea ex parte quae tangit peccatum originale, prope ad verbum exscriptum vi leri ex Juliani libello Fidei, quem ex codice Ms. Ecclesiae Veronensis Garnerius vulgavit. Demum quod ad libri aetatem attinet, Garnerius non modo ante Nestorii et Eutychetis tempora, sed etiam, ex Sirmondi sententia, ante Pelagii damnationem scriptum existimat, proptereaquod ibi nulla contentionum de Christi gratia mentio inseratur. Baunius Garnerii hac de re editam Dissertationem secundis curis auctam et praelo paratam exstare testatur.

Curatores postremae editionis operum Sancti Augustini in addendis ad tomum VIII quae exstant post Indices in fine tomi XI. de auctore hujus libelli, qui Rufino perperam datur, quaedam monuerunt, notari [Col. 0275C] dignissima. Quare eorum summam huc transferam. Augustinus lib. XXXVIII. de Trinitate haec habet: Acute sane QUIDAM respondit haeretico, versutissime interroganti, utrum Deus Filium volens aut nolens genuerit, ut si diceret nolens, absurdissima Dei miseria sequeretur; si autem volens, continuo, quod intendebat, velut invicta ratione concluderet, non naturae esse Filium, sed voluntatis. At ille vigilantissime vicissim quaesivit ab eo, utrum Deus volens an nolens sit Deus. His Augustini verbis apprime conveniunt, quae Sirmondianus Rufini libellus de Fide habet capite LIII. pag. 315: Quum igitur nos interrogaverint, utrum Deus procreaverit Filium necne, et acceperint a nobis responsum: procreavit; statim adjiciunt interrogationem hujusmodi, quam Graeci dilemmatum vocant; invitus, an sponte? Hoc autem faciunt, ut, si dixerimus, invitus, mox adjiciant: quod si invitus procreavit Filium, quomodo non est impium de Deo hoc dicere, quod generationis necessitati subjungatur? Sin autem, sponte, dixerimus, illi rursus adjiciunt quod sibi libitum [Col. 0275D] est: ergo si sponte procreavit, quasi voluntate procreatus, inter ipsum et omnia cetera, quae Dei pariter voluntate creata sunt, nulla penitus haberi discretio poterit. Et infra: Et nos contra interrogabimus eos simili modo interrogationis eorum, utrum sponte Deus bonus sit, an invitus? Nihil sane aptius et luculentius ad evincendum, in loco ex Augustino a me superius prolato, hunc libellum Sirmondianum indicari. Quis sit ejus auctor, non statim dicendum. In calce vetustissimi codicis Corbejensis, uncialibus literis scripto, haec subjiciuntur: Explicit Rufini presbyteri provinciae Palaestinae liber de Fide, translatus de Graeco in Latinum sermonem. Amen. Rufino presbytero adscribit Jo. Diaconus. Sirmondus tamen fatetur, inscriptionem vel ex hoc mentiri, quod Origenem, velut impium et nefarium, passim libri auctor exagitet. Praeterea, cui translatus de Graeco in Latinum sermonem videatur liber, in quo legas cap. LIII. [Col. 0276A] interrogationem hujusmodi, quam Graeci dilemmatam vocant? Rursus cap. LV. figmentum suum, quod Graeci sophisma vocant? Ac demum cap. LX. de Sabellianis: Unum ac solum Deum Filium simul et Patrem per unam partem orationis pronunciare assolent, quasi Graece dicatur υἱοπάτωρ, Filiopatrem. Haec Latinum potius scriptorem sonant, sua sensa per Graecos explicare nitentem. Et quidem in codice Ms. Corbejensi lineis transversis prorsus jugulatur memorata inscriptio, cujus locum obtinet alia haec nota, a secunda, sed prope aequali manu adposita: Hucusque blasphemiae Pelagii haeretici contra fidem Catholicam, quas sub nomine Catholici falso titulo indidit. Praeterea in fronte totius operis exstat haec admonitio, literis Merovingicis ac pene fugientibus exarata: Hic liber, qui attitulatur Rufini, non te seducat, o pie lector, quia Pelagianus est, et blasphemiis Pelagianorum plenus. Simulans enim contra Arianos disputationem, venena suae haereseos inseruit. Unde hortor caritatem tuam, ut hunc blasphemum de vestro [Col. 0276B] codice abscindatis: et pro eo librum Sancti Augustini de vera religione describite, ut quantitatem reparetis, hoc est, ut de voluminis magnitudine nihil decedat. At haec in ora ipsius libri adnotatur: Hic liber non Rufini, sed Pelagii haeretici, in quo contra fidem Catholicam multae continentur blasphemiae. Verum adversus tam antiquam totiesque repetitam viri docti observationem objicit Sirmondus, Pelagio librum non convenire, qui Adam, si mandatum Dei servasset, non moriturum fuisse approbet, adeoque primarium evertat Pelagii decretum, quo ille Adamum, sive peccasset, sive non peccasset, mortem obiturum fuisse contendebat. Gennadius tamen praedictis notisrum suffragatur in Catalogo, ubi ait cap. XLII. Pelagius antequam proderetur haereticus, scripsit libros tres de Fide Trinitatis. Gennadio pondus addit Jo. Diaconus, qui non unum librum de Fide, jam vulgatum, sed et secundum, qui non exstat, Rufini nomine citat. Sed et responsum, ex Gennadio, ad [Col. 0276C] id, quod Sirmondus objicit, in promtu est. Nihil enim mirum, si haeresiarches ex Fide Catholica, in qua natus altusque fuerat, aliquid scripserit priusquam haeresim suam excogitaret. Ad Augustinum quod attinet, ab ejus ingenio prorsus alienum non erat, id non sine laude commemorare, quod haereticus bene senserat. Illius etiam nomen, si Pelagius ipse non prius latere voluisset, forsitan Augustinus non tacuisset. Ex dictis sequitur, falsum titulum, qui libellum de Fide Rufino adscribat, et notas, quae illum Pelagio vindicent, non temerarias, nec improbandam sententiam, qua in Augustini libro de Trinitate cap. XV. is ipse laudari existimetur. Hinc pariter discimus, quantum antiquis cordi fuerit, ne haereticum opus incaute legeretur, immo, ut abscinderetur ac prorsus supprimeretur, licet eo commode et ad rem Ecclesiae, usus sit Augustinus, quomodo et alii Patres argumentis Arii Sabellium, ac Sabellii Arium impugnaverunt.

IV. Itaque Rufinus Aquilejensis a juniorum nonnullis [Col. 0276D] perperam conflatur cum Rufino presbytero Palaestino, sive quocumque alio, ad quem libellus jam recensitus pertinere videatur. Perperam etiam cum Rufino, Coelestii haeretici magistro, sive alius a Palaestino sit, sive nequaquam diversus. Syrus enim is dicitur a Mario Mercatore, Latino homine, in Commonitorio. Atqui Syrum non dixisset, quem Aquilejensem esse totus Occidens, immo et Oriens agnoscebat: et praecipue Augustinus Rufini perinde ac Marii necessarius. Cui enim Occidentalium ignotus erat Rufinus Aquilejensis, tot scriptis, tot amicitiis, et vel una inter eum et Hieronymum contentione, ab ipso Augustino improbata, celeberrimus? Nemo ignorabat, Rufinum nostrum Aquilejensem (non sane Palaestinum aut Syrum ) ab Hieronymo tanto ante laudatum in Chronico et in epistolis: a Paulino Nolano pariter in epistolis. Fuerit Mercator natione Campanus, quod putat Garnerius, fuerit Afer, ut alii [Col. 0277A] conjiciunt: ipse unus ignorare non potuit quem nemo ignorabat. Erat enim Rufinus Aquilejensis passim in ore famae non solum in Campania, ubi Nola, sed in Africa, ubi Augustinus, qui ex ejusdem Rufini editis libris Historiae Ecclesiasticae, et Sixti Pythagorici, testimonia in operibus suis protulerat, quemadmodum eodem saeculo, quo floruit Marius, alii quoque Africani, Victor Vitensis, et Vigilius Tapsensis in suis protulerunt. Ad haec Jo. Cassianus, Rufino et Mario aequalis, in Syria primum, deinde Romae, et mox in Galliis notissimus, Rufini Expositionem Symboli suis in libris laudaverat, in qua idem Rufinus Aquilejae se tinctum prodiderat. Qui ergo a Mario, vel a quovis Latinorum Palaestinus aut Syrus duci potuit? Sed nempe hoc ajunt, quia multos annos in Syria vixit. At Hieronymus etiam vixit, obiitque, nec propterea Syrum aut Palaestinum eum aliquis appellavit. Palladius, homo Syrus, et ipse Rufino et Mario aequalis, Aquilejensem, non Syrum dixit: dixit quoque [Col. 0277B] Gennadius, Mario suppar. Haec omnia in unum coeuntia, mihi persuadent, et cuiquam, ni fallor, persuadebunt, Rufinum Syrum aut Palaestinum dici non debuisse nec potuisse qui Aquilejensis erat. Immo hinc aperte deduci puto, Rufinum, Syrum aut Palaestinum ideo dictum, ne cum Aquilejensi confunderetur. Nollem ab Josepho Aguirrio Cardinali in Theologia Sancti Anselmi tom. III. tract. VI. cap. LXVIII. disput. 111. sect. 4. §. 30. et disput. 112. sect. 6. §. 62. Rufinum illum Syrum cum Aquilejensi commixtum. Id enim fecit vir optimus, omni antiquitate reclamante, et omnino frivolis argumentis inductus. Aquirrium magna pietatis et doctrinae laude in Senatu S. R. E. venerandum suspexi: qui si viveret, quo erat animi candore, me ab se dissentire alacriter pateretur. Siquidem aliunde constat, religiosissimum Cardinalem priores sententias suas non bene subnixas, ingenuo pudore exuere nunquam veritum. Neque enim, ut ait Quinctilianus de [Col. 0277C] Institutione oratoria libro X. cap. I. id statim legenti persuasum sit, omnia, quae magni auctores dixerunt, utique esse perfecta. Nam labuntur aliquod et oneri cedunt. Haec in antecessum de Rufino Syro, ab Aquilejensi diverso, occasione libelli de fide, a Sirmondo vulgati, nostroque ab aliquibus attributi. De Syro enim rursus post Aquilejensis obitum, cujus acta pergo enarrare; quandoquidem ejusdem opera omnia vera et spuria, exstantia et deperdita, hactenus recensui.

CAPUT XIX.

I. Theophili Alexandrini epistola ad Anastasium Papam circa Paschatis celebrationem turbas excitat in Ecclesia. II. Rufinus ab Ana tasio minime damnatus. III. Hoc praeter alia ostendit ejusdem cum praecipuis Italiae Episcopis communicatio. IV. Ejus tantum librorum Periarchon versio non probata. V. Rufini responsa ad Hieronymum circa Anastasii Papae epistolam ad Jo. Hierosolymitanum. VI. Simultas [Col. 0277D] inter Hieronymum et Rufinum ab Augustino improbata.

I. Ut Rufini libros una serie atque ordine comprehenderem, cetera ejusdem acta paullum seponere oportuit. Nunc tandem omnium Rufini operum recensionem absolvi; quare illuc redeo, unde diverti. Fervente dissidio inter Hieronymum et Rufinum ob Latine versos Origenis libros Periarchon, Theophilus Alexandrinus pro A. D. 401, scripserat primam paschalem Epistolam, quae in vulgatis Hieronymi Operum editionibus secunda est ( Nunc restituta ), ut alibi dixi. Haec, quae plurium Origenis errorum Catalogum ex capta occasione diet paschalis praenunciandi, in epistolam intrusorum, complectebatur, a Hieronymo Latine reddita, Romamque de more transmissa, ut Paschatis ejusdem anni 401, certam diem denunciaret, Anastasium pontificem mire turbavit. Latini enim, observante Norisio, Graeci hominis [Col. 0278A] errores nondum perspectos habuerant. Eodem Norisio auctore, Anastasius ubi primum accepit Theophili epistolam, nihil ultra morandum ratus, Origenem lata sententia condemnavit, quod ipsum eodem anno 401. in suis Ecclesiis fecisse ait Venerium et Chromatium, duos Mediolani et Aquilejae Italicos metropolitas. Hoc tamen gratis dicitur a viro doctissimo. Neque enim disciplina Ecclesiae Romanae ferebat, ut Summus Pontifex unis literis Theophili de Origine obiter et callide agentibus excitatus, illico Origenem condemnaret, inconsultis Occidentalibus, aut saltem concilio, vel presbyterio Romano: quod profecto statim fieri non poterat. Vir purpuratus promulgationem literarum Theophili, quae praeter diei paschalis denunciationem, errorum Origenis Catalogum complecterentur, condemnationem Origenis appellavit, quando unum Pascha earundem literarum promulgatione denunciatum est. Non enim Ecclesia Romana condemnationes ab aliis Episcopis factas denunciabat; sed ipsa suas, tanquam omnium Ecclesiarum [Col. 0278B] mater et princeps, aliis denunciandas, semper edere consuevit. Episcopo Alexandrino cura incumbebat, diem investigandi, quo pascha quotannis celebrandum. De hoc tanto ante certam reddebat Apostolicam Sedem, ut hujus scripti ad longinquiores Ecclesias indicium generaliter percurreret, inquit Leo magnus in Epist. XCIV. alias LXIV. ad Marcianum Augustum. Etenim Pontifex, praemature accepto Episcopi Alexandrini consilio, diem Paschatis sequuturi, omnibus occidentalium partium Sacerdotibus denunciabat, ut ait idem Leo Magnus epist. CXII. ad Marcianum Augustum. Hi Sacerdotes, erant omnes Romani Patriarchatus metropolitae, per Galliam Cisalpinam, Venetiam et Istriam, Illyricum, Britannias, Gallias, Hispanias, et Africam constituti, nimirum per totam Europam usque ad Thraciam. Siquidem has omnes provincias Ecclesiasticas, Romano Patriarchatu comprehensas, palam est, et dudum ostendit Norisius in Responsis ad Gerras [Col. 0278C] germanas Francisci Macedi pag. 41. Ea paschalis denunciatio promulgabatur ex praescripto Canonis I. Concilii I. Arelatensis in editione Labbei tom. I. pag. 1427. Vide Franciscum Bernardinum Ferrarium de Ritu sacrarum concionum lib. I. cap. XXV. Apud Alexandrinos in praecedenti festo Epiphaniae, diaconorum praeconio id fieri consuevit: quod praecipue constat ex Cassiani collatione X. cap. I. pag. 364. edit. Ciaconii. At vero paschales literas ab Antistite Alexandrino ad Romanum, a quo reliquae occidentales accepturae essent Ecclesiae, in Epiphania vulgaturae, anno superiori praemitti solitas, recte adnotavit Baronius A. D. 399. §. 52. a Norisio in Historia Pelagiana lib. I. cap. II. et Pagio A. D. 401. §. 8. immerito confutatus. Haec fuse alibi persequor, de anno emortuali S. Athanasii disceptans. Hieronymus initio libri III. Apologiae pag. 453. quem librum scripsit ineunte A. D. 402. ait, SE DUAS Theophili paschales epistolas per hoc ferme biennium Latinas fecisse, praeterea nullas. Ergo Hieronymus [Col. 0278D] earum primam pro A. D. 401. latinam fecit initio A. D. 400. Romam mittendam, et per totum Occidentem ab ejus Patriarcha Pontifice Romano subinde vulgandam. Vulgata est autem Romae primum ab Anastasio, qui, ut Primas et Exarchus totius Italiae, vulgandas mox pariter misit ad duos sui istius Exarchatus primarum sedium metropolitas, qui tunc soli in totius Italiae continenti habebantur, Galliae Cisalpinae nimirum, Venetiae et Istriae, Venerius, et Chromatius, ad quos in conventibus suarum Ecclesiarum easdem solemnes literas, uti eas vocat Cassianus, vulgare, et reliquis Episcopis comprovincialibus sibi subjectis denunciare pertinuit. Haec eo tendunt, ut omnibus pateat, Anastasium Romanum Pontificem, Venerium Mediolanensem, et Chromatium Aquilejensem antistites, ubi Theophili Alexandrini literas paschales pro A. D. 401. in suis Ecclesiis vulgarunt, in id unum intendisse, ut certum diem Paschae [Col. 0279A] ejusdem anni suis populis praenunciarent, licet obiter in iisdem literis nonnulli Origenis errores, antea Latinis ignoti, recenserentur, quorum damnatio Paschalis diei praenunciationem nequaquam spectabat. Theophilus dedita opera paschalibus literis Origenianos errores, ab se studiose collectos, addiderat, ne Pascha praenunciari posset, quin pariter iidem errores praelegerentur. Rem his verbis expressit Hieronymus Apol. I. lib. II. pag. 417. Episcopi Anastasius, Theophilus, et Venerius, et Chromatius, et omnis tam Orientis, quam Occidentis Catholicorum SYNODUS, qui pari sententia, quia pari spiritu, illum (Originem) haereticum DENUNCIANT populis, etc. Ecclesiae conventum in die festo Epiphaniae congregatum, ut futuri paschalis festi ac sententiae Alexandrinae in Origenem denunciationem audiret, Synodum appellat. Hoc idem dicit Theophilus apud Justinianum Aug. in Epistola ad Mennam, sive tractatu adversus Origenis errores tom. V. Conciliorum Labbei pag. 685. B. Ita enim ait, in Sermone quodam ad [Col. 0279B] Monachos, Origenismi nota insimulatos: Anathematizantes Origenem, ceterosque haereticos exemplo nostro, et Anastasii S. R. E. Episcopi, qui ex veteribus certaminibus clarus, nobilissimi populi dux creatus est: quem et universa beatorum Occidentis Episcoporum SYNODUS, quae accepit ac probavit Alexandrinorum Ecclesiae sententiam in impium latam, etc. Haec scripsit Theophilus ex Anastasii pontificis literis, quibus respondit, se ejus paschalem Epistolam pro A. D. 401. qua errores Origenis etiam continebantur, per duos Italiae metropolitas Venerium et Chromatium ceterosque totius Occidentis primarum sedium Episcopos vulgandas curasse. Ex Theophilo deinde rei notitiam habuit Hieronymus. Vox Synodus fefellit doctissimum virum Norisium et Garnerium quoque in notis ad Liberatum p. 227. ratos vere in Synodis Italicis, Romae, Mediolani, Aquilejae, damnatum Origenem, quum tamen Synodi illae seu provincialium conventus non ad damnandum Origenem convenerint, [Col. 0279C] sed ad audiendas a metropolitis Theophili Epistolas, futuri paschatis diem certam quotannis de more praenunciantes. Audi Hieronymum in literis ad Theophilum: Vincentius presbyter ante biduum, quam hanc epistolam darem, de Urbe venit, et suppliciter te salutat, crebroque sermone concelebrat, Romam et Italiam tuis EPISTOLIS (non Synodis ) liberatam; nimirum ab Origenismo, quia Theophili paschales epistolae in Epiphania a singulis metropolitis, et episcopis Italiae in comprovincialium et populorum frequentia perlectae, Catalogos etiam errorum Origenis ab eodem Theophilo cusos complectebantur.

II. Rufinus, Aquilejae degens, quum in Epiphania anni 401. hae Theophili paschales literae a diacono in Ecclesia de more praelegerentur, audita recensione errorum Origenis, exhorruit, seque illos ante ignorasse pronunciavit. Hoc ab amicis Aquilejensibus Hieronymo scriptum est. Rem ipse narrat his verbis Apol. lib. I. pag. 363. Lectis NUPER papae Theophili [Col. 0279D] EPISTOLIS, in quibus Origenis exponit errores, dicitur (Rufinus) obturasse aures, suas, et auctorem tanti mali clara cum omnibus voce damnasse, et dixisse usque ad illud tempus se ignorasse quod tam nefaria scripsisset. Haec Hieronymi verba nos docent, Origenis condemnationem, ut vocat, quam Chromatius, praesente Rufino, Aquilejae publicavit, non aliud fuisse, quam paschalem Theophili Epistolam. De Anastasio et Venerio idem omnino dicendum est. Hieronymus promulgationem paschalis epistolae, in qua praeter paschatis praenunciationem, etiam Origenis errores explicabantur, vocat condemnationem Origenis. Norisius in Historia Pelagiana lib. I. cap. II. verborum Hieronymi sensum minus recte assecutus, ait, in ea tamen Origenis damnatione, Rufinum minime nominatum. Hoc verissimum est. Cur enim Rufinus in Theophili paschalibus literis, ubique terrarum legendis, nominari debuit? Tanta inest magnis nominibus auctoritas, ut secum aliquando celeberrimos [Col. 0280A] viros in errorem adducere possint! Quum Baronius ex loco Hieronymi, non bene percepto, Origenem ab Anastasio pontifice, et mox, eo indicente, a Venerio Mediolanensi, et a Chromatio Aquilejensi palam damnatum tradidisset A. D. 400. §. 63. postmodum alii viri, literarum laude clari, in Baronii vestigia incurrentes, idipsum tradiderunt. Hi sunt post Norisium Johannes Garnerius, et Pagius. Ille ad Marium Mercatorem, inque Dissertatione ad Liberatum Diaconum cap. V. §. 1. pag. 227. Pagius vero A. D. 401. §. 9. Immo hic postremus Rufinum eadem Origenis damnatione comprehensum, quod Norisius jure negaverat, asseverare non dubitavit; quippe quem invitus decepit Garnerius, qui epistolam Anastasii ad Jo. Hierosolymitanum, ex codice Bellovacensi denuo ab se editam interpolavit ferme integro capite VIII. quod Origenis et Rufini damnationem involverat. Et tamen Garnerius, ne quenquam falleret, ipsam interpolationem, ab se factam, et charactere diverso expressam, ingenue fatetur in notis [Col. 0280B] pag. 112. col. I. Epistolam ab interpolationibus vacuam, Baronius, praeter alios ediderat A. D. 402. §. 26. in qua nullam Origenis, nullam Rufini damnationem offendimus: nulla Venerii, nulla Chromatii in Synodis suorum comprovincialium, Origenem Rufinumque damnantium, fit mentio. Unum de Rufino ait ibi Anastasius, solius Dei esse de eo judicare. Ergo ipse nullum de illo judicium tulit, eundemque minime condemnavit. Addit, se de Origene quidquam antea nesciisse. Mentem suam de Rufini translatione librorum Periarchon Johanni deinde aperit, illam scilicet puris mentibus (Pammachii, Oceani, et Marcellae) quandam nebulam excitasse, quasi Rufinus interpres fidem Catholicam ea laedere voluisset. Suum tamen de libro judicium, ex una Rufini interpretis intentione pendere declarat. Si enim errores damnat, se hoc approbare ait. Si erroribus adsentitur, hoc se non admittere, sed jure et merito condemnare. Hoc Dei providentiae gratum fore confidit. [Col. 0280C] Eadem se ad Sanctum Venerium Mediolanensem scripsisse testatur, qui scilicet pro Rufino ad Anastasium scripserat, hortatus, ne superflua laboraret formidine, neque vano timore sollicitaretur ob Rufini translationem. Se curaturum, ut populi sibi crediti ab Rufini versione caveant, ne devotas mentes immissa sui caligine labefactare conetur. Arcadii et Honorii Augustorum literas ad se delatas, quibus catholici Origenis lectione interdicerentur. Ita deinde concludit: Hactenus sententiae meae forma processerit. Atqui nulla certe in Rufinum, sententiae damnationis forma processit in eadem epistola, neque in ullo alio veteri monumento. Querelae in Rufinum amicum et suae Ecclesiae presbyterum, sparsae, Johannem adegerant, ut suspiciones suas in illarum auctores apud Anastasium effunderet. Pontifex hac de re ad Johannem respondens, rogat suspiciones deponat, memineritque, Dei esse corda hominum introspicere, de Rufino hoc addens: Propria mente Origenis dicta in [Col. 0280D] Latinum transtulit, et probavit: nec dissimilis ab eo est, qui alienis vitiis praestat assensum. Illud tamen scire (te) cupio, ita haberi a nostris partibus alienum, ut quid agat, ubi sit, nescire cupiamus. Ipse denique viderit, ubi possit absolvi. Haec summa literarum Anastasii ad Johannem, quas Baronius A. D. 402, §. 26. et 30. huic anno defixit, nondum scilicet evoluto die 28. Aprilis, quo Pontifex vivere desiit. At citius datas infra ostendemus. Anastasius tamen eas nec Romae, neque in Italia, vulgavit, quippe qui privatim scriptas ad unum Johannem dedit, si vere scripsit. Dubitatum enim a Rufino, et a variis doctis superioris aevi. Sed, per me, scriptae fuerint. Eas enim pro vere scriptis admitto. Inde tamen elici puto, Anastassi privatam et familiarem epistolam, ad antistitem Hierosolymitanum datam, pro decreto Synodico, in Origenem et Rufinum palam edito, nequaquam habendas. Etenim judiciaria Ecclesiae Romanae decreta, Romae prius, quam alibi, vulgari consueveruat. [Col. 0281A] Rufinus in Venetia morabatur, adeoque intra terminos Primatus et Exarchatus Romani pontificis, ad quem Apologiam suam miserat, ideoque publicam damnationis poenam promeritus, summi pontificis peremtorio judicio, ex Romanae Ecclesiae et aevi disciplina palam Romae edito, damnari debuisset. Hoc factum est nunquam. Miror quam maxime, duos longe doctissimos et religiosissimos Cardinales, Baronium, et ex eo Jacobum Peronium in Responso iterato ad Regem Britanniae cap. XXXIII. Pagium etiam A. D. 401. §. 16. Tillemontium tom. XII. art. 100. pag. 242. et Natalem Alexandrum saeculo IV. cap. VI. art. 32. peremtoriam anathematis sententiam Romae ab Anastasio pontifice in Rufinum latam arbitratos; nec tamen eos animadvertisse, ex hac sua credulitate, Apostolicae Sedi permagnam injuriam irrogari. Si enim Rufinus anathematis sententia confixus unquam fuisset, uni Apostolicae Sedi, non aliis, eam tollere licuisset, quum in canone Apostolorum 25. alias 33. et in 5. Nicaeni Concilii caveatur, ne sejunctus [Col. 0281B] ab Ecclesiae communione per sententiam damnationis, ab alio quocumque suscipi possit, nisi prius ab ipso, qui sejunxerit, susceptus fuerit. Hoc pariter statuit Concilii I. Antiocheni canon 6. Adi Labbeum tom. II. pag. 46. et 563.

III. Jam vero quid absurdius et Romanae Sedi, omnique disciplinae Ecclesiasticae injuriosius excogitari potest, quam Rufinum dicere a prima Sede anathematis vinculo innodatum, neque absolutum, a praecipuis tamen Italiae Episcopis in communionem suam benevole exceptum? Exceperunt enim Venerius Mediolanensis, Chromatius Aquilejensis, Laurentius Concordiensis, Petronius Bononiensis, et Gaudentius Brixianus, Galliae Cisalpinae et Venetiae Episcopi magna sanctitate venerandi. Immo Chromatius Bethleemiticum senem monuit, ut finem faceret simultatum, ipso teste libro III. Apol. pag. 437. Anne Chromatius pro homine damnato id monuisset? Anne ipse, aliique, Anastasii Summi pontificis et totius [Col. 0281C] Italiae Primatis, judiciaria sententia despectui habita, Rnfinum in Catholicam communionem contra Petri cathedram suscipere ausi fuissent? Hi enim omnes Rufinum, sibi apprime carum, suaeque communionis participem, nemine reclamante, usque ad vitae finem habuerunt, ut interim de utraque Melania, aliisque Romanis, de Paulino Nolano, Augustino Hipponensi, et Johanne Hierosolymitano, spectatissimis pariter viris, et praesulibus in Ecclesia celeberrimis, taceam, quos Rufini amicitiam semper coluisse, ex literarum monumentis a me adductis, et adhuc fortasse adducendis, fit manifestum. Anne vero tanti antistites, hominis in Romanae Ecclesiae senatu a fidelium communione rescissi, amicitiam coluissent? De tantis viris hoc dicere non sustinet animus. Hoc ipsum dici, nefas putavit Honoratus Faber in Prodromo velitari parte II. cap. II. pag. 84. col. 1. Immo quum Rufinus cohorruerit, auditis Origenianis erroribus, suaeque Fidei confessionem ediderit, certum videri ait, ab Anastasio nequaquam damnatum, sed suae conscientiae, [Col. 0281D] et divino judicio relictum. Unum etiam addere juverit. Si Anastasius Rufinum a communione fidelium segregare voluisset, non ad Jo. Hierosolymitanum, non ad Venerium Mediolanensem, sed, ut universalis Ecclesiae Episcopus, et etiam totius Italiae Exarchus et Primas, ad Chromatium Aquilejensem, in cujus Ecclesiae presbyterio tunc Rufinus aderat, judiciariam condemnationis sententiam, in eum Romae vulgatam, misisset. Chromatio enim Venetiae et Istriae Primati nihil erat cum Mediolanensi, nihil cum Hierosolymitano. Hoc Anastasius perspicue patefecerat, ubi Theophili Alexandrini paschalem epistolam pro A. D. 401. a Hieronymo Latine conversam, non ad unum Venerium Galliae Cisalpinae Primatem, sed ad Chromatium pariter, Venetiae et Istriae metropolitam, transmisit, ceteris Episcopis suae Ecclesiae contributis aut suffraganeis, vulgandam. Haec disciplina a Summo Pontifice servata fuisset in anathemate [Col. 0282A] adversus Rufinum vulgando. Rufinus enim in Chromatii paroecia, si Aquilejae, vel in ejus provincia, si Concordiae aderat, morabatur. Moratum vero Aquilejae, fervente hac controversia, satis ostensum est.

IV. Ex his jure concludi potest, immo et debet, Rufinum Aquilejensem ab Anastasio Pontifice non fuisse damnatum, sed solam ejus latinam versionem librorum Origenis Periarchon non probatam, vel, si mavis, rejectam, idque non edicto aliquo vel decreto Synodico, sed privata epistola ad Jo. Hierosolymitanum, cujus epistolae nullam Rufinus in Italia a Romanis suis notitiam habuit unquam, neque ab illo ipso, ad quem scripta fuerat, quanquam sibi amicissimo; sed ab uno Hieronymo, qui primus illam ei exprobravit et misit. Sic enim habet in Apologiae lib. II. pag. 405. Certe si ideo interpretaris, ut eum (Origenem) haereticum arguas, nihil de Graeco mutes, et hoc ipsum praefatione testare: quod prudentissime Papa Anastasius in Epistola, quam contra te scribit [Col. 0282B] ad episcopum Johannem, suo sermone complexus est. Hieronymus, ipsa Anastasii epistola Apologiae suae mox adjuncta, haec subdit: Ac ne forsitan hoc quoque neges, subjeci exemplum ejus, ut si non vis audire fratrem (Hieronymum) monentem, audias episcopum (Anastasium) condemnantem. Ex his docemur, ut Anastasii epistola, ad Johannem scripta, Rufino innotesceret, Roma, non Bethleemo ad illum mitti debuisse, et quidem ab adversario: qui, si Romae vulgatam scivisset, hoc idem in Apologia semel atque iterum inculcasset, hoc Rufino jure exprobrasset, ipsum Anastasianae epistolae exemplum e Palaestina ad Rufinum mittendi, nulla necessitate compulsus. Misit, quia in Italia ignorari sciebat. Hieronymus Apolog am hanc adornavit A. D. 401. Ait enim lib. I. pag 377. se ante biennium adversus laudes a Rufino in prologo versionis librorum Periarchon sibi datas, scripsisse. Scripsit autem A. D. 399. ut a me alibi animadversum. Ergo Hieronymus A. D. 401. priorem [Col. 0282C] suam Apologiam in libros II. distinctam adorna vit. Pagius contra Baronium, Huetium, et Norisium aliis rationibus hoc idem urget A. D. 401. §. 10. Venerius, in literis Anastasii memoratus, olim Ambrosii diaconus, in Mediolanensi Cathedra Simpliciano successerat A. D. 400.

V. Jam videamus, quid Rufinus in literis contra duos Hieronymianae Apologiae libros de epistola Anastasiana, per Hieronymum ad se transmissam, responderit. Rufini literas, ad unum Hieronymum scriptas, olim periisse jam monui. Sed earundem summa colligitur ex Hieronymiano responso, quod est liber III. alias Apologia II. Ejus loca decerpam ex eodem lib. III. Hieronymi pag. 455. 457. 459. 462. 468. editionis novae.

  • 1. Rufinus ait, de Papa Anastasio, nulli verum videri, ut tantae Urbis Sacerdos innocenti (Rufino) injuriam facere potuerit vel absenti.

  • 2. Epistolam Sancti Papae Anastasii esse confictam.

  • 3. Ab eo (Johanne Hierosolymitano) cui missa esset, [Col. 0282D] debuisse ad Rufinum transmitti.

  • 4. Siricii, praecessoris ejus (Anastasii) , se habere testimonium, seu literas formatas, quibus, tanquam certae suae fidei tessera, munitus Roma in patriam discesserat. De istiusmodi literis formatis consulendus Philippus Priorius. Eas quum Rufinus palam obtinuerit post Romae sparsam librorum Periarchon Latinam versionem, jam sibi privatas literas, sub nomine Anastasii confictas, officere non posse. Sufficere sibi totius Orbis testimonium.

  • 5. Hieronymus Anastasii literas, ab se ad Rufinum ex Oriente transmissas, praeteriti anni epistolam vocat, atque alia recentia ad Orientem SCRIPTA commemorat, in quibus Papa Anastasius tantis eum (Rufinum) ornet floribus. Quaenam haec scripta fuerint, ignoramus. Anne fuerunt ejusdem commatis ac epistola, de qua loquimur? Certe mirum est, a nullo ex antiquis laudari, neque Hieronymum haec quoque [Col. 0283A] scripta ad Rufinum misisse, aut quid essent, clarius explicare noluisse; quandoquidem Rufinum tantis ornabant floribus. Nunquid responsum quodpiam ad Theophili Alexandrini paschales epistolas fuerunt, in quibus Origenis errores expositi? Ita censendum est.

  • 6. Rufinus iterum Siricii formatam epistolam, sibi Roma Aquilejam proficiscenti traditam, ingerit, hanc non credens. ab Anastasio successore infringi potuisse, nullos se, post Siricii decessum, errores sparsisse deprehensos, immo universis totius Italiae episcopis puram et apertam suae fidei confessionem suscipientibus, et expositionem comprobantibus. Hieronymus quidem non abnuit, quin Italiae episcopi Rufini confessionem fidei comprobaverint. Tantum se id mirari ait: Miror, quomodo probaverit Italia quod Roma contemsit: episcopi susceperint quod Sedes Apostolica condemnavit. Anastasius Rufini Apologiae pro Fide sua, nihil reposuit. Hoc Hieronymus contemtionem appellat. Anastasii vero epistolam ad Johannem Hierosolymitanum, Rufino parum aequam, Rufinianae [Col. 0283B] Apologiae condemnationem appellat.

  • 7. Rufinus addit, Apostolicam Sedem pacificas literas semel datas, absque novo crimine haereseos, revocare non consueuisse. Demum Anastasianam epistolam vocat FALSAM, et fraude subnixam.

Notandum est porro, eam certe ab Hieronymo pugnaciter non obtrudi pro vera. Hoc unum Hieronymus ait (et verum ait) ab se non esse confictam. Rufinum de ejusdem epistolae veritate in patria sua suspicantem, Hieronymus Romam mittit; ad Romanae Ecclesiae chartarium mittit. Hoc ipsum evincit, Romae palam non fuisse vulgatam; alias cur epistola recentissima, deque tanta quaestione edita, quae omnibus nota, atque obvia esse debuisset, in arcanis summorum pontificum tabulariis, tanquam res abdita, et vetus, quaerenda? Rufini aemuli, Hieronymique studiosi ejusmodi epistolam clam abdi, nec palam haberi, anne passi fuissent? Magnus doctor opponit, Anastasium in Rufinum, licet pridem Siricii [Col. 0283C] literis communicatoriis munitum, scribere potuisse; eum tamen vere scripsisse non dicit. Sed neque magnus doctor unquam prodit, unde ipse Anastasianae, quae jactabatur, epistolae exemplum habuerit; an ab ipso Johanne Hierosolymitano, an ab alio. Hoc certe palam prodi ab eo debuisset, ut sinceram esse neganti, os facilius obstrueretur. Sane haud fit credibile, Johannem, qui pro amico Rufino ad Anastasium scripserat, Anastasii responsum, sibi uni de amico scriptum, et neutri opido gratum, in vulgus ita spargere voluisse, ut ejus exemplum, non ex Urbe, non ex parte Johannis, sed ab ipso Hieronymo ad Rufinum ludibrii caussa mitteretur. Hieronymus antri Bethleemitici incola, in oratorum castris innutritus, neque de Italicis rebus ob regionum longinquitatem, ab Rufini aemulis sincere ac sufficienter instructus, eloquentiae arte caussam agit. Rufinus epistolam suam his verbis clauserat: Opto, te pacem diligere. Hinc ipse Rufinus beati Chromatii monitis obsecutus, quibus Hieronymus invitum se obsequi [Col. 0283D] non posse excusaverat, ejusdem Hieronymi lib. III. nihil reposuit: quodque hominem, pacis amantem docuit, literas suas, ad Hieronymum pro se scriptas, nequaquam in vulgus sparsit. Nec sane Hieronymus dehinc Rufinum perstrinxit, nominatim scilicet. Si enim interdum sub alienis nominibus, et in aenigmate id fecit, non fecisse dicendus est, quod sub larva faciebat, fortasse nolens intelligi de quo loqueretur, seque hoc pacto offendiculum vitare studens. Ad Anastasianam epistolam quod attinet, tanto animorum dissidio ultro citroque flagrante, hujusmodi epistolas confingi potuisse, haudquaquam difficile est, quum aliae quoque Hieronymo, quasi palinodiam canenti, suppositae, in Africam transvolaverint, ipso teste lib. II. Apologiae pag. 419. Hanc tamen Anastasianam epistolam ab Hieronymo pro germana primo habitam, non dubitamus. Sed ex quo Rufinus eam falsitatis insimulavit, Hieronymus pro illius sinceritate [Col. 0284A] mordicus certasse haudquaquam videtur. Librum ejus tertium pensiculate consideranti hoc facile patefiet. Post Rufinum Petrus Halloixius in Origene defenso libro IV. Quaest. 8. pag. 333. et Honoratus Faber in Prodromo velitari Parte II. cap. II. pag. 84. col. 1. certe Anastasianam epistolam in dubium vocare non sunt veriti.

VI. Amarulenta haec inter tantos viros jurgia Sanctus Augustinus, utrique amicissimus, pro miti animo suo, probare non potuit. Hieronymus enim A. D. 402. Asterio subdiacono ex locis sanctis in Africam reversuro, tradidit epistolam suam inter Augustinianas LXVIII. olim XIII. ad Augustinum ferendam. Hieronymus in hac meminit responsi ab se nuper dati ad Rufini literas, aitque de ejus scriptis, sibi nunciatum, in Africam pervenisse, quorum ipse confutationem ad Augustinum pridem transmiserit. Latius opus Apologiae, in duos libros distinctae, se commodiori tempore missurum promittit. Do verba Hieronymi: Misit mihi temeritate solita, maledicta [Col. 0284B] sua (literas in ejusdem Hieronymi libros duos Apologiae) Calpurnius cognomento Lanarius. Sic Rufinum appellat, ad ejusdem nominis proditorem alludens, qui, ex Plutarcho in Sertorio, Livium Salinatorem, sub cujus signis militabat, foede obtruncavit. Pergit Hieronymus, quae (maledicta, sive Rufini literae adversus libros duos Hieronymianae Apologiae) ad Africam quoque, studio ejus (Rufini) didici pervenisse. Ad quae breviter respondi (Apologia II. seu libro III. Apologiae) et libelli ejus vobis misi exemplaria. Latius opus (suam Apologiam primum in libros duos distinctam) quum opportunum fuerit, primo missurus tempore: in quo istud cavi, ne in quoquam existimationem laederem Christianam, sed tantum ut delirantis imperitique mendacium ac vecordiam confutarem.

Augustinus, perlectis Hieronymi literis, animo concidit. Etenim in non vulgaribus magni senis erga se benevolentiae argumentis, novit, illum nonnihil in se subiratum. Vir placidissimus, libri ejus in Rufinum [Col. 0284C] lectione perculsus, pene contremuit, illacrymatus, tam insignes amicos, et omnium praeconiis antea celebratos, in tantum irarum aestum ruisse. Hinc peropportuna occasione arrepta, rescripsit ad Hieronymum epistolam XV. nunc LXXIII. opus vere aureum, et caritatis modestiaeque plenissimum. Verba, quae Hieronymi Rufinique animorum motus respiciunt, ad humanae levitatis documentum huc adferam ex capite III. ejusdem epistolae, quam nuperi Augustinianae editionis auctores conjiciunt in A. D. 404. scilicet post utriusque viri scriptionibus finem impositum, palam saltem, et potissimum ex parte Rufini. Verba haec sunt: Nescio quae scripta maledica super tuo nomine ad Africam pervenerint. Accepimus tamen quod dignatus es mittere, illis respondens maledic is. Quo perlecto, fateor, multum dolui, inter tam caras familiaresque personas, CUNCTIS pene ecclesiis NOTISSIMO amicitiae vinculo copulatas, tantum malum exstitisse discordiae. Et tu quidem, quantum tibi modereris, [Col. 0284D] quantumque teneas aculeos indignationis tuae, ne reddas maledictum pro maledicto, satis in tuis literis eminet. Verumtamen, si eas ipsas cum legissem, contabui dolore, et obrigui timore; quid de me il a facerent, quae in te ille scripsit, si in manus meas forte venissent? Vae mundo ab scandalis! Ecce fit, ecce prorsus impletur quod Veritas ait: quoniam abundabit iniquitas, refrigescet caritas multorum. Quae sibi enim jam fida pectora tato refundantur? In cujus sinum tota se projiciat secura dilectio? Quis denique amicus non formidetur, quasi futurus inimicus, si potuit inter Hieronymum et Rufinum hoc, quod plangimus, exoriri? O misera et miseranda conditio! O infida in voluntatibus amicoram scientia praesentium, ubi nulla est praescientia futurorum? Sed quid hoc alteri de altero gemendum putem, quando nec ipse quidem sibi homo est notus in posterum? Novit enim utcunque vix forte, nunc qualis sit. Qualis autem postea futurus sit, ignorat. Ita Augustinus.

Curatores novae Augustinianae editionis in praefatione [Col. 0285A] tomo II. cap. LXVIII. ancipites haerent, utram Apologiam Hieronymus Augustino transmiserit, primam ne, an secundam. Certe primam in duos libros distinctam non misit, quam latius opus appellat, seque postea missurum promittit. Ergo secundam ab se missam innuit, in qua ad Rufinianam epistolam, jam deperditam, ex parte, ut loquitur, vel summatim tunc recens responderat. Hipponensis Praesul in epistola CLXVI. ad Hieronymum cap. V. §. 15. ex eadem hujus Apologia II. pag. 464. testimonium profert de origine animae. Ex verbis antea recitatis colligimus, Augustinum, quamvis Hieronymianam Apologiam II. legisset, et Rufiniana scripta ignoraret, in discordia, quae utrunque scindebat, neutri adhaesisse. Id unum praestitit, ut tantas inimicitias ingemisceret, easdemque e medio tolli summopere optaret. Quem Hieronymus Calpurnium Lanarium dixerat, Augustinus ipse proprio et vero nomine Rufinum dicit. Tunc ergo A. D. 404. biennium ab Anastasii decessu, nulla damnatio in Rufinum audita; alias Praesul Sanctissimus [Col. 0285B] Hieronymo, viro undequaque catholico, adversus haereticum, et a prima Sede percussum, adhaesisset. Media enim consilia in religionis negocio pessima semper, et nunquam tuta. Quum Augustinus neutri adhaeserit, aeque utrunque pro amico et vere catholico agnovit. Hoc idem agnitum ab Honorato Fabro in Prodromo velitari Parte II. cap. II. §. 16. pag. 82. col. 2.

CAPUT XX.

I. Rufinus Urbe discedit cum Melania iterum in Palaestinam trajecturus. Annus emortualis Publicolae Senioris, Melaniae filii decernitur. II. Roma ab Alarico Gothorum Rege obsessa, atque direpta. III. Rufini obitus, locus mortis, et tempus adsignatur. IV. Rufini laudes recensentur.

I. Quo Christi anno Rufinus post Apologias, aliasque lucubrationes, ab se Aquilejae confectas, suis valedixerit, in Palaestinam cum Melania iterum trajecturus, nondum cuiquam bene compertum. Post [Col. 0285C] demortuum Anastasium pontificem id contigisse pro certo habeo, immo et post Chromatii decessum, quem A. D. 407. illigandum ostendi lib. III. cap. III. §. 9. Tunc Rufinus sanctissimo patre orbatus, postquam decennii moram cum suis traxisset, Romam reversus est, jam septennium sedente Anastasii successore Innocentio pontifice. Anno insequenti 408. Alarico Rege Gothorum Urbi Romae incubante, ab utriusque Melaniae familiis statutum est suae saluti consulere, atque in Siciliam navigare, unde Melania Senior cum Rufino Hierosolymam cogitaverat. Cum Melania Seniore praecipui aderant praeter Rufinum, Albina, Melaniae nurus cum filiis, Publicola Juniore, Melania item Juniore, et Piniano conjuge, de quibus aliqua dixi libro V. cap. IV. §. 7. Palladius horum amicus, et, dum Romae Chrysostomi caussam ageret, olim hospes, haec referens cap. XCIX, indictum praeteriit Publicolam Seniorem, Melaniae Senioris filium, Junioris parentem, et Piniani socerum, Christianis virtutibus plusquam sena oria dignitate suspiciendum. [Col. 0285D] Jure autem praeteriit, quippe quem prius extinctum noverat. Melania Senior amplissimos fundos non solum in Campania et Sicilia, sed in Gallia etiam, Hispania, atque Africa possidebat: quae, Publicola utroque sublato, ad Melaniam Juniorem, ut Publicolae Senioris filiam, et Junioris sororem, devenerunt. Huic enim ea tribuit Palladius. Jamdudum inter praecipuos rei literariae summates nobilis quaestio Chronologica, unde aliae pendent, varie agitata est, quoto Christi anno Publicola Senior vivere desierit. Annalium parens hoc statuit A. D. 409. §. 27. Similiter Annalium Scholiastes Pagius §. 9. Ab utroque immane discessit Petrus Franciscus Chiffletius in Paulino illustrato parte II. cap. XXXIV. ad A. D. 416. id transferens. Alio itidem abiit Norisius in Adventoria pag. 20. ubi non perfunctorie pro A. D. 399. certavit. Sed curatores novae editionis Sancti Augustini, et post eos Tillemontius in locis infra indicandis, uni A. D. 408. [Col. 0286A] sibi adhaerendum putarunt. Ex hoc praestantium virorum dissidio non pauci Chronologici errores fluxerunt, quos facile tolli crediderim, si Publicolae Senioris mortem, certo quodam charactere designatam, in A. D. 400. conjecero. Exstat epistola XLVI. olim inter Augustinianas CLIII. qua Publicola idem Senior Hipponensem antistitem consulit de nonnullis, teneriorem animum suum turbantibus, quae Africanis conductoribus rerum suarum in latifundiis Arzugitanae provinciae cum paganis intercedebant. Eandem epistolam jam dicti Curatores datam fecerunt A. D. 398. Mirum est, viros egregios in vita Augustini libro IV. cap. XV. §. 4. incertum putasse quis ille Publicola esset. Tillemontium tomo X. pag. 823. et tomo XIII. pag. 323. suspicio incessit, pro Melaniae Senioris nato, esse accipiendum. Quin is fuerit, loca indicata dubitare non sinunt. Melania Mater, ut isthaec sua latifundia in Africa inviseret, sacrisque Augustini colloquiis frueretur, adhuc superstite filio Publicola, illuc solvit. Sanctus Paulinus Nolanus [Col. 0286B] epist. XCIV. alias CCXLIX. inter Augustinianas, gratiis Augustino actis de epistola (nunc deperdita) ad se una cum libro quodam per illum transmissa, quam Romae ad diem festum Apostolorum Petri et Pauli a Quinto Diacono, aliquamdiu antea ibidem morato, acceperant, prosequitur laudes Melaniae Senioris et Publicolae unici filii, de cujus ille recenti dormitione praecedentibus literis Augustinum docuerat, eum precatus, ut cognatam suam Melaniam in tanta jactura solaretur. Hinc palam fit, Publicolam Seniorem Romae, ubi inter Senatores numerabatur, non alibi, diem obiisse, postquam Melania mater in Africam trajecisset. Hoc amplius firmatur. Postquam Augustinus Melaniam de fortitudine animique constantia in filii amissione, ad Paulinum scribens, laudasset, idem Paulinus, qui haec in suo ad Augustinum iterato responso ex epistola ad se scripta recenset, semel atque iterum ait, de moribus et sanctitate Publicolae, se ad illum antea scripsisse. Ergo Publicola Senior [Col. 0286C] non in Africa, sed in Italia e vivis excesserat. Haec a me frustra non dici constabit inferius, ubi agam de Publicola Juniore. Ex Paulini epistola, in qua Augustinianam, ad se scriptam, summatim refert, huc aliqua adducam: Docuisti me in spiritu veritatis salubre moderandi in occiduis mortalibus animi temperamentum, quo et illam beatam matrem et aviam Melaniam ( matrem unici filii Publicolae I. aviam Publicolae II. et Melaniae II. ) flevisse carnalem obitum unici filii taciturno quidem luctu, non tamen sicco a lacrymis dolore, VIDISTI, cujus quidem modestas et graves lacrymas, sicut PROPIOR et aequalior animae ejus spiritus, altius INTELLEXISTI, et perfectae in Christo feminae, salva virilis animi fortitudine, cor maternum de cordis sui similitudine melius ex aequo statu contemplatus es, ut eam primum pro naturali affectione permotam, deinde caussa potiore compunctam flevisse PERSPICERES, non tam illud humanum, quod UNICUM FILIUM conditione mortali defunctum in praesenti saeculo amisisset, quam quod propemodum in saeculari vanitate praeventum [Col. 0286D] (quia necdum illum deseruerat SENATORIAE dignitatis ambitio) non juxta sanctam votorum suorum avaritiam cogitaret assumtum, ut de conversionis gloria transisset ad gloriam resurrectionis, communem cum matre requiem coronamque capturus, si hujus saeculi vita, matris exemplo, saccum togae et monasterium SENATUI praetulisset. Mox subdit, se ante de hujus Publicolae I. virtutibus ad illum scripsisse: Verumtamen idem vir (Publicola) ut et ANTEA RETULISSE me puto sanctitati tuae, his operibus locupletatus ABSCESSIT, ut maternae humilitatis nobilitatem si veste non gesserit, tamen mente praetulerit. Infra vero: Sed cesso plura de memoria tam dilecti mihi, quam devoti Christo hominis, enarrare, quum et in PRISTINIS literis non pauca super eo narrasse me reputem, et nihil possim de beata hujus filii matre, et sanctorum pari radice ramorum, Melania, melius aut sanctius praedicare, quam sanctitas tua in eam PROFARI et DISPUTARE dignata [Col. 0287A] est. Ex his discimus, Paulinum Publicolae Senioris mortem, literis, Melaniae in Africa etiam fortasse reddendis, Augustino primum nunciasse ante diem 29. Junii, in quem cadit festum Sanctorum Petri et Pauli. Ut annum certissimum habeamus, rem aliam, anno emortuali Publicolae Senioris adnexam, extricare debemus. Augustinus epistolam subsequentem XCV. alias CCL. rursus dedit Paulino, quam Possidius Calamensium episcopus ei detulit, dum Ecclesiae suae, a Paganis Calamensibus subversae, caussam acturus, in Italiam ad Comitatum, sive Aulam Caesaream, navigavit: Ad istam laetitiam (inquit Augustinus) qua VOBISCUM EST frater Possidius, quum ex ipso AUDIERITIS quam tristis eum caussa compulerit, hoc me verissime dicere cognoscetis. Speciatim de his agit Sanctus Pater in Epist. XCI. alias CCII. ad Nectarium, Calamensem, et paganum §. 8. contra, inquit, RECENTISSIMAS LEGES, Kalendis Junii festo paganorum sacrilega solemnitas agitata est, nemine prohibente, tam insolenti ausu, ut, quod nec Juliani [Col. 0287B] temporibus factum est, petulantissima turba saltantium in eodem prorsus vico ante fores transiret Ecclesiae. Quam rem illicitissimam, atque indignissimam clericis prohibere tentantibus, Ecclesia lapidata est. Deinde post dies ferme octo, quum LEGES NOTISSIMAS episcopus (Possidius) ordini (Magistratuum) replicasset, et dum ea, quae JUSSA sunt (ab Honorio Augusto) velut implere disponunt, iterum Ecclesia lapidata est. Cetera, auditu horrenda, a gentilibus perpetrata, Augustinus narrare pergit. Recentissimae et notissimae leges, quas magnus Praesul semel et iterum memorat, ab Honorio Augusto in Paganos Africae latae fuerant A. D. 399. Manlio Thedoro V. C. Consule. Tunc enim, eodem Augustino teste in libro XVIII. de Civitate Dei cap. XVIII. in civitate notissima et eminentissima Carthagine Africae, Gaudentius et Jovius comites Imperatoris Honorii XIV. Kal. Aprilis falsorum Deorum templa verterunt et simulacra fregerunt. Haec gentilium templorum eversio, [Col. 0287C] et simulacrorum fractio Augustis etiam legibus fulciri debuerunt. Ipsas leges, in quas Calamenses Pagani, suos ritus nuper proscriptos agitantes, peccaverant, Augustinus, non unam, sed plures innuens, recentissimas, dixit. Quaenam fuerint, accuratius investigemus. In codice Theodosiano lib. XVI. tit. 10. de Paganis, sacrificiis et templis, exstant leges XVII. et XVIII. ad Apollodorum Proconsulem Africae. Utraque Patavio data est die 20 Augusti A. D. 399. Theodoro V. C. Cons. Honorius in priori de altera mentionem facit, quam in paganorum sacrificia nuper ediderat: profanos inquit, ritus JAM salubri LEGE submovimus. Haec in praesentia non exstat. In eadem lege XVII. Honorius festos conventus ludosque gentilium permittit, sed absque ullo sacrificio, atque ulla superstitione damnabili. Huc etiam lex XVIII. revocanda est, in qua Honorius ita decernit: si quis sacrificio fuerit deprehensus, in eum legibus vindicetur. Calamenses in has leges peccarant, dum festo Paganorum sacrilega solemnitas (per eos) agitata est, teste [Col. 0287D] Augustino, qui hanc Paganorum solemnitatem sacrilegam, illicitissimam et indignissimam vocat, quia profanos gentilium ritus et sacrificia, recentissimis Honorii legibus vetita, repraesentabant. Jam ergo habemus certum annum et mensem, quo Afrorum superstitiosas solemnitates Honorius sanctionibus exstirpandas curavit, quas Augustinus recentissimas, et Afris suis notissimas merito dixit, quum ad Proconsulem Africae scriptae essent. Nunc Publicolae annus emortualis facile se ipse pandet. Contra has leges recentissimas et notissimas, utpote nuper vulgatas, Pagani Calamenses peccarunt. Ergo id factum post diem 20. Augusti anni 399. quo datae fuerunt. Hipponensis antistes ait, crimen perpetratum Kalendis Juniis. Ergo perpetratum est subsequente A. D. 400. quo Possidius Calamensis episcopus ob idem scelus ad Comitatum navigavit, literasque Hipponensis ad Nolanum detulit post Melaniae [Col. 0288A] Senioris itum in Africam, et Publicolae excessum. Quare ut in pauca rem contraham, sic statuendum.

  • 1. Leges Augustales contra Paganos prodierunt die 20. Augusti A. D. 399.

  • 2. Melania Senior in Africam solvit, et Publicola filius obiit A. D. 400. ante mensem Junii.

  • 3. Tumultus Calamae excitatur die prima Junii A. D. 400.

  • 4. Iter Possidii in Italiam ad Imperatorem, eodem anno, mense Augusti susceptum.

Die 28. Martii A. D. 401. post menses ferme OCTO a Possidii navigatione in Italiam, Augustinus literas ejus accepit, quum Nectarius ante illud tempus, Possidio Calamae adhuc degenti, Augustini literas tradidisset. Hoc patet ex Augustiniana epistola CIV. alias CCLIV. ad Nectarium, cujus verba haec sunt: Legi literas benignitatis tuae, quibus mihi LONGE POSTEA respondisti, quam meas ad te perferendas dedi. Nam ego rescripseram, quum adhuc NOBISCUM esset, neque navigasset, Sanctus frater Possidius. Has autem, quas [Col. 0288B] mei caussa illi dignatus es reddere, accepi IV. Kal. Aprilis post menses ferme OCTO, quam scripseram. Hi octo menses ab die 27. Martii A. D. 401. retrocedendo, pertingunt ad mensem Augusti A. D. 400. quo mense Possidius Calamae degens, necdum in Italiam profectus, Augustini literas ab Nectario sibi traditas acceperat. Haec produnt, curatores Augustinianae editionis in Vita Sancti Praesulis lib. VI. cap. V. post Tillemontium tom. X. pag. 608. et tom. XIII. pag. 460. decessum Publicolae Senioris, ex praeposteris supputationibus, rejecisse in A. D. 407. Serius enim, quam oportuisset, A. D. 402. Melaniae matris reditum ex Palaestina in Urbem statuerunt: quem nos cum primoribus viris e schola Chronologorum, ab A. D. 397. nullo pacto avelli posse monstravimus. Hinc, illi Melaniae adventu in locum non suum rejecto, ejus quoque itum in Africam ulterius in locum non suum traxerunt. Semel enim errore Chronologico admisso, alios idemtidem nasci, [Col. 0288C] et familiam ducere necesse fuit. Errorem auxerunt duo Publicolae in unum conflati, et unica Honorii lex, edita A. D. 408. prae duabus aliis, immo tribus, accepta: quae A. D. 399. ab eodem Augusto. hanc in rem editae fuerant. Viri praeclari initio tomi II. Operum sancti Augustini num. 99. 91. 94. et 95. et in notula ad eandem Epistolam XCI. alias CII. cumque iis Tillemontius tomo XIII. pag. 997. Hipponensem Praesulem de alia lege loqui censuerunt, quam Sirmondus in Appendice ad codicem Theodosianum vulgavit num. 12. quamque postea Gothofredus in eundem codicem transtulit lib. XVI. tit. 10. L. XIX. Atqui vir Sanctus semel atque iterum leges recentissimas et notissimas vocans, non unam sed plures vocat, et quidem Manlio Theodoro V. C. Cons. promulgatas, ut dixi. Hae vero ipsae sunt, quas A. D. 399. datas memoravi, quaeque sane post novennium A. D. 408. una tantum, eaque recentissima, ab Augustino dici non poterant. Alia lex, post novennium edita, quam, inconsultis libris de Civitate Dei, [Col. 0288D] viri praestantes ab Augustino indicari crediderunt, neque Proconsuli Africae missa est, cui tamen mitti debuit, si ad Africam pertinebat, nec sancita fuit Theodoro V. C. Cons. De scholio etiam, apud Sirmondum eidem Legi subjecto, in quo, proposita Carthagine pronunciatur, non obscure ambigit Gothofredus, cui vitiosum videtur. Ad haec ipsa Lex Romae dicitur data, quum tamen Honorius die 16. Octobris, quo Lex prodiit, Basso et Philippo Coss. A. D. 408. non Romae, sed Ravennae consisteret. Sed nondum satis difficultatum. Haec enim Lex multa jubet, vel in Africa pridem jussa et executioni mandata, vel paganorum Calamensium crimini nequaquam aptanda. Ea sunt:

  • 1. De annonis templorum ad annonam militarem transferendis.

  • 2. De simulacris.

  • 3. De aris evellendis et dostruendis.

  • [Col. 0289A] 4. De templis ad usum publicum vindicandis.

  • 5. De conviviis et solemnitatibus prohibendis.

Jam vero ubi contrariae sententiae patronos hujus Legis praesidio exarmavi, alias Leges supra indicatas rei nostrae accommodemus. Ab ethnicis Calamensibus in legem XVII. alteri, nunc deperditae, innixam, quae nuper profanos ritus submoverat. maxime peccatum est. Ab his enim profano sacrificio et superstitione damnabili peccatum est, teste Augustino ad Nectarium, eorum gregalem, dum per eos festo paganorum sacrilega solemnitas agitata est. Hoc festum, haec solemnitas tantisper me sistunt. Floralia peropportune occurrunt, quae Sanctus Praesul utique innuit. Floram certe paullo ante memoraverat, cujus, inquit, ludi scenici tam effusiore et licentiore turpitudine celebrantur, ut quivis intelligat, quale daemonium sit, quod placari aliter non potest, nisi illic non aves, non quadrupedes, non denique sanguis humanus, sed multo scelestius, pudor humanus, tanquam immolatus intereat. Nihil ergo aeque foedum et sacrilegum, ac [Col. 0289B] Floralia: qui ludi tanto devotius, quanto turpius celebrari solent, eodem teste libro II. de Civitate Dei cap. XXVII. His simillima habet Arnobius Afer in libro VII. adversus gentes. In veterum Fastis legimus quidem Floralia initio Maii celebrari solita, sed quum editis Caesareis jam essent sublata, Poeni gentiles de improviso Kalendis Juniis ea tandem agitare statuerunt. Sed Fastos aliquando in hujusmodi etiam solemnibus variasse, adnotatum memini a Simeone Bosio in epist. II. libri XVI. Ciceronis ad Atticum. Verba haec Augustini, solemnitas agitata, ferme exstare in lege, quam viri eruditi in rem suam trahere conantur, ubi gentiles quidquam solemnitatis agitare vetantur, lege admodum est, ut vel hinc de eadem Lege virum sanctum loquutum suadeant. Formula enim est, profanis gentilium ludis pompisque designandis obvia, passimque usurpata, idem sonans ac exhibita. Adi Gothofredum in Glossario nomico V. agitare. Haec fusius excussi, ut quaestionem de anno [Col. 0289C] emortuali Publicolae Senioris, ex tumultu Calamensi non removendo, explicarem, utque Melaniam Seniorem, filio jamdudum orbatam, cum Rufino cognatisque in Siciliam ante Urbis excidium migrasse, certis argumentis ostenderem. Ea, quae digessi, cum Palladio, teste idoneo, quippe oculato, undequaque consentiunt. Etiam cum Vitae Melaniae junioris conditore apud Laurentium Surium in Vitis Sanctorum die 31. Decembris. Palladius enim auctor est cap. CXVIII. Melaniam Seniorem ex Palaestina Romam rediisse ubi primum de Melaniae neptis statu audivisset; eam et nupsisse et velle saeculo renunciare, videlicet A. D. 397. qui fuit extremus Siricii Pontificis, ut alibi ostensum. Melaniam Juniorem anno aetatis 14. Piniano nuptam tradit cum Vitae scriptore Palladius cap. CXIX. eam testatus aetatis suae anno 20. postquam annos septem cum Piniano vixisset, duobus liberis et patre Publicola orbatam, Mundo renunciasse. Post singula haec criteria, suis quaeque rationibus, in unum coeuntibus, fulta, uno omnia intuitu, [Col. 0289D] secundum ordinem chronologicum, spectanda subjicio.

A. D. 397. Melania Senior Hierosolymis Romam redit, nepte Melania aetatis suae anno 14. Piniano nupta.

399. Honorius Augustus in Poenos gentiles tres Leges, Apollodoro Proconsuli Africae inscriptas, vulgat.

400. Melania Seniore in Africam profecta, Publicola, filius unicus, Romae obit. Paulinus Nolanus de hoc Augustinum certiorem facit, cujus responsum jam pridem scriptum Romae, accipit a Quincto Diacono die 29. Junii. Tumultus Paganorum Calamae excitatur. Possidius Calamensis Episcopus post mensem Julii in Italiam trasmittit.

403. Melania Junior aviae suasu annum agens 20. post annos septem cum Piniano transactos, Mundo cum conjuge vale dicit.

408. Melania utraque cum suis et Rufino ex Urbe ob pudicitiam servandam, in Siciliam trajiciunt.

[Col. 0290A] II. Eodem A. D. 408. quo nobilissimus piarum mulierum atque hominum coetus in Siciliam appulit, Roma ab Alarico Rege Gothorum obsessa est, multoque auro redemta. Mox foedifragus Barbarus insequenti A. D. 409. rerum Dominam miserandum in modum diripuit atque vastavit. Dies atratus, Aegyptiis et Cannensibus adnumerandus, mensis Augusti fuit 24. cum duobus subsequentibus. Melania Senior, futurorum praescia tantam cladem vaticinata, suis raptim divenditis, proximorum saluti, atque honestati paullo ante celeri fuga consuluit. Haec secundum Pagianos calculos, quos hic probe exactos, ceterisque praeferendos comperio, continenter, nobilitarunt annos 408. et 409. Eximium chronologum vide A. D. 408. §. 2. et 16. annoque 410. §. 7. et subsequentibus. Tillemontius, qui Pagianas lucubrationes, quippe nondum editas, ignoravit, Urbis exitium defixit A. D. 410. in Historia Imperatorum t. V. p. 411. Palladius rem sic narrat in Historia Lausiaca c. CXVIII. postquam autem hi omnes (utraque Melania, Albina, [Col. 0290B] Pinianus, et praeter Rufinum, Publicola Junior) Roma abscessissent, qui catechesi instituti fuerant a beata Melania, barbarica quaedam procella (Gothorum) quae etiam in Prophetis jam olim posita fuerat, in Romam irruit, et nec aeneas quidem statuas reliquit in foro. Tanta strage inflatus Alaricus, in Latium, Campaniam, Bruttios, Calabrosque, furibundus excurrens, luctu et funeribus omnia complevit. Rei testem habemus Olympiodorum, cujus Historiae luculentas lacinias nobis servavit Photius cod. LXXX. Sed Rufinus Olympiodori testimonium mirifice illustrat. Is enim cum inclyto Romanorum procerum comitatu Messanam elapsus, Rhegium Julii, in cuspide Italiae Siculo freto imminens, Gothorum flammis ardere conspexit. Extremam vir pius tunc manum Latinae versioni Origenis Homiliarum in Numeros imponebat. Viri percelebres in his literis id tandem nos docuerunt, Henricus Valesius, et Petrus Franciscus Chiffletius, qui Rufini prologum, eidem [Col. 0290C] versioni de more praepositum, diverso loco et tempore, ex diversis quisque codicibus, publica typorum luce donarunt, Valesius quidem in notis ad caput XXXVIII. libri VI. Eusebianae Historiae Parisiis excusae apud Antonium Vitré A. D. 1659. Chiffletius autem, Valesii editione ignorata, in parte II, cap. XXV. Paulini illustrati ex Divionensi editione Philiberti Chavance A. D. 1662. Tillemontius ob non visam Chifflet i editionem non semel erravit tomo XII. art. 128. pag. 311. Nam et Ursacio prologum inscriptum credidit, et hunc a puero, Rufini notario, distinxit. Opus fuse recensui lib. II. cap. VII. § 3. Emendatior est editio Valesii, alicubi tamen ope Chiffletianae emendanda. Rufinus Donatum quendam verbis Cypriani martyris ad alium Donatum, alloquitur. Ei se pollicitum ait scriptorum omnium Origenis in Pentateuchum Latinam versionem. Donatus iste anne Siculus fuit? Certe in Sicilia cum R ufino pariter morabatur A. D. 409. dum Rhegium Julii, Regis Alarici exercitu flammas injiciente, conflagrabat. [Col. 0290D] At Donatus fortasse cum Rufino ex Urbe in Siciliam et ipse confugerat. Nostrum loquentem audiamus: Reddendae pollicitationi non tempestivum, ut ille ait, sed tempestuosum nobis tempus ac turbidum fuit. Quis enim ibi stilo locus est, ubi hostilia tela metuuntur, ubi in oculis est urbium agrorumque vastatio, ubi fugitur per marina discrimina: et ne ipsa quidem absque metu habentur exsilia? In CONSPECTU etenim, ut VIDEBAS etiam IPSE, NOSTRO, Barbarus, qui Rheginum op dum miscebat incendio, angustissimo a NOBIS freto, ubi Italiae solum Siculo dirimitur, arcebatur. In his ergo posito quae esse ad scribendum securitas potuit, et praecipue ad interpretandum, ubi non ita proprios expedire sensus, ut alienos captare proponitur? Mox addit, se noctes, ab hostium timore magis tutas, quasi ad solamen malorum, levandaeque peregrinationis gratia, impendisse Latine reddendis Origenis Homiliis, sive etiam excerptis, aut scholiis in Numeros. Origenis [Col. 0291A] enim, ut Valesius ex Sedulio, Hieronymoque animadvertit, triplex opus fuit in Sacram Scripturam: I. Commentarii. II. Scholia. III. Homiliae sive Tractatus. De hoc triplici opere in Prologo agit etiam R ufinus. I. Homelias. II. Excerpta. III. Explicationes appellans. Haec perurgente te, inquit, R omana, ut potuimus, voce, ex diversis in unum ordinem collecta digessimus. Te quoque ipso in quamplurimis JUVANTE Ursacii nostri laborem, dum, nimis cupidus, pueruli notarii tardum putas esse ministerium. Quare Donatus et Ursacius Rufino in describenda Origenis Latina versione, a manu fuerunt. Ursacius frater Exsuperantii, in Lucania Episcopi, memoratur apud Uranium in Vita Sancti Paulini Nolani cap. III. Denique ait Rufinus, ex omnibus ab Origene in Legem Mosaicam scriptis, solas oratiunculas in Deuteronomium sibi vertendas superesse. Has, inquit, si Dominus juverit, et sanitatem dederit oculis, reliquo corpori cupimus sociare, quamvis amantissimus filius NOSTER Pinianus, cujus religiosum coetum pro amore pudicitiae [Col. 0291B] profugum COMITAMUR, injungat et alia. Sed orate communiter ut adsit Dominus, et temporibus pacem tribuat, gratiam laborantibus donet, fructumque operis nostri in profectum legentium promat. Donatus ergo et Ursacius in sanctissimo illo Romulidum choro etiam fuerunt, Rufinum tunc oculorum morbo vexante. At Rufinus, quae amico spoponderat, ad umbilicum perducere non potuit.

III. Paullo post enim morbo, quem dixerat, et senio praegravatus, vivendi finem fecit: et quidem Messanae in conspectu Rhegii Julii, ultima Italiae civitate, quo religiosum coetum sequutus, profugerat. Nec sane felicius, quam in complexu tam pii sodalitii, vir summe pius animam efflare poterat. Norisius, qui libro I. cap. III. Historiae Pelagianae post Baronium, Rhegii eversionem illigavit A. D. 410. Rufini exitum ad finem ejusdem anni, vel ad initium sequentis sistendum existimavit. Alaricus die 27 Augusti, triduo ab Urbe expugnata, victrices copias [Col. 0291C] in Latium et magnam Graeciam populabundus induxit. Rufinus ipse Donatum alloquens, Rheginum incendium, ut recens quidem, sed jam praeteritum; morbum vero, quo afflictabatur, ut praesentem memorat. Quare A. D. 410. post Rhegium exustum Rufinus diem clausit extremum. De mense et die apud antiquiores non liquet. Martyrologium tamen, de quo sub nomine Florarii Sanctorum Hagiologi Antuerpienses crebram mentionem faciunt, Rufinum exhibet die 14 Junii, ibidem tom. II. pag. 782. col. 2. Emortualem ejus locum et tempus Hieronymus magnificis verbis expressit in prologo libri I. Commentariorum in Ezechielem, cui interpretando in Bethleemi receptu ineunte A. D. 411. manus admovit, resumto stilo, quem praeterito A. D. 410. animo fractus ob nuncium, de capta Urbe a se perlatum, suspenderat. Vide Pagium rem accurate explicantem A. D. 410. §. 17. et 27. Postmodum Hieronymus Rufini morte in Palaestina, ubi notissimus erat, pervulgata, quin deluncti adversarii manibus obscure [Col. 0291D] insultaret, se continere non potuit. Sic enim Eustochium Virginem alloquitur: Tu indesinenter hoc flagitas, et magno vulneri (ob captam Urbem) cicatrix paulatim obducitur, SCORPIUS que INTER Enceladum et Porphyrionem Trinacriae humo PREMITUR, et HYDRA multorum capitum contra nos aliquando sibilare CESSAVIT. In insula, quam veteres Trinacriam vocarunt, Rufinus pridem obierat, inter Sicanos, Encelado et Porphyrioni gigantibus superimpositos montes, quos [Col. 0292A] canunt fabulae poetarum. Stridonensis Pater scorpium plurium brachiorum, et hydram multorum capitum per ambages Rufinum dixit, ob ingentem eorum numerum, qui illi studebant. In Hieronymi codices, typis vulgatos, Porphyrius irrepsit pro Porphyrione: quae est egregia emendatio purpurati viri Jacobi Peronii in Responso iterato ad Regem Anglorum sectione I. §. 9. De utroque gigante Apollodorus in Bibliotheca libro I. Ad Porphyrionem, magnum gigantem, alludit Martialis lib. XIII. epigram. LXXV. Hoc eo diligentius confirmavi, quod Henricus Valesius, vir de re Ecclesiastica praeclare meritus, in notis ad Historiam Eusebii libro VI. cap. XIX. Porphyrium philosophum, ab Hieronymo indicari commentus fuerit. Sed Porphyrium in Sicilia periisse non constat, quanquam apud Siculos magnum sibi in scribendo nomen paravit. Ad mortuos autem sepultosque in Sicilia, et gigantes quidem, lacertorum VI et magnitudine bellum superis intentare conatos, alludit Hieronymus: quae de Porphyrio vere [Col. 0292B] dici non possunt. Adi Lucam Holstenium in Dissertatione de Vita Porphyrii cap. II. et III. Ulcus in Hieronymi verbis a Peronio detectum nemo criticorum animadverterat. Sed et alius error Valesii expungendus, ubi Rufinum, capta Urbe, in Siciliam se recepisse arbitratur, qui tamen ante Urbem obsessam illuc se receperat, ut satis ostensum est.

IV. Hic fuit Rufini presbyteri exitus, viri in Ecclesia Latina Sacrae Historiae parentis: quem Orientales peraeque ac nostri ob doctrinam et religionem plurimi semper fecerunt, ut per totam hanc historiam patefactum. Plerique omnes, literarum et pietatis laude in communione Catholica spectatissimi, hi praesertim, qui Episcopali fastigio insignes in Ecclesia fulserunt, superstitem in sinu fovere et colere, ejusdemque partes tutari eo ipso tempore visi sunt, quo is a Hieronymo dissidens, cum haereticis numerabatur, ab illo uno scilicet; ab aliis non certe. Qui Sanctus Pater, licet maximus undequaque, apud illos [Col. 0292C] tamen in hac controversia efficere haudquaquam potuit, ut Rufinum, omnibus probe notum, usque ad ultimum vitae finem percarum habentes, in Hieronymi partes transire voluerint, viri alias haereticorum acerrimi hostes, Rufinoque, si ex illis fuisset, nullo pacto adhaesuri. Immo et beatum, ac sanctum honoris caussa dictum ostendimus. Praeter Hieronymum, illique studentes unum et alterum, nemo unquam ea aetate Rufinum in haereseos suspicionem traxit, nemo Episcoporum a sua communione disjunxit. Non certe Siricius, non Anastasius, neque Innocentius Pontifices, quibus in cathedra Petri successive sedentibus, intra Romani Primatus terminos, Romae, Aquilejae et Messanae duodecim annos Rufinus vixit. Non Paulinus Nolanus, non Venerius Mediolanensis, non Gaudentius Brixiensis, non Petronius Bononiensis, non Chromatius Aquilejensis, non Laurentius fortasse Concordiensis, non Augustinus Hipponensis, non Johannes Hierosolymitanus: qui sane omnes celeberrimi et absolutissimi antistites, Rufino familiarissime [Col. 0292D] usi sunt. Quare sicut Hieronymi partes perpauci sequuti sunt, ubi, a Theophilo Alexandrino deceptus, Chrysostomum, virum sanctissimum, pro haeretico sugillavit: ita perpaucis suadere potuit, Rufinum haereseos nota inurendum. Norisius Cardinalis in Historia Pelagiana lib. I. cap. II. Origenistarum opera factum ait, ut sanctissimi viri mutuis dissensionibus conflictarentur. Hinc ex Hieronymiana ad Theophilum epistola haec verba in Chrysostomum, [Col. 0293A] e throno Constantinopolitano dejectum, et mortuum adducit: Johannem, qui dudum Constantinopolitanam rexit Ecclesiam, Deo placere semper optavimus, et caussas perditionis ejus, in quas ferebatur (Sup. improvidus) , nequaquam credere voluimus. Sed ille, ut cetera flagitia ejus taceam, Origenistas in suam recipiens familiam (L. familiaritatem, et ex) , ex his plurimos ad sacerdotium provehens, atque ob hoc scelus beatae memoriae hominem Dei Epiphanium, qui inter Episcopos clarum in orbe sidus effulsit, non parvo moerore contristans, meruit audire: cecidit, cecidit Babylon. His paria, et longe majora adversus Chrysostomum lecta in libro Theophili Alexandrini, quem Hieronymus Latinum fecit, testatur Facundus Hermianensis in Defensione trium Capitulorum lib. VI. cap. V. Recte Facundus in rem quoque nostram ibidem haec scribit, digna certe quae omnium animis infigantur: Nos autem in illo libro non qualis Johannes, qui nihil horum merebatur; nec qualis Theophilus, cujus virtus in multis probata, sed potius qualis sit [Col. 0293B] miserabilis humana vita, cognoscimus, de qua scriptum est, quia tentatio est super terram. Nam si talia talibus acciderunt, quid nobis metuendum non sit, nostrique similibus? Sed nemo nescit qua acerbitate non solum Hieronymus, sed et Cyrillus Alexandrinus Epistola ad Atticum, in Chrysostomum saevierint. Hanc pro iis apologiam donat Nicephorus Callistus in Historia Ecclesiastica lib. XIV. cap. XXVIII. quam profert etiam Baronius A. D. 412. § 61. Homines enim illi erant, et humanis passionibus obnoxii. Alia his similia vide apud Norisium Dissertat. III. de uno ex Trinitate in carne passo pag. 169. Fuit Hieronymus doctrina, poenitentia, et sanctitate vere maximus, summeque orthodoxus, qui vel leves et minimas suspicionum umbras in religionis negotio ferre non [Col. 0294A] posset. Itaque haud mirum, si zelo ductus, et absens, eas umbras interdum ex aliorum relatu, in viris etiam sanae Fidei auctas insectatus est. At in hujusmodi rebus non unius licet summae auctoritatis viri, testimonium toti reliquae Ecclesiae consensui praeponendum. Haec ipsa magni nominis et doctrinae virum Norisium permoverunt, ut in libro I. cap. IV. Historiae Pelagianae haec de Rufino literis consignaret: Ceterum Rufinus non fuit haereticus, licet Hieronymus eundem haereticis adnumeret: neque enim Sanctus Paulinus tam religiosam cum eodem amicitiam coluisset, neque Pinianus et Melania illum una secum in Siciliam adduxissent: neque in suburbano Pineti monasterio degere potuisset, si palam haeresi infectus fuisset. His adde cetera, ad ejus pietatem asserendam a me congesta. Norisius, Rufinum errorum suspiciones, quibus apud Anastasium laboravit, coram Innocentio Pontifice ab se procul excussisse arbitratur, libello scilicet, quem idem vir purpuratus vulgavit. Sed hunc ad nostrum non pertinere, necessariis argumentis [Col. 0294B] ostensum est. Rufinus vero suspiciones quascumque Apologia sua ad Anastasium, et Commentario in Symbolum satis superque ab se procul excussit: cui quidem Commentario Hieronymus nihil unquam opposuit. Ante Norisium Johannes Bollandus tom. I. Januarii die 2. pagina 90. col. 2. §. 5. agens de sancto Macario, Rufini amico, pariter scripserat, presbyterum nostrum errores Origenis, quibus aeque ac Macarius fuerat imbutus, deinde ejuravisse, idque se, ubi de Rufino scriberet, suo loco dicturum. De Rufino ergo, ut Sancto alicubi, se scripturum proposuerat Bollandus. At Rufinus certe, et Macarius errores, quos nunquam imbiberant, ejurare non potuerunt.

Opera Tyrannii Rufini

Rufinus Aquileiensis

[Col. 0293]

Tyrannii Rufini Opera, de quibus supra disseruimus.

I. SINCERA.

I. Scripta propria.

[Col. 0293C]

  • Dissertatio de Adulteratione librorum Origenis.

  • Benedictionum XII. Patriarcharum explanatio.

  • Apologia, seu Invecticarum libri II. adversus Hieronymum.

  • Apologia pro Fide sua ad Anastasium Pontificem.

  • Historiae Ecclesiasticae libri II. scilicet X. et XI. post historiam Eusebianam.

  • Historia Eremitica, sive vitae Patrum.

  • Explicatio Symboli.

    • 2. Versa e Graeca in Latinam Linguam.

  • Basilii Magni Regula.

  • Basilii Magni Homiliae VIII.

  • Liber I. Apologiae Pamphili pro Origine; in quo Sententiae adversus Mathematicos.

  • Origenis Libri Quatuor περί ἀρχῶν.

  • Ejusdem Homiliae XVII. in Genesim.

  • —XIII. in Exodum.

  • —XVI. in Leviticum.

  • —XXVIII. in Numeros.

  • [Col. 0293D] —XXVI. in Josue.

  • —IX. in Judices.

  • —IX. in Psalmos.

  • —I. in Librum I. Regum.

  • —IV. in Cantica Canticorum.

  • —Tomi XV. in libros X. distincti in epistolam D. Paulli ad Romanos.

  • Gregorii Nazianzeni Opuscula X. hoc est,

  • Apologetici Liber unus.

  • De Epiphanis.

  • De Luminibus.

  • De Fide Liber Unus.

  • De Nicaena Fide, Pentecoste, et Spiritu S.

  • De Semetipso ex agro reverso.

  • De Dictis Hieremiae.

  • [Col. 0294C] De reconciliatione et unitate Monachorum.

  • De Grandinis vastatione.

  • De Arianis.

  • Sixti Pythagorici Sententiae.

  • Evagrii C. Sententiae ad Monachos.

  • —Sententiae de Apathia.

  • —Liber ad Virgines.

  • Clementis Romani Recognitiones.

  • Eusebii Historiae Ecclesiasticae libri IX.

  • Anatolii Alexandrini Canon Paschalis.

II. SUPPOSITITIA ET ALIENA.

  • Versio Origenis Homiliarum in Lucam, non Rufini, cu adscribitur, sed Hieronymi.

  • —Josephi Operum, non Rufini, sed Ambrosii.

  • Commentarii in LXXV. priores Davidis Psalmos.

  • —In Oseam.

  • —In Johelem.

  • —In Amos.

  • Vita S. Eugeniae.

  • Libellus de Fide brevior.

  • Libellus de Fide fusior.

III. DUBIA.

[Col. 0294D]

  • Origenis Homiliae VII. in Matthaeum.

  • —I. in Johannem.

  • —de Maria Magdalena.

  • —de Epiphania Domini; in Latinum conversae.

IV. DEPERDITA.

  • Epistola ad Hieronymum, in qua hujus prima Apologia confutatur.

  • Epistolae ad Aniciam Falconiam Probam.

  • Librorum aliquot e Latino in Graecum sermonem conversio.

De scriptoribus ecclesiasticis, cap. 17

Gennadius Massiliensis

[Col. 0295]

GENNADIUS De scriptoribus ecclesiasticis, cap. 17.

Rufinus Aquilejensis Ecclesiae Presbyter, non minima pars fuit doctorum Ecclesiae, et in transferendo de Graeco in Latinum elegans ingenium habuit. Denique maximam partem Graecorum bibliothecae Latinis exhibuit: Basilii scilicet Caesariensis Cappadociae Episcopi, Gregorii Nazianzeni eloquentissimi hominis, Clementis Romani Recognitionum libros, Eusebii Caesariensis Palaestinae Ecclesiasticam historiam, Xisti sententias, Evagrii sententias. Interpretatus est etiam, sententias Pamphilii Martyris adversum Mathematicos. Horum omnium quaecumque praemissis prologis, a Latinis leguntur, a Rufino interpretata sunt, quae autem sine prologo, ab alio translata sunt, qui prologum facere noluit. Origenis autem non omnia, quid et Hieronymus transtulit aliquanta, quae sub prologo discernuntur. Proprio autem labore, immo gratiae Dei dono, exposuit idem Rufinus Symbolum, ut in ejus comparatione alii nec exposuisse credantur. Disseruit et Benedictionem Jacob super Patriarchas, triplici, id est historico, morali et mystico sensu. Scripsit et Epistolas ad timorem Dei hortatorias multas, inter quas praeeminent illae, quas ad Probam dedit. Historiae etiam Ecclesiasticae, quam ab Eusebio scriptam, et ab ipso interpretatam diximus, addidit decimum et undecimum librum. Sed et obtrectatori opusculorum suorum respondit duobus voluminibus, arguens et convincens, se Dei intuitu et Ecclesiae utilitate, auxiliante Domino, ingenium agitasse: illum vero aemulationis stimulo incitatum ad obloquendum stilum vertisse.

De benedictionibus patriarcharum

Rufinus Aquileiensis

[Col. 0295]

TYRANNII RUFINI AQUILEIENSIS PRESBYTERI DE BENEDICTIONIBUS PATRIARCHARUM LIBRI DUO. Adnotationem direxi ad RUFINUM Presbyterum, sanctae Melaniae spirituali via comitem, VERE SANCTUM, et PIE DOCTUM, et ob id intima mihi affectione conjunctum. S. PAULINUS, Epist. XXVIII, ad Sulpicium Severum.

Salutatio

Paulinus

RUFINO FRATRI PAULINUS SALUTEM.

1-2. I. Vel breves nobis ab unanimitate tua literae magno refrigerio sunt, sicut in penuria fluviorum ager sitiens rore recreatur. Unde refectos nos quamvis brevi Epistola, attamen tua, per puerum communium filiorum fatemur: sed tamen rursus adfectos, quia etiamnum nunc vos in aestu sollicitudinis et incerto morarum, Romam peti judicastis. Det nobis Dominus a Domino laetificari quamprimum de actu nostro: ut sicut anxiis compatimur, ita congaudeamus hilaritati, et incipiamus tamen sperare fructum praesentiae vestrae, si vos certi esse de vestra sententia, vel Domini circa vos placito, coeperitis.

II. Sane quod admonere dignaris affectu illo, quo nos sicut te diligis, ut studium in Graecas literas attentius sumam, libenter accipio, sed implere non valeo; nisi forte desideria mea adjuvat Dominus, ut diutius consortio tuo perfruar. Nam quomodo profectum capere potero sermonis ignoti, si desit a quo ignorata condiscam? Credo [Col. 0297] enim in Translatione S. Clementis , praeter alias ingenii mei defectiones, hanc te potissimum imperitiae meae penuriam considerasse, quod aliqua in quibus intelligere, vel exprimere verba non potui, sensu potius apprehenso, vel ut verius dicam, opinata transtulerim. Quo magis egeo misericordia Dei, ut pleniorem mihi copiam tui tribuat, quia pro divitiis erit pauperi, vel micas a divitis mensa cadentes avido famelici cordis ore colligere.

III. In tempore sane, quo scripta haec scribebantur, cecidit sub oculis, incidens proposita lectione, capitulum illud ex Genesi, quo Judas a Jacob benedicitur. Et quia Dominus opportunissimam hanc occasionem dederat, pulsare post tempus fores cordis tui placuit. Ergo si me amas, imo quia multum amas, rogo ut scribas mihi, ut intelligis ipsam Patriarcharum benedictionem. Et si qua ipse scis in eis ardua sensu et digna cognitione, scire me velis: specialiter tamen de Capitulo illo in quo ait: Alligans ad vitem pullum suum, et ad cilicium pullum asinae suae (Gen. 49. 11.) : quis suus sit pullus, vel quis asinae pullus; et cur suus ad vitem, asinae vero pullus ad cilicium alligetur?

[Col. 0297B]

IN LIBRUM DE BENEDICTIONIBUS JUDAE RUFINI AQUILEIENSIS PRESBYTERI AD PAULINUM PRESBYTERUM Praefatio.

3-4 I. Quanto magis ego me tibi excuso, et minus idoneum ad responsionem eorum quae sciscitaris, adfirmo, tanto tu instantius percontaris, et difficiliora perquiris, ac velut lenti bovis vitio deprehenso, cunctantis armos, et retrorsum terga cedentia, stimulis pertinacioribus perfodis. Unde consequenter tibi et illud continuo cognoscendum est, quod etiam si, depressa saltem cervice, jugi quod superponis onus movere possumus, nusquam tamen adest nobis copia in apertos patentesque campos, affluentioris facultate orationis, effundenti in latum distenta spacia, rapidioribus cursibus superare. Ideo ergo patere nos, si forte vel tardius voluerimus, eo quo nos vocas, passibus pervenire.

[Col. 0299] II. Requiris a nobis, quomodo intelligatur illud quod scriptum est in Genesi de Patriarcha Juda, quod Israel pater ejus, dum singulis filiorum, quae praevidebat eventura praedicit, de isto ait inter caetera: Alligans ad vitem pullum suum, et ad palmitem vitis pullum asinae suae (Gen. 49. 11.) : quod tu scripsisti, Et ad cilicium pullum asinae suae, quod in Graeco ita est: καὶ τῇ ἕλικι τὸν πῶλον τῆς ὄνου αὐτοῦ. Ἕλικα vitem dicunt Graeci, non tam palmitem (quomodo habent nostra exemplaria) quam illos quasi rucinnulos, vel ramis arboris, vel palis, vel quibuscunque illis innititur adminiculis, quos capreolos, ut arbitror, appellant agricolae: 5-6 quibus nexibus tutus, et sine lapsus periculo, vel gravatur fructibus palmes, vel vaga proceritate distenditur. Arbitror ergo, quod hic ipse Graecus sermo in Latinis exemplaribus antiquitus positus est, ut et alia nonnulla, et per tempus ab scriptoribus non intelligentibus pro ἕλικι, cilicium dici putatum est.

III. Et in hoc quidem facile error interpretis emendatur, sed non tam facile est, etiam sensum intelligentiae ipsius invenire, nisi totius capituli mentio fiat. Totius autem hujus capituli tractatus amplius aliquid et lucidius inveniret, si ab initio ipsarum Benedictionum sumsisset exordium. Quod utique et otii, et temporis non parum quaerit, et ut fidelius dicam, quod mentem Spiritu Sancto illuminatam deposcit. Quantum ergo vel mediocritas intelligentiae nostrae valet, vel tempus indulget, vel hi simunt, qui rescripta ad Origenem perurgent, quanta res tanta pati [ Forte peragi] potuit brevitate, pro eo amore, quo confidere nos tibi de omnibus jubes, sine praejudicio eorum, qui melius aliquid sentire possunt, quid nobis de hoc interim capitulo videatur, exprimimus.

IV. Scio quamplurimos caput istud ita de Domino interpretari, ut nihil ad Patriarcham Judam pertinere ex his quae dicuntur, adfirment, quia neque ut leo dormisse usquam, neque ut catulus leonis ostenditur suscitatus, neque Gentes in eo sperasse ullatenus probabuntur Sed cum dicit: Non deficiet princeps ex Juda, neque dux de femore ejus, donec veniat is, cui repositum est, regnum scilicet, et in ipso gentes sperabunt: quia donec veniat is, cui repositum est, in quo gentes sperabunt, manifeste de Christo dicitur; cogimur sine dubio alium intelligere esse, quam Christum eum, de cujus semine dux non deficiet, donec Christus veniat. Non enim convenit illum Christum intelligi, de cujus semine dux non deficiet, donec Christus veniat, qui utique dux in adventu Christi defecit. Et hoc ipsum indicio fuit, advenisse eum, cui repositum est, idest Christum. Quaedam referuntur ad Judam; sicut in complurimis caeteris, etiam in hoc capitulo sentiendum est, ut alterno intellectu expositio dirigatur, et interruptio Historialis intelligentiae Mystici sensus prodat arcanum.

LIBER PRIMUS. BENEDICTIO JUDAE.

[Col. 0301A] 7 1. Ait ergo: JUDA, te collaudent fratres tui. Manus tuae super dorsum inimicorum tuorum (Gen. 49. 8.) . Potest hoc vel ad ipsum Judam, vel ad eos qui ex ipso videntur esse progeniti Reges, referri: qui regnum gentis illius ministrantes, inimicorum terga domuerunt. Sed et in Christo competenter accipitur, qui a fratribus suis, id est, ab Apostolis, quos ipse fratres in Evangeliis nominavit (Matth. 28.) , merito collaudatur. Inimici vero ejus, super quorum dorsa manus ejus est, illi intelliguntur, quos Pater promittit se sub pedes ejus positurum dicens, Donec ponam inimicos tuos sub pedibus tuis (Psal. 109.) . Sunt ergo inimici, donec increduli sunt et infideles, et ideo caeduntur in tergo, qui posteaquam conversi fuerint, efficiuntur fratres, et collaudant eum, qui [Col. 0301B] eos in adoptionem Patris vocatos, sibi et cohaeredes fecit et fratres. Bene autem terga mimicorum caedi dixit a Christo: omnes enim qui adorabant idola, terga dabant Deo, sicut et per prophetam Dominus exprobrat, dicens: Quia converterunt ad me dorsa sua, et non faciem (Jer. 2. 27.) . Haec ergo dorsa caedit, ut conversi aliquando terga dent idolis, et faciem erigant ad Deum, et faciant hoc quod in consequentibus scriptum est: Et adorent te filii patris tui. Tunc enim cum adorant [ Forte adorarunt] eum, filii Patris fuerunt effecti, et spiritum adoptionis acceperunt, in quo clamant, Abba pater (Gal. 4.) . Nemo enim dicit Dominum Jesum Christum, nisi in Spiritu Sancto (I. Cor. 12.) . Iste sermo paulo durius refertur ad Judam, nisi abusive id dicamus, adoratos esse [Col. 0301C] 8 quasi reges, a fratribus, id est, suis caeteris contribulibus, filios Juda.

2. Catulus leonis Juda, de germine filius meus ascendisti: recubans dormisti sicut leo, et sicut catulus leonis: quis suscitabit eum (Gen. 49. 9.) ? In his versiculis, non jam concludimur, sed pene excludimur; nam catulum leonis si exponamus, Judam dici posse pro virtute bellandi, quomodo exponetur, quod de germine filius dicitur ascendisse? Germen autem hic [Col. 0302A] in Graeco βλαστὸν dicitur, quod magis virgultum, vel ramus recte interpretatur, qui de radice repullulare, vel de ipso robore arboris solet. Ex quo ergo virgulto, vel ex quo ramo Judas ascendisse dicetur, vel quomodo recumbens dormisse ut leo, et ut catulus leonis, ita ut quaeratur, quis eum suscitet? Nisi forte aliquis vim faciens, velit ita adseverare: Ex germine processisse Judam, id est, ut superius diximus, ex virgulto vel ex ramo, quod de ipsa patris fortitudine et virtute significet: quique virtutis confidentia recubet et quiescat, ut leo et ut catulus leonis; nec eum ausus sit aliquis suscitare, dum pro magnitudine virium, et potentia beatorum suscitare eum nullus audeat ad praelia. Sed multo convenientius aptabitur huic loco mystica expositio, in qua [Col. 0302B] catulus leonis, Christus, non solum φυσικῶς, verumetiam τροπικῶς designatur. Nam Physiologus de catulo leonis haec scribit, Quod cum natus fuerit, tribus diebus ac tribus noctibus dormiat: tum deinde patris fremitu vel mugitu, tanquam tremefactus cubilis locus, suscitet catulum dormientem. Iste ergo catulus ascendit ex germine: ex Virgine enim natus est, non ex semine, sed ex virgine absque concubitu virili, et absque semine naturali Christus. Velut virgultum, sive ramus, 9 in quo manifestissime et veritas carnis adsumtae ex Virgine declaratur in sacrosancto germine, et a contagio carnalis et humani seminis excusatur. Recumbens dormisti ut leo, et sicut catulus leonis. Manifeste recubuisse et dormisse, dictum de passione mortis ostenditur. Sed videamus quare ut [Col. 0302C] leo, et ut catulus leonis, dormit. De catuli quidem somno jam superius dictum est, quod valde convenienter adaptatur Christo, qui tribus diebus et tribus noctibus in corde terrae sepultus, somnum mortis implevit. Ut leo autem, hoc modo debere intelligi arbitror: Mors Christi oppressio et triumphus daemonum fuit, omnem namque praedam, quam leo ille contrarius invaserat, prostrato homine et dejecto, hic leo noster eripuit: denique rediens ab inferis, [Col. 0303A] et ascendens in altum, captivam duxit captivitatem (Ephes. 4. 8.) . Hoc ergo modo, et in somno suo leo fuit vincens omnia et debellans, et destruxit eum, qui habebat mortis imperium (Act. 3.) . Et velut catulus leonis, die tertia suscitatur. Quis suscitabit eum? Recte quasi inquirentis prophetae personam, quae suscitet Christum, sermo significat, quia Apostolus quidem dicit: Quia Deus illum suscitavit a mortuis. Et, Qui suscitavit Christum a mortuis, suscitabit et mortalia corpora vestra propter inhabitantem spiritum ejus in vobis (Rom. 8.) . Et iterum ipse Christus dicit in Evangeliis, Solvite templum hoc, et ego in tribus diebus suscitabo illud: hoc autem dicebat de templo corporis sui (Joan. 2.) . Quia vero ipse dicit, suscitasse templum suum, et Deus illum dicitur suscitasse: recte Propheta stupore tantae Patris et Filii [Col. 0303B] unitatis, atque indiscretionis attonitus dicit, Quis suscitabit eum?

3. Non deficiet Princeps, ex Juda, neque dux de femore ejus, usque quo veniant ea, quae reposita sunt (et velut in aliis exemplaribus habetur, Veniat cui repositum est) et ipse erit exspectatio gentium (Gen. 49. 10.) . Hic locus manifeste refertur ad Judam: constat enim, usque ad nativitatem Christi non defecisse principes 10 ex genere Judae, nec duces de femoribus ejus, usque ad Herodem regem, qui secundum fidem historiae, quam Josephus scribit, alienigena fuisse, et per ambitionem in regnum Judaeorum dicitur irrepsisse. Statim ergo ut hoc factum est, et ut defecit dux de femoribus Judae, advenit ille cui regnum [Col. 0303C] repositum, in quo, quomodo Gentes sperent, Evangelii fides et Ecclesiarum docet propagatio. Reposita autem dicuntur ea quae opportuno tempore proferenda sunt, sicut et Christus in fine saeculorum advenisse dicitur, cum dicit Apostolus, Ecce nunc tempus acceptum (2. Cor. 6.) , scilicet ad salutem Gentibus conferendam. Si vero quis in omnibus cupiat cursum utriusque expositionis aptare, potest extorquere fortassis, ut etiam de Christo haec hoc modo videantur intelligi: Quia non deficiet Princeps ex Juda, id est, hi qui post resurrectionem ejus, Ecclesiarum principes ordinantur: Et dux de femoribus ejus, duces quoque populi Christianorum, de femoribus [Col. 0304A] Christi. Hoc modo exponet, membra Christi esse sine dubio spiritaliter intelligenda, quae Apostolus dicit populum Fidelium (I. Cor. 6.) . Possunt ergo et femora ejus spiritaliter intellecta indicare eos, qui pro firmitate et constantia fortitudinis, omne corpus Ecclesiae sustentare videntur, et ferre: vel quia humani seminis judicium solet in femorum appellatione figuraliter dici, apud nos autem qui seminat, verbum seminat (Luc. 8.) : poterunt ergo hi, qui ministerium verbi Ecclesiae exhibent, de Christi femoribus intelligi duces. Usquequo veniant, quae reposita sunt ei: videbitur ita posse intelligi, quod usque ad consummationem seculi, non deerunt isti duces, donec veniant ea quae reposita sunt, quae apparavit Deus his qui diligunt eum. Et ipse erit exspectatio [Col. 0304B] gentium. In die scilicet judicii, cum omnes gentes et populi Christum judicem, in pavore cordis, et tremore conscientiae exspectabunt.

4. Alligans ad vitem pullum suum, 11 et ad palmitem pullum asinae suae (Gen. 49. 11.) . Hoc de Christo et proprie et singulariter dicitur: ipse enim alligavit ad vitem pullum suum, qui dixit: Ego sum vitis vera (Joan. 25.) . Ad hanc ergo vitem, et pullum suum alligat, et asinae suae pullum (Marc. 11.) . Pullus suus est ex gentibus populus, cui utique nunquam adhuc Legis onus fuerat impositum, et supra quem, nisi ipse primus, nemo insederat (Luc. 12.) . Pullus vero asinae suae est, qui ex priore populo, qui nunc in figura asinae nominatur, electi erant ad salutem, de quibus Propheta dicit: Si fuerint [Col. 0304C] filii Israel sicut arena maris, reliquiae salvae fient (Osee 1.) . Abjecta ergo asina, quae onus Legis in infidelitate portare maluit, pullus ex ipsa natus eligitur, id est, novellus ex veteri per fidem populus adsciscitur, ac populo ex Gentibus sociatur. Vitis ergo Christus ex ea parte dicitur, qua naturam suscepit humanam, ad quam Dei verbum pullum suum alligat, id est, populum suum conjungit et sociat ei conversationi, quam ipse exegit in carne: ut imitatione ipsius, pullus qui ad ipsum alligatus est, efficiatur cum illo et filius Dei, et cohaeres Christi (Rom. 8.) . Palmitem autem, de quo initio, quid significaret, exposuimus, intelligere possumus hoc [Col. 0305A] modo. Fides quae in Christo est, et praesentis vitae regulam tenet, et futurae spei fiduciam praestat. Vitis ergo videtur illud ostendere, quod Christi in carne positi gesta, in ipso credentes, et ipsi inhaerentes imitantur: palmes vero, id est, ἕλιξ, qui non tam palmes, quam illud intelligitur, quo palmes arbori connectitur, et confirmatur a lapsu (quo adminiculo tutus, ventos ac turbines contemnit et respuit) futurorum bonorum indicat spem, quia fideles quique non solum in iis quae egerunt, sed et in his quae sperant et credunt futura, consummationem salutis exspectant: in quo quasi ad quandam patientiae arborem, spe vincti ac confirmati tentationum procellas ac turbines ferunt. Quod de Historiali Juda interpretari, nulla mihi ratio 12 videtur posse [Col. 0305B] permittere, nisi si Judaicis fabulis attendentes, putemus ita posse intelligi pro eo quod dicunt, partem tribus Judae, quam in terrae haereditatem suscepit, ita esse refertam vineis, ut tanquam nullo alterius generis existente virgulto, tanta esse vitis copia videatur, ut ne animal quidem alligandi ad aliud genus arboris detur facultas. Sed haec, ut diximus, Judaica magis commenta videbuntur; nobis autem Mystica plus, etiam si sola sit, placeat exposito.

5. Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvae amictum suum (Gen. 49. 11.) . Videbuntur et haec tantum ad Historicam expositionem pertinere: agrum fertilem vitis, et hyperbolic ῶ s vini abundantiam significare; sed nobiliorem sensum Mystica producit expositio. Nam stola Christi, quae lavatur in vino [Col. 0305C] merito ejus intelligitur Ecclesia, quam ipse sibi mundavit sanguine suo, non habentem maculam et rugam (Ephes. 5.) . Non enim, inquit Apostolus, argento vel auro redempti estis, sed pretioso sanguine Unigeniti a Deo (1 Pet. 1.) . In hujus ergo sanguinis vino, id est, lavacro regenerationis, a Christo lavatur Ecclesia. Consepelimur enim illi per Baptismum in morte et sanguine ipsius, id est, in morte ipsius baptizamur. In sanguine autem uvae, quomodo amictum suum lavet, videndum est. Amictus, propinquior quaedam, vel secretior corpori vestis videtur esse quam stola. Hi ergo qui prius per lavacrum loti, stola ejus fuerant effecti, posteaquam ad sacramentum sanguinis uvae pervenerunt, veluti interioris mysterii, secretiorisque amictus ejus participes esse [Col. 0305D] dicuntur. Lavatur enim etiam in uvae sanguine anima, cum sacramenti hujus coeperit capere rationem. Agnita namque et intellecta virtute sanguinis, virtute [Col. 0306A] verbi Dei, quanto capacior effecta fuerit anima, tanto purior fit, et lavatur quotidie ad scientiae profectum: et jungens se Domino, non solum amictus ejus, verum etiam unus jam cum 13 ipso spiritus fiet. Huic contrarius erat amictus ille populi Israel, in quo, ut gentis impudicitiam designaret, non tam amictum, quam praecinctorium id nominavit, quod Jeremias circumdare lumbis suis, et auferre rursus, atque in Euphratem jubetur abscondere (Jer. 13.) .

5. Gratifici, inquit, oculi ejus a vino, et dentes ejus candidiores lacte (Gen. 49. 12.) . Vides quomodo Historialem intellectum, erga finem praecipue, amputat et abscindit? Si enim adhuc contentiosius agentes dicere velimus, quia gratifici sunt oculi Judae ex vino [Col. 0306B] prae abundantia vini, ut supra diximus, et abundantia poculorum, quid de candidis dentibus respondebimus , et qualitate lactis, prolatis? In quo adversum veritatem non est agendum impudenter. Sed interruptione intelligentiae Historialis exclusi, ad Spiritualis expositionis ordinem redeamus. Gratifici, inquit, oculi ejus a vino. Superius ostendimus Apostolica auctoritate, membra Christi dici dignos quosque fidelium, et diversa singulariter membra nominari, pro eo quod unusquisque omni Ecclesiae corpori dependit officium. Erunt enim pedes Christi, qui currunt ad faciendam pacem, qui pergunt ad subveniendum his qui in necessitate sunt positi. Erunt manus Christi, quae ad misericordiam extenduntur, quae auxilium indigentibus ferunt, quae invalidis ad adminiculum porriguntur. [Col. 0306C] Sic erunt oculi Christi qui scientiae lumen corpori universo praestant, sicut in Evangelio scriptum est, Lucerna corporis tui est oculus tuus (Matth. 6, 22.) . Gratifici ergo sunt oculi isti: Sermo enim sapientiae sale conditus est, ut det gratiam audientibus. Non ergo pro hoc solum gratificus dicitur, quia scientiae sermonem ministrat, sed quod habet in se gratiam, facit. His enim auditis, inquit, sapiens sapientior erit (Prov. 5.) . Gratifici ergo sunt oculi ejus a vino, quia nihil est aquaticum in verbo sapientiae, 14 nihil fluidum, nihil frigidum: sed vinum quod laetificat cor hominis, et quod infunditur vulneribus illius qui incidit in latrones. Quo scilicet audientium vulnera peccatorum non solum olei lenitate mitigentur, verum etiam vini austeritate purgentur. Et quis est, [Col. 0306D] inquit Apostolus, qui me laetificat, nisi qui contristatur ex me. Candidi dentes ejus super lac. Saepius jam de membrorum Christi ordine et ratione diximus, et eadem [Col. 0307A] frequentius in his locis repetere absurdum videtur. Dentes ergo ejus super lac candidi erunt hi qui fortem et solidum verbi Dei cibum mandere et comminuere ad summam subtilitatem dentibus possunt, de quibus dicit Apostolus in Epistola ad Hebraeos, Perfectorum autem est solidus cibus, qui pro possibilitate sumendi exercitatos habent sensus ad boni discretionem et mali (Heb. 5. 14.) . De imperfectis autem Corinthiis dicit, Lac vobis potum dedi, non escam: nondum enim poteratis (1. Cor. 3. 2.) . Haec super eos qui lacte aluntur: Dentes eorum sunt candidi, id est, hi qui perfectum cibum capere non possunt, et comedere super illos, qui tanquam parvuli adhuc lacte indigent. Denique et in lege ea animalia quae ruminant (Levit. 11.) , et sumptum cibum ad dentes denuo [Col. 0307B] revocant, quod subtiliter minutatum, sustentationi corporis tradunt, munda esse animalia designantur. Aptissime sane etiam candidos dentes ejus dicit. Omnes enim qui perfecti sunt, et Scripturarum cibos dignis et competentibus interpretationibus explanantes, subtilem et minutum intellectum, qui spiritalis dicitur, Ecclesiae corpori subministrant, candidi debent esse et puri, atque ab omni macula liberi, ne forte dicatur eis: Qui alios doces, te ipsum non doces (Rom. 2.) .

6. Verum quoniam Scriptura divina non solum sacramentorum debet scientiam continere, verum etiam mores, 15 gestaque informare discentium (sic enim et Sapientia per Salomonem dicit, Describe tibi haec dupliciter et tripliciter in corde tuo (Prov. 22.) : et [Col. 0307C] arca quae construebatur a Noe, bicamerata et tricamerata (Gen. 6.) fieri jubetur), conemur et nos, posteaquam dupliciter ista, pro ut potuimus sentire, descripsimus, id est, secundum Historiam et secundum Mysticum intellectum, nunc in quantum recipere locus potest, jam Moralem, in eo discutere sermonem, ut Scripturarum studiosi, non solum quid in aliis, vel ab aliis gestum sit, sed etiam ipsi intra se, quid gerere debeant, doceantur. Judas, confessio interpretatur: qui ergo, vel peccata sua confessus poenitentiam egerit, vel Christum in persecutione coram hominibus confitetur, collaudabitur a fratribus suis: Laetitia est enim et gaudium Angelis in coelis, super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. 15.) . Ab ipsis ergo, tanquam a fratribus, (unius enim illi Creatoris et patris [Col. 0307D] filii sunt, et homines et Angeli) collaudatur. Verum is qui confitetur Dominum Jesum, quia in Spiritu [Col. 0308A] Sancto confitetur, manus ejus supra dorsum inimicorum efficiuntur: qui enim ante exhibuerat membra sua servire iniquitati ad iniquitatem, nunc exhibens servire justitiae in sanctificatione (Rom. 6.) , jam fugientium se inimicorum suorum, id est, daemonum terga vexat et caedit. Sic enim pugnat, non quasi aerem caedens (2. Cor. 9.) , sed daemones fugans: quique ob nimios profectus velut Dei jam in se participium habens, etiam adorari dicitur a filiis patris sui. Filios patris sui, quasi in Morali loco, possumus filios lucis accipere, qui merito adorant et venerantur eos, qui scientia et operum merito in Dei similitudinem profecerunt. Sicut enim Christus lux mundi est (Joan. 8.) , ita et discipuli ejus lux mundi sunt (Matth. 5.) : sed ille per naturam, isti per gratiam. Et Moses Deus [Col. 0308B] esse dicitur Pharaonis (Exod. 7.) . Catulus leonis Juda, ex germine, fili mi, ascendisti. Merito catulus leonis appellatur, qui Christo concrucifixus est et conresurrexit, sicut et Paulus dicebat (Rom. 6.) , qui et ipse merito 16 in Judam accipitur, confitebatur enim peccatum suum dicens, Non sum dignus vocari Apostolus, quia persecutus sum Ecclesiam Dei (I. Cor. 15.) . Et iterum quod Christus est, esse dicit seipsum, cum ait: Christo concrucifixus sum: vivo vero jam non ego, vivit vero Christus in me (Gal. 2.) . Est ergo catulus leonis, qui dormit cum Christo, dum mortuus est peccato, et resurrexit cum Christo, dum vivit Deo (Rom. 11.) . Ex germine autem filius qui ascendit, sine dubio is est, qui cum esset oleaster insertus est in arborem [ Forte bonam] olivam, et agrestes ac feros [Col. 0308C] mores naturae carnalis abjecit, per spiritum adoptionis haeres (Phil. 4.) , radix vera vitae permanens, et fructum plurimum ex ejus insitionibus adferens. Recubans dormisti ut leo. Dormit ut leo, sapiens namque confidit ut leo (Prov. 28.) , maxime cum potuerit confidenter dicere, Omnia possum in eo qui me confortat (Philip. 4.) . Non terroribus, non minis, non ullis illecebris excitatur, sed manebit immobile propositum et mens fixa. Nec deesse unquam Princeps poterit ex Juda, et dux de femoribus ejus; vere enim ille poterit principatum sui agere, et dux esse probabilis, qui prius per confessionem et poenitentiam omnibus carnalibus vitiis, quibus prius agebatur, abscissis, sibique subjectis, principatum sui gerit, nec permittit in se vel iram, vel ambitionem, vel avaritiam, [Col. 0308D] vel libidinem gerere principatum. Sed dux erit ei de femoribus Juda, id est, ejus qui confessione [Col. 0309A] emendatus est et correctns, ne si caecus caeco ducatum praebeat (Matth. 15.) , id est, animus adhuc vitiis obcaecatus caecum natura corpus regat, ambo in foveam cadant. Donec veniant ea quae reposita sunt ei, sicuti et ille dixit: Quia non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. 8.) . Aut certe ita tandiu principatum sui gerit unusquisque sanctorum, et dux erit suae vitae, donec veniet illud, ut sit Deus omnia in omnibus, hoc enim in fine repositum est. Et ipse erit exspectatio gentium. Quoniam semel Moralem locum persequi proposuimus, etiam gentes istas intra nos 17 requirere debemus, quae exspectationem habent. Hujus tam emendati eo confessione perfectique possumus gentes intra nos intelligere, omnes animae [Col. 0309B] nostrae motus, qui ferocius in nobis moventur secundum primam aetatem, et quasi Gentiliter agunt: his, omnis emendationis spes est, et exspectatio, si sensus, qui est princeps et dux hominis, Christum confessus, et ab eo illuminatus, actuum suorum gubernacula moderatur. Alligans ad vitem pullum suum. Pullum hic ipsum sensum pro innovatione vitae intelligamus, qui alibi a Domino infans appellatur, cum dicit: Nisi conversi facti fueritis, sicut infans, non intrabitis regnum coelorum (Matth. 19.) . Cum ergo quis conjungit se Domino, et efficitur unus spiritus cum ipso, alligat ad vitem pullum suum dicens: Mihi autem adhaerere Deo, bonum est (Psal. 72.) . Et ad palmitem pullum asinae suae. Palmitem istum, id est, [Col. 0310A] quem supra exposuimus ἕλικα, possumus subtilem et flexuosam scientiae sentire intelligentiam, cujus pullus asinae, id est, animae sensus adfectus, ipsam animam servat a lapsu. Lavabit in vino stolam. Sicut caro Verbi Dei, perfectorum cibus est: ita et san guis ejus, perfectorum 18 est poculum. Qui ergo per Verbum Dei expurgantur et renovantur de die in diem, hi dicuntur lavare in vino stolam suam, id est, actus suos visibiles: et in sanguine uvae amictum suum, interiores cogitationes, sicut et Apostolus dixit: Cogitationes purgantes, et omnem altitudinem extollentem se adversum scientiam Christi (I. Cor. 10.) . Potest tamen et sola intelligi Martyrii gloria et passio, quam pati sperat quotidie justus in carne, et amictus solus in sanguine. Nihilominus Martyrium [Col. 0310B] conscientiae accipit, quod intra se tolerat indesinenter. Denique, et in consequentibus, gratificos oculos ejus esse dicit a vino, et dentes ejus candidos super lac. Non est autem dubium oculorum laudem, ex prospiciendi et porro videndi virtute proferri, quod utique per scientiae vel gratiam, vel studium venit. Idcirco enim et dentes candidi, qui puros et immaculatos et solidos edant verbi Dei cibos, nec parvulorum lacte ali animam patiantur, sed solidis eam nutriant, et validis cibis, id est, a Moralibus ad Mystica et dogmatica eam transferentes, quibus illuminata possit, revelata facie, gloriam Domini speculari.

Salutatio

Paulinus

[Col. 0309]

PAULINUS FRATRI RUFINO Salutem.

[Col. 0309] 19-20 Etsi incertum mihi fecit filius Cerealis, quod ad te perrecturus foret in tempore, quo ad sanctum Petrum [Romam] revertitur: tamen per eum qui aeque tuus ac noster est, non scribere tibi, tam culpabile nobis, quam tibi triste, futurum judicavimus. Itaque chartulae damnum, si te forte non vidisset, quam officii, sicut credimus, si te viseret, praeoptantes capessere, commissimus epistolam istam, non casui, sed fidei. Credimus enim in Domino dirigendam ad te viam sermonis, ac filii nostri, quia desiderantibus bonum, omnia procedent in bonum: desiderat enim te quantum debes desiderari ab intelligente commodum suum de consortio tui. Et ideo praesumo, quia secundum fidem ac pietatem suam salvabitur in bonis desiderium ejus, et perveniet ad te, et tecum manebit, et geminabitur nobis apud Dominum in vobis salutare praesidium, cum et tibi tam bonus filius, comes, discipulus adjutor accesserit, et tu illi pater ac magister omnis boni donatus a Domino, ad efficacem orationum potentiam, vires gratiae spiritalis addideris. Nobis autem, etsi pro tua caritate praesumtio sit, quia remeaturus ad Orientem, non feres invisitatis nobis abire: tamen de peccatis nostris metus est, ne etiamsi tam nobis [Col. 0311] vicina filia [Ant. filiae] Babylonis avertat. Quare Domino desideria nostra ac vota mandamus, ne secundum meritum nobis, sed secundum desiderium faciat, et dirigat ad nos viam tuam in via pacis suae, quia non ambulantes in ea, in reprobum sensum damnati sunt, nec te desiderare merentur.

II. Sane importunitate, qua ostium tuum, vel media nocte, pulsare consuevi, repulsae metu, ad verecundiam et modum postulandi coactus, nunc hoc circa me negotii tibi trado, ut Benedictiones duodecim Patriarcharum, cujus jam principium mihi exposita circa personam Judae Prophetia, triplici ut jussum est interpretatione, conscriptis paginis, edidisti: per reliquos filios distributam digneris exponere, ut et ipse per te fiam conscius veritatis, et magnae gratiae ac laudis auctorem habeam, si his qui de me supra me propter operis consulendum me putaverunt, divina potius et tuo spiritu, quam de meo sensu inepta respondeam.

IN LIBRUM II. DE BENEDICTIONIBUS PATRIARCHARUM RUFINI AQUILEIENSIS PRESBYTERI AD PAULINUM PRESBYTERUM Praefatio. RUFINUS FRATRI PAULINO HOMINI DEI Salutem.

21-22 Communem quidem filium Cerealem nondum videram, sed is conscius, quid mihi doloris infligeret, si reddere moraretur literas tuas, praemisit ad me: quas cum legens erga tui (ut soleo) desiderium magis ac magis crescerem, inveni ad ultimum illud te imperare, unde excusavi frequenter apud te, ne de Scripturarum scilicet interpretationibus aliquid a me posceres per literas respondere: et quo magis a poscendo desisteres, signum tibi imperitiae meae, et ineruditi sermonis semel atque iterum dedi.

II. Sed quia tu nec sic quidem taedias imperare, ut potui etiam nunc, de reliquis undecim Patriarchis addidi ad haec quae de Judae benedictione prius tibi responderam: arbitrans quod patris illius, cui jubenti ut irem in vineam, dixi, Non eo (Matth. 15.) , et abii postmodum: fecerim voluntatem. Si quid sane temeritatis in facto est, quod cum minus idonei simus, tam magna contingimus, cum tui venia dixerim, tibi justissime reputabitur, qui prae nimio amore, mensuras in nobis scientiae, ut et reliquarum virtutum, satis [Col. 0313] breves esse, non aspicis. Quia autem Quadragesimae diebus, in monasterio Pineti positus, haec rescripsi ad te, etiam Fratribus qui aderant, ineptias meas celare non potui; sed et ipsi magnum putantes aliquid esse, quod tibi placere potest, extorserunt tamen, ut haec describerent sibi. Sic me et cum escas tuas poscis, etiam aliis propinas. Vale in pace, frater amantissime, verissime Dei cultor, et Israelita in quo dolus non est, meique memor esto, gratia plene homo Dei.

LIBER SECUNDUS. DE BENEDICTIONIBUS RELIQUORUM UNDECIM PATRIARCHARUM.

[Col. 0313B] 23 Sciendum est primo, quod in singulis quibusque locis, ubi Scriptura de duodecim Patriarchis commemorat, multa est in ipsa ordinis conscriptione diversitas. Alius ordo est in ipsa eorum nativitate conscriptus (Gen. 35.) : alius cum terram Aegypti una cum patre suo Israele et sobole posteritatis referuntur intrare (Gen. 46.) : alius nunc, cum benedictiones obituri parentis excipiunt (Gen. 49.) : alius cum egressae de Aegypto tribus, vel in deserto commemorantur aliquid agere (Exod. 14. et seqq.) , vel terram repromissionis ingressae, in monte Garizin, et in monte Gebal pro benedictionibus et maledictionibus statuuntur (Deut. 27.) . Alius etiam cum divisionem terrae haereditatis sorte suscipiunt (Josue. 15.) , et in tantum ordo iste variatur, ut interdum quidam ex [Col. 0313C] ipsis nec adscripti inveniantur in numero, quod utique certum est, non absque aliqua ratione variari, et existere caussas probabiles, quibus in illo loco ille praeferatur, in alio vero alius praeponatur. Sed de his nobis nunc a te [Fr. Pauline] propositum non est, nisi ea tantummodo, prout Deus 24 dederit, explicare, [Col. 0314B] quae in benedictionibus quas mortis tempore a patre suscipiunt, continentur: quae quidem Benedictiones, ex eo fortasse solummodo appellari poterunt, quod in novissimis dicitur: Et haec locutus est illis pater eorum, et benedixit illos, unumquemque secundum benedictionem suam benedixit illos (Gen. 49. 28.) . Caeterum in initiis, ubi convocat eos pater, non quasi ad benedictionem vocat, sed ita scriptum est: Vocavit autem Jacob filios suos, et dixit: Congregamini ut annunciem vobis, quae occursura sunt vobis in novissimis (Ibid. 2.) ; quod utique magis Prophetiam significat, per quam quae eis eventura sint praesignificantur. In ipsa autem corporali serie verborum, neque benedictiones tantum, neque futurorum sola praenunciatio, qua vel mors, vel propositum eorum, [Col. 0314C] vel etiam quaedam ab eis gesta notabiliter arguuntur. Quae res nobis et tripartitam, ut et in aliis fecimus, explanationis materiam subjicit, ita ut benedictiones Historiae locum servent: prophetia vero Mysticum, atque dogmaticum: morum correptio, et objurgatio Moralem dirigat stylum.

BENEDICTIO RUBEN.

[Col. 0313]

[Col. 0313C] 1. RUBEN (inquit) primogenitus meus: tu virtus mea, et initium filiorum meorum, durus conversatione, et durus, temerarius: contumelias irrogasti, tanquam aqua non effervescas. Ascendisti enim super cubile patris tui, tunc polluisti thorum, ubi ascendisti (Gen. 49.3.4.) . Incesti historia neminem latet, quomodo Ruben in concubinam patris sui efferbuerit flamma libidinis, et paternum maculaverit thorum (Gen. 34.) . Sed quod [Col. 0313D] in initiis, laudis ei aliquid videtur adscribere, dicens, [Col. 0314C] Tu virtus mea, idcirco 25 ut gravius notetur in crimine, qui cum virtus patris haberetur, et initium filiorum, nescit servare reverentiam patri; quale est et illud quod dicitur per Prophetam: Ego te plantavi vineam frugiferam, totam feracem, quomodo conversa es in amaritudinem vitis alienae (Jer. 2.) ?

2. Secundum Mysticam vero intelligentiam, videtur mihi Ruben prioris populi Judaeorum ferre posse personam, [Col. 0314D] qui et primogenitus est, et initium filiorum [Col. 0315A] sicut et Propheta dicit: Israel primogenitus meus (Exod. 4.) . Primis namque illis data sunt eloquia Dei. Quod autem durus fuerit ille populus et temerarius, Scripturae denunciant: dicit enim de eis Propheta, Omne quod loquitur populus hic, durum est (Isaiae 8.) . Et item alibi de ipsis dicit: Vos semper dura cervice, et non circumcisi corde (Act. 7.) . Patri vero Deo irrogavit injurias, cum convertit ad eum dorsum suum, et non faciem suam (Jer. 2.) . Thorum autem concubinae polluit, quem ascendit, id est, legem veteris Testamenti, quam saepe praevaricando maculavit. Quod autem in concubinae persona lex veteris Testamenti ponatur, Paulus edocuit dicens: Abraham duos filios habuit, unum de ancilla, et unum de libera: haec autem sunt Testamenta (Gal. 4.) , in [Col. 0315B] quo Agar, quae concubina fuit, in veteris Testamenti ponitur typo. Una etenim erat perfecta columba 26 genitrixve, quae virgo casta, regina sponso regi, Ecclesia per Evangelium jungitur Christo.

3. Sed et Moralis nobis in hoc ita tractabitur locus. Ruben interpretatus est majoribus, filius qui videtur, [Col. 0316A] hoc est, visibilis et carnalis: ipse credo, de quo dicit Apostolus, Primus homo de terra terrenus (I. Cor. 15.) . Sed et alibi, Si enim qui videtur, noster homo corrumpitur; sed qui intus est, renovatur (Ibid. 4.) . Hunc eundem qui videtur, exteriorem hominem appellat. Et iterum dicit: Quia non primum quod spiritale est, sed quod animale est primum (Ibid.) . Ergo omnis homo cum in hoc mundo carnaliter vivit, et secundum carnem movetur: et primus est carnalis motus in concupiscentia libidinis, cui jam primae juventutis tempus obedierit, durum et temerarium simul, et lascivum hominem reddit, ascendentem etiam super cubile patris et polluentem thorum paternum, id est, etiam praecepta et monita naturalis legis, quae in nobis est (quod nunc paternus thorus dicitur) praevaricantem. [Col. 0316B] Est enim intra nos lex quaedam naturalis, quae arguit unumquemque peccantem, et malum ei esse suggerit, quod delinquit. Cubile ergo Legis hujus temerat, ac sedem secreti ejus maculat, qui praeceps et infrenis fertur ad vitia.

BENEDICTIO SIMEON ET LEVI.

[Col. 0315]

[Col. 0315B] 1. SYMEON et LEVI fratres, perfecerunt iniquitatem voluntatis suae. In consilium eorum non introeat anima mea, et in consilio eorum invitentur viscera mea (Gen. 49. 5. 6.) . Quantum quidem ad historiam pertinet, videtur illud eorum culpare commissum, quod Emmor filium Sychem, qui post sororis eorum concubitum, [Col. 0315C] familiae Israel voluerat sociari, fraude et circumventione jugularunt, atque omnem ejus populum interemerunt, quando et dicebat eis pater eorum Israel: Quia odibilem me fecistis in hoc mundo (Gen. 34.) . Maledictum ergo eorum furorem temeritate imprecatur, et dividendos eos per populos Israel protestatur, utpote ex ipsis Levitas et Sacerdotes futuros, qui sortem terrae promissionis non habuerunt.

2. Spiritalis autem de his explanatio talis mihi quaedam posse videtur aptari, quod Symeon et Levi Scribarum et Pharisaeorum Judaici populi possint ferre personas, de quibus scriptum 27 est: Quia consilium fecerunt Scribae et Pharisaei, ut Jesum dolo tenerent (Matth. 26.) , de quo consilio nunc dicit sanctus, qui mente Deum videbat: In consilium eorum [Col. 0315D] non introeat anima mea; et in consilio eorum, in quo, [Col. 0316B] falsis testibus adhibitis, condemnabant Jesum, non, inquit, invitentur viscera mea. Non tibi hoc videtur dicere, Mundus ego a sanguine justi hujus (Matth. 27.) : mundus ego a sententia, quam decernitis adversum innocentem? Quia in ira sua, inquit, occide runt homines. Requiro quos homines occiderunt, cum [Col. 0316C] certum sit ante passionem Domini, nominem credentium esse punitum: nisi forte quis ipsis adscribat etiam sanguinem Prophetarum. Quia et Dominus dicit, Quod a sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariae (Ibid. 23.) , omnis qui effusus est sanguis justorum, ab ipsa generatione requiratur. Sed videamus, an forte et illos homines occiderint, quos persuaserunt clamare, Sanguis illius super nos et super filios nostros (Ibid. 27.) . Et in cupiditate sua subnervaverunt taurum. Taurum appellari Filium Dei, legimus in Scripturarum figuris, in Evangelio nimirum, ubi scriptum est bis sub persona filii senioris dicentis ad patrem, Ego semper tecum fui, et mandatum tuum nunquam praeterii, et nunquam dedisti mihi haedum, ut cum amicis meis epularer: cum autem venit [Col. 0316D] filius tuus hic junior, qui dilapidavit omnem substantiam, [Col. 0317A] occidisti illi vitulum saginatum istum (Luc. 15.) . Ergo taurum, sive vitulum consilio suo Scribae et Pharisaei subnervasse dicuntur , quorum maledictus furor, quia temerarius est: et ira illorum, quia indurata est. Dividam illos in Jacob, et dispergam eos in Israel. Videndum est, ne forte divisio ista quae hic commemoratur, talis sit, qualis et illa de qua in Evangelio dicitur: Quia cum venerit dominus servi illius, dividet eum, et partem ejus cum infidelibus ponet (Ibid. 12.) . 28 Vel certe, ut audivi quemdam ex sanctis patribus disserentem, quia divisio simul et dispersio nominatur, pro eo quod nonnulli ex ipsis Domino crediderunt, et alii in infidelitate permanserunt. Divisi dicuntur hi qui ab eis separantur, et veniunt ad fidem: et dispersi hi, quorum patria, temploque [Col. 0317B] subverso, per orbem terrae incredulum dispergitur genus.

3. Moralis vero tropus ita fortasse servari potest. Tripartitam esse animae virtutem, multis sapientibus visum est, id est, tres esse species motus ejus, per iram, per cupiditatem, per rationem, nec alius, ut puto, animae motus, exceptis his, poterit inveniri. [Col. 0318A] Omne enim quo innititur, vel movetur, aut irae, aut desiderii, aut rationis est, et ideo totius vitae humanae status in istis tribus filiis Jacob adumbrari mihi videtur, et per ipsos tripartitus iste motus animae designari, in quibus servat primam concupiscentiae speciem Ruben, in quam cum macula notatur effusus. Secundam irae vel furoris speciem tenet Symeon, quae et ipsa ex furoris ejus demonstratur opprobrio. Tertiam formam motus rationabilis tenet Levi, quippe cui etiam legem servare commissum est. Has ergo tres species videtur mihi omnis prope anima, quae in hunc mundum venit, primis motibus culpabiliter agere, usquequo peccatorum vitiis praegravata, et malorum satietate defessa, ad locum possit poenitentiae pervenire. Judas enim post hoc sequitur, [Col. 0318B] qui purget confessione peccata, quia Judas lingua Hebraea, confessio interpretatur, quae a morte dicitur liberare. De Juda autem credo sufficere illa, quae a nobis, ut potuimus, ante jam dicta sunt, quae etiam si placuerit, his vel jungi poterunt, vel praeferri.

BENEDICTIO ZABULON.

[Col. 0317]

[Col. 0317B] 29 1. ZABULON juxta mare habitabit, et ipse est accessus navium, et extenditur usque ad Sidonam (Gen. 49. 13.) . Historia, portionem futurae haereditatis designat et sortem. Ad mysterium autem quod spectat, legimus in Evangelio, ex his regionibus adsumtos esse aliquos Apostolorum: et in ipsis locis, [Col. 0317C] Dominum saepe docuisse, sicut scriptum est: Terra Zabulon et terra Nephtalim, via maris trans Jordanem Galileae gentium. Populus qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam (Isaiae 9.; Matth. 4.) . Sed quod dixit, Et ipse extenditur usque ad Sidonam: Sidon interpretatur venator, vel venatrix. Venatores autem, quos alios putabimus in hoc loco laudabiliter accipiendos, nisi Apostolos Domini, de quibus praedixit propheta, Quia mittam venatores multos, et venabuntur eos in omni monte (Jer. 16.) ?

[Col. 0318B] 2. Si vero etiam in hoc, moralis requiritur locus, Zabulon fluxus nocturnus interpretatur. Consequens ergo videri potest, quia posteaquam vidit anima, 30 quae sedebat in tenebris, lucem Domini, et ad poenitentiam ex confessione conversa est, auferantur ab ea, et defluant illa omnia, quae in morte ignorantiae [Col. 0318C] gesserat; et posteaquam praecessit in Juda confessio, etiam in hoc conversio subsequetur, cum jam defluit omne quicquid noctis fuerat et tenebrarum, in quibus velut exuere se tentat veterem hominem, et deponere quae noctis sunt, ut in die honeste ambulet (Rom. 13. 13.) . Sed hoc, quod se usque Sidonem excutit, hoc est, usque ad venatores, fortasse declaret illud quod et ipse jam conetur esse ex illis, quibus dicitur: Prendite mihi vulpes pusillas, exterminantes vineas meas (Cant. 2.) . Ideo ergo extendit [Col. 0319A] se usque ad venatores, ut ipse discat venari, si quando ferae aliquae aut vulpes dolosae, id est, vel daemones truces, vel cogitationes noxiae cor ejus [Col. 0320A] irrepunt, et volunt exterminare vineam Domini sabbaoth: ut apprehendat eas malarum cogitationum laudabilis venator effectus.

BENEDICTIO ISACHAR.

[Col. 0319]

[Col. 0319A] 1. ISACHAR bonum concupivit, requiescet in medio sortium, et videns requiem, quia bona est, et terram quia pinguis est. Etiam hic competenter Historiae ordo servatur, quod in medio sortium, id est, in divisionibus terrae, quae eis per Jesum filium Nave distributa est (Jos. 19.) , habitavit. Quarta etenim sors ex posterioribus septem tribubus in libro Jesu Nave ipsius refertur exisse: quia duae semi tribus, id est, Judae et Ephraim, et media tribus Manasse [Col. 0319B] priores acceperant. Ruben vero et Gad et dimidiae tribui Manasse ultra Jordanem possessio fuit. Est ergo medius Isachar, quia est quartus e septem: glebae uberis et feracis agricola, erga solum pingue, laborem libenter impendens. Et haec quidem dicta sint quantum ad Historiam.

2. Isachar vero, quia merces interpretatur, potest illorum figuram servare, qui dicunt: Si enim volens praedicavero, mercedem habeo (1. Cor. 9.) . Et de quibus dictum est: Ecce Domini filii, merces, fructus ventris (Psal. 126.) . Merces etenim Filii Dei, quod Virginis uterum intrare dignatus est, Apostoli recte putandi sunt: ipsi sunt enim qui concupierunt bonum, de quorum animabus in Canticis Canticorum dicitur, Adolescentulae dilexerunt 31 te (Cant. 1.) ; [Col. 0319C] et quae dicunt ad Jesum: Post te in odorem unguentorum tuorum curremus (Ibid.) . Requiescentes in medio sortium, idest, in medio terrae bonae, terrae fluentis lac et mel: in medio ipsius requiescunt. Quae terra erat Jesus fluens lac et mel, super cujus pectus, non solum Joannes (Joan. 13.) , sed in Joanne omnes discipuli recumbebant: et facti sunt agricolae. Istos fuisse agricolas, et excoluisse terram nostram, quam pinguem viderant et bonam, quamque Filius hominis venerat seminare, et semen ejus cecidit super terram bonam (Matth. 13.) , quae adferret fructum, aliud tricesimum, aliud sexagesimum, aliud centesimum (Luc. 8.) . Omnis de hoc Scriptura testatur, et praecipue Paulus Apostolus, qui dicit: Dei enim administratio est, Dei cultura est [Col. 0319D] (1. Cor. 3.) . Et iterum idem dicit, Laborantem agricolam oportet primum de fructibus percipere (2. Tim. 2.) . Et iterum de semetipso dicit: Quis plantat vineam, et de fructu ejus non edit (1. Cor. 9.) ? Sed fortasse dicis: Et quomodo verum est, quia requiem viderunt Apostoli, sicut hic dicitur, Et videns requiem, quia bona est: quum constet Apostolos nunquam [Col. 0320A] requiem habuisse, sed in laboribus, in persecutionibus, sicut Paulus Apostolus indicat, omne vitae suae tempus habuisse (2. Cor. 11.) . Videamus ergo, ne illud sit quod sermo iste significat, dicens, Et videns requiem, quia bona est, quia considerantes futuram requiem, et regni coelorum beatitudinem, et omnium, quae repromissa sunt, gloriam contuentes, libenter humeros suos subjecerint ad laborem: ad illa enim respicientes quae futura sunt bona, patienter [Col. 0320B] praesentia tolerabant mala, sicut et Apostolus Paulus de Mose dicit, quia spretis Aegyptiorum thesauris, elegit potius ferre improperium Christi: Respiciebat enim, inquit, ad retributionem (Hebr. 11. 23.) .

3. Sed quoniam instituimus arcam Scripturae divinae, non bicameratam solum, sed tricameratam (sicut ad Noe (Gen. 6.) a Domino dictum est) construere, videamus nunc qualiter nobis Isachar etiam tertium aedificet nidum. In superioribus adsumsimus eum hominem, qui tripartito animae motu (ut est totius animae languor) ira et furore 32 errantem, quod per concupiscentiam Ruben, et per iram Symeon, et Levi prudentiam non recte directam significari posse distinximus: sed hunc jam in Juda [Col. 0320C] ostendimus poenitentem, et in Zabulon ex multa parte conversum, in Isachar vero, qui merces interpretatur, jam videmus eum etiam mercedem boni operis exspectantem, quia non solum abjecit malum, sed et concupivit bonum, etiam in medio sortium requiescit. In medio autem est, qui secundum commonitionem Sapientiae, non declinat neque ad dextram neque ad sinistram, hoc est enim, recte lineam tenere, et viam virtutis incedere, in quo etiam sortes sic possunt intelligi. Sors dicitur, per quam haereditatis portio unicuique tribuitur, non quae eventu aliquo constare videatur, sicut gentes putant; sed quae Dei judicio et dispensatione decernitur. Sortes ergo nobis in hac Morali expositione, mandata Dei, per quae haereditas caelestis capietur, intelligendae [Col. 0320D] sunt. Iste ergo, qui jam conversus, etiam mercedem operum suorum sperat, semper in medio sortium, id est, in medio mandatorum Dei requiescit, videns requiem quia bona est, et terram quia pinguis est. Posteaquam pugnam, quae erat intra se cogitationum, dum in eo concupisceret caro adversum spiritum, et spiritus adversum carnem, depulit et exclusit, [Col. 0321A] requievit spiritus ejus in Deo: et tunc vidit bonam esse requiem, quando jam dicere ei poterat Jesus, Venite paululum, et requiescite. Sed et terram vidit, quia bona est. Quando vidit terram bonam? quando carnem suam a vitiis et concupiscentiis expurgavit, tunc eam vidit terram esse bonam et pinguem sine dubio, quae adfert fructus justitiae in operibus bonis. Hoc enim videns, supposuit humerum [Col. 0322A] suum ad laborandum, et factus est vir agricola. Agricola terrae suae putandus est ille, qui campos animae suae, cordisque sui novalia indesinenter verbi Dei aratro et Scripturarum vomere scindit et sulcat, qui plantaria fidei et caritatis ac spei et justitiae de Israel fontibus rigat, et omnem agriculturae disciplinam in animae suae rure deprehendit.

BENEDICTIO DAN.

[Col. 0321]

[Col. 0321A] 33 1. DAN judicabit populum suum tanquam si una Tribus in Israel. Et fiat Dan serpens in via, adsidens super semitam, mordens calcaneum equi et cadet eques retrorsum. Salutem exspectans a Domino. Hujus loci Historia, quoniam in Scripturis sanctis, quantum ad [Col. 0321B] mei sensus parvitatem spectat, non facile invenitur evidenter expressa, vel quomodo judicaverit Dan populum quasi unam tribum, vel quomodo in via adsederit: ne forte aliquid quod probamenta de Scripturis minus videatur habere, proferamus, magis quae scripta sunt ad spiritalem intelligentiam mihi videntur aptanda. Nisi forte in his bellis, quae sive ab Jesu Nave, sive in Judicum libro scripta referuntur, aliquibus inibi gestis, haec quae scripta sunt conferantur. Curiosius perquirentes nos tamen, licet nondum quod intentioni nostrae satisfaceret, deprehendimus: tamen, quae in nonnullorum opinione habentur, exponimus.

2. Dicunt quidam, Antichristum per haec verba praedici de ista tribu futurum: alii de Juda proditore [Col. 0321C] haec scripta esse suspicantur, et equitem atque equum, Dominum cum carne suscepta, designari volunt. Sed vix mihi videtur explicari posse talis intelligentia: quia et si in equo Deitatem ponere [Col. 0322A] voluerint, morderi utique a serpente non potuit; si in equite, cadere 34 retrorsum, et salutem exspectare a Domino, Deitas Verbi non competenter dicetur. Inde puto, quod Dan fortasse ad illum rectius transferatur , qui judex exspectatur vivorum et [Col. 0322B] mortuorum: quia Dan, judicium, vel judex interpretatur. Dominus ergo Jesus Christus qui dicit, Ego in judicium veni in hunc mundum (Joan. 9.) : et iterum, Pater neminem judicat, sed omne judicium Filio dedit (Ibid. 5.) ; ipse populum suum tanquam unam judicabit Tribum, non enim ultra erit divisio Tribuum, non ulla diversitas, sed sicut ipse ait: Erit unus grex, et unus pastor (Ibid. 10.) .

3. Quod autem aliquos videtur deterrere in hoc loco, iste sermo qui sequitur, dicens, Fiat Dan serpens in via: et quia serpens frequenter in Scripturis in diaboli persona ponitur, putant hoc non posse Domino convenire. Sed si redeamus ad Scripturas, sicut invenimus leonem dici diabolum, qui circumiens, [Col. 0322C] quaerit quem transvoret (1. Pet. 5). : et tauros dici contrarias virtutes, sicut ibi, Tauri pingues circumdederunt me (Psal. 21.) ; et iterum leonem dici etiam Dominum, paulo ante nobis expositus Judas edocuit: taurum etiam dici ipsum Dominum, invenimus, [Col. 0323A] illum qui occisus est pro salute et reditu filii poenitentis (Luc. 15.) . Sed et alia multa in Scripturis similia sunt, quae nunc ad bonam, nunc ad malam partem trahuntur: ita et serpens invenitur aliquotiens etiam in persona Domini scriptus, ut ipse de se dicit in Evangeliis: Sicut enim Moses exaltavit serpentem 35 in deserto: ita exaltari oportet filium hominis (Joan. 3.) . Sed et Apostolus, quum praecipit, prudentes fieri sicut serpentes, nunquid non ad bonam partem, appellationem serpentis aptavit? Potest ergo et in hoc loco de ipso Domino dici: Fiat Dan serpens in via: assidens super semitam: id est, ipse qui judicat corda, et scit quae intrinsecus conteguntur; videns in via, hoc est, in hujus vitae cursu, equites itinere equitare non recto. Equites autem animae in corporibus positae, [Col. 0323B] possunt intelligi, sicut ibi dicit: Dormitaverunt omnes qui ascenderunt equos (Psal. 75.) , id est, omnes qui sunt in corporibus, peccaverunt, sicut pronunciavit etiam Apostolus. Horum ergo equorum, vel equitum calcaneum serpens iste, viae adsidens, mordet; mordet autem calcaneum, quum corpus vel languoribus, vel aliis quibuslibet cruciatibus macerat, quo velocem cursum peccantium reprimat. Cum enim corpus adfligitur, et consumitur caro, tunc cadit eques retrorsum, id est, anima quae male currebat, et festinabat ad perditionem, cadit retrorsum, et ad patientiam [Forte poenitentiam] revocatur, ut a malo cursu impedita revocetur retrorsum, et fiat post illum qui dicit, Venite post me (Marc. 1.) . Puto tale aliquid etiam erga Petrum Apostolum gestum, cum, [Col. 0323C] dicente Domino, Quia crucifigi oportet Filium hominis, et mori (Matth. 16.) , ipse diceret, Propitius esto, Domine, non tibi erit hoc (Luc. 18.) : in quo, cum prae amore nimio per ignorantiam non recte equitaret, in fine, velut a serpente mordetur a Domino, in eo quod dicitur ei: Vade retro me, Satana, scandalum mihi es, quoniam non sapis quae Dei sunt, sed quae hominum (Marc. 8.) . Et sic retrorsum Petrus revocatus, [Col. 0324A] salutem exspectat a Domino per crucem et resurrectionem, quam tunc fervidius equitans et currens, ignorantiam futuram nesciebat. Haec me moverunt in loco, non tamen 36 excludo etiam eorum opinionem, qui quod sentiunt, approbare Scripturarum auctoritate potuerint.

3. Ut autem ne ille quidem nos tertius praetereat locus, potest videri ille quem jamdudum in Isachar diximus profecisse, et in mandatis requiescere, atque animae suae agricolam factum, nunc etiam in hoc proficere in Dan, ut discernendi et dijudicandi populum suum, id est, cogitationes cordis sui, intelligentiam sumserit, tanquam unam tribum in Israel, id est, omnia in unitatem atque concordiam devocare, ita ut non sit in eo cogitationum, vel consiliorum [Col. 0324B] ulla dissensio. Fit autem idem et serpens secundum praeceptum Domini, quod paulo ante diximus, Estote prudentes sicut serpentes (Matth. 10.) ; in via tamen assidet, nec unquam e semita discedit. Semita etenim angustior via intelligitur, quae ostendit, eum non per illam latam et spaciosam incedere, quae ducit ad mortem, sed per angustam et arctam, quae ducit ad vitam (Matth. 7.) . Mordet autem equi calcaneum faciens illud, quod Paulus Apostolus dicit: Quia macero corpus meum, et servituti subjicio, ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar (I. Cor. 9.) . Haec autem facit, ut cadat equus retrorsum. Iste enim talis semper elationes et altitudines timet, et vult cadere animam suam a mala altitudine ad bonam humilitatem, ut discat ab Jesu, quia humilis [Col. 0324C] est et mitis corde (Matth. 11.) . Etenim proprium est proficientibus elationem metuere. Denique etiam tantus et talis Apostolus Paulus dicebat, Ne extollar, datus est carni meae stimulus, angelus Satanae, qui me colaphizet (1. Cor. 12.) . Sic ergo revocat animam de altitudine, et retrorsum post humilitatem Christi redacta, salutem exspectat a Domino.

BENEDICTIO GAD.

[Col. 0323]

[Col. 0323C] 1. PIRATERIUM tentabit illum, ipse autem tentabit [Col. 0323D] eos post pedes. Per Historiam quidem non facile in Scripturis referri tale aliquid invenimus, nisi forte quis velut extorquere velit et dicere, quoniam Tribus ista, ultra Jordanem haereditatem in Arabiae partibus consecuta est, et quia ibi frequenter praedonum bella consurgunt, et assiduis inter se congressibus coeunt, [Col. 0324C] haec eorum inter se 37 velut piratarum more certamina in his sermonibus designari.

[Col. 0324D] 2. Sed verior est spiritalis intelligentia, quae potest indicare illud Domini nostri, et Salvatoris, quod adversum diabolum habuit, positus in carne, certamen. Est ergo Tribus istius habitaculum eremo vicinum; Gad vero nunc tentamenta interpretatur. Potest ergo illud [Col. 0325A] intelligi, quod Dominus Jesus Christus ductus est in eremum a spiritu, ut tentaretur a diabolo (Matth. 4.) . Sed vide quanta in verbis Patriarchae mysteria continentur. Gad, inquit, piraterium tentabit illum. Ponamus, ut diximus, personam Domini esse in Gad: hanc piraterium tentabit. Piraterium vero dicitur cohors quaedam et conspiratio piratarum. Certum namque est, quod veniens diabolus ad tentandum Dominum, non absque ministris suis et satellitibus venerat; quia sicut aderant Domino Angeli spectantes ejus certamen (illi de quibus Evangelium dicit post tentationem (Ibidem.) , Et accedentes Angeli ministraverunt ei ), ita etiam diabolo aderant Angeli sui, cum quibus ei gehenna praeparata est, sicut Dominus dicit: Ite in ignem aeternum qui paratus est diabolo et Angelis ejus (Ibid. 25.) . Sed et Sancti quum in agone decertant, spectaculum facti dicuntur huic mundo et Angelis et hominibus (1. Cor. 4.) . Tentabat ergo Dominum conspiratio tentatorum, quum dicebat ei: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti fiant 38 panes (Matth. 4.) . Per haec ergo tentabat Dominum diabolus. Sed videamus, quid est hoc quod dicit: Ipse autem tentabit eos post pedes. Quomodo Dominus tentabat tentantes se? Si in prima [Col. 0326A] tentatione Salvator declarasset diabolo, se esse Filium Dei, certum est quia secundo ad tentandum non fuisset ausus accedere; nunc autem vide quomodo tentatur ipse qui tentat. Dominus enim in eremo est quadraginta diebus et quadraginta noctibus, postmodum esuriit. Si enim non esuriisset, agnovisset tentator Filium Dei: nunc autem esurit, ut per hoc quod Dominus fragilitatem in se carnis ostendit, tentetur ipse qui tentat, et tanquam ad hominem tentandum denuo adeat. Sic ergo veniunt ad Dominum tentatores. Ipse autem tentabit illos post pedes, hoc est, eisdem vestigiis quibus accesserat diabolus tentare eum, tentat.

3. Moralis itaque locus simili editione disseritur: ille enim homo noster confesso errore poenitens, se reddit conversum per intelligentiam, et aliquantulum [Col. 0326B] profecit, ut post profectum veniat ad hoc, ut tentetur ab inimico, et virtus animi ejus et propositi constantia comprobetur: ita enim Scriptura dicit, Qui non est tentatus, non est probabilis (Eccl. 34.) . Nec ullo tempore omnino quis perveniet ad perfectionem, nisi prius in tentationibus suis [Forte sui] documenta praestiterit.

BENEDICTIO ASER.

[Col. 0325]

[Col. 0325B] 1. ASER, pinguis ejus panis: et ipse dabit escam principibus. Credo assertores literae hoc in his verbis intelligere, quod regio ejus et haereditas terrae, uber et pinguis exstiterit, ita ut etiam regiis usibus ministraret. Aliqui autem nostrorum etiam propter Annam [Col. 0325C] dictum putant Prophetissam, filiam Fanuel, ex tribu Aser, quae prima cum Symeone refertur de Domino in Evangeliis prophetasse (Luc. 2.) , et prophesiae suae fide velut escam dedisse principibus, id est, Apostolis caeterisque credentibus, quae de ipso fuerant prophetata.

39 2. Verum, quoniam Aser, beatus interpretatur, illius viri, quem ab errore per poenitentiam revocatum, paulatim per singulos gradus, usque ad beatitudinis nunc incrementa perducimus, post conversionem, post intelligentiam spiritalem, post tentationum victoriam, pinguis ejus esse dicitur panis. Edit enim illum panem, qui de coelo descendit (Joan. 1.) , et vitam dat huic Mundo, et pinguis est ille panis.

[Col. 0326B] 3. Quod ait, pinguis panis, sic intelligere possumus. Illi qui nihil amplius in Christo intelligunt, nisi Christum Jesum hunc crucifixum, edunt quidem et ipsi panem de coelo, sed aridum et exilem: qui vero digni sunt, ut eis thesauri sapientiae 40 et scientiae [Col. 0326C] revelentur Christi (Col. 2.) , sunt quibus pinguis est panis, sicut erat Paulo, qui dicebat: Scio et abundare et esurire, ad omnia et in omnibus imbutus sum (Philip. 4.) . Etenim si Dominus et Salvator noster, quum figuram tauri dignatur assumere, taurus pinguis et saginatus poenitenti filio dicitur jugulari (Luc. 15.) , cur non eodem modo, qui ad beatitudinem perveniunt, panis pinguis esse dicantur? Iste autem talis, cui jam pinguis est panis, etiam escam principibus dabit. Qualem escam? sine dubio verbi Dei; et dabit escam non quibuscumque pauperibus, aut accipientibus, sed principibus dabit: loquetur enim etiam ipse sapientiam inter perfectos (1. Cor. 2.) .

BENEDICTIO NEPHTHALIM.

[Col. 0325]

[Col. 0325D] 1. ARBOR remissa (vel ut nostra exemplaria habent) vitis diffusa, proferens in fructibus decorem. Historia designat priorem Gad haereditatis sortem caepisse in ubertate camporum: et post hunc Nephthalim [Col. 0326D] rura possedisse foecunda virgultis, et arboribus nemorosa.

2. In expositione vero Mystica, jam et in superioribus, quum de Zabulon discuteremus, etiam de nomine [Col. 0327A] Nephthalim, velut cum illo in Evangeliis sociato, quae nobis visa sunt, diximus: Id est, quod velut radix et origo beatorum Apostolorum ex istorum locis et regione processerit, et quod populi eorum qui sedebant in tenebris, lucem viderint magnam. Sed et principes Zabulon et principes Nephthalim (Psal. 67.) , qui per David praedicantur, ad personam utique referuntur Apostolorum.

3. Quantum vero ad explanationem tertiam spectat, Nephthalim nominis interpretatio haec ipsa est, quam nunc benedicens eum pater ejus exprimit: id est, vel arbor diffusa, vel vitis. Ille igitur noster homo, qui [Col. 0328A] paulo ante pane pingui vescebatur, et ex ipso cibum principibus dabat (qui panis confortat cor hominis (Psal. 103.) nunc consequenter ei etiam vera vitis Christus decorum protulit fructum, quo scilicet cor, quod pane confortaverat, nunc laetificet vino: in quo utroque in tantum mihi jam videtur venisse profectum, ut etiam sacerdotii sacramenta suscipiat. Si vero arborem magis, quam vitem diffusam intelligi malumus, quae proferat in fructibus decorem, quae alia erit arbor, quae decorem in fructibus proferat, quam sapientia Dei, de qua dicit Salomon, Arbor vitae est his qui amplectuntur eam (Prov. 3.) ?

BENEDICTIO JOSEPH.

[Col. 0327]

[Col. 0327B] 1. FILIUS ampliatus JOSEPH: filius ampliatus. In benedictione Joseph, etiam ipsa prima literae facies floret, merito namque ampliatus filius appellatur, quem Dominus familiae suae conservandae gratia, usque ad secundum regni exaltaverat gradum. Ampliatum ergo intellige, sapientia, consilio, constantia, castitate, honore, regno, virtute, et quod est virtutum omnium fastigium, pietate, in quibus omnibus auctus et ampliatus merito dicitur Joseph. Quod autem dixit, Zelatus filius meus, videtur expressisse non tanquam eum qui invideat, sed tanquam eum qui invidiam passus sit: id est cujus tanta sit gloria, quae mereatur invidiam. Hoc est ergo quod dicit, Zelatus filius meus adolescentior ad me revertere: filius meus non tam nativitate quam meritis. Illud sane videtur mihi non 41 otiose positum, quod tertio repetens Patriarcha, Joseph filium nominat, dicens: Filius ampliatus [Col. 0327C] Joseph, et filius ampliatus. Zelatus et filius meus adolescentior. Quid sibi vult, quod solus Joseph inter omnes fratres tertio filius nominatur? Ego quidem pro parvitate sensus mei intelligo, quod semel ei Joseph filius natus est (Gen. 30.) , tunc quum ex Rachel post desperationem suscipiendae sobolis, renatus est. Secundo vero ei quasi iterum nascitur filius, quum ei post persuasionem mortis vivere nunciatur (Ibid. 45.) . Tertio vero ei filius efficitur, quum doctrina, et eruditione et his omnibus virtutibus, quibus ipse Deum videbat, erudiens eum et instruens, etiam in spiritu eum filium procreaverat. Alioqui nec conveniet ei, quod adolescentior filius dicitur, quum habeat posteriorem se Benjamin, nisi in patris eruditionibus adolescentior sentiatur. Ad me, inquit, revertere. Hoc est, [Col. 0327D] converte [Ant. convertere] ad me animos tuos, ut diligenter notes, et in corde quae dicuntur, inscribas: tu, fili Joseph, in quem consiliantes maledicebant, et intendebant tibi insidias domini arcuum (Ibid. 42.) : refertur enim et hoc a Scriptura sancta, quod habebant consilium fratres sui illo in tempore, ut occiderent eum, sed interveniens Judas repressit parricidiale consilium. Quod autem dixit, Maledicebant, illud est, quod dixerunt: Ecce somniator venit (Ibidem.) . Dominos vero arcuum, bellatores designat viros; quod autem dissoluta sunt brachia, et arcus contriti, frustratum designat incoeptum per manum potentis Jacob, hoc est, Dei Jacob. Inde qui confortavit Israel a Deo patris tui, et [Col. 0328B] adjuvit te Deus meus. Inde tibi auxilium venit, unde et Israel pater tuus confortatus est, tunc sine dubio, cum colluctatus est in via (Ibid. 32.) , et juvit eum Deus, et Israel ei nomen imposuit (Ibid. 35.) . Ipse ergo Deus meus etiam te benedixit, Benedictione coeli, et a summo, et benedictione terrae. Benedictio caeli, sapientiam: terrae autem, regnum potentiamque designat. Propter benedictionem uberum et vulvae, benedictionem patris tui et matris tuae. Ipse exposuit, quae sit uberum et vulvae benedictio, cognominans matrem quod non solum paternas, sed etiam maternas consecutus sit benedictiones. Quae benedictio patris et matris praevaluit, inquit, In benedictionibus 42 montium permanentium, et in benedictionibus collium aeternorum. Potest fortasse pro immobilitate permansurae in eo gratiae videri dictum, permanentium montium [Col. 0328C] et collium aeternorum, rebus utique immobilibus et manentibus comparata. Quae benedictiones aeternae erunt, inquit, Supra caput Joseph, et super verticem eorum quibus praefuit fratrum. In fine verbi videtur benedictiones ad omnem fratrum numerum contulisse, ut principaliter quidem sint benedictiones super caput Joseph, per ipsum vero Joseph etiam super illos veniant, quorum ipse dux fuerit et magister.

2. Haec secundum literam sensimus; quod si volumus etiam altius in hoc aliquid perscrutari, poterit fortasse Joseph ad personam Domini revocari, ut quemadmodum Joseph posteaquam putatus est mortuus, non solum vivens, sed etiam in regno positus invenitur, et per hoc dicitur ampliatus: ita etiam Dominus ac Salvator noster, qui apud Judaeos mortuus [Col. 0328D] putabatur, in cordibus Fidelium et vivens invenitur et regnans. Ampliatus est ergo etiam et Salvator noster post mortem. Antequam enim moreretur, sola erat Judaea in qua notus erat Deus (Psal. 75.) , et in solo Israel magnum erat nomen ejus: postea vero quam mortuus est ex infirmitate, et resurrexit a mortuis ex virtute (1. Cor. 13.) , in omni terra offertur hostia nomini ejus. Sed et zelatus dicitur filius Dei; et quis ita pertulit zelum? de quo etiam scriptum est, Sciebat enim Pilatus, quod per invidiam tradidissent eum Judaei (Matth. 27; Marc. 15.) . Filius adolescentior secundum carnem, ipse est novissimus Adam. Illud vero quod in expositione Historica, [Col. 0329A] tertio filii appellationem signavimus, repetitam multo clarius in hac expositione deprehendimus [ Ant. deprehenditur]. Est enim filius ante saecula, de quo dictum est a Patre, Quia de ventre ante Luciferum genui te (Psal. 106.) . Et iterum filius, cum e Maria natus est, et per Angelum dicitur: Quod nascetur ex te sanctum, vocabitur filius Dei (Luc. 1.) . Fit autem tertio filius, cum primogenitus surgit ex mortuis, cui utique pulchre paterna vox convenit dicens, Filius meus adolescentior, ad me revertere: posteaquam resurrexit a mortuis, etiam ad me, a quo profectus es, in caelum victor ascende. In quem consiliantes, inquit, maledicebant (Matth. 26.) : consilium 43 namque coeperant Scribae et Pharisaei, ut Jesum dolo tenerent: et maledicebant tunc sine dubio, cum dicebant, [Col. 0329B] Samaritanus es, daemonium habes (Joan. 8.) . Insidias ei domini arcuum intendebant, et contriti sunt cum potentia arcus eorum, et dissoluti sunt nervi brachiorum manuum eorum. Insidiantes domini arcuum illi intelliguntur, qui accesserunt ad eum fictis propositionibus, ut eum caperent in verbo, et dixerunt ad eum: Dic nobis, licet censum dare Caesari, aut non (Matth. 22.) ? Haec ergo illi verba velut sagittas quasdam de arcu oris sui promentes, tendebant in Jesum, ut si dixisset, quia non licet dare censum Caesari, reus Caesari fieret: si vero dandum dixisset, legem solvere videretur. Cum vero ille tanquam ipsa Dei sapientia, inspecta superscriptione denarii, respondisset: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo: dissoluti sunt nervi brachiorum eorum [Col. 0329C] per manum potentis Jacob. Potest et illud certamen ejus intelligi quod habuit in deserto, cum tentaretur a diabolo intendente ei sagittas malarum suggestionum, quas ille responsis suis depellens, brachia eorum, qui eas intentabant, resolvit, et nervos. Inde qui confortavit Israel a Deo patris tui, et adjuvit te. Adjutus namque a Deo secundum hominem dicitur etiam Salvator: denique et scriptum est in Evangelio, Cum in oratione desudaret, accedens, inquit, Angelus confortabat eum (Luc. 22.) . Durior hoc in loco fortasse videatur expositio, quod velut ex persona Patris dici designabamus ad Filium, quae superius dicta sunt. Hic autem scriptum est, Et adjuvit te Deus meus, et benedixit te: quomodo hoc conveniat personae Patris? Sed videamus ne forte, sicut nihil obturbat, si dicat [Col. 0329D] de Filio Pater, pro eo quod sapientia est Filius, quia sapientia mea est: et pro eo quod virtus est Filius, non sit absurdum si dicat de eo Pater, quia virtus [Col. 0330A] mea est: et pro eo quod veritas est Filius, non sit inconsonans si dicat Pater, veritas mea est; ita et per hoc quod Deus est 44 Filius, non videatur absurdum si dicat, Deus meus est: sicut nec illud absurdum dicitur, quod Filius dicat de Patre, Quia vado ad Deum meum, et ad Deum vestrum. Et benedixit te, inquit, benedictione coeli a summo, et benedictione terrae habentis omnia (Job. 14.) . Benedictionem caeli esse in Christo non videbitur inconveniens, secundum hoc quod dicitur, Quia secundus homo de coelo coelestis (1. Cor. 15.) . Terra vero, quod dixit benedictionem terrae habentis omnia propter benedictionem uberum et vulvae, satis mihi mirum videtur et magnum, quomodo terra illa, quae in Filio Dei benedicta est, habeat omnia. Quod hoc modo intelligendum puto: [Col. 0330B] Unusquisque secundum mensuram fidei suae recipit gratiam spiritus. Alii namque secundum mensuram fidei, datur sermo intelligentiae, alii sermo sapientiae, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum (Ibid. 12.) . Haec per singulos singula, aut simul tum bina, vel terna invenies: in illa autem terra, hoc est in illa carne quae in Jesu benedicta est, non solum erant omnia haec, verum et plene et substantialiter habitabant, sicut et Apostolus dicit: In quo inhabitat omnis plenitudo Deitatis corporaliter. Propter benedictionem uberum et vulvae (Col. 2.) . Hoc et quaedam refertur in Evangelio proclamasse, sine dubio horum memor, et dixisse, Beatus venter qui te portavit, et ubera quae suxisti (Luc. 11.) . Illud, Propter benedictionem, inquit, patris tui et matris tuae: Patris [Col. 0330C] caelestis, qui dedit benedictionem, et matris virginis, quae suscepit. Praevaluit in benedictionibus montium permanentium. Haec, inquit, benedictio quae tibi data est a summo caelo et terra, praevaluit benedictionibus montium permanentium, et benedictionibus collium aeternorum. Montes permanentes qui erunt? nisi illi ad quos dicit Jesus, Vos estis qui permansistis mecum in tentationibus meis (Ibid. 22.) . Recte ergo montes permanentes dicuntur Apostoli, quia permanserunt usque in finem, et ipsi salvi erunt. Sed et colles aeternos, quos alios 45 intelligimus, nisi eos qui secundo gradu Apostolorum meritis conferuntur, et qui vitam consequuntur aeternam? Multo namque verius isti, quam montes et colles, qui cum mundo pariter intereunt, esse credentur aeterni. Hae autem omnes [Col. 0330D] benedictiones erunt super caput Joseph, et super verticem eorum quibus praefuit fratrum. Competenter omnes istae benedictiones supra caput Christi positae [Col. 0331A] dicuntur, a cujus capite veniant etiam ad verticem eorum, quibus ipse praeest. Nec alia caussa est, quod omnes istas benedictiones in carne natus accepit, nisi ut eas in semetipsum, velut per traducem quandam a Patre diffusas, ipse rursum transfunderet ad credentes, et mediator Dei atque hominum effectus, benedictiones, quas pro infirmitate sui suscipere jam humana natura poterat, ipso mediante et praelibante eas ac transfundente, susciperet, sicut et ipse dixit, Quia ego sanctifico me pro his (Joan. 17.) .

3. Jam vero ille, qui nobis tertio loco per gradus spirituales reparatus homo usque ad Joseph augmenta amplificatus ascendit: qui per fidei profectum et per Sancti Spiritus dona in tantum emicuit, ut usque ad invidiam cresceret: quibus a nobis dictorum floribus [Col. 0331B] coronabitur, cui, tam bono certamine decertato, cursu consummato, fide servata, repositam justitiae coronam Deus justus praeparat judex (2. Tim. 4.) ? De hoc ergo dicit pater, Filius ampliatus Joseph, filius ampliatus. Et quis ita ampliatus est, ut hic qui post errores et lapsus per singulos virtutum gradus reparatus est, ac restitutus, ut usque ad summam pervenerit palmam? Sed quia paulatim conscendit, ideo in singulis dicitur ampliatus. Ampliatus namque primo omnium per confessionem esse coepit in Juda, et iterum cum nocturna opera abjiceret tenebrarum, ampliatus est in Zabulon: et rursum in Isachar ampliatus est, cum merces ejus operis augeretur. Ampliatus est in Dan, cum rectum judicium propriis ac pravis cogitationibus praeferret. Ampliatus est et [Col. 0331C] in Gad, cum tentatus obtinuit. 46 Ampliatus est in Aser, quum ad beatitudinem venit. Digne ergo et nunc ampliatus filius dicitur Joseph, qui jam futuri saeculi consequitur bona. Sed et filius Zelatus quod dicitur, illud est, qui bonis quidem imitandus sit, malis autem invidia ac calumniis persequendus. De hoc bono autem et malo zelo designat etiam Apostolus, dum dicit de malo zelo Judaeorum, Zelantur vos non bene (Gal. 4.) . Et de bono zelo dicit de semetipso, Zelo autem vos Dei zelo (1. Cor. 11.) . Sed adolescentior filius dicitur, et quid ni adolescentior dicatur, qui deposuit veterem hominem cum actibus suis, qui cum Christo resurrexit, et in novitate vitae ambulat? Sed et ipse tertio fuisse filius nominandus est: prima enim ei nativitas secundum carnem fuit: [Col. 0331D] secunda ex conversione, sive per baptismum: tertia est et haec quae et ipsa regeneratio dicitur, quae est ex mortuis resurrectio: jam enim mihi videtur is filius esse positus, quales beati futuri sunt. Ideo deinde ei dicitur a patre, Ad me revertere. Redeunt [Col. 0332A] enim post resurrectionem omnes qui profecti sunt a Deo: sed et sanctae Scripturae sententia est, Ne laudaveris quemquam ante obitum (Eccl. 11.) . Et ideo magis mihi videtur tanta ista beatitudo non esse nisi ejus, qui jam post obitum surrexit a morte. Quod autem dicit, In quem consiliantes maledicebant: non maledicunt, sed maledicebant, tunc quum in saeculo hoc in carne positus tentareris. Et intendebant insidias domini arcuum (Psal. 10.) . Illi nimirum qui sedent in insidiis, ut sagittent in obscuro rectos corde. Sed contriti sunt cum potentia arcus eorum, cum potentia Jacob. Conterit arcus inimicorum ille, qui non solum ullam in se recipit diaboli sagittam, verum et alios ab ejus jaculis vulneribusque defendit. Et dissolvuntur nervi brachiorum manuum eorum, per manum [Col. 0332B] potentis Jacob, quum ille qui potens fuit in Jacob, et adjuvit eum in certamine, qui confortavit Israel, ut faceret eum mente Deum videre, adjuvit etiam hunc, et benedixit benedictione caeli a summo, et benedictione 47 terrae habentis omnia (Psal. 141.) . Percepit namque non solum, quasi mansuetus haereditatem terrae, sed quasi et pauper spiritu consequitur regna caelorum. Terra vero illa quae omnia habet, Christus est, quam in haereditate suscipit justus, et dicit ad Dominum: Portio mea in terra viventium. Quae est autem caussa propter quam haec meruit consequi? Propter benedictionem, inquit, uberum et vulvae. Cujus vulvae benedictionem, vel quorum uberum? illius fortasse vulvae, quam Paulus indicat, dicens: Filioli mei, quos iterum [Col. 0332C] parturio (Gal. 4.) . Inde constat esse Apostolicam vulvam, quae non solum pariat filios, sed et si forte declinaverint a veritate, rursum eos assumat, et secundo parturiat. Ex ista igitur omnis justus vel nascitur vulva, vel ipse si jam perfectus est, et filios parit, et sugit nihilominus ubera Apostolica, vel etiam sugentibus praebet, de quibus Apostolus dicebat: Lac vobis potum dedi, non escam (1. Cor. 3.) , et alibi, ut designatius 48 exprimeret Apostolica ubera, adjicit: Sed fui inter vos tanquam si nutrix foveat filios suos (1. Thes. 2.) . Venit ergo unicuique justo benedictionis perfectio, propter vulvam et ubera Apostolica. Et propter benedictionem, inquit, patris tui et matris tuae. Perfectorum Pater est Christus, sicut et ipse dicebat: Filioli, adhuc modicum vobiscum (Joan. 13.) : et mater Ecclesia. Quae benedictio praevaluit in benedictionibus montium permanentium et collium aeternorum, id est eorum qui scientiam et opera sublimia et excelsa sectantur. Quae benedictiones erunt, inquit, in caput Joseph, et super verticem eorum [Col. 0333A] quibus praefuit fratrum. Non solum, inquit, caput justi, quod est Christus, benedicitur, sed et vertex eorum quibus praefuit: quia qui se recte excolunt, et florenter [Col. 0334A] instituunt, etiam fidelibus prosunt, sicuti dixit Apostolus, Haec autem faciens, teipsum salvum facies et eos qui te audiunt (1. Tim. 4.) .

BENEDICTIO BENJAMIN.

[Col. 0333]

[Col. 0333A] 1. BENJAMIN, lupus rapax in matutino edet, et ad vesperam dividet cibum. Historicae hujus narrationis advocati velim mihi dicerent, quid in se Benjamin lupi rapacis habuerit, aut quomodo in matutino et ad vesperam dividat cibum. Sed in iis etiam ipsi crassi corde Judaei refugiunt injuriam literae, et alii ad altaris edacitatem, quae scripta sunt referunt, tanquam in Benjamin portione constructi, quod ea quae mane offeruntur [ Ant., efferuntur], in vespera a [Col. 0333B] Sacerdotibus dividantur. Alii aliis et diversis, licet fabulosis narrationibus tamen fatentur per haec consequentiam literae stare non posse.

2. In Ecclesia autem apud quamplurimos ista habetur opinio, quod ad Apostolum Paulum referri posse, quae scripta sunt videantur. Quod quidem nec nos refugimus aut improbamus, sed conamur facere sicut scriptum est: Sapiens audiens verbum, collaudat et adjiciet ad illud. Et nos ergo ad ea, quae recte de Paulo dicta a praecedentibus non negamus, adijcimus etiam haec. Benjamin, inquit, filius doloris interpretatur: 49 sorte haereditatis accepit eum locum, in quo terrena Jerusalem typum habens et formam caelestis illius Jerusalem, collocata est. Cum ergo manifestandae [ Ant. manifestanda] Jerusalem caelestis, [Col. 0333C] et Ecclesiae primitivorum adscriptae in caelis, tempus advenerit, haec nunc quae propter incredulitatem abjecta est et repulsa Jerusalem, cum filiis suis, inediam verbi Dei, et sitim spiritualem multi temporis passa, cum plenitudo Gentium subintroierit, secundum Apostoli repromissionem. Tunc omnis salvus fiet Israel: qui nunc sub persona Benjamin designatur. Ultimus igitur filius Benjamin ultimam consequitur benedictionem, quia et ultimus salvandus est. Et dicitur de eo lupus rapax; lupus propter aviditatem dicitur: hoc multa enim fame [Col. 0334A] verbi Dei et inedia venit. Rapax, quia et ipse violenter diripit regnum Dei. Mane edet: adhuc mane illud tempus memorari puto, quo legem accepit; tunc enim mundo prius quaedam illuminatio scientiae data est, ex quo velut initium dies scientiae credendus est accepisse. Edit ergo adhuc mane cibum, quem mane acceperat: edit adhuc, et meditatur, sequens legem justitiae, in legem non pervenerit. Ad vesperam dividit cibum. Vespera haec [ Alias et] [Col. 0334B] est illud tempus novissimum in quo convertitur, sicut et nobis vespera dicitur istud nostrae conversionis tempus, in quo nunc sumus. Tunc ergo dividit escam: tunc enim intelligit dividendum esse in lege literam a spiritu, et tunc cognoscit, Quia litera occidit, spiritus autem vivificat. Quia ergo jam per gratiam Domini illuminatus incipit in lege a corporalibus dividere et separare spiritualia, ideo dicitur ad vesperam escam dividere, quod tota die in lege meditans, ante non fecit.

3. Tertius vero nobis pene vacat in hoc loco sensus, quia ille noster homo, qui secundum Deum creatus est, qui primo in Ruben, et Simeone et 50 Levi, tripartitis animae erraverat motibus: qui in Juda, errore agnito, confitetur et poenitet: qui in [Col. 0334C] Zabulon exuit se hominem veterem cum actibus suis: qui in Isacar etiam mercedem bonorum operum exspectat, in Dan judicandi ac separandi bonum a malo, et cogitationes ac spiritus discernendi gratiam accepit: qui in Gad etiam in tentationibus probabilis invenitur: in Aser etiam et cibum dividit principibus, id est praefectis quibusque sapientiae exhibuit dapes: in Nephthalim, vel vitis, vel arboris sacramenta jam suscepit: in Joseph ad perfectum et summum perveniens, futuri jam saeculi et resurrectionis gloriam tenet: quid etiam reliquum [Col. 0335A] est in Benjamin in se, ut posteaquam veluti lupus esuriens et rapax diripuit regnum caelorum, et invasit ea, quae in Lege et Prophetia atque Evangeliis legerat, quorum scientiam ex parte hic habuit (ex parte enim et Apostolus Paulus habere se dicit) et in mundo velut in matutino positus edebat, cum non in pane solo viveret, sed et in omni verbo Dei: haec ille [Alias illa] ibi positus in regno, jam non per speculum in aenigmate, sed facie ad faciem prospicit universa, et dividit ac discernit, et ibi demum intelligit, quae in Scripturis sanctis propter praesentem vitae statum scripta sunt: quae gloriam [Col. 0336A] futuri regni designaverint: quae propter interiorem, quae propter exteriorem hominem dicta sint, ibi arte cognoscit [Al. cognoscent] plenius, quae in his ipsis, quae nunc nos pedetentim pulsamus, servent historiae fidem: quae sola contineant sacramenta: quae vero secundum Ethnicam, et Moralem interpretationem Scripturae debeant exponi. Quae si nos pauperes scientiae gratia, et in carne adhuc positi minus digne potuimus explanare, veniam dabis; quia hoc ipsum ut imperitiam nostram prodire audeamus in publicum, nimia caritas tua facit: cui si non obtemperem, maximum mihi dona delictum.

Commentarius in Symbolum apostolorum

Rufinus Aquileiensis

[Col. 0335B]

COMMENTARIUS IN SYMBOLUM APOSTOLORUM AUCTORE TYRANNIO RUFINO AQUILEIENSI PRESBYTERO.

[Col. 0335B] 51 1. Mihi quidem, fidelissime Papa Laurenti, ad scribendum animus tam non est cupidus, quam nec idoneus, scienti non esse absque periculo, multorum judiciis ingenium tenue et exile committere. Sed quoniam, ut cum venia tui dixerim, temere in Epistola tua per Christi me sacramenta, quae a nobis maxima cum reverentia suscipiuntur, astringis, ut aliquid tibi de fide secundum Symboli traditionem rationemque componam: quamvis supra vires nostras sit pondus praecepti (non enim me latet illa sententia sapientum, quae probe admodum dicit, quia de Deo etiam vera dicere periculosum est), tamen si petitionis a te impositae necessitatem orationibus juves, dicere aliqua obedientiae magis [Col. 0336B] reverentia, quam ingenii praesumptione 52 tentabimus: quae quidem non tam perfectorum exercitiis digna videantur, quam quae ad parvulorum in Christo, et incipientium (Rom. 6.) librentur auditum. Equidem comperi nonnullos illustrium Tractatorum aliqua de his pie et breviter edidisse. Photinum vero haereticum scio eatenus scripsisse, non ut rationem dictorum audientibus explanaret, sed ut simpliciter fideliterque dicta, ad argumentum sui dogmatis traheret, cum in his verbis Sanctus Spiritus providerit, nil ambiguum, nil obscurum, nil a reliquis dissonans poni: quia in his vere completur prophetia, quae dicit, Verbum enim consummans et brevians in aequitate: quia verbum breviatum faciet [Col. 0337A] Dominus super terram (Act. 2.) . Nos ergo simplicitatem suam, vel verbis Apostolicis reddere et signare tentabimus, vel quae omissa videntur a prioribus, adimplere. Sed ut manifestius fiat argumentum verbi hujus, ut diximus, breviati, caussam qua haec traditio Ecclesiis data est, ab origine repetemus.

53 2. Tradunt majores nostri, quod post Ascensionem Domini, cum per adventum Spiritus Sancti, supra singulos quosque Apostolos igneae linguae sedissent ut loquelis diversis variisque loquerentur, per quod eis nulla gens extranea, nulla linguae barbaries inaccessa videretur et invia: praeceptum eis a Domino datum hoc, ad praedicandum Dei verbum ad singulas quemque proficisci nationes. Discessuri itaque ab invicem, normam sibi prius futurae praedicationis [Col. 0337B] in commune constituunt, ne forte alii alio abducti, diversum aliquid his qui ad fidem Christi invitabantur, exponerent. Omnes igitur in uno positi, et Spiritu Sancto repleti, breve istud futurae sibi, ut diximus, praedicationis indicium, in unum conferendo quod sentiebant unusquique, componunt, atque hanc credentibus dandam esse regulam statuunt. Symbolum autem hoc multis et justissimis ex caussis appellari voluerunt. Symbolum enim Graece et indicium dici potest et collatio, hoc est quod plures in unum conferunt. Id enim fecerunt Apostoli in his sermonibus, in unum conferendo unusquisque quod sensit. Indicium autem, vel signum idcirco dicitur, [Col. 0338A] quia in illo tempore, sicut Paulus Apostolum dicit (1. Cor. 11.) , et in Actibus [Al. Actis] Apostolorum refertur (Act. 15.) , multi ex 54 circumeuntibus Judaeis simulabant se esse Apostolos Christi, lucri alicujus, vel ventris gratia ad praedicandum proficiscebantur, nominantes quidem Christum, sed non integris traditionum lineis nunciantes. Idcirco istud indicium posuerunt, per quod agnosceretur is qui Christum vere secundum Apostolicas regulas praedicaret. Denique et in bellis civilibus hoc observari ferunt [Al. fertur] , quoniam et armorum habitus par, et sonus vocis idem, et mos unus est, atque eadem instituta bellandi: ne qua doli subreptio fiat, symbola distincta unusquisque dux suis militibus tradit, quae Latine signa, vel indicia nuncupantur: [Col. 0338B] ut si forte occurrerit quis de quo dubitetur, interrogatus Symbolum, prodat si sit hostis, vel socius. Idcirco denique haec non scribi chartulis aut membranis, sed retineri credentium cordibus tradiderunt, ut certum esset haec neminem ex lectione, quae interdum pervenire etiam ad infideles solet, sed ex Apostolorum traditione didicisse. Discessuri igitur, ut diximus, ad praedicandum, istud unanimitatis et fidei suae Apostoli indicium posuere, non sicut filii Noe discessuri ab alterutrum turrim ex latere cocto et bitumine construentes, cujus cacumen usque ad caelum pertingeret (Gen. 11.) : sed monimenta 55 fidei, quae starent adversus faciem inimici, e lapidibus [Col. 0339A] vivis et margaritis dominicis aedificantes: quam neque venti impellerent, neque fulmina subruerent, neque tempestatum ac procellarum turbines permoverent. Merito igitur illi abinvicem separandi, turrim superbiae aedificantes, linguarum confusione damnati sunt, ne unusquisque posset advertere proximi sui loquelam. Isti vero qui turrim fidei construebant, omnium linguarum scientia et agnitione donati sunt, ut illud peccati, hoc fidei probaretur indicium. Sed jam nobis etiam de ipsis aliquid tractandum est margaritis, in quibus primo in loco fons et origo omnium ponitur, cum dicitur:

3. CREDO IN DEO PATRE OMNIPOTENTE. Verum prius, quam incipiam de ipsis sermonum virtutibus disputare, illud non importune commonendum puto, [Col. 0339B] quod in diversis Ecclesiis aliqua in his verbis inveniuntur adjecta. In Ecclesia tamen urbis Romae hoc non deprehenditur factum: quod ego propterea esse arbitror, quod neque haeresis ulla illic sumsit exordium: et mos inibi servatur antiquus, eos qui gratiam Baptismi suscepturi sunt, publice, id est fidelium populo audiente, Symbolum reddere; et utique adjectionem unius saltem sermonis eorum, qui praecesserunt in fide, non admittit auditus. In caeteris autem locis, quantum intelligi datur, propter nonnullos haereticos addita quaedam videntur, per quae novellae doctrinae sensus crederetur excludi. Nos tamen illum ordinem sequimur, quem in Aquilejensi Ecclesia lavacri gratia suscepimus. Credo igitur primo omnium 56 ponitur, sicut Paulus Apostolus [Col. 0339C] ad Hebraeos scribens dicit: Credere enim primo omnium accedentem ad Deum oportet, quia est, et [Col. 0340A] credentibus in se remunerator fit (Hebr. 11. 6.) Sed et Propheta dicit: Nisi credideritis, non intelligetis (Esa. 7. 9.) . Ut ergo intelligentiae tibi aditus patescat, recte primo omnium te credere profiteris: quia nec mare quis ingreditur, et liquido ac profundo sese committit elemento, nisi se prius credat posse salvari: nec agricola semina sulcis obruit, et fruges spargit in terram, nisi crediderit venturos imbres, affuturum quoque solis teporem, quibus terra confota, segetes multiplicata fruge producat, ac ventis spirantibus nutriat. Nihil denique est, quod in vita geri possit, si non credulitas ante praecesserit. Quid igitur mirum, si accedentes ad Deum, credere nos primo omnium profitemur, cum sine hoc nec [ Al. ne] ipsa exigi possit vita communis. Haec [Al. Hoc] autem [Col. 0340B] idcirco in principiis praemisimus, quia Pagani nobis objicere solent, quod religio nostra, quia rationibus deficit, in sola credendi persuasione consistat: et ideo ostendimus, nec agi, nec stare aliquid posse, nisi praecesserit vis credendi. Denique et matrimonia contrahuntur, quia creditur successura posteritas: et pueri discendis artibus traduntur, quia magistrorum in discipulos transfundenda creditur disciplina: et imperii insignia unus suscipit, dum credit sibi populos et urbes, et armatum etiam exercitum pariturum. Quod si haec singula, nisi prius crediderit futura, nullus aggreditur: quomodo non multo magis ad agnitionem Dei credendo veniatur? Sed videamus quid jam brevialis hic sermo Symboli proponat.

[Col. 0340C] 57 4. CREDO, inquit, IN DEO PATRE OMNIPOTENTE. [Col. 0341A] Orientales Ecclesiae omnes pene ita tradunt: Credo in uno Deo Patre omnipotente. Et rursum in sequenti sermone, ubi nos dicimus: et in Christo Jesu unico Filio ejus Domino nostro: illi tradunt, Et in uno Domino nostro Jesu Christo unico Filio ejus: unum scilicet Deum et unum Dominum, secundum auctoritatem Pauli Apostoli (1. Cor. 8.) profitentes. Sed de hoc in sequentibus [Al. competentibus] locis repetemus: nunc interim, quod ait, in Deo Patre omnipotente, videamus. Deus, secundum quod opinari [Al. inopinari] potest humana mens, naturae ipsius, vel substantiae, quae est super omnia, appellatio est. Pater arcani et ineffabilis sacramenti vocabulum est. Deum cum audis, substantiam intellige sine initio, sine fine, simplicem, sine ulla admistione, [Col. 0341B] invisibilem, incorpoream, ineffabilem, inaestimabilem, in qua [Al. quo] nihil adjunctum, nihil creatum sit. Sine auctore est enim ille, qui est omnino omnium auctor. Patrem cum audis, Filii intellige Patrem, qui Filius supra dictae sit imago substantiae. Sicut enim nemo dicitur dominus, nisi habeat, vel possessionem, vel servum cui dominatur: et sicut nemo magister dicitur, nisi discipulum habeat; ita et pater nullo pacto quis dici potest, nisi filium habens. Hoc igitur ipso nomine quo Deus Pater appellatur, cum Patre 58 pariter subsistere etiam Filius demonstratur. Quomodo autem [Al. sane] Deus Pater genuerit Filium, nolo discutias, nec te curiosius ingeras in profundo arcani, ne forte dum inaccessae lucis fulgorem pertinacius perscrutaris, exiguum [Col. 0341C] ipsum, qui mortalibus divino munere concessus est, perdas aspectum. Aut si putas in hoc omni indagationis genere utendum, prius tibi propone, quae nostra sunt: quae si consequenter valueris expedire, tunc a terrestribus ad caelestia, et a visibilibus ad invisibilia properato. Expedi primo si potes , quomodo mens, quae intra te est, generet verbum, et qui sit in [Col. 0342A] ea memoriae spiritus: quomodo haec cum diversa sint rebus et actibus, unum tamen sint vel substantia, vel natura, et cum e mente procedant, nunquam tamen ab ipsa separentur. Et si haec, quamvis in nobis, et animae nostrae substantia habeantur, tamen tanto nobis occulta videntur, quanto aspectui corporeo invisibilia: de apertioribus requiramus. Fons quomodo ex se generat fluvium, quo autem spiritu rapidus fertur in fluentum? Quid est, quod dum unum et inseparabile sit fluvius et fons, tamen nec fluvius fons, nec fons fluvius intelligi, aut appellari potest: et tamen qui viderit fluvium, videt et fontem? Exerce te prius in horum explanatione, et discute si potes, quae habentur in manibus: et tunc ad horum sublimiora venies. Nec putes, quod te statim [Col. 0342B] 59 de terra ascendere suadeam super caelos, sed prius te si placet ad istud firmamentum, quod oculis videtur, educam et ibi si potes, naturam hujus visibilis luminis discute, quomodo ignis iste caelestis generet ex semetipso splendorem lucis, quomodo etiam producat [Al. producit] vaporem: et cum tria sint in rebus, unum tamen sunt in substantia. Quod et si haec singula investigare potueris, scito adhuc divinae generationis mysterium tanto esse differentius et eminentius, quanto creator creaturis potentior, quanto artifex opere suo praestantior, quanto ille qui semper est, eo qui ex nihilo coepit esse nobilior est. Credendus est ergo Deus esse Pater unici Filii sui Domini nostri, non discutiendus. Neque enim fas est servo de natalibus domini disputare. [Col. 0342C] Contestatus est Pater de caelis, dicens, Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. 17.) . Pater ipsum dicit esse Filium suum, et ipsum audiri [Al. audire] jubet. Filius dicit, Qui videt me, videt et Patrem. Et, Ego et Pater unum sumus. Et, Ego a Deo exivi, et veni in hunc mundum (Joan. 14. 9.) . Quis est, qui inter has Patris et Filii voces [Col. 0343A] medius se discussor interserat, et deitatem dividat, affectum separet, substantiam rumpat, spiritum secet, neget esse verum, quod veritas dicit? Est ergo Deus Pater verus, tanquam veritatis Pater, non extrinsecus creans, sed ex eo quod ipse est, Filium generans, id est quasi sapiens sapientiam, quasi justus justitiam, quasi sempiternus sempiternum, quasi immortalis immortalem, quasi invisibilis 60 invisibilem, quia lux splendorem, quia mens verbum.

5. Quod autem diximus, Orientis Ecclesias tradere unum Deum Patrem omnipotentem, et unum Dominum: hoc non intelligendum est unum numero dici, sed universitate. Verbi gratia: Si quis dicat unum hominem, aut unum equum, hic unum pro numero posuit [Al. hunc posuisse] : potest enim et [Col. 0343B] alius homo esse et tertius, vel equus. Ubi autem alius vel tertius non potest jungi, unus si dicatur, non numeri, sed universitatis est nomen. Ut si, exempli caussa, dicamus unum solem: hic unus ita dicitur, ut vel alius, vel tertius addi non possit: unus est enim sol. Multo magis ergo Deus cum unus dicitur, unus non numeri, sed universitatis vocabulo nuncupatur, id est qui propterea unus dicitur [Al. dicatur] , quod alius non sit. Similiter et de Domino accipiendum est, quod unus sit Dominus Jesus Christus, per quem Deus Pater dominatum omnium tenet. Unde et sequens sermo omnipotentem pronuntiat Deum. Omnipotens autem ab eo dicitur, quod omnium teneat potentatum. Tenet autem omnia Pater per Filium, sicut et Apostolus dicit: Quia [Col. 0343C] per ipsum creata sunt omnia, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates (Col. 1. 16.) . Et iterum ad Hebraeos scribens [Col. 0344A] dicit: Quia per ipsum saecula instituit, et ipsum constituit haeredem universorum (Hebr. 12.) . Constituit autem quod ait, genuit, intelligitur. Quod si per ipsum saecula instituit Pater, et per ipsum creata sunt omnia, et ipse 61 est haeres omnium, per ipsum ergo et potentatum omnium tenet. Quia sicut lux de luce, et veritas de veritate, ita de omnipotente omnipotens natus est, ut in Apocalypsi Joannis de Seraphim scriptum est: Et requiem non habebant die ac nocte, dicentes, Sanctus, sanctus, sanctus dominus Deus sabaoth, qui erat, et qui est, et qui venturus est omnipotens (Apoc. 4, 8.) . Omnipotens ergo dicitur, qui venturus est: et quis est alius qui venturus est, nisi Christus Filius Dei? His additur invisibili et impassibili. Sciendum quod duo isti sermones in Ecclesiae [Col. 0344B] Romanae Symbolo non habentur. Constat autem apud nos additos, haereseos caussa Sabellii, illius profecto, quae a nostris Patripassiana appellatur, id est quae et Patrem ipsum, vel ex Virgine natum dicit, et visibilem factum esse, vel passum affirmat in carne. Ut ergo excluderetur talis impietas de Patre, videntur haec addidisse majores, et invisibilem Patrem atque impassibilem dixisse. Constat enim Filium, non Patrem incarnatum , et ex carne natum: et ex nativitate carnis, Filium visibilem et passibilem factum. Quantum autem spectat ad illam deitatis immortalem substantiam, quae una ei eademque cum Patre est: ibi neque Pater, neque Filius, neque Spiritus Sanctus visibilis, aut passibilis [Col. 0344C] creditur. Secundum dignationem vero carnis assumtae, Filius et visus et passus est in carne. Quod et propheta praedixerat, ubi ait: Hic Deus noster, non [Col. 0345A] reputabitur alter ad eum. Invenit omnem viam disciplinae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo: post haec in terris visus est, et inter homines conversatus est (Baruch. 3. 36.) . Sequitur post hoc:

6. ET IN CHRISTO JESU UNICO FILIO EJUS DOMINO NOSTRO. Jesus 62 Hebraei vocabuli est nomen, quod apud nos Salvator dicitur. Christus a chrismate, id est ab unctione appellatur. Legimus enim in libris Moysi, quod Auses Navae Filius, cum electus esset dux populi, commutato nomine, de Ause Jesus cognominatus sit, quo scilicet ostenderetur hoc esse nomen, quod principibus et ducibus conveniret, his dumtaxat qui salutem sequentibus se populis darent. Itaque et ille Jesus appellatus est, qui eductum de terra Aegypti populum, et de erroribus eremi [Col. 0345B] liberatum in terram Repromissionis induxit. Et hic Jesus, qui populum de ignorantiae tenebris eductum, et de mundi erroribus revocatum, introduxit ad regna caelorum. Christus quoque, vel pontificale, vel regium nomen est. Nam prius et pontifices unguento chrismatis consecrabantur et reges. Sed illi veluti mortales et corruptibiles, unguento materiae corruptibilis ungebantur: hic vero Sancto Spiritu perunctus Christus efficitur, sicut Scriptura de eo dicit: Quem unxit Pater Spiritu Sancto misso de coelis (Act. 10.) . Et Esaias praefiguraverat, dicens ex persona Filii: Spiritus Domini super me: propter quod unxit me, evangelizare misit me pauperibus (Esai. 61.) . Quia ergo ostendimus, quid sit Jesus, qui populum salvet, et quid sit Christus, qui pontifex factus sit in aeternum, [Col. 0345C] nunc ex consequentibus, de quo dicantur ista, videamus. Unico Filio, inquit, ejus Domino nostro. Per hoc docet nos, quia Jesus iste, de quo diximus, et Christus [Col. 0346A] de quo exposuimus, unicus Filius Dei, et noster Dominus sit. Ne forte putes, quod humana ista vocabula terrenum te aliquid doceant, ideo subjungit, unicum hunc esse Filium Dei Dominum nostrum. Unus enim de uno nascitur, quia et splendor 63 unus est lucis, et unum est verbum cordis: nec in numerum pluralem defluit incorporea generatio, nec in divisionem cadit, ubi qui nascitur, nequaquam a generante separatur. Unicus est, ut menti sensus, ut cordi verbum, ut forti virtus, ut sapientia sapienti. Nam sicut solus sapiens Pater ab Apostolo dicitur: ita et solus Filius sapientia nominatur. Unicus ergo Filius est: et cum sit gloria, sempiternitate, virtute, regno, potestate hoc quod Pater est: omnia tamen haec non sine auctore, sicut Pater, sed ex Patre tanquam Filius [Col. 0346B] sine initio, et aequalis habet: cumque sit ipse omnium caput, ipsius tamen caput Pater est. Sic enim scriptum est: Quia caput Christi Deus est.

7. Filium sane cum audis, nolo cogitationem carnalis nativitatis assumas, sed memento hoc de incorporea dici substantia et naturae simplicis. Si enim ut supra jam diximus, vel in eo quod cor generat verbum, vel mens sensum, vel lux ex se parit splendorem, nihil horum requiritur, nec ulla in tali generatione fragilitas cogitatur: quanto purius et sacratius de horum omnium creatore censendum est? Sed fortasse dicas, ista quam memoras insubstantiva est generatio: neque enim lux substantivum facit splendorem, aut cor substantivum generat verbum: Filius autem Dei substantialiter asseritur generatus. [Col. 0346C] Ad hoc [Al. haec] primo omnium illud dicimus, cum etiam in caeteris proferantur exempla, non per omnia tamen 64 similitudinem servare [Col. 0347A] possunt rei illius, cui praebere putantur exemplum: sed unius alicujus partis, pro qua videntur assumta, similitudinem tenent. Verbi gratia, ut cum in Evangelio dicitur: Simile est regnum coelorum fermento, quod abscondit mulier in farinae mensuris tribus (Matth. 13.) . Numquidnam putabimus regnum caelorum per omnia simile esse fermento, ut substantia illa ita palpabilis sit ac fragilis, ut et acida fieri possit et corrupta? Sed ad hoc solum exemplum istud videtur assumi, ut ostenderetur ex parva praedicatione verbi Dei humanas mentes fidei fermento posse coalescere. Similiter et cum dicitur: Simile est regnum coelorum reti misso in mare, quod ex omni genere piscium abstrahit [Al. attrahit] (Ibid. 33.) . Et in hoc nunquid putandum est, quod naturae [Col. 0347B] lini, quo rete operamur, ac nodis quibus maculae nectuntur, regni caelorum substantia per omnia conferatur? Sed ad hoc solum videtur assumta comparatio, ut ostenderetur, quia sicut rete de profundo maris pisces adducit ad littus: ita de profundo saeculi hujus errore humanae animae regni caelorum praedicatione liberantur. Ex quibus constat, exempla non in omnibus his, quorum exempla sunt, esse similia: alioqui si eadem essent omnia, jam non exempla dicerentur, sed ipsae potius res, de quibus agitur, viderentur. Deinde etiam illud dicendum est, quod nulla creatura talis esse potest, qualis creator ejus: et ideo sicut sine exemplo est divina substantia, ita et [Col. 0348A] 71 sine exemplo est divinitas. Tum etiam illud addimus, quia omnis creatura ex nihilo est. Si ergo insubstantiva scintilla, quae ignis est, ex se creaturam, quae ex nihilo facta est, gignit, et conditionem in hoc servat originis suae: cur illius aeternae lucis substantia, quae semper fuit, quia insubstantivum in se nihil habuit, substantivum ex se splendorem proferre non potuit? Et ideo recte unicus dicitur Filius. Unicus enim et solus est, qui ita natus est, nec comparationem aliquam potest habere, quod unicum est: nec similitudinem in substantia cum facturis [Al. factis] suis habere potest ille, qui factor est omnium. Hic est ergo Christus Jesus filius unicus Dei, qui est et Dominus noster. Unicus et ad filium referri et ad Dominum potest. Unicus est enim et vere Filius, et [Col. 0348B] unus Dominus Jesus Christus. Caeteri quippe filii, licet filii dicantur, adoptionis tamen gratia dicuntur, non veritate naturae. Et si dicuntur alii Domini, concessa tamen non ingenita potestate dicuntur. Hic vero solus est unicus Filius, et solus unicus Dominus: sicut et Apostolus ait: Et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia (Ephes. 4. 6.) . Ideo [Al. Igitur] posteaquam propositus ordo fidei ineffabile sacramentum Filii de Patre nativitatis exposuit, nunc ad humanae salutis dignationem dispensationemque descendit: et hunc quem supra dixit unicum Filium Dei, et Dominum nostrum nunc dicit.

9. QUI NATUS EST DE SPIRITU SANCTO 72 EX MARIA [Col. 0349A] VIRGINE. Haec jam inter homines dispensationis nativitas est, illa divinae substantiae: haec dignationis est, illa naturae. De Spiritu Sancto ex Virgine nascitur: et jam in hoc loco mundior auditus requiritur et purior sensus. Huic enim, quem dudum de Patre natum ineffabiliter didicisti, nunc a Spiritu Sancto templum fabricatum intra secreta uteri virginalis intellige: et sicut in sanctificatione Sancti Spiritus nulla sentienda est fragilitas, ita et in partu Virginis nulla intelligenda est corruptio. Novus enim huic saeculo datus est hic partus, nec immerito. Qui enim in caelis unicus Filius est, consequenter et in terra unicus est, et unice nascitur. Nota sunt omnibus et in Evangeliis decantata de hoc scripta prophetarum, quae dicunt, quod Virgo concipiet, et pariet filium (Esai. 7. 14.) . Sed et partus ipsius mirabilem modum Ezechiel Propheta ante formaverat, Mariam figuraliter portam Domini nominans, per quam scilicet Dominus ingressus est mundum. Dicit ergo hoc modo: Porta autem quae respicit ad Orientem clausa erit, et non aperietur, et nemo transibit per eam: quoniam Dominus Deus Israel transibit per eam, et clausa erit (Ezech. 44.) . Quid tam evidens de conservatione Virginis dici poterat? Clausa fuit ea virginitatis porta: per ipsam intravit [Al. introivit] Dominus Deus Israel , per ipsam in hunc mundum de utero Virginis processit, et in aeternum porta Virginis clausa, servata virginitate, permansit. Igitur 73 Sanctus Spiritus refertur dominicae carnis, et templi ejus creator. Incipe jam hinc intelligere etiam Spiritus Sancti majestatem. Contestatur [Col. 0349C] enim et Evangelicus sermo de ipso, quod cum loquenti Angelo ad Virginem, et dicenti, Quia paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum: hic enim salvum faciet populum a peccatis suis (Matt. 1.) , illa respondisset, Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco (Luc. 1, 3.) . Et dixerit Angelus ei, Spiritus Sanctus veniet super te, et virtus altissimi obumbrabit tibi: et ideo quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Vide ergo cooperantem sibi invicem Trinitatem. Spiritus Sanctus venire dicitur super Virginem, et virtus altissimi obumbrare ei. Quae est autem virtus altissimi, nisi ipse Christus, qui est Dei [Al. Domini] virtus et Dei sapientia? Cujus autem haec virtus est [Al. tacetur est] ? Altissimi inquit. Adest ergo altissimus, adest et virtus altissimi, adest et Spiritus Sanctus. [Col. 0349D] Haec est Trinitas ubique latens, et ubique apparens, vocabulis personisque discreta, inseparabilis vero substantia deitatis: et quamvis solus Filius nascatur ex Virgine, adest tamen [Alias tacetur tamen] et altissimus: adest et Spiritus Sanctus, [Col. 0350A] ut et conceptus Virginis sanctificetur, et partus.

11. Verum haec quia ex Scripturis propheticis asseruntur, possunt forte Judaeos, quamvis sint infideles et increduli, confutare. Sed pagani solent irridere nos, cum audiunt praedicari a nobis Virginis partum: propter quod paucis eorum obtrectationibus respondendum est. Omnis partus ex tribus (ut opinor) constat: si adultae aetatis sit femina, si virum adeat, si non sit illius vulva vitio sterilitatis occlusa. Ex his tribus in hoc partu, quem praedicamus, unum defuit, vir scilicet: et hanc partem (quia qui nascebatur non erat terrenus homo, sed caelestis) per spiritum caelestem dicimus, salva Virginis incorruptione, completam. Et tamen quid mirum videtur, si virgo conceperit, cum Orientis avem, quam Phoenicem vocant, [Col. 0350B] in tantum sine conjuge nasci, vel renasci constet, ut semper 74 una sit, et semper sibi ipsi [Al. ipsa] nascendo, vel renascendo succedat? Apes certe nescire conjugia, nec foetus nixibus edere, omnibus palam est. Sed et alia nonnulla deprehenduntur sub hujusmodi sorte nascendi. Hoc ergo incredibile videbitur divina virtute ad totius mundi reintegrationem factum, cujus exempla etiam in animalium nativitate cernuntur? Et tamen mirandum est [Al. tacetur est] , cur hoc Gentilibus impossibile videatur, qui credunt Minervam suam de cerebro Jovis natam. Quid ad credendum difficilius, aut quid magis contra naturam est? Hic femina est, hic naturae ordo servatur, hic conceptus, hic [Al. et] partus temporibus suis editur: ibi nusquam femineus sexus, [Col. 0350C] sed vir solus et partus. Qui illa credit, cur ista miratur [Al. miretur] ? Sed et Liberum patrem dicunt de femore ejus natum. Ecce aliud portenti genus, et tamen creditur. Venerem quoque, quam Aphroditen vocant, de spuma maris, sicut et omnis ejus compositio ostendit, credunt esse progenitam. De ovo natum Castorem Pollucemque confirmant, et ex formica [Al. formicis] Myrmidones: et alia mille sunt, quae quamvis contra naturam rerum venientia, ipsis tamen sunt visa credibilia, ut Deucalionis et Pyrrhae lapides jactos, et hominum ex his segetem natam. Et cum haec tot et alia figmenta crediderint, unum eis impossibile videtur, quod adolescens femina, divinum germen, non hominis vitio, sed Deo spirante conceperit. Qui utique si ad credendum difficiles [Col. 0350D] sunt, illis tot et tam turpibus monstris fidem nequaquam commendare debuerant. Si vero faciles sunt ad credendum, multo promptius haec nostra tam honesta et tam sancta recipere, quam illa tam indigna et tam foeda credere debuissent.

[Col. 0351A] 12. Sed dicunt fortassis, quia possibile si fuerat Deo, ut virgo conciperet, possibile etiam fuerat ut pareret: sed indignum eis videri, ut tanta illa majestas per genitales feminae transiret egressus: ubi quamvis nulla fuerit ex viri commistione contagio, fuit tamen 75 ipsius puerperii obscoenae attrectationis injuria. Pro quo paulisper eis secundum sensum suum respondeamus. Si quis videat parvulum in profundo coeni necari, et ipse cum sit vir magnus et potens, extremum (ut ita dixerim) ingrediatur coenum, ut parvulum liberet morientem, pollutusne a te accusabitur hic vir, qui paululum calcaverit luti, an ut misericors laudabitur, quod vitam contulerit morituro? Sed haec etiam de communi homine dicta sint. Redeamus nunc ad naturam ejus, qui natus est. [Col. 0351B] Quantum putas natura solis illo inferior est? quantum creatura sine dubio creatore. Intuere nunc , si solis radius in coeni alicujus voraginem demittatur, nunquidnam aliquid inde pollutionis acquirit? aut obscoenorum illustratio, solis ducitur in injuriam? Ignis quoque quanto natura est inferior his de quibus sermo est? Et nulla materia, vel obscoena, vel turpis adhibita ei, ignem polluisse creditur. Cum [Al. add. ergo] haec ita esse in rebus materialibus constet, tu in illa supereminenti et incorporea natura, quae super omnem ignem, et super omne lumen est, pollutionis aliquid putas ac [Al. aut] obscoenitatis incidere? Tum deinde etiam ad [Al. tacetur ad] illud adverte. Nos hominem a Deo creatum de terrae limo dicimus. Quod si obscoenitas Deo reputatur [Col. 0351C] opus suum requirenti, multo magis ei reputabitur opus istud ab initio fabricanti. Et superfluum est dicere, cur per obscoena transierit, cum non [Col. 0352A] possis dicere, cur obscoena condiderit. Et ideo obscoena haec esse, non natura, sed observantia docuit. Caeterum omnia quae sunt in corpore, ex uno eodemque luto 76 formata, usibus tantum et officiis naturalibus distinguuntur.

Sed nec illud quidem absolutione vacare hujus quaestionis omittamus, quod substantia Dei, quae omnino est incorporea, inseri corporibus, vel capi ab eis principaliter non potest, nisi aliqua sit media substantia spiritualis, quae capax divini spiritus possit esse. Verbi gratia, ut si dicamus, lux omnia quidem membra corporis illustrare potest, a nullo tamen eorum nisi a solo oculo capi potest. Solus est enim oculus qui capax est [Al. sit] lucis. Et Filius ergo Dei nascitur ex Virgine, non principaliter soli [Col. 0352B] carni sociatus, sed anima inter carnem Deumque media generatus. Anima ergo media, et in secreta rationabilis spiritus arce Verbum Dei capiente, absque ulla quam suspicaris injuria, Deus est natus ex Virgine. Et ideo nihil ibi turpe putandum est, ubi sanctificatio spiritus inerat, et anima, quae erat Dei capax, particeps fiebat etiam carnis. Nihil ibi ducas impossibile, ubi aderat virtus altissimi. Nihil de humana fragilitate cogites, ubi plenitudo inerat divinitatis.

14. CRUCIFIXUS SUB PONTIO PILATO, ET SEPULTUS DESCENDIT AD INFERNA. Docet Apostolus Paulus, illuminatos esse debere oculos cordis nostri (Ephes. 1.) , ad intelligendum, quae sit altitudo, latitudo et profundum (Ibid. 3.) . Altitudo ergo et latitudo, et [Col. 0352C] profundum, descriptio crucis est: cujus eam partem quae in terra defixa est, profundum appellavit. Altitudinem vero illam, quae super terram porrecta [Col. 0353A] sublimis erigitur. Latitudinem quoque illam, quae distenta in dextram laevamque manus 77 protenditur. Cum ergo tot species mortis sint, quibus de hac vita exitus dari hominibus solet, quid vult nos Apostolus, illuminato corde scire rationem, cur ex his omnibus crucis potius species ad mortem delecta sit Salvatoris? Unde sciendum est, quod crux ista triumphus erat. Tropaeum enim insigne: triumphus autem devicti hostis indicium est. Quia ergo adveniens Christus, sicut Apostolus dicit, tria pariter sibi regna subjecit (hoc enim indicat ubi ait: Quia in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum [Phil. 2. 10.] ) et haec omnia sua morte vincebat: conveniens mysterio mors quaesita est, ut in aere [al. aeris] sublimatus, et aereas subjugans [Col. 0353B] potestates, victoriam de his supernis et caelestibus traderet. Expansas autem manus tota die, sanctus propheta dicit eum tenere ad populum qui est in terra (Isai. 65.) , ut et incredulos contestaretur, et invitaret credentes. Ea vero parte, qua sub terra demergitur, inferni sibi regna subjiceret.

15. Etenim (ut breviter aliqua etiam de secretioribus perstringamus) ab initio Deus cum fecisset mundum, praefecit ei et praeposuit quasdam virtutum caelestium potestates, quibus regeretur et dispensaretur mortalium genus. Quod ita factum Moyses indicat in Deuteronomii cantico, ubi dicit: Cum divideret excelsus gentes, statuit terminos gentium secundum numerum angelorum Dei (Deut. 32. 8.) . Sed et horum nonnulli, sicut et ipse qui princeps appellatus [Col. 0353C] est mundi, datam sibi a Deo potestatem, non his quibus acceperant legibus temperarunt: nec humanum genus divinis obedire praeceptis, sed suis parere praevaricationibus docuerunt; et hinc adversus nos peccatorum chirographa scripta sunt, quia ut propheta dicit: Peccatis nostris venundati sumus (Esa. 50.) . Pretium namque animae suae unusquisque consequitur, cum concupiscentiae satisfecerit. Per istud ergo unusquisque chirographum 78 illis rectoribus pessimis tenebatur, quod Christus detraxit adveniens, et hac eos potestate denudavit. Idque sub ingenti mysterio Paulus indicat, cum dicit de eo: Delens quod adversus nos erat chirographum, et affigens illud cruci suae, traduxit principatus et potestates, triumphans eos in semetipso (Colos. 2.) . Rectores [Col. 0354A] ergo illi, quos humano generi praefecerat Deus, in tyrannidis contumaciam versi, impugnare commissos sibi homines aggressi sunt, et peccati praeliis debellare: sicut Ezechiel propheta mysticis designat eloquiis cum dicit: In illa die procedent angeli festinantes exterminare Aethiopiam, eritque inter eos perturbatio in die Aegypti, quoniam ecce venit (Ezech. 30.) . Ergo omnipotentia eorum nudata, Christus dicitur triumphasse, ablatamque ab eis potestatem hominibus tradidisse: sicut ad discipulos suos dicit ipse in Evangelio: Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici (Luc. 10.) . Illos itaque qui accepta potestate male abusi sunt, subjectis quon dam suis subjecit [Al. subjicit] crux Christi. Nos [Col. 0354B] vero, hoc est humanum genus edocet, primo omnium usque ad mortem resistere adversus peccatum, et libenter interitum pro pietate suscipere. Tunc deinde obedientiae nobis in hac eadem cruce proponit exemplum, sicut illis, qui aliquando rectores nostri fuerant, posuit contumaciae poenas. Audi [Al. Audite] ergo quomodo Apostolus vult per crucem Christi obedientiam nos docere . Hoc, inquit, sentite in vobis, quod in Christo Jesu: qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem [Al. similitudine] hominum factus, et habitu repertus ut homo, factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. 2. 5.) . Quia ergo ille magnus magister est, qui fecerit [Col. 0354C] et docuerit, ideo obedientiam, quae piis etiam suscepta morte, servanda est, 79 docuit ipse pro hac prius moriendo servari.

16. Sed fortasse terretur [Al. terreatur] aliquis in hujuscemodi doctrina, quod quem paulo ante cum Deo Patre diximus sempiternum, ac de ejus substantia esse progenitum: quemque regno, majestate, aeternitate, unum cum Deo Patre esse docuimus: nunc de ejus morte tractamus [Al. tractemus] . Sed nolo terrearis, o fidelis auditor: paulo post istum, quem audis mortuum, rursum immortalem videbis. Mors enim ab eo mortem spoliatura suscipitur. Nam sacramentum illud susceptae carnis, quod supra exposuimus, hanc habet caussam, ut divina Filii Dei virtus velut hamus quidam, habitu humanae carnis obtectus, [Col. 0355A] et sicut Apostolus Paulus ante dixit, habitu inventus ut homo (Philip. 2.) , principem mundi invitare possit ad agonem: cui ipse carnem suam velut escam tradens, hamo eum divinitas intrinsecus teneret insertum ex profusione immaculati sanguinis. Solus enim, qui peccati maculam nescit, omnium peccata delevit: eorum dumtaxat, qui sanguine ejus postes fidei suae signassent. Sicut ergo hamum esca contectum si piscis rapiat, non modo escam ab hamo non removet, sed et ipse de profundo, esca aliis futurus, educitur: ita et is qui habebat mortis imperium, rapuit quidem in morte corpus Jesu, non sentiens in eo hamum divinitatis inclusum; sed ubi devoravit, haesit ipse continuo, et diruptis inferni claustris, velut de profundo extractus trahitur, ut esca [Col. 0355B] caeteris fiat. Quod ita futurum sub hac eadem figura Ezechiel dudum propheta significaverat, dicens: Et extraham te in hamo meo, et extendam te super terram. Campi implebuntur de te, et constituam 80 super te omnes volucres coeli, et saturabo ex te omnes bestias terrae (Ezech. 32.) . Sed et propheta David dicit: Tu confregisti capita draconis magni, dedisti eum in escam populis Aethiopum (Psal. 73.) . Et Job de eodem mysterio similiter protestatur: ait enim ex persona Domini loquentis ad se: Aut adduces draconem in hamo, et pones capistrum circa nares ejus (Job. 40.) .

17. Non ergo damno aliquo, aut injuria divinitatis Christus in carne patitur; sed ut per infirmitatem carnis operaretur salutem, divina natura in mortem [Col. 0355C] per carnem descendit, non ut lege mortalium detineretur a morte, sed ut per sese resurrecturus januas mortis aperiret. Velut si quis rex pergat ad carcerem, et ingressus aperiat januas, resolvat catenas, vincula, seras et claustra comminuat, et educat vinctos in remissionem, et eos qui sedent in tenebris et in umbra mortis, luci ac vitae restituat. Dicitur ergo rex fuisse quidem in carcere, non tamen ea [Col. 0356A] conditione, qua fuerant caeteri, qui tenebantur in carcere, sed illi quidem ut poenas solverent, hic vero ut absolveret poenas.

18. Cautissime autem qui Symbolum tradiderunt, etiam tempus, quo haec sub Pontio Pilato gesta sunt, designarunt, ne ex aliqua parte velut vaga et incerta gestorum traditio vacillaret. Sciendum sane est, quod in Ecclesiae Romanae Symbolo non habetur additum, descendit ad inferna: sed neque in Orientis Ecclesiis habetur hic sermo: vis tamen verbi eadem videtur esse in eo, quod sepultus dicitur. Sed quoniam erga Scripturas tibi divinas amor et studium subjacet, sine dubio dicis mihi, oportere haec magis evidentibus divinae Scripturae testimoniis 81 approbari. Quanto enim majora sunt, quae credenda [Col. 0356B] sunt, tanto idoneis magis et indubitatis testibus indigent. Vera quippe est, et consequens haec propositio. Sed nos tanquam scientibus legem loquentes, testimoniorum silvam brevitatis caussa derelinquimus [Al. reliquimus]. Pauca tamen ex multis, si etiam [Al. etiam si] hoc requiritur, adhibeamus [Al. adhibemus], scientes studiosis quibusque in Scripturis divinis latissimum testimoniorum pelagus patere.

19. Primo ergo omnium sciendum est, quod ipsa ratio crucis non omnibus una eademque est: sed aliud Gentibus, aliud Judaeis, aliud credentibus sapit: sicut et Apostolus dicit: Nos autem Christum praedicamus crucifixum, Judaeis quidem scandalum, Gentibus autem stultitiam, ipsis vocatis Judaeis et [Col. 0356C] Graecis Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam. Et ibidem: Verbum enim crucis pereuntibus stultitia est, his vero qui salvi fiunt, id est nobis, virtus Dei est (1. Cor. 1.) . Judaei autem quibus ex lege traditum fuerat, Christum in aeternum mansurum, scandalum patiebantur de cruce ejus, quia resurrectionem ejus recipere noluerunt. Gentibus autem stultitia videbatur, Deum mortem suscepisse, quia ignorabant Mysterium [Col. 0357A] carnis assumtae. Fideles vero qui et natum et passum in carne susceperant [Al. receperunt] , et a mortuis resurrexisse, merito virtutem Dei credebant esse, quae vicerat mortem. Primo ergo hoc ipsum, quod Judaei, quibus prophetae haec praedixerant, non essent credituri: sed illi qui nunquam haec a prophetis audierant: audi quomodo per Esaiam prophetico sermone signatur. Quibus non est, inquit, annunciatum de eo, videbunt: et qui non audierunt intelligent (Esai. 52.) . Quod autem his qui meditabantur legem Dei, a pueritia usque in senectutem non credentibus, ad gentes esset omne mysterium transferendum, idem Esaias hoc modo praedicit. 82 Et faciet, inquit, Dominus Deus sabaoth omnibus gentibus, in monte isto, bibent laetitiam, bibent vinum, [Col. 0357B] ungentur unguento in monte isto: trade haec omnia gentibus (Ibid. 25.) . Hoc enim consilium omnipotentis super omnes gentes. Sed dicent fortasse nobis illi, qui se jactant in scientia legis: blasphematis, qui dicitis Dominum corruptioni mortis, et passioni crucis fuisse subjectum. Legite ergo, quod scriptum habetis in Lamentationibus Jeremiae, ubi dicit: Spiritus vultus nostri Christus Dominus comprehensus est in corruptionibus nostris, in quo diximus: sub umbra ejus vivemus in gentibus (Thren. 4.) . Audis quomodo propheta Christum Dominum comprehensum esse dicit, et pro nobis, id est pro peccatis nostris corruptioni traditum: in cujus umbra, quoniam populus ille Judaeorum permansit incredulus, Gentilem subjectum esse dicit: quia vivimus non in Israel, sed [Col. 0357C] in gentibus.

20. Quod si operosum non videtur, quam possumus breviter singula, quae in Evangeliis referuntur, qualiter in prophetis praedicta sint, designemus, ut hi qui prima fidei elementa suscipiunt, testimonia haec habeant in corde descripta: ne ulla [Al. ut nulla] eis unquam de his, quae credunt, ambiguitas inimica surripiat [Al. subrepat] . Edocemur per Evangelium, quod Judas unus de amicis et convivis Christi tradiderit eum. Audi hoc quomodo praenuncietur in psalmis: Qui manducavit , inquit, panes meos, ampliavit adversum me supplantationem (Psal. 40. 10.) . Et alibi: Amici, inquit, mei et proximi mei adversum me appropinquaverunt et steterunt (Psal. 37. 12.) . Et iterum: Molliti sunt sermones ejus super oleum, et ipsi erunt jacula (Psal. 54.) . Vis audire, quomodo molliti sunt? Venit, inquit, Judas ad Jesum, et dixit ei: Ave, Rabbi, et osculatus est eum (Matth. 26.) . Per molle igitur osculi blandimentum, exsecrabile jaculum proditionis infixit. Unde 83 Dominus ad eum dixit: Juda, osculo filium [Col. 0358B] hominis tradis (Luc. 22.) ? Triginta argenteis audis eum appreciatum esse cupiditate proditoris. Audi et de hoc propheticam vocem. Et dixi, inquit, ad eos: Si bonum est in conspectu vestro, date mercedem meam, aut abnuite (Zach. 11.) . Et post haec, Accepi, inquit, triginta argenteos, et misi eos in domum Domini in conflatorium. Nonne hoc est, quod in Evangeliis scribitur. Quia Judas poenitentia ductus reportavit pecuniam, et projecit eam in templo, et discessit (Matth. 17.) ? Bene autem mercedem suam dixit, velut imputantis et exprobrantis affectu. Etenim tam multa bona opera apud eos egerat, caecos illuminaverat, claudis pedes, paralyticis gressum, mortuis quoque reddiderat vitam. Pro his igitur omnibus bonis, mercedem restituunt ei mortem, triginta argenteorum [Col. 0358C] aestimatione pensatam. Refertur item in Evangeliis, quod vinctus est. Praedixit hoc sermo propheticus per Esaiam dicens, Vae animae eorum, qui cogitaverunt cogitationem pessimam adversum semetipsos dicentes: Alligemus justum, quia inutilis est nobis (Esai. 3, sec. LXX.) .

[Col. 0359A] 21. Sed dicit [Al. dicet] aliquis: Nunquid haec de Domino intelligenda sunt? Nunquid Dominus ab hominibus teneri poterat, 84 et ad judicium pertrahi? Et de hoc te idem propheta convincet. Dicit enim his verbis: Ipse Dominus in judicium veniet, cum senioribus et principibus populi (Esai. 3.) . Judicatur ergo Dominus secundum prophetae testimonium, et non solum judicatur, sed etiam flagellis caeditur, et palmis in faciem verberatur, et conspuitur, et omne pro nobis perfert opprobrium indignitatis. Et quia haec stupescenda erant omnibus, cum praedicarentur ab Apostolis: idcirco etiam ex persona ipsorum propheta exclamat, et dicit: Domine, quis credidit auditui nostro (Ibidem 53.) ? Incredibile enim est, ut Deus Dei Filius passus ista dicatur, et praedicetur: ergo [Col. 0359B] et praedicuntur per prophetas, ne qua credituris dubitatio nasceretur. Ipse ergo ex sua persona Christus Dominus dicit: Dorsum meum dedi ad flagella, et maxillas meas ad palmas, et faciem meam non averti a confusione sputorum (Ibidem 50.) . Scribitur etiam illud inter caeteras ejus passiones, quod alligantes eum duxerunt ad Pilatum. Praesignavit etiam hoc propheta, ubi dicit: Et alligantes adduxerunt eum xenium regi Jarim (Osee 10, 6.) : nisi si objiciat aliquis et dicat: sed Pilatus non erat rex. Audi ergo quid in consequentibus refert Evangelium. Audiens, 85 inquit, Pilatus eum esse de Galilaea, misit eum ad Herodem, qui erat tunc rex in Israel. Et bene addit nomen Jarim, quod est silvester. Non enim erat [Col. 0360A] Herodes de domo Israel, nec de illa vinea Israelitica, quam eduxerat Dominus de Aegypto, et plantaverat in cornu in loco uberi: sed erat silvester, id est ex silva alienigenarum: et ideo recte silvester est appellatus, quia de Israeliticae vitis nequaquam palmitibus pullulasset. Sed ad hoc, quod dicit propheta xenium, convenienter aptavit. Tunc enim Herodes et Pilatus (ut Evangelium testatur) ex inimicis in concordiam revocati sunt: et velut reconciliationis suae xenium, vinctum sibi invicem mittebant Jesum. Quid interest, dummodo Jesus , ut Salvator, dissidentes reconciliet, et pacem reparet, ac etiam concordiam reddat? Unde etiam de hoc scriptum est in Job: Dominus reconciliat corda principum terrae (Job. 12. sec. LXX.) .

[Col. 0360B] 22. Refertur item, quod cum Pilatus vellet eum dimittere, omnis populus succlamaverit [Al. clamaverit] : Crucifige, crucifige eum. Praenuntiat hoc quoque Jeremias propheta, dicens ex persona Domini ipsius: Facta est, inquit, haereditus mea mihi, sicut leo in silva: dedit super me vocem suam, propterea exosus sum eam: et propterea, inquit, dereliqui domum meam (Jer. 12.) . Et iterum alibi dicit, Supra quem aperuistis os vestrum, et adversus quem relaxastis linguas vestras (Esai. 57.) ? Cum judicaretur, scribitur tacuisse. Multae de hoc Scripturae testantur. In Psalmis dicitur, Factus sum sicut homo non audiens, et non habens in ore suo increpationes (Psal. 37.) . Et iterum, Ego tanquam surdus non audiebam, et sicut [Col. 0361A] mutus non aperiens os suum (Psalm. 37.) . Et iterum alius propheta dicit: Sicut agnus coram tondente se, sic non aperuit os suum: in humilitate judicium ejus sublatum est (Esai. 53.) . Imposita ei scribitur 86 corona spinea. Audi de hoc in Canticis canticorum, super iniquitatem [Al. iniquitates] Jerusalem mirantis de injuria Filii, Dei [Al. tacetur Dei] Patris vocem dicentis: Exite, et videte, filiae Jerusalem, coronam, qua coronavit eum mater sua (Cant. 2.) . Sed et de spinis ita alius propheta commemorat: Et expectavi, ut faceret uvam, fecit autem spinas: et non justitiam, sed clamorem (Esai. 5.) . Verumtamen ut mysterii secreta cognoscas, oportebat eum qui peccata mundi venit auferre, etiam terrae maledicta purgare, quae peccante protoplasto, sententiam [Col. 0361B] praevaricationis acceperat, dicente Domino: Maledicta terra in operibus tuis, spinas et tribulos producet tibi (Gen. 13.) . Propterea ergo spinis coronatur Jesus, ut prima illa condemnationis sententia solveretur. Ad crucem ducitur, et in ligno totius mundi vita suspenditur. Vis et de hoc propheticis testimoniis confirmari? Audi Jeremiam dicentem de hoc, Venite et injiciamus lignum in panem ejus, et conteramus eum de terra viventium (Jer. 2.) . Et iterum Moses deflens eos dicit: Et erit vita tua suspensa ante oculos tuos, et timebis per diem et noctem, et non credes vitae tuae (Deut. 28. 66.) . Sed transcurrendum nobis est: jam enim propositae brevitatis modum excedimus, et breviatum sermonem longa dissertatione [Al. disertione] distendimus: pauca tamen addemus, ne penitus quod [Col. 0361C] coepimus, praeteriisse videamur.

23. Scribitur Jesus in latere percussus, aquam simul et sanguinem profudisse. Hoc quippe mysticum est, ipse enim dixerat, quia flumina de ventre ejus procedent aquae vivae (Joan. 7. 38.) . Sed produxit et sanguinem, quem petierunt Judaei venire super se et super filios suos. Produxit ergo aquam, quae credentes diluat: produxit et sanguinem, qui condemnet incredulos. Potest tamen etiam intelligi illud quod duplicem gratiam baptismi figuraverit. Unam quae datur 87 per aquae baptismum, aliam quae per martyrium profusione sanguinis quaeritur: utrumque [Col. 0362A] enim baptismum nominatur. Quod et si hoc quaeris, cur non ex alio membro, sed ex latere potius produxisse dicatur aquam, et sanguinem? videtur mihi in latere per costam mulier indicari. Quia ergo fons peccati et mortis de muliere prima, quae fuit primi Adam costa, processit: fons redemptionis ac vitae de secundi Adam costa producitur.

24. Scriptum est, quod in passione ejus ab hora sexta usque ad horam nonam tenebrae factae sunt. Accipe et de hoc prophetae testimonium dicentis: Occidet tibi sol meridie (Amos 8. 9.) . Et iterum Zacharias propheta: In illa, inquit, die non erit lux: frigus et pruina erit uno die, et dies illa nota Domino, et neque dies, neque nox, et ad vesperam erit lux (Zach. 15. 6.) . Quid tam evidens a propheta dici poterat [Al. potuit] , ut jam tum haec non tam futura praedici, quam narrari praeterita videantur? Et frigus et pruinam [Al. etiam pruinam et frigus] praedixit: propterea enim Petrus calefaciebat se ad ignem, quia frigus erat: et patiebatur frigus non solum temporis, sed et fidei. Addit etiam: Et dies illa nota Domino, et neque dies, neque nox (Zach. 14. 7.) . Quid est neque dies neque nox? Nonne aperte de insertis diei tenebris, et revocata rursum luce disseruit? Non fuit illa dies, neque enim incoepit [Al. coepit] ab ortu solis. Neque integra nox fuit: non enim peracto diei cursu, spatia sibi debita vel ab initio suscepit, vel ad ultimum determinata perduxit: sed fugata per impiorum facinus lux reparatur ad vesperam. Post horam enim nonam depulsis tenebris sol redditur mundo. Et iterum [Col. 0362C] alius de hoc ipso testimonium dicit: Et obscurabitur super terram in die lux (Matth. 24. 29.) .

25. Docet Evangelii praedicatio, quod etiam milites diviserunt sibi vestimenta Jesu, et super tunicam ejus miserunt 88 sortem. Hoc etiam curae fuit Spiritui Sancto prophetarum vocibus protestari, cum David dicit: Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem (Psal. 21. 19.) . Sed ne de illa quidem veste quam dicuntur milites illudentes induisse eum, id est, de veste coccinea Prophetae siluerunt. Audi enim quid dicat Esaias: Quis est hic, qui venit de Edom, rubor vestimentorum ejus ex Bosra? [Col. 0363A] Quare rubicunda sunt vestimenta tua, et indumentum tuum tanquam in torculari calcatum (Esai. (63. 1.) ? Unde et ipse respondit: Torcular calcavi solus, filiae Sion (Ibidem) . Solus est, qui peccatum non fecit, et abstulit peccata [Al. peccatum] mundi. Si enim potuit per unum hominem mors introire, quanto magis per unum hominem, qui et Deus erat, potuit vita restitui?

26. Refertur etiam quod aceto potatus sit, vel vino myrrhato, quod est amarius felle. Audi quid de hoc Propheta praedixerit. Et dederunt, inquit, in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto (Psal. 68.) . Ad quae respondens jam tunc Moses dicebat de populo illo: Ex vineis Sodomorum vitis eorum, et palmes eorum de Gomorris [Al. Gomorra] : uva eorum, [Col. 0363B] uva fellis, et botrus amaritudinis ipsis (Deut. 32. 32.) . Et iterum exprobrans eos dicit: Populus stultus et non sapiens, haec Domino retribuisti (Ibidem 6.) ? Sed et in Canticis eadem praenunciantur, ubi etiam hortus, in quo crucifixus est, designatur. Dicit ergo: Intravi in hortum meum, soror mea sponsa, et vindemiavi myrrham meam (Cant. 5.) : ubi evidenter vinum myrrhatum, quo potatus est, declaravit.

27. Et spiritum post haec scribitur reddidisse. Praenunciatum fuerat, et hoc per Prophetam dicentem ex persona Filii ad Patrem: In manus tuas commendo spiritum meum (Psal. 30, 6.) . Sepultus perhibetur, et lapis magnus appositus ante ostium monumenti. Accipe etiam de hoc quid propheticus per Jeremiam 89 sermo praedixerit: Mortificaverunt, [Col. 0363C] inquit, in lacum vitam meam, et posuerunt lapidem super me (Thren. 3. 53.) . Evidentissima haec sepulturae ejus indicia propheticis vocibus designata sunt. Accipe tamen et alia. A conspectu, inquit, iniquitatis ablatus est justus, et in pace est locus ejus (Isai. 57. 1.) . Et alibi: Et dabo malignos pro sepultura ejus (Isai. 53. 9.) . Et item alius: Recubans dormivit ut leo, et ut catulus leonis; quis suscitabit eum (Genes. 49. 9.) ?

28. Sed etiam quod in infernum descendit, evidenter pronunciatur in Psalmis, ubi dicit: Et in pulverem mortis deduxisti me (Psal. 21. 16.) . Et iterum: [Col. 0364A] Quae utilitas in sanguine meo, dum descendero in corruptionem (Psal. 29. 10.) ? Et iterum: Descendi in limum profundi, et non est substantia (Psal. 68. 3.) . Sed et Joannes dicit: Tu es qui venturus es, (in infernum sine dubio) an alium expectamus (Matth. 11. 3.) ? Unde et Petrus dicit: Quia Christus mortificatus carne, vivificatus autem spiritu qui in ipso habitat, eis quis in carcere conclusi erant, descendit spiritibus praedicare, qui increduli fuere in diebus Noe (I. Pet. 3. 18.) . In quo etiam, quid operis in infernum [Al. inferno] egerit, declaratur. Sed et ipse Dominus per Prophetam dicit, tanquam de futuro: Quia non derelinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum tuum videre corruptionem (Psal. 35. 10.) . Quod rursum prophetice nihilominus ostendit impletum, cum dicit: Domine, eduxisti animam meam ab inferno, salvasti [Col. 0364B] me a descendentibus in lacum (Psal. 29.) . Sequitur post haec:

29. TERTIA DIE RESURREXIT A MORTUIS. Resurrectionis quippe gloria in Christo clarificavit omne, quod prius infirmum et fragile videbatur. Si tibi paulo ante non putabatur esse possibile, usque ad mortem venisse immortalem: aspice nunc, quia qui devicta 90 morte, resurrexisse dicitur, non potest esse mortalis. Sed bonitatem in hoc intellige creatoris, quia ille eousque te sequendo descendit, usquequo tu peccando dejectus es. Nec creatorem omnium Deum impossibilitatis accuses, ut ibi putes opus ejus caduco lapsu potuisse concludi, quo ille salutem operaturus pervenire non posset. Inferna et superna [Col. 0364C] nobis dicuntur, qui certa corporis circumscriptione conclusi, intra regionis praescriptae nobis terminos continemur. Deo autem qui ubique est, et nusquam deest, quid infernum est, aut quid supernum? Veruntamen in assumptione corporis etiam ista complentur. Resuscitatur caro, quae reposita fuerat in sepulcro, ut adimpleretur illud, quod dictum est per Prophetam: Quia non dabis sanctum tuum videre corruptionem (Psal. 15. 10.) . Rediit ergo victor a mortuis, inferni spolia secum trahens. Eduxit enim eos, qui tenebantur a morte, sicut et ipse praedixerat, ubi ait: Cum exaltatus fuero a terra, omnia ad me ipsum [Col. 0365A] traham (Joan. 12. 32.) . Attestatur autem de hoc Evangelium, cum dicit: Monumenta aperta sunt, et multa corpora dormientium sanctorum resurrexerunt et apparuerunt multis, et ingressi sunt in sanctam civitatem (Matth. 27. 52.) : illam sine dubio ingressi sunt civitatem, de qua Apostolus dicit: Quae autem sursum est Jerusalem, libera est, quae est mater omnium nostrum (Galat. 4. 26.) . Sicut et ad Hebraeos iterum dicit: Decebat enim eum propter quem omnia, per quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctorem salutis eorum per passionem consummari (Heb. 2. 10.) . Igitur consummatam passionibus carnem humanam, quae in mortem ceciderat per protoplasti lapsum, resurrectionis virtute 91 reparatam, in dextera Dei sedens in altissimis collocavit: ut et Apostolus dicit: Qui simul [Col. 0365B] excitavit nos, simulque sedere fecit in coelestibus (Ephes. 2.) . Hic enim erat figulus, qui ut Jeremias propheta docet, Vas de manu sua collapsum et confractum, rursum elevavit manibus suis, et reformavit, sicut placuit in conspectu ejus (Jerem. 18.) . Placuit autem ita, ut corpus quod mortale et corruptibile susceperat, de sepulcri petra levatum, et immortale atque incorruptibile effectum, jam non in terrenis, sed in caelestibus et Patris dextera collocarit. Plenae sunt his sacramentis Scripturae veteris Testamenti. Nullus super hoc propheta, nullus legislator, aut psalmographus siluit, sed omnis pene sacra de his pagina loquitur: ideo superfluum videtur immorari nos ad congreganda testimonia. Pauca tamen admodum ponemus, ad ipsos fontes divinorum voluminum remittentes eos, qui potare abundantius [Col. 0365C] cupiunt.

30. Dicit ergo statim in Psalmis: Ego dormivi, et [Col. 0366A] soporatus sum, et exsurrexi, quoniam Dominus suscepit me (Psal. 3.) . Item in alio: Propter miseriam inopum et gemitum pauperum nunc exsurgam, dicit Dominus (Psal. 11.) . Et alibi, sicut jam superius diximus: Domine, eduxisti de inferno animam meam, salvasti me a descendentibus in lacum (Psal. 29.) . Et in alio loco: Quoniam conversus vivificasti me, et de abysso terrae iterum reduxisti me (Psal. 70.) . Evidentissime in octogesimo septimo Psalmo de eo dicitur: Et factus est sicut homo sine adjutorio inter mortuos liber. Non dixit homo, sed sicut homo. Sicut homo enim erat, qui [Al. add. etiam] descenderat in infernum: sed inter 92 mortuos liber erat, quia a morte teneri non poterat. Et ideo in [Al. una] uno natura humanae fragilitatis, in alio divinae majestatis [Col. 0366B] potestas ostenditur. Osee autem propheta etiam de tertia die manifestissime pronunciat hoc modo. Sanabit, inquit, nos post biduum: in die autem tertia resurgemus, et vivemus in conspectu ejus (Osee 6.) . Haec autem ex persona eorum dicit, qui cum ipso die tertia resurgentes, de morte revocantur ad vitam. Et ipsi sunt, qui dicunt: Die tertia resurgemus, et vivemus in conspectu ejus (Hebr. 13.) . Esaias vero aperte dicit: Qui eduxit de terra pastorem magnum ovium (Esa. 63. 11.) . Sed quod et mulieres visurae essent resurrectionem ejus, Scribis et Pharisaeis et populo non credente [Al. credentibus] , etiam hoc praedixit Esaias his verbis: Mulieres, quae venitis a spectaculo, venite: non enim est populus habens intellectum (Isai. 27. 11.) . Sed etiam [Al. et] de illis [Col. 0366C] mulieribus, quae post resurrectionem perrexisse ad sepulcrum dicuntur, et quaesisse eum, et non invenisse, sicut de Maria Magdalene, quae refertur venisse [Col. 0367A] ad monumentum ante lucem, et non invento eo, flens dixisse ad angelos qui aderant: Quia tulerunt Dominum, et nescio ubi posuerunt eum (Joan. 20.) : etiam de hoc ita praedicitur in Canticis Canticorum: In cubili meo quaesivi, quem dilexit anima mea: in noctibus quaesivi eum, et non inveni (Cant. 3.) . De illis quoque, [Al. quae] qui invenerunt eum, et tenuerunt pedes ejus, praedicitur in Canticis Canticorum: Tenebo eum, et non dimittam eum, quem dilexit [Al. dilexerit] anima mea (Ibidem) . Haec interim pauca de multis: brevitati enim studentes, plura coacervare non possumus.

93 31. ASCENDIT AD CAELOS, SEDET AD DEXTERAM PATRIS: INDE VENTURUS EST JUDICARE VIVOS ET MORTUOS. Consequenti brevitate in fine sermonis haec [Col. 0367B] continentur, in quibus, quod dicitur quidem palam est: sed requiritur, quo sensu intelligi debeant quae dicuntur; nam ascendisse, et sedere, et venturum esse, nisi secundum dignitatem divinitatis intelligas, aliquid per haec humanae fragilitatis videbitur indicari. Consummatis etenim his quae in terra gerebantur, et animabus de inferni captivitate revocatis, ascendere memoratur ad caelos, sicut propheta praedixerat: Ascendens in altum, captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus (Psal. 63; Ephes. 4.) . Illa scilicet dona, quae Petrus in Actibus Apostolorum de Sancto Spiritu dicebat: Exaltatus igitur dextera Dei, effudit hoc donum quod vos videtis et auditis (Actor. 2.) . Donum ergo Spiritus Sancti dedit hominibus, quia captivitatem, quam prius diabolus [Col. 0367C] per peccatum deduxerat in infernum, Christus per mortis suae resurrectionem revocavit ad caelos. Ascendit ergo ad caelos, non ubi Verbum Deus ante non fuerat (quippe qui erat semper in caelis, et manebat in Patre), sed ubi Verbum caro factum ante non sederat. Denique quia novus iste ingressus portarum caeli aedituis et principibus videbatur, videntes naturam carnis secreta caelorum penetrantem, dicunt adinvicem, sicut David plenus Spiritu Sancto denunciat, dicens: Tollite portas principes vestras, et elevamini portae aeternales, et introibit rex gloriae. [Col. 0368A] Quis est iste rex gloriae? Dominus fortis et potens, Dominus potens in praelio (Psal. 23.) . Quae vox utique non propter divinitatis potentiam, sed propter novitatem carnis ascendentis ad Dei dexteram ferebatur. Dicit et alibi 94 idem David: Ascendit Deus in jubilatione, et Dominus in voce tubae (Psal. 46.) . In voce etenim tubae mos est victorem redire de praelio. De ipso quoque et illud dicitur: Qui aedificat in coelo ascensionem suam (Amos 9.) . Et item alibi: Qui ascendit super Cherubim, volavit super pennas ventorum (Psal. 17.) .

32. Sedere quoque ad dexteram Patris, carnis assumtae mysterium est. Neque enim incorporeae illi naturae convenienter ista absque assumtione carnis aptantur: neque sedis caelestis perfectio divinae [Col. 0368B] naturae, sed humanae conquiritur. Unde et dicitur de eo: Parata est sedes tua, Deus, ex tunc, a seculo tu es (Psal. 92.) . Parata igitur a seculo sedes est, in qua Dominus Jesus sessurus erat: in cujus nomine omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur ei, quia Dominus Jesus est in gloria Dei Patris (Phil. 2.) . De quo et David ita refert: Dixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. 109.) . Quae tamen dicta Dominus in Evangelio disserens, dicebat ad Pharisaeos: Si ergo David in spiritu Dominum vocat eum, quomodo Filius ejus est (Matth. 22.) ? Per quod ostendit se secundum spiritum Dominum, secundum carnem filium esse David. Unde et ipse Dominus [Col. 0368C] iterum dicit: Veruntamen dico vobis, Amodo videbitis filium hominis sedentem ad dexteram virtutis Dei (Ibid. 26.) . Et Petrus Apostolus dicit de Christo, Qui [Al. quod] est in dextera Dei sedens in coelis (1. Pet. 3.) . Sed et Paulus ad Ephesios scribens, Secundum operationem, inquit, potentiae virtutis ejus, quam operatus est in Christo, suscitans eum a mortuis, et sedere faciens in dextera sua (Ephes. 2.) .

33. Quod autem veniat judicaturus vivos et mortuos, multis quidem divinarum Scripturarum testimoniis edocemur. Sed prius quam propheticis [Col. 0369A] 95 haec eloquiis praedicta doceamus, illud necessarie arbitror admonendum, quod ista fidei traditio quotidie nos vult de adventu judicis esse sollicitos, ut actus nostros ita praeparemus, tanquam reddituri imminenti judici rationem. Hoc enim erat quod et Propheta dicebat de viro beato: Quia disponit sermones suos in judicio (Psal. 111.) . Quod autem dicitur judicare vivos et mortuos, non ideo dicitur, quod alii vivi, alii mortui ad judicium veniant: sed quod animas simul judicabit et corpora, in quibus vivos animas, mortuos corpora nominavit. Sicut et ipse Dominus loquitur in Evangelio, dicens: Nolite timere eos, qui possunt corpus occidere, animae autem nihil possunt facere: sed timete potius eum, qui potest et animam et corpus perdere in gehennam (Matth. 10.) .

34. Nunc jam paucis, si videtur, etiam per prophetas haec praedicta esse doceamus. Plura autem testimonia cum volueris, ipse tibi de Scripturarum latitudine congregabis. Dicit ergo Malachias propheta: Ecce veniet Dominus omnipotens, et quis sustinebit diem adventus ejus, aut quis sustinebit aspectum ejus? Quia ipse ingreditur sicut ignis conflatorii, et [Col. 0370A] sicut 96 herba lavantium: et sedebit conflans et purgans sicut argentum et sicut aurum (Malach. 3.) . Ut autem evidentius cognoscas, quis sit iste Dominus de quo haec dicuntur, audi quid et Daniel propheta praenunciet [Al. pronuntiat] . Videbam, inquit, in visu noctis, et ecce cum nubibus coeli, quasi filius hominis veniens, et usque ad vetustum dierum pervenit, et in conspectu ejus oblatus est: et ipsi datus est principatus et honor et regnum: et omnes populi, tribus et linguae ipsi servient: et potestas ejus potestas aeterna, quae non praeteribit, et regnum ejus non corrumpetur (Dan. 7.) . Ex his ergo edocemur, non solum de adventu et de judicio, sed de potestate ejus et regno, quia potestas aeterna sit, et sine corruptionis fine sit regnum: sicut et in Symbolo dicitur: [Col. 0370B] Et regni ejus non erit finis (Luc. 1. 33.) . Unde valde alienus a fide est, qui regnum Christi dicit aliquando finiendum. Scire tamen debemus, quod salutarem hunc Christi adventum conatur inimicus ad decipiendos fideles callida fraude simulare, et pro filio hominis, qui expectatur venturus in majestate Patris sui, filium perditionis in prodigiis et signis mendacibus praeparare, ut pro Christo, mundo huic [Col. 0371A] introducat Antichristum, de quo et 97 Dominus in Evangeliis praedixit Judaeis: Quia ego veni in nomine Patris mei, et non recepistis me: alius veniet in nomine suo, et ipsum recipietis (Joan. 5.) . Et iterum dicit: Cum videbitis abominationem desolationis stantem in loco sancto, sicut dicit Daniel propheta, qui legit intelligat (Matth. 24.) . Daniel ergo de adventu erroris istius plenius et latius in suis visionibus edocet, ex quibus valde operosum est, nunc exempla ponere, quia [Al. qui] satis amplis narrationibus dilatatur: et ideo scire de his plenius volentem , ad ipsas magis recensendas remittimus visiones. Sed et Apostolus dicit de eo: Ne quis vos seducat ullo modo: quoniam nisi discessio venerit primum, et revelatus fuerit homo peccati, filius perditionis, qui adversatur [Col. 0371B] et extollitur super omne, quod dicitur Deus, aut quod colitur: ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se tanquam ipse sit Deus (2. Thes. 2. 3. 4.) . Et paulo post: Et tunc revelabitur iniquus, quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, et evacuabit eum illuminatione adventus sui, cujus est adventus secundum opera satanae in omni virtute, signis et prodigiis mendacibus (Ibid. 8. 9.) . Et item [Al. iterum] paulo post: Et ideo mittet illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio, ut judicentur omnes qui non crediderunt veritati (Ibid. 10. 11.) . Propterea ergo propheticis et evangelicis, atque Apostolicis vocibus nobis praenunciatur hic error, ne qui pro adventu Christi adventum credant Antichristi: sed sicut ipse Dominus dicit: Cum dixerint vobis: ecce Christus hic, [Col. 0371C] aut ecce illic, nolite credere. Venient enim multi pseudochristi, et pseudoprophetae, et seducent multos (Matth. 24.) . Sed quomodo demonstraverit judicium veri Christi, videamus. Sicut fulgur, inquit, de Oriente resplendet usque in [Al. ad] Occidentem, 98 ita erit adventus filii hominis (Ibid.) . Cum ergo advenerit [Col. 0372A] verus Dominus Jesus Christus, sedebit, et judicium statuet: sicut et in Evangeliis dicit: Et segregabit oves ab haedis (Matth. 25) , id est, justos segregabit ab injustis. Sicut Apostolus scribit: Quia omnes nos stare oportet ante tribunal Christi, ut recipiat unusquisque propria corporis prout gessit, sive bona sive mala (2. Cor. 5. 10.) . Judicabitur autem non solum pro gestis, sed etiam pro cogitatis: secundum quod ipse Apostolus dicit: Inter se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus in die, quo judicabit Deus occulta hominum (Rom. 2.) . Sed et de his ista sufficiant. Post haec ponitur in ordine fidei.

35. ET IN SPIRITU SANCTO. Ea quae in [Al. hoc] superioribus paulo latius de Christo sunt tradita, ad [Col. 0372B] incarnationis et [Al. vel] passionis ejus mysterium pertinent. Quae dum media intercedunt personae ipsius coaptata, Sancti Spiritus commemorationem paulo longius reddiderunt. Caeterum si solius divinitatis ratio habeatur, eo modo, quo in principio dicitur, Credo in Deo Patre omnipotente: et post haec, In Jesu Christo Filio ejus unico Domino nostro: ita jungitur: Et in Spiritu Sancto. Illa vero omnia quae de Christo memorantur, ad dispensationem carnis, ut diximus, spectant. Igitur in Sancti Spiritus commemoratione adimpletur mysterium Trinitatis. Sicut enim unus dicitur Pater, et alius non est Pater: et unus dicitur unigenitus Filius, et alius unigenitus filius non est: ita et Spiritus Sanctus unus est, et alius non potest esse Spiritus Sanctus. [Col. 0372C] Ut ergo fiat distinctio personarum, affectionis 99 vocabula secernuntur; quibus ille Pater intelligatur, ex quo omnia, et quia ipse non habeat patrem; iste Filius [Al. Filius vero] , tanquam qui ex Patre natus sit; et [Al. tac. et] hic Spiritus Sanctus, tanquam de utroque procedens, et cuncta sanctificans. [Col. 0373A] Ut autem una eademque in Trinitate divinitas doceatur: sicut dictum est, in Deo Patre credi, adjecta praepositione in: ita et in Christo Filio ejus, ita et in Spirito Sancto memoratur. Sed ut manifestius fiat, quod diximus, ex consequentibus approbabitur. Sequitur namque post hunc sermonem:

36. SANCTAM ECCLESIAM. REMISSIONEM PECCATORUM. HUJUS CARNIS RESURRECTIONEM. Non dixit [Al. dixi] , in sanctam Ecclesiam, nec in remissionem peccatorum, nec in carnis resurrectionem: si enim addidisset in praepositionem, una cum superioribus eademque vis fieret. Nunc autem in illis quidem vocabulis, ubi de divinitate ordinatur fides, in Deo Patre dicitur, et in Jesu Christo Filio ejus, et in Spiritu Sancto. In caeteris vero ubi non de divinitate, sed de [Col. 0373B] creaturis, et de mysteriis sermo est, in praepositio non additur, ut dicatur, in sancta Ecclesia: sed sanctam Ecclesiam credendam esse, non ut Deum, sed ut Ecclesiam Deo congregatam. Et remissionem peccatorum credant esse, non in remissionem peccatorum: et resurrectionem carnis credant, non in resurrectionem carnis. Hac itaque praepositionis syllaba, creator a creaturis secernitur, et divina separantur, ab humanis. Hic igitur Spiritus Sanctus est, qui in veteri Testamento Legem et Prophetas, in novo Evangelia, et Apostolos inspiravit. Unde et 100 Apostolus dicit: Omnis scriptura divinitus inspirata, utilis est ad docendum (2. Tim. 3.) . Et ideo, quae sunt novi ac veteris Testamenti volumina, quae secundum majorum traditionem per ipsum Spiritum [Col. 0373C] Sanctum inspirata creduntur, et Ecclesiis Christi tradita, competens videtur hoc in loco evidenti numero, sicut ex Patrum monumentis accepimus, designare.

37. Itaque veteris Testamenti, omnium primo [Col. 0374A] Moysi quinque libri sunt traditi, Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium. Post haec Jesus Nave, Judicum simul cum Ruth. Quatuor post haec Regnorum libri, quos Hebraei duos numerant: Paralipomenon, qui dierum dicitur liber: et Esdrae duo, qui apud illos singuli computantur, et Hester. Prophetarum vero Esaias, Jeremias, Ezechiel, et Daniel: praeterea duodecim Prophetarum liber unus. Job quoque, et Psalmi David singuli sunt libri. Salomon vero tres Ecclesiis tradidit, Proverbia, Ecclesiastes, Cantica Canticorum. In his concluserunt numerum librorum veteris Testamenti. Novi vero quatuor Evangelia, Matthaei, Marci, Lucae, et Joannis. Actus Apostolorum, quos describit Lucas. Pauli Apostoli Epistolae quatuordecim. Petri Apostoli duae. [Col. 0374B] Jacobi fratris Domini et Apostoli una. Judae una. Joannis tres. Apocalypsis Joannis. Haec sunt quae Patres intra canonem concluserunt, et ex quibus fidei nostrae assertiones constare voluerunt.

38. Sciendum tamen est, quod et alii libri sunt, qui non canonici, sed Ecclesiastici a majoribus appellati sunt, id est, Sapientia, quae dicitur Salomomonis, 101 et alia Sapientia, quae dicitur filii Syrach, qui liber apud Latinos hoc ipso generali vocabulo Ecclesiasticus appellatur, quo vocabulo non auctor libelli, sed Scripturae qualitas cognominata est. Ejusdem vero ordinis libellus est Tobiae et Judith, et Machabaeorum libri. In novo vero Testamento libellus, qui dicitur Pastoris sive Hermes: qui appellatur Duae viae, vel Judicium Petri. Quae omnia legi [Col. 0374C] quidem in Ecclesiis voluerunt, non tamen proferri ad auctoritatem ex his fidei confirmandam. Caeteras vero Scripturas apocryphas nominarunt, quas in Ecclesiis legi noluerunt. Haec nobis a Patribus tradita sunt, quae (ut dixi) opportunum visum est hoc [Col. 0375A] in loco designare, ad instructionem eorum qui prima sibi Ecclesiae ac fidei elementa suscipiunt, ut sciant, ex quibus sibi fontibus verbi Dei haurienda sint pocula.

39. Tenet deinde ratio fidei, SANCTAM ECCLESIAM. Caussam jam superius diximus, cur non dixerint etiam hic, in sanctam Ecclesiam. Hi igitur qui supra in uno Deo credere edocti sunt sub mysterio Trinitatis, credere etiam hoc debent, unam esse Ecclesiam sanctam, in qua est una fides et unum baptisma, in qua unus Deus creditur Pater, et unus Dominus Jesus Christus Filius ejus, et unus Spiritus Sanctus. Ista est ergo sancta Ecclesia, non habens maculam, aut rugam. Multi enim et alii Ecclesias congregaverunt, ut Marcion , et Valentinus, et Ebion et Manichaeus, [Col. 0375B] et Arius, et caeteri omnes haeretici. Sed illae Ecclesiae non sunt sine macula, vel ruga perfidiae: et ideo dicebat de illis Propheta, Odi Ecclesiam malignantium, et cum impiis non sedebo. De hac autem Ecclesia, quae fidem 102 Christi integram servat, audi quid dicat Spiritus Sanctus in Canticis Canticorum: Una est columba mea, una est perfecta genetrici suae (Cant. 6. 8.) . Qui ergo hanc fidem in Ecclesia suscipit, non declinet in concilio vanitatis, et cum iniqua gerentibus non introeat. Concilium namque vanitatis est, quod agit Marcion, qui negat, Patrem Christi Deum esse creatorem, qui per Filium suum fecerit mundum. Concilium vanitatis est, quod Ebion docet, ita Christo credi debere, ut circumcisio carnis, et observatio sabbathi, et sacrificiorum solemnitas, [Col. 0375C] caeteraeque omnes observantiae secundum legis literam teneantur. Concilium vanitatis est, quod docet Manichaeus, primo quod seipsum paracletum nominavit: tum deinde, quod mundum a malo factum dicit, Deum creatorem negat, Testamentum vetus repudiat: unam bonam, aliam malam naturam sibi invicem adversantes asserit: coaeternas Deo animas hominum secundum Pythagoraeos [Al. Pythagoricos] in pecudes et animalia et bestias redire per diversos nascendi circulos adstruit: resurrectionem [Col. 0376A] carnis nostrae negat: passionem Domini et nativitatem non in veritate carnis, sed in phantasiis fuisse confirmat. Concilium vanitatis est, quod Paulus Samosatenus, et ejus post hunc successor Photinus asseruit, Christum non fuisse ante secula natum ex Patre, sed ex Maria coepisse: et non eum Deum hominem natum, sed ex homine Deum factum existimat. Concilium vanitatis est, quod Arius atque Eunomius docuit, qui Filium Dei non ex ipsa Patris substantia natum, sed ex nihilo creatum volunt: et Filium Dei habere initium, et minorem esse Patre; sed et Spiritum Sanctum non 103 solum minorem esse Filio, sed et mittendarium asserunt. Concilium vanitatis est et quod illi ajunt, qui Filium Dei quidem de substantia Patris fatentur, [Col. 0376B] Sanctum vero Spiritum separant et secernunt: cum utique unam eamdemque virtutem et divinitatem Trinitatis ostendat Salvator in Evangelio, cum dicit, Baptizate omnes gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti (Matth. 28.) . Et est aperte impium separari ab homine, quod divinitus jungitur. Concilium vanitatis est et hoc, quod olim congregavit pertinax et prava contentio, asserens Christum carnem quidem humanam suscepisse, non tamen et animam rationalem: cum utique et carni et animae, et sensui humano ac menti una eademque salus a Christo collata sit. Sed et illud concilium vanitatis est, quod Donatus per Africam traditionis Ecclesiam criminando contraxit: et quod Novatus sollicitavit, lapsis poenitentiam denegando: et secundas [Col. 0376C] nuptias , cum forte iniri eas necessitas exegerit, condemnando. Has ergo omnes velut congregationes malignantium fuge. Sed et eos, si qui illi sunt, qui dicuntur asserere, quod Filius Dei non ita videat, vel noverit Patrem, sicut noscitur ipse et videtur a Patre: vel regnum Christi esse finiendum, aut carnis resurrectionem non in integram naturae suae substantiam reparandam: futurum Dei justum erga omnes negare judicium: diabolum a debita absolvi damnatione poenarum. Ab his, inquam, omnibus [Col. 0377A] fidelis declinet auditus. Sanctam vero Ecclesiam tene quae Deum Patrem omnipotentem, et unicum Filium ejus Jesum Christum Dominum nostrum, et Spiritum Sanctum concordi et consona substantiae ratione profitetur, Filiumque 104 Dei natum ex Virgine, passum pro salute humana, ac resurrexisse a mortuis in ea carne, in qua mortuus est, credit. Eumdem denique venturum judicem omnium sperat in quo et remissio peccatorum, et carnis resurrectio praedicatur.

40. Verum de remissione peccatorum sufficere debet sola credulitas. Quis enim caussas aut rationem requirat, ubi indulgentia Principis est? Cum terreni Regis liberalitas discussioni non sit obnoxia, ab humana temeritate discutitur diviua largitio. Solent [Col. 0377B] enim cum irrisione adversum nos dicere Pagani, quod ipsi nos decipiamus, qui putemus crimina, quae opere commissa sunt, verbis posse purgari. Et ajunt, Numquid potest, qui homicidium fecit, homicida non esse: et adulter non videri, qui adulterium perpetravit? Quomodo ergo hujuscemodi criminum reus, sanctus vobis effici subito videbitur? Sed ad haec, ut dixi, melius fide, quam ratione respondeo. Rex enim est omnium qui hoc promisit: terrae caelique dominus est, qui haec pollicetur. Non vis, ut qui me ex terra hominem fecit, credam quod ex criminoso me faciat innocentem? Et qui me, cum essem caecus, fecit videre: vel cum essem surdus audire: qui mihi claudo gressum reddidit, innocentiam mihi perditam non poterit [Col. 0377C] recuperare? Et ut veniamus ad ipsius naturae testimonium. Occidere hominem non semper criminosum est, sed malitia, non legibus occidere criminosum est. Non ergo factum me in talibus, quia interdum et recte fit, sed animus male consulens damnat. Si ergo animus in me, qui criminosus est effectus, et in quo fuit origo vitii corrigatur, cur [Col. 0378A] tibi videar non posse innocens effici, 105 qui prius fueram criminosus? Si enim, ut supra ostendi, constat, quod non in facto, sed in voluntate sit crimen: sicut mala voluntas, auctore malo daemone, peccato me et morti fecit obnoxium: ita in bonum voluntas mutata, auctore bono Deo, innocentiae me reddidit [Al. reddit] et vitae. Similis caussa et in caeteris est criminibus. Hoc modo fides nostra non invenitur naturalibus rationibus adversari, dum remissio peccatorum, non gestis, quae mutari non possunt, sed animo quem de malo in bonum converti certum est, deputetur.

41. Sed et ultimus sermo iste, qui resurrectionem carnis pronunciat, summam totius perfectionis succincta brevitate concludit: quamvis etiam de [Col. 0378B] hoc non solum a Gentilibus, sed et ab Haereticis fides impugnetur Ecclesiae. Nam Valentinus resurrectionem carnis omni modo negat, et Manichaei, sicut supra ostendimus. Sed isti Esaiam quidem prophetam dicentem, Resurgent mortui et suscitabuntur, qui sunt in sepulcris (Esai. 26. 19.) , audire noluerunt: nec Danielem sapientissimum, protestantem, Quia tunc resurgent, qui sunt in terrae pulvere: hi quidem in vitam aeternam, hi autem in opprobrium et confusionem aeternam (Dan. 12.) . Tamen vel in Evangeliis, quae recipere videntur, discere debuerunt a Domino et Salvatore nostro, Sadducaeos docente, dictum: Quod autem resurgant mortui, non legistis, quo modo dicit Moysi in rubo, Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob? Deus autem non est [Col. 0378C] mortuorum, sed viventium (Marc. 2. 26. 31) . In quo etiam quae sit et quanta resurrectionis gloria, in superioribus memoravit, cum dixit: In resurrectione autem mortuorum neque nubent, neque nubentur: sed erunt sicut Angeli 106 Dei (Matth. 22. 20.) . Resurrectionis autem [Al. ergo] virtus, angelicum hominibus confert statum, ut qui de terra resurrexerint [Col. 0379A] [Al. resurrexerunt] , non iterum in terra, cum pecudibus, sed in caelo cum Angelis vivant: quos tamen ad hoc ratio vitae purioris admiserit: illos scilicet, qui jam nunc conservantes animae suae carnem in castis pudicitiae actibus, obedientiae Sancti Spiritus subjugaverunt, et omni eam vitiorum labe tenuatam, atque in spiritualem gloriam sanctificationis virtute mutatam, Angelorum quoque meruerunt inferre consortiis.

42. Sed infideles clamant, et dicunt: Quomodo potest caro, quae putrefacta dissolvitur, aut in pulverem vertitur, maris etiam interdum profundo sorbetur, fluctibusque dispergitur, recolligi rursum et reintegrari in unum, et corpus ex ea hominis reparari? Ad quos primam interim responsionem sermonibus [Col. 0379B] Pauli faciamus, dicentis eis: Insipiens tu, quod seminas non vivificatur, nisi prius moriatur. Et quod seminas, non corpus, quod futurum est seminas, sed nudum granum tritici, aut alicujus caeterorum seminum. Deus autem dat illi corpus prout vult (I. Cor. 15.) . Quod autem [Al. ergo] in seminibus, quae tu in terram jacis, per annos singulos fieri vides, hoc in tua carne, quae lege Dei seminatur in terra, futurum esse non credis? Cur quaeso tam angustus et invalidus divinae potentiae aestimator es, ut dispersum uniuscujusque carnis pulverem, in suam rationem colligi et reparari posse non credas? An non censeas, cum videas, quod etiam mortale ingenium demersas in profundum terrae metallorum [Col. 0380A] venas rimatur? Et artificis oculus aurum videt, in quo imperitus terram putat. Haec cur non 107 concedimus ei, qui fecit hominem, quando tantum is, qui ab ipso factus est, assequi potest? Et cum auri esse propriam venam, et argenti aliam, aeris quoque longe disparem , ferri ac plumbi diversam intra speciem terrae latere, mortale deprehendat ingenium: divina virtus invenire posse ac discernere non putabitur uniuscujusque carnis proprium censum, etiam si videatur dispersus?

43. Sed ad haec tentemus, animas quae deficiunt in fide, naturalibus rationibus adjuvare. Si quis diversa semina in unum permisceat, et haec indiscreta seminet, vel passim spargat in terram: nonne uniuscujusque seminis granum, quocumque loci [Col. 0380B] jactum fuerit, competenti tempore secundum naturae suae speciem germen producet, ut statum suae formae suique corporis reparet? Ita ergo uniuscujusque carnis substantia, quamvis varie diverseque dispersa sit, ratio tamen ipsa, quae inest unicuique carni, est immortalis: 108 quia immortalis animae caro est ex eo tempore, quo seminatis in terram corporibus primum veri Dei voluntati arrisit, collectum terrae attractumque substantiae suae censum reddit, ac reparat in illam speciem, quam mors aliquando dissolverat. Et ita fit ut unicuique animae non confusum, aut extraneum corpus, sed suum quod habuerat reparetur, ut consequenter possit pro agonibus praesentis vitae, cum anima sua caro [Col. 0381A] vel pudica coronari, vel impudica puniri. Et ideo satis caute Ecclesia nostra fidem Symboli docet, quae in eo quod a caeteris traditur, Carnis resurrectionem, uno addito pronomine, tradidit, Hujus carnis resurrectionem. Hujus sine dubio, quam habet is, qui profitetur, signaculo crucis fronti imposito: quo sciat unusquisque fidelium carnem suam, si mundam servaverit a peccato, futurum esse vas honoris, utile Domino ad omne opus bonum paratum: si vero contaminatam in peccatis, futurum esse vas irae ad interitum. 109 Jam vero de ipsa resurrectionis gloria, et de repromissionis magnitudine, si quis plenius scire desiderat, in omnibus pene divinis voluminibus inveniet indicari. Ex quibus nos commonitionis tantummodo gratia pauca in praesenti loco [Col. 0381B] memorantes, finem injuncti a te Opusculi faciemus. Igitur Apostolus Paulus, quod resurgat mortalis caro, talibus asserit argumentis, dicens: Quod si resurrectio mortuorum non est, ergo nec Christus resurrexit (1. Cor. 15.) . Si autem Christus non resurrexit, inanis est praedicatio nostra, vacua est et fides nostra (Ibidem. 51.) . Et paulo post: Nunc autem Christus resurrexit a mortuis, initium dormientium: quoniam quidem per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum. Sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur: unusquisque autem in suo ordine: initium Christus, deinde hi qui sunt Christi in adventu ejus; deinde finis. [Col. 0382A] Et in sequentibus addit et haec: Ecce mysterium vobis dico: Omnes quidem resurgemus, non omnes autem immutabimur (sive ut in aliis exemplaribus invenimus). Omnes quidem dormiemus, non omnes autem immutabimur: in momento, in ictu oculi, in novissima tuba. Canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur. Sed et ad Thessalonicenses nihilominus scribens dicit: Nolo autem vos ignorare fratres de dormientibus, ut non contristemini, sicut et caeteri qui spem non habent. Nam si credimus, quod Jesus mortuus est, et resurrexit: 110 ita et Deus eos qui dormierunt, per Jesum adducet cum illo. Hoc enim vobis dicimus in verbo Domini, quia nos qui vivimus, qui reliqui [Al. relicti] sumus in adventu Domini, non praeveniemus eos, qui dormierunt: quia [Col. 0382B] ipse Dominus in jussu, et in voce Archangeli, et tuba Dei descendet de coelo, et mortui qui in Christo sunt, resurgent primi. Deinde nos, qui vivimus, qui reliqui [Al. relicti] sumus, simul cum illis rapiemur in nubibus obviam Christo in aera; et ita semper cum Domino erimus (1. Thess. 4.) .

44. Verum ne existimes haec Pauli solius, quasi novella praedicatione signari: audi etiam quid Ezechiel propheta olim per Spiritum Sanctum praelocutus sit. Ecce, inquit, ego aperiam sepulcra vestra, et educam vos de sepulcris vestris [Ezech. 42.] . Job quoque mysticis redundans eloquiis, audi quam evidenter resurrectionem mortuorum praedicet. Est. [Col. 0383A] inquit, arbori spes: si enim abscissa fuerit, iterum pullulabit, et virgultum ejus nunquam deficiet. Quod si senuerit in terra radix ejus, et in pulvere emortuus fuerit truncus ejus, ab odore aquae reflorebit, et faciet fruticem sicut novella. Vir vero si mortuus fuerit, abiit, et mortalis si ceciderit, ultra non erit (Job. 14. 7.) ? Non tibi videtur in verbis his, cum quodam pudore arguere homines, et dicere: Itane stultum est hominum genus, ut cum videant exscissae arboris truncum rursum pullulare de terra, et lignum emortuum iterum vitam recipere, ipsis ne lignis quidem aliquid simile de semetipsis, 111 nec arboribus opinentur? Ut autem scias, quod veluti interrogantis modo legendum sit quod dixit: Mortalis autem cum ceciderit, non resurget? de consequentibus probationem [Col. 0383B] accipe. Subjungit namque statim: Si enim [Al. autem] mortuus fuerit homo, vivet. Et paulo post dicit: Exspectabo usquequo iterum fiam. Et iterum idem dicit: Qui resuscitaturus est super terram pellem meam, quae haec nunc haurit.

45. Haec quidem ad probationem dicta sunt professionis nostrae, qua confitemur in Symbolo hujus carnis resurrectionem. Quod enim adjunctum est, hujus, vide quam consonum sit omnibus his, quae de divinis voluminibus memoravimus. Quid enim [Col. 0384A] aliud indicatur in dictis Job, quae superius exposuimus, cum dicit: Quia resuscitabit pellem meam, quae haec nunc haurit, id est, quae ista tormenta perpetitur: nonne aperte dicit hujus carnis resurrectionem futuram, hujus, inquam, quae tribulationum et tentationum cruciamenta nunc sustinet? Sed et Apostolus cum dicit: Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem (1. Cor. 15. 53.) : nunquid non corpus suum, quodammodo contingentis et digito palpantis est vox? Hoc ergo quod nunc corruptibile corpus est, resurrectionis gratia incorruptibile erit: et hoc quod nunc mortale est, immortalitatis virtutibus induetur. Ut sicut Christus resurgens a mortuis, ultra jam non moritur, mors ei ultra non dominabitur (Rom. 6. 9.) : ita et qui in Christo resurgent, nec corruptionem sentient ultra, nec 112 mortem: non natura carnis abjecta, sed conditione ejus et qualitate mutata. Erit ergo corpus quod resurget a mortuis incorruptibile et immortale, non solum justorum, sed etiam peccatorum. Justorum quidem, ut semper possint permanere cum Christo. Peccatorum vero, ut absque interitione sua debitas luant poenas.

46. Quod autem justi semper cum Domino nostro Christo permaneant, jam et in superioribus edocuimus, [Col. 0385A] ubi ostendimus, quia Apostolus dicit: Deinde nos qui vivimus, qui reliqui sumus, simul cum illis rapiemur in nubibus obviam Christo in aera, et ita semper cum Domino erimus (1. Thes. 4. 16.) . Nec mireris , si caro sanctorum in tantam gloriam ex resurrectione mutabitur, ut in occursum Dei suspensa nubibus, et in aere vecta rapiatur, cum ipse Apostolus, exponens quantum conferat Deus his, qui diligunt eum, dicat: Quia transmutabit corpus humilitatis nostrae conforme fieri corpori claritatis suae (Phil. 3. 21.) . Nihil ergo absurdum est, si sanctorum corpora dicantur nubibus in aera sustolli, cum ad formam corporis Christi, quod in dextera Dei sedet, dicantur reformanda. Sed et hoc sanctus Apostolus, vel de se, vel de caeteris sui loci vel meriti [Col. 0385B] addit, et dicit. Quia consuscitabit nos cum Christo, simulque faciet sedere in caelestibus (Ephes. 2. 6.) . Unde cum haec et eorum similia quamplurima sancti Dei in repromissionibus habeant in resurrectione justorum, non erit jam difficile credere etiam illa, quae prophetae praedixerant, Quod justi scilicet fulgebunt sicut sol, et sicut splendor 113 firmamenti in regno Dei (Sap. 3. 7.) . Cui enim difficile videbitur, eos fulgorem solis habituros, ac siderum, ac firmamenti hujus splendore decorandos, quibus vel vita, et [Al. vel] conversatio Angelorum Dei paratur in coelis, vel conformandi dicuntur ad gloriam corporis Christi, ad quam gloriam Salvatoris ore promissam, respiciens sanctus Apostolus dicit: Quia seminatur corpus animale, resurget [Al. surget] corpus [Col. 0385C] spirituale. Si enim verum est, sicut certe verum est, quod justos quosque et sanctos, Angelorum consortiis sociabit divina dignatio, certum est, quod et corpora eorum in spiritualis corporis gloriam vertet [Al. vertat] .

47. Nec hoc tibi contra naturalem corporis rationem videatur esse promissum. Si enim credimus secundum ea, quae scripta sunt, quod accipiens Deus limum terrae, plasmavit hominem: et haec fuit [Al. est] natura corporis nostri, ut voluntate Dei terra verteretur in carnem: cur tibi aut absurdum, aut contrarium videtur, si iisdem rationibus quibus terra profecisse dicitur in corpus animale, rursum [Col. 0386A] corpus animale in corpus proficere spirituale credatur? Haec quidem atque his similia multa invenies in Scripturis divinis de resurrectione justorum. Dabitur autem etiam peccatoribus, ut supra diximus, incorruptionis et immortalitatis ex resurrectione conditio, ut sicut justis Deus ministrat ad perpetuitatem gloriae: ita peccatoribus ad prolixitatem confusionis ministret et poenae. Sic enim propheticum definivit eloquium, cujus et paulo ante meminimus, ubi dicit: Et multi resurgent de terrae pulvere, hi quidem in vitam aeternam, hi autem in confusionem et opprobrium aeternum (Dan. 12. 2.) .

114 48. Si ergo intelleximus, qua veneratione Deus omnipotens Pater dicatur, quove sacramento Dominus noster Jesus Christus unicus ejus Filius [Col. 0386B] habeatur, et qua perfectione sanctus ejus Spiritus nominetur, utque sancta Trinitas unum sit per substantiam, sed affectu personisque discreta: quid etiam partus Virginis, quid Verbi in carne nativitas, quid sacramentum crucis, quae utilitas divini ad inferna descensus, quid resurrectionis gloria, et animarum de infernis revocata captivitas, quid etiam ascensus ejus ad caelum et venturi judicis exspectatio: sed et sanctae Ecclesiae adversus congregationes vanitatis qualis haberi debeat agnitio, qui sacrorum Voluminum numerus, quaeve haereticorum vitanda conventicula: et quod in peccatorum remissione divinae libertati nequaquam ratio naturalis obsistat: et ut carnis nostrae resurrectionem, non solum divinae voces, sed et ipsius Domini et Salvatoris [Col. 0386C] nostri exemplum et consequentia naturalis rationis assignet. Si inquam haec secundum traditionis supra expositae regulam consequenter advertimus, deprecamur ut nobis et omnibus, qui haec audiunt, concedat Dominus, fide quam suscepimus custodita, cursu consummato, exspectare justitiae repositam coronam, et inveniri inter eos qui resurgunt in vitam aeternam: liberari vero a confusione et opprobrio aeterno, per Christum Dominum nostrum, per quem est Deo Patri omnipotenti cum Spiritu Sancto gloria et imperium, in saecula saeculorum. Amen.

Historia monachorum

Rufinus Aquileiensis

[Col. 0387]

HISTORIA MONACHORUM SEU LIBER DE VITIS PATRUM AUCTORE RUFINO AQUILEIENSI PRESBYTERO.

Prologus.

115-116 Benedictus , Deus, qui vult omnes salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (1. Tim. 2.) : qui etiam nostrum iter direxit ad Aegyptum, et ostendit nobis mirabilia magna ad posteritatis memoriam profutura: ex quibus non solum nobis caussa salutis oriretur, verum ex historia exemplum salutis, atque doctrina pietatis aptissima conderetur, quae virtutis iter agere volentibus, gestorum praecedentium fide amplissimum tramitem pandat.

Quamvis ad tantarum rerum narrationem minus idonei simus, nec dignum videatur, ingentium rerum exiguos ac parvos fieri auctores, praecelsasque virtutes humili narrare sermone: tamen quoniam fratrum caritas, eorum qui in monte sancto Oliveti commanent, hoc a nobis 117-118 frequenter exposcit, ut Aegyptiorum monachorum vitam, virtutesque animi, et cultum pietatis, atque abstinentiae robur, quod in eis coram vidimus, explicemus: precibus ipsorum qui hoc imperant, juvandum me credens, aggrediar, non tam ex stylo laudem requirens, quam ex narratione rerum aedificationem futuram legentibus sperans, dum gestorum unusquisque inflammatus exemplis, horrescere quidem saeculi illecebras, sectari vero quietem, et ad pietatis exercitia invitatur.

Vidi ergo, et vere vidi thesaurum Christi in humanis absconditum vasculis, quemque thesaurum repertum [Col. 0389] nolui tamquam invidus occultare, sed quasi pro multis inventum proferre in medium, et facere communem: certus quod quanto plures ex eo fuerint ditati, tanto mihi amplius acquiretur. Ego enim locupletior fiam, cum aliorum salus ministerii mei fuerit quaesita mercimonio.

In principio ergo narrationis nostrae adesse nobis precamur gratiam Domini nostri Jesu Christi; cujus virtute omnia haec pietatis exercitia apud Aegypti monachos habentur. Vidimus enim apud eos multos patres caelestem vitam in terra positos agentes, et novos quosdam prophetas tam virtutibus animi, quam vaticinandi officio suscitatos, quibus ad testimonium meritorum, nec signorum quidem ac prodigiorum deerat efficacia: et merito. Cur enim hi, qui nihil terrenum, nihil carnale cupiunt, non accipiant caelestium potestatem? Nonnullos namque eorum ita ab omni malitiae cogitatione ac suspicione vidimus defaecatos, ut nec si aliquid mali adhuc gereretur in saeculo, meminissent. Tanta in eis inerat tranquillitas animi, tantusque inoleverat eis bonitatis affectus, ut merito de eis dictum sit: Pax multa diligentibus nomen tuum, Domine (Psal. 118.) .

Commanent autem per eremum dispersi et separati cellulis, sed caritate connexi. Ob hoc autem dirimuntur habitaculis, ut silentii quiete et intentione mentis divina sectantes, nec vox aliqua, nec occursus ullus, aut sermo aliquis otiosus obturbet. Intentis ergo suo quisque loco animis, velut boni patris Christi exspectant adventum: aut tamquam miles paratus in castris imperatoris praesentiam, vel ut fideles servi adventantem dominum sustinent, libertatem sibi pariter et munera largiturum. Omnes ergo hi nullam cibi aut indumenti, aut illius horum sollicitudinem gerunt. Sciunt enim, quia, sicut scriptum est, haec omnia Gentes cogitant (Matth. 6.) . Ipsi vero justitiam et regnum Dei requirunt: et haec omnia secundum promissionem Salvatoris apponuntur eis.

Denique plurimi eorum, si in aliquo forte necessariis ad usus corporis eguerint, non ad humana perfugia, sed ad Deum versi, et ab ipso tamquam a patre poscentes, quae poposcerint illico consequuntur. Tanta namque in eis fides est, quae etiam montibus, ut transferantur, valeat imperare. Unde et nonnulli eorum, irruptiones fluvii in perniciem vicinarum regionum concitatas, orationibus represserunt (Vid. infra cap. 9, de Patermutio; cap. 2, de Ammone, cap. 11, de Heleno.) Et pede 119-120 incedentes alvei ejus profunda digressi sunt, immanesque ejus bestias peremerunt, et plurima atque innumera signa, quae ab Apostolis et Prophetis antiquitus gesta fuerant, consummaverunt, ut dubitari non debeat, ipsorum meritis adhuc stare mundum.

Sed illud valde mirum est, cum semper optima quaeque rara sint et difficilia, in illis tamen utrumque pariter convenisse, ut et numero immensi sint, et virtutibus incomparabiles. Sunt enim alii in suburbanis locis, alii per rura, plures autem et egregii per eremum dispersi, et velut quidam caelestis exercitus in procinctu positus, atque in tabernaculis degens, ad obedientiam praeceptorum regi semper intentus, armis orationum pugnans, et scuto fidei ab inimico insidiante protectus, regnum sibi caeleste conquirit. Sunt ergo ornati moribus, quieti, lenes, tranquilli, et caritatis vinculo velut quadam germanitate constricti. Ad aemulationem vero virtutum certamen ingens exercent et agones. Studet enim unusquisque clementior altero, benignior, humilior ac patientior inveniri. Si quis autem sapientior caeteris fuerit, hic ita communis erga omnes et mediocris existit, ut secundum mandatum Domini omnium minimus, et omnium servus esse videatur.

Quia ergo Dei munere donatum mihi est, ut viderem eos, et interessem conversationi eorum, de singulis jam nunc, quae ad memoriam Dominus reduxerit, enarrare tentabo; ut hi, qui non viderunt eos in corpore, opera eorum discentes, vitamque perfectam lectionis indicio colligentes, ad imitationem sancti operis invitentur, et perfectae sapientiae palmam vel patientiae requirant.

HISTORIA MONACHORUM.

[Col. 0391]

CAPUT PRIMUM. DE SANCTO JOANNE.

[Col. 0391A]

Primum igitur tamquam vere fundamentum nostri Operis ad exemplum bonorum omnium sumamus Joannem, qui vere etiam solus satis superque sufficiat religiosas et Deo devotas mentes ad virtutum culmen erigere, et ad perfectionis fastigia concitare.

Hunc enim vidimus (Pallad. cap. 43.) in Thebaidis partibus in eremo, quae adjacet civitati Lyco, in rupe quadam montis ardui commanentem. Ascensus ad eum difficilis, aditus monasterii ejus obstructus et clausus, ita ut a quadragesimo aetatis suae anno usque ad nonagesimum, quem tunc gerebat, cum eum vidimus, monasterium ejus nullus intraverit. Advenientibus vero per fenestram se videndum praebebat, [Col. 0391B] et inde eis, vel verbum Dei ad aedificationem, vel, si qua fuisset consolatio, responsa reddebat. Mulierum tamen illuc nulla, nec ad conspectum quidem ejus accessit, sed et viri raro, et certis quibusque temporibus. Cellam sane hospitalem extrinsecus fieri permisit, in qua adventantes e longinquis regionibus paululum requiescerent, ipse vero intrinsecus solus, soli Deo vacans [Ant. vocans] , non diebus, non noctibus a colloquiis Dei et oratione cessabat: divinum illud, et quod super omnem mentem est, tota mentis puritate consectans. Quanto enim se ab humanis curis et colloquiis sequestrabat, tanto illi vicinior et propinquior Deus erat. In tanta denique 121 mentis sinceritate profecerat, ut non solum eorum quae praesentia [Col. 0391C] erant, scientiam consequeretur a Domino, verum et eorum quae futura erant praescientiam mereretur. Evidenter namque ei Dominus prophetiae gratiam contulit: ita ut non tantum civibus et provincialibus suis, si forte percontarentur, futura praediceret, sed et Imperatori Theodosio, vel quos belli exitus habiturus esset, vel quibus modis victoriam caperet de tyrannis, sed et quot irruptiones passurus esset gentium barbararum, saepe praedixit.

[Col. 0392A] Quodam etiam tempore (Pallad. cap. 43.) , cum gens Aethiopum Romanum militem circa Cyrenem [Syenem Pall.] (quae prima est ex Aethiopiae partibus Thebaidis civitas) incursaret, et strages plurimas nostrorum dedisset, praedamque duxisset, venienti ad se Romano duci, et metuenti confligere cum eis, quod exiguus ei erat militum numerus, et hostis contra se innumera multitudo, Joannes statutum designans diem: Perge, inquit, securus, die enim qua dixi, et hostem prostrabis, et spolia capies, praedamque revocabis. Quod cum fuisset impletum, etiam apud Augustum, quia carus ei acceptusque futurus esset, praedixit. Sed haec apud illum prophetiae gratia ita habebatur, ut magis hoc illorum qui percontabantur, quam suis meritis adscriberet. Dicebat [Col. 0392B] enim non pro se haec, sed pro illis qui audiunt, a Domino praenuntiari.

Aliud quoque valde mirum (Pallad. cap. 43.) per eum Dominus ostendit. Tribunus quidam ad agendum militem pergens, venit ad eum, et obsecrare eum coepit, ut permitteret conjugem suam venire ad se, multa namque eam dicebat pertulisse pericula ob hoc tantum, ut faciem ejus videret. Tunc ille negat sibi umquam moris fuisse videndi mulieres, et praecipue, ex quo in illius rupis se monasterio conclusisset. Tribunus persistit obsecrando, et confirmare coepit, quod nisi videret eum, esset sine dubio ex multa tristitia peritura. Cumque iterum ac saepius eadem precaretur, et caussam 122 mortis eum suae conjugis confirmaret futurum, atque inde interitum, [Col. 0392C] unde salutem speraverat, accepturam: tam fidem quam importunitatem ejus aspiciens senior: Vade, inquit, videbit me conjux tua hac nocte; non tamen veniet huc, sed in domo sua, atque in lecto suo manebit. Post haec verba ascendit vir, ambiguitatem responsi in pectore suo versans. Cumque haec etiam conjugi nuntiasset, simili nihilominus etiam mulier sermonis incerto fatigabatur. Sed ubi somni tempus advenit, adest homo Dei per visum, et assistens mulieri: [Col. 0393A] Fides, inquit, tua magna est, o mulier, et ideo veni desiderio tuo satisfacere: te tamen moneo, non ut faciem corporalem servorum Dei desideres, sed ut gesta et actus per spiritum contempleris. Spiritus enim est qui vivificat, nam caro non prodest quidquam (Joan. 6.) . Ego autem non quasi justus, aut propheta, ut putas, sed pro fide vestra intercessi pro vobis apud Dominum, et concessit tibi omnium morborum (quos in corpore tuo pateris) sanitatem. Eris ergo ex hoc sana et tu, et vir tuus, et benedicetur omnis domus vestra. Sed et vos memores estote beneficii a Deo vobis collati, et timete Dominum semper, nec amplius quam stipendiis vestris debetur, aliquid requiratis. Sufficiat ergo tibi hoc, quod vidisti me in somnis, et amplius non requiras. Evigilans [Col. 0393B] autem mulier, indicavit viro suo quae vidit, quaeque audierit, sed et habitum viri et vultum, atque omnia signa ejus exposuit. Super quo miratus vir ejus, regressus ad hominem Dei, gratias refert Deo; et accepta ab eo benedictione, perrexit in pace.

Alio quoque tempore (Pallad. cap. 43.) praepositus quidam militum venit ad eum, cujus uxor gravida, ab eo relicta est in domo sua. At illa ipsa die qua ille ad beatum Joannem venerat, partum edens, periclitabatur. Tunc sanctus homo Dei: Si scires, inquit, donum Dei, quia tibi hodie natus est filius, ageres Domino gratias. Sed scito matrem pueri periclitatam; aderit tamen Dominus, et invenies eam sanam: festina ergo, et redi, et invenies 123 puerum septem dierum, et vocabis nomen ejus Joannem: hic nutriatur [Col. 0393C] in domo tua absque ulla contaminatione Gentili septem annis; quibus peractis, trade eum monachis erudiendum sanctis et caelestibus disciplinis.

Multis praeterea ad se venientibus (Pallad. cap. 43.) , sive provincialibus, sive peregrinis, cum res poposcisset, occulta cordis eorum indicabat, et si quid forte peccati ab eis in occulto fuisset admissum, secretius corripiens arguebat, et ad emendationem ac poenitentiam provocabat. Nili quoque fluminis sive abundantiam aquarum, sive penuriam futuram esse praedicebat [Al. praedicabat] . Sed et si forte ex offensa hominum plaga aliqua et correptio a Deo immineret, similiter praemonebat, et si quid caussae esset, pro qua introduceretur castigatio, designabat. Sanitates quoque et curas [Col. 0393D] corporum, ita deposcentibus conferebat, ut omnem ex hoc jactantiam fugeret. Non enim permittebat ad se incommodantes [Forte leg. incommodatos] deferri, sed benedicens oleum dabat, ex quo peruncti, sani fierent a quacumque infirmitate tenerentur.

Senatoris cujusdam (Pallad. cap. 43.) aliquando uxor excaecata est: haec deprecabatur virum suum, [Col. 0394A] ut eam perduceret ad hominem Dei. Cui cum responderet vir suus, non ei esse moris videndi mulieres, rogat ut indicaret ei tantummodo imbecillitatis suae caussam, et deprecaretur ut orationem faceret pro se. Cumque legationem pertulisset ad eum vir ejus, orans et benedicens oleum, mittit ad eam. Ex quo per triduum contingens oculos suos, visum recepit, et Deo gratias egit. Sed multa sunt ejus gesta quae enarrare longum est. Unde omissis his interim quae auditu comperimus, ad ea quae oculis nostris inspeximus, veniamus.

Septem fuimus simul comitantes (Pallad. cap. 43.) , qui ad eum venimus: cumque salutassemus eum, omnique nos laetitia suscepisset, unumquemque nostrum gratifice alloquitur, et rogatus est a nobis, [Col. 0394B] ut orationem simul et benedictionem daret (hic enim mos est apud Aegyptum, ut ubi advenerint fratres, statim per orationem sibi invicem confoederentur). Interrogabat ergo, si quis in nobis esset clericus? Et ut omnes negavimus, respiciens ad singulos, intellexit esse inter nos quemdam, qui hujus erat ordinis , sed latere 124 cupiebat; erat enim diaconus: et hoc praeter unum solum qui ei fidus erat, etiam ipsi itineris comites ignorabant. Visurus enim tales ac tantos viros humilitatis gratia celare voluit gradus sui honorem, ut inferior inveniretur in ordine his, quibus se inferiorem esse meritis judicabat. Sanctus ergo Joannes ut eum vidit, et quidem cum esset adolescentior ceteris, digito ostendens eum: Hic, inquit, diaconus est. Et cum adhuc [Col. 0394C] negare tentaret, apprehendens eum manu sua osculatur, et dixit: Noli, fili, negare gratiam Dei, ne incurras pro bono malum, pro humilitate mendacium. Cavendum namque est omnimodis mendacium, sive pro malo, sive etiam pro bono proferri videatur; quia omne mendacium non est a Deo, sed sicut Salvator dicit, a malo est (Matth. 5; Joan. 8.) . At ille his auditis acquievit, blandamque ejus correptionem aequanimiter tulit: et cum orationem Domino obtulissemus, post finem unus ex fratribus nostris tertiano typo gravissime vexabatur, et rogabat hominem Dei, ut ab eo curaretur; qui ait ad eum: Rem tibi necessariam cupis abjicere; ut enim corpora nitro vel aliis hujusmodi lenimentis abluuntur a sordibus: ita animae languoribus, aliisque hujusmodi castigationibus [Col. 0394D] purificantur. Et posteaquam de his nobis multa per doctrinam mysticam disseruit, benedicens tamen oleum dedit ei, quo perunctus aeger omnem continuo abundantiam fellis evomuit, et sanissimus redditus, pedibus suis ad diversorium rediit. Post haec jubet officia erga nos humanitatis atque hospitalitatis expleri, et corporis curam geri: [Col. 0395A] et ipse vero sui negligens, nostri sollicitus erat. Jam enim continuo usu et jugi consuetudine recipere cibum nisi in vespera poterat, et hunc exiguum: erat enim attenuatus, et aridi corporis, prae abstinentia: capilli ejus et barba quasi ex languore nimio rara et tenuis, utpote quam nullus sufficiens cibus enutriret, nec laetior aliquis humor infunderet. Observabat enim etiam tunc, cum jam nonagenariam, ut supra diximus, ageret aetatem, ut nullum per ignem paratum sumeret cibum. Igitur post hospitalitatis officia, regressus adsedere nos jubet, et tunc demum unde vel cur advenerimus, inquirit, cum jam nos laetos, et omni cum gaudio 125 tamquam natos proprios suscepisset: cumque respondissemus quod de Jerosolymis ad eum utilitatis et profectus animae nostrae [Col. 0395B] caussa venerimus, ut ea quae olim ad auditum nostrum fama pertulerat, ipsi nunc oculis cerneremus (quoniam quidem tenacius solent inhaerere memoriae ea quae oculus viderit, quam quae auris audierit), tunc beatus Joannes vultu placidissimo, et quasi subridens, ex abundantia laetitiae hoc modo respondit ad nos: Miror, inquit, admodum, dulcissimi filii, laborem vos tanti itineris suscepisse, cum nihil ad haec dignum in nobis videre possitis: homines enim sumus humiles et exigui, nihil habentes in nobis quod vel expeti debeat vel mirari. Et tamen etiamsi esset aliquid in nobis secundum opinionem vestram, numquid tale, quale legitis in prophetis Dei et Apostolis? Qui utique ob hoc in omnibus Dei Ecclesiis recitantur, ut exempla vitae hominibus, non de longinquis [Col. 0395C] et peregrinis locis quaerantur, sed domi unusquisque et apud se habeat quod debeat imitari. Unde plurimum miror intentionem vestri laboris ac studii, quod profectus animae vestrae caussa tantas superare regiones, tantosque labores adire voluistis, cum nos eousque pigritia desidiaque constringat, ut nec cellulas nostras progredi audeamus. Verumtamen quoniam putatis esse in nobis aliquid, ex quo proficere debeatis, hoc primum vobis indicandum est, ut hoc ipsum quod venistis ad nos, et tantum laborem videndi nos, suscepistis, ne jactantiae alicujus habeat prospectum, ut non tam proficere ad animi virtutem, quam praeferre se et jactare unusquisque vestrum velit, pro eo quod viderit eos, qui apud alios ex auditu solo cogniti videantur.

[Col. 0395D] Grave est jactantiae vitium, et periculosum nimis, et quod de ipso etiam perfectionis fastigio dejiciat animas; et ideo hoc vos primo omnium cavere volo. Est autem species mali hujus duplex quaedam. Nonnullis enim accidit in ipsis statim initiis conversionis suae, cum parum aliquid vel abstinentiae impenderint, vel pecuniae in pauperes pie erogaverint; et cum de ea ita sentire debeant, quasi quod impediret [Col. 0396A] abjecerint, ita agunt et ita sentiunt, quasi eminentiores sint illis, quibus aliquid largiti sunt. Alia vero 126 est jactantiae species, cum quis ad summam virtutem perveniens, non totum Deo, sed suis laboribus ac studiis deputat: et dum ab hominibus gloriam quaerit, perdit eam quae a Deo est. Propter quod, filioli, omni genere fugiamus jactantiae vitium, ne forte incurramus lapsum, quem diabolus incurrit.

Tunc praeterea cordi nostro et cogitationibus praecipua adhibenda est diligentia. Observandum namque est, ne qua cupiditas, ne qua voluntas prava, ne quod desiderium vanum, et quod non est secundum Deum, radices in corde nostro defigat. Ex hujusmodi enim radicibus continuo pullulant vanae et inutiles cogitationes, et in tantum molestae sunt, ut nec orantibus [Col. 0396B] nobis cessent, nec in conspectu Dei consistentibus nobis, et preces pro salute nostra offerentibus, erubescant; sed rapiant a nobis captivam mentem, et cum corpore stare videamur in oratione, sensu et cogitatione evagamur et abducimur per diversa. Si quis ergo est, qui se putat renuntiasse mundo et operibus diaboli, non sufficit in ore renuntiasse, ut possessiones et praedia, ceteraque saeculi negotia dereliquerit, nisi etiam propriis vitiis renuntiaverit, et inutiles ac vanas abjecerit voluptates. Haec enim sunt de quibus Apostolus dicit: Desideria vana et nociva, quae mergunt hominem in interitum (2. Tim. 6.) . Hoc est ergo renuntiasse diabolo et operibus ejus. Diabolus enim per alicujus vitii occasionem, et pravae voluntatis aditum irrepit in cor nostrum , quia vitia [Col. 0396C] ex parte ipsius sunt, sicut virtutes ex Deo sunt. Si ergo sunt vitia in corde nostro, cum venerit princeps eorum diabolus, quasi proprio auctori dant locum, et introducunt eum velut ad possessionem suam. Et inde est quod numquam hujusmodi corda pacem habere possunt, numquam quietem; sed semper conturbantur, semper tenentur, et nunc vana laetitia, nunc inutili tristitia deprimuntur: habent enim intra se habitatorem pessimum, cui introeundi ad se locum per passiones suas et vitia fecerunt. Econtra vero mens, quae vere renuntiavit mundo, hoc est, quae abscidit et amputavit a se omne vitium, et nullum introeundi ad se diabolo aditum dereliquit: quae iracundiam cohibet, furorem reprimit, mendacium fugat, exsecratur invidiam, et non solum 127 non [Col. 0396D] detrahere, sed nec male quidem sentire aut suspicari se de proximo suo patitur, quae fratris gaudia sua ducit, et tristitiam ejus, suam tristitiam deputat. Quae ergo haec et horum similia observat mens, Spiritui Sancto aperit in se locum, qui cum ingressus fuerit, et illuminaverit eam, semper ibi jam gaudia, semper laetitia, semper caritas, patientia, longanimitas, bonitas (Gal. 5.) , et omnes qui sunt fructus Spiritus, oriuntur. Et hoc erat quod dicebat Dominus in Evangelio: [Col. 0397A] Non potest arbor bona malos fructus facere, neque arbor mala fructus bonos facere (Matth. 7. et 12.) . Ex fructibus enim arbor cognoscitur.

Sunt autem nonnulli, qui videntur saeculo renuntiasse, et curam non habent ad munditiam cordis, neque ut vitia et passiones resecent ex anima sua, moresque componant: sed hoc tantum student ut videant aliquem sanctorum Patrum, et audiant ab eis aliqua verba, quae narrantes aliis glorientur se ab illo vel illo didicisse, et sicubi forte vel audiendo vel discendo parum aliquid scientiae conquisierint, continuo doctores fieri volunt, et docere non ea quae egerint, sed ea quae audierint et viderint, et despiciunt ceteros. Affectant ipsi ad sacerdotium, atque immergere se conantur ad clerum, nescientes quia [Col. 0397B] minoris condemnationis est, si quis ipse virtutibus polleat, alios tamen docere non audeat, quam si quis ipse passionibus et vitiis prematur, et alios de virtutibus doceat. Sic ergo, filioli mei, neque fugiendum omnimodis dicimus clericatum vel sacerdotium, neque rursus omnimodis expetendum, sed danda opera est, ut vitia quidem a nobis depellantur, et virtutes animae conquirantur. Dei autem judicio relinquendum est, quem velit, et si velit assumere sibi ad ministerium vel sacerdotium. Non enim qui seipsum ingesserit, sed quem Dominus assumserit, ille probatus est (2. Cor. 10.) .

Monachi autem illud opus est praecipuum, ut orationem puram offerat Deo, nihil habens in conscientia reprehensibile, sicut et Dominus dicit in Evangelio: [Col. 0397C] Cum steteritis ad orationem, remittite fratribus vestris, si quid habetis contra eos, ex cordibus vestris: nisi enim remiseritis fratribus vestris, nec vobis remittet Pater vester, qui in coelis est (Matth. 6. Marc. 11.) . Si ergo mundo (ut supra diximus) corde astiterimus ante Deum, 128 et liberi ab omnibus his vitiis et passionibus quae supra memoravimus; poterimus, inquantum possibile est, etiam Deum videre, et orantes, oculum cordis nostri in ipsum dirigere, et videre invisibilem mente, non corpore: intellectu scientiae, non carnis aspectu. Nemo enim se putet posse ipsam (sicut est) divinam substantiam contueri, ita ut speciem sibi aliquam aut imaginem fingat in corde corporeae alicujus imaginis similem. Nulla forma in Deo cogitetur, nulla circumscriptio, [Col. 0397D] sed sensus, et mens quae sentiri quidem possit, et perstringere mentis affectum, non tamen comprehendi, aut describi, aut enarrari valet. Et ideo (Pallad. cap. 43.) oportet cum omni reverentia et metu accedere ad Dominum, et ita in eum librare mentis intuitum, ut omne quidquid potest splendoris, claritatis, fulgoris, majestatis mens humana concipere, super haec omnia esse eum sentiat semper; et [Col. 0398A] hoc diximus, si pura mens fuerit, nec ullis pravae voluntatis sordibus occupata. Et ideo in hoc maxime oportet operam dare eos qui renuntiare saeculo, et Deum sequi videntur, sicut scriptum est: Vacate, et cognoscite, quoniam ego sum Dominus (Psal. 45.) . Si ergo cognoverit Deum, inquantum homini possibile est, tunc demum etiam reliquorum quae sunt, scientiam capiet, et mysteria Dei agnoscet, et quanto purior in eo fuerit mens, tanto plura ei revelat Deus, et ostendit ei secreta sua. Amicus enim jam efficitur Dei, sicut illi, de quibus dicebat Salvator: Jam non dico vos servos, sed amicos (Joan. 15.) : et omne quidquid petierit ab eo, tanquam amico caro, praestat ei Deus. Ipsae quoque virtutes Angelicae, et cuncta mysteria divina, tanquam amicum Dei diligunt eum, et [Col. 0398B] obsequuntur ejus petitionibus. Et hic est, quem a caritate Dei (quae est in Christo Jesu) neque mors separat, neque vita, neque Angeli, neque principatus, neque potestates, neque alia creatura (Rom. 8.) . Et ideo, carissimi, quandoquidem hoc elegistis, ut Deo placeatis, et ad caritatem ejus perveniatis, date operam alieni effici ab omni jactantia, ab omni vitio animi, ab omnibus deliciis corporalibus. Delicias autem corporales non solum illas putetis, quibus homines saeculi fruuntur; sed abstinenti deliciae credendae sunt, omne quidquid cum cupiditate sumserit, etiamsi vile illud sit, et quod in usu esse abstinentibus solet. 129 Aqua denique ipsa vel panis, si cum cupiditate sumatur, id est, non ut necessitati corporis, sed ut animi desiderio satisfaciat, hoc etiam [Col. 0398C] abstinenti deliciarum vitio ducitur. Oportet enim in omnibus consuescere, animam vitio carere. Ideo denique Dominus docere volens animam desideriis et voluptatibus suis resistere, dicebat: Intrate per angustam portam, quia lata est et spatiosa via, quae ducit ad mortem (Matth. 7.) ; angusta autem et arcta via est, quae ducit ad vitam. Lata est ergo via animae, cum qualicumque desiderio suo satisfecerit: angusta vero est, cum voluptatibus suis repugnat. Multum tamen prodest ad haec obtinenda secretior habitatio, et conversatio solitaria, quia interdum per occasionem adventantium fratrum, et euntium ac redeuntium frequentiam, abstinentiae et parsimoniae fraena laxantur, et per hujusmodi occasiones venitur paulatim in consuetudinem et usum deliciarum, et sic [Col. 0398D] interdum etiam perfecti jam viri capiuntur. Ideo denique et David dicebat: Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine. Exspectabam eum, qui salvum me faceret e pusillo animo et tempestate (Psal. 54.) .

Postquam autem (Pallad. cap. 44.) multa nobis sanctus Joannes de jactantiae vitio, aliisque quamplurimis utiliter disseruit, ad ultimum intulit dicens: Retexam autem vobis, quid etiam nuper cuidam ex [Col. 0399A] fratribus nostris acciderit, ut cautiores vos praecedentia exempla constituant.

Erat quidam apud nos monachus in hac vicina eremo commanens, cui habitaculum spelunca erat: vir summae abstinentiae, quotidianum victum labore manuum quaerens, in orationibus diu noctuque persistens, cunctisque animi virtutibus florens. Sed hic laetis successibus elatus, confidere quasi in profectibus suis coepit, et non Deo totum, sed sibimetipsi quod profecerat, deputare. Hanc autem intuens animi praesumtionem tentator, continuo accedit, et laqueos parat. Quadam namque die ad vesperam, fingit speciem decorae mulieris oberrantis per eremum, quae velut fessa post nimium laborem, accedens ad ostium speluncae monachi, lassabundam simulans ac fatigatam, [Col. 0399B] intrinsecus semetipsam projecit, atque advoluta genibus viri, ut sui misereatur exorat. Nox enim me infelicem, inquit, in eremo latitantem comprehendit: jube me requiescere in angulo cellulae tuae, ne forte efficiar nocturnis bestiis praeda. At ille primo miserationis obtentu, recepit eam intra speluncam, requirens quae 130 ei caussa errandi per eremum fuerit? Illa caussam fingit satis accurate, et interim venena blandimentorum, atque illecebrae virus, per omnem textum narrationis interserit, nunc se miserandam, nunc etiam defensione dignam ostendens: elegantia et suavitate sermonis inclinat animum hominis, et in affectum sui illecebroso amore deflectit. Hinc jam inter blandiora colloquia, jocus risusque miscentur, manus etiam procax ad mentum [Col. 0399C] barbamque, quasi venerandi specie protendit, tum vero palpare cervicem mollius, collumque levigare. Quid multa? Ad ultimum captivum ducit militem Christi. Continuo enim perturbari intra semetipsum, et libidinis fluctibus aestuare coepit, nequaquam laborum praeteritorum, nequaquam professionis ac propositi sui memor. Paciscitur cum cordis sui concupiscentia, et intra arcana cogitationum suarum foedus cum falsa voluptate componit. Inclinat stultus latera sua, et efficitur sicut equus et mulus, quibus non est intellectus (Psal. 31.) . Atque ubi obscoenos jam conabatur inire complexus, illa ululatum teterrimum dirae vocis emittens, umbra ut erat tenuis, per manus amplectentis elabitur, ipsum quoque dedecorosis motibus inanes auras sectantem, foedissima [Col. 0399D] cum irrisione deseruit. Tunc praeterea multitudo daemonum in aere ad hoc ipsum spectaculum congregata, clamore ingenti, cum cachinno exprobrationis elato: O, inquiunt, qui te usque ad caelum extollebas, quomodo demersus es usque ad infernum? Disce ergo, quia qui se extollit, humiliabitur (Luc. 14. et 18.) . Tunc ille velut amens effectus, et deceptionis suae pudorem non ferens, gravius a semetipso decipitur, quam fuerat a daemonibus deceptus. Cum enim debuerit reparare semetipsum, et renovare certamen, ac satisfactione sui, lacrymis et humilitatis fructibus, prioris elationis culpam delere, hoc non [Col. 0400A] fecit, sed desperans semetipsum (sicut Apostolus dixit) tradidit se omni impudicitiae et iniquitati (Ephes. 4.) . Regressus est enim ad vitam saecularem, praeda daemonum factus. Refugit namque conspectus omnium sanctorum, ne quis posset eum salutaribus monitis de praecipitio revocare. Si enim reddere semetipsum priori vitae abstinentiae voluisset, recuperasset sine dubio et locum et gratiam suam.

Denique audite (Pallad. cap. 45.) quid et de alio viro gestum sit, similiter quidem tentato, sed non simili exitu tentationis effuso. Fuit quidam vir in hac proxima civitate, vitam turpissimam per omne facinus ducens, 131 ita ut opinatissimus in flagitiis haberetur. Hic aliquando Dei miseratione compunctus ad poenitentiam convertitur, et intra sepulcrum se [Col. 0400B] quoddam concludens, priorum scelerum pollutiones lacrymarum fontibus diluebat, diebus ac noctibus in faciem prostratus, et ne allevare quidem ausus oculos ad caelum, neque vocem emittere, et nomen Dei nominare, sed in solis gemitibus et fletibus perdurabat, et tanquam vivens sepultus, de inferno jam quodammodo mugitum cordis gemitumquer edebat. Cumque in his posito eo septimana una transisset, noctu veniunt ad eum daemones in sepulcro clamantes et dicentes: Quid est quod agis, o impurissime et flagitiosissime? Posteaquam omni spurcitia, omnique impuritate satiatus es, nunc vis castus et religiosus procedere? Et posteaquam consenuisti in sceleribus, nec jam sufficiunt vires ad facinora delenda , nunc Christianus videri vis, et pudicus, et poenitens? quasi [Col. 0400C] vero alius tibi jam ullus possit dari locus satiato in malis, nisi ille, qui tibi nobiscum debetur. Unus ex nobis es, alius jam esse non poteris. Redi ergo magis, redi ad nos: et quod superest tibi tempus, in perfruenda voluptate non perdas; praeparamus affluentes delicias, praeparamus scorta nobilissima, et cuncta talia quae florem tibi possint reparare gratissimae juventutis. Quid temetipsum vanis et inanibus conficis cruciatibus? Quid temetipsum ante tempus suppliciis tradis? Quid enim aliud es passurus in inferno, nisi hoc quod nunc tibi ipsi conquiris? Si te poena delectat, exspecta paululum, et invenies paratam: nunc interim fruere muneribus nostris, quae dulcia semper et grata duxisti. Haec et hujusmodi plura exprobrantibus eis, ille jacebat immobilis, nec [Col. 0400D] auditum quidem suum convertens ad eos, nec ullo penitus sermone respondens. Cumque illi saepius eadem repeterent, et alia duriora, nec ille omnino moveretur, in furorem prolapsi daemones, ubi viderunt verba contemni, verberibus eum conficere aggressi sunt, multisque suppliciis excruciatum seminecem reliquerunt. Nec tamen in tot tantisque cruciatibus moveri saltem potuit loco, in quo orationis caussa jacuerat. Postera die quidam suorum requirentes eum, humanitatis dumtaxat 132 gratia, inveniunt poenis incredibilibus affectum, et caussam percontantes, cum didicissent, rogabant, ut curae gratia reportari se ad domum propriam pateretur. Abnegat, et in [Col. 0401A] eodem permanet loco. Tunc vero et sequenti nocte repetentes daemones gravioribus eum verberibus cruciabant. Sed nec sic quidem moveri voluit loco: melius esse dicens, mortem subire, quam ultra daemonibus obedire. Nihilo minus tertia nocte multitudo convenit daemonum, et absque ulla miseratione irruentes in eum, omnibus poenis cruciatibusque conficiunt. Cumque jam corpus defecisset in suppliciis, extremus tamen spiritus obsistebat imperio daemonum. Quod ubi impii perviderunt, exclamantes voce magna: Vicisti, inquiunt, vicisti; et mox velut virtute quadam caelitus fugati, praecipites abscedunt, nec ultra quidquam ei suae artis aut sceleris intendunt. Ipse vero intantum virtutibus animi profecit, et ita ornatus moribus effectus est, ac totius divinae [Col. 0401B] gratiae repletus virtute, ut omnis haec regio quasi e caelo eum lapsum videret, et unum esse ex numero crederet Angelorum, omnes paene simul atque uno ore dicentes: Haec est mutatio dexterae Excelsi (Psal. 76.) . Quanti exemplo ejus, qui jam semetipsos desperaverant, rursus ad spem salutis regressi sunt, et emendationem sui, quam prius desperaverant, praesumserunt? Quanti admiratione ejus, de ipso jam inferno peccatorum retracti sunt, et ad virtutis indolem reparati? Illo namque tanta immutatione converso, omnibus omnia visa sunt possibilia. Non solum enim emendatio morum florebat in eo et assumtio virtutum, verum et gratia Dei plurima ei collata est. Signa enim et prodigia, quae ab eo facta sunt, quantum apud Dominum haberet meritum, testabantur. [Col. 0401C] Sic humilitas et conversio bonorum omnium materiam praebat: elatio et desperatio, interitus et mortis est caussa.

Ad effugienda vero (Pallad. cap. 46.) pericula lapsuum, et conquirendam Dei gratiam, atque ipsius divinitatis evidentiorem notitiam capiendam, plurimum prodest secretior conversatio, et eremi interioris habitatio. Quod vos non tam verbis, quam rebus ipsis et exemplis melius docere puto.

Fuit quidam monachus, qui in 133 eremo hac, quae prae caeteris interior est, habitabat. Hic dum plures annos in abstinentia perdurasset, et provectus tempore, prope jam ad senilem venisset aetatem, omni virtutum flore adornatus, ac totius continentiae magnitudine sublimatus: cum orationibus et hymnis [Col. 0401D] sedule Deo serviret, tamquam emerito militi suo Dominus remunerationes parat, utpote qui in corpore adhuc positus, adinstar Angelorum incorporeae vitae fungeretur officiis, et dignum judicans annonam caelestem praebere in deserto ei, qui caelestem Regem pervigilibus praestolabatur excubiis.

Volens ergo Deus (Pallad. cap. 46.) etiam in hoc saeculo remunerare ejus fidele propositum, ad providentiae suae sollicitudinem quotidiani victus ejus revocat curam. Ut enim ei cibi usum poposcisset naturae necessitas, ingrediens speluncam suam inveniebat mensae panem superpositum, mirae suavitatis, mirique candoris: ex quo refectus, et gratias divinae praestantiae referens, rursus ad hymnos et orationes [Col. 0402A] convertebatur. Ad quem divinae etiam revelationes, multaeque de futuris rebus a Deo praemonitiones fiebant. In his ergo talibus ac tantis profectibus positus, quia gloriari quasi de meritis suis caepit, et caelestis beneficii munus vitae suae debitum dixit: continuo subintrat eum parva quaedam desidia animi, tam parva, quam nec posset advertere. Post haec crevit major negligentia, ita ut tardior jam fieret ad hymnos, sed et ad orationem pigrius surgeret: Psalmi quoque ipsi non ea, qua prius vigilantia ab ipso canerentur, sed ubi parum quid exhibitum fuisset soliti ministerii, anima ejus, quasi nimio labore fatigata, requiescere festinabat: quia sensus ejus reprobus effectus, de sublimioribus ad inferiora ceciderat, et cogitationes suae per diversa eum praecipitia rapiebant. [Col. 0402B] Erat enim jam in corde ejus clandestina quaedam turpis ac nefanda cogitatio, consuetudo tamen prior; velut si decursus aquae, etiam cessante remigio, adhuc priore impetu navigium ferat: ita et vetus institutio ad consueta hominem officia trahebat. Ob quam caussam et stare adhuc in suo statu videbatur. Hic ergo cum post orationes cibum solito requisisset ad vesperam, ingressus locum eum, in quo refici 134 consueverat, invenit solito panem mensae superpositum, ex quo refectus, nihil de eorum quae in corde suo versabantur, emendatione curavit, neque immutationis suae damna persensit, sed spernentem se minima, paulatim casurum non intellexit. Interea, cum gravi jam libidinis incendio stimularetur, et inflammatus turpi concupiscentia raperetur [Col. 0402C] rursus ad saeculum, illa interim die cohibuit se, et solita hymnorum et orationum ministeria ex more persolvit, atque ingressus, ut cibum sumeret, panem quidem invenit mensae superpositum, sed aliquantulo sordidiorem. Admiratus est, et tristis effectus: intellexit enim, quod ipsum respiceret hoc genus monstri: tamen cibo sumto refectus est. Post diem tertium triplicatis urgeri stimulis coepit: occupaverat enim cogitationes ejus quasi jam praesentis et secum positae, secumque accumbentis imago mulieris, quam et complecti sibi videbatur, et ad turpes usus habere substratam. Processit tamen et sequenti die ad solita psallendi et orandi officia, sed stabat vagus oculis, et mente captivus. Cumque solito ingressus ad vesperam requireret cibum, panem quidem [Col. 0402D] invenit super mensam, sed sordidissimum ac aridissimum, et quasi a muribus vel canibus undique corrosum. Tunc ille ut hoc vidit, ingemuit, et lacrymas fudit, sed non ita ex corde, nec ita uberes, quae possent flammam tanti ignis extinguere. Verumtamen sumit cibum, sed neque quantum volebat, neque qualem solebat: cum interim cogitationes eum tanquam cohors barbarica undique circumvallant, et omni ex parte in eum tela jaculantur, ac vinctum captivumque eum ad saeculum retrahunt. Exsurgens ergo, coepit iter agere noctu per eremum, et tendere ad civitatem: sed ubi dies facta est, civitas quidem longe adhuc aberat. Ipse vero cum rapidissimo aestu coqueretur, et fatigaretur in eremo, undique versus, [Col. 0403A] considerare oculis coepit et requirere, sicubi esset in vicino monasterium: et cum conspexisset fratrum quorundam cellulam, tendebat illuc, ut apud eos requiesceret: quem ubi adesse senserunt servi Dei, continuo procurrunt inobviam, et velut Angelum Dei excipientes adorant, pedes lavant, ad orationem invitant, mensam ponunt, atque omnia secundum divinum mandatum complent caritatis 135 officia. Verum ubi refectus est, et paululum requievit, ex more quasi ab eruditissimo et opinatissimo patre coeperunt verbum aedificationis expetere, ac monita salutis inquirere. Interrogaverunt quoque eum, quomodo quis diaboli laqueos possit effugere, aut si quando turpes injecerit animo cogitationes, quomodo depelli possint et abjici. Tum ille, [Col. 0403B] ut compulsus est monita fratribus dare, et salutis eos viam docere, ac de insidiis daemonum (quas servis Dei intendunt) facere sermonem, illos quidem plene et sufficienter edocuit, sibi vero ipsi stimulos compunctionis incendit, et in semetipsum regressus ait: Quomodo ego alios moneo, et ipse decipior? aut quomodo alios corrigo, qui meipsum non emendo? Age ergo, miser, facito ipse prior, quae facere alios doces. Cumque hujusmodi increpationibus uteretur adversus semetipsum, et intellexisset se miserabiliter supplantatum, valedicens fratribus, continuo se rapidissimo cursu in eremum dedit. et ad speluncam de qua discesserat rediit: prosternens se Domino in oratione, dicens: Nisi Dominus adjuvisset me, paulominus habitasset in inferno anima mea [Col. 0403C] (Psal. 93.) . Et iterum: Paulominus fui in omni malo: et paulominus consummaverunt me in terra (Psal. 118.) . In hoc vero completum est, quod ait Scriptura: Frater fratrem adjuvans exaltabitur, ut civitas munita et fortis. Frater qui adjuvat fratrem, quasi civitas firma, et judicia quasi vectes urbium (Prov. 18.) . Post haec ergo permansit omni vita sua in luctu et lacrymis, videns divinitus sibi concessum caelestis mensae beneficium perdidisse: coepit enim in labore rursus et sudore vultus sui manducare panem suum. Conclusit autem se intra speluncam, atque in cilicio et cinere jacens, tandiu lugens flensque permansit in orationibus, donec assistens ei Angelus Domini, diceret ei: Suscepit Dominus poenitentiam tuam, et repropitiatus est tibi: sed cave ne ultra elatus decipiaris. [Col. 0403D] Venient autem ad te fratres, quos tu ipse docuisti, deferentes tibi benedictiones, quas suscipere ne recuses, et sumens cum eis cibum, age gratias Deo tuo.

Haec autem locutus sum vobis, filioli 136 mei, ut sciretis, et quanta sit in humilitate firmitas, et in elatione ruina quam maxima. Ideo denique et Salvator noster primam beatitudinem de humilitate nos docuit, dicens: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. 3.) . Simul et hujusmodi [Col. 0404A] exempla dicens, ut cautiores sitis, ne a daemonibus in cogitationum subtilitate seducamini. Propterea enim et forma hujusmodi inter monachos observatur, ut si quis ad eos veniat sive vir ille seu mulier sit, sive senex sive juvenis, sive ignotus sive notus, ante omnia ut oratio fiat, ut nomen Domini invocetur: quia si fuerit aliqua transformatio daemonis, continuo oratione facta, diffugiet. Si vero in cogitatione vestra suggesserint ipsi daemones aliquid, unde laudari debeatis et extolli, non acquiescatis eis, sed tunc magis vosmetipsos humiliate in conspectu Domini, et pro nihilo ducite, cum vobis illi aliquid de sectanda laude suggesserint. Denique etiam me frequenter daemones noctibus seduxerunt, et neque orare, neque requiescere permiserunt, phantasias [Col. 0404B] quasdam per noctem totam sensibus meis et cogitationes suggerentes. Mane vero velut cum quadam illusione, prosternebant se ante me dicentes: Indulge nobis, Abba, quia laborem tibi incussimus tota nocte. Ego vero respondi ad eos: Discedite a me omnes qui operamini iniquitatem (Psal. 6.) , et non tentetis servum Domini. Et vos ergo, filioli, quietem silentiumque diligite, et scientiae operam date. atque exercete vosmetipsos, ut frequenti collatione mentem vestram puram exhibeatis Deo, ne orationes vestrae impediantur apud Deum. Quamvis enim et illi bonum opus agant, et sit in illis probabilis conscientia, qui inter saeculares positi exercentur in operibus bonis, et occupant semetipsos actibus religiosis et sanctis, vel hospitalitatem sectantes, vel [Col. 0404C] caritatis ministeriis obsequendo, vel misericordias ac visitationes, aliaque hujusmodi opera explendo, in quibus alii quidem boni semper aliquid conferant; semetipsos tamen castos servant. Sunt ergo isti probabiles, et valde probabiles, qui in bonis actibus placent Deo, et sunt operarii inconfusibiles mandatorum Dei (2. Tim. 2.) . Sed tamen haec 137 omnia terrenos habent actus, et erga materias corruptibiles arguuntur. Qui vero in exercitio mentis desudat, et spiritales intra semetipsum excolit sensus, longe illis superior judicandus est. Locum namque intra semetipsum praeparat, ubi Spiritus Sanctus habitet, et oblivionem quodammodo capiens terrenorum, sollicitudinem gerit de caelestibus et aeternis. Constituit enim semetipsum semper ante conspectum [Col. 0404D] Dei, et omnes praesentium rerum sollicitudines post tergum jaciens, solo divini desiderii calore constringitur, et in laudibus Dei positus, et hymnis et Psalmis die ac nocte non potest satiari.

Haec et multa alia his similia (Pallad., cap. 46.) beatus Joannes per triduum continuum loquens ad nos, animas nostras refecit et innovavit. Ut autem coepimus velle ab eo proficisci, datis nobis benedictionibus, Pergite, inquit, in pace, o filioli: hoc tamen scire vos volo, quod hodierna die victoriae [Col. 0405A] religiosi Principis Theodosii Alexandriae nuntiatae sunt de Eugenio Tyranno. Necesse est ergo, et ipsum Theodosium non multo post propria morte vitam finire. Cumque profecti ab eo fuissemus, haec ita gesta ad esse ( sic ) fidem comperimus, ut ipse praedixerat. Post dies autem paucos insecuti sunt nos quidam fratres, annuntiantes nobis, quod ipse sanctus Joannes in pace requieverit. Obitus autem illius talis quidem fuerat. Per triduum, inquiunt, nullum ad se introire permisit, et positis genibus in oratione reddidit spiritum, atque ita perrexit ad Dominum, cui est gloria in saecula saeculorum, Amen.

CAPUT II. DE HOR.

[Col. 0405B] Vidimus et alium apud Thebaidem venerabilem virum, Hor nomine (Pallad. cap. 9. Or dicitur.) : hic multorum erat monasteriorum pater, qui habitu ipso, honoris videbatur 138 angelici, nonaginta jam agens aetatis annos, barba prolixa, et claritatis canitie splendida, vultu et aspectu ita laetus, ut plus aliquid habere quam in hominis natura est, visio ipsa videretur. Hic prius in ultima cremo plurimis abstinentiae laboribus exercitatus, postremo in vicino urbis monasterium instituit.

In adjacentibus autem habitationis suae locis diversi generis arborum silvas ipse per se plantaria ponendo conseruit, in quibus, ut nobis a plurimis sanctis patribus affirmatum est, ante illius adventum nullum omnino virgultum fuit. Ob hoc autem plantavit hanc silvam, ut ibi fratres, quos inibi congregare [Col. 0405C] cupiebat, non haberent necessitatem, ligni gratia longius evagandi, habens curam et in his quae ministerio corporis necessaria sunt, sed praecipue salutis eorum ac fidei. Ipse tamen cum esset in eremo, herbis pascebatur, et radicibus quibusdam, et haec ei dulcia videbantur. Aquam vero si quando invenisset, bibebat, orationibus et hymnis occupans omne diei tempus ac noctis. Ut autem ad maturam pervenerat aetatem, apparuit ei Angelus Domini in eremo per visum, dicens: Eris in gentem magnam, et multus tibi populus credetur, et erunt per te quae salvanda sunt multa millia hominum. Quantoscunque autem in hac vita positus converteris ad salutem, super tantos principatum accipies in futuro; et nihil [Col. 0405D] verearis: numquam enim aliquid tibi deerit eorum stipendiis, quae ad usum corporis requiruntur, quoties [Col. 0406A] haec poposceris a Deo. Haec cum audisset. ad viciniora loca accedit, et primo solus sub parvo tugurio, quod sibi ipse construxerat, habitare coepit, oleribus compositis vescens solis, interdum etiam post continuata jejunia. Literas primo ignoravit: cum autem de eremo ad haec quae supra diximus, viciniora habitaculis 139 loca accessisset, data est ei divinitus gratia. Et cum a fratribus oblatus ei fuisset codex, quasi olim jam sciens litteras, legere coepit. Collata est ei adversus daemones etiam virtus, ita ut multi ex his, quos urgebant daemones, etiam inviti ad eum raperentur, protestantes summo cum clamore de meritis ejus. Sed et alias quamplurimas sanitates operabatur.

Congregabantur interim ad eum plurimae multitudines [Col. 0406B] monachorum, inter quos cum etiam nos advenissemus, visis nobis, laetissimus redditur. Cumque salutans nos, orasset more sibi solito, pedes hospitum propriis manibus lavat, et docere nos ex Scripturis, quae ad aedificationem vitae ac fidei pertinent, coepit. Erat enim ei docendi gratia a Deo collata. Cum itaque plurima nobis Scripturarum capitula sapienter disseruisset, rursus ad orationem convertebatur. Consuetudo autem erat ei non prius corporalem cibum sumere, quam spiritalem Christi Communionem acciperet. Quo accepto, post gratiarum actionem adhortari nos etiam ad reficiendum coepit. ipse tamen sedens nobiscum, nunquam cessabat aliquid de studiis spiritalibus commonere. Narrabat ergo nobis tale aliquid: Scio hominem, inquit, [Col. 0406C] quemdam in eremo, per tres continuos annos nullum sumsisse terrenum cibum: Angelus enim Dei tertia quaque die escam deferebat ei caelestem, et haec ei cibus erat et potus. Et iterum scio hujusmodi hominem, quia venerunt ad eum daemones in specie coelestis militiae, et habitu Angelorum, currus igneos agentes, plurimo apparatu, tamquam magnum aliquem regem deducentes, isque qui ceteris ut rex haberi videbatur, dicebat ad eum: Implesti omnia, o homo, superest ut adores me, et transferam te sicut Eliam. Sed monachus audiens dicebat in corde suo, Quid est hoc? Quotidie ego Salvatorem, qui est Rex meus, adoro: hic si esset ille, quomodo a me hoc exposceret, quod indesinenter me facere sciret? Et post haec respondit ad ipsum: Ego habeo [Col. 0406D] meum Regem, 140 quem quotidie sine intermissione adoro: tu autem non es rex meus. Et continuo [Col. 0407A] inimicus ad haec verba nusquam comparuit. Verum haec ille quasi de alio nobis narrans sua gesta, sub alterius persona memorabat. Patres tamen qui aderant, ipsi nobis affirmabant, quod ipse esset, qui haec vidisset et audivisset.

Erat ergo hic magnificus pater, qui inter caetera bona etiam hoc praestabat advenientibus fratribus, et cum ipso habitare volentibus. Faciebat convocari fratres qui secum erant, et in una die advenienti fratri cellulam aedificabat. Erat in hoc opere magna alacritas fratrum, unoquoque eorum festinante lateres convehere, aut lutum porrigere, aut aquam infundere, aut ligna deferre. Ubi vero perfecta fuisset, ipse eam omnibus utensilibus vel necessariis instructam tradebat fratri.

[Col. 0407B] Hic aliquando cum falsus quidam frater ad se venisset, et ut videretur nudus, vestimenta sua occultasset, arguit eum coram omnibus, et in medium quae occultaverat protulit: et ita pertimuere omnes, ut de reliquo nemo auderet coram ipso fallere. Tanta erat in eo virtus animi, et tanta divinae gratiae magnitudo, quam abstinentiae labore et fidei puritate quaesierat. Multitudines autem fratrum cum ipso positae, tanta gratia erant repletae, ut cum ad ecclesiam convenirent, chori Angelorum vestibus ac mentibus resplendentes, ad imitationem Virtutum caelestium, in hymnis et laudibus Dei pervigiles viderentur.

CAPUT III. DE AMMONE.

[Col. 0407C] Vidimus autem in Thebaide (Pallad., cap. 48.) etiam alium virum, nomine Ammonem, patrem trium millium circiter monachorum, qui Tabennensii appellantur, ingentis abstinentiae viros, quibus usus est indui colobiis quasi saccis lineis, et pelle confecta a collo post tergum et latus descendente contegi; cucullis etiam caput operiri, maxime cum ad cibum ventum fuerit, eisque etiam faciem velant, ne alius alium parcius cibum sumentem deprehendat. 141 Est autem eis et in capiendo cibo summum silentium, ita ut nec putetur in eo loco esse aliquis hominum, ubi sedetur ad mensas, et omnis eorum conversatio ita est in multitudine posita, quasi esset in solitudine, dum ita latet uniuscujusque abstinentia, [Col. 0408A] ut ab alio deprehendi non possit. Sedent ergo ad mensam contingentes magis quam sumentes cibos, ut nec defuisse mensis, nec tamen ventri satisfecisse videantur. Major quippe est continentiae virtus, his abstinere quae in oculis habentur et in manibus.

CAPUT IV. DE BENO.

Vidimus et alium senem (Pallad., cap. 49.) mansuetudine omnes homines praecellentem, Benum nomine, de quo asserebant fratres qui cum ipso erant, quod neque juramentum umquam, neque mendacium de ore ejus processerit, neque ullus hominum iratum viderit eum aliquando, aut sermonem superfluum otiosumque proferentem, sed erat vita ejus in summo [Col. 0408B] silentio, moresque tranquilli, et per omnia quasi angelici ordinis vir: humilitas quoque immensa, et in omnibus pro nihilo semetipsum ducens. Denique nobis multum rogantibus, ut aliquem sermonem ab eo aedificationis audiremus, vix impetrare potuimus, ut pauca nobis de mansuetudine loqueretur.

Hic aliquando, cum bestia quaedam, quae hippopotamus appellatur, regionem illi proximam vicinamque vastaret, rogatus ab agricolis venit ad locum: et cum immanem belluam pervidisset, ait ad eam: Praecipio tibi in nomine Jesu Christi, ne ultra vastes hanc terram. Tum illa, quasi Angelo persequente, effugata, nusquam omnino comparuit. Simili modo etiam crocodylum ab eo alio tempore fugatum perhibebant.

CAPUT V. DE OXYRYNCHO CIVITATE. (Deest hoc caput in Palladio) .

[Col. 0408C]

Venimus autem et ad civitatem quamdam Thebaidis, nomine Oxyrynchum, in qua tanta religionis 142 deprehendimus bona, ut ea nemo digne valeat enarrare. Repletam namque eam monachis intrinsecus vidimus, et extrinsecus omni ex parte circumdatam. Aedes publicae (si qua in ea fuerant) et templa superstitionis antiquae, habitationes nunc erant monachorum, et per totam civitatem multo plura monasteria quam domus videbantur. Sunt autem in ipsa urbe, quia est ampla valde et populosa, [Col. 0409A] duodecim ecclesiae, in quibus publicus agitur populi conventus, exceptis monasteriis, in quibus per singula orationum domus sunt. Sed nec portae ipsae, nec turres civitatis, aut ullus omnino angulus ejus monachorum habitationibus vacat, quique per omnem partem civitatis, die ac nocte hymnos ac laudes Deo referentes, urbem totam, quasi unam Dei ecclesiam faciunt. Nullus enim ibi invenitur aut haereticus, aut paganus, sed omnes cives Christiani, omnes Catholici, ut nihil omnino differat, si Episcopus in platea orationem, aut in ecclesia faciat. Ipsi quoque magistratus et principales civitatis, et reliqui cives studiose per singulas portas statuunt, qui observent, ut sicubi apparuerit peregrinus aut pauper, certatim ad eum qui praeoccupaverit adductus, quae sunt necessaria [Col. 0409B] consequatur.

De his autem qui erga nos, ab ipsis populis gesta sunt, videntibus transire nos per civitatem suam, et velut Angelis occurrentibus, atque honorem deferentibus, quomodo enarrem? Aut de ipsis monachis et virginibus, quorum innumerae multitudines (ut supra diximus) in illa urbe habentur? Requirentes enim a sancto Episcopo loci illius, viginti millia virginum, et decem millia monachorum inibi haberi comperimus. Quorum omnium affectum erga nos et honorem, quem exhibebant, vobis exponere, nec sermo sufficit, nec verecundia permittit, quomodo palliola nostra scinderentur, unoquoque nos sibi rapiente, et ad se adducere cupiente.

143 Vidimus quoque ibi plurimos sanctorum patrum [Col. 0409C] diversas Dei gratias habentes, alios in verbo Dei, alios in abstinentia, alios in signis et virtutibus ministrantes.

CAPUT VI. DE THEONE.

Vidimus et alium (Pallad., cap. 50.) non longe ab urbe ad eam partem, quae mittit ad eremum, nomine Theonem, virum sanctum, intra cellulam suam clausum solitarium, qui perhibebatur triginta annis silentii habuisse continentiam: quique tam multas virtutes faciebat, ut Propheta apud illos haberetur. Conveniebat namque ad eum per dies singulos infirmorum plurima multitudo, ad quos ille per fenestram manum proferens, et uniuscujusque capiti superponens, [Col. 0409D] ac benedicens eos sanos ab omni aegritudine remittebat. Hic etiam ipso visu tam honorabilis erat, tantumque reverentiae gerebat in vultu, ut inter homines Angelus videretur: ita laetus oculis, et plenus totius gratiae apparebat.

Huic cum parvum ante tempus, ut comperimus, noctu latrones supervenissent, aurum se apud eum inventuros credentes, oratione sola ita eos vinxit, ut foribus ejus affixi, movere se omnino non possent. Mane vero cum ad eum turbae more solito convenissent, [Col. 0410A] et viderent ad januas ejus latrones, volebant eos igni tradere. At ille rerum necessitate compulsus, unum eis solum locutus est verbum: Sinite, inquit, eos illaesos abire, alioquin gratia a me fugiet sanitatum. Populi vero, ut audierunt haec, contradicere non audentes, dimiserunt eos. Latrones vero videntes quod secum est gestum, abjecta scelerum voluntate, et praeteritorum multorum paenitudinem gerentes, ad monasteria vicina confugiunt, atque ibi emendatioris vitae formam modumque suscipiunt.

Erat autem supradictus vir eruditus non solum Aegyptiorum et Graecorum lingua, sed etiam Latinorum, ut et ab eo ipso, et ab his qui ei aderant, didicimus. Sed et ipse revelare cupiens, et consolari peregrinationis nostrae laborem, in tabella scribens [Col. 0410B] ad 144 nos gratiam doctrinamque sui sermonis ostendit. Erat autem ejus cibus absque ignis opere. Dicebant autem, quod et noctibus ad eremum progrediens, comitatu uteretur plurimo eremi bestiarum. Ipse vero hauriens aquam de puteo suo, et praebens eis pocula, obsequii earum remunerabat laborem. Hujus autem rei manifestum dabatur indicium, quod vestigia bubalorum, caprarumque et onagrorum, circa ejus cellulam plurima deprehendebantur.

CAPUT VII. DE APOLLONIO.

Vidimus et alium sanctum virum nomine Apollonium (Pallad., cap. 52. dicitur Apollo.) , apud Thebaidam, in finibus Hermopolis, ad quam civitatem [Col. 0410C] Salvatorem, cum Maria et Joseph de Judeae finibus venisse, tradunt, secundum Prophetiam Esaiae, dicentis: Ecce Dominus sedet super nubem levem, et veniet in Aegyptum, et commovebuntur manufacta Aegyptiorum a facie ejus, et cadent in terram (Esai. 19.) . Vidimus ergo ibi etiam et templum ipsum, in quod ingresso Salvatore, corruisse omnia idola in terram, et comminuta esse, memorabant.

Vidimus ergo supradictum virum, et in vicina eremo sub monte quodam habentem monasteria: erat enim pater monachorum circiter quingentorum, et famosissimus in omnibus Thebaidae finibus habebatur. Opera enim magna erant ei, et virtutes multas signaque plurima et prodigia faciebat per eum Deus. A pueritia namque in abstinentia nutritus. ubi [Col. 0410D] ad maturam pervenit aetatem, gratia Dei semper cum ipso crevit. Erat enim annorum fere octoginta, cum eum vidissemus in monasteriorum congregatione florentem: sed et ipsi qui videbantur ejus esse discipuli, ita perfecti erant, et magnifici, ut omnes paene possent signa facere. Quindecim ergo annorum secessisse eum ad eremum, ferebant, atque ibi cum quadraginta annis fuisset in exercitiis spiritualibus conversatus, aiebant vocem Dei ad eum delatam dixisse: Apolloni, per te perdam sapientiam [Col. 0411A] sapientium in Aegypto, et intellectum prudentium reprobabo. 145 Perdes autem mihi et eos qui inter ipsos sunt sapientes Babylonis, et omnem culturam daemonum subrues. Perges ergo nunc ad loca habitabilia: generabis enim mihi populum substantialem, et perfectum aemulatorem operum bonorum. At ille respondens ait: Aufer a me, Domine, jactantiam, ne forte elatus super fratres meos, cadam ab omnibus bonis tuis. Respondit ad eum rursus divina vox: Mitte manum tuam ad cervices tuas, et quod comprehenderis constringe, et sub arena obrue. At ille sine mora injecta manu ad cervices suas, apprehendit quasi parvulum quemdam Aethiopem, et continuo submersit eum sub arena clamantem et dicentem: Ego sum superbiae daemon. Post haec vox ad [Col. 0411B] eum facta est a Deo dicens: Perge nunc: omnia enim quaecumque a Deo poposceris, consequeris. Ille ergo post haec perrexit ad ea loca, in quibus homines habitabant. Temporibus autem Juliani tyranni haec fiebant.

Fuit autem in locis illis spelunca quaedam eremo vicina, in qua habitare coepit, indesinenter die ac nocte orationibus vacans, easque centum (ut aiebant) per diem, totidemque noctis tempore curvans genua consignabat Deo. Cibo autem magis caelesti, quam humano utebatur. Indumentum ejus stupeum collobium erat, quod apud illos lebetes appellatur, et linteum quod collum et caput obvolveret. Quae tamen indumenta ferebant permansisse ei in deserto numquam veterata. Erat ergo in vicino eremi loco, [Col. 0411C] in virtute Spiritus degens, signa et sanitates miras efficiens, quas enarrare pro sui immensitate (sicut ab his qui cum ipso erant, senioribus comperimus) vox nulla sufficiet. Fama autem magnifica de eo pervulgata, cum in admiratione omnium quasi propheta aliquis aut Apostolus haberi caepisset, vicinis e regionibus monachi diversis ex locis conveniebant ad eum, et tanquam pio patri magna munera, suas singuli quique animas offerebant. At ille unumquemque eorum tota religione suscipiens, alios ad bene operandum, alios ad bene intelligendum provocabat: sed 146 et ipse prius ea ostendebat exemplis, quae verbis docere cupiebat. Aliis quidem diebus unumquemque apud semetipsum exercere abstinentiam, quam posset sinebat; die vero Dominica, gratia caritatis, secum [Col. 0411D] omnes cibum sumere hortabatur, cum tamen ipse solitis abstinentiae observationibus deserviret, herbis solummodo aut oleribus utens, nec usum, aut ministerium ignis admittens.

Hic cum audisset, Juliani (ut supra diximus) temporibus fratrem quemdam militia comprehensum detineri in carcere, venit ad eum cum fratribus consolandi gratia, et ut moneret eum in necessitate tenere [Col. 0412A] constantiam, atque imminentia contemnere ac deridere pericula: Tempus enim, ait, certandi adest, in quo fidelium mentes tentationibus probandae sunt et noscendae. Cumque his et aliis verbis roboraret animos adolescentis, supervenit centurio, et indignatus est, cur introire ausus sit: claves extrinsecus carceris imposuit, ipsumque et omnes quicunque venerant pariter conclusit, quo scilicet etiam ipsi similiter ad militiae detinerentur officium: constituensque custodes quamplurimos, abscessit. Medio autem noctis astare visus est Angelus ingenti luce resplendens, et obstupefactis perterritisque custodibus, carceris claustra patefecit. Tunc vero ipsi custodes advoluti pedibus sanctorum, rogabant eos decedere, dicentes, melius sibi esse mori pro eis, quam divinae [Col. 0412B] virtuti obsistere, quae eorum curam gerebat. Mane vero etiam ipse centurio eum principalibus viris festinus ad carcerem venit, rogans ut discederent omnes qui teneri videbantur. Dicebat enim, domum suam terraemotu magno concidisse, et electos quosque famulorum suorum peremisse. Sancti vero, his auditis, hymnum Deo laudesque cecinerunt, et regressi ad eremum, erant in unum positi, secundum Apostolorum exemplum habentes animam unam et cor unum (Act. 4.) .

Pater autem senior docebat eos, ut quotidie proficerent in virtutibus, et insidias diaboli, quas per cogitationes inferret hominibus, in initiis statim retunderent. Sic enim aiebat, [ Al. infringatur] confringatur 147 caput serpentis, et omne ejus corpus [Col. 0412C] emortuum reddetur. Ob id enim mandat nobis Deus observare caput serpentis, ut omnino statim ab initio nec recipiamus malas et sordidas cogitationes in corde nostro. Quanto ergo magis diffundi non convenit in sensibus nostris cogitationum phantasias, quas etiam initio recipi vetat? Sed et illud monebat, ut in virtutibus alter alterum vincat, nec patiatur se unusquisque inferiorem proximo suo fieri. Hinc autem, dicebat, scietis vos proficere in virtutibus, si nulla vobis passio fuerit erga mundana desideria. Hoc enim est initium donorum Dei. Quod si etiam ad hoc venerit quis vestrum, ut et signa et mirabilia faciat, non extollatur pro hoc, neque in cogitatione sua erigatur tamquam caeteris praelatus, sed nec hoc ipsum hominibus debet ostendere, quod [Col. 0412D] donum gratiae hujus acceperit, alioquin seducet seipsum, et ipse decipietur, et gratiam perdet.

Habebat ergo hanc magnificam verbi Dei doctrinam, sicuti et nos ipsi ex parte fruiti sumus, sed majorem habebat in operibus gratiam. Omne enim quidquid petisset a Deo, sine mora consequebatur: sed et revelationes ei plurimae ostendebantur. Denique seniorem fratrem suum, qui et ipse in eremo [Col. 0413A] defunctus est, cum quo plurimo tempore egerat vitam perfectam, vidit in somnis in sede Apostolica residentem, atque unum ex ipsis effectum, haereditatem sibi virtutum et gratiae reliquisse. Cumque etiam pro semetipso oraret, ut velocius eum Dominus assumeret, et cum ipso sibi requiem praestaret in caelis, responsum est ei a Domino Salvatore, parum adhuc temporis debere eum conversari, donec vitae et conversationis ejus plurimi aemulatores existant: populos namque ei plurimos credendos esse monachorum, et exercitum quemdam piorum, ut per haec dignam pro talibus meritis remunerationem inveniat apud Deum. Haec autem ut vidit, ita gesta sunt. Convenerunt enim ex omni loco monachi, fama et doctrina ejus invitati, et praecipue exemplis ejus [Col. 0413B] quamplurimi saeculo abrenuntiantes, conventum quemdam magnificum fecerunt apud 148 eum in supradicto montis loco, communem vitam mensae unius unanimiter conservantes. Hunc ergo tamquam vere caelestem quemdam et angelicum cernebamus exercitum, in omnibus virtutibus adornatum. Nullus sane in eis sordidis utebatur indumentis, sed splendore vestium pariter atque animorum nitebant, ita ut etiam, secundum Scripturam, laetaretur eremus sitiens, et multi filii ejus viderentur in deserto. (Esai. 35.) Quae quamvis de Ecclesia dicta sint, tamen in Aegypti desertis, haec etiam historica relatione completa sunt. Ubi tantae per urbes multitudines veniunt ad salutem, quantas Aegypti deserta protulerunt. Quanti populi habentur in urbibus, [Col. 0413C] tantae paene habentur in desertis multitudines monachorum. Unde mihi videtur etiam Apostoli dictum in eis esse completum: Quod ubi abundavit peccatum, ibi superabundavit gratia (Rom. 5.) . Abundavit enim aliquando immundus idolorum cultus in Aegypto, sicut in nullo umquam gentium . Canes enim et simias atque alia portenta venerati sunt. Allia quoque et caepas, et nonnulla olerum, Deos credebant, sicut ab ipso patre Apollonio narrante didicimus, caussam enim nobis priscae eorum superstitionis hoc modo exponente: Bovem quidem Deum crediderunt aliquando Aegyptii, pro eo quod per ipsum rura excolentes victum cibumque capiebant. Sed et aquam Nili, pro eo quod universas rigabat Aegypti regiones, venerabantur. Colebant quoque et terram, utpote [Col. 0413D] uberiorem caeteris terris. Canes etiam, ut supra diximus, et simias, ac diversa herbarum genera atque olerum colebant, pro eo quod occasionem sibi salutis per haec venisse opinabantur temporibus Pharaonis. Circa haec enim singula occupatio eis exorta videbatur, cum ille patres nostros persequens submersus est, et unusquisque id per quod occupari visus est uti ne Pharaonem sequeretur, hoc sibi reputavit Deum, dicens: Quia hoc mihi Deus fecit hodie, ut non sequerer Pharaonem, et simul cum eo demergerer.

[Col. 0414A] Haec ergo erant verba sancti Apollonii. Sed multo magis illa scribi oportet, quae in operibus et virtutibus habuit. Erant aliquando in circuitu ejus 149 positi decem circiter Gentilium vici, apud quos daemoniaca superstitio summo studio colebatur. Templum enim erat ibi amplissimum, atque in eo simulacrum, quod moris erat circumferri a sacerdotibus bacchantium ritu, cum reliqua multitudine circumeuntibus, et quasi pro aquis pluvialibus profana mysteria pergentibus. Contigit autem sub eo tempore, quo hujusmodi ab eis orgia gerebantur, iter agere beatum Apollonium per ipsa loca, cum aliquantis fratribus. Et cum vidisset infelicium turbas, quasi daemone quodam agi, baccharique per campos, miseratus errorem eorum, fixis genibus invocavit Dominum [Col. 0414B] et Salvatorem nostrum, et omnes eos qui caerimoniis daemoniacis agebantur, cum simulacro suo stare fecit immobiles, ne progredi omnino usquam possent. Atque ita per totam diem rapidissimis adusti aestibus permanserunt, ignorantes unde eis haerere uno in loco immobiliter contigisset. Tunc sacerdotes eorum dicebant, esse quemdam Christianum in regionibus vicinae eremi commanentem, Apollonium nomine, et ipsius esse haec opera, qui nisi esset exoratus, sibi periculum permansurum. Ut autem ad rei tantae miraculum convenerunt undique qui audierant, et percontantes, quae tanti caussa existeret monstri, ignorare se penitus fatebantur: suspicionem tamen dari sibi dicunt supradicti viri, quem et exorari pro se deposcunt. Tunc quidam ex illis, [Col. 0414C] vere eos opinari aiunt; nam et vidisse se eum in illo itinere praetereuntem confirmabant, et tamen adhibere, quae putabant prodesse, auxilia non morantur. Adducunt boves, quorum virtute videretur posse moveri simulacrum. Sed cum nec sic quidem aliquid profecissent, omni auxilio frustrati, legatos ad hominem Dei mittunt, pollicentes, ut si eos resolvat his vinculis, pariter quoque erroris in eis vincula dissolveret. Haec ubi nunciata sunt ei, sine mora descendit ad eos, et oratione sola ad Deum fusa, omnes resolvit. At illi sine dilatione unanimiter omnes confugiunt ad eum, salutari Deo nostro credentes, et gratias referentes. Simulacrum vero quod erat ligneum, continuo tradunt igni. Ipsi autem secuti hominem Dei, atque edocti ab eo fidem Domini, Ecclesiae Dei [Col. 0414D] sociati sunt. Plurimi vero ex ipsis cum ipso 150 permanserunt, et etiam nunc in monasteriis degunt. Facti tamen hujus mirabilis fama ubique diffusa est, et multi pro hoc ad fidem Domini convertebantur, ita ut in omnibus illis regionibus nullus jam poene Gentilium remanserit.

Post aliquantum autem temporis, certamen erat de finibus inter duos vicos. Hoc cum nuntiatum fuisset homini Dei, festinans descendit ad eos pacis gratia. Sed illi furore contentionis incensi, nullo genere ad pacis consilium flectebantur, maxime [Col. 0415A] quod unius partis populus plurimum fiduciae in viribus cujusdam latronis gerebat, qui ipsius certaminis signifer videbatur. Hunc cum videret Apollonius paci resistentem, dicit ad eum: Si mihi, o amice, acquiescere volueris ad pacem, rogabo Deum meum, et remittet tibi peccata tua. At ille cum audisset, nihil omnino distulit, sed genibus ejus provolutus supplicabat ei. Tunc deinde conversus ad turbas, quae eum secutae fuerant, fecit omnes cum pace decedere. Quibus secedentibus, ipse permansit cum homine Dei, expetens ab eo promissum. Tunc vero Apollonius assumens eum, et cum ipso iter agens ad monasteria, docebat eum mutare debere ordinem vitae, et patienter a Deo quaerere misericordiam, promissionem ex fide exspectare, omnia enim possibilia [Col. 0415B] dicebat esse credenti (Marc. 9.) . Cumque noctis tempore simul in monasterio requievissent, per visum ambo vident se esse in caelis, et assistere ante tribunal Christi: vident etiam Angelos Dei, et Sanctos quosque adorantes Dominum: et cum haec videntes, etiam ipsi adorassent Deum, vox Dei defertur ad eos, dicens: Licet nulla sit communio luci et tenebris, nec sit aliqua portio fideli cum infideli (I Cor. 6.) ; tamen donatur tibi salus istius, pro quo supplicasti, Apolloni. Sed et alia multa cum audissent in caelesti visione positi, quae neque sermo enarrare sufficit, neque auris audire, surrexerunt a somno, et quae viderant fratribus indicarunt. Admiratio autem ingens esse coepit, cum unum atque idem somnium uterque narraret. Permansit autem cum fratribus [Col. 0415C] latro ille jam sanctus, vitam suam moresque ad omnem innocentiam pietatemque commutans, tamquam in agnum conversus ex lupo, ut in eo plenissime compleri videretur prophetia Esaiae 151 dicentis: Lupi cum agnis pascentur, et leo et bos simul paleis pascentur (Esai. 11.) . Vidimus ibi quosdam etiam gentis Aethiopum viros cum monachis viventes, et multos ex ceteris monachis in observantia religionis et virtute animi praecellentes, ut et in ipsis compleri videatur Scriptura, quae dicit: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo (Psal. 67.)

Adhuc autem in gestis sancti Apollonii ferebatur hoc. Lis quodam tempore dicebatur exorta inter duos vicos, quorum unus Christianus, alter Gentilium fuit. Procedunt ex utraque parte armatorum [Col. 0415D] turbae plurimae. Accidit autem ut sanctus Apollonius superveniret. Cumque eos hortaretur ad pacem, quidam eorum qui inter Gentiles quasi caput erat et caussa belli illius, homo truculentus et ferus, obsistebat ei vehementer, dicens, non se permittere fieri pacem, usque ad mortem suam. Tunc ille: Fiat (inquit) [Col. 0416A] ut optas, nullus enim alius praeter te perimetur; sed et congruum honori tuo tibi sepulcrum fiet, non terra, sed bestiarum ac vulturum ventres. Et continuo sermo ejus efficitur verus, nullus enim alius ex utraque parte nisi solus ipse cecidit. Quem cum sub arena obruissent, mane regressi invenerunt a bestiis effossum laniatumque, atque a vulturibus devoratum. Cumque omnes admirationem habuissent, quod sermo hominis Dei ita fuisset impletus, conversi sunt omnes ad fidem Salvatoris Domini, et Apollonium prophetam Dei praedicabant.

Sed et hoc nos non effugiat, quod ab eo primis adhuc diebus (quibus in spelunca habitare cum paucis fratribus coeperat) factum didicimus. Dies sanctus aderat Paschae, et cum solemnitas vigiliarum Sacramentorumque [Col. 0416B] intra speluncam fuisset expleta, atque ex his quae fuerant apud eos refectio pararetur (erant autem eis pauci tantummodo et sicci panes, atque olera ex his quae sale aspersa reponi apud eos solent), tum Apollonius fratres qui secum erant alloqui ita coepit: Si est in nobis fides, et vere fideles 152 sumus famuli Christi, petat unusquisque nostrum a Deo, si quid quasi in die festo sumere libenter habet. At illi ipsi potius (qui eos aetate et meritis praecelleret) haec a Deo poscenda permittunt, semetipsos inferiores hujus gratiae indicantes. Tum ille cum omni alacritate orationem fudit ad Deum: qua expleta, cum omnes respondissent, Amen: ecce repente ante fores speluncae astare vident homines quosdam sibi penitus ignotos, quique tam multas [Col. 0416C] copias rerum omnium, quae ad usus dumtaxat ciborum pertinent, detulerunt, ut neque tam multa, neque tam diversa, tam facile quisquam viderit. In quibus erant quaedam quae omnino in Aegypti regionibus nunquam visa sunt pomorum genera, et magnitudo incredibilis uvae, nuces, ficus, mala quoque punica, et ante tempus omnia, favi, atque mellis, et lactis copia. Nicolai etiam ingentes, et panes calidi et mundissimi, qui tamen peregrinae esse viderentur provinciae. Viri vero qui haec detulerant, statim ut tradiderunt, quasi festinanter ad eum, a quo missi fuerant, redire cupientes, mox discedunt. Tum ipsi monachi gratias Domino referentes, ex his quae sibi fuerant delata, vesci coeperunt. Quorum copia tanta fuit, ut usque ad diem Pentecostem quotidie ministrata [Col. 0416D] sufficerent; certi quod haec sibi a Deo solemnitatis gratia missa sint.

Comperimus etiam hoc, quod quidam ex fratribus, cui deerat humilitatis et mansuetudinis gratia, poposcit ab eo ut peteret a Domino, ut et sibi donaretur hoc munus: orante illo, tanta in eum [Col. 0417A] gratia mansuetudinis et humilitatis advenit, ut omnes fratres stuperent de tranquillitate animi ejus et modestia, in quo prius nihil horum viderant.

Orta est aliquando fames apud Thebaidam. Scientes autem habitatores terrae illius, quod monachi, qui cum Apollonio Domino serviebant, frequenter etiam sine cibo per gratiam Domini pascebantur, omnes simul cum 153 uxoribus et filiis pergunt ad eum, cibum simul benedictionemque poscentes. At ille nihil dubitans, proferre coepit ex his, quae ad usum fratrum reposita erant, et dare singulis copiose. Cum vero tres solae panum sportae remansissent, fames autem populos vehementer urgeret, jubet proferri in medium sportas, quae solae superfuerant, unius diei victum monachis praebiturae, et in auditu [Col. 0417B] totius populi, qui famis necessitate confluxerat, elevatis ad Deum manibus ait: Numquid non valet manus Domini multiplicare haec? Sic dicit Spiritus Sanctus: Non deficiet panis in sportis his, donec satiemur omnes de frugibus novis: et ut plurimi ex his, qui tunc in praesenti fuerant, confirmabant, quatuor continuis mensibus nec cessatum est umquam erogari panis ex sportis, neque deesse potuit aliquando. Similiter autem et alio tempore fecisse eum de frumenti et olei specie perhibebant. Quibus virtutibus motus diabolus dixisse ad eum fertur: Numquid Helias es tu, aut alius aliquis Prophetarum vel Apostolorum, quod haec facere ausus es? At ille respondens ei, dixit: Quid enim? Nonne et Prophetae et Apostoli homines erant, qui nobis et fidem [Col. 0417C] suam et gratiam tradiderunt? Aut tunc Deus praesens erat, nunc vero absens est? Absit: Deus omnipotens est, et quae potest, semper potest. Si ergo Deus bonus est: tu, diabole, quare tam malus es? Haec, ut supra jam diximus, a senioribus, viris religiosis, et sanctis per eum gesta esse, fida narratione comperimus. Et quamvis eorum fidelis sit habenda relatio, majorum tamen fidem rerum per eum praestitit Dominus etiam hoc quod nos ipsi oculis nostris inspeximus. Plenas enim sportas panibus deferri vidimus ad vacuas mensas: et cum replerentur panibus mensae, atque ad omnem satietatem consumerentur, plenae nihilominus recolligebantur.

Aliud quoque quod apud eum mirum vidimus, non silebo. Tres eramus nos fratres, cum venimus ad [Col. 0417D] eum, et ecce longe adhuc nobis positis ab ejus monasterio, occurrerunt nobis fratres, qui ab ipso ante triduum audierant de adventu nostro; occurrerunt autem nobis cum psalmis. Hoc enim est eis moris facere in adventu omnium monachorum. Et adorantes in facies suas usque ad terram, osculabantur nos, 154 atque ostendentes nos, sibi invicem dicebant: Isti sunt fratres, de quorum adventu ante triduum nobis pater Apollonius praedixerat, dicens, post triduum affuturos tres fratres de Jerosolymis venientes. Alii ergo ex fratribus praecedebant nos, alii sequebantur: utraque tamen turma psallebat. Ubi autem appropinquare jam coepimus, audita voce psalmi, etiam ipse sanctus Apollonius [Col. 0418A] procedit in occursum. Et ut vidit nos, statim prior adoravit usque ad terram, et surgens osculo nos suscepit. Ubi autem ingressi sumus monasterium, oratione prius (ut moris est) data, pedes nostros propriis manibus lavat, et caetera quae ad requiem corporis pertinent adimplevit. Haec autem facere ei moris erat omnibus adventantibus. Consuetudo autem erat apud eum, ut fratres qui cum ipso erant, non prius cibum sumerent, quam Communionem Dominicam perciperent circa horam diei nonam, et post hoc interdum sic usque ad vesperam permanebant, dum verbum Dei audientes, de mandatis Domini adimplendis sine intermissione docebantur. Post haec, jam cibo sumto, alii ipsorum ad eremum secedebant, per totam noctem Scripturas divinas [Col. 0418B] memoriter recolentes, alii in eodem loco ad quem convenerant permanebant, et usque ad lucem in hymnis et laudibus Dei pervigiles perdurabant, sicut et ego ipse praesens vidi. Aliquanti vero ex ipsis circa horam nonam, cum descendissent de monte, percepta gratia Domini statim discedebant, solo hoc spiritali cibo contenti: et hoc faciebant per plurimos dies. Supra modum autem laetitia et gaudium inerat eis, et tanta exultatio, quanta haberi ab ullo hominum non possit in terris. Nullus in eis tristis omnino inveniebatur, sed et si aliquis visus fuisset aliquantulum moestior, statim pater Apollonius caussam moestitiae perquirebat. Frequenter autem, etiam si aliquis occultare voluisset, ipse enuntiabat quid lateret in corde, ita ut is qui patiebatur [Col. 0418C] agnosceret. Monebat ergo eos dicens, non oportere prorsus inesse tristitiam his quibus salus in Deo est, et spes in regno caelorum. Tristentur, aiebat, Gentiles, et lugeant Judaei, plangant sine cessatione peccatores: justi vero laetentur. Nam si hi qui terrena diligunt, super fragilibus et caducis rebus laetantur; nos qui tantae 155 gloriae spem, et aeternitatis habemus exspectationem, cur non omni exultatione laetemur? Aut non et Apostolus nos ita monet dicens: Semper gaudete, sine intermissione orate, in omnibus gratias agite (1. Thes. 5.) ? Sed quis possit doctrinam ejus, et verborum gratiam sufficienter exponere? Unde silere de his melius censeo, quam parum digne proloqui.

Multa enim nobis beatus Apollonius etiam secretius [Col. 0418D] de ratione abstinentiae, et conversationis integritate, multa etiam de hospitalitatis studio disserebat, et praecipiebat attentius, ut adventantes fratres quasi Domini suscipiamus adventum. Nam et adorari fratres adventantes, propterea (inquit) traditio habetur, ut certum sit in adventu eorum adventum Domini Jesu haberi, qui dicit: Hospes fui, et suscepistis me (Matth. 25.) . Sic enim et Abraham suscepit eos qui homines quidem videbantur (Gen. 18.) , Dominus autem in eis intelligebatur. Interdum autem etiam contra voluntatem cogere fratres ad corporalem requiem, sancti Lot exemplum proponebat, qui Angelos vi compulsos ad hospitium domus suae perduxit (Ibid. 19.) . Sed et hoc monebat (ut si fieri [Col. 0419A] posset), quotidie monachi communicarent Mysteriis Christi , ne forte qui se longe facit ab his, longe fiat a Deo; qui autem frequentius haec suscepit, frequentius ipsum videatur suscipere Salvatorem, quia et ipse Salvator ita dicit: Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo (Joan. 6.) . Sed et ipsa commemoratio Dominicae passionis, cum assidue fit a monachis, plurimum utilitatis eis confert ad exemplum patientiae. Sed et commonitio datur per haec, ut studeat unusquisque ita semper paratus inveniri, ne indignus Dominicis Mysteriis habeatur. Addebat autem his, quod etiam remissio peccatorum per haec credentibus detur.

[ Jejunia sane legitima id est quarta et sexta feria, monebat non esse solvenda, nisi grandis [Col. 0419B] aliqua necessitas fieret, quia quarta feria Judas de traditione Domini cogitaverat, et sexta feria crucifixus sit Salvator. Videbitur ergo qui his diebus sine aliqua necessitate solvit statuta jejunia, vel cum tradente tradere Salvatorem, vel cum crucifigentibus crucifigere.] 156 Dicebat ergo, ut si forte in diebus supradictis supervenerit aliquis fratrum, si quidem ante horam nonam itineris caussa velit reficere, ponendam ei esse mensam soli: quod si nolit, non eum esse cogendum: communis namque hujus observantiae traditio est. Culpabat sane valde eos, qui vel comam capitis nutriunt, vel ferrum in collo circumferunt, vel aliquid tale, quod ad sustentationem hominum fieri videatur, gerunt. Certum est enim, inquit, quod isti ab hominibus laudem quaerunt, [Col. 0419C] et ostentationis caussa haec faciant, cum mandatum sit, etiam jejunia ipsa in occulto esse celebranda, ut Deo soli sint cognita, qui videt quod in occulto fit, et reddit in palam. Sed ut videtur, isti non sunt contenti ejus testimonio et remuneratione, qui videt in occulto, sed manifestari isti apud homines volunt (Matth. 6.) . Omnis enim abstinentiae ratio in occulto habenda est, et ut corpus jejuniis fatigetur, et tamen non apud homines jactantia, sed Domini retributio quaeratur.

Haec et multa alia nobis de conversatione monachorum per totam disserens dierum septimanam, et fidem doctrinae gestorum suorum auctoritate confirmans, ubi proficisci coepimus ab eo, producens nos, aliquantulum monebat, dicens: Ante omnia, dilectissimi, [Col. 0419D] pacem habetote inter vos: nolite ab invicem separari. Tunc conversus ad fratres, qui simul cum eo producentes nos, aderant, dixit: Quis vestrum, fratres, promptus est deducere eos usque ad vicina patrum monasteria? Et cum paene omnes promptissime semetipsos obtulissent, et progredi nobiscum vellent, ipse sanctus pater Apollonius elegit ex omnibus [Col. 0420A] tres, qui et Graecam linguam [ Palladius interserit et Romanam] et Aegyptiam bene nossent, ut sicubi necessarium fuisset, interpretarentur nobis, quique et in collocutionibus suis aedificare nos possent. Mittens ergo eos nobiscum praecepit, ne prius a nobis discederent, quam omnes patres, atque omnia quae vellemus monasteria videremus; quamvis omnes circuire nemo sufficiat. Benedicens ergo nos dimisit; atque in haec verba benedictionem dedit: Benedicat vos Dominus ex Sion, et videatis quae bona sunt Jerusalem, omnibus diebus vitae vestrae (Psal. 127.) .

157 CAPUT VIII. DE AMMONE.

Quae audivimus (Pallad., cap. 52 circa finem) de [Col. 0420B] Ammone quodam sancto viro, cujus etiam locum in quo habitaverat, vidimus in deserto, omittenda non credidi. Igitur digressi a beato Apollonio, cum progrederemur ad partem deserti contra Meridianum, vidimus per arenam vestigia tractus draconis ingentis, cujus tanta magnitudo apparebat, quasi trabes aliqua per arenam ducta videretur. Quod ut vidimus, ingenti terrore perculsi sumus. Fratres autem qui nos deducebant, hortabantur nos nihil omnino formidare, sed magis fiduciam capere, et per vestigium sequi draconem: Videbitis enim, inquiunt, quantum valeat fides, cum a nobis eum videritis extingui. Multos enim et dracones, et angues, et cornutas manibus nostris peremimus, sic enim scriptum legimus: Quia credentibus in se concedit [Col. 0420C] Salvator calcare super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici (Luc. 10.) . Sed illis haec dicentibus, nos prae infidelitatis fragilitate magis magisque metuebamus, et rogabamus eos ne vellent sequi draconis vestigia, sed potius ut recto itinere pergeremus. Unus tamen ex ipsis alacritate impatiens insecutus est draconem. Et cum non longe invenisset ejus speluncam, clamabat nos ut iremus ad eum, et videremus exitum rei. Quidam tamen ex fratribus occurrit nobis, qui in vicina eremo habitabat, et prohibuit nos sequi draconem, dicens, non posse nos nec aspectum ejus tolerare, praecipue quia tale aliquid in usu non habuimus videndi: se vero dicebat frequenter vidisse ipsam bestiam vastitatis incredibilis, et habere in longitudine quindecim cubitos. [Col. 0420D] Cumque nos ad locum dehortatus esset accedere, ipse properans, fratrem qui illic nos opperiebatur paratus ad perimendam bestiam, abstraxit, secumque revocavit, et nolentem discedere nisi extingueret eam, multa prece deflexit. Qui cum venisset ad nos, ignaviam nostram infidelitatemque redarguit.

[Col. 0421A] Pervenientes autem ad cellulam illius, cum multa dilectione suscepti 158 ab eo requievimus. Ille vero narrabat nobis, quod in illo loco ubi ipse commanebat, quidam fuit vir sanctus, cujus ipse esset discipulus, Ammon nomine (Pallad., cap. 53, dicitur Amun) , per quem plurimas virtutes fecisset Dominus. Inter caetera igitur etiam hoc de eo narrabat.

Frequenter, inquit, veniebant ad eum latrones panem, quo solo vescebatur, auferentes ei, et si quid erat quod ad victum suum continentissimum repositum videbatur. Cumque frequenter ab his molestiam pateretur, quadam die processit ad eremum, et inde rediens duos dracones ingentes secum comitari jussit, atque ad ostium monasterii sui manere eis praecepit, ingressumque servare. Veniunt ex more latrones, videntes [Col. 0421B] [ L. nescientes] qui essent custodes in limine, et ut viderunt dracones, exanimes et amentes effecti, obmutuerunt, et statim conciderunt. Quod ubi senior sensit, egressus invenit eos semineces, et accedens atque erigens, increpabat eos, dicens: Cernitis quantum vos duriores bestiis estis: illae enim nobis propter Deum obediunt, vos autem nec Deum timetis, nec vitam servorum Dei inquietare erubescitis. Verumtamen introducens eos in cellam, posuit eis mensam, et jubet ut perciperent cibum. Illi vero corde compuncti, et ab omni mentis suae immanitate conversi, multis qui prius Domino servire coeperant, in brevi meliores fiunt. In tantum enim per poenitentiam profecerunt, ut post non multum temporis, etiam ipsi eadem facerent signa, easdemque [Col. 0421C] virtutes.

Alio praeterea tempore immanissimo quodam dracone vicinas vastante regiones, et plurimos perimente, venerunt habitatores loci illius ad supradictum patrem, orantes eum, ut de regionibus suis perimeret bestiam; simul etiam, ut ad misericordiam flecterent senem, puerum quemdam pastoris filium secum deferunt, qui solo visu draconis exterritus mente exciderat, et ab solo halitu bestiae exanimis portabatur ac turgens. Tunc ille puerum quidem perungens oleo, restituit sanum. Semetipsum vero ad necem draconis instigans, illis interim, quasi qui nihil eos posset juvare, promittere nihil voluit. Mature autem surgens abiit ad 159 digressus bestiae, et fixit genua sua in terram deprecans Dominum. [Col. 0421D] Tunc bestia cum ingenti impetu venire super eum coepit, teterrimis flatibus, ac sibilis stridoribusque praemissis. At ille nihil horum metuens, conversus ad draconem dixit: Perimat te Christus Filius Dei, qui perempturus est cetum magnum. Et ubi haec senior dixit, statim dirissimus draco omne simul cum spiritu evomens venenum, disruptus crepuit medius. Cum autem convenissent finitimi habitatores, et cum facto miraculo obstupescerent, foetoris vehementiam [Col. 0422A] non ferentes, congregaverunt super eum arenae moles immensas, astante tamen ibidem patre Ammone, quia nec sic quidem, cum mortua fuisset bestia, sine ipso appropinquare ei audebant.

CAPUT IX. DE COPRETE PRESBYTERO ET PATERMUTIO.

Erat quidam presbyter, Copres nomine (Pallad., cap. 54) , in ipsa eremo habens monasterium, vir sanctus annorum circiter octoginta, et ipse multas virtutes faciens, languores curans, et efficiens sanitates, sed et daemones fugans, et multa mirabilia faciens. Ex quibus nonnulla etiam in nostri praesentia effecit. Is ergo cum vidisset nos, et osculo salutasset, atque ex more post orationem etiam pedes [Col. 0422B] lavisset, requirebat a nobis, quae gererentur in saeculo. Nos autem rogabamus eum, ut ipse magis nobis de suis gestis aliqua narraret, et ex quibus actibus, quibusve meritis Dominus ei tantam gratiam contulisset, exponeret. At ille nihil dedignatus est, et suae vitae, et priorum suorum narrare nobis ordinem coepit, quos tamen longe illustriores fuisse perhibebat, seque ipsorum exempla vix parva sectari. Dicebat ergo: Nihil magni est, o filioli, quod in nobis videtis, ad comparationem sanctorum patrum.

Erat enim quidam ante nos vir nobilissimus, Pater nomine Mutius Hic fuit primus in hoc loco monachus, et in omni hac eremo viam salutis omnibus nobis primus ostendit. Hic autem 160 primo Gentilis fuit, latronum maximus, et sepulcrorum violator, [Col. 0422C] atque in omnibus flagitiis opinatissimus; ad quem tali ex modo occasio salutis advenit. Nocte quadam ad domum cujusdam virginis Deo sacratae exspoliandi caussa perrexit, cumque machinis quibusdam, quae hujusmodi artificibus satis notae sunt, domus ejus tecta conscendisset, quaerens quali arte, vel quo aditu ad penetralia ejus irreperet, difficultate perpetrandi operis innexus, plurimum noctis tempus in tectis positus, sine ullo transegit effectu. Post multos vero animi conatus frustra adhibitos, veluti fessus, somno opprimitur, et per visum assistere sibi videt quemdam regio habitu, dicentem: Desine jam ab his flagitiis, et ab effusione humani sanguinis cessa, atque ab exsecrabilibus furtis ad laborem religiosum converte vigilias, et suscipe coelestem [Col. 0422D] angelicamque militiam, atque ex hoc jam animi virtutibus vive: et ego te hujus militiae ducem atque principem faciam. At ille cum gratulanter, quae sibi offerebantur, audisset, ostenditur ei exercitus monachorum, et principatum super eos jubetur tenere. In his evigilans, astantem videt sibi virginem, et requirentem, quis, aut unde, vel cur illuc advenisset. At ille quasi amens effectus, nihil ei respondit, sed tantum ut Ecclesiam sibi ostenderet rogat. Illa vero [Col. 0423A] cum intellexisset, esse in se aliquid operis divini hominem perducit ad Ecclesiam, ac Presbyteris offert. Ad quorum ille vestigia proruens, rogabat Christianum se fieri, et illico sibi poenitentiam dari. Presbyteri vero, qui cognoscebant virum hunc esse omnium flagitiorum principem, mirabantur si haec vera loqueretur. Et cum perseverantia ( sic ) sui fidem rei fecisset, monent eum, ut si haec vellet, illa penitus omitteret. Dehinc cum religionis initia suscepisset, orat sibi praecepta dari, quibus viam salutis deberet incedere. At illi tres ei primi Psalmi versiculos tradunt. Quibus ille diligenter consideratis, sufficere sibi ait eos ad viam salutis, et scientiam pietatis. Tribusque diebus permanens apud eos, ad eremum proficiscitur, 161 ubi plurimo tempore demoratus, [Col. 0423B] et die ac nocte in oratione cum lacrymis perdurans, cibum ex radicibus accipiebat herbarum.

Regressus autem ad Ecclesiam, tres versiculos Psalmi, quos a Presbyteris perceperat, non solum verbis, sed et rebus atque operibus reddidit. Presbyteri vero mirabantur, quod subito conversus, acerrimam statim ingerit sibi abstinentiam: et instruentes eum plenius divinis Scripturis, hortabantur secum demorari. At ille ne videretur esse inobediens, unam apud eos exigens hebdomadam, rursus pergit ad eremum, atque ibi per septem continuos annos in omni abstinentia degens, plenitudinem gratiae consequitur a Domino, ita ut poene omnes Scripturas memoriter teneret. Panem vero Dominica tantum die sumebat: et hunc divinitus delatum. Nam cum oraret, [Col. 0423C] surgens ab oratione inveniebat panem positum, quem nemo hominum detulerat. Hunc ubi cum gratiarum actione sumsisset, sufficiebat usque ad alteram Dominicam diem.

Post multum vero temporis iterum regressus a deserto, exemplo abstinentiae suae quamplurimos ad imitationem sui invitavit: inter quos accessit ad eum adolescens quidam, cupiens ejus esse discipulus. Cui ille cum habitum monachorum, hoc est lebetam, et cucullam, ac melotem, quae est caprina pellis, imposuisset, docere eum de caeteris monachorum institutionibus coepit. Multa tamen cum sollicitudine curabat, sicubi Christianorum quis fuisset defunctus, ut sepeliret eum. Quem cum vidisset adolescens ille discipulus suus summa cum diligentia mortuis indumenta [Col. 0423D] aptantem, dicit ad eum: Vellem, ut et me mortuum ita indueres ac sepelires, magister. At ille ait: Ita faciam, fili mi, et tam copiose te induam, donec dicas, Sufficit. Post non multum vero temporis defunctus est adolescens, et praedictus sermo completur. Cum enim plurima ei circumdedisset indumenta, ait ad eum coram omnibus: Sufficiunt tibi haec ad sepulturam, filiole, an adhuc vis, ut aliquid addamus? Tunc defunctus vocem cunctis audientibus emisit, obvelata jam facie, vultuque constricto, et dixit: 162 Sufficit, pater, implesti quod promiseras. Obstupuerunt autem, qui praesentes aderant, et [Col. 0424A] admirati sunt valde super tam mirabili facto ejus. At ille, sepulto adolescente, continuo ad eremum rediit, summo studio jactantiam declinans.

Quodam autem tempore iterum de eremo venit ad visitandos fratres, quos ipse instituerat. Et cum quidam ex eis in extremis ageret, revelatum est ei a Domino, quod esset moriturus. Hora autem jam erat ad vesperam declinans: festinabat ergo, ut eum videre posset. Vicus autem ubi decumbebat aeger, longo adhuc aberat spatio, et nolens noctu introire vicum, simul et Salvatoris sermonem intra semetipsum meditans, quo dixit: Ambulate, dum adhuc lucet, ne vos tenebrae comprehendant (Joan. 12.) , et, Qui ambulat in luce, non offendit (Joan. 11.) . Et cum videret jam solem demergi, ait ad eum: In nomine Domini [Col. 0424B] nostri Jesu Christi sta paulisper in itinere tuo, et exspecta me donec ad vicum perveniam. At ille cum aliqua jam mergi coepisset ex parte, restitit, nec prius occubuit, quam homo Dei perveniret ad vicum. Hoc autem manifestum factum est omnibus illis qui ibidem consistebant. Stantes enim et intuentes moras solis in occasum, mirabantur omnes quid sibi vellet hoc, quod tot horis in occasum suum non descenderet sol. Videntes autem Patrem-Mutium de eremo venientem, quaerebant ab eo, quid hoc esset signi, quod ostenderat sol. At ille respondit eis: Non meministis vocem Domini et Salvatoris nostri dicentem: Si habueritis fidem sicut granum sinapis, majora horum signa facietis (Matth. 17.) ? At illi cum intellexissent, ad ejus fidem solem stetisse, timore magno [Col. 0424C] exterriti sunt, plurimique eorum junxerunt se ei discipulos, et sequi eum coeperunt. Cum ergo ingressus fuisset domum illius fratris, pro quo festinaverat, et invenisset eum jam defunctum, oratione facta, accedens ad lectulum, osculatus est eum, et ait: Quid magis desiderii habes, frater, abire, et esse cum Christo, an permanere in carne? Tunc ille, recuperato spiritu, paululum resedit, et ait ad eum: Quid me revocas, pater? melius enim est mihi redire, et esse cum Christo: permanere 163 autem in carne, mihi necessarium non est: cui dixit: Dormi ergo in pace, fili, et ora pro me. At ille continuo reclinans se in lectulo, dormivit. Hi autem qui aderant, obstupuerunt, dicentes: Vere Dei homo est hic. Tunc ille induit adolescentem, ut sibi moris [Col. 0424D] erat, satis decore, et totam noctem psalmis hymnisque pervigilem ducens, honeste juvenem tradidit sepulturae.

Alium autem fratrem cum visitasset decumbentem, ubi vidit eum quietem mortis difficulter accipere, et graviter conscientiae suae metu redargui, ait ad eum: Cur imparatus es, fili, ad profectionem? accusatrix, ut video, ignaviae tuae tecum pergit conscientia. Tunc ille exorabat eum, dicens: Obsecro te, pater, intercede pro me apud Deum, ut mihi parvi temporis spatium largiatur, quo possim emendare vitam meam. At ille dixit ad eum: Nunc spatium [Col. 0425A] poenitentiae requiris, ubi vitae tempus implesti? Quid faciebas in omni hoc vitae tuae tempore? Non potuisti vulnera tua curare? Quinimo et recentiora semper addebas. At ille cum permaneret exorans, ait ad eum senex: Si ultra non addas malis tuis mala, orabimus pro te Deum. Bonus est enim et patiens, et indulget tibi parum aliquid temporis vitae, ut omnia debita tua persolvas. Et cum post haec orasset Deum, surgens de oratione, ait ad eum: Ecce tres annos Dominus tibi concessit in hac vita; tantum, ut ex animo ad poenitentiam convertaris. Et apprehensa manu ejus, elevavit eum de lecto. At ille surgens, sine aliqua dilatione secutus est eum in desertum. Et ubi completi sunt tres anni, postea revocabat eum ad locum unde eum assumserat, jam non [Col. 0425B] quasi hominem, sed quasi Angelum ex homine Deo consignans, ita ut omnes mirarentur de conversatione ejus. Cumque convenissent ad eum fratres plurimi, statuit eum in medio, atque ex ipso materiam sumens, per totam noctem doctrinam de fructibus poenitentiae et conversionis ejus produxit ad fratres. Ipso vero sermonem faciente, quasi dormitare frater ille coepit paululum, et continuo in perpetuum quievit. Tunc facta oratione super eum, et omnibus quae ad sepulturam pertinent ex more completis, ad eremum properanter abscedit.

Frequenter autem et Nilum fluvium hunc immanem pedibus transivit, 164 aquam usque ad genua habens.

Alio tempore clausis ostiis, fratribusque in superioribus [Col. 0425C] solariis sedentibus, ipse ingressus est ad eos, et frequenter ad quemcumque locum voluit, quamvis longe positum, intra momentum temporis evectus est.

Nam primo adhuc tempore conversionis suae cum esset in eremo, et hebdomadam jejunasset, aiunt, occurrisse ei hominem in deserto, habentem panes et aquam, qui exhortatus est eum accipere cibum, qui de coelo ei fuerat destinatus.

In alio quoque tempore daemon assistens, thesauros auri plurimos, quos Pharaonis fuisse perhibebat, ostendit ei sub terram demersos. Cui respondisse fertur Patermutius: Pecunia tua tecum sit in interitum et perditionem (Act. 8.) . Haec ergo, et his similia plurima effecit per eum Dominus.

[Col. 0425D] Sed et alii nihilominus fuerunt ante nos multi patres, quorum praesentia dignus non fuit mundus, signa coelestia et prodigia facientes. Quid ergo miramini, si nos parvi homines parva faciamus, claudos et caecos curantes, quod et medici ex arte facere possunt?

Et cum haec nobis (Pallad. cap. 54.) senex Copres enarraret, unus ex fratribus nostris, quasi incredulitate eorum quae dicebantur, taediare coepit, et prae taedio dormitare. Cumque somno fuisset oppressus, [Col. 0426A] vidit per visum librum aureis litteris scriptum in manibus senis Copretis, ex quo narratio ejus deduci videbatur, et assistentem quemdam clarissimi aspectus virum, canitie venerandum, comminatione sibi magna dicentem: Cur non audis intente quae recitantur, sed incredulus dormitas? At ille conturbatus evigilat, et statim nobis secretius Latino sermone quae viderat enarrabat.

Inter haec autem vidimus rusticanum quemdam accessisse ad ostium senis, habentem vas arena plenum, et exspectantem donec senex sermonem suae narrationis expleret. Nos ergo videntes eum, interrogavimus Presbyterum, quid sibi vellet rusticanus ille stans, et arenam tenens in vase. Respondit ad nos senior, dicens: Non quidem oportebat me, o filioli, [Col. 0426B] hoc vobis prodere, ne videamur in Dei opere gloriari, et merces laboris nostri pereat; tamen pro aedificatione vestra et utilitate, qui tam longo itinere venistis ad nos, non patiar etiam hoc abscondi a vobis, sed enarrabo opera Domini, quae dignatus est implere per nos.

Terra regionis hujus, quae in vicino 165 nobis posita colitur, sterilis valde et infructuosa fuit ita, ut si quando a colentibus semina ex necessitate suscepit, duplicata vix redderet. Vermes enim quidam nascebantur in ipsis germinum culmis, et ascendentem segetem succidebant. Erant enim agricolae loci ipsius Gentiles. Hos cum docuissemus Deum credere, et fidem Christi recipere, Christiani jam facti veniunt ad nos, rogantes ut oraremus Dominum pro [Col. 0426C] segetibus ipsorum. Et cum diceremus eis, nos quidem oraturos, sed fidem ipsorum requiri apud Deum, quae hoc percipere mereatur; illi ex arena hac quae calcatur a nobis, sinus suos replentes obtulerunt nobis rogantes, ut in nomine Domini benediceremus. Et ego aio ad eos: Secundum fidem vestram fiat vobis. Tunc illi auferentes arenam secum, miscuerunt seminibus quae seminaturi erant, et sparserunt per agros suos, et tantum fructum collegerunt, quantum nulla usquam potuit Aegypti terra colligere. Ex eo ergo consuetudo est eis, bis per annos singulos venire ad nos, et eadem exspectare a nobis.

Sed et illud non celabo a vobis, quod mihi Dominus ad gloriam nominis sui praestitit. Descenderam aliquando ad civitatem, et inveni ibi virum quemdam [Col. 0426D] doctorem Manichaeorum seducentem populos: cum hoc habui conflictum sermonis. Sed quia erat versutus nimis, et concludere eum verbis non poteram, veritus ne auditorum turbae laederentur, si ille quasi superior abscessisset in verbis, audientibus turbis, dixi: Accendite ignem plurimum in medio plateae, et ambo intremus in flammam: si quis nostrum ex ea non fuerit adustus, hujus vera fides esse credatur. Quod cum dixissem, valde placuit populo, et continuo ignis accenditur plurimus. Tunc ego apprehendens [Col. 0427A] eum, coepi mecum pertrahere ad ignem. Et ille non, inquit, ita; sed unusquisque nostrum singulariter ingrediatur: primus tamen tu debes intrare, qui hoc proposuisti. Et ego in nomine Christi consignans memetipsum, medias flammas ingressus sum; flamma vero huc illucque dispergi ac fugere penitus a me coepit. Steti 166 in medio ignis dimidia fere hora, et in nomine Domini in nullo penitus laesus sum. Videntes autem populi cum ingenti admiratione acclamaverunt, et benedixerunt Deum, dicentes: Mirabilis Deus in sanctis suis (Psal. 67.) . Coeperunt etiam perurgere Manichaeum, ut introiret in ignem: at ille reluctari coepit, et subtrahere se. Tunc comprehendentes eum turbae injecerunt in medium ignis, et statim circumdans eum flamma, atque [Col. 0427B] adurens semiustum reddidit. Et illum quidem cum dedecore ex urbe populus ejecit, clamans et dicens: Vivus ardeat seductor. Me vero assumentes secum, et benedicentes Dominum, ad ecclesiam perducunt.

Alio quoque tempore dum transirem juxta templum quoddam, vidi ibi sacrificare Gentiles, et aio ad eos: Cur vos cum sitis homines rationabiles, immolatis mutis et insensibilibus simulacris? Nonne enim vos multo magis sine sensu estis, quam illi quibus immolatis? Ad hunc sermonem Dominus aperuit eis intellectum, et relinquentes errorem suum quem agebant, secuti sunt me, et crediderunt Salvatori nostro Deo.

[Col. 0427C] Fuit mihi aliquando hortulus monasterio vicinus, in quo propter adventantes fratres olera colere videbamur. Quidam autem Gentilis ingressus est nocte, et furatus est olera. Quae cum pertulisset ad domum suam, igni apposuit ut coqueret. Cumque tribus horis continuis ingenti igne suggesto, neque fervere, neque molliri, aut calefieri aliquatenus potuissent, sed permansissent eadem viriditate qua missa sunt, et neque aqua quidem ipsa vel leviter calefieri potuisset, in semetipsum regressus ille qui furatus est, erepta rursus de foco olera reportabat ad nos, et prosternens se ante pedes nostros rogare coepit, ut peccati sui veniam mereretur, et fieret Christianus; quod et impetravit.

Accidit autem eadem die hospites venire ad nos plurimos [Col. 0427D] fratrum, quibus opportune olera ipsa parata sunt: gratias ergo referentes Domino pro mirabilibus suis, duplicem laetitiam gessimus, et pro salute hominis, et pro beneficiis divinis.

167 CAPUT X. DE SYRO ABBATE, ISAIA, PAULO, ET ANUPH.

[Col. 0428A]

Addebat et adhuc (Pallad. cap. 55. 56. 57. 58.) etiam haec: Abbas, inquit, Syrus, aliquando, et Isaias, et Paulus occurrerunt sibi invicem ad ripam fluminis. Erant autem viri isti justi, summae abstinentiae et totius religionis. Hi pergebant visitare quemdam nomine Anuph. Aberat autem monasterium ad quod ibant mansionibus tribus. Cum ergo vellent transire fluvium, nec esset copia transmeandi, aiunt inter semetipsos: Petamus a Domino gratiam, ut ne impediatur nobis boni operis iter. Et conversi ad abbatem Syrum, Tu, aiunt, praecipue pete a Domino: scimus enim audiri te, quia praestabit [Col. 0428B] tibi quae petes. At ille cohortatus etiam ipsos secum genua figere, in oratione prostravit se in faciem coram Domino. Et cum completa oratione, surrexissent, ecce vident appelli navigium ad ripam fluminis paratum, ad iter quod acturi erant expeditum. Hoc ascendentes adversus fluminis cursum ita velociter ferri ceperunt, ut inter horam unam, totius itineris (quod acturi per triduum erant) conficerent spatium. Cumque applicuissent ad terram, Isaias ait: Dominus mihi ostendit virum ad quem properamus, occurrentem nobis, et uniuscujusque nostrum secreta cordis aperientem. Sed Paulus ait: Et mihi ostendit Dominus, quod post triduum educat eum de hoc mundo.

Cum ergo iter, quod ducit ad monasterium, de [Col. 0428C] flumine incedere coepissent, progressique essent paululum, occurrit eis supradictus vir, ad quem visitandum pergebant, et salutans eos ait: Benedictus Dominus, qui vos mihi et nunc in corpore, et ante jam ostendit in spiritu. Et tunc coepit de uniuscujusque eorum meritis, quae habebant apud Deum, atque actibus memorare. Tunc Paulus ait, Quoniam et nobis Dominus ostendit, quod post triduum te de hoc mundo assumat, petimus a te, ut etiam de tuis nobis virtutibus et actibus, quibus Domino placuisti, enarres, nec verearis jactantiae notam. Abscessurus enim de hoc mundo, ad imitationem posteris gestorum tuorum memoriam derelinque. Tunc ille, Nihil, inquit, magnum fecisse memini, hoc tamen custodivi, ex quo nomen Salvatoris nostri in persecutione confessus [Col. 0428D] sum, ne 168 post confessionem veritatis mendacium de ore meo procederet, neque post amorem caelestium terrenum aliquid amarem, sed nec gratia Domini in his defuit mihi. Numquam enim me fecit egere aliquo terreno, omnem quem desideravi [Col. 0429A] cibum, Angelorum mihi deferens ministerio. Nihil a me occultavit Dominus eorum quae geruntur in terris: numquam defuit cordi meo lux ejus, per quam suscitatus somnum corporis non requirebam, desiderium habens semper videndi eum. Sed et Angelum suum assistere mihi semper fecit, edocentem me de singulis quibusque virtutibus mundi. Lux mentis meae numquam extincta est. Omne quod petii a Domino, sine mora consecutus sum. Ostendit mihi frequenter multitudines Angelorum assistentium sibi; vidi et coetus justorum, congregationesque martyrum, monachorum conventus, omniumque Sanctorum, eorum dumtaxat, quorum opus non est aliud, nisi laudare semper et benedicere Dominum in simplicitate cordis et fidei. Vidi econtrario Satan, et [Col. 0429B] angelos ejus aeternis ignibus tradi, et rursus justos aeterna laetitia perfrui. Cumque haec et multa alia his similia per totum triduum enarrasset eis, tradidit spiritum. Et continuo vident ipsi ab Angelis suscipi ejus animam, atque ad caelos ferri, ita ut vocem hymnorum audirent etiam ipsi, quibus una cum Angelis anima ejus abscedens Dominum collaudabat.

CAPUT XI. DE HELENO.

Fuit et alius vir sanctus, Helenus nomine (Palladio cap. 59. Hellen dicitur) : hic a pueritia in servitio Domini, cum omni continentia et castissimis institutionibus enutritus, ad summa merita pervenerat. Denique cum adhuc puer esset in monasterio, si necessarius fuisset ignis, ut e vicino peteretur, ardentes [Col. 0429C] prunas vestimento ferebat illaeso. Quod admirantes omnes qui aderant fratres, studium animi vitaeque ejus ac meriti imitari cupiebant. Huic quodam tempore cum solus esset in eremo, desiderium vescendi mellis exortum est: et conversus vidit in saxo favum mellis inhaerentem, et intelligens inimici hanc esse fallaciam, continuo semetipsum increpans, ait: Discede a me, deceptrix et illecebrosa concupiscentia. Scriptum est enim, Spiritu ambulate, et concupiscentias carnis ne perfeceritis (Gal. 5.) . Et statim derelinquens etiam locum 169 ipsum, discessit, et abiit in desertum, atque ibi tamquam pro concupiscentia carnis punienda, jejuniis semetipsum coepit affligere. Tertia autem septimana jejunii sui videt in deserto jacere diversa poma sparsa: et intelligens [Col. 0429D] dolos inimici, ait: Non manducabo, neque contingam, ne fratrem meum, hoc est animam meam scandalizem. Scriptum est enim, Quia non in cibo solo vivit homo, sed in omni verbo Dei (Matth. 4.) . Cumque et sequenti septimana jejunaret, paululum in somno deductus est, et ecce Angelus Domini astitit ei per visum, dicens: Surge jam, et quae tibi apposita inveneris, nihil dubitans vescere. Surgens autem, vidit aquae fontem lenibus repletum fluentis, ejusque ripas in circuitu herbis quibusdam teneris odoratisque praetextas. Et accedens decerpere coepit [Col. 0430A] et edere, similiter et ex fonte poculum sumere. Confirmabat autem, se numquam in omni vita sua tantae dulcedinis aliquid et tantae suavitatis hausisse. Invenit autem in ipso loco etiam speluncam quandam, intra quam aliquandiu requievit. Et cum reficiendi corpusculi tempus et necessitas adfuisset, per Dei nihilominus gratiam, nihil deerat eorum quae poscebat a Domino.

Quodam vero tempore pergebat ad visitandos fratres incommodos, quibus etiam quae necessaria erant ad refectionem corporis deferebat. Et cum in itinere eorum quae portabat onere gravaretur, vidit eminus onagros transire per desertum, et exclamavit, dicens: In nomine Domini nostri Jesu Christi, veniat huc unus ex vobis, et suscipiat sarcinam meam. Et [Col. 0430B] ecce unus ex omni grege, tota cum mansuetudine pergit ad eum. Tunc ille praebenti se sponte, et onus imponit, et ipsi insedit, et cum omni velocitate ab eo ad cellulas fratrum, quo pergebat, evectus est.

Alio rursus tempore Dominica die venit ad quoddam monasterium fratrum, et cum vidisset eos non agentes solemnitatem diei, caussam requirit. Cum autem dixissent, pro eo quod Presbyter non adesset, qui trans flumen maneret: propter metum enim crocodili transire nullus audebat. Tunc ille dixit: Si vultis, ego vadam, et adducam eum ad vos. Et continuo ad ripam fluminis pergit: ubi cum nomen Domini invocasset, praesto fuit bellua, et quae solebat adesse ad perniciem hominum, adfuit tunc ad vehiculum justi, tergo quoque suo suscipiens 170 eum, cum [Col. 0430C] omni metu subjecta, usque ad partem ripae ulterioris evexit. Adiit continuo Helenus Presbyterum, et exorare eum coepit, ut veniret ad fratres: erat enim indutus vilissimo et abjectissimo indumento. Super quo miratus Presbyter, quis aut unde esset, vel quid sibi vellet, inquirit. Ubi vero cognovit esse hominem Dei, sequi eum coepit ad flumen. Et cum caussaretur non inveniri navigium, quo transiri posset, tunc abbas Helenus dixit ad eum: Nihil verearis, pater; ego jam nunc parabo vehiculum. Et exclamans voce magna, adesse bestiam jubet. Quae statim voce ejus audita affuit, ac dorsum suum ad vehendum placide praeparavit: prior ipse conscendens invitat et presbyterum, dicens: Ascende, nihil formidans. At ille, visa bellua, exterritus, retrocedere ac refugere caepit. [Col. 0430D] Omnes autem qui aderant, stupor ingens et metus apprehendit, videntes hominem Dei crocodilo evectum fluminis alveum transmeare. Qui ubi descendit, secum pariter in sicum educit etiam belluam, dicens ad eam: Melior est tibi mors, quam tot scelerum et tot homicidiorum involvi reatu. At ille statim corruens exspiravit.

Interea per triduum in monasterio sanctus Helenus permanens, docebat fratres spiritalem doctrinam, ita ut etiam nonnullorum cogitationes cordis, et secreta consilia proferret in medium, et alium quidem [Col. 0431A] proderet spiritu fornicationis urgeri, alium spiritu iracundiae, alium vero cupiditate pecuniae, nonnullos autem jactantiae ac spiritu superbiae illudi. Alterius vero mansuetudinis, alterius justitiae, alterius patientiae testimonium dabat, et sic ex utraque parte aliorum vitia, aliorum virtutes animi exaggerans, ad omnes eos profectus mirabiliter excolebat. Agnoscentes vero singuli quique, ita agi inter semetipsos, ut ille annuntiaverat, corde compuncti emendabantur. Profecturus autem ait ad eos: Praeparate olera ad adventum fratrum. Et illis praeparantibus, continuo supervenerunt fratres, quibus honorifice susceptis, ipse contendit ad eremum.

Rogabat autem eum quidam de fratribus, ut permitteret eum secum degere in eremo. Cumque [Col. 0431B] respondisset ei, grave esse negotium et plurimum laboris, obsistere tentationibus daemonum; eo contentiosius juvenis persistebat, promittens se cuncta tolerabiliter perlaturum, tantum 171 ut praeberet ei copiam consortii sui. Et cum permisisset, secutus est eum ad eremum, quem ille in vicina sibi spelunca habitare jubet. Tunc daemones advolant per noctem: primum foedis et turpibus eum cogitationibus exagitant, post haec vero etiam violenter irruere et necare eum aggrediuntur. Effugiens autem juvenis, et pervolans ad cellulam sancti Heleni, quibus malis urgeretur, exponit. Tunc senior consolatus est eum paucis verbis, et de virtute fidei ac patientiae commonens, statim revocat ad speluncam, de qua effugerat, et tamquam sulcum [Col. 0431C] quemdam per arenam extra cellulam juvenis, digito suo ducens, praecepit in nomine Domini, ne audeant daemones statutum transgredi limitem: et ita verbi ejus virtute adolescens permansit de reliquo securus.

Ferebatur de eo, quod et ipse adolescens in eremo positus, coelestes saepe percepisset cibos, et fratribus ad se venientibus, cum nihil habuisset quod apponeret, affuisse quemdam adolescentem panes ei et quae erant necessaria deferentem, eaque cum ante speluncam ejus deposuisset, ultra nusquam comparuisse; dixisse vero eum ad fratres: Benedicamus Dominum, qui praeparavit nobis mensam in deserto.

Haec, et alia plurima de sanctorum Patrum vita et conversationibus enarrans nobis pater Copres, et [Col. 0431D] cum omni affectu instruens; post aedificationem vero sermonum, introducit nos in hortulum suum, ostendit nobis arbores palmarum, aliorumque pomorum, quas ipse plantaverat, et dicebat: Haec me in eremo plantare rusticanorum fides admonuit. Ut enim vidi eos tantam fidem habere, ut arenam sub nostris vestigiis colligentes, per agros suos spargerent, et terram sterilem ad totius fecunditatis verterent ubertatem, pudor, inquam, est, si nos inferiores [Col. 0432A] his inveniamur in fide, quorum fides per nos consignata est Deo.

CAPUT XII. DE ELIA.

Vidimus et alium senem (Pallad. cap. 51, et de alio Elia c. 3.) venerabilem, Eliam nomine, in finibus civitatis Antinoo, quae est metropolis Thebaidis, centum fere jam et decem (ut dicebatur) annorum, super quem dicebant, quod vere spiritus Eliae in eo requievisset. Multa enim de eo et magnifica referebantur. Septuaginta namque annos 172 in solitudine vastissima eum transegisse perhibebant; cujus deserti horrorem terroremque nullus sermo digne poterit exponere. Illic ergo sedebat senior tota hac aetate, [Col. 0432B] humanae habitationis nesciens loca. Semita autem erat angusta et scrupea, quae ad eum ducebat, quae vix inveniri a commeantibus posset. Locus vero ipse in quo sedebat, spelunca erat terribilis quaedam, et intuentibus plurimum horroris incutiens. Ipse autem trementibus jam membris prae matura quatiebatur aetate. Incessabiliter tamen per singulos dies signa faciebat, et advenientes ad se quacumque incommoditate constrictos, omnimodis resolvebat. Cuncti vero patres confirmabant, quod nullus omnino meminisset quando hic secessisset ad eremum. Cibus ei erat panis exiguus, et paucissimae olivae, usque ad ultimam senectutem. Nam in juventute septimanas frequenter jejunasse perhibebatur.

CAPUT XIII. DE PITHYRIONE.

[Col. 0432C]

Interea (Pallad. cap. 74.) redeuntes ex Thebaide, vidimus montem quemdam praeruptum fluvio imminentem, elatione minacis saxi, aspectu etiam ipso terribilem, in quo erant per ipsa praecipitia speluncae difficilis adscensus. In his monachorum plurimi commanebant, quorum pater erat nomine Pithyrion. Hic et ex discipulis beati Antonii fuit, et post illius obitum cum sancto habitaverat Ammone. Post hujus quoque abscessum in hoc se constituerat monte: sed et tanta in eo erat virtutum copia, tantaque gratia sanitatum, et potestas adversus daemones, ut duorum merito summorum virorum solus haereditatem consecutus duplicem videretur. Hic ergo multos monitis [Col. 0432D] aedificans, multaque doctrina instruens, praecipue tamen de discretione spirituum nos docebat dicens, esse quosdam daemones, qui certis quibusque vitiis obsequantur, quique cum affectus animae passibiliter et vitiose viderint moveri, convertunt eos ad omne facinus malum. Si quis ergo est, qui vult daemonibus dominari, prius vitiis suis et passionibus dominetur. Quodcumque enim vitium propriae passionis abjeceris, hujus vitii daemonem poteris etiam de obsessis [Col. 0433A] corporibus effugare. Et ideo conandum est paulatim propria vitia superare, ut possimus etiam daemones superare, qui hujusmodi vitiis obsequuntur. Hic secundo reficiebatur 173 in septimana, pulticulas accipiens ex farina, nec poterat jam accipere aliam escam, neque aetate, neque consuetudine permittente.

CAPUT XIV. DE PATRE EULOGIO.

Vidimus et alium (Pallad. c. 75. et de alio Eulogio c. 26.) sanctum patrem, Eulogium nomine, qui in offerendis Sacramentis tantum gratiae acceperat a Domino, ut uniuscujusque accedentium ad altare Dei merita culpasque cognosceret. Denique ex monachis [Col. 0433B] quosdam volentes accedere ad Communionem, retinebat dicens: Quomodo ausi estis accedere ad Sacramenta divina, cum mens vestra et propositum sit in malo ? Denique aiebat: Tu hac nocte habuisti cogitationes fornicandi. Tu vero dixisti in corde tuo: Nihil interest, sive justus ad Sacramenta, sive peccator accedat. Et alius dubitationem habuit in corde suo, dicens: Quid enim me sanctificare Communio potest? Hos ergo singulos removebat a communione Sacramenti, et dicebat eis: Secedite paululum, et agite poenitentiam, ut purificati per satisfactionem et lacrymas, digni habeamini communione Christi.

CAPUT XV. DE APELLEN PRESBYTERO ET JOANNE.

[Col. 0433C]

Vidimus et alium Presbyterum (Pallad. cap. 60. et 61.) in vicina regione nomine Appellen, virum justum. Hic faber erat ferri, et quae necessaria erant fratribus operabatur. Quodam autem tempore, cum ad fabrilia opera vigilaret in silentio noctis, conversus diabolus in formam mulieris speciosae, venit ad eum tamquam aliquid operis ei deferens. Tum ille arreptum manu nuda de fornace ferrum candens, in faciem ejus injecit. At illa clamans et ululans aufugit, ita ut omnes fratres, qui in circuitu commanebant, ululatum ejus fugientis audirent, et ex eo jam vir ille in usu habuit, ferrum candens manu nuda tenere, nec laedi. Ad hunc ergo cum venissemus, et humanissime nos suscepisset, poscebamus ab eo, [Col. 0433D] ut nobis vel de suis gestis, vel de eorum quos praecipuos in conversatione sancta sciret, virtutibus loqueretur. Tunc ille:

Est, inquit, in hac eremo vicina frater quidam nomine Joannes, aetate provectus, vita et moribus, atque abstinentia cunctos praecellens. Hic primum cum accessisset ad eremum, tribus continuis annis, sub cujusdam saxi rupe stans, semper 174 oravit, ita ut numquam omnino resederit, neque jacuerit. Somni autem tantum caperet, quantum stans capere [Col. 0434A] potuit. Cibum vero numquam sumserat nisi die Dominica. Presbyter enim tunc veniebat ad eum, et offerebat pro eo sacrificium, idque ei solum Sacramentum erat et victus.

Huic quodam die satanas subripere volens, transfiguravit se in presbyterum, qui venire ad eum solebat, et praeveniens horam solitam, simulabat se Sacramentorum gratia venisse. At ille vigilanter intelligens diaboli fraudem, cum indignatione quadam ait ita ad eum: O omnis doli omnisque fraudis pater, inimice omnis justitiae, non desinis seducendo animas Christianas, sed et ausus es etiam ad ipsa te immergere terrifica et sacrosancta mysteria. At ille respondit ei: Putavi, inquit, quod possim te lucrifacere: sic enim et alium quemdam ex vestris decepi, [Col. 0434B] ita ut mente excederet, et perderet sensum. Quem cum credentem mihi, insanum reddidissem, tot justi orantes pro eo, vix eum et in loco et sanitati restituere potuerunt. Et haec cum dixisset daemon, aufugit ab eo.

Erat autem supradictus vir persistens in opere coepto, atque in oratione perdurans. Pedes vero ejus, ex eo quod multo tempore immobiles fuerant, disrumpebantur, ita ut sanies ex eis proflueret. Tres autem cum complerentur anni, affuit Angelus Domini, et ait ad eum: Dominus Jesus Christus, et Spiritus sanctus suscepit orationes tuas, et corporis tui cicatrices sanat, et caelestis cibi, id est verbi et scientiae suae tibi abundantiam donat. Et contingens os ejus ac pedes, et ab ulceribus eum sanum reddidit, [Col. 0434C] et repletum scientiae et doctrinae gratia, cibi famem sentire non fecit. Jubet autem transire eum ad alia loca, et eremum circumeuntem visitare etiam alios fratres, et aedificare eos in verbo et doctrina Domini. Dominica autem die ad eumdem semper revertebatur locum, simili modo Sacramentorum gratia, reliquis vero diebus etiam opus manuum faciebat et operabatur, jumentorum cingula ex palmarum foliis texens, ut in illis locis haberi moris est.

Quodam vero tempore claudus aliquis ire ad ipsum voluit, ut ab eo curaretur. Contigit autem ut animal, quod ascensurus erat, cingulum manibus hominis Dei factum haberet. Cum ergo imponeretur supra jumentum, statim ut 175 contigerunt pedes ejus illud cingulum, sanus effectus est. Sed et quibuscumque [Col. 0434D] aegris benedictum panem misit, statim ut ex eo perceperunt sanati sunt. Et alias multas virtutes et sanitates per eum Dominus implevit.

Habuit autem et hanc gratiam super omnes patres et caeteros homines, ut uniuscujusque fratrum de vicinis monasteriis conversatio ei revelaretur, ita ut scriberet ad patres ipsorum, et commoneret quod illi et illi segniter agerent, nec rectum in timore Dei propositum gerunt: illi vero et illi in fide et animi virtute proficiunt. Sed et ad ipsos fratres [Col. 0435A] scribebat, aliis quidem quod multum taediosi essent erga fratres, et pusillo animo erga patientiam, aliis vero quod bene, constanter et sollicite agerent, et sufficienter consolarentur fratres. Et quid huic meriti pro virtutibus, quid vero illi correptionis immineret a Domino pro ignavia praedicabat, et ita eorum qui absentes erant, actus et caussas, ac merita, vel negligentiam describebat, ut audientes hi de quibus dicebatur, conscientia convicti negare non possent.

Docebat autem omnes, ut a visibilibus et corporeis rebus animos ad invisibilia et incorporea transferrent. Tempus enim, inquit, est ut ad hujusmodi studia transeamus: neque enim semper pueri, et semper infantes esse debemus, sed aliquando jam ad [Col. 0435B] spiritalia et altiora conscendere, et virorum sensus capere, atque ad perfectiorem subire intelligentiam, ut possimus virtutibus animi enitescere. Sed et multa alia de hoc viro sanctus homo Dei Apelles narratione nobis fidelissima commendavit, quae cuncta conscribere et longum videtur, et pro magnitudine sui, nonnullis audientium vix credibile.

176 CAPUT XVI. DE PAPHNUTIO.

Vidimus et monasterium (Pallad. c. 62.) sancti Paphnutii hominis Dei, qui nominatissimus in illis locis anachoretes, et ultimus habitator fuerat deserti in regionibus Heracleos, splendidae apud Thebaidam urbis.

[Col. 0435C] De hoc ergo (Pallad. c. 63.) fidelissima patrum narratione comperimus, quod cum fuisset vitae Angelicae, quodam tempore oraverit Deum, ut sibi ostenderet, cui sanctorum similis haberetur. Assistens vero Angelus respondit ei, quod similis esset symphoniaco cuidam, qui in vico illo cantandi arte victum quaereret. Tunc ille obstupefactus novitate responsi, cum omni properatione pergens ad vicum, perquirit hominem. Et cum invenisset, studiosissime percontatur ab eo, quidnam sancti et religiosi operis gestum sit ei, omnesque actus ejus curiosius discutit. At ille respondit quod res erat, se esse indignissimae [Col. 0436A] vitae hominem peccatorem, atque ante non multum temporis, ex latrone ad istud quod nunc exercere videretur, foedum artificium devolutum. Paphnutius eo magis instabat, requirens, si quid ei forte, vel inter latrocinia pii operis fuisset admissum. Nihil, inquit, mihi conscius sum boni: hoc tamen scio, quod cum inter latrones essem, capta est aliquando a nobis virgo Deo consecrata: cujus cum ceteri collegae mei latrones cuperent eripere pudorem, objeci me in medium et eripui de contaminatione latronum, et nocte deducens eam usque ad vicum, domui suae restitui intactam.

Alio quoque tempore (Pallad. c. 63.) inveni mulierem honestae formae in eremo oberrantem. Haec cum interrogaretur a me cur aut quomodo in haec [Col. 0436B] loca advenisset? 177 respondit: Nihil me interroges infelicissimam mulierem, nec caussas requiras, sed si ancillam placet habere, abducito quo vis. Mihi enim infelici est maritus, qui debiti fiscalis gratia saepe suspensus et flagellatus, ac poenis omnibus cruciatus servatur in carcere, nec aliam ob caussam producitur, nisi ut tormenta patiatur. Tres autem nobis filii fuerunt, qui jam pro ejusdem debiti necessitate distracti sunt. Ego quoque miserrima, quia ad similes paenas inquiror, de loco ad locum fugitans, inedia miseriaque confecta, per haec nunc latitans oberro loca, triduum hoc jam sine cibo ducens. Ego ubi haec audivi, miseratus adduxi eam ad speluncam, et reficiens animam ejus fame collapsam, dedi etiam trecentos ei solidos, pro quibus se ac [Col. 0436C] maritum, et filios non solum servituti, sed et suppliciis asserebat obnoxios: et revocata ea ad civitatem, omnes eos data pecunia liberavit. Tunc pater Paphnutius, Ego, inquit, nihil tale feci: tamen credo etiam ad te pervenisse, quod celebre Paphnutii nomen inter monachos habeatur. Fuit enim mihi non mediocris studii, ut vitam meam in hujusmodi excolerem disciplinis. Deus igitur de te mihi revelavit, quia nihilominus apud ipsum meriti habeas quam ego. Quia ergo, frater, vides te non minimo loco haberi apud Deum, non negligas animam tuam. At ille statim fistulas quas manu gerebat abjiciens, [Col. 0437A] secutus est eum ad eremum, et artem musicam in spiritualem commutans vitae mentisque harmoniam, per integrum triennium arctissimae se tradidit abstinentiae, in Psalmis et orationibus semetipsum die noctuque exercens, atque iter caeleste animi virtutibus agens, inter sanctorum Angelicos choros reddidit spiritum.

Posteaquam Paphnutius (Pallad. c. 64.) praedictum symphoniacum omni exercitio virtutum consummatum praemisit ad Dominum, ipse acrioribus semetipsum studiis, quam prius exercuerat, agens, iterum Domino supplicabat, ut sibi ostenderet, quis sibi similis esset super terram. Fit ergo iterum vox Domini ad eum dicens: Similem te esse nosce primario vici illius, qui est in proximo. Quibus auditis [Col. 0437B] Paphnutius, sine mora ad eum properans, pulsat ad ostium domus ejus. Ille vero, cui moris erat suscipere 178 hospites, occurrit ei, atque introduxit in domum suam, lavans quoque pedes ejus, apposuit mensam, agitque convivium. Inter epulas vero percontari Paphnutius coepit ab hospite, qui actus ei, quod studium, cujusque operis haberet exercitia? Ille vero cum de se humilia responderet, et latere in bonis quam publicari mallet, perurgebat Paphnutius dicens, revelatum sibi esse a Domino, quod dignus esset consortii monachorum. At ille eo magis humiliora de seipso sentiens, aiebat: Ego quidem in nullo mihi sum boni alicujus conscius, verum quia verbum Dei factum est ad te, eum quem nihil latet, celare non possum. Haec ergo quae mihi in medio [Col. 0437C] multorum posito in usu sunt, loquar. Triginta jam completi sunt anni, quod continentiae consensum habere me cum conjuge mea nullus agnovit. Suscepi autem ex ea tres filios, horum enim caussa solummodo cognita est mihi uxor, nec praeter eam alia, nec ipsa ultra jam cognita. Suscipere hospites numquam cessavi, sed ita, ut neminem ante me paterer advenienti occurrere peregrino. Non dimisi umquam de domo mea hospitem sine viatico: pauperem nullum despexi, sed quae necessaria fuerant praebui. Si in judicio sedi, nec filii mei personam contra justitiam accepi. Alieni laboris fructus nunquam introierunt in domum meam. Litem si vidi, nunquam praeterii, donec reconciliarem dissidentes ad pacem. Nemo umquam deprehendit in culpa famulos meos: [Col. 0437D] numquam greges mei laeserunt fruges alienas: volentem seminare in rure meo numquam prohibui, nec uberiora mihi novalia elegi, steriliora illis dereliqui. Quantum in me fuit, numquam permisi ut potentior infirmum premeret. Semper studui in vita mea, ut neminem contristarer. In judicio si fui caput, neminem condemnavi, sed dissidentes revocare in concordiam studui. Haec interim mihi vitae institutio, Deo donante, hactenus fuit.

Audiens autem haec beatus Paphnutius, caput ejus exosculans, benedixit eum dicens: Benedicat te Dominus ex Sion, et videas quae bona sunt in Jerusalem (Psal. 127.) . Quia ergo bene haec et convenienter implesti, illud tibi deest, quod bonorum [Col. 0438A] omnium summum est, ut omittens cuncta, ipsam veram jam sequaris Dei sapientiam, et secretiores 179 inquiras thesauros, ad quos non aliter poteris pervenire, nisi abneges teipsum et tollas crucem tuam, et sequaris Christum. At ille cum audisset haec, nihil moratus, nec omnino aliquid in domo sua ordinans, secutus est virum Dei, pergens cum ipso ad desertum. Cumque venisset ad flumen, nusquam ad transmeandum reperto navigio, Paphnutius praecepit intrare secum pedibus fluvium, cum in illis locis profunda habebatur altitudo. Transierunt ergo pariter fluvium, ita ut aqua eis vix ad latera perveniret. Ubi vero venerunt ad desertum, collocat hominem Paphnutius in cellula quadam, haud procul a suo monasterio posita, et conversationis spiritualis ordinem [Col. 0438B] tradidit, perfectorumque studiorum exercitia docuit, scientiae quoque secretiora concredit. Cumque eum in omnibus instruxisset, semetipsum denuo majoribus exercitiis dedit, exiguos priores deputans labores, quibus conferri poterat is, qui saeculi videbatur actibus occupatus. Hoc enim sibi dicebat: Si isti, qui sunt in saeculo, tantum boni operis faciunt, quantum nos studere debemus, plus vel amplius in abstinentiae labore eos antecedere? Tempore autem aliquanto in his transacto, et ad scientiae perfectionem eo perducto, quem perfectum jam in operibus assumserat, quadam die Paphnutius sedens in cellula sua, videt animam ejus inter Angelorum choros assumtam, dicentium: Beatus quem elegisti, et assumsisti: habitabit in tabernaculis tuis (Psal. 64.) . [Col. 0438C] Et cum haec audisset, agnovit assumtum esse ex hoc mundo virum. Tunc vero Paphnutius persistebat in jejuniis et orationibus, semetipsum ad majora et perfectiora extendens.

Et rursus orabat Dominum (Pallad. c. 65.) , ut sibi ostenderet, cui similis haberetur inter homines. Rursus ei divina vox respondit, dicens: Similis es negotianti ei, quem videris ad te venientem, sed et exsurge velociter, et occurre ei. Adest enim vir cui te similem indicavi. Et Paphnutius sine mora descendens, occurrit cuidam negotiatori Alexandrino viginti millibus solidorum mercimonia tribus navibus deferenti ex Thebaide. Et quoniam erat religiosus, et bonorum operum studium gerens, decem leguminum saccos pueris suis impositos, ad monasterium [Col. 0438D] Dei hominis deferebat: et haec ei caussa adeundi Paphnutium 180 fuit. At ille continuo ut eum vidit: Quid agis, inquit, o pretiosissima et Deo digna anima? Quid tibi cum terrenis est labor, cui sors et societas cum caelestibus data est? Relinque haec illis, qui de terra sunt et de terra cogitant: tu autem regni Dei, ad quod vocatus es, negotiator efficere, et sequere Salvatorem, a quo paulo post assumendus es. At ille nihil omnino differens, praecepit pueris suis ut omnia quae superessent (multa enim jam ipse per se distribuerat) pauperibus erogarent. Ipse vero sequens sanctum Paphnutium ad desertum, in eodem ab eo constitutus est loco, ex quo et priores ad Dominum fuerunt assumpti. Qui similiter ab eo [Col. 0439A] de omnibus instructus, in exercitiis spiritualibus et divinae sapientiae studiis permanebat. Brevi autem tempore consummato, etiam hic translatus est ad congregationem justorum.

Et non multo post (Pallad. c. 65.) cum etiam ipse Paphnutius in ipsis summae abstinentiae exercitiis et laboribus vitam poneret, astitit ei Angelus Domini, dicens ad eum: Veni jam, benedicte, et ingredere ea, quae tibi debentur aeterna tabernacula. Ecce enim adsunt Prophetae, qui te in suum suscipiant chorum. Hoc autem tibi prius idcirco non revelavi, ne forte elatus, damnum aliquod tui laboris incurreres. Et unam post haec in corpore adhuc positus diem ducens, cum quidam Presbyteri ad eum visitandum venissent, omnia eis quae sibi Dominus revelaverat, [Col. 0439B] nota fecit, dicens ad eos, nullum in hoc saeculo debere despici, etiam si latro sit aliquis, aut in scena positus, etiam si cultum ruris exerceat, et conjugio videatur adstrictus, etiam si negotiator dicatur, et mercimoniis serviat, tamen in omni ordine humanae vitae sunt animae Deo placentes, et habentes actus aliquos occultos, quibus delectatur Deus: unde constat, non tantum professionem vitae, aut habitus speciem Deo esse placitam, quantum sinceritatem, atque affectionem mentis, operumque probitatem. Et cum similia de singulis quibusque disseruisset, tradidit spiritum. Evidenter autem Presbyteri qui aderant, omnes fratres viderunt eum ab Angelis suscipi, hymnum canentibus et collaudantibus Deum.

181 CAPUT XVII. DE MONASTERIO ABBATIS ISIDORI.

[Col. 0439C]

Vidimus et apud Thebaidam (Pallad. cap. 71.) etiam Isidori nominatissimum monasterium, amplissimis spatiis circumseptum muroque circumdatum, in quo habitantibus viris, larga praebebantur habitacula. Intrinsecus putei plures, horti irrigui, omnium quoque pomorum arborumque paradisi, et quaecumque necessaria usibus erant, sufficienter, imo et abundanter provisa; ob hoc ut nulli monachorum habitantium intrinsecus necessitas ulla fieret exeundi foras ad aliquid requirendum. Senior quidam vir gravis, et de primis electus ad januam sedens, hoc habebat officii, ut adventantes ea lege suscipiat, qua ingressi ultra non exeant. Si ergo semel ingredi placuerit, [Col. 0439D] stat immobilis lex: sed quod est admirabilius, ingressos non jam legis necessitas, sed vitae beatitudo retinet, ac perfectio. Hic ergo senior in janua, ubi ipse commanet, adhaerentem sibi habebat hospitalem [Col. 0440A] cellulam, in qua adventantes hospitio recipiat, et omni humanitate refoveat. Ut ergo et nos ab eo suscepti sumus, introeundi nobis quidem copia nulla fuit, ab ipso autem didicimus, quae institutionum beatitudo gereretur intrinsecus. Duos aiebat esse solos seniores viros, quibus permissa est egrediendi ingrediendique libertas, qui opera fratrum dispensare, et quae necessaria sunt inferre curarent; ceteros vero ita esse in silentio et quiete, orationibus et religiosis studiis operam dantes, atque animi virtutibus pollentes, ut omnes signa faciant: et quod vere omnium mirificum signum sit, nullus eorum aegritudinem cujusquam infirmitatis incurrit, sed cum unicuique vitae finis affuerit, omnimodis praenoscens, et indicans ceteris fratribus suis de suo [Col. 0440B] exitu, atque omnibus vale dicens, ad hoc ipsum recubans, spiritum laetus emittit.

182 CAPUT XVIII. DE SERAPIONE PRESBYTERO. (Deest hic Palladio.)

Sed et in regione Arsenoite Serapionem quemdam Presbyterum vidimus multorum monasteriorum patrem, sub cujus cura plura et diversa monasteria, quasi decem millium habebantur monachorum, qui omnes ex laboribus propriis, quos praecipue messis tempore, mercede manuum conquirebant, partem plurimam ad supradictum patrem conferentes, in usus pauperum destinabant. Hoc autem moris erat [Col. 0440C] non solum ipsis, sed et omnibus poene Aegyptiis monachis, ut messia tempore elocent ad metendum operam suam, atque ex ea mercede octogenos unusquisque modios frumenti plus minus conquireret, et horum partem plurimam pauperum usibus offerant; unde non solum regionis ipsius indigentes alantur, sed et Alexandriam naves frumento onustae dirigantur, vel in carcerem conclusis, vel reliquis peregrinis atque egentibus prorogandae. Neque enim intra Aegyptum sufficiunt pauperes, qui possint misericordiae eorum fructus et largitates absumere.

Vidimus autem et in regionibus Mempheos, et Babylonis innumeras multitudines monachorum, apud quos et diversas virtutum gratias ac morum ornamenta perspeximus. Ibi autem tradunt esse loca, in [Col. 0440D] quibus Joseph fertur recondidisse frumenta, quos et thesauros Joseph vocant; alii vero Pyramidas, quas dicunt ipsas esse, in quibus, ut putant, frumenta tunc congregata sunt.

CAPUT XIX. DE APOLLONIO MONACHO ET MARTYRE.

[Col. 0441A]

Tradebant ergo seniores (Pallad. cap. 66.) , horum fuisse quendam persecutionis tempore monachum, nomine Apollonium, qui cum vitam magnificam egisset inter fratres, etiam diaconus ordinatus est. Tempore ergo persecutionis erat ei 183 studium singulos quosque circuire fratres, et cohortari eos ad martyrium. Cumque fuisset etiam ipse comprehensus, et in carcerem trusus, Gentilium plurimi tamquam insultantes veniebant ad eum, et verbis blasphemis et impiis confutabant.

Inter quos fuit quidam Philemon nomine choraula famosissimus, et omni populo amabilis. Qui cum [Col. 0441B] multis eum fatigaret injuriis, impium, et scelestum, et seductorem eum vocans, multorumque mortalium deceptorem, dignumque esse ab omnibus odio haberi: cumque haec et multa alia adversus eum graviora loqueretur, respondit ei Apollonius, dicens: Misereatur tibi Dominus, fili mi, et nihil tibi horum quae locutus es, reputet ad peccatum. Haec cum audisset Philemon corde compunctus est, vimque verborum ejus supra humanum morem in sua mente persensit intantum, ut Christianum se repente fateretur. Et inde statim pervolat ad tribunal judicis, atque in conspectu totius populi proclamans, Injuste, inquit, agis, o judex iniquitatis, viros religiosos, et Deo amabiles puniens, nihil enim mali Christiani vel faciunt, vel docent. At ille haec audiens, primo [Col. 0441C] quidem putabat, utpote loci illius hominem, joci aliquid proponere. Sed cum vidisset haec eum sedule prosequentem, et cum omni constantia asserentem: Insanis, inquit, Philemon, et mente captus es subito. At ille, Ego, inquit, non insanio, sed tu injustissimus atque insanissimus judex es, qui tot justos injuste perimis viros. Ego enim Christianus sum, quod est hominum genus optimum. Tunc ille coram populo caepit eum primo plurimis blandimentis revocare velle in id quod eum noverat; sed ut immobilem vidit, omnia intendit in eum genera tormentorum. Cognito vero, quod ex verbis Apollonii haec facta ei fuerit permutatio, correptum etiam Apollonium gravioribus subdidit tormentis, et deceptoris in eum crimen exaggerat. Apollonius vero dixit ad eum: [Col. 0441D] Utinam et tu, judex, et omnes qui assistunt, et audiunt me, hunc meum quem dicis errorem deceptionemque sequeremini. At ille ubi haec audivit 184, et ipsum, et Philemonem ignibus tradi in conspectu populi jussit. Illi vero postquam ingressi sunt flammas, beatus Apollonius, cunctis audientibus, clamabat ad Dominum, dicens: Non tradas, Domine, bestiis animas confitentium tibi (Psal. 73.) : sed ostende nobis [Col. 0442A] evidenter salutare tuum (Psal. 84.) . Igitur, ubi haec in auditu populi et judicis ad Dominum locutus est Apollonius, repente nubes repleta rore circumdedit viros, et flammas accensi ignis extinxit: super quo stupefacti et judex, et populus, una omnes voce clamare coeperunt: Magnus, et unus est Deus Christianorum, solus immortalis est. Sed haec cum fuissent Praefecto Alexandriae nuntiata, semetipso truculentior redditur, et electis quibusdam de officio suo crudelissimis, et saevissimis, non tam hominibus, quam bestiis, mittit, qui et ipsum judicem, qui mirabilibus divinis crediderat, et eos per quos virtus Dei apparuerat, vinctos Alexandriam adducerent. Igitur cum adducerentur omnes pariter vincti, affuit gratia Dei in verbo, et coepit Apollonius eos, qui se vinctos [Col. 0442B] ducebant, fidem Dei docere. Quique cum Dei misericordiam credidissent, et fidem Dei tota cordis firmitate recepissent, semetipsos cum his, quos exhibere venerant, vinctos offerunt judici, et Christianos se esse pariter profitentur. Quos cum Praefectus in fide Domini pertinaces et immobiles pervidisset, universos pariter jubet in profundum maris demergi, ignorans impius quid ageret. Hoc enim sanctis non mors, sed Baptismus fuit. Sed et horum corpora, Dei sine dubio providentia, integra illibataque maris unda reportavit ad littus, quaeque ab his, qui obsequii caussa simul venerant suscepta, ac revocata sub uno sepulcri domicilio collocata sunt: a quibus usque ad praesens tempus, virtutes multae, et signa miranda omnibus consummantur, sed et vota omnium atque [Col. 0442C] orationes suscipiuntur ab eis, et cum fructu petitionis implentur, quo etiam et nos dignatus est Dominus adducere, et vota nostra orationesque complere.

185 CAPUT XX. DE DIOSCORO PRESBYTERO.

Vidimus et alium (Pallad. cap. 68.) venerabilem patrem apud Thebaidam, Dioscorum nomine, presbyterum, habentem in monasterio suo centum fere monachos, quem tempore eo quo acceditur ad Sacramenta, summam curam summamque perspeximus adhibere diligentiam, ne quis eorum qui accedunt, in aliquo deferrent conscientiae maculam, in tantum ut etiam de his eos commoneret, quae accidere per somnia hominibus solent, vel per phantasias mulierum [Col. 0442D] apparentium, vel etiam per naturalis humoris abundantiam. Dicebat ergo: Siquidem absque mulierum phantasiis tale aliquid eveniat, non esse peccatum, congenitus enim humor in corpore, ubi propria repleverit conceptacula, suis necesse est, ut meatibus egeratur, et ideo non trahitur ad peccatum. Ubi vero visus mulierum, et blandimenta carnis occurrunt, in hoc jam desideriis animae et erga hujusmodi [Col. 0443A] cogitationes atque illecebras occupatae dari confirmabat indicia. Debere ergo monachos, aiebat, omni genere a cogitationibus suis repellere hujusmodi simulacra, nec indulgere omnino in haec diaboli blandimenta sensus suos, alioquin nihil videbitur interesse inter eos et illos qui in saeculo vivunt. Sed laborandum est monachis, ut etiam naturalem humorem per multam jejuniorum abstinentiam et frequentes orationes doment ac superent: fluxamque ejus labem, orationis et jejunii continuatione restringant. Denique aiebat, et hi qui in deliciis vivunt, si forte corporis sui aegritudo deposcat, ab omnibus quae noxia esse judicaverit medicus, abstinebunt; cur non hoc multo magis monachus faciat, cui animae et spiritus sanitas expetenda est?

CAPUT XXI. DE MONACHIS IN NITRIA COMMORANTIBUS.

[Col. 0443B]

Veniemus autem (Pallad. cap. 69.) et ad Nitriae famosissimum in omnibus Aegypti monasteriis 186 locum, qui quadraginta fere millibus abest ab Alexandria, ex nomine vici adjacentis, in quo nitrum colligitur, Nitriae vocabulum trahens, prospiciente hoc, credo, tunc jam divina providentia, quod in illis locis peccata hominum, tamquam sordes abluenda essent et abolenda. In hoc igitur loco quinquaginta fere, aut non multo minus cernuntur vicina sibi, et sub uno posita patre tabernacula, in quibus aliqui plures simul, aliqui pauci, nonnulli etiam singulares habitant, et mansione quidem aliqui divisi, animo autem et fide et caritate conjuncti et inseparabiles manent.

[Col. 0443C] Huic ergo cum appropinquaremus loco, ubi peregrinos fratres advenire senserunt, continuo velut examen apum, singuli quique ex suis cellulis proruunt, atque in obviam nobis laeto cursu et festina alacritate contendunt, portantes secum quamplurimi ipsorum urceos aquae et panes, secundum quod Propheta [Col. 0444A] corripiens quosdam, dicit: Quia non existis filiis Israel in obviam, cum pane et aqua (2 Esdr. 13.) . Tunc deinde susceptos nos adducunt primo cum Psalmis ad Ecclesiam, lavant pedes, ac singuli quique linteis quibus utebantur, abstergunt, quasi viae laborem levantes, re autem vera vitae humanae aerumnas mysticis traditionibus abluentes.

Quid ergo nunc de humanitate eorum, quid de officiis, quid de caritate loquar, cum omnes gestirent nos ad suam quisque introducere cellulam, et non ea solum, quae hospitalitati debentur explere, sed insuper aut de humilitate, qua ipsi pollebant, docere, aut de mansuetudine atque aliis hujusmodi bonis, quae apud illos, velut ad hoc ipsum de saeculo sequestratos, diversa quidem gratia, una tamen eademque [Col. 0444B] doctrina discuntur. Nusquam sic vidimus florere caritatem, nusquam sic vidimus opus fervere misericordiae, et studium hospitalitatis impleri. Scripturarum vero divinarum meditationes et intellectus, atque scientiae divinae nusquam tanta 187 vidimus exercitia, ut singulos paene eorum oratores credas in divina esse sapientia.

CAPUT XXII. DE LOCO QUI DICITUR Cellia.

Post hunc vero (Pallad. cap. 69.) alius est locus in deserto interiori, decem fere ab hoc millibus distans, quem locum pro multitudine dispersarum in eremo cellularum, Cellia nominaverunt. Ad hunc locum hi, qui ibi prius fuerunt imbuti, et secretiorem [Col. 0444C] jam depositis indumentis ducere volunt vitam, secedunt: eremus enim est vasta, et cellulae tanto inter se spatio diremptae, ut neque in conspectu sibi invicem, neque in vocis auditu sint positae.

Singuli per cellulas commanent, silentium ingens et quies magna inter eos est: die tantum Sabbati et Dominica in unum ad Ecclesiam coeunt, et ibi semetipsos [Col. 0445A] invicem tamquam coelo redditos vident. Si quis forte in conventu illo defuerit, intelligunt statim eum corporis aliqua inaequalitate detentum, et ad visitandum eum non 188 omnes quidem simul, diversis tamen temporibus omnes abeunt, portantes unusquisque secum, si quid apud se est, quod aegro possit gratum videri. Aliam vero ob caussam nullus audet proximi sui obturbare silentium, nisi forte quis possit in verbo instruere, et velut athletas in agone positos sermonis consolatione perungere. Multi ipsorum a tribus et quatuor millibus ad Ecclesiam coeunt: ita longo a semetipsis spatio habitationis eorum cellulae dirimuntur: sed caritas in eis tanta est, et tanto inter semetipsos et erga omnes fratres constringuntur affectu, ut in admiratione et [Col. 0445B] exemplo sint omnibus. Unde et si quis forte voluerit habitare cum eis, ubi intellexerint, unusquisque cellulam offert suam.

CAPUT XXIII. DE AMMONIO.

Vidimus quemdam apud eos venerabilem patrem, Ammonium nomine, virum in quem Deus omnem plenitudinem spiritualium contulerat gratiarum. Caritatis in eo gratiam, cum videres, nihil tale usquam [Col. 0446A] vidisse 189 te diceres. Sed et si humilitatem considerares, longe eum in hoc dono potentiorem ceteris aestimares. Et rursus si patientiam, si mansuetudinem, si benignitatem, in singulis eum virtutibus ita praecellere judicares, ut quid cui praeferre debeas, ignorares. Donum vero sapientiae et scientiae tantum ei contulerat Dominus, ut nullum fere ex omnibus patribus ita penetrasse aulas totius scientiae crederes: sed nec ita aliquem receptum esse intra cubiculum sapientiae Dei, omnes qui eum viderant, fatebantur. Huic erant duo fratres, Eusebius et Euthymius: nam Dioscorus, qui major natu in eis fuerat, ad Episcopatus officium raptus est. Hi ergo fratres erant ei non solum carne, sed etiam vita atque institutione et tota animi virtute germani: qui [Col. 0446B] omnes simul eos, qui in illis locis habitabant fratres, tamquam si nutrix foveat filios suos, ita unumquemque instruentes consolabantur, et docentes ad summam perfectionem nitebantur educere.

Vidimus ergo supradictum hominem Dei Ammonium habentem monasterium inter eos muro circumdatum, quod in illis locis ex lateribus coctis fieri facile solet amplum, et omnibus necessariis instructum, in quo etiam puteum ipse foderat. Venit autem quidam frater, salvari apud eum volens, adiitque [Col. 0447A] eundem Ammonium rogans, sicubi esset cellula vacans, in qua habitare posset. Tunc illei, Ego, inquit, inquiram, sed donec inveniam, hic esto in hoc monasterio: ego enim jam nunc egrediar, ut requiram. Et relinquens ei omnia pariter cum monasterio, ipse 190 procul ab eo loco parvissimam cellulam reperit, atque in ea se constituit, fratrique qui nuper advenerat, nec intelligenti, ex integro cum omnibus, quae in eo fuerant, cessit monasterio. Sed et si plures fuissent, qui forte venientes salvari cuperent, supradictus vir fratribus congregatis omnibus, cum alacritate juvantibus sub die una monasterium construebat. Et cum singulis quibusque explevisset numerum monasteriorum, invitabantur hi, qui mansuri erant ad Ecclesiam quasi refectionis gratia, quibus [Col. 0447B] inibi occupatis, unusquisque fratrum de cellulis suis proferentes, quae necessaria erant, singulorum novas cellulas instruebant, ita ut ex collatione caritatis, nihil omnino, vel utensilium, vel quae ad victum requiruntur deesset, nec tamen manifesta fieret uniuscujusque oblatio. Regressi ergo ad vesperam, in quibus fuerant cellulae praeparatae, inveniebant posita omnia quae ad usus erant necessaria, et ita instructa habitacula, ut nihil prorsus deesse perspicerent.

CAPUT XXIV. DE DIDYMO. (Deest hic Palladio de Didymo caeco.)

Vidimus quemdam (Pallad. cap. 4.) inter eos ex senioribus virum bonum, nomine Didymum, in quo multa [Col. 0448A] erat Domini gratia, quam in eo etiam vultus ipse indicabat. Hic scorpiones et cerastas, id est bestias quas cornutas vocant, et angues, qui in illis locis prae fervore solis acerrimi habentur, tamquam terrae quosdam vermiculos pedibus conculcabat, et ita extinguebat, ut nihil ab eis omnino pateretur.

191 CAPUT XXV. DE CRONIO. (Pallad. cap. 25 et 89 de Croniis qui noti fuere Antonio.)

Vidimus apud eos et alium summae antiquitatis patrem, Cronium nomine in senectute bona, et perfecta aetate durantem: centum namque, et decem aetatis agebat annos. Hic ex discipulis adhuc beati [Col. 0448B] Antonii supererat: cujus inter ceteras animi virtutes humilitatis gratiam vidimus immensam.

CAPUT XXVI. DE ORIGENE.

Erat autem et alius adhuc ex discipulis Antonii, Origenes nomine, vir per omnia magnificus, et summae prudentiae, cujus sermo et narratio de virtutibus optimi magistri, hominis Dei, aedificabat omnes audientes, et inflammabat vehementer, ita ut 192 oculis cerni, quae ab eo narrabantur, putares.

CAPUT XXVII. DE EVAGRIO.

Vidimus ibi (Pallad. cap. 86.) et sapientissimum [Col. 0449A] virum, ac per omnia mirabilem, Evagrium nomine: cui inter ceteras animi virtutes tanta concessa est gratia discernendorum spirituum, et purgandarum (sicut Apostolus dicit) cogitationum, ut nullus alius putaretur ex fratribus ad tantam subtilium et spiritualium rerum scientiam pervenisse. Cui quamvis rebus ipsis, et experimentis, et (quod est super omnia) per gratiam Dei magna collata fuerit intelligentia; accessit tamen et hoc, ut multo tempore instructus fuerit a beato Macario, quem famosissimum in Dei gratia, signisque et virtutibus insignem fuisse, omnibus notum est.

193 Hic ergo Evagrius incredibilis erat abstinentiae, super omnia tamen monebat fratres, si qui forte studium gererent, vel humiliandi corporis, vel [Col. 0449B] phantasias ab eo daemonum propellendi, ne in bibenda aqua largiore mensura uterentur; dicebat enim: Quia si aqua multa corpus infundatur, majores phantasias generat, et largiora receptacula daemonibus praebet. Sed et multa alia de abstinentia, summa cum deliberatione edocebat. Ipse autem non solum aqua parcissima utebatur, sed et pane penitus abstinebat. Alii vero qui in illis locis morabantur fratres, pane solo et sale contenti erant, ita ut in illa omni multitudine, vix invenires aliquem, qui oleo saltem uteretur. Plures autem in eis nec jacentes somnum, sed sedentes, et (ut ita dicam) in meditatione divinorum verborum positi capiebant.

CAPUT XXVIII. DE DUOBUS MACARIIS, ET PRIMO, DE MACARIO AEGYPTIO, SEU SENIORE.

[Col. 0449C]

Narrabant autem (Pallad. cap. 19 et 20.) nobis quidam ex patribus qui ibi erant, quod in locis illis [Col. 0450A] duo Macarii, quasi duo coeli luminaria refulsissent, ex quibus unus Aegyptius genere, et discipulus beati Antonii fuit, alius Alexandrinus. Quibus ut vocabula nominis, ita virtutes animi et coelestium gratiarum magnificentia concordabat. Uterque enim Macarius, uterque abstinentiae exercitiis et virtutibus animi aequaliter pollens, hoc solo alius praecellens, quod quasi hereditatem gratiarum et virtutum B. Antonii possidebat.

Hinc denique ferunt, aliquando cum homicidium in locis vicinis fuisset admissum, et innocenti cuidam impingeretur crimen admissi, confugisse ad ejus cellulam eum, qui calumniam patiebatur ( Deest hoc Palladio ); affuisse etiam eos, qui perurgebant, allegantes et dicentes periclitari seipsos, nisi comprehensum [Col. 0450B] legibus traderent homicidam. Is vero cui crimen impingebatur, cum sacramentis 194 affirmabat, conscium se non esse sanguinis illius. Et cum diu ab utraque parte certamen haberetur, interrogabat sanctus Macarius ubi sepultus esset, qui dicebatur occisus. Cumque designassent locum, cum omnibus qui ad perurgendum hominem venerant, pergit ad sepulcrum, atque ibi fixis genibus invocato Christi nomine, ait ad eos qui astabant: Nunc Dominus ostendet, si vere reus est hic, qui perurgetur a vobis. Et elevata voce, ex nomine clamat defunctum. Cumque ei de sepulcro vocatus respondisset, ait ad eum: Per fidem Christi te obtestor, ut dicas si ab hoc homine, qui calumniam patitur, occisus es. Tunc ille de sepulcro clara voce respondit, dicens, non se [Col. 0450C] esse ab eo interfectum. Et cum stupefacti omnes decidissent ad terram, ac pedibus ejus advolverentur, rogare caeperunt, ut interrogaret eum a quo esset occisus. Tunc ille: Hoc, inquit, non interrogabo: sufficit [Col. 0451A] enim mihi, ut innocens liberetur, non est autem meum, ut reus prodatur.

Aliud quoque (Pallad. cap. 19.) ejus genus miraculi ferebatur. Cujusdam in vicino oppido patris familias virgo filia per phantasias magicas videbatur hominibus in equinum animal versa, ut putaretur equa esse, et non puella. Hanc adduxerunt ad eum. Tunc ille perconctatus, quid vellent? aiunt parentes ejus: Equa haec quam vident oculi tui, puella virgo et filia nostri fuit, sed homines pessimi, magicis artibus in animal hoc quod vides mutaverunt eam. Rogamus ergo, ut ores Dominum, ut commutet eam in hoc quod fuit. At ille ait: Ego hanc quam ostenditis mihi puellam video, nihil in se pecudis habentem: hoc autem quod dicitis, non est in ejus corpore, [Col. 0451B] sed in oculis intuentium. Phantasiae enim daemonum sunt istae, non veritas rerum. Et cum introduxisset eam, cum parentibus suis intra cellulam, fixis genibus orare Dominum caepit, simulque et parentes rogat secum Domino supplicare, et post hoc perungens eam oleo in nomine Domini, 195 omni fallacia visus expulsa, virginem videri omnibus, ut etiam sibi videbatur, effecit.

Alia quoque ( Deest hoc Palladio ) minor puella ad eum deducta est, cujus obseoena corporis ita omni ex parte computruerant, ut consumptis carnibus, interiora quoque et secreta naturae nudarentur, ac vermium ebulliret inde innumera multitudo, ita ut nec accedere quidem quisquam ad eam posset prae foetoris horrore. Haec cum allata a parentibus, et projecta [Col. 0451C] fuisset ante fores ejus, miserans virginis cruciatus: Aequo animo, inquit, esto, filia, haec tibi ad salutem Dominus, non ad interitum dedit: unde providendum est magis, ut sanitas tua nullum tibi periculum conferat. Et cum institisset orationibus per septem continuos dies, et oleum benedicens, in nomine Domini perungeret membra ejus, ita eam sanam reddidit, ut muliebris in ea naturae nulla forma, nulla species appareret, sed esset ei inter [Col. 0452A] viros conversatio, absque femineae suspicionis obstaculo.

Aiebant praeterea ( Deest hoc Palladio ), aliquando venisse ad eum haereticum quemdam hieracitam, quod genus haereseos invenitur apud Aegyptum. Hic cum per multam loquendi artem plurimos fratrum qui habitabant in eremo, conturbaret, ausus est etiam coram ipso fidei suae asserere pravitatem. Cui cum resisteret senior, et contradiceret ille, verba simplicia argumentis callidis eludebat. Sed cum videret sanctus fidem fratrum periclitari, Quid opus est, inquit, nos verbis contendere ad subversionem audientium. Exeamus ad sepulcra fratrum, qui nos praecesserunt in Domino: et cui nostrum concesserit Dominus 196 suscitare mortuum de sepulcro, sciant [Col. 0452B] omnes, quia illius fides probatur a Deo. Sermo hic omnibus qui aderant fratribus placuit. Processerunt ad sepulcra, et hortatur Macarius hieracitam, ut evocaret mortuum in nomine Domini. At ille, Tu, inquit, domine, qui proposuisti, prior evoca. Et Macarius prosternens se in orationem ante Dominum, ubi sufficienter oravit, elevatis sursum oculis suis, ait ad Dominum: Tu, inquit, Domine, quis ex duobus nobis rectam fidem teneat, ostende, elevato mortuo hoc. Et cum haec dixisset, fratris cujusdam nomen, qui nuper fuerat sepultus, evocavit. Cui ille cum de tumulo respondisset, accedentes fratres continuo, quae superposita fuerant, auferunt, et eductum eum de sepulcro, resolutis fasciolis quibus constrictus erat, exhibuerunt viventem. Hieracita vero, [Col. 0452C] ubi haec vidit, obstupefactus in fugam vertitur. Quem fratres quoque omnes insequentes, extra terminos terrae illius exturbaverunt.

Multa etiam et alia ferebantur de eo, quae nimis prolixa sunt ad scribendum: sed ex his paucis, etiam cetera ejus opera noscuntur.

CAPUT XXIX. DE MACARIO ALEXANDRINO SEU JUNIORE.

Alius vero (Pallad. cap. 19 et 20.) sanctus Macarius [Col. 0453A] magnificas etiam virtutes consummavit, de quibus et alii nonnulla scripserunt, quae sufficere possint ad virtutum ejus magnitudinem contuendam, et ideo nos ea compendio praeterimus.

Ferebant tamen eum amatorem fuisse eremi super omnes ceteros, ita ut etiam ultima et inaccessibilia deserti perscrutatus sit loca, usquequo inveniret 197 locum quemdam in ultimis eremi constitutum, diversis pomiferis arboribus consitum, et omnibus bonis repletum: ubi etiam duos fratres invenisse ferebatur, quos cum rogaret, ut paterentur ad se deduci illuc monachos, ut ibi habitarent, quoniam quidem locus ille et amoenus esset, et abundans in omnibus necessariis; responderunt, non posse adduci illuc plures, ne forte venientes per eremum a daemonibus [Col. 0453B] deciperentur. Multos enim aiebant esse daemones in deserto, ac monstra, quorum molestias et calliditates ferre multitudo insueta non posset. Regressus tamen ad fratres, cum indicasset de opportunitate loci, multorum inflammati sunt animi, ut pergerent illuc cum eo. Sed ubi patres reliqui senserunt animos juvenum concitatos, represserunt eos salubriore consilio, dicentes: Locus iste si vere, ut jactatur, a Jamne et Mambre consitus est, non aliud de eo credendum est, nisi quod diaboli opere ad deceptionem nostram praeparatus sit. Si enim vere, ut perhibent, deliciosus est et abundans; quid sperabimus in futuro saeculo, si hic deliciis fruimur? Et haec atque alia hujusmodi dicentes, juvenum ferventes animos represserunt.

[Col. 0453C] Locus autem (Joan. libell. III, num. 15.) , in quo habitabat ipse sanctus Macarius, Scithium appellatur. Est autem in eremo vastissima positus, diei et noctis iter habens de Nitriae monasteriis; et hoc nulla semita, neque terrenis aliquibus colligitur vel monstratur indiciis, sed stellarum signis et cursibus pergitur. Aqua raro invenitur, et sicubi inventa fuerit, odoris quidem dirissimi est, et quasi bituminea, sed saporis innoxii. Sunt ergo ibi viri valde perfecti (nec enim patitur tam terribilis locus, nisi perfecti propositi habitatores summaeque constantiae) caritatis tamen inter se et erga omnes, si qui forte ad eos accesserunt, summum studium gerunt.

Fertur denique (Pallad. cap. 20.) cum sancto Macario uvam quis aliquando detulisset, ille qui secundum [Col. 0453D] caritatem, non quae sua sunt, sed quae alterius cogitaret (1. Cor. 10.) , ad alium fratrem detulit eam, qui quasi infirmior videbatur. Tunc ille gratias egit Deo pro fratris officio, sed et ipse nihilominus plus de proximo, quam de semetipso cogitans, ad alium pertulit, et ille item ad alium, et sic 198 per omnes cellulas, quae longe a semetipsis per eremum dispersae erant, uva circumlata est, ignorantibus eis, quis eam primo misisset; ad ultimum ipsi defertur, qui eam miserat. Gratulatus est autem sanctus Macarius, quod tantam viderat in fratribus continentiam, tantamque caritatem, ad acriora semetipsum spiritalis vitae extendit exercitia.

Ad fidem namque confirmatum nobis de eo est ab [Col. 0454A] his, qui ex ore ejus audierant, quod quodam tempore noctis daemon ad ostium cellulae ejus pulsaverit, dicens: Surge, abba Macari, et eamus ad collectam, ubi fratres ad vigilias congregantur. Sed ille, qui gratia Dei repletus falli non poterat, intellexit diaboli esse fallaciam, et ait: O mendax et veritatis inimice! quid enim tibi consortii, quid societatis est cum collecta et congregatione sanctorum? At ille: Latet ergo te, inquit, o Macari, quod sine nobis nulla collecta agitur, nullaque congregatio monachorum? Veni denique, et videbis opera nostra. Tunc ille, Imperet, inquit, tibi Dominus (Judae 9.) , daemon immunde. Et conversus ad orationem, petiit a Domino, ut sibi ostenderet, si hoc verum esset, quod gloriatus est daemon. Abiit ergo ad collectam, ubi a [Col. 0454B] fratribus vigiliae celebrantur, et iterum in oratione Dominum deprecatur, ut sibi veritatem verbi hujus ostendat. Et ecce vidit per totam Ecclesiam, quasi parvulos quosdam puerulos Aethiopes tetros discurrere huc atque illuc, et velut volitando deferri. Moris est autem inibi, sedentibus cunctis, ab uno dici Psalmum, ceteris, vel audientibus, vel respondentibus. Discurrentes ergo illi Aethiopes pueruli, singulis quibusque sedentibus alludebant, et si cui duobus digitulis oculos compressissent, statim dormitabat: si cui vero in os immersissent digitum, oscitare eum faciebant. Ubi vero post Psalmum ad orandum se projecissent fratres, percurrebant nihilominus singulos, et ante alium jacentem in oratione, quasi mulierum specie ferebantur, ante alium quasi aedificantes [Col. 0454C] atque portantes aliquid, ac diversa quaeque agentes apparebant. Et quaecumque daemones quasi ludendo formassent, haec orantes illi in cordis sui cogitatione versabant: a nonnullis tamen, ubi aliquid horum 199 agere caepissent, quasi vi quadam repulsi, praecipites dejiciebantur, ita ut nec stare quidem prorsus, aut transire juxta eos auderent: aliis vero etiam infirmis fratribus supra cervices, et dorsa ludebant, quia non erant in oratione sua intenti. Haec cum vidisset sanctus Macarius, ingemuit graviter, et lacrymas profundens ad Dominum, Respice, ait, Domine, et ne sileas, neque mitigeris, Deus (Psal. 82.) . Exsurge, ut dispergantur inimici tui, et ut fugiant a facie tua; quoniam anima nostra repletur illusionibus (Psal. 67.) . Post orationem tamen examinandae veritatis gratia [Col. 0454D] seorsum evocatis singulis quibusque fratribus, ante quorum faciem viderat daemones diverso habitu et variis imaginibus ludentes, requirit ab eis, si in oratione, vel aedificandi cogitationes habuerint, vel iter agendi, vel alia diversa, quae unicuique imaginata per daemones viderat: et singuli eorum ita confitebantur in corde suo fuisse, ut ille arguebat: et tunc intellectum est, quod omnes vanae et superfluae cogitationes, quas vel psalmorum, vel orationum tempore unusquisque conceperit, ex illusione daemonum fiant: ab his autem qui omni custodia cor suum servant, tetri repelluntur Aethiopes. Deo enim conjuncta mens, et in ipso, tempore praecipue orationis intenta, nihil alienum, nihil superfluum recipit.

[Col. 0455A] Aliud quoque multo terribilius addebat, quod vidisset eo tempore, quo fratres accedebant ad sacramenta. Ubi porrexissent ad suscipiendum palmas, in nonnullorum manibus praevenientes Aethiopes, carbones deponere, Corpus autem, quod tradi Sacerdotis manibus videbatur, redire ad altare; aliis vero quos meliorum merita juvabant, extendentibus manus ad altare, longe recedere daemones, et cum ingenti metu refugere: Angelum enim Domini assistere cernebat altari, qui cum sacerdotis manu suam quoque manum in Sacramentorum distributione superponeret. Ex hoc jam permansit 200 ei a Deo gratia ista, ut in vigiliis fratrum, psalmorum et orationis tempore si quis aliud aliquid secundum illusionem daemonum in corde cogitasset, agnosceret, et accedentium [Col. 0455B] ad altare, vel indignitates eum, vel merita non laterent.

Quodam autem tempore (Palladius cap. 19. et 20. Joan. libello III, n. 15.) ambo Macarii homines Dei, cum fratris cujusdam videndi gratia iter agerent, ascenderunt navigium, quo fluvius transiri solet, in quo navigio erant simul quidam tribuni, divites homines et praepotentes, equos plurimos ac pueros, et multa secum ministeria habentes. Horum unus, cum videret in ultima navigii parte vilibus indumentis, atque ad omnia expeditos jacere monachos, ait ad eos: Beati estis vos, qui huic saeculo illuditis, et nequaquam ex eo requiritis, nisi indumentum vilissimum et parcissimum victum. Tunc unus de Macariis respondit ad eum: Vere quidem, ut dicis, qui Deum [Col. 0455C] sequuntur, illudunt mundo; sed miseremur vestri, quod vobis econtrario mundus illudit. Tunc ille compunctus super hunc sermonem, statim ut pervenit ad domum suam, derelictis omnibus, vel distractis quae habebat, et pauperibus datis, ipse Deum sequi coepit, et ad monachorum exercitia properavit.

Sed et multa, ut diximus, alia de operibus sancti Macarii Alexandrini mirabilia feruntur, ex quibus nonnulla in XI libro Ecclesiasticae historiae inserta, qui requirit inveniet.

CAPUT XXX. DE AMMONE, PRIMO NITRIAE MONACHO.

Initium sane (Pallad. c. 8. Supra in Vita sancti Antonii c. 32.) habitationis monasteriorum, quae in [Col. 0455D] Nitria sunt, sumptum tradebant ab Ammone quodam, cujus animam (cum exisset de corpore) vidit ferri ad coelum sanctus Antonius, sicut refert scriptura illa, quae Vitam describit beati Antonii. Hic igitur [Col. 0456A] Ammon locupletibus et generosis parentibus natus est, a quibus invitus 201 ad nuptias cogebatur. Et cum vim parentum non posset effugere, accepta virgine, cum intra nuptiales thalamos convenissent, et data eis essent cubiculi secreta silentia, alloquitur puellam de pudicitia, et de conservanda virginitate coepit cohortari, dicens: Quia corruptio sine dubio invenit corruptionem, incorruptio vero incorruptionem sperat. Multo ergo melius est, si uterque nostrum in virginitate perduret, quam ut alter corrumpatur ex altero. Acquiescit ei virgo, silentio tegitur incorruptionis thesaurus. Cumque plurimo tempore solius Dei contenti testimonio, spiritu magis essent, quam carne sanguineque conjuncti, post obitum amborum parentum, ille quidem, ad vicinum deserti secedit [Col. 0456B] locum, virgo vero intra domum residens, in brevi et ipsa multitudines virginum, et ille multitudines congregat monachorum.

Cumque jam secretus sederet in eremo, adolescens quidam, qui morsu canis rabidi in rabiem versus est, multis vinctus catenis ad eum deducitur, prosequentibus eum parentibus suis, et rogantibus pro eo. At ille dixit eis: Quid mihi molesti estis, o homines? supra merita mea est, quod petitis; sed tamen hoc vobis indicare possum, quod in manibus vestris est ejus sanitas. Reddite viduae bovem suum, quem furati estis, et sanus reddetur vobis filius vester. At illi extimuerunt quidem valde, quod ea quae secrete gesta sunt, non latuerunt hominem Dei. Gavisi sunt tamen, quod hanc eis viam salutis ostendit, et sine mora, ut [Col. 0456C] reddiderunt direpta, orante homine Dei, etiam juveni sanitas redditur.

Alio quoque tempore, cum venissent ad eum quidam, probare volens animos ipsorum, dicit dolium sibi esse necessarium, ubi aquam pro advenientibus congregaret. Et cum polliciti fuissent perlaturos se, unus ex ipsis grave sibi duxit, dicens, periclitari posse camelum suum, si ei tam grave onus imponeret. Et ait ad alterum: Tu si vis aut potes, defer, ego camelo meo parco ne moriatur. Tunc alter: Mihi, inquit, 202 ut ipse nosti camelus non est, sed asinus. Numquid potest quod camelus portare non valet, asinus portare? At ille: Facito, inquit, ut voles; tu videris: ego enim non interimam camelum meum. Tunc ille: Ego, inquit, imponam asino meo pondus, quod [Col. 0456D] tu camelo tuo onerosum dicis, et merita hominis Dei facient, quod impossibile est esse possibile. Et ita impositum dolium asino suo, perrexit usque ad monasterium hominis Dei, ita ut nec sentiret asinus se [Col. 0457A] aliquid oneris portare. Quem ut vidit Ammon, Bene fecisti, inquit, in asino deferens dolium; collegae enim tui camelus mortuus est. Et regressus invenit ita gestum, ut praedixerat famulus Dei.

Sed et multa alia per eum signa Dominus ostendit. Nam et fluvium Nilum cum transire vellet, et exuere se erubesceret, virtute Dei subito in alteram ripam translatus dicitur. Beatus autem Antonius, in summa admiratione vitae ejus justitiam atque animi virtutes habuisse memoratur.

CAPUT XXXI. DE PAULO SIMPLICE.

Fuit quidam (Palladius, cap. 28.) inter discipulos sancti Antonii, Paulus nomine, cognominatus Simplex. Hic initium conversionis suae hujusmodi habuit. [Col. 0457B] Cum uxorem suam oculis suis, cum adultero cubantem vidisset, nulli quidquam dicens, egressus est domum, et moestitia animi tactus, in eremum semetipsum dedit, ubi cum anxius oberraret, ad monasterium pervenit Antonii, ibique ex loci admonitione et opportunitate consilium capit. Cumque adisset Antonium, ut iter ab eo salutis inquireret, ille intuens hominem simplicis naturae esse, respondit ei, ita demum eum posse salvari, si his quae a se dicerentur, obediret. Tunc ille omnia quaecumque sibi praeciperet facturum se esse respondit. Ut ergo promissionem ejus probaret Antonius, ante fores cellulae stanti: Hic, inquit, exspecta me orans, donec egrediar. Et egrediens Antonius, mansit intrinsecus 203 per totam diem et per totam noctem; per fenestram tamen [Col. 0457C] ex occulto frequentius respiciens videbat eum indesinenter orantem, et nusquam prorsus moveri, sed stare in aestu diei et rore noctis, et ita esse mandati memorem, ut ne parum quidem loco moveretur.

Egressus autem die postero Antonius, instituere eum et docere coepit de singulis, quomodo opere manuum solitudinem solaretur: et digitis quidem corporis opus carnale, cognitione vero mentis et animi intentione operaretur quae Dei sunt. Cibum quoque in vesperam ei sumere praecepit; sed observare, ne unquam ad saturitatem usque perveniret, et praecipue in potu: confirmans, non minus per aquae abundantiam phantasias fieri animi, quam per vinum calorem corporis crescere. Et ubi plene eum qualiter se in singulis agere deberet, instruxit, in [Col. 0457D] vicino ei, hoc est, tribus a se millibus cellulam constituit, ibique eum exercere, quae didicerat jubet, ipse tamen frequentius visitans gratulabatur, deprehendens eum in his, quae sibi tradita fuerant, tota intentione et sollicitudine permanentem.

[Col. 0458A] Quadam autem die, cum venissent ad sanctum Antonium fratres, magni quidem et perfecti viri, accidit etiam Paulum adesse pariter cum eis. Et cum sermo de rebus profundis et mysticis haberetur, cumque de Prophetis et Salvatore plurima tractarentur, Paulus ex simplicitate animi interrogat, si Christus prius fuerit, an Prophetae? Beatus vero Antonius, cum pro eo quod tam absurde interrogaverat, quasi erubuisset, blando nutu, ut erga simpliciores solebat, silere atque abire eum jubet. Et ille, quia omne quodcumque ab eo dictum fuisset tamquam praeceptum Dei servare instituerat, abscedens ad cellulam suam, tamquam mandato accepto, silentium gerere instituit, nec omnino aliquid loqui. Quod cum comperisset Antonius, mirari coepit, unde haec illi observantia [Col. 0458B] placuisset, quam a se sciebat non esse mandatam. Cumque jussisset eum loqui, et cur sileret indicare, dixit ei Paulus, Tu Pater, dixisti, ut irem et silerem. Et obstupefactus Antonius, ita ab eo sermonem, quem ille negligenter protulerat, observatum: Omnes, inquit, nos iste condemnat: cum enim nos de caelo nobis non audiamus 204 loquentem, ab isto qualiscumque sermo, qui ex ore nostro ceciderit, observatur.

Multa tamen et sanctus Antonius eum docere volens de obedientia, praecipere ei solitus erat etiam, quae ratio et caussa non posceret, in quibus ejus animus erga obedientiam probaretur. Haurire namque aliquando eum aquam jussit ex puteo, et in terram tota die effundere; et contextas sportellas resolvere, [Col. 0458C] ac denuo contexere, et vestimentum dissuere atque iterum resuere, et rursus resolvere, et in pluribus hujusmodi exercitiis ab eo memoratur imbutus, ut in nullo prorsus etiam eorum, quae contra rationem imperari jubebantur, disceret contradicere, et ita per haec omnia informatus, brevi ad perfectionem venit. Ex cujus exemplo docebat beatus Antonius, quod si quis velit ad perfectionem velociter pervenire, non sibi ipse fieret magister, nec propriis voluntatibus obediret, etiam si rectum videatur esse quod vellet, sed secundum mandatum Salvatoris observandum esse, ut ante omnia unusquisque abneget semetipsum sibi, et renuntiet propriis voluntatibus, quia et Salvator ipse dixit: Ego veni, non ut faciam voluntatem meam, sed ejus qui misit me (Matth. 16.) . Et [Col. 0458D] utique voluntas Christi non erat contraria voluntati Patris; sed qui venerat obedientiam docere, non inveniretur obediens, si propriam faceret voluntatem (Joan. 6.) . Quanto ergo magis nos non judicabimur inobedientes, si faciamus proprias voluntates? Denique [Col. 0459A] supradictus Paulus exemplo nobis est, qui obedientiae et simplicitatis merito in tantum spiritualium gratiarum culmen ascendit, ut multo plures et potentiores virtutes per ipsum Dominus, quam per secundum Antonium faceret.

Et quoniam pro affluentia gratiarum multi ad eum ex omnibus terrae partibus confluebant, ut curarentur ab eo, verens beatus Antonius ne molestia multitudinis fugaretur, in interiori eremo, quo accedi facile ab aliquo non posset, commanere eum fecit, ut venientes magis ipse susciperet Antonius. Si quos vero ipse non potuisset curare, hos ad Paulum tamquam prolixiorem sanitatum gratiam habentem mittebat, et ab illo curabantur. Tantam autem ejus simplicitatis apud Domini 205 fiduciam fuisse tradunt, [Col. 0459B] ut quodam tempore cum quidam rabiem patiens in modum canis laniaret omnem qui ad se ausus fuisset accedere, et perductus ad eum fuisset, insistebat orationi, ut daemonem qui eum urgebat, fugaret. Et cum mora fieret, nec celer sequeretur effectus, quasi infantum more indignatus ad Dominum dixisse fertur: Vere non manducabo hodie, si eum non curaveris, et continuo quasi delicioso domino satisfactum est a Deo; et statim curatus est rabidus.

CAPUT XXXII. DE PIAMMONE PRESBYTERO. (Pallad., cap. 72 de Ammona presbytero qui hic Piammon.)

Non autem mihi videtur dignum, etiam eremi habitatores, quae Porthenio mari adjacet, et vicina est [Col. 0459C] oppido quod dicitur Diolco, silentio praeterire. In quo vidimus quemdam Presbyterum, admirabilem, nomine Piammonem, totius humilitatis et benignitatis virum, habentem etiam revelationum gratiam. Denique quodam tempore, cum Domino sacrificium offerret, vidit angelum Domini stantem juxta altare, et uniuscujusque monachorum accedentium ad altare scribentem nomina in libro quem tenebat in manibus, quorumdam tamen nomina non scribentem. Cumque diligenter observaret senior, qui essent quorum nomina non scripsisset, posteaquam sunt completa mysteria, unumquemque eorum seorsum vocans, percontatur, quid eis in occulto peccati fuisset admissum: et invenit ex confessione unumquemque eorum mortalis peccati obnoxium. Tunc [Col. 0459D] hortatur eos agere poenitentiam, et semetipsum cum eis ante Dominum prosternens, die ac nocte tamquam ipse in eorum peccatis esset obnoxius, flebat, et tam [Col. 0460A] diu permansit cum eis in poenitentia et lacrymis, donec iterum videret eumdem Angelum stantem, et scribentem nomina accedentium. Et posteaquam omnium scripsit, tunc etiam illos ex nominibus 206 evocantem, atque ad reconciliationem altaris invitantem. Ubi hoc vero senior vidit, intellexit eorum susceptam esse poenitentiam: et sic eos altari tota cum gratulatione restituit.

Hunc etiam quodam tempore ferebant a daemonibus ita verberatum, ut stare, aut moveri omnino loco non posset. Et cum dies adesset Dominica, et res posceret offerri sacrificium, jussit se fratrum manibus ad altare portari. Ubi cum in oratione jacuisset, astantem continuo vidit Angelum Domini, qui astare solebat altari, et porrigentem sibi manum, atque [Col. 0460B] elevantem se de terra, statim dolor omnis ita ab eo discessit, ut solito sanior redderetur.

CAPUT XXXIII. DE JOANNE.

Erat in ipsis locis (Pallad. cap. 73.) vir sanctus, ac totius gratiae dono repletus, Joannes nomine, in quo tanta erat consolationis gratia, ut quacumque moestitia, quocumque taedio oppressa fuisset anima, paucis ejus sermonibus, alacritate et laetitia repleretur. Sed et sanitatum gratia plurima ei a Domino donata est.

EPILOGUS. De periculis itineris ad eremos.

In aliis quoque (Pallad. cap. 150.) quam plurimis locis Aegypti, sparsim vidimus sanctos Dei, virtutes [Col. 0460C] multas et mirabilia facientes et totius gratiae Dei plenos, sed et paucos ex multis memoravimus. De omnibus vero explicare, supra vires nostras est.

1. Nam de his qui in superiore Thebaida, id est, circa ipsam sienem habitare dicuntur, auditu solo comperimus, quod his paene omnibus, quos vidimus, celsiores illi et magnificentiores habebantur. Accedere vero ad ipsos pro itineris periculo nequivimus: quia quamvis omnia illarum partium loca latronibus incursentur, illa tamen 207 quae ultra civitatem Lyco sunt, etiam barbaros patiuntur. Et ideo nullus nobis ad eos accessus fuit, quia revera nec eos quos superius memoravimus, absque periculo vidimus.

Septies namque in hoc itinere periclitati sumus, in octavo autem, sicut scriptum est, Non obtinuit nos [Col. 0460D] malum (Job. 1) , Deo nos in omnibus protegente.

Denique semel per quinque dies ac noctes incedentes per eremum, siti ac lassitudine periclitati sumus.

[Col. 0461A] 2. Alio quoque tempore incurrimus locum, in quo est convallis quaedam, humorem ex semetipso gignens salsum, quem continuo calor solis velut hiemalis pruina in glaciem, ita in salem stringit, et tamquam sudes acutas, ex ipso sale efficit: atque ita omnia illa exasperantur loca, ut non solum nudos pedes, ut habebamus nos, sed et calceamentis munitos terebret ac secet. In his ergo inventi, magno cum periculo vix evasimus.

4. Tertio cum nihilo minus per eremum pergeremus, incurrimus vallem quamdam, humorem ex semetipsa similiter quidem gignentem, sed intra semetipsam eum servantem, cujus solum saxis et foetido coeno repletum transire cupientes, usque ad latera descendimus. Cumque paene ibidem in eadem mergeremur, [Col. 0461B] exclamantes ad Dominum, vocem Psalmi protulimus, dicentes: Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam. Infixus sum in limo profundi, et non est substantia (Psalm. 16.) .

4. Quartum periculum pertulimus in aquis quibusdam, quae ex inundatione Nili remanserant, in quibus triduo continuo afflicti, vix evadere potuimus.

5 208 Quintum periculum fuit nobis a latronibus, cum secus mare iter ageremus, qui per decem millia passuum insequentes nos, quos perimere ferro non poterant, poene exanimes reddiderunt per fugam.

[Col. 0462A] 6. Sextum discrimen nobis in ipso flumine Nilo fuit, in quo navigantes, poene submersi sumus.

7. Septimum, in stagno, quod Mariae vocabulo appellatur, vento saeviente, in insulam quamdam ejecti sumus, hieme gravissima super nos et tempestate fervente. Erat enim tempus, quo Epiphaniorum dies celebrantur.

8. Octavum autem fuit, quod cum ad Nitriae monasteria veniremus, locum quemdam incidimus, in quo refluentis Nili aqua residens, velut stagnum quoddam effecerat, in quo multae bestiae praecipue crocodili plurimi erant. Qui cum tempore solis exissent, resoluti circa oram stagni jacebant, ita ut ignorantibus nobis mortui viderentur. Et cum accederemus ad videndam mirandamque magnitudinem bestiarum, [Col. 0462B] quas exanimes putabamus, continuo ut sonitum pedum senserunt, excitati, irruere et insectari nos vehementer coeperunt. Nos autem cum magno clamore et gemitu nomen Christi Domini invocavimus, cujus misericordia affuit, et bestiae quae contra nos insurrexerant, quasi ab Angelo repellente, in stagnum protinus projectae sunt, nos autem cursu intento ad monasteria festinavimus, gratias agentes Deo nostro, qui nos de tantis periculis liberavit, et tanta nobis ostendit mirabilia. Ipsi gloria et honor in saecula saeculorum. Amen.

Historia ecclesiastica

Rufinus Aquileiensis

[Col. 0461]

RUFINI AQUILEIENSIS PRESBYTERI IN SUAM ET EUSEBII CAESARIENSIS LATINAM AB EO FACTAM HISTORIAM AD CHROMATIUM EPISCOPUM AQUILEIAE

Praefatio.

209-210 Peritorum dicunt esse medicorum, ubi imminere urbibus, vel regionibus generales viderint morbos, providere aliquod medicamenti, vel poculi genus, quo praemuniti homines, ab imminenti defendantur exitio. Quod tu quoque, Venerande Pater Chromati, medicinae exequens genus, tempore quo, diruptis [Col. 0463] Italiae claustris ab Alarico duce Gothorum, se pestifer morbus infudit, et agros, armenta, viros longe lateque vastavit, populis tibi a Deo commissis feralis exitii aliquod remedium quaerens, per quod aegrae mentes ab ingruentis mali contagione subtractae, melioribus occupatae studiis tenerentur: injungis mihi ut Ecclesiasticam historiam, quam vir eruditissimus Eusebius Caesariensis Graeco sermone conscripsit, in Latinum vertam: 211-212 cujus lectione animus audientium vinctus, dum notitiam rerum gestarum avidius petit, oblivionem quodammodo malorum, quae gererentur, acciperet. A quo ego opere cum excusare me vellem, utpote inferior et impar, et qui in tam multis annis usum Latini sermonis amiserim, consideravi quod non absque aliquo Apostolicae institutionis ordine nobis ista praeciperes. Nam et cum Dominus aliquando esurientibus in deserto auditorum turbis, dixisset ad Apostolos: Date eis vos manducare: Philippus unus ex Apostolis intelligens, eo magis splendescere divinae virtutis insignia, si minorum quorumque ministeriis explerentur, non protulit panes Apostolicae reconditos perae, sed puerulum adesse dicit, habentem quinque panes, et duos pisces. Quem verecunde excusans, adjecit: Sed haec quid sunt inter tantos (Matth. 14; Marc. 6; Luc. 9.) ? quo magis in angustis opibus et desperatis clara fieret divina potentia. Sciens ergo ex illis te quoque descendere disciplinis, recordatus quod Philippi fortassis exemplo, ubi pascendi turbas tempus vidisti, puerulum subrogaveris, qui panes quidem quinque sicut acceperat, duplicatos adhiberet, ad explendum tamen Evangelicum Sacramentum, proprio labore captos adderet etiam pisciculos duos, aggressus sum exsequi, ut potui, quod praeceperas: certus quod excusabit imperitiae nostrae culpas, praecipientis auctoritas.

Sciendum sane est, quod decimus liber hujus operis in Graeco, quoniam perparum habebat in rebus gestis, per reliqua omnia in Episcoporum panegyricis tractatibus, nihil ad scientiam rerum conferentibus occupatus, omissis quae videbantur superflua, historiae si quid habuit, nono conjunximus libro, et in ipso Eusebii narrationi [Al. narrationis] dedimus finem. Decimum vero et undecimum librum nos conscripsimus partim ex majorum traditionibus, partim ex his quae nostra jam memoria comprehenderat; et eos velut duos pisciculos supra scriptis panibus addidimus. Quos si tu probaveris, vel benedixeris, pro certo confidam quod sufficient turbis. Continet autem idem omne opus res in Ecclesia gestas a Salvatoris Ascensione, et deinceps. Nostri vero duo libelli a temporibus Constantini post persecutionem, usque ad obitum Theodosii Augusti.

EJUSDEM IN SUBSEQUENTES DUOS HISTORIAE SUAE LIBROS Praefatio. RUFINUS LECTORI .

[Col. 0463]

213-214 Hucusque nobis Eusebius rerum in Ecclesia gestarum memoriam tradidit. Caetera vero, quae usque ad praesens tempus per ordinem subsecuta sunt, quae vel in majorum litteris reperimus, vel nostra memoria attigit, Patris (Chromatii) religiosi praeceptis et in hoc parentes, quam poterimus, breviter addemus.

RUFINI AQUILEIENSIS PRESBYTERI HISTORIAE ECCLESIASTICAE LIBRI DUO.

[Col. 0465]

ELENCHUS CAPITUM PRIMI LIBRI.

[Col. 0465]

  • [Col. 0465A] CAP. I. De Arii haeresi .

  • CAP. II. De Concilio apud Nicaeam congregato.

  • CAP. III. De conversione Philosophi Dialectici.

  • CAP. IV. De Paphnucio Confessore.

  • CAP. V. De Spiridione Episcopo, et mirabilibus ejus.

  • CAP. VI. Exemplum fidei Nicaenae, et statutorum ejus.

  • CAP. VII. De Helena Constantini matre .

  • CAP. VIII. De Cruce Salvatoris in Jerosolymis ab Helena reperta.

  • CAP. IX. De captivitate Frumentii et Edesii, et de conversione Indorum per ipsos gesta .

  • CAP. X. De conversione gentis Iberorum per captivam facta.

  • CAP. XI. De Constantia sorore Constantini, et Presbytero per eam fratri insinuato.

  • CAP. XII. De Alexandri, et Eusebii, atque Arii conflictu.

  • CAP. XIII. De probroso Arii interitu.

  • CAP. XIV. De Athanasii Episcopi principiis.

  • CAP. XV. De Constantini Imperatoris errore.

  • [Col. 0465B] CAP. XVI. 215-216 De concilio haereticorum apud Tyrum contra Athanasium congregato.

  • CAP. XVII. De exciso brachio Arsenii, caeterisque dolis haereticorum in concilio retectis.

  • CAP. XVIII. De fuga et latebris Athanasii .

  • CAP. XIX. Ut Constans Imperator, pro Athanasio, fratri Constantio scripserit, eumque Ecclesiae suae reddi jusserit.

  • CAP. XX. De Concilio apud Mediolanum habito, et exiliis Eusebii, Luciferi, caeterorumque Episcoporum catholicorum .

  • CAP. XXI. De Ariminensi concilio.

    • [Col. 0466A]

  • CAP. XXII. De Liberio Episcopo urbis Romae.

  • CAP. XXIII. De Jerosolymorum et Alexandriae Episcopis.

  • CAP. XXIV. De permixtione Episcoporum apud Antiochiam.

  • CAP. XXV. De schismate Arianorum, quod in tres partes divisum est, et quidam eorum Eunomiani, alii Macedoniani, alii vero permanserunt Ariani.

  • CAP. XXVI. De fine Constantini Imperatoris, et ortu Juliani .

  • CAP. XXVII. De Episcopis ab exilio relaxatis.

  • CAP. XXVIII. De Concilio apud Alexandriam sanctorum Episcoporum, et Luciferi ab his dissidio.

  • CAP. XXIX. De his quae in eodem Concilio statuta sunt.

  • CAP. XXX. De Eusebio et Hilario, atque Ecclesiarum per eos restitutione.

  • CAP. XXXI. De scriptis Hilarii.

  • CAP. XXXII. De persecutionibus Juliani blandis et callidis.

  • CAP. XXXIII. De saevitia ejus erga Athanasium.

  • [Col. 0466B] CAP. XXXIV. De fuga rursum et latebris Athanasii.

  • CAP. XXXV. De sepulcro martyris Babylae .

  • CAP. XXXVI. De Theodoro Confessore apud Antiochiam.

  • CAP. XXXVII. De Judaeorum conatibus, qui a Juliano decepti, templum in Jerosolymis reaedificant.

  • CAP. XXXVIII. Ut terraemotu inibi, et igni divinitus accenso, Judaei ab illicitis disturbabantur inceptis.

  • CAP. XXXIX. De signis et virtutibus terrificis, quae in exitium conversa sunt Judaeorum.

LIBER PRIMUS.

[Col. 0467]

CAPUT PRIMUM. De Arii haeresi.

[Col. 0467A]

217-218 Cum apud Alexandriam post Achillam, qui Petro Martyri successerat, Alexander sacerdotium suscepisset, quia pax nostris et quies a persecutionibus erat, atque Ecclesiarum gloria Confessorum meritis gaudebat: prosperitas rerum nostrarum domestica contentione turbatur. Etenim presbyter quidam apud Alexandriam, Arius nomine, vir specie et forma magis, quam virtute religiosus, sed gloriae laudisque et novitatis improbe cupidus, prava quaedam de fide Christi proferre, et quae antea in quaestionem nunquam venerant, coepit: abscidere ac separare ab illa aeterna et ineffabili Dei Patris [Col. 0467B] substantia, vel natura Filium conabatur. Quae res plurimos in Ecclesia conturbabat. Sed cum Alexander Episcopus natura lenis et quietus, assiduis commonitionibus Arium cuperet a pravo incepto et assertionibus impiis revocare, nec tamen res ex sententia procederet , quod plerosque jam contagio pestiferae assertionis infecerat, non solum apud Alexandriam, verum et per alias urbes provinciasque dispersa: perniciosum fore credens; si dissimularet a talibus, plurimis consacerdotibus suis rem indicat. Quaestio latius innotescit. Sermo usque ad aures religiosi principis, quippe qui omni studio et diligentia curaret, quae nostra sunt, pervenit. Tum ille ex sacerdotum sententia apud urbem Nicaeam Episcopale Concilium convocat (Anno CCCXXV) , ibique [Col. 0467C] Arium trecentis decem et octo Episcopis residentibus [Col. 0468A] adesse jubet, ac de ejus propositionibus, et quaestionibus judicari.

CAPUT II. De Concilio apud Nicaeam congregato.

Sed et in eo Concilio admirabile factum Principis non puto reticendum. Etenim cum ex omnibus pene locis Episcopi convenissent, et (ut fieri solet) diversis ex caussis inter se quaedam jurgia detulissent, interpellabatur frequenter a singulis: offerebantur libelli, culpae proferebantur, et magis ad haec, quam ad id, pro quo ventum fuerat, animos dabant. At ille videns quod per hujusmodi [Al. hujuscemodi] jurgia caussa summi 219 negotii frustraretur, diem certam [Al. certum] [Col. 0468B] statuit, qua unusquisque Episcoporum si quid querimoniae habere videretur, deferret. Et cum resedisset, suscepit a singulis libellos: quos simul omnes in sinu suo continens, nec in eis quid contineretur aperiens, ait ad Episcopos: Deus vos constituit sacerdotes, et potestatem vobis dedit de nobis [Al. de vobis] quoque judicandi, et ideo nos a vobis recte judicamur. Vos autem non potestis ab hominibus judicari. Propter quod Dei solius inter vos exspectate judicium, et vestra jurgia quaecumque sunt, ad illud divinum reserventur examen. Vos etenim nobis a Deo dati estis dii, et conveniens non est ut homo judicet deos; sed ille solus de quo scriptum est: Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos discernit (Psal. 81. 1.) . Et ideo his omissis, illa quae ad fidem [Col. 0468C] Dei pertinent, absque ulla animorum contentione [Col. 0469A] distinguite. Quum haec dixisset, omnes simul querimoniarum libellos jussit exuri, ne innotesceret ulli hominum simulatio sacerdotum. Verum quum per dies multos in Episcoporum Concilio de fide quaestio verteretur, et nonnulli diversa sentirent, ac vehementer coeptis Arii faverent, plures tamen erant qui impium [Ms. imperium] exsecrarentur inceptum. Cumque in eodem Concilio esset Confessorum magnus numerus sacerdotum, omnes Arii novitatibus adversabantur. Favebant vero ei viri in quaestionibus callidi. et ob id simplicitati fidei adversi.

CAPUT III. De conversione Philosophi Dialectici.

Quantam vero virtutem habeat fidei simplicitas, [Col. 0469B] etiam ex his quae inibi gesta referuntur, agnoscimus. Etenim cum pro studio religiosi Imperatoris, ex omni terra sacerdotes Dei coissent, 220 opinione commoti philosophi quoque et dialectici valde nobiles, et opinatissimi convenerunt. In quibus quidam insignis in arte Dialectica, per dies singulos , conflictus summi certaminis cum Episcopis nostris, viris adaeque in Dialectica non improbabiliter eruditis, movebat: et fiebat ingens spectaculum, convenientibus ad audiendum doctis et litteratis viris. Nec tamen ullo genere philosophus concludi a quoquam poterat, aut constringi. Tanta etenim dicendi arte objectis quaestionibus occurrebat, ut ubi maxime putaretur adstrictus, velut anguis lubricus elaberetur. Sed ut ostenderet Deus, quia non in sermone regnum [Col. 0469C] Dei, sed in virtute consistit, quidam ex Confessoribus simplicissimae naturae vir, et nihil aliud sciens nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum, inter caeteros auditores Episcopos [Ms. episcopus] aderat. Qui cum vidisset philosophum insultantem nostris, et callida se disputationis arte jactantem, poscit ab omnibus locum: velle se paucis cum philosopho sermocinari. Tum vero nostri, qui simplicitatem viri et imperitiam in [Al. de] sermone duntaxat nossent, pavere, et velut pudorem quemdam pati, ne forte apud callidos homines risui efficeretur sancta [Col. 0470A] simplicitas. Perstitit tamen senior, et hinc movit sermonis exordium. In nomine, inquit, Jesu Christi, philosophe, audi quae vera sunt. Deus unus est qui fecit caelum et terram, quique homini, quem de terrae limo formaverat (Gen. 1.) , spiritum dedit: universa quae videntur, et quae non videntur, virtute Verbi sui creavit, et Spiritus sui sanctificatione firmavit. Hoc Verbum ac sapientia, quem nos Filium dicimus, humanos miseratus errores, ex Virgine nascitur, et per passionem mortis a perpetua nos morte liberavit, ac resurrectione sua aeternam nobis contulit vitam. Quem 221 et exspectamus judicem omnium, quae gerimus esse venturum: credis hoc [Al. haec] ita esse, philosophe? At ille velut si nunquam ullum sermonem contradicendi didicisset, ita obstupefactus [Col. 0470B] virtute dictorum, mutus ad omnia, hoc solum potuit respondere, ita sibi videri, nec aliud verum esse, quam dixerat. Tum senior: Si haec, inquit, ita esse credis, surge et sequere me ad Dominicum , et hujus fidei signaculum suscipe. Et philosophus conversus ad discipulos suos, vel ad eos, qui audiendi gratia convenerant: Audite, inquit, o eruditi viri, donec verbis mecum gesta res est, verba verbis opposui, et quae dicebantur, dicendi arte subverti: ubi vero pro verbis virtus processit ex ore dicentis, non potuerunt resistere verba virtuti, nec homo adversari potuit Deo. Et ideo si quis vestrum potuit in his quae dicta sunt sentire quae sensi, credat Christo, et sequatur hunc senem, in quo loquutus est Deus. Ita philosophus Christianus effectus, tandem se gratulatus est [Col. 0470C] victum.

CAPUT IV. De Paphnutio Confessore.

Fuit praeterea in illo Concilio et Paphnutius, homo Dei , Episcopus ex Aegypti partibus, Confessor ex illis quos Maximianus dexteris oculis effossis, et sinistro poplite succiso, per metalla damnaverat. Sed in hoc tanta virtutum inerat gratia, ut signa per eum non minus, quam dudum per Apostolos fierent. Nam et daemones verbo tantum [Ms. tantummodo] [Col. 0471A] fugabat, et aegros [Al. aegrotos] sola oratione curabat: sed et caecis visum dicitur reddidisse, et paralyticos ad stabilitatem corporis [Al. corporum] revocasse. Quem Constantinus in tanta veneratione, et affectu habuit, ut saepius eum intra palatium evocatum complecteretur, et illum oculum, qui in confessione fidei fuerat evulsus, avidioribus osculis demulceret.

CAPUT V. De Spiridione Episcopo, et mirabilibus ejus.

222 Ex eorum numero, et si quid adhuc eminentius, fuisse dicitur etiam Spiridion Cyprius Episcopus, vir unus ex ordine prophetarum, quantum etiam nos eorum, qui eum viderant narratione comperimus. Hic pastor ovium etiam in Episcopatu [Col. 0471B] positus permansit. Quadam vero nocte cum ad caulas fures venissent, et manus improbas, quo aditum educendis ovibus facerent, extendissent, invisibilibus quibusdam vinculis restricti, usque ad lucem velut traditi tortoribus permanserunt. Cum vero oves ducturus ad pascua matutinus se ageret senior, videt juvenes absque humanis vinculis in caulis pendere districtos. Cumque causam noxae comperisset, absolvit sermone, quos meritis vinxerat: et ne eis inanis nocturna cederet occupatio: Tollite, inquit, o juvenes, unum vobis arietem, ne sine caussa venisse videamini, quem melius prece, quam furto quaesisse convenerat. Tradunt de hoc etiam illud factum mirabile: filiam habuit Irenem nomine, quae ei cum bene ministrasset virgo defuncta est. Post ejus obitum [Col. 0471C] venit quidam dicens, se ei quoddam depositum commendasse. Rem gestam ignoraverat pater. Perquisitum in tota domo, nusquam quod poscebatur inventum est. Persistebat tamen ille, qui commendaverat, et fletu ac lacrymis perurgebat: vitae suae quoque illaturum se esse exitium, nisi commendata reciperet, testabatur. Permotus lacrymis ejus senex, ad sepulcrum filiae properat, atque eam ex nomine clamitat. Tum illa de sepulcro Quid vis, ait, pater? Commendatum, inquit, illius ubi posuisti? At illa locum designans, illic, ait, invenies defossum. Regressus ad domum, rem sicut filia de sepulcro responderat, repertam tradidit reposcenti. Sed et multa alia ejus feruntur 223 gesta mirabilia, quae etiam [Col. 0472A] nunc ore omnium celebrantur. Tales igitur in illis adhuc temporibus permulti viri in Ecclesiis Domini refulgebant, ex quibus plurimi in illo Concilio fuerunt. Sed et Athanasius eodem tempore Alexandri diaconus Alexandrini Episcopi, aderat consiliis senem quamplurimis juvans. Interea per dies singulos agitabatur conventus, nec facile aut temere de re tanta statuere audebant. Evocabatur frequenter Arius in Concilium, et assiduo tractatu assertiones ejus discutiebantur, et quid adversum haec teneri deberet, aut statui, summa cum libratione quaerebatur. Verum post diutinum multumque tractatum placet omnibus, ac velut uno cunctorum ore et corde decernitur ὁμοούσιον scribi debere, idest, ejusdem cum Patre substantiae Filium confiteri, idque firmissima omnium [Col. 0472B] sententia pronuntiatur. Decem et septem soli tunc fuisse dicuntur, quibus Arii fides magis placeret, extrinsecus creatum Dei Filium ex nullis substantibus, et non ex ipsa Patris deitate progenitum confirmantes. Defertur ad Constantinum sacerdotalis Concilii sententia. Ille tanquam a Deo prolatam veneratur. Cui si quis tentasset obniti, velut contra divina statuta venientem, in exilium se protestatur acturum. Sex igitur soli cum Ario se patiuntur expelli: reliqui vero undecim, consilio inter se habito, adquiescunt ad subscribendum manu sola, non mente. Cujus simulationis auctor praecipue extitit Nicomediae Episcopus Eusebius. Interim quoquo modo aliis veritate, aliis simulatione (sicut post exitus docuit) subscribentibus, et de singulis quibusque Ecclesiasticis [Col. 0472C] observationibus certa statuta figentibus, Concilium diremptum est. Exemplum autem expositionis fidei eorum, qui convenerant, infra scriptum est.

CAPUT VI. Exemplum fidei Nicaenae (Ann. 324.) .

224 Credimus in unum Deum, Patrem Omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium factorem. Et in unum Dominum nostrum Jesum Christum, Filium Dei, de Patre natum Unigenitum, idest, de substantia Patris, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non factum, ὁμοούσιον Patri, hoc est, ejusdem cum Patre substantiae: per quem omnia facta sunt, quae in caelo et [Col. 0473A] quae in terris. Qui propter nos et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est homo factus, passus est, et resurrexit tertia die, et ascendit in caelos: inde venturus judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum Sanctum. Eos autem, qui dicunt, erat aliquando, quando non erat, et antequam nasceretur non erat, et quia ex nullis substantibus factus est, aut ex alia subsistentia, vel substantia, dicunt esse τρέπτον, aut convertibilem, vel mutabilem Filium Dei, anathematizat catholica et Apostolica Ecclesia.

Canones Nicaeni.

1. Statuunt praeterea observandum esse in Ecclesiis, Ne quis ex his qui semetipsos impatientia libidinis exciderunt, veniret ad clerum.

[Col. 0473B] II. Et ne quis nuper assumtus ex vita, vel conversatione Gentili, accepto baptismo, antequam cautius examinetur, clericus fiat.

III. Et ne quis Episcoporum caeterorumque clericorum, cum extraneis mulieribus habitet, praeterquam cum matre, vel sorore, vel θείᾳ, vel si quae sunt hujusmodi necessitudinum personae.

IV. Et ut Episcopus (si fieri potest) a totius provinciae Episcopis ordinetur. Si hoc difficile est, certe non minus, quam a tribus: ita tamen, ut Metropolitani Episcopi maxime, vel 225 praesentia, vel auctoritas habeatur. Absque quo ordinationem irritam esse voluerunt.

V. Et ne, quem alius Episcopus de Ecclesia expulerit, [Col. 0473C] sive clericum, sive laicum, suscipiat alius. Sane ne hoc aut iracundia aliqua, aut contentione (ut fieri solet) injuste factum remedium non haberet, decernunt per singulos annos in singulis quibusque provinciis secundo ab omnibus Episcopis provincialibus concilia agi debere, et de hujuscemodi negotiis judicari, ut si forte ab uno inique aliquid gestum est, a caeteris emendetur. Si recte, ut ab omnibus confirmetur.

VI. Et ut apud Alexandriam, et in urbe Roma, vetusta consuetudo servetur, ut vel ille Aegypti, vel hic suburbicariarum Ecclesiarum sollicitudinem gerat.

VII. Et ut si forte in ordinando Episcopo, duo vel tres pro aliqua contentione dissentiant, reliquorum [Col. 0474A] auctoritas, et praecipue Metropolitani cum caeteri firmior habeatur.

VIII. Et ut Episcopo Jerosolymorum antiquitus tradita honoris praerogativa servetur, manente nihilominus et Metropolitani ipsius provinciae dignitate.

IX. Et ut Catharos (qui apud nos Novatiani sunt) si forte poenitentes ad Ecclesiam convertantur, confessos Ecclesiastica dogmata, clericos in ordine quidem suo suscipi debere: sed in ordinatione data. Sane si Episcopus ipsorum veniat ad Episcopum nostrum, debere eum in Presbyterorum loco sedere. Episcopi vero nomen manere apud illum solum, qui catholicam semper tenuit fidem, nisi sua voluntate ipse eum tali nomine honorare voluerit: vel si placuerit, ut quaerat ei Episcopi locum vacantem, hoc sit in ipsius potestate.

[Col. 0474B] X. Et ne in una civitate duo sint Episcopi.

XI. Et si qui forte indiscrete ad 226 Sacerdotium provecti, postmodum vel ipsi aliquid de se criminosum confessi sunt, vel ab aliis revicti, ut abjiciantur: sed et si qui ex his qui lapsi sunt, et per ignorantiam forte ordinati, recogniti fuerint, ut abjiciantur.

XII. Et si qui absque tormentis in persecutionibus lapsi sunt, et ex corde agunt poenitentiam, quinque annos inter Catechumenos faciant, et duobus annis post hoc fidelibus tantum in oratione jungantur; et ita postmodum suscipiantur.

XIII. Qui vero propter confessionem militiam abjecerant, et rursum ad hanc abierunt, hos tredecim [Col. 0474C] annis poenitentiam gerere, et postea suscipi, si tamen ex corde poenitentiam gerant. Esse tamen in potestate Episcopi moderandi facultatem, si eorum fructuosam et attentam poenitentiam viderit.

XIV. De his vero qui vita excedunt poenitentibus, decernunt, vacuum nullum debere dimitti. Si quis sane accepta communione supervixerit, debere eum tempora statuta complere, vel certe prout moderari Episcopus voluerit.

XV. De Catechumenis qui prolapsi sunt, statuerunt tribus annis eos a Catechumenorum oratione separatos, postea recipi debere.

XVI. Et ne de civitate inferiori ad majorem Ecclesiam transire quis ambiat sive Episcopus, sive etiam alius clericus.

[Col. 0475A] XVII. Et ne quis clericus qui derelicta Ecclesia sua, nulla existente caussa probabili, vagatur et oberrat per alias Ecclesias, suscipiatur in communionem.

XVIII. Et ut nemo eum qui ad alium pertinet, subripiens, in sua Ecclesia ordinet clericum absque consensu illius ad quem pertinet.

XIX. Et ne quis clericus aut usuras accipiat, aut frumenti vel vini ampliationem, quod solet in novo datum, vel sexcuplum, vel etiam duplum 227 recipi: quod si faciat, tanquam turbis lucri reum abjiciendum.

XX. Et ne Diaconi Presbyteris praeferantur, neve sedeant in consessu Presbyterorum, aut illis praesentibus, Eucharistiam dividant, sed illis agentibus [Col. 0475B] solum ministrent. Si vero Presbyter nullus sit in praesenti, tunc demum etiam ipsis licere dividere: aliter vero agentes, abjici jubent.

XXI. Et ut Paulianistae, qui sunt Photiniani, rebaptizentur.

XXII. Sed et Diaconissas, quoniam quidem manus Impositionem non accipiunt, etiam ipsas inter laicos esse debere .

Igitur cum de his, prout divinarum legum reverentia poposcerat, decrevissent, sed et de observatione Paschae antiquum canonem, per quem nulla de reliquo varietas oriretur, Ecclesiis tradidissent, omnibus rite dispositis, Ecclesiarum pax et fides in Orientis atque Occidentis partibus una atque eadem servabatur.

CAPUT VII. De Helena Constantini matre.

[Col. 0475C]

Per idem tempus Helena Constantini mater, foemina incomparabilis [Ms. incomparabili] fide et religione animi, ac magnificentia singulari, cujus jure Constantinus et esset filius et crederetur, divinis admonita visionibus, Jerosolymam petit , atque ibi locum in quo sacrosanctum corpus Christi patibulo [Col. 0476A] affixum pependerat, ab incolis perquirit. Qui idcirco ad inveniendum difficilis erat, quod ab antiquis persecutoribus simulacrum in eo Veneris fuerat defixum [Al. adfixum] , ut si quis Christianorum in loco illo 228 Christum adorare voluisset, Venerem videretur adorare. Et ob hoc infrequens et pene oblivioni datus fuerat locus. Sed cum (ut supra diximus) religiosa foemina properasset ad locum caelesti sibi indicio designatum, cuncta ex eo prophana et polluta deturbans, in altum purgatis ruderibus, tres confuso ordine reperit [Al. comperit] cruces. Sed obturbabat reperti muneris laetitiam uniuscujusque crucis indiscreta proprietas. Aderat quidem et titulus ille, qui Graecis, et Latinis, atque Hebraicis litteris a Pilato fuerat conscriptus: sed nec ipse satis evidenter dominici prodebat [Col. 0476B] signa patibuli. Hinc jam humanae ambiguitatis incertum, divinum flagitat testimonium. Accidit in eadem urbe primariam quandam loci illius foeminam gravi aegritudine confectam, seminecem jacere. Macarius per idem tempus Ecclesiae illius Episcopus erat. Is ubi cunctantem reginam atque omnes pariter qui aderant, videt: Adferte (inquit) huc totas, quae repertae sunt cruces, et quae sit quae portaverit Dominum [Al. Deum] , nunc nobis adaperiet Deus. Et ingressus cum regina pariter et populis ad eam, quae decumbebat, defixis genibus hujuscemodi ad Deum precem profudit.

CAPUT VIII. De Cruce Salvatoris in Jerosolymis ab Helena reperta.

Tu, Domine, qui per unigenitum Filium tuum salutem [Col. 0476C] generi humano per passionem crucis conferre dignatus es, et nunc in novissimis temporibus adspirasti in corde ancillae tuae perquirere lignum beatum, in quo salus 229 nostra pependit, ostende evidenter ex his tribus, quae crux fuerit ad dominicam gloriam, vel quae extiterit ad servile supplicium, ut haec mulier, quae semiviva decumbit, statim ut eam lignum salutare contigerit, a mortis januis revocetur [Col. 0477A] ad vitam. Et cum haec dixisset, adhibuit primo unam ex tribus, et nihil profecit. Adhibuit secundam, et ne sic quidem aliquid actum est. Ut vero admovit tertiam, repente adapertis [Al. apertis] oculis mulier consurrexit, et stabilitate virium recepta, aiacrior multo, quam cum sana fuerat, tota domo discurrere et magnificare Dei [Al. Domini] potentiam coepit. Sic evidenti indicio Regina voti compos effecta, templum mirificum in eo loco in quo crucem repererat, regia ambitione construxit. Clavos quoque, quibus corpus Dominicum fuerat affixum, portat ad filium. Ex quibus ille frenos composuit, quibus uteretur ad bellum: et ex [Al. tac. ex] aliis galeam nihilominus belli usibus aptam fertur armasse. Ligni vero ipsius salutaris partem detulit filio, partem [Col. 0477B] vero thecis argenteis conditam dereliquit in loco: quae etiam nunc ad memoriam solicita veneratione servatur. Reliquit etiam hoc indicium religiosi animi Regina venerabilis: Virgines quas ibi reperit Deo sacratas, invitasse ad prandium, et tanta eas devotione curasse dicitur, ut indignum crederet, si famulorum uterentur officiis, sed ipsa manibus suis, famulae habitu succincta, cibum apponeret, poculum porrigeret, aquam manibus infunderet, et Regina orbis ac mater imperii, famularum Christi se famulam deputaret. Et haec quidem Jerosolymis gesta. Interea Constantinus pietate fretus, Sarmatas, Gothos, aliasque barbaras nationes, nisi quae vel amicitiis, vel deditione sui, pacem 230 praevenerant, in solo proprio armis edomuit. Et quanto magis se religiosius [Col. 0477C] ac humilius Deo subjecerat, tanto amplius ei Deus universa subdebat. Ad Antonium quoque primum eremi habitatorem, velut ad unum ex prophetis litteras, supliciter mittit, ut pro se ac liberis Domino supplicaret. Ita non solum meritis suis, ac religione matris, sed et intercessione sanctorum commendabilem se Deo fieri gestiebat. Sane quoniam tanti viri Antonii fecimus mentionem, de virtutibus [Col. 0478A] ejus atque institutis, et sobrietate mentis, ut in solitudine vitam degens, usus solummodo consortio fuerit bestiarum, et de daemonibus crebros agens triumphos, placuerit Deo supra cunctos mortales, utque institutionis suae praeclara usque in hodiernum monachis exempla reliquerit, volentem me aliqua exponere ille libellus exclusit, qui ab Athanasio scriptus, etiam Latino sermone editus est. Propter quod nos, omissis his quae ab aliis jam dicta sunt, ea memorabimus, quae quamvis gestorum contineat fides, ab his tamen qui longe positi sunt, obscurior fama subtraxit.

CAPUT IX. De captivitate Frumentii et Edesii, et de conversione Indorum per ipsos gesta.

[Col. 0478B]

In ea divisione orbis terrae, quae ad praedicandum verbum Dei sorte per Apostolos celebrata est, cum aliae aliis provinciae obvenissent, Thomae Parthia, et Matthaeo Aethiopia, eique adhaerens citerior India Bartholomaeo dicitur sorte decreta. Inter quam Parthiamque media, sed longo [Al. longe] interior tractu, India ulterior jacet, multis variisque linguis et gentibus habitata, quam velut longe remotam, nullus Apostolicae praedicationis vomer 231 impresserat, quae tamen temporibus Constantini tali quadam ex caussa semina fidei prima suscepit. Metrodorus quidam philosophus, inspiciendorum locorum, et orbis perscrutandi gratia, ulteriorem dicitur Indiam penetrasse. Cujus exemplo [Col. 0478C] etiam invitatus Meropius quidam Tyrius philosophus simili ex caussa adire Indiam voluit, liabens secum duos puerulos, quos liberalibus litteris utpote propinquos instituebat. Quorum unus qui erat junior Edesius, alter Frumentius vocabatur. Igitur pervisis, et in notitiam captis his quibus animus pascebatur, cum philosophus redire caepisset, aquae vel caeterorum necessariorum caussa ad portum [Col. 0479A] quendam navis, qua vehebatur applicuit [Al. applicavit] . Moris est inibi Barbarorum, ut siquando foedus sibi cum Romanis turbatum vicinae nuntiaverint [Al. nuntiaverunt] gentes, omnes qui apud eos ex Romanis inventi fuerint jugulentur. Invaditur navis philosophi: cuncti cum ipso pariter perimuntur. Pueruli reperti sub arbore meditantes, et lectiones suas parantes, Barbarorum miseratione servati, ducuntur ad regem. Horum ille alterum, id est, Edesium sibi pincernam fecit. Frumentio vero, quem quasi perspicacem deprehenderat et prudentem, rationes suas scriniaque commisit. Ex quo et in honore magno apud regem habiti, et in amore. At vero moriens rex, uxorem cum parvulo filio regni dereliquit haeredem: adolescentibus autem quid vellent, [Col. 0479B] agendi dedit liberam facultatem. Quos tamen regina suppliciter exorat, tanquam quae nihil haberet in toto regno fidelius, ut secum, usquequo adolesceret filius, regendi regni sollicitudinem partirentur: et praecipue Frumentium, cujus prudentia ad moderandum sufficeret regnum. Nam alius fidem puram, et sobriam mentem simpliciter exhibebat. Idque dum agerent [Al. ageret] , et regni gubernacula Frumentius haberet in manibus, Deo mentem ejus et animos instigante 232 requirere sollicitius coepit, si qui inter negociatores Romanos Christiani essent, et ipsis potestatem maximam dare, ac monere, ut conventicula per loca singula facerent, ad quae Romano ritu orationis caussa confluerent. Sed et ipse multo magis eadem facere, et ita caeteros cohortari, [Col. 0479C] favore et beneficiis invitare, praestare quicquid opportunum fuisset, loca aedificiis, aliaque necessaria praebere, et omnimodo gestire, ut Christianorum inibi semen exsurgeret. Sed cum regius puer adolevisset, cui procurationem regni gerebant, expletis omnibus et ex fide traditis, multum licet detinentibus et rogantibus, ut manerent, regina vel filio, ad orbem tamen nostrum revertuntur. Et Edesio festinante Tyrum, parentes propinquosque revisere, Frumentius Alexandriam pergit, dicens, aequum non esse [Al. est] opus occultare Dominicum. Igitur rem omnem, ut gesta est exponit Episcopo, ac monet, ut provideat virum aliquem dignum, quem, congregatis jam plurimis Christianis, et Ecclesiis constructis in Barbarico solo, Episcopum [Col. 0479D] mittat. Tum vero Athanasius ( nam is nuper sacerdotium susceperat) attentius et propensius Frumentii dicta gestaque considerans, in concilio sacerdotum [Col. 0480A] ait: Et quem alium inveniemus virum talem, in quo sit spiritus Dei in ipso sicut in te, qui haec ita possit implere? Et tradito ei sacerdotio, redire eum cum Domini gratia, unde venerat, jubet. Quique cum Episcopus perrexisset ad Indiam, tanta ei data esse a Deo virtutum gratia dicitur, ut signa per eum Apostolica fierent, et infinitus numerus Barbarorum converteretur ad fidem. Ex quo in Indiae partibus et populi Christianorum et Ecclesiae factae sunt, et Sacerdotium caepit. Quae nos ita gesta, non opinione vulgi, sed ipso Edesio Tyri presbytero postmodum facto, qui Frumentii comes prius fuerat, referente cognovimus.

CAPUT X. De conversione gentis Iberorum per captivam facta.

[Col. 0480B]

233 Per idem tempus etiam Iberorum gens, quae sub axe Pontico jacet, verbi Dei foedera, et fidem futuri susceperat regni. Sed hujus tanti boni praestitit caussam mulier quaedam captiva, quae apud eos reperta, cum fidelem et sobriam satis ac pudicam duceret vitam, totisque diebus ac noctibus obsecrationes Deo pervigiles exhiberet, in admiratione esse ipsa rei novitas Barbaris caepit, et quid hoc sibi velit, curiosius perquirebant. Illa, ut res erat. simpliciter Christum se Deum hoc ritu colere fatebatur. Nihil ex hoc amplius Barbari praeter novitatem nominis mirabantur. Verum (ut fieri solet) ipsa perseverantia curiositatem quandam mulierculis inferebat, si quid emolumenti ex tanta devotione caperetur. [Col. 0480C] Moris apud eos esse dicitur, ut si parvulus aegrotet, circumferatur a matre per singulas domos, quo scilicet si quis experti aliquid remedii noverit, conferat laboranti. Cumque mulier quaedam parvulum suum per omnes circumtulisset ex more, nec aliquid remedii, cunctas domos lustrando, caepisset, venit etiam ad captivam, ut si quid sciret, ostenderet. Illa se humani quidem remedii nihil scire testatur, Deum tamen suum Christum quem colebat, dare ei desperatam ab hominibus posse salutem, confirmat. Cumque cilicio suo parvulum superposuisset, atque ipsa desuper orationem fudisset ad Dominum, sanum matri reddidit infantem. Sermo defertur ad plures, factique fama magnifici usque ad aures reginae perlabitur. Quae dolore quodam gravissimo corporis [Col. 0480D] afflicta, in desperatione maxima erat. Rogat ad se captivam deduci. Illa ire abnuit, ne praesumere amplius aliquid quam sexus sineret, videretur. [Col. 0481A] Ipsam se regina 234 deferri ad captivae cellulam jubet. Quam similiter supra cilicium suum positam, invocato Christi nomine, continuo post precem, sanam et alacrem fecit exsurgere. Christumque esse Deum, Dei summi Filium, qui salutem hanc contulerit, docet: eumque quem sibi auctorem suae sciret esse incolumitatis et vitae, commonet invocandum. Ipsum namque esse, qui et regibus regna distribuat, et mortalibus vitam. At illa cum laetitia domum regressa, marito percontanti caussam tam subitae sanitatis aperuit, quique cum pro salute conjugis laetus, et mulieri munera deferri juberet, illa: Horum, inquit, o rex, nihil captiva dignatur: aurum despicit, argentum respuit, jejunio quasi cibo pascitur: hoc solum ei muneris dabimus, si eum, qui me, [Col. 0481B] illa invocante, sanavit, Christum Deum colamus. Ad hoc tunc rex segnior fuit, et interim distulit, saepius licet ab uxore commonitus, donec accidit quadam die venante eo in silvis cum comitibus suis, obscurari densissimis tenebris diem, et per tetrae noctis horrorem luce subducta, caecis iter gressibus denegari. Alius alio diversi ex comitibus oberrant, ipse solus densissima obscuritate circumdatus, quid ageret, quo se verteret nesciebat: cum repente anxios salutis desperatione animos cogitatio talis ascendit. Si vere [Al. vero] Deus est Christus ille, quem uxori suae captiva praedixerat, nunc se de his tenebris liberet, ut ipsum ex hoc omissis omnibus coleret. Illico ut haec nondum verbo, sed sola mente devoverat, reddita mundo dies, regem ad urbem [Col. 0481C] perducit incolumem. Quique reginae rem protinus ut gesta est pandit. Evocari jam jamque captivam, et colendi ritum ut sibi tradat, exposcit: neque [Al. nec] se ultra alium Deum quam Christum veneraturum esse confirmat. Adest captiva, edocet Deum Christum: supplicandi ritum [Al. ritus] venerandique modum, inquantum de his 235 aperire feminae fas erat, pandit. Fabricari tamen Ecclesiam monet, formamque describit. Igitur rex, totius gentis populo convocato, rem ab initio quae erga se ac reginam gesta fuerat, exponit, fidemque edocet, et nondum initiatus in sacris, fit suae gentis Apostolus. Credunt viri per regem, feminae per reginam: cunctisque idem volentibus Ecclesia exstruitur instanter: et elevato jam perniciter murorum [Col. 0481D] ambitu, tempus erat quo columnae collocari deberent. [Col. 0482A] Cumque erecta prima vel secunda, ventum fuisset ad tertiam, consumtis omnibus machinis, et boum hominumque viribus, cum media jam in obliquum fuisset erecta, et pars reliqua nullis machinis erigeretur, repetitis secundo et tertio ac saepius viribus, ne loco quidem moveri attritis omnibus potuit. Admiratio erat totius populi, regis animositas hebescebat: quid fieri deberet, omnes simul latebat. Sed cum interventu noctis omnes abscessissent, cunctique mortales et ipsa opera cessarent, captiva sola in oratione pernoctans mansit intrinsecus: cum [Al. cumque] ecce matutinus et anxius cum suis omnibus ingrediens rex, videt columnam, quam tot machinae ac tot populi movere non quiverant, erectam, et supra basim suam librate suspensam, nec [Col. 0482B] tamen superpositam, sed quantum unius pedis spatio in aere pendentem. Tunc vero omnes populi contuentes et magnificantes Deum, veram esse regis fidem, et captivae religionem praesentis miraculi testimonio perhibebant. Et ecce mirantibus adhuc et stupentibus cunctis, in oculis eorum sensim supra basim suam, nullo contingente, columna deposita, summa cum libratione consedit. Post hoc [Al. haec] reliquus numerus columnarum tanta facilitate suspensus est, ut omnes quae superfuerant, ipsa die locarentur. Postea vero quam Ecclesia magnifice constructa est, et populi fidem Dei majore ardore sitiebant, captivae 236 monitis ad Imperatorem Constantinum totius gentis legatio mittitur: res gesta exponitur: sacerdotes mittere oratur, qui [Col. 0482C] caeptum erga se Dei munus explerent. Quibus ille cum omni gaudio et honore transmissis, multo amplius ex hoc laetatus est, quam si incognitas Romano imperio gentes et regna ignota junxisset. Haec nobis ita gesta, fidelissimus vir Bacurius, gentis ipsius rex, et apud nos Domesticorum Comes (cui summa erat cura et religionis et veritatis) exposuit, cum nobiscum Palaestini tunc limitis Dux, in Jerosolymis satis unanimiter degeret. Sed ad coeptum redeamus.

CAPUT XI. De Constantia sorore Constantini, et Presbytero per eam fratri insinuato.

Posteaquam religiosi Principis mater Helena summis Romani regni honoribus affecta, ex hac luce discessit, [Col. 0482D] Constantia tunc Licinii relicta, fratris Augusti [Col. 0483A] solatiis utebatur. Huic accidit presbyterum quendam venire in notitiam, latenter partibus Arii faventem. Sed is primo nihil omnino de his apud sororem Principis aperire: ubi vero multa familiaritas copiam tribuit, paulatim sermonem coepit aspergere [Al. aperire] , invidiam dicens Ario generatam, et. pro simultatibus privatis Episcopum suum rem contentiose exagitavisse, aemulationis stimulo confixum, quod Arius apud plebem satis carus haberetur. Haec atque hujusmodi alia frequentius suggerens, animos Constantiae suos effecit. Quae cum diem obitura, visitaretur a fratre, atque ab eo blande religioseque compellaretur, extremam dicitur ab eo gratiam poposcisse, ut presbyterum in familiaritatem reciperet, et quae sibi ab eo pro spe [Col. 0483B] et salute suggererentur, audiret: se quidem jam ex hac luce discedentem nihil curare: pro fratris vero statu 237 esse sollicitam, ne forte pro innocentium poenis, regni sui pateretur excidium. Quibus ille monitis a sorore susceptis, et fidelem pro se germanae sollicitudinem credens, accommodavit aurem presbytero: et interim accersiri de exilio Arium jubet, ut quemadmodum de fide sentiret, exponeret. Tum ille fidem conscripsit, quae non quidem sensum nostrum, tamen verba nostra continere professionemque videretur. Miratus quidem est Imperator, et putavit unam eandemque in ipsius et Concilii dudum gesti expositione sententiam contineri: tamen in nullo relaxat animi vigorem, sed rursus eum ad concilii remittit examen: quoniam quidem [Col. 0483C] ad dedicationem Jerosolymorum ex omni orbe coire sacerdotes invitabantur, haec ad eos de nomine ejus scribens, ut si expositionem fidei ejus probarent, et eum vel per invidiam, ut asserebat, tunc circumventum dinoscerent, vel nunc ab errore correctum, clementi erga ipsum judicio uterentur (quandoquidem [Col. 0484A] tanta fuerit Concilii moderatio, ut non in personam ejus, sed in dogmatum pravitatem fuerit lata sententia) si tamen et Episcopi ejus Alexandri accommodaretur assensus. Sed et ab his quidem qui primo coeptis ejus faventes, cum simulatione subscripserant, facile receptus est. Cum vero Alexandriam perrexisset, ibi omne ejus frustratur inceptum: quoniam quidem dolis apud ignorantes locus est, scientibus vero, dolum intendere, non aliud est quam risum movere. Interea dum haec apud Alexandriam frustra agitantur, venerabilis Augustus Constantinus 238 in suburbana villa Nicomediae trigesimo et primo imperii sui anno diem functus est, liberis de successione Romani orbis testamento haeredibus scriptis. Quo in tempore quoniam quidem [Col. 0484B] Constantius, cui Orientis regnum decreverat, praesens non erat, dicitur secreto accersiens presbyterum, quem a sorore commendatum supra diximus, et exinde familiariter habitum, tradidisse ei testamentum quod scripserat, et obtestatus sub sacramento, ne ulli nisi Constantio cum venisset, in manus traderet. Cui etiam quod eunuchi qui erant in Palatio favebant, arte indicio de Imperatoris morte suppresso usque ad Constantii praesentiam, multis nova tentantibus oppressis, res tutae integraeque remansere. Cum vero Constantius affuisset, depositum presbyter restituit. Cujus beneficii gratia Imperator regni cupidus, ita ei devinctus est, ut qui imperare cunctis ambierit, ab illo sibi imperari aequanimiter pateretur. Ex quo, devincto sibi Imperatore, [Col. 0484C] coepit de Arii restitutione suggerere, et nolentes adquiescere sacerdotes, uti cogeret, persuadere.

CAPUT XII. De Alexandri, et Eusebii, atque Arii, conflictu.

Ea tempestate apud Alexandriam Alexander, in [Col. 0485A] Jerosolymis Maximus confessor, apud Constantinopolim aeque Alexander, ut ex Athanasii scriptis comperimus, sacerdotio fungebantur. Sed Eusebius qui apud Nicomediam erat, de cujus simulatione 239 in subscribendo supra diximus, amplam temporis nactus occasionem, et Principi per presbyterum familiaris effectus, revolvere omnia, atque in irritum revocare Concilii gesta molitur. Arium nequicquam apud Alexandriam commorantem venire facit, et Imperialibus edictis concilium denuo Constantinopolim convocari. Quo convenere illi maxime, qui Arium atque Eusebium sectabantur, quique saepe cum Alexandro congressi, ut Arium susciperet, nec tamen aliquid profligantes, ab injuriis quidem ejus temperabant. Ad ultimum certam ei [Col. 0485B] diem statuentes denuntiant, ut aut ipse Arium susciperet, aut si reniteretur, se Ecclesia pulso et in exilium truso, ab alio eum suscipiendum sciret. Tum ille nocte [Al. noctem] , quae ad constitutam intererat diem, sub altari jacens, atque in oratione et lacrymis totam pervigilem ducens, Ecclesiae caussam Domino commendabat. Cumque lux fuisset exorta, nec tamen ab oratione Alexander cessaret, Eusebius cum suis omnibus velut haeretici belli signifer, domum Arii matutinus ascendit, eumque propere sequi ad Ecclesiam jubet, protestatus quod Alexander, nisi praesens adquiesceret, expulsus cederet loco.

CAPUT XIII. De probroso Arii interitu.

[Col. 0486C] Igitur omnium summa expectatio, quo vel Alexandri perseverantia, vel Eusebii Ariique instantia declinaret. Cumque cunctorum animi essent, ut in tali re, expectatione suspensi, Arius ad Ecclesiam pergens, episcoporum et populorum frequentia constipatus, 240 humanae necessitatis caussa ad publicum locum declinat. Ubi [Al. Ibi] cum sederet, intestina ejus atque omnia viscera in secessus cuniculum [Col. 0486A] defluxere: ita tali in loco dignam mortem blasphemae ac foetidae mentis exsolvit. Quod postea quam in Ecclesia nuntiatum est Eusebio, atque his qui una secum sanctum et innocentem virum Alexandrum de Ario recipiendo fatigabant, superati pudore, et adoperti confusione discedunt. Tunc completus est sermo ad gloriam Domini, quem Alexander in oratione sua ad Deum [Al. Dominum] proclamaverat, dicens: Judica, Domine, inter me et Eusebii minas atque Arii vim. Sed haec ad praesens quidem paululum pudoris habuere. Convenientes vero inter se haeretici, veriti ne forte si, sicut res gesta est, integre ad Imperatorem Constantium pervenisset, non solum a perfidia eorum, in qua callide irretitus tenebatur, abscederet: verum et in auctores deceptionis [Col. 0486B] suae severius aliquid ex regia auctoritate decerneret, componunt [Al. ponunt] per eunuchos quos jam perfidia deceptos tenebant, uti de Arii morte Imperator quam fieri posset composite et communiter nosceret, neque aliquid quod Dei vindictam indicare videretur, audiret. Quibus ita gestis, de caussa fidei ut coeperant, prosequuntur.

CAPUT XIV. De Athanasii Episcopi principiis.

Igitur apud Alexandriam, defuncto Alexandro, Athanasius susceperat sedem. Quod vero esset idem vir acris ingenii, et in ecclesiasticis negotiis apprime vigilans, satis jam tunc haereticis 241 innotuerat, cum ad Concilium Nicaenum cum Episcopo [Col. 0486C] suo sene Alexandro venerat, cujus suggestionibus haereticorum doli ac fallaciae vigilanter detegebantur. Statim ergo ut eum episcopum factum cognoverunt [Al. cognoverant] , rati id quod res indicabat, sua negotia per illius sollicitudinem non facile processura, omnibus modis quaerere adversus eum machinas deceptionum parabant. Verum non mihi absque ordine videtur, pauca de hujus viri [Col. 0487A] origine supra repetere, et cujus a puero institutionis fuerit, sicuti ab his qui cum ipso vitam duxerant, accepimus, memorare. Tempore quo apud Alexandriam Petri martyris diem Alexander Episcopus agebat, cum post expleta solemnia conventurus ad convivium suum clericos exspectaret, in loco mari vicino, videt eminus puerorum supra oram maris ludum imitantium, ut fieri solet, Episcopum atque ea quae in Ecclesiis geri mos est. Sed cum intentius diutine pueros inspectaret, videt ab his geri quaedam etiam secretiora et mystica. Perturbatus illico, vocari ad se clericos jubet, atque eis quid eminus ipse videret, ostendit. Tum abire eos, et comprehensos ad se perducere omnes pueros imperat. Cumque adessent, quis eis ludus, et quid egissent, vel quomodo [Col. 0487B] percunctatur. Illi, ut talis habet aetas, pavidi, negare primo, deinde rem gestam per ordinem pandunt, et baptizatos a se esse quosdam catechumenos confitentur per Athanasium, qui ludi illius puerilis episcopus fuerat simulatus. Tum ille diligenter inquirens ab his qui baptizati dicebantur, quid interrogati fuerint, quidve responderint, simul et ab eo qui interrogaverat. Ubi videt, secundum religionis nostrae ritum cuncta constare, conlocutus cum concilio clericorum, statuisse traditur, illis, quibus integris interrogationibus et responsionibus aqua fuerat infusa, iterari baptismum non debere, sed adimpleri 242 [Al. adimplere] ea quae a sacerdotibus mos est. Athanasium vero atque eos quos ludus ille vel presbyteros habere visus fuerat, vel ministros, convocatis [Col. 0487C] parentibus, sub Dei obtestatione tradit Ecclesiae suae nutriendos. Parvo autem tempore, cum a Notario integre, et a Grammatico sufficienter Athanasius fuisset instructus, continuo tanquam fidele Domini commendatum a parentibus, restituitur sacerdoti, ac velut Samuel quidam in templo Domini nutritur, et ab eo pergente ad patres in senectute bona, ad portandum post se ephod sacerdotale deligitur. Sed hujus tanti in Ecclesia pro fidei integritate agones fuerunt, ut etiam de hoc videatur dictum esse illud quod scriptum est: Ego enim ostendam ei, quanta eum pati oporteat pro nomine meo (Act. 9. 16.) . In hujus etenim persecutiones universus conjuratus orbis, et commoti sunt principes terrae: gentes, regna, exercitus coierunt [Col. 0488D] [Al. coierant] adversus eum. Ille autem divinum [Col. 0488A] illud conservabat eloquium, dicens: Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum: si insurgat in me praelium, in hoc ego sperabo (Psal. 26. 3.) . Verum quoniam tanta ac talia ejus gesta sunt, ut magnitudo quidem rerum nihil me praeterire patiatur: multitudo vero gestorum quam plurima cogat omittere, incertus aestuat animus, dum deliberare non valet quid teneat, quid omittat. Et ideo pauca nos quae ad rem pertinent memorabimus, reliqua ejus fama narrabit sine dubio minora vero nuntiatura. Nam nihil quod addere possit, inveniet.

CAPUT XV. De Constantini Imperatoris errore.

Igitur ubi Constantius Orientis regnum solus [Col. 0488B] obtinuit, Constantino fratre non longe ab Aquileia apud Alsam fluvium a militibus interfecto, Constans utriusque germanus, Occidentem satis industrie gubernabat. Nam 243 Constantius natura et animo regio, dum primis illis regni sui fautoribus satis indulget, per eunuchos arte in perfidiam decipitur a perversis sacerdotibus; et intento satis studio, pravis eorum contentionibus obsecundat. Sed illi verentes, ne forte adeundi regis copia quandoque fieret Athanasio, et per eum de veritate fidei quam pervertebant, secundum Scripturas edoceretur, omnimodis insimulare eum apud principem, et velut si reum omnium scelerum ac flagitiorum adgrediuntur exponere, usquequo humani corporis brachium loculo [Col. 0488C] delatum Imperatori ostendunt: quod ab Athanasio excisum magicae artis gratia de Arsenii cujusdam corpore confirmabant. Sed et alia quam plurima criminosa simul et flagitiosa componunt.

CAPUT XVI. De concilio haereticorum apud Tyrum contra Athanasium congregato.

Quibus ex caussis Imperator jubet convocato Concilio Athanasium condemnari. Idque apud Tyrum (misso e latere suo uno ex Comitibus, adnitente quoque Archelao tunc Comite Orientis, nec non et eo qui Phoenicem provinciam gubernabat) congregari jubet. Eo deducitur Athanasius: loculus cum humano brachio circumfertur: invidia et horror [Col. 0488D] non solum religiosas, sed et viles animas pervadit.

CAPUT XVII. De exciso brachio Arsenii, caeterisque dolis haereticorum in concilio retectis.

[Col. 0489A]

Hic Arsenius, cujus brachium dicebatur excisum, Lector aliquando Athanasii fuerat, et ob culpam correptionem veritus, frequentiae sese subtraxerat. Cujus latebras opportunas sibi ad hujuscemodi commentum flagitiosi hominem rati, initio compositi criminis occultatum eum apud quemdam, fidissimum sceleribus suis 244 crediderant [Al. crediderunt] , retinabant. Pervenit tamen ad hunc in latebris positum quid suo nomine criminis in intentaretur Athanasio. Et sive eum ipsa humanitatis contemplatio, sivi divina perpulit providentia, clam per noctis silentia evadens claustris, enavigavit Tyrum, [Col. 0489B] et pridie quam caussae dicendae adesset ultimus dies, Athanasio sese Arsenius obtulit, utque se rerum gestarum series haberet, edocuit. Ille domi esse hominem, nec innotescere cuiquam de ejus praesentia, jubet. Interea Concilium cogitur, in quod aliquanti concinnatae calumniae conscii, omnes pene infenso animo adversum Athanasium praejudicatoque conveniunt. Per idem tempus Paphnutius confessor, de quo supra memoravimus, aderat, Athanasii innocentiae conscius. Is cum vidisset Maximum Jerosolymorum Episcopum, qui una secum effosso oculo, et poplite succiso, confessor extiterat, verum pro nimia simplicitate nihil de sacerdotum scelere suspicantem, consedisse cum caeteris quos factionis macula sociaverat, medium consessum adire non [Col. 0489C] veritus: Te, inquit, o Maxime, cum quo mihi unum atque idem confessionis insigne est, cum quo mihi pariter mortale lumen effossum, clariorem divini luminis conciliavit aspectum: te, inquam, non patiar sedere in concilio malignantium, et cum iniqua gerentibus introire. Injectaque manu elevans eum de medio eorum, ac de singulis instruens, perpetua dehinc Athanasio communione sociavit. Sed interim caussa dicitur. Prima introducitur accusatio mulieris cujusdam, quae se diceret aliquando hospitio Athanasium recepisse [Al. suscepisse] , et ab eo noctu nihil suspicantem, vim corruptionis esse perpessam. Introduci ad haec jubetur Athanasius: ingreditur cum Timotheo presbytero suo, eumque monet, ut posteaquam mulier dicendi finem fecisset, se tacente, [Col. 0489D] ipse ad ea quae dixerat responderet. Cumque mulier ea quae edocta fuerat, perorasset, Timotheus [Col. 0490A] conversus 245 ad eam: Vere, inquit, mulier, ego mansi apud te aliquando, aut vim tibi, ut asseris, feci? Tunc illa (ut mulierum se talium procacitas habet) objurgans Timotheum: Tu tu, inquit, mihi vim fecisti, tu in illo loco commaculasti castitatem meam. Simul et conversa ad judices, obtestari fidem Dei coepit, vera se dicere. Tum omnes ridiculosus pudor habere caepit, quod tam facile, tacente [Al. docente] eo, factio compositi criminis patuisset. Nec tamen permissi sunt judices habere de muliere quaestionem, unde haec, vel per quos, aut quomodo fuisset aptata calumnia, quoniam judicandi libertas penes accusatores erat. Hinc transitur ad aliud crimen. Profertur facinus seculis inauditum. Hoc est, inquiunt, ubi nemo possit verborum praestigiis decipi, [Col. 0490B] res oculis agitur, verbis cessantibus: Brachium hoc te, aiunt, Athanasi, accusat excisum. Haec est Arsenii dextera, quam tu quomodo, vel ad quos usus excideris, indicato. Tum ille: Quis enim, inquit, vestrum Arsenium noverat, ut hanc ipsius esse dexteram cognoscatis. Exsurrexerunt aliquanti, qui se dicerent optime scisse Arsenium, in quibus nonnulli erant absque conscientia factionis. Orat dehinc a judicibus Athanasius, ut hominem suum, quem negocium deposceret, jubeant introduci. Cumque introductus esset Arsenius, elevato ejus vultu, Athanasius concilio et judicibus ait: Hic est Arsenius. Et allevans ejus nihilominus dexteram: Haec est, inquit, etiam dextera ejus, haec est et sinistra. Haec autem, quam isti offerunt, manus unde sit, vos requirite. [Col. 0490C] Tunc [Al. Tum] velut nox quaedam et tenebrae accusatorum oculis infusae, quid agerent, quo se verterent, nesciebant. Ipsum etenim esse Arsenium testes qui paulo ante scire se dixerant, confirmabant. Verum, quia non judicandi, 246 sed opprimendi hominis caussa concilium gerebatur, fragor omnium repente attollitur, magum esse Athanasium, et decipere intuentium oculos, conclamatur, nec debere ullo modo ultra talem hominem vivere: factoque impetu, suis eum discerpere manibus parant. Sed Archelaus, qui cum caeteris ex praecepto Imperatoris concilio praesidebat, ereptum eum de [Al. ex] discerpentium manibus, per occultos exitus eduxit, ac fugae (qua solum posset) salutem monuit commendare. Concilium tamen rursum [Col. 0490D] conveniens, tanquam si nihil omnino deprehensum fuisset, ut confessum de intentatis criminibus [Col. 0491A] Athanasium condemnat. Et gesta in hunc modum ficta per orbem terrae mittentes, ad sceleris sui consensum, Imperatore cogente, caeteros Episcopos perpulerunt.

CAPUT XVIII. De fuga et latebris Athanasii.

Hinc jam toto orbe profugus agitur Athanasius, nec ullus ei tutus ad latendum supererat locus. Tribuni, Praepositi, Comites, exercitus quoque ad investigandum eum moventur [Al. commoventur] edictis imperialibus. Praemia delatoribus proponuntur, si quis vivum maxime, si id minus, caput certe Athanasii detulisset. Ita totis regni viribus frustra adversum eum, cui Deus aderat, certabatur. Interea [Col. 0491B] sex continuis annis ita latuisse fertur in lacu cisternae non habentis aquam, ut solem numquam videret. Sed cum per ancillam, quae sola conscia dominorum officiis qui ei latebras praebuerant, videbatur, indicatus fuisset, tanquam Dei spiritu admonitus, ipsa nocte qua ad eum comprehendendum cum indicibus veniebatur, post annos sex migravit ad alium locum. Ita illi qui venerant 247 frustrati, dominisque in fugam versis, de ancilla ut falsa indice poenas sumunt.

CAPUT XIX. Ut Constans Imperator, pro Athanasio, fratri Constantio scripserit, eumque Ecclesiae suae reddi jusserit.

Verum ne graves alicui latebrae suae fierent, et [Col. 0491C] occasio calumniae innocentibus quaereretur, nihil sibi ultra jam tutum in Constantii regno praesumens, ad Constantis partes profugus abscedit [Al. abcessit] . A quo satis honorifice religioseque susceptus est. Quique caussa ejus, quam fama compererat, diligentius cognita, scribit ad fratrem, pro certo se comperisse, quod sacerdos Dei summi Athanasius injuste fugas et exilia pateretur. Hunc itaque recte faceret, si absque [Col. 0492A] ulla molestia loco suo restitueret: si id nollet, curae sibi futurum, ut ipse id adimpleret, regni ejus intima penetrans, et poenas dignissimas de auctoribus sceleris sumens. Quibus scriptis perterritus Constantius (quod posse facere ea quae minitabatur, conscius erat, fratrem) simulata benignitate ultro venire ad se Athanasium jubet, et levi increpatione perstrictum, ad Ecclesiam suam permittit securum [Al. in securum] ire. Admonitus tamen 248 Imperator ab impiis consiliariis: Non est, inquit, magnum, Athanasi, quod Episcopi poscunt de te, ut unam ex multis quae sunt apud Alexandriam Ecclesiis, concedas populis eorum qui tibi communicare nolunt. Tum ille, Deo sibi suggerente, paratum in tempore consilium reperit. Et quid est, inquit, Imperator, quod poscenti [Col. 0492B] tibi liceat denegari, qui potestatem omnium habes jubendi? Sed unum est quod oro, ut meam quoque petitiunculam libenter admittas. Cumque se omnia quae vellet, quamvis essent difficilia, promitteret praestaturum, si hoc unum cederet libens, ait Athanasius: Hoc est quod rogo, ut quia etiam hic (nam apud Antiochiam res agebatur) sunt nostri populi qui istis [Al. his] communicare nolunt, unam eis tenere concedatur Ecclesiam. Aequissimum sibi videri, et valde praestandum, laetus spopondit Imperator. Sed cum rem detulisset ad eos, quorum consiliis utebatur, neque ibi se velle accipere Ecclesiam, neque hic dare, respondent, quia plus sibi singuli quique quam absentibus consulebant. Ita Imperator admiratus ejus prudentiam, properare ocyus ad suscipiendam suam [Col. 0492C] Ecclesiam jubet. Sed cum Magnentii scelere Imperator Constans regno simul et vita fuisset exemptus, rursum in Athanasium veteres 249 illi incentores Principis odia resuscitare coeperunt: fugatoque de Ecclesia, in locum ejus Georgium quemdam perfidiae et immanitatis suae socium mittunt. Nam prius quemdam Gregorium miserant. Rursum fuga, rursum latebrae et edicta adversum Athanasium Principis per [Col. 0493A] omnem locum ponuntur, praemia et honores delatoribus pollicentia. Ipse quoque cum ob vindictam necis fraternae, regnumque recuperandum ad Occidentis partes venisset, et extincto tyranno, regni solus arce potiretur, fatigare Occidentales Episcopos, et per deceptionem ad consensum Arianae haereseos cogere aggreditur, Athanasii prius condemnatione praemissa, et velut obicis validissimi objectione sublata.

CAPUT XX. De Concilio apud Mediolanum habito, et exiliis Eusebii, Luciferi, caeterorumque Episcoporum catholicorum.

Ob hoc apud Mediolanum Episcoporum concilium convocatur: plures decepti. Dionysius vero, Eusebius, Paulinus, Rhodanius, et Lucifer, dolum in negotio esse proclamantes, asserentesque quod subscriptio [Col. 0493B] in Athanasium, non aliam ob caussam, quam destruendae fidei moliretur, in exilium trusi sunt. His [Col. 0494A] etiam Hilarius jungitur, caeteris vel ignorantibus, ve non credentibus fraudem.

CAPUT XXI. De Ariminensi concilio.

250 Sed tali consilio gestum fuisse negocium, rei exitus docuit. Illis namque de medio sublatis, continuo synodus apud Ariminum congregatur. Ibi secundum ea quae Orientales apud Seleuciam composuerant callidi homines et versuti, simplices et imperitos Occidentalium sacerdotes facile circumveniunt, hoc modo proponendo eis: Quem magis colere et adorare vellent, ὁμοούσιον, an Christum? Illisque virtutem verbi, quid ὁμοούσιον significaret, ignorantibus, velut in fastidium quoddam et exsecrationem sermo deductus est, Christo se credere, non ὁμοουσίῳ, confirmantibus. [Col. 0494B] Sic [Al. Et sic] multorum, praeter paucos, qui scientes prolapsi sunt, animi decepti, contra ea quae patres apud Nicaeam conscripserant, venientes, [Col. 0495A] ομοούσιον quasi ignotum et a Scripturis alienum sermonem auferri de fidei Expositione decernunt, communionemque suam haereticorum societate commaculant. Ea tempestate facies Ecclesiae foeda et admodum turpis erat. Non enim sicut prius ab externis, sed a propriis vastabatur. Fugabat alius, alius fugabatur, et uterque de Ecclesia erat. Ara nusquam, nec immolatio, nec libamina: praevaricatio tamen et lapsus erat, ac ruina multorum. Similis poena, sed impar victoria. Similiter cruciabatur, 251 sed non similiter glorificabantur: quia dolebat Ecclesia etiam illius casum, qui impellebat ad lapsum.

CAPUT XXII. De Liberio Episcopo urbis Romae.

Igitur Liberius, qui post Julium Marci, quem Silvester [Col. 0495B] praecesserat, successorem, in urbe Roma per idem tempus sacerdotio fungebatur, in exilium truditur: inque ejus locum Felix diaconus suus ab haereticis subrogatur. Et non tam sectae diversitate, quam communionis et ordinationis conniventia maculatur.

CAPUT XXIII. De Jerosolymorum et Alexandriae Episcopis.

Jerosolymis vero Cyrillus post Maximum, sacerdotio confusa jam ordinatione suscepto, aliquando in fide, saepius in communione variabat. Apud Alexandriam vero Georgius satis procaciter vi raptum episcopatum gerebat, ita ut magis sibi juris dicendi creditos fasces, quam sacerdotium ministrandum religiosis [Col. 0495C] officiis aestimaret.

CAPUT XXIV. De permixtione Episcoporum apud Antiochiam.

Apud Antiochiam sane diversis temporibus multa et admodum confuse gesta sunt. Nam defuncto Eudoxio, [Col. 0496A] cum multi diversarum urbium Episcopi ad illam sedem summa ambitione niterentur, ad ultimam Meletium de Sebastia Armeniae civitate, contra decreta concilii illuc transferunt. Qui tamen ab ipsis rursum in 252 exilium truditur, quod contra opinionem ipsorum non Arii, sed nostram fidem caepit in Ecclesia praedicare. Quem magna plebs sede [Al. Ecclesia] depulsum secuta, ab haereticorum societate divellitur.

CAPUT XXV. De schismate Arianorum, quod in tres partes divisum est: et quidam eorum Eunomiani, alii Macedoniani, alii vero permanserunt Ariani.

Interea ut aliquando etiam in semetipsam praedives [Col. 0496B] malitia desaeviret, sacerdotes, et populi, qui, Ario duce, primitus fuerant ab Ecclesia divulsi, in tres denuo sectas partesque finduntur. Nam illi (quos paulo superius dixeramus, non adquiescentes Eusebii caeterorumque simulationibus, cum Ario exilium pertulisse) postmodum nec ipsi Ario regressode exilio communicare voluerunt, eo quod simulata confessione communicasset iis, qui de ipsa substantia Dei Patris Filium confiterentur: quia ipsi ea quae primo docuerat Arius, ex nullis extantibus creatum et factum, non natum Filium, satis libera, seu potius impudenti blasphemia confirmabant. Quod et post illorum obitum Aetius quidam, post Aetium validius et latius asserebat Eunomius, vir corpore et anima leprosus, et interius exteriusque morbo regio [Col. 0496C] corruptus, arte tamen dialectica praepotens, plurima contra fidem nostram scripsit, et disputandi leges sectatoribus suis dedit. A quo etiam nunc Eunomiana haeresis appellatur. Alius quoque Macedonius nomine, quem, nostris expulsis, imo potius necatis, apud Constantinopolim statuerant Episcopum, quia 253 [Col. 0497A] similem Patri Filium fatebatur, licet Spiritum Sanctum aeque ut illi blasphemaret, tamen ab illis expellitur, quia similia ut de Patre, etiam de Filio praedicaret. Neque vero nostris conjungitur, a quibus de Spiritu Sancto diversa sentiret. Ita pestifera illa bestia, quae per Arium primo quasi de inferis extulerat caput, subito triformis apparuit: per Eunomianos, qui dicunt per omnia dissimilem Filium Patri, quia nullo genere similis possit esse factura factori: Per Arianos, qui dicunt, similem quidem posse dici Filium Patri, sed largitate gratiae, non proprietate naturae, in quantum scilicet potest creatori creatura conferri: Per Macedonianos, qui dicunt similem quidem Filium per omnia Patri, Sanctum vero Spiritum cum Patre et Filio nihil habere commune. [Col. 0497B] Haec quidem inter illos ita gesta sunt. Sed sicut de talibus scriptum est: Discissi sunt, et non sunt compuncti (Psal. 34. 15.) : plurimi sane eorum, qui videbantur attentiorem vitam gerere, et monasteria apud Constantinopolim vicinasque provincias, et Episcopi nobiles Macedonii magis errorem sunt secuti.

CAPUT XXVI. De fine Constantii Imperatoris, et ortu Juliani.

Sed Constantius Imperator, dum Juliano (quem Caesarem apud Gallias reliquerat) dignationem sibi Augusti sponte praesumenti, armis ire obviam parat, vicesimo et quarto post occasum patris imperii sui anno, in 254 oppido Ciliciae Mopsocrenis diem defunctus est.

CAPUT XXVII. De Episcopis ab exilio relaxatis.

[Col. 0497C]

Post quem Julianus, praesumtum prius, deinde ut legitimum, solus obtinuit principatum. Is primo [Col. 0498A] velut arguens perperam gesta Constantii, Episcopos jubet de exiliis relaxari. Post vero adversum nostros tota nocendi arte consurgit. Interim qui superfuerant Episcopi, de exiliis relaxantur. Nam Liberius urbis Romae Episcopus, Constantio vivente, regressus est. Sed hoc utrum quod adquieverit voluntati suae ad subscribendum, an ad populi Romani gratiam, a quo proficiscens fuerat exoratus [ Subint. Constantius], indulserit, pro certo compertum non habeo. Lucifer autem cum exoraretur ab Eusebio, quia uterque in partibus vicinis Aegypto fuerat relegatus, ut ad videndum Athanasium Alexandriam pergerent, communique tractatu cum his qui superfuerant sacerdotibus, de statu Ecclesiae decernerent, praesentiam sui abnegans, legatum pro se [Col. 0498B] diaconum suum mittit, atque ipse intento animo Antiochiam pergit: ibique dissidentibus adhuc partibus, sed in unum tamen revocari posse sperantibus, si sibi talis eligeretur Episcopus, erga quem non una plebs, sed utraque gauderet, praeproperus catholicum quidem et sanctum virum, ac per omnia dignum sacerdotio Paulinum Episcopum collocavit, sed tamen in quem adquiescere plebs utraque non posset.

CAPUT XXVIII. De Concilio apud Alexandriam sanctorum Episcoporum, et Luciferi ab his dissidio.

255 Pergit interea Eusebius Alexandriam, ibique Confessorum concilio congregato, pauci numero, sed fide integri, et meritis multi, quo pacto post haereticorum procellas, et perfidiae turbines tranquillitas [Col. 0498C] revocaretur Ecclesiae, omni cura et libratione discutiunt. Aliis videbatur fidei calore ferventibus, nullum debere ultra in sacerdotium recipi, qui se utcumque haereticae communionis contagione maculasset. Sed qui imitantes Apostolum quaerebant, [Col. 0499A] non quod sibi utile esset, sed quod pluribus , vel qui imitarentur Christum, qui cum esset omnium vita, pro salute cunctorum humilians se, descendit in mortem, quo scilicet inveniretur et in mortuis vita: dicebant melius esse, humiliari se paululum propter dejectos, et inclinari propter elisos, ut eos rursus erigerent, nec sibimet solis puritatis merito caelorum regna defenderent, sed esse gloriosius, si cum pluribus illuc mererentur intrare. Et ideo rectum sibi videri, ut tantum perfidiae auctoribus amputatis, reliquis sacerdotibus daretur optio, si forte velint [Al. vellent] , abjurato errore perfidiae, ad fidem patrum statutaque converti, nec negare aditum redeuntibus, quin potius de eorum conversione gaudere: quia et ille evangelicus junior filius, paternae [Col. 0499B] depopulator substantiae, in semetipsum reversus, non solum suscipi meruit, sed et dignus paternis complexibus [Al. amplexibus] deputatur, et anulum fidei recepit, et stola circumdatur: per quam quid aliud quam sacerdotii declarantur insignia? nec probabilis extitit apud patrem senior filius, quod invidit recepto: nec tantum meriti habuit non delinquendo, quantum noxae contraxit non indulgendo germano.

CAPUT XXIX. De his quae in eodem Concilio statuta sunt.

256 Cum igitur hujuscemodi sententias [Al. sententiam et prolatam] ex evangelica auctoritate prolatas, ordo ille sacerdotalis et Apostolicus approbasset, ex Concilii decreto, Asterio caeterisque qui [Col. 0499C] cum ipso erant, Orientis injungitur procuratio, Occidentis vero Eusebio decernitur. Additur sane in illo Concilii decreto, etiam de Spiritu Sancto plenior disputatio, ut ejusdem substantiae ac deitatis, cujus Pater et Filius, etiam Spiritus Sanctus crederetur, nec [Al. ne] quicquam prorsus in Trinitate, aut creatum, aut inferius, posteriusve diceretur. Sed et de differentia substantiarum et subsistentiarum sermo ejus per scripturam motus est. Graeci οὐσίασ et ὑποστάσεις, vocant. Quidam etenim dicebant substantiam et subsistentiam unum videri: et quia tres subsistentias non dicimus in Deo, nec tres substantias dicere debeamus. Alii vero, quibus longe aliud substantia, quam subsistentia significare videbatur, dicebant, [Col. 0499D] quia substantia ipsam rei alicujus naturam [Col. 0500A] rationemque, qua constat, designet: Subsistentia autem uniuscujusque personae, hoc ipsum quod extat et subsistit, ostendat. Ideoque propter Sabelli haeresim tres esse subsistentias confitendas, quod quasi tres subsistentes personas significare videretur, ne suspicionem daremus, tanquam illius fidei sectatores, quae Trinitatem in nominibus tantum, et non in rebus ac subsistentiis confitetur. Sed et de incarnatione Domini comprehensum est, quia corpus quod susceperat Dominus, neque sine sensu, neque sine anima suscepisset. Quibus omnibus caute moderateque compositis, unusquisque itinere suo cum pace perrexit.

CAPUT XXX. De Eusebio et Hilario, atque Ecclesiarum per eos restitutione.

[Col. 0500B]

257 Sed Eusebius cum redisset Antiochiam, et invenisset ibi a Lucifero contra pollicitationem ordinatum Episcopum, pudore simul et indignatione compulsus abscessit, neutri parti communionem suam relaxans, quia digrediens inde promiserat se acturum in Concilio, ut is eis ordinaretur Episcopus, a quo pars neutra descisceret. Ille namque populus, qui Meletium dudum de Ecclesia pulsum, quasi pro fide recta fuerat secutus, non junxerat se ad priores catholicos, id est, qui cum Eustathio, et Eusebio Episcopo fuerant (ex quibus etiam Paulinus erat) sed suum principatum, suumque conventiculum tenuit. Hos ergo cum in unum revocare voluisset Eusebius, nec tamen (praeventus a Lucifero) potuisset, [Col. 0500C] abscessit. Tunc regressus Meletius de exilio, quia cum eo numerosior populus erat, Ecclesias tenuit: et ex eo jam propriam synodum cum caeteris Orientalibus Episcopis habuit, nec tamen Athanasio junctus est. Interim Lucifer injuriam dolens, quod Episcopum a se ordinatum apud Antiochiam non recepisset Eusebius, nec ipse recipere cogitat Alexandrini decreta concilii, sed constringebatur legati sui vinculo, qui in concilio ipsius auctoritate subscripserat. Abjicere namque eum non poterat, qui auctoritatem ejus tenebat. Si vero recepisset, omne suum frustrandum videbat inceptum. Diu ergo de hoc multumque deliberans, cum ex utraque parte concluderetur, elegit, ut legato suo recepto, erga [Col. 0500D] caeteros sententiam disparem , sed sibi placitam [Col. 0501A] custodiret. Ita regressus ad Sardiniae partes, sive quia cita morte praeventus, tempus sententiae mutandae non habuit (etenim temere coepta corrigi spacio solent) sive hoc animo immobiliter 258 sederat, parum firmaverim. Ex ipso interim Luciferianorum schisma, quod licet per paucos adhuc volvitur, sumsit exordium. Eusebius vero circumiens Orientem atque Italiam, medici pariter et sacerdotis fungebatur officio. Singulas quasque ecclesias, abjurata infidelitate, ad sanitatem rectae fidei revocabat, maxime quod Hilarium, quem dudum cum caeteris Episcopis in exilium trusum esse memoravimus, regressum jam, et in Italia positum, haec eadem erga instaurandas Ecclesias, fidemque patrum reparandam reperit molientem.

CAPUT XXXI. De scriptis Hilarii.

[Col. 0501B]

Nisi quod Hilarius vir natura lenis et placidus, simulque eruditus, et ad persuadendum commodissimus, rem diligentius et aptius procurabat. Qui etiam libros de fide nobiliter scriptos edidit, quibus et haereticorum versutias, et nostrorum deceptiones, et male credulam simplicitatem ita diligenter exposuit, ut et praesentes, et longe positos, quibus ipse per se disserere viva voce non poterat, perfectissima instructione corrigeret. Ita duo isti viri, velut magnifica quaedam mundi lumina, Illyricum, Italiam, Galliasque suo splendore radiarunt, ut omnes etiam de abditis angulis et abstrusis haereticorum tenebrae fugarentur.

CAPUT XXXII. De persecutionibus Juliani blandis et callidis.

[Col. 0501C]

Sed Julianus postquam ad Orientem Persas bello pulsaturus advenit, et publica (quam prius occultaverat) erga idolorum cultum ferri coepit insania, callidior caeteris persecutor, non vi, neque tormentis, sed praemiis, honoribus, blanditiis, persuasionibus, 259 majorem pene populi partem, quam si atrociter pulsasset, elisit. Studia auctorum Gentilium Christianos adire prohibens, ludos litterarum [Col. 0502A] illis solis, qui deos deasque venerarentur, patere decernit. Militiae cingulum non dari, nisi immolantibus jubet. Procurationem provinciarum, jurisque dicendi Christianis statuit non debere committi, utpote quibus etiam lex propria gladio uti vetuisset. Et proficiebat quotidie in hujuscemodi legibus exquirendis, quibus et [Al. tacetur et] si quid versutum vel callidum, tamen quod minus videretur crudele, decerneret.

CAPUT XXXIII. De saevitia ejus erga Athanasium.

Sed non erga Athanasium fictae philosophiae tenere imaginem potuit. Etenim cum, velut tetri serpentes de cavernis terrae ebullientes, ad eum processisset magorum, philosophorum, aruspicum, augurumque [Col. 0502B] manus prophana, omnes pariter allegant, nihil suis artibus successurum, nisi prius Athanasium, velut omnium horum obstaculum, sustulisset.

CAPUT XXXIV. De fuga rursum et latebris Athanasii.

Iterum mittitur exercitus, iterum duces, iterum oppugnatur Ecclesia. Cumque eum moesti et flentes populi circumstarent, prophetico apud eos usus sermone perhibetur: Nolite (inquit) filii, conturbari, quia nubecula est, et cito pertransit. Cumque discessisset, et navi per Nilum fluvium iter ageret: Comes qui ad hoc ipsum missus fuerat, cognito ejus itinere, instanter eum insequi 260 caepit. Et cum forte applicuisset Athanasii navicula ad quendam lo [Col. 0502C] cum, comperit a praetereuntibus post tergum esse percussorem suum, et jam jamque nisi prospiceret, imminere. Conterriti omnes qui simul aderant socii, eremum suadebant ad fugae praesidium petendam. Tum ille: Nolite, inquit, o filioli, deterreri: eamus magis in occursum percussori nostro, ut sciat quia louge major est qui nos defendit, quam qui persequitur. Et conversa navicula, iter agere obviam ei qui se insectabatur, adgressus est. Ille qui nullo genere suspicari posset in occursum sibi venire quem quaereret, tanquam praetereuntes aliquos interrogari jubet, [Col. 0503A] ubi audissent esse Athanasium. Cumque respondissent vidisse se eum non longe euntem, tota celeritate pertransiens, properat in vanum, festinans capere, quem ante oculos positum videre non potuit. Ille vero Dei virtute monitus Alexandriam redit, ibique tuto latebras usquequo persecutio cessaret, exegit.

CAPUT XXXV. De sepulcro martyris Babylae.

Dedit et aliud Julianus vecordiae suae ac levitatis indicium. Nam cum Daphnis in suburbano Antiochiae juxta fontem Castalium litaret Apollini, et nulla ex his quae quaerebat, responsa susciperet, caussasque silentii percontaretur a sacerdotibus daemonis, aiunt, Babylae martyris sepulcrum prope adsistere, et ideo [Col. 0503B] responsa non reddi. Tum ille, venire Galilaeos (hoc enim nomine nostros appellare solitus erat) et auferre sepulcrum martyris jubet. Igitur Ecclesia universa conveniens, 261 matres et viri, [Al. additur et] virgines, juvenesque immensa exultatione succincti, trahebant longo agmine arcam Martyris, psallentes summis clamoribus, et cum exultatione dicentes: Confundantur omnes qui adorant sculptilia, et qui confidunt in simulacris suis (Psal. 96. 7.) . Haec in auribus prophani Principis per sex millia passuum tanta exultatione psallebat omnis Ecclesia, ut coelum clamoribus resultaret. Unde et ille in tantam iracundiae rabiem deductus est, ut altera die comprehendi Christianos passim et trudi juberet in carcerem, ac paenis [Col. 0503C] et cruciatibus affici.

CAPUT XXXVI. De Theodoro Confessore apud Antiochiam.

[Col. 0504A]

Quod Sallustius Praefectus ejus non probans, licet esset Gentilis, tamen jussus exequitur, et apprehensum unum quendam adolescentem qui primus occurrit, Theodorum nomine, a prima luce usque ad [Al. in] horam decimam tanta crudelitate, et tot mutatis carnificibus torsit, ut nulla aetas simile factum meminerit. Cum tamen ille in eculeo sublimis, et hinc inde lateribus instante tortore, nihil aliud faceret, nisi quod vultu securo et laeto psalmum, quem pridie omnis Ecclesia cecinerat, iteraret: cumque se, omni expensa crudelitate, Sallustius nihil egisse perspiceret, recepto in carcerem juvene, abiisse fertur [Col. 0504B] ad Imperatorem, 262 et quid egerit nunciasse, ac monuisse ne tale aliquid tentare vellet de caetero, alioquin et illis gloriam et sibi ignominiam quaereret. Hunc Theodorum ipsi nos postmodum apud Antiochiam vidimus. Et cum requireremus ab eo si sensum doloris habuisset ex integro, dicebat se quidem dolores parum sensisse, adstitisse autem quendam juvenem, qui sudanti sibi, linteo candidissimo et sudores [Al. sudorem] abstergeret, et aquam frigidam frequenter infunderet, et ita se esse delectatum, ut tunc moestior factus sit, quando deponi de eculeo jussus est. Comminatus igitur Imperator, post victoriam Persicam melius se Christianos debellaturum, profectus quidem est, sed nullus redit. Ibi namque, incertum [Col. 0504C] a suis, an ab hostibus confossus, post annum [Col. 0505A] et octo menses praesumti Augustalis imperii, finem vitae fecit .

CAPUT XXXVII. De Judaeorum conatibus, qui a Juliano decepti, templum in Jerosolymis reaedificant.

Tanta vero ejus ad decipiendum subtilitas et calliditas fuit, ut etiam infelices Judaeos vanis spebus illectos, ut ipse agitabatur, illuderet. Quos primo omnium convocatos ad se interrogat, cur non sacrificarent, cum eis lex sua de sacrificiis imperaret? At illi occasionem se invenisse temporis 263 rati: Non possumus, inquiunt, nisi in solo Jerosolymorum templo. Ita namque praecipit lex. Et accepta ab eo reparandi templi licentia, in tantum [Col. 0505B] insolentiae pervenerunt, ut aliquis eis prophetarum redditus videretur. Igitur ex omnibus locis atque provinciis convenere Judaei, locum templi olim igne consumti aggredi caepere, Comite properandi operis ab Imperatore concesso: sumtu publico et privato res omni instantia gerebatur. Interea insultare nostris, et velut reparatis sibi regni temporibus, comminari acrius, ac saevitiam ostentare, prorsus in magno tumore et superbia agere. Cyrillus post Maximum Confessorem Jerosolymis Episcopus habebatur. Apertis igitur fundamentis, calces cementaque adhibita, nihil omnino deerat, quin die postera, veteribus deturbatis, nova jacerent fundamenta: cum tamen Episcopus diligenti consideratione habita, vel ex illis [Al. his] quae in Danielis prophetia de temporibus [Col. 0505C] legerat, vel quae in Evangeliis Dominus praedixerat, persisteret, nullo genere fieri posse, ut ibi a Judaeis lapis super lapidem poneretur. Res erat in exspectatione.

CAPUT XXXVIII. Ut terraemotu inibi, et igni divinitus accenso, Judaei ab illicitis disturbabantur inceptis.

[Col. 0506A]

Et ecce nocte quae ad incipiendum opus jam sola restabat, terraemotus ingens oboritur, et non solum fundamentorum saxa longe lateque jactantur, verum etiam totius loci pene 264 aedificia complanantur. Porticus quoque publicae, in quibus Judaeorum multitudo, quae operi videbatur insistere, commanebat, ad solum deductae, omnes Judaeos qui reperti sunt oppressere. Luce vero orta, cum se mala crederent effugisse, ad requirendos eos qui oppressi fuerant, reliqua multitudo concurrit.

CAPUT XXXIX. De signis et virtutibus terrificis, quae in exitium conversa sunt Judaeorum.

[Col. 0506B]

Aedes erat quaedam in inferioribus templi demersa, habens aditum [Al. aditus] inter duas porticus, quae fuerant complanatae, in qua ferramenta, aliaque operi [Al. opera] necessaria servabantur, e qua subito globus quidam ignis emicuit, et per medium plateae percurrens, adustis et exanimatis qui aderant Judaeis, ultro citroque ferebatur. Hoc iterum saepiusque et frequentissime per totam illam diem repetens, pertinacis populi temeritatem flammis ultricibus coercebat. Cum interim pavore ingenti et trepidatione omnes qui aderant deterriti, solum verum Deum Jesum Christum confiteri cogebantur inviti. Et ne haec casu fieri crederentur, in sequenti nocte in vestimentis omnium [Col. 0506C] signaculum Crucis ita evidens apparuit, ut etiam qui diluere pro sui infidelitate voluisset, nullo genere valeret abolere. Sic deterriti Judaei atque Gentiles, locum simul et inaniter coepta reliquere.

265-266 ELENCHUS CAPITUM LIBRI SECUNDI.

[Col. 0505]

  • [Col. 0505D] CAP. I. De ortu et religiosa mente principis Joviniani, et de fine ejus.

  • II. De ortu Valentiniani et Valentis.

  • III. De dormitione Athanasii, et persecutionibus Lucii haeretici.

  • IV. De virtutibus et mirabilibus Sanctorum qui fuerunt in Aegypto.

  • [Col. 0506D] V. De persecutione, quae fuit apud Edessam.

  • VI. De Moyse, quem regina Sarracenorum, gentis suae poposcit Episcopum.

  • VII. De Didymo Alexandrino vidente

  • VIII. Quot ex discipulis Antonii etiam tunc in eremo habitantibus, virtutes et signa fecerint.

  • [Col. 0507A] IX. De Gregorio et Basilio Cappadociae Episcopis.

  • X. De Damaso Episcopo, et Ursini subreptione.

  • XI. De Ambrosio Episcopo.

  • XII. De Valentiniani fine.

  • XIII. De Gothorum per Thracias irruptione, et Valentis nece.

  • XIV. Ut Gratianus Imperator Theodosium regni participem adsciverit, et post multa religiose et fortiter gesta, Maximi tyranni insidiis succubuerit.

  • XV. De Valentiniano puero. Utque mater ejus Justina Arianam haeresim defendens, Ecclesias perturbare conata sit.

  • XVI. De Benivoli [Al. Benevoli] magistri memoriae fideli constantia.

  • XVII. Ut Theodosius necem Gratiani ultus, de Maximo triumphaverit.

  • XVIII. De Theodosii commisso in Thessalonicenses, et poenitentia ejus publice apud sacerdotes gesta.

  • XIX. De restitutione Ecclesiarum, quae per ipsum [Col. 0507B] jam catholicum in Oriente restitutae sunt.

  • XX. De Apollinare et haeresi ejus.

  • XXI. De Episcop. successionibus per Orientem.

  • [Col. 0508A] XXII. De seditione Paganorum contra fideles.

  • XXIII. De situ templi Serapis, et subversione ejus.

  • XXIV. De fraudibus, quae in templis Paganorum detectae sunt.

  • XXV. De Saturni sacerdote Tyranno, totius pene Alexandriae adultero.

  • XXVI. De Canopi initio et interitu.

  • XXVII. De Ecclesiis et Martyriis, quae in idolorum locis constructae sunt.

  • XXVIII. De Joannis sepulchro violato, et reliquiis apud Alexandriam conservatis.

  • XXIX. De Thoracibus Serapis apud Alexandriam abrasis, et signo Christi in loco eorum reddito.

  • XXX. Ut mensura aquae Nili fluminis, quam ποῦχυν vocant, ad Ecclesiam deferatur.

  • XXXI. De Valentiniani junioris interitu, et ortu Eugenii.

  • XXXII. De responsis Joannis monachi.

  • XXXIII. De apparatu belli adversus Eugenium Theodosii, et de victoria ejus, orationibus magis quam virtute parata.

  • [Col. 0508B] XXXIV. De fine Theodosii post victoriam, et Arcadio atque Honorio liberis ejus et haeredibus regni.

LIBER SECUNDUS.

[Col. 0507]

CAPUT I. De ortu et religiosa mente Principis Joviniani. et de fine ejus.

[Col. 0507B]

267 Post Juliani necem tandem civile nobis Jovi niani reparatur Imperium. Is namque sub uno eodemque tempore Imperator, et Confessor, et male illati extitit depulsor erroris. Nam cum in procinctu esset exercitus, et urgeret Barbarus, ductores nostri de summis rebus consilium trahentes, Joviniano calculum [Col. 0507C] dederunt. Cumque apprehensus ad suscipienda Imperii traheretur insignia, ad exercitum Juliani sacrilegiis prophanatum, dicitur proclamasse: Non se posse imperare eis, quia esset Christianus. Tum omnes pari eademque voce respondisse perhibentur: Et nos Christiani sumus: nec priusquam hanc vocem audiret, adquiescere ad Imperium voluisse [Al. voluit] . Denique statim affuit ei divina clementia, contraque omnem spem, cum clausi undique hostibus tenerentur, nec evadendi facultas ulla suppeteret, subito emissos a Barbaris oratores adesse vident, [Col. 0508B] pacemque deposcere: exercitui quoque inedia consumto, cibos caeteraque necessaria in mercimoniis polliceri, omnique humanitate nostrorum temeritatem emendare. Sed ubi in viginti et novem annos pace composita, ad Romanum regressus est solum, 268 clariorque lux nostro se orbi ex Orientis partibus oborta [Al. exorta] diffudit, rempublicam quasi post nimias procellas omni moderatione [Al. omnimoda ratione] adgreditur reparare: Ecclesiarum vero curam [Col. 0508C] non in secundis habere. Nec tamen incaute, ut Constantius egerat, sed lapsu praedecessoris admonitus, honorificis et officiosissimis litteris Athanasium requirit, et ab ipso formam fidei et Ecclesiarum disponendarum suscipit modum. Sed haec tam pia et tam laeta principia mors immatura corrupit. Post octo etenim menses ortus sui apud Ciliciam diem obit.

CAPUT II. De ortu Valentiniani et Valentis.

Post hunc Valentinianus imperium suscepit, qui [Col. 0509A] pro fide nostra a Juliano militia fuerat expulsus. Sed complevit in illo Dominus quod promisit, plus etiam quam centupla in praesenti seculo restituens ei. Nam quia militiam pro Christo reliquerat, recepit [ Al. recipit] imperium. Is in consortium regni assumsit fratrem Valentem, et sibi quidem Occiduas partes delegit, illi autem Orientales reliquit. Sed Valens favendo haereticis, abiit in viam patrum suorum. Nam et Episcopos egit in exilium, et Presbyteros, ac Diaconos, et Monachos (Tatiano Alexandriae praesidente) usque ad tormenta deduxit, et ignibus tradidit. Multaque nefanda et crudelia in Ecclesiam Dei molitus [Col. 0510A] est. 269 Sed haec omnia post Athanasii obitum. Nam illo superstite, velut divina quadam virtute prohibitus, cum debaccharetur in caeteros, in illum nihil ausus est triste committere.

CAPUT III. De dormitione Athanasii, et persecutionibus Lucii haeretici.

Igitur ea tempestate, cum quadragesimo et sexto anno sacerdotii sui Athanasius, post multos agones multasque patientiae coronas quievisset in pace, sciscitatus de successore, Petrum tribulationum suarum [Col. 0511A] participem et socium delegit. Sed Lucius Arianae partis Episcopus, continuo tanquam 270 ad ovem advolat lupus. Et Petrus quidem navem protinus conscendens, ad urbem Romam profugit. Lucius vero tanquam materia sibi crudelitatis oblata, saevior erga caeteros efficiebatur. Et ita ibat in sanguinem, ut ne speciem quidem aliquam religionis servare videretur, cujus primo ingressu tanta et tam turpia in virgines et continentes Ecclesiae gesta sunt, quae nec in persecutionibus Gentilium memorantur. Inde post fugas civium et exilia, post caedes et tormenta, flammasque quibus innumeros confecerat [ Al. condemnavit], ad monasteria furoris sui arma convertit. Vastat eremum, et bella quiescentibus indicit. Tria millia simul, aut eo amplius, viros per [Col. 0511B] totam eremum secreta 271 et solitaria habitatione dispersos oppugnare pariter aggreditur. Mittit armatam equitum ac peditum manum: Tribunos, Praepositos, et bellorum duces, tanquam adversum Barbaros pugnaturus elegit. Qui cum venissent, novam belli speciem vident, hostes suos gladiis objectare cervices, et nihil aliud dicere, nisi: Amice, ad quid venisti?

CAPUT IV. De virtutibus et mirabilibus sanctorum qui fuerunt in Aegypto.

Per idem tempus patres monachorum vitae et antiquitatis merito, Macarius et Isidorus, aliusque Macarius, atque Heraclides, et Pambus Antonii discipuli [Col. 0511C] per Aegyptum, et maxime in Nitriae deserti partibus habebantur viri, qui consortium vitae et actuum, non cum caeteris mortalibus, sed cum supernis angelis habere credebantur. Quae praesens vidi loquor: et eorum gesta refero, quorum in passionibus socius esse promerui. Hi ducebant exercitum Domini, non mortalibus telis, sed fide religionis armatum, exercitum moriendo vincentem, et qui sanguinis sui profusione victor Christum sequeretur ad caelum. Quique [ Al. Qui] dum in tabernaculis positi, et orantes expectarent interfectores suos, delatus est ad eos homo olim membris omnibus, et praecipue pedibus, aridus. Sed cum ab eis in nomine Domini oleo fuisset [Col. 0512A] petunctus, statim confirmatae sunt plantae ejus. Et dicentibus eis, in nomine Jesu Christi, quem Lucius persequitur, surge, et sta in pedibus tuis, et redi in domum tuam, continuo exsurgens et exiliens, benedicebat Deum, ostendens quia vere erat in eis Deus. Ante aliquantulum vero temporis caecus quidam rogabat deduci se ad cellulam Macarii, quae 272 erat in deserto, itinere trium dierum. Quo posteaquam caecus multo ductantium labore pervenit, Macarium non reperit domi. Contristatus valde, nullatenus mitigare moestitiam poterat, sanitatis solatio carens. Tum [ Al. Cum] vero fervore fidei concalescens, Deprecor, inquit ad eos qui deduxerant, applicate me ad illam partem parietis, ubi cubare senior solet. Et cum fuisset admotus, parum [Col. 0512B] luti aridi, unde paries oblitus videbatur, assumens, palmae suae superposuit [ Al. supposuit]. Rogat etiam ut aquam de puteo, ex quo bibere solebat, haurirent. Quo humore resolvens glebulam, eodemque luto oculos suos superungens, et lavans de aqua, quae hausta fuerat, repente recepit visum, ita ut nullo indigens adminiculo rediret ad sua. Sed ne secundum leprosos illos ageret, quos a se curatos in Evangeliis ingratos Dominus notat, cum omni domo sua regressus [ Al. add. est] et Deo gratias referens, rem ut gesta fuerat indicavit. Idem ipse Macarius leenae speluncam habuit cellulae vicinam. Et quadam die catulos suos caecos ad eum bellua producit, et ante pedes ejus ponit. At ille cum intellexisset pro caecitate catulorum bestiam supplicare, rogavit Dominum [Col. 0512C] ut eis redderet visum. Quo recepto, matrem sequentes redeunt ad speluncam. Et paulo post ipsam cum catulis suis regrediens, pelles ovium lanatas plurimas, velut munus pro suscepta gratia ad senem defert, morsu oris evectas, et ante fores ejus depositis, abscedit. Verum si singulorum mirabilium gesta prosequi velimus, excludimur a proposita brevitate, maxime cum haec narrationem proprii habere operis mereantur.

Sed in his omnibus Lucius non erubuit, nec aliquid reverentiae virtutum mirabilibus detulit; quinimo jubet patres ipsos ablatos a grege suo 273 imo clam raptos, in insulam quandam Aegypti paludium [Col. 0513A] deportari, in qua compererat neminem prorsus esse Christianum, quo per hoc vel absque solatiis, vel absque consuetis actibus viverent. Senes igitur cum duobus solis pedissequis noctu ad insulam deducuntur, in qua erat templum quoddam summa veneratione a loci incolis observatum. Cumque, primum navicula senum oram soli illius contigisset, ecce subito sacerdotis templi illius virgo filia correpta spiritu, cum ingenti vociferatione et clamoribus usque ad caelum datis, agi per medios populos coepit, et crebros ducens rotatus, stridens huc atque illuc rabida ora vibrare. Cumque ad spectaculum tam ingentis monstri, maxime quod esset sacerdotis filia (qui in honore praecipuo apud illos erat) populi convenissent, per auras eam raptam sequentes, perveniunt [Col. 0513B] usque ad naviculam senum. Ibi vero projecta eorum pedibus et prostrata clamare coepit: Quid venistis huc, o servi Dei summi, antiquis nos et veternosis evolvere domiciliis? In hoc loco depulsi undique latebamus, quomodo vos nequaquam latere potuimus? Cedimus antiquis sedibus, populos vestros terrasque recipite. Cum haec diceret, increpatus ab eis erroris spiritus effugatur. Et puella sana una cum parentibus suis jacebat ad pedes nostri temporis Apostolorum. Qui talibus exordiis praedicantes eis fidem Domini nostri Jesu Christi, in tantam conversionem repente eos perduxerunt, ut statim die ipsa manibus suis antiquissimum templum, et in summa veneratione habitum destruerent, et Ecclesiam confestim aedificarent. Nec ad deliberandum spatio temporis [Col. 0513C] eguerunt, quibus fidem rerum fecerant, non verba, sed virtus. Sed hoc cum fuisset Alexandriae nunciatum, veritus Lucius, ne forte etiam suorum in eum odia justa consurgerent, 274 qui aperte jam bellum non hominibus, sed Deo indiceret, occulte eos revocari, et in eremum remitti jubet. Dum haec in Aegypto geruntur, ne in aliis quidem locis persecutionis flamma cessabat.

CAPUT V. De persecutione quae fuit apud Edessam.

Edessa namque Mesopotamiae urbs fidelium populorum est, Thomae Apostoli Reliquiis decorata. Ubi cum per se Imperator populos vidisset Ecclesiis ejectos [Col. 0514A] in campo habere conventiculum, tanta dicitur iracundia accensus, ut praefectum suum pugno percuteret, cur non fuissent inde quoque, sicut jusserat, deturbati. At ille licet esset Paganus, et injuriis ab Imperatore fuisset affectus, tamen consideratione humanitatis, altera die ad vastandum populum processurus, facit hoc ipsum civibus per occulta indicia clarescere, quo scilicet cavere sibi [ Al. se] possent, ne invenirentur in loco Mane processurus, terrorem solito majorem per Officium movet, agitque omnia, quo quam minimi, vel si fieri posset, nulli periclitarentur. Videt tamen frequentiorem solito populum tendere ad locum, currere praecipites et festinare, tanquam vererentur, ne quis [ Al. qui] deesset ad mortem. Interea videt quandam mulierculam ita festinam [Col. 0514B] et properam domo sua prorumpere, ut nec clauderet ostium, nec operire se, ut mulierum habitum decet, diligentius potuisset, infantem quoque parvulum secum trahentem, cursuque rapido, irrupto etiam Officii agmine, festinantem. Tum ille ultra non ferens: Apprehendite, inquit, mulierem, et huc deducite Cumque fuisset adducta: Quo, inquit, mulier infoelix, properas tam festina? Ad campum, ait, quo catholicorum populus convenit. Et non, 275 inquit, audisti, quia Praefectus illuc pergit, ut omnes interficiat quos invenerit? Audivi, inquit, et ideo festino, ut ibi inveniar. Et quo, inquit, parvulum istum trahis? Ut et ipse, ait, martyrium consequi mereatur. Quae cum audisset vir moderatissimus, redire Officium et converti vehiculum ad [Col. 0514C] palatium jubet. Et ingressus ait, Imperator, subire mortem si jubeas paratus sum. Opus vero quod praecipis, implere non possumus. Cumque edocuisset cuncta de muliere, repressit Imperatoris insaniam.

CAPUT VI. De Moyse, quem Regina Sarracenorum gentis suae poposcit Episcopum.

Per idem tempus Ecclesia velut persecutionis igne conflante, purior auri metallo refulgebat. Non enim in verbis uniuscujusque fides, sed in exiliis et carceribus probabatur: quia non honori erat catholicum esse, sed poenae: praecipue apud Alexandriam, ubi ne sepeliendis quidem corporibus mortuorum libera facultas fidelibus erat. Quae dum Lucius omni arrogantia [Col. 0515A] et saevitia gereret, Mauvia Sarracenorum gentis Regina, vehementi bello Palaestini et Arabici limitis oppida atque urbes quatere, vicinasque simul vastare provincias coepit. Cumque frequentibus bellis Romanum attrivisset exercitum, et plurimis peremptis, reliquos vertisset in fugam, orata pacem, non aliter se amplexuram promittit, nisi Moyses quidam nomine, monachus, genti suae ordinaretur Episcopus. Qui in eremo partibus suis propinqua vitam solitariam ducens, meritis et virtutibus ac signis quae faciebat Deus per illum, magnifice innotuerat. Petitio ejus Principi indicata Romano, sine ulla dilatione jubetur impleri a ducibus nostris, qui ibi infoeliciter 276 pugnaverant. Captus Moyses ad sacerdotium suscipiendum, Alexandriam ex more [Col. 0515B] deducitur. Adest Lucius, cui ordinandi deferebatur officium. Quo viso, Moyses praesentibus ducibus qui perurgebant, et populis, ait: Ego quidem me, non esse dignum tanto sacerdotio judico: verumtamen si aliqua in me, licet indigno, divina dispensatio putatur explenda, Deum nostrum caeli ac terrae Dominum testor, quod Lucius Sanctorum sanguine pollutas et cruentas super me non injiciet manus. Cumque Lucius tam gravi nota inustum se videret in oculis plurimorum: Quare, inquit, Moyses, tam facile condemnas eum, cujus fidem ignoras? Aut si tibi aliquis de me aliter indicavit, audi fidem meam, et tibi ipse magis quam aliis crede. Tunc ille: Desine, inquit, o Luci, dolosis tuis me quoque imaginibus adgredi. Bene mihi nota est fides tua, quam protestantur [Col. 0515C] servi Dei per metalla damuati, Episcopi in exilium trusi, Presbyteri, diaconi extra Christiani nominis habitacula relegati, bestiis alii, alii etiam ignibus traditi. Nunquid potest verior esse fides quae auribus capitur, quam quae oculis pervidetur? Apud me certum est, quod qui Christo recte credunt, ista non faciunt. Et ita majore dedecore deformatus (quoniam perurgebat necessitas Reipublicae consulendi) compulsus est adquiescere, ut ab Episcopis quos in exilium truserat, sacerdotium sumeret. Quo suscepto, et gentis ferocissimae pacem tenuit, et fidei catholicae custodivit intemerata consortia.

CAPUT VII. De Didymo Alexandrino vidente.

[Col. 0516A]

Verum cum apud Alexandriam populos et urbem nebulosi doctoris tetra perfidiae caligo suffunderet, velut lampadem quandam divina luce fulgentem 277 Didymum Dominus accendit. De cujus vita atque institutis, quoniam ad Ecclesiae gloriam Dei munere concessus creditur, licet in transcursu, necessario tamen commemoranda nobis pauca videntur. Is namque in parva aetate, cum adhuc etiam prima litterarum ignoraret elementa, luminibus orbatus, majore desiderio scientiae veri luminis inflammatur: nec desperationem cupita adipiscendi passus est, cum audisset scriptum in Evangelio: Quod apud homines [Col. 0516B] impossibile est, possibile est apud Deum (Matth. 19. Marc. 10. Luc. 28.) . Hac igitur divina pollicitatione confisus indesinenter Dominum deprecabatur, non ut oculorum carnalium visum, sed ut illuminationem cordis acciperet. Miscebat tamen precibus studia ac laborem, et juges continuatasque vigilias, non ad legendum, sed ad audiendum adhibebat, ut quod aliis visus, hoc illi conferret auditus. Cum vero post lucubrationis laborem somnus (ut fieri solet) legentibus advenisset, Didymus silentium illud non ad quietem, vel ocium datum ducens, tanquam mundum animal ruminans cibum quem caeperat, ex integro revocabat, et ea quae dudum, percurrentibus aliis, ex librorum lectione cognoverat, memoria et animo retexebat, ut non tam audisse, quae lecta fuerant, [Col. 0516C] quam descripsisse ea mentis suae paginis videretur. Ita brevi, Deo docente, in tantam divinarum humanarumque rerum eruditionem ac scientiam venit, ut scholae Ecclesiasticae Doctor existeret, Athanasio Episcopo, caeterisque sapientibus in Ecclesia viris Dei admodum probatus: sed et in caeteris, sive Dialecticae, sive Geometriae, Astronomiae quoque, vel Arithmeticae disciplinis ita esset paratus, ut nullus unquam philosophorum aliqua ex his artibus proponens, obtinere eum, vel concludere quiverit, sed statim ut responsiones ejus acciperet, 278 magistrum eum etiam illius de qua proposuisset, crederet disciplinae. Hujus aliquanti dicta, vel communiter disputata, [Col. 0517A] vel proponentibus responsa, adhibitis notariis descripsere: quae etiam nunc in magna admiratione habentur. Nos tamen qui et vivae vocis ejus ex parte aliqua fuimus auditores, et ea quae a nonnullis dicente eo descripta legimus, longe majorem gratiam et divinum nescio quid, ac supra humanam vocem sonans, in illis magis sermonibus, qui de ore ipsius proferebantur, agnovimus. Hunc etiam beatus Antonius cum fidei Athanasii testimonium laturus, adversum Arianos de Thebaide Alexandriam descendisset, magnificis consolatus est verbis: Nihil te, inquit, offendat, o Didyme, quod carnalibus oculis videris orbatus. Desunt enim tibi oculi illi, quos mures, et muscae, et lacertae habent. Sed laetare, quia habes oculos quos Angeli habent, et quibus Deus videtur, [Col. 0517B] per quos tibi magnum scientiae lumen accenditur.

CAPUT VIII. Quot ex discipulis Antonii etiam tunc in eremo habitantibus, virtutes et signa fecerint.

Florebat igitur Aegyptus ea tempestate, non solum eruditis in Christiana philosophia viris, verum etiam his qui per [ Al. super] vastam eremum commanentes, signa et prodigia Apostolica simplicitate vitae, et cordis sinceritate faciebant. Ex quibus interim quos ipsi vidimus et quorum benedici manibus meruimus, hi sunt, Macarius de superiori eremo, alius Macarius de inferiori, Isidorus in Scyti, Pambus in Cellulis, Moyses et Beniamin in Nitria, Scyrion et Helias et Paulus in Apeliote, alius Paulus in Focis, Poemen et Joseph 279 in Pispiri, qui appellabatur mons Antonii. Sed [Col. 0517C] et alios quamplures hujuscemodi viros in Aegypti partibus habitare, fideli comperimus auditu, ut vere compleretur Apostoli dictum: Quia ubi abundavit peccatum, superabundavit et gratia (Rom. 5.) . Habuit autem per idem tempus etiam Mesopotamia viros nobiles, iisdem studiis pollentes. Quorum aliquantos ipsi per nos apud Edessam [ Al. Edissam] et in Carrarum partibus vidimus, plures autem auditione didicimus.

CAPUT IX. De Gregorio et Basilio Cappadociae Episcopis.

Sed neutra harum infoecundior Cappadocia fuit, [Col. 0518A] imo aliquid laetius Gregorium nobis cum Basilio germinavit. Tulit igitur et ipsa multorum Sanctorum segetem satis [ Al. satisque] laetam, produxit copiosam piorum vineam, olivarum quoque Domini germinavit novellam. Sed isti praecipue velut duo filii pinguedinis, assistentes dextera laevaque candelabro, instar [ Al. adinstar] duorum coeli luminarium refulgebant. Unde dignum puto de his pauca supra repetere. Ambo nobiles, ambo Athenis eruditi, ambo collegae, ambo de auditorio digressi ad profitendam Rhetoricam rogabantur. Quod opus magnifice quidem implebat Basilius, Gregorius vero magnificentius contemnebat. Quique cum se totum Dei servitio mancipasset, tantum de collegae amore praesumsit, ut sedentem Basilium, de doctoris cathedra deponeret, [Col. 0518B] ac secum ad monasterium manu injecta perduceret, ibique per annos (ut aiunt) tredecim, omnibus Graecorum saecularium libris remotis, solis divinae Scripturae voluminibus operam dabant, earumque intelligentiam, non ex propria praesumtione, sed ex majorum scriptis et auctoritate sequebantur: quos et ipsos [ Al. et ipsa] ex Apostolica successione intelligendi regulam suscepisse constabat. Quorum praecipue in Prophetas [ Al. prophetias] commentarios discutientes, thesauros sapientiae et scientiae reconditos in vasis fictilibus perquirebant. 280 Verum cum jam ipsi sufficienter instructi Divina dispensatione ad imbuendos populos vocarentur, et alius alio itinere, ad idem tamen opus uterque traheretur, Basilius Ponti urbes et rura circumiens, desides [Col. 0518C] gentis illius animos et parum de spe futura sollicitos stimulare verbis, et praedicatione succendere, callumque ab his longae negligentiae caepit abolere, subegitque, abjectis inanium rerum et secularium curis, suimet notitiam recipere, in unum coire, monasteria construere, psalmis, et hymnis, et orationibus docuit vacare, pauperum coram gerere, eisque habitacula honesta, et quae ad victum necessaria sunt, praebere, virgines instituere, pudicam castamque vitam omnibus pene desiderabilem facere. Ita brevi permutata est totius provinciae facies, ut in arido et squalenti campo videretur seges foecunda, ac laeta vinea surrexisse. Gregorius vero bonum [Col. 0519A] semen non patiebatur, aut super spinas jacere, aut inter saxa dispergere, sed bonam terram cordis sui jugi cultu et exercitiis indesinentibus excolebat. Et multo amplius hic in semetipso, quam ille in caeteris proficiebat. Suscipere ille, quae renuntiantes seculo deferebant ad pedes suos, et dividere ut quisque eguisset, curam gerebat. Iste nihil habendi, et omnia possidendi contentus sacramento, erga solas sapientiae divitias avarus et multum cupidus inhaerebat. Ille coire plures in unum, et sui invicem in necessariis habere sollicitudinem docebat. Hic sui exemplo quod erat absolutus et liber , cunctis sermone Apostolico praedicabat: Ego autem volo vos sine sollicitudine esse (1. Cor. 7. 32.) ; et Dominus in proximo est: nihil solliciti sitis, sed tanquam servi [Col. 0519B] Christi, hoc solum estote solliciti, quando redeat Dominus de [ Al. a] nuptiis. Ille delinquentibus misericorditer condolere, et a delicto revocare: hic per divini eloquii gratiam delinquendi incitamenta praevenire, nec sinere labi eum, qui difficulter erigeretur elisus. Ille in fide purus, hic in praedicatione liberior. 281 Ille Deo humilis, hic etiam hominibus erat. Ille arrogantes contemtu, hic ratione vincebat. Sic in utroque diversa gratia unum opus perfectionis explebat. Igitur Basilius non multo post Caesareae Cappadociae Episcopus, cum a Valente in exilium pro fide cogeretur, exhibitus est ad tribunal Praefecti, terroribusque (ut illi moris est [ Al. erat] potestati) et minis maximis agi caepit, ut [ Al. et] nisi praeceptis Principis obediret, interitum sibi jam [Col. 0519C] jamque speraret impendere. Tum ille intrepidus, et absque ulla animi perturbatione haec sibi minitanti Praefecto respondisse fertur: Atque utinam aliquid mihi esset digni muneris, quod offerrem huic, qui maturius Basilium de nodo follis hujus absolveret. Cumque daretur ei nox, quae erat media, ad spacium deliberandi, respondisse denuo perhibetur: Ego crastino ipse ero qui nunc: tu te utinam non mutares. Et illa quidem nocte uxor imperatoris velut tortoribus tradita cruciatur: filius vero qui eis erat unicus, extinctus paternae impietatis creditur exsolvisse supplicia. Ita ante lucem missi, qui rogarent [Col. 0520A] Basilium, ut precibus suis intercederet pro eis, ne etiam ipsi, et quidem multo justius similiter interirent. Sic accidit, ut cum omnes catholicos expulerit [ Al. expelleret] Valens, Basilius usque ad vitae exitum intemerato communionis sacramento in Ecclesia perduraret. Gregorius vero apud Nazianzon oppidum in locum patris Episcopus subrogatus haereticorum turbinem fideliter tulit. Reddita vero pace, Constantinopolim ad Ecclesiam docendam venire exoratus, non abnuit. Ubi brevi tempore tantum ad emendandum populum vetustis haereticorum infectum venenis proficit, ut tunc primum Christiani sibi fieri viderentur, et novellam lucem veritatis aspicere, cum religionis doctor multa 282 quidem verbis, plura tamen doceret exemplis: nec viderent [Col. 0520B] ab eo discipulis aliquid imperari, quod non prius ipse fecisset. Sed ubi gloriam subsecuta invidia est, obniti quidam, et proscriptionibus minus sanis uti coepere, ut ipso ad propria remeante, alius ordinaretur Episcopus. Quod ille susurrari tantum, et sub dente sentiens ruminari, ipse profert, quod dicere ei nullus audebat: Absit, inquit, ut mei caussa aliqua simultas in Dei sacerdotibus oriatur. Si propter me est ista tempestas, tollite me, et mittite me in mare, et desinet a vobis quassatio. Tum regressus, in Ecclesia sua [ Al. Ecclesiam suam] quod superfuit vitae tempus exegit. Et quoniam jam fessa aetate, et corpore invalidus erat, successorem sibi ipse delegit, quo Ecclesiam gubernante, debilitatis et senectutis otio frueretur. Exstant quoque utriusque ingenii monimenta [Col. 0520C] magnifica Tractatuum, quos ex tempore in Ecclesiis declamabant. Ex quibus nos denas ferme singulorum Oratiunculas transfudimus in Latinum. Basilii praeterea Instituta monachorum, optantes, si poterimus, et Dei favor adjuverit, eorum plura transferre. Fuerunt praeterea fratres duo Basilio, Gregorius et Petrus. Quorum alter in verbo doctrinae, alter in operibus fidei fratrem ita exaequabat, ut uterque vel Basilium, vel Gregorium redderet. Exstant etiam ipsius Gregorii junioris aliqua Opuscula luculenta. Sed de his satis dictum. In Occiduis vero partibus [Col. 0521A] Valentinianus fide religionis illaesus, veteri Romani imperii censura rempublicam gubernabat.

CAPUT X. De Damaso Episcopo, et Ursini subreptione.

Damasus post Liberium per successionem sacerdotium in urbe Roma 283 susceperat. Quem praelatum sibi non ferens Ursinus quidam ejusdem Ecclesiae diaconus intantum furoris erupit, ut persuaso quodam satis imperito et agresti Episcopo, collecta turbulentorum et seditiosorum hominum manu, in Basilica quae Sicinini appellatur, Episcopum se fieri extorqueret legibus et ordine et traditione perversis. Quo ex facto tanta seditio, imo vero tanta bella coorta sunt, [Col. 0521B] alterutrum defendentibus populis, ut replerentur humano sanguine orationum loca. Quae res factione Maximini Praefecti saevi hominis, ad invidiam boni et innocentis versa est sacerdotis, ita ut caussa ad Clericorum usque tormenta deduceretur. Sed assertor innocentiae Deus affuit, et in caput eorum qui intenderant dolum, poena conversa est.

CAPUT XI. De Ambrosio Episcopo.

Interea defuncto apud Mediolanum Auxentio haereticorum Episcopo, utriusque partis populi diversis studiis ferebantur. Dissensio gravis et periculosa seditio urbi propriae maturum parabat exitium, si pars utraque cum diversum vellet, nequaquam quod proposuerat, [Col. 0521C] obtineret. Ambrosius tunc Consularis ejusdem provinciae fasces gerebat. Is cum perniciem civitati videret impendere, pro loco atque officio suo, confestim Ecclesiam, seditionem populi mitigaturus, ingreditur. Cumque inibi multa secundum leges et publicam disciplinam pro quiete et tranquillitate perorasset, pugnantis inter se et dissidentis populi subito [Col. 0522A] clamor et vox una consurgit, Ambrosium Episcopum postulantes, baptizari hunc 284 protinus clamant (erat enim catechumenus) et sibi Episcopum dari: nec aliter unum populum fore atque unam fidem, nisi Ambrosius sibi daretur sacerdos. Obluctante illo et plurimum resistente, ad Imperatorem relatum populi desiderium, omni maturitate jubetur impleri. Dei enim, ait, esse, quod discordantem populi fidem, et animos dissidentes conversio subita in unum consensum atque in unam sententiam revocaret. Moxque Dei gratiam consecutus, et initiatus sacris, et sacerdos effectus est.

CAPUT XII. De Valentiniani fine.

[Col. 0522B] Interea cum ad bellum Sarmaticum Valentinianus de Galliae partibus venisset Illyricum, ibi vixdum coepto bello, aegritudine subita oppressus diem obiit , relictis haeredibus in Imperio filiis, Gratiano Augusto, Valentinianoque admodum parvulo, et nondum regiis insignibus initiato. Quem tamen necessitas eorum, qui tanquam vacuum imperii locum conabantur invadere, compulit, etiam [ Al. et] absente fratre, purpura indui, Probo tunc Praefecto fideliter rem gerente.

CAPUT XIII. De Gothorum per Thracias irruptione, et Valentis nece.

Per idem tempus in Orientis regno Gothorum gens sedibus suis pulsa, per omnes se Thracias infudit, armisque urbes et agros vastare feraliter coepit. [Col. 0522C] Tum vero Valentis bella quae Ecclesiis inferebat, in hostem coepta converti, seraque poenitentia Episcopos 285 et presbyteros relaxari [ Al. relaxare] exiliis, ac de metallis resolvi monachos jubet. Ipse tamen ab hostibus circumventus in praedio, quo ex bello trepidus confugerat, impietatis suae poenas igni exustus dedit, annis in Imperio cum fratre primo, et post [Col. 0523A] cum filiis fratris, quatuordecim pariter exactis. Quae pugna initium mali Romano Imperio tunc et deinceps fuit. Igitur Gratianus cum fratre admodum parvulo, post patrui necem Orientis quoque suscepit Imperium. Is pietate et religione omnes pene, qui ante fuerant principes, superabat. Usu armorum strenuus, velox corpore, et ingenio bonus erat, sed juvenili exultatione plus fere laetus, quam sufficiebat, et plus verecundus, quam Reipublicae intererat.

CAPUT XIV. Ut Gratianus Imperator Theodosium regni participem adsciverit, et post multa religiose et fortiter gesta Maximi tyranni insidiis succubuerit.

Quique videns utile, virum annis maturum in tantis regni curis habere participem, et quia, ut sermo [Col. 0523B] divinus monet: Melius duo, quam unus (Eccles. 4, 9.) , consortem adsciscit Theodosium , eique Orientis procuratione permissa, partes sibi ac fratri Occiduas reservavit. Verum is postquam multa religiose ac fortiter gessit, a Maximo tyranno apud Britannias exorto, per Andragathium ducem, Lugduni, suorum magis proditione, quam vi hostium, peremptus est.

CAPUT XV. De Valentiniano puero. Utque mater ejus Justina Arianam haeresim defendens, Ecclesias perturbare conata sit.

286 At Valentinianus in Italia degens, fratris nece, atque hostis metu perterritus, simulatione oblatam pacem a Maximo, simulans ipse quoque libenter amplectitur. Cum interim Justina mater ejusdem, Arianae [Col. 0523C] haereseos alumna, impietatis suae venena, quae, vivente viro, suppresserat, filio facile decepto fidenter [ Al. libenter] aperuit. Igitur apud Mediolanum posita, conturbare Ecclesiarum statum, comminari sacerdotibus depulsiones, exilia, nisi Ariminensis concilii decreta, quibus fides patrum temerata fuerat, revocarent. Quo bello Ecclesiae murum et turrim validissimam pulsabat Ambrosium. Eumque minis, terroribus [ Al. terroribusque], atque omni oppugnationis genere fatigans, primum sibi aditum debellandae [Col. 0524A] rimabatur Ecclesiae. Sed quamvis illa Jezabel spiritu pugnaret armata, resistebat tamen Ambrosius, Eliae virtute repletus et gratia. Ipsa autem in Ecclesiis garrire, strepere, animare, et inflammare ad discordiam populos [ Al. add. coepit]: sed quod minus res ex sententia cederet. injuriam putare, et pro hoc [ Al. hac] apud filium conqueri. Unde adolescentulus pro contumeliae invidia, quam falso conflaverat mater, accensus, armatorum globum ad Ecclesiam mittit: confringi januas, oppugnari sancta, Sacerdotem pertrahi, atque in exilium agi, protinus jubet. Sed tanta fuit perseverantia fidelium populorum, ut animas prius amittere, quam Episcopum mallent.

CAPUT XVI. De Benevoli Magistri memoriae fideli constantia.

[Col. 0524B]

287 Interim dictanda adversum fidem patrum Imperialia decreta mandantur Benevolo, tunc memoriae scriniis praesidenti. Sed ille cui ab incunabulis sacra fides, et venerabilis fuit, abnegat se impia verba posse proferre, et contra Deum loqui. Tum vero ne incoeptum reginae frustrari videretur, celsior ei honor promittitur, si impleret injuncta. Illo qui nobilior in fide esse quam in honoribus cuperet: Quid mihi, ait, pro impietatis mercede altiorem promittitis gradum? Hunc ipsum, quem habeo tollite: tantum mihi conscientia fidei duret illaesa. Haec dicens, ante pedes impia praecipientium cingulum jecit. Ambrosius vero adversum Reginae furorem, non se manu defensabat, aut telo, sed jejuniis continuatisque [Col. 0524C] vigiliis sub altari positus: per obsecrationes defensorem sibi atque Ecclesiae Deum parabat. Dumque haec in longum diversis machinis et oppugnationibus nequam Justina moliretur, Maximus, qui se exuere tyranni infamia, et legitimum principem gestiret ostendere, datis litteris impium protestatur incoeptum, fidem Dei impugnari, et statuta catholicae Ecclesiae subrui, et inter haec appropinquare Italiae coepit. Quo Justina comperto, hoste simul atque impietatis conscientia perurgente, in fugam versa [Col. 0525A] cum filio, exilia quae Dei sacerdotibus praeparabat, prima sortitur.

CAPUT XVII. Ut Theodosius necem Gratiani ultus, de Maximo triumphaverit.

288 Adfuit tamen Theodosius propter regni fidem, bonitatisque ac beneficiorum Gratiani memor, et in vindictam, totis viribus Orientis insurgens, ultus est sanguinem justum. Valentiniani quoque impia inter haec mater defuncta, fidem catholicam, quam ipsa violaverat, et regnum tyrannide depulsa, restituit. Atque ipse posteaquam Romam illustri triumpho invectus est, ad propria rursus regna remeavit.

CAPUT XVIII. De Theodosii commisso in Thessalonicenses, et poenitentia ejus publice apud sacerdotes gesta.

[Col. 0525B]

Per idem tempus subreptione quadam daemonis, turpis macula religioso principi inusta [ Al. ingesta] est. Etenim cum apud Thessalonicam seditione exorta, quidam ex militaribus vir impetu fuisset populi furentis extinctus, repentini nuntii atrocitate succensus, ad ludos Circenses invitari populum eique ex improviso circumfundi milites, atque obtruncari passim, ut quisque occurrisset, gladio jubet, et vindictam dari non crimini, sed furori. Ob hoc cum a sacerdotibus Italiae argueretur, agnovit delictum, culpamque cum lachrymis professus, publicam poenitentiam in conspectu totius Ecclesiae exegit: et in [Col. 0525C] hoc sibi tempus adscriptum, absque regali fastigio patienter implevit. Quibus omnibus istud quoque mirabiliter adjecit: Lege sanxit in posterum, 289 ut sententiae Principum super animadversione prolatae in diem tricesimum ab executoribus differentur: quo locus misericordiae, vel (si res tulisset) poenitentiae non periret.

CAPUT XIX. De restitutione Ecclesiarum, quae per ipsum jam catholicum in Oriente restitutae sunt.

[Col. 0526A]

Igitur ad Orientem regressus, ibique, ut ab exordio principatus sui, summa cura summoque studio pulsis haereticis, Ecclesias catholicis tradere: idque ea moderatione agere, ut ultione contemta, tantum catholicis de Ecclesiarum restitutione consuleret, quo fides recta absque praedicationis impedimento proficeret: communem se praebere erga sacerdotes Dei: fide, religione, et munificentia cunctis regium animum exhibere: accessu facilis et absque imperiali fastu ad colloquium se humilibus praebere: hortatu ejus et largitionibus, Ecclesiae plurimis locis ornatae [Col. 0526B] satis magnificeque constructae: praestare multa poscentibus, sed frequentius ultro offerre. Idolorum cultus, qui Constantini institutione et deinceps negligi et destrui coeptus fuerat, eodem imperante collapsus est. Pro quibus in tantum Deo charus fuit, ut speciale ei munus contulerit divina providentia. Et enim in Thebaidos partibus monachum quendam Joannem nomine, spiritu prophetico replevit, cujus monitis atque responsis pacem retinere, an bellum gerere, esset melius, sciscitabatur.

CAPUT XX. De Apollinare, et haeresi ejus.

290 Interea apud Laodiciam Syriae ante idem [Col. 0526C] tempus Apollinaris Episcopus, vir sane in caeteris instructus, sed dum contentionis vitio nimius agitur, et adversum omne quod quisque dixerat, ire obvius delectatur, jactatione ingenii malefortis haeresim ex contentione generavit, asserens solum corpus, non etiam animam a Domino in Dispensatione susceptum. In quo cum evidentibus Evangelii testimoniis [Col. 0527A] urgeretur (quibus ipse Dominus et Salvator habere se animam profitetur, et ponere eam quando vult, et iterum assumere eam: quamque turbatam et tristem dicit esse usque ad mortem) vertit se post, et ne ex toto verti, vel vinci videretur, ait, eum quidem habuisse animam, sed non ex ea parte quae rationabilis est, sed ex ea solum qua vivificat corpus. Ad supplementum vero rationabilis partis, ipsum Verbum Dei fuisse perhibebat. Quae assertio primo in urbe Roma [ Al. Romana] a Damaso et Petro Alexandrino Episcopo concilio congregato tali sententia depulsa est, ut decernerent, Si quis Filium Dei, qui sicut vere Deus, ita et vere homo fuit, vel humanitatis aliquid, vel deitatis minus diceret habuisse, alienus ab Ecclesia judicaretur. Quae sententia [Col. 0527B] et apud Alexandriam confirmata est, et apud Constantinopolim decreto concilii. Ex illo Apollinaristae ab Ecclesia declinantes, et Episcopos sibi suae partis, et dogmata propria Ecclesiasque defendunt.

CAPUT XXI. De Episcoporum successionibus per Orientem.

291 Igitur in urbe Roma post Damasum Siricius Ecclesiae suscepit sacerdotium. Apud Alexandriam vero defuncto Petro, Timotheus, et post hunc Theophilus: in Jerosolymis autem post Cyrillum Joannes, Apostolicas reparant sedes. Apud Antiochiam vero defuncto Meletio substituitur Flavianus. Sed quod Paulinus adhuc supererat, qui in catholicorum semper societate permanserat, multa ibi jurgia et multae controversiae saepe commotae, nec [Col. 0527C] tamen summa vi nitentibus aliis, aliis obnitentibus [ Al. obtinentibus], ipsisque in hoc elementis terrae marisque fatigatis, potuit aliquando pacis ullus obtineri modus, cum utique fidei jam nulla videretur subesse discordia. Hoc idem apud Tyrum fuit: Ubi cum Diodorus, unus sane ex antiquis catholicis vir, et tentationum documentis probatus, Athanasii testimonio esset a confessoribus Episcopus factus, modestia [Col. 0528A] ejus contemta, alius a Meletii partibus ordinatur. Sed et in multis aliis urbibus Orientis, hujusmodi confusiones contentio genuit sacerdotum. Apud Constantinopolim vero Nectarius ex Praetore Urbano catechumenus et nuper baptisma consecutus, sacerdotium suscepit.

CAPUT XXII. De seditione Paganorum contra Fideles.

Interea apud Alexandriam novi motus et contra temporum fidem adversum Ecclesiam concitantur: ex occasione hujuscemodi oborti. Basilica quaedam publici operis, vetusta et admodum neglecta fuit, quam Constantius Imperator donasse Episcopis perfidiam suam praedicantibus ferebatur. Quae longa [Col. 0528B] incuria nihil validum praeter parietes habebat. Visum est Episcopo qui per idem tempus gubernabat Ecclesiam, hanc ab Imperatore deposcere, 292 ut crescentibus fidelium populis, orationum quoque crescerent domus. Quamque cum acceptam vellet excolere, reperta sunt in loco antra quaedam latentia et terrae defossa, latrociniis et sceleribus magis quam caeremoniis apta. Igitur Gentiles, qui retegi criminum suorum latebras et flagitiorum cavernas viderunt [ Al. viderent], non ferentes operta tot seculis mala et tenebris obtecta reserari, velut draconum calice potato, insanire omnes ac palam furere coeperunt. Nec vocibus jam et seditionibus, ut solebant, sed manu ferroque decertare nituntur. Crebros conflictus agere in plateis, belloque aperto uterque populus [Col. 0528C] inter se coire. At nostri numero et potentia multo plures, sed modestia religionis minus feroces erant. Ex quo frequenter nostrorum plurimis vulneratis, aliquantis etiam interfectis, ad templum quasi ad arcem quandam refugiebant. Quo nonnullos ex Christianis captos secum abducentes [ Al. adducentes], accensis aris immolare cogebant: renitentes novis et exquisitis suppliciis excruciatos necabant, alios patibulis affigentes, alios confractis cruribus [Col. 0529A] in speluncas praecipitantes, quas ob sacrificiorum sanguinem, caeterasque impuritates delubri recipiendas, vetustas curiosa construxerat. Verum haec per dies singulos primo cum metu, deinde cum fiducia et desperatione gerere, atque intra templum clausi rapto et praeda vivere. Ad postremum grassantes in sanguinem civium, ducem sceleris et audaciae suae deligunt Olympium quendam, nomine et habitu philosophum, quo antesignano arcem defenderent, et tyrannidem tenerent. At hi quibus Romanarum legum custodia, jurisque dicendi cura permissa est, cognitis quae gesta fuerant, turbati atque perterriti ad templum convolant, caussas audaciae perconctantur, et quid sibi vellet ille concursus, in quo cum tanto scelere ante aras sanguis civium funderetur, [Col. 0529B] inquirunt. Sed illi obfirmato aditu confusis et dissonis vocibus 293 rationem facti nullam, sed clamorem reddebant. Missis tamen ad eos nuntiis, de Romani Imperii potestate, de vindicta legum, et de his quae talia solerent subsequi, commonebant. Cumque loci munitio nihil adversum vesana molientes agi, nisi vi majore, sineret, res gesta ad Imperatorem refertur. Ille qui ingenita mentis clementia errantes mallet emendare quam perdere, rescribit, illorum quidem vindictam, quos ante aras sanguis effusus Martyres effecit, non esse poscendam, in quibus dolorem interitus superaverit gloria meritorum. De caetero vero malorum caussam radicesque discordiae, quae pro simulachrorum defensione veniebant, penitus debere succidi: quibus exterminatis, [Col. 0529C] etiam bellorum caussa pariter conquiesceret. Cumque haec scripta venissent, et velut post inducias parvi temporis ad audiendum uterque populus convenisset ad templum, statim ut prima Epistolae pagina reserata est, in cujus exordio vana Gentilium superstitio culpabatur, clamor a nostris immensus attollitur, stupor ac pavor Gentilium populos invadit. Latebras unusquisque quaerere, angustos fugae calles rimari, aut nostris se latenter immergere: ut ab omnibus qui aderant nosceretur, praesentia Dei populo audaciam tribuente, furorem daemonis qui in illis prius debacchatus fuerat, effugatum.

CAPUT XXIII. De situ templi Serapis, et subversione ejus.

[Col. 0529D] Serapis apud Alexandriam templum auditum quidem omnibus puto, plerisque vero etiam notum. Locus est non natura, sed manu et constructione per [Col. 0530A] centum, aut eo amplius gradus, in sublime suspensus, quadratis et ingentibus spatiis omni ex parte distentus: cuncta vero, quo ad summum pavimentorum evadatur, opere 294 forniceo constructa, quae immensis desuper luminaribus, et occultis adytibus invicem in semet distinctis, usum diversis ministeriis et clandestinis officiis exhibebant. Jam vero in superioribus extrema totius ambitus spatia occupant exedrae et pastophoria (tabernacula), domusque in excelsum porrectae, in quibus vel aeditui, vel hi quos appellabant ἀγνεύοντας, id est, qui se castificant, commanere soliti erant. Porticus quoque post haec omnem ambitum quadratis ordinibus distinctae intrinsecus circumibant. In medio totius spatii aedes erat, pretiosis edita columnis et marmoris saxo ex [Col. 0530B] trinsecus ample magnificeque constructa. In hac simulachrum Serapis ita erat vastum, ut dextra unum parietem, alterum leva perstringeret: quod monstrum ex omnibus generibus metallorum lignorumque compositum ferebatur. Interiores delubri parietes laminis primo aureis vestiti, super has argenteis, ad postremum aereis habebantur, quae munimento [ Al. monimenta] pretiosioribus metallis forent. Erant etiam quaedam ad stuporem admirationemque videntium, dolis et arte composita. Fenestra perexigua ab ortu solis ita erat aptata, ut die qua fuerat institutum simulachrum Solis ad Serapin salutandum introferri, diligenter temporibus observatis, ingrediente simulachro radius solis per eandem fenestram directus, os et labra Serapis illustraret, ita ut [Col. 0530C] inspectante populo, osculo salutatus Serapis videretur a Sole. Erat et aliud fraudis genus hujusmodi: Natura lapidis Magnetis hujus virtutis esse perhibetur, ut ad se rapiat et attrahat ferrum. Signum Solis ad hoc ipsum ex ferro subtilissimo manu artificis fuerat fabricatum, ut lapis, cujus naturam ferrum ad se trahere diximus, desuper in laquearibus fixus, cum temperate sub ipso radio ad libram fuisset positum simulachrum, et vi naturali ad se raperet ferrum, assurexisse populo simulachrum, et in aere pendere videretur. Et ne hoc lapsu 295 propero proderetur, ministri fallaciae, Surrexit [ Al. Surrexerit], aiebant, Sol, ut valedicens Serapi, discedat ad propria. Sed et multa alia decipiendi caussa a veteribus in loco fuerant constructa, [Col. 0530D] quae nunc longum est enumerare per singula. Verum ut dicere coeperamus, Rescripto recitato, parati quidem erant nostrorum populi ad subvertendum [Col. 0531A] erroris auctorem: persuasio tamen quaedam ab ipsis Gentilibus fuerat dispersa, quod si humana manus simulachrum illud contigisset, terra dehiscens illico solveretur in chaos, caelumque repente rueret in praeceps. Quae res paululum stuporem quendam populis dabat. Cum ecce [ Al. esset] unus ex militibus fide quam armis magis munitus, correptam bipennem, insurgens omni nisu, maxillae veteratoris inlidit. Clamor attollitur utrorumque populorum: neque tamen aut caelum ruit, aut terra desedit. Inde iterum atque iterum 296 repetens, putris ligni fumosum genium caedit: quo dejecto, igni adhibito tam facile, quam lignum aridum conflagravit. Post hoc revulsum cervicibus, et depresso modio, trahitur caput: tunc pedes, aliaque membra [Col. 0531B] caesa securibus et rapta funibus distrahuntur, ac per singula loca membratim in conspectu cultricis Alexandriae senex veternosus exuritur. Ad ultimum [Col. 0532A] truncus, qui superfuerat, in amphitheatro concrematur: vanaeque superstitionis et erroris antiqui Serapis hic finis fuit. De cujus origine diversa fertur opinio Paganorum. Alii Jovem putant: cujus capiti modius superpositus, vel quia cum mensura modoque cuncta indicet moderari, vel vitam mortalibus frugum largitate praeberi [ Al. praebere]. Alii virtutem Nili fluminis, cujus Aegyptus opibus et foecunditate pascatur. Quidam in honorem nostri Joseph formatum perhibent simulachrum, 297 ob dimensionem frumenti, qua famis tempore subvenit Aegyptiis. Alii repertum in historiis Graecorum veteribus ferunt, Apin quemdam patremfamilias seu regem in Aegypto Memphis positum, cum famis tempore frumenta apud Alexandriam defecissent, ex proprio affatim [Col. 0532B] civibus alimenta praebuisse. Quo defuncto, in honorem ejus instituerint apud Memphis templum, in quo bos quasi indicium optimi agricolae nutritur, [Col. 0533A] habens quaedam coloris insignia, qui ex nomine ejus Apis appelletur: σορὸν vero, id est, sepulchrum, in quo corpus ejus inerat Alexandriam deduxerint, et Soron Apis primo ex compositione Sorapin, post vero per corruptionem Serapin nominarint. Quod an verum sit, aut nihil omnino, de his Deus viderit. Sed ad inceptum redeamus.

CAPUT XXIV. De fraudibus, quae in templis Paganorum detectae sunt.

Post haec capite ipso idololatriae dejecto, studiis vigilantissimi sacerdotis [ Al. add. quoque] quaecumque fuerant per totam Alexandriam portenta potius, quam simulachra pari exitu et simili dedecore publicantur. Horret animus dicere, qui miseris mortalibus laquei a daemonibus praeparati sint, quae funera, [Col. 0533B] quae scelera in illis, quae dibebant [ Al. dicebantur] ἄδυτα, tegerentur: quot ibi infantum capita desecta inauratis labris inventa sint: quot miserorum cruciabiles mortes depictae. Quae cum proderentur in lucem, ac sub auras prolata ferrentur, licet confusione ipsa Gentiles et pudore diffugerent: tamen si quis adesse potuit, mirabatur tot seculis se illis tam nefariis et tam pudendis fraudibus irretitum. Unde et plurimi 298 ex his, condemnato errore et scelere deprehenso, fidem Christi et cultum verae religionis amplexi sunt. Nam ut omittam caetera flagitia, quae in aliis locis vi necatis parvulis, despicatisque ob fibrarum inspectionem virginibus gerebantur, unum solummodo quod in templo Saturni [Col. 0533C] geri, ad omnium venit conscientiam, memorabo: ex quo etiam caetera quae omisimus, perpendantur.

CAPUT XXV. De Saturni sacerdote Tyranno, totius pene Alexandriae adultero.

Sacerdos erat apud eos Saturni, Tyrannus nomine. Hic [ Al. Is] quasi ex responso numinis, adorantibus in templo nobilibus quibusque et primariis viris, quorum sibi matronae ad libidinem placuissent, [Col. 0534A] dicebat, Saturnum sibi praecepisse, ut uxor sua pernoctaret in templo. Tum is qui audierat, gaudens quod uxor sua dignatione numinis vocaretur, exornatam comptius insuper et donariis onustam, ne vacua scilicet repudiaretur, conjugem mittebat ad templum. In conspectu omnium conclusa intrinsecus matrona, Tyrannus clausis januis, et traditis clavibus discedebat. Deinde facto silentio, per occultos et subterraneos adytus, intra ipsum Saturni simulachrum patulis erepebat cavernis. Erat autem simulachrum patulis erepebat cavernis. Erat autem simulachrum illud a tergo exesum, et parieti diligenter annexum. Ardentibusque intra aedem luminibus, intentae supplicantique mulieri vocem subito per simulachrum aeris concavi proferebat, ita ut pavore et gaudio infelix mulier trepidaret, quod [Col. 0534B] dignam se tanti numinis putaret alloquio. Postea quam vero quae libitum fuerat, vel ad consternationem majorem, vel ad libidinis incitamentum, 299 disseruisset numen impurum, arte quadam linteolis obductis, repente lumina extinguebantur universa. Tum descendens obstupefactae et consternatae mulierculae adulteri fucum prophanis commentationibus inferebat. Haec cum per omnes miserorum matronas multo jam tempore gererentur, accidit quandam pudicae mentis foeminam horruisse facinus, et attentius designantem, cognovisse vocem Tyranni, ac domum regressam, viro de fraude sceleris indicasse. Ille de injuria conjugis, imo potius sua, ardentius inflammatus, inscriptum Tyrannum ad tormenta deducit. Quo convicto atque confesso, [Col. 0534C] caecisque fraudibus revelatis, pudor omnis et dedecus Paganorum pervaserat domos, adulteris matribus, incestis patribus, liberis spuriis deprehensis. Quibus divulgatis et proditis, raptim cum simulachris et aedibus excidebantur et crimina.

CAPUT XXVI. De Canopi initio et interitu.

Jam vero Canopi quis enumeret superstitiosa flagitia? ubi praetextu sacerdotalium litterarum (ita [Col. 0535A] etenim appellant antiquas Aegyptiorum litteras) magicae artis erat pene publica schola. Quem locum velut fontem quendam atque originem daemonum intantum venerabantur Pagani, ut multo ibi major celebritas, quam apud Alexandriam haberetur. Sed de hujus quoque monstri errore, cujusmodi originem tradant, absurdum non erit paucis exponere. Ferunt aliquando Chaldaeos Ignem Deum suum circumferentes, cum omnium provinciarum diis habuisse conflictum, quo scilicet qui vicisset, hic esse Deus ab omnibus crederetur. 300 Reliquarum provinciarum Dii [ Al. Dei], aeris aut auri, argentive, aut ligni, vel lapidis, vel ex quacunque materia constabant, quae per ignem procul dubio corrumperetur. Ex quo fiebat, ut Ignis locis omnibus obtineret. Haec cum audisset [Col. 0535B] Canopi sacerdos, callidum quiddam excogitavit. Hydriae fieri solent in Aegypti partibus fictiles, undique crebris, et minutis admodum foraminibus patulae, quibus turbida aqua desudans, defaecatior ac purior redditur [ Al. redderetur]. Harum ille unam cera foraminibus obturatis, desuper etiam variis coloribus pictam, aqua repletam statuit ut Deum. Et excisum veteris simulachri, quod Menelai gubernatoris ferebatur, caput desuper positum diligenter aptavit. Adsunt post haec Chaldaei: itur in conflictum: circa hydriam ignis accenditur: cera qua foramina fuerant obturata, resolvitur: sudante hydria ignis extinguitur. Sacerdotis fraude Canopus Chaldaeorum victor ostenditur. Unde ipsum Canopi simulachrum, pedibus perexiguis, attracto collo, et quasi [Col. 0535C] suggillato ventre tumido in modum hydriae cum dorso aequaliter tereti formatur. Ex hac persuasione velut Deus victor omnium colebatur. Sed profecerint haec fortasse aliquando Chaldaeis. Nunc vero adventante sacerdote Dei Theophilo, nullus profuit sudor, nec ceris fraus obtecta subvenit. Vastata sunt omnia, atque ad solum deducta.

CAPUT XXVII. De Ecclesiis et Martyriis quae in idolorum locis constructa sunt.

Sed nihil gestum est, quod in squalorem verteret locum. Flagitiorum cavernae, veternosa busta [Col. 0536A] 301 dejecta sunt, et veri Dei templa Ecclesiae celsae constructae. Nam et in Serapis sepulcro, prophanis aedibus complanatis, ex uno latere Martyrium, ex altero consurgit Ecclesia. Occasio autem Martyrii construendi unde data sit, dignum arbitror memorare.

CAPUT XXVIII. De Joannis sepulcro violato et reliquiis apud Alexandriam conservatis.

Juliani temporibus velut relaxatis frenis efferbuit in omnem saevitiam feritas Paganorum. Ex quo accidit, apud Sebasten Palaestinae urbem sepulchrum Joannis Baptistae mente rabida et funestis manibus invaderent, ossa dispergerent, atque ea rursum collecta, igni cremarent, et sanctos cineres pulveri immixtos, [Col. 0536B] per agros et rura dispergerent. Sed Dei providentia factum est, quosdam de Jerosolymis ex monasterio Philippi hominis Dei, orationis illuc caussa per idem tempus venisse. Qui cum tantum nefas humanis quidem manibus, sed ferina mente fieri viderent, mori gratius habentes, quam hujuscemodi piaculo funestari, inter eos qui ossa ad exurendum legebant, mixti diligentius, in quantum res patiebatur, ac religiosius congregantes, furtim se vel stupentibus, vel insanientibus subtraxere, et ad religiosum patrem Philippum venerandas reliquias pertulere. Ille supra se ducens, tantum thesaurum propriis servare vigiliis, ad Pontificem maximum tunc Athanasium, hostiae immaculatae reliquias per Julianum diaconum suum, post etiam Palaestinae urbis Episcopum [Col. 0536C] mittit. Quas ille susceptas, paucis arbitris sub cavato sacrarii pariete inclusas, prophetico spiritu profuturas generationi posterae conservavit: quibus nunc dejectis et prostratis idololatriae vestigiis, in aedibus quondam prophanis aurea tecta consurgerent. Sed post occasum 302 Serapis, qui numquam vixerat, quae jam alterius daemonis stare delubra potuerunt? Parum dixerim, si omnes quae erant Alexandriae per singulas pene columnas cujuscumque daemonis aediculae infultae ceciderunt. Sed per cunctas Aegypti urbes, per castella, per vicos, per omne rus, per ripas fluminis, per eremum quoque, si qua [Col. 0537A] phana vel [ Al. seu] potius busta reperiri potuerunt, instantia uniuscujusque Episcopi subruta, et ad solum deducta sunt, ita ut denuo rus culturae redderetur, quod injuste fuerat daemonibus deputatum.

CAPUT XXIX. De Thoracibus Serapis apud Alexandriam abrasis, et signo Christi in loco eorum reddito.

Sed et illud apud Alexandriam gestum est, quod etiam Thoraces Serapis, qui per singulas quasque domos in parietibus, in ingressibus, in postibus etiam ac [ Al. in] fenestris erant, ita abscissi sunt omnes et abrasi, ut ne vestigium quidem usquam, vel numinis appellatio, aut ipsius, aut cujuslibet alterius daemonis remaneret; sed pro his Crucis Dominicae [Col. 0537B] signum unusquisque in postibus, in ingressibus, in fenestris, in parietibus, columnisque depingeret. Quod cum factum esse hi qui superfuerant ex Paganis viderent, in recordationem rei magnae ex traditione sibimet antiquitus commendata venisse perhibentur: Signum hoc nostrum Dominicae Crucis inter illas quas dicunt ίερατικὰς, id est, sacerdotales literas, habere Aegyptii dicuntur velut unum ex caeteris literarum, quae apud illos sunt, elementis. Cujus literae seu vocabuli hanc esse asserunt interpretationem: Vita ventura. Dicebant ergo hi qui tunc admiratione rerum gestarum convertebantur ad fidem, ita sibi ab antiquis traditum, quod haec quae nunc coluntur, tamdiu starent, quamdiu viderent signum istud 303 venisse, in quo esset vita. Unde accidit [Col. 0537C] ut magis hi qui erant ex sacerdotibus vel ministris templorum, ad fidem converterentur, quam illi quos errorum praestigiae et deceptionum machinae delectabant.

CAPUT XXX. Ut mensura aquae Nili fluminis, quam πῆχυν vocant, ad Ecclesiam deferatur.

Sane quoniam moris erat in Aegypto, ut mensura ascendentis Nili fluminis ad templum Serapis deferretur, velut ad incrementi aquarum et inundationis [Col. 0538A] auctorem, subverso ejus simulachro, ignique consumto, omnes simul negabant, Serapin injuriae memorem, aquas ultra ac affluentia solita largiturum. Sed ut ostenderet Deus non Serapin, qui multo erat Nilo posterior, sed se esse, qui aquas fluminis temporibus suis juberet excrescere, tanta ex eo et deinceps fuit inundatio, quantam fuisse prius aetas nulla meminerat. Et ideo ulna ipsa, id est, aquae mensura, quam πήχυν vocant, ad aquarum Dominum in Ecclesiam coepta deferri. Sed ubi haec gesta religioso Principi nuntiata sunt, extentis ad caelum palmis, cum ingenti fertur exultatione dixisse: Gratias tibi, Christe, quod absque urbis illius magnae pernicie tam vetustus [ Al. vetus] error extinctus est.

CAPUT XXXI. De Valentiniani junioris interitu, et ortu Eugenii.

[Col. 0538B]

Interea Valentinianus in Occiduis partibus, animis ( quantum aetas patiebatur) ardentibus, Rempublicam gerens, caussis etiam nunc latentibus laqueo vitam finivit. Sed hoc quidam dolo ducis sui Arbogasti factum confirmabant: idque quam maxime publica tenebat opinio. Alii quidem a commissi [ Al. commisso] scelere ducem alienum dicebant, 304 sed caussas praestitisse, quibus in hoc adolescens animi indignatione cogeretur, quod minus ei tanquam per aetatem nondum valido, libera de omnibus indulgeret imperia. Fuere tamen nonnulli sacerdotum, qui pacis ab eo qui post creatus est legatione suscepta, immunem esse ducem a mortis scelere apud Theodosium testarentur.

CAPUT XXXII. De responsis Joannis monachi.

[Col. 0538C]

Sed ille nihilo segnius inflammatus ad ultionem, arma contra Eugenium, qui in locum defuncti substitutus est, corripit, primo Dei voluntatem per Joannem monachum (de quo supra [Cap. 19. fin.] memoravimus) sciscitatus. Tum ille qui primam de Maximo ei victoriam praedixerat incruentam, etiam hanc, licet non absque plurima utriusque sanguinis inundatione, promittit.

CAPUT XXXIII. De apparatu belli adversus Eugenium Theodosii, et de victoria ejus orationibus magis, quam virtute peracta.

[Col. 0539A]

Igitur praeparatur ad bellum non tam armorum telorumque, quam jejuniorum orationumque subsidiis: nec tam excubiarum vigiliis, quam obsecrationum pernoctatione munitus circumibat, cum sacerdotibus et populo omnia orationum loca, ante Martyrum et Apostolorum thecas jacebat cilicio prostratus, et auxilia sibi fida sanctorum intercessione poscebat. At Pagani, qui errores suos novis semper erroribus animant, innovare sacrificia, et Romam funestis victimis cruentare, inspicere exta pecudum, et ex fibrarum praescientia securam Eugenio [Col. 0539B] victoriam nuntiare. Superstitiosius haec agente, et cum omni animositate, Flaviano tunc Praefecto, cujus assertionibus 305 (magna enim erat ejus in sapientia praerogativa) Eugenium victorem fore pro certo praesumpserat. Sed ubi verae religionis fretus auxilio Theodosius, alpium fauces coepit urgere, primi illi, quibus nequicquam litatae sunt tot victimae, de fallaciae conscientia trepidi daemones, in fugam versi. Post etiam magistri horum et doctores errorum praecipue [ Al. praecipueque] Flavianus, plus pudoris, quam sceleris reus, cum potuisset evadere eruditus admodum vir, mereri se mortem pro errore justius, quam pro crimine judicavit. Caeteri vero instruunt aciem, et collocatis in superiori jugo insidiis, ipsi pugnam in descensu montis exspectant. [Col. 0539C] Verum ubi ad primos ventum est, et illico se legitimo Principi tradiderunt: cum caeteris imis vallibus deprehensis conflictus acerrimus geritur. Stetit aliquandiu anceps victoria: fundebantur auxilia Barbarorum, et terga jam hostibus dabant. Sed fiebat hoc non ut Theodosius vinceretur, sed ne per Barbaros vincere videretur. Tum ille ut conversas suorum acies vidit, stans in edita rupe, unde et conspicere et conspici ab utroque posset exercitu, projectis armis, ad solida se vertit auxilia, et prostratus in conspectu Dei: Tu, inquit, omnipotens Deus, nosti quia in nomine Christi Filii tui ultionis justae, ut puto, praelia ista suscepi: si secus, in me vindica. [Col. 0540A] Si vero cum caussa probabili, et in te confisus, huc veni, porrige dexteram tuis, Ne forte dicant Gentes, ubi est Deus eorum (Psal. 113. 30.) ? Quam supplicationem pii Principis, certi a Deo esse susceptam, hi qui aderant duces, animantur ad caedem: et praecipue Bacurius, vir fide, pietate, virtute et animi et corporis insignis, et qui comes esse et socius Theodosii mereretur, proximos quosque conto, telis, gladio passim sternit, agmina hostium conferta 306 et constipata perrumpit. Iter per millia ruentium ad ipsum Tyrannum, ruptis agminibus, et acervatim fusis stragibus, agit. Vix fortasse ab impiis [ Al. infidelibus] credantur, quae gesta sunt. Etenim compertum est, quod post illam Imperatoris precem quam Deo fuderat, ventus ita vehemens exortus est, ut [Col. 0540B] tela hostium in eos qui jecerant, retorqueret. Cumque magna vi persistente vento, omne jaculum missum ab hostibus frustraretur [ Al. perfrustaretur], fracto adversariorum animo, seu potius divinitus repulso, Arbogasto duce nequicquam, Deo adverso, fortiter faciente, Eugenius ante Theodosii pedes, vinctis [ Al. vinctus] post terga manibus, adducitur. Ibique vitae ejus et certaminis finis fuit. Tum vero religioso Principi gloriosior victoria de frustratis opinionibus Paganorum, quam de Tyranni interitu fuit: quibus spes vana et falsa divinatio minus in interitu contulit poenae, quam pudoris servavit in vita.

CAPUT XXXIV. De fine Theodosii post victoriam, et Arcadio atque Honorio liberis ejus et haeredibus regni.

[Col. 0540C] Cumque post haec ut futurorum praescius Imperator, disponendae Reipublicae sollicitudine stringeretur, ad orientem protinus mittit, ubi venturus ad bellum, tuta liberos custodia commendarat. Ibique Arcadium Augustum regnum sibi dudum traditum servare praecipit [ Al. praecepit]. Honorium vero pari dignatione praeditum, ad occidentis imperium venire ocyus jubet. Quo suscepto, et paternis osculis complexibusque constricto, traditis occidentalis regni gubernaculis, ipse, Romano imperio per annos decem et septem feliciter gubernato, ad meliora migravit, cum piissimis Principibus percepturus praemia meritorum.

Apologia in Sanctum Hieronymum

Rufinus Aquileiensis

[Col. 0541]

RUFINI AQUILEIENSIS PRESBYTERI APOLOGIAE IN SANCTUM HIERONYMUM LIBRI DUO.

LIBER PRIMUS.

[Col. 0541A] 307 1. Perlegi scripta tua, Aproniane fili carissime, quae ab amico ( Hieronymo ) et fratre bono de Oriente ad virum nobilissimum Pammachium missa , transmisisti ad me: et recordatus sum sermonis Prophetici, qui ait: Filii hominum dentes eorum, arma et sagittae, et lingua eorum machaera acuta (Psal. 56.) . Verum ad haec vulnera, quae infliguntur ex lingua inter [Al. intra] homines, medicus pene nullus est. Et ideo converti me ad Jesum caelestem medicum, qui mihi antidotum potentissimam dedit de Evangelii sui pixide prolatam, quae vim doloris spe futuri apud se justi examinis solaretur. Potio ergo ipsa quam temperavit Jesus, haec erant verba: Beati, inquit, estis cum vos persecuti fuerint, et dixerint adversum vos [Al. nos] omne malum mentientes. [Col. 0541B] Gaudete et exultate, quoniam merces vestra multa est in coelis. Sic enim persecuti sunt et Prophetas, qui erant ante vos (Matth. 5. 11. et seqq.) . Et ego quidem, quantum in me est, hoc medicamento contentus, de reliquo silere decreveram, dicens apud meipsum: Si patrem familias Beelzebub vocaverunt, quanto magis (nos licet indignos) domesticos ejus (Matth. 10. 25.) ? Et si illi dictum est: Quia seductor est, et seducit turbas (Joan. 7. 12.) : ego 308 cur indigner, si audiam me haereticum dici: et pro ingenii tarditate, vel potius caecitate talpam nominari? Et cum Dominus meus, immo omnium Deus Christus dictus sit homo vorax, et vini potator, amicus publicanorum et peccatorum [Col. 0542A] (Matth. 11. 19.) : Ego cur indigner, si audiam homo carnalis, et in deliciis degens.

2. Verum quoniam respondendi mihi, vel ex parte justa quaedam necessitas videtur imponi; ex eo quod dicatur multos offendi de his, quae ab eo scripta sunt, nisi quid sit in caussa pandatur: compellor contra votum meum et propositum respondere, ne forte reticendo videar crimen agnoscere. Quamvis Christiano caetera crimina silendo depellere, exemplo Domini gloriosum sit: sed tamen hoc in fide, si fiat, maximum scandalum generat. Quia ergo in initiis hujus Invectionis suae (Epist. 84. ad Pammachium et Ocean.) promittit se omissurum personas, et rebus tantum, et criminibus responsurum: utrumque autem falsum est, nam cui respondeat [Col. 0542B] crimini, quod nullus obtendit? Quomodo autem omittit personas, cum interpretem librorum toto Invectionis suae textu indesinenter incuset et laceret? Nos omissa omni ironia, et ὑποκρίσεως tergiversatione, quae Deo exsecrabilis 309 est, licet incomptis verbis et oratione incomposita respondebimus: veniam imperitiae nostrae a legentibus concedendam, non immerito praesumentes: quia non alios accusamus, sed nosmetipsos a maledictis purgare contendimus. Et ideo studemus [Al. studeamus] , ut non tantum in nobis sermo, quantum veritas luceat.

3. Sed priusquam incipiam purgare caetera, illud eum ante omnia vere dixisse confiteor, quod ait, se [Col. 0543A] non reddere maledictum pro maledicto. Hoc satis verum est: non enim pro maledictis [Al. maledicto] , sed pro benedictis et laudibus convicia et maledicta restituit. Neque, ut ait, verberanti dexteram maxillam offert alteram: sed palpanti et leviganti maxillam, morsum improvisi dentis infigit. Cum enim nos in eo et eloquentiam ac studium laudaverimus (interpretando dumtaxat ex Graecis) et fidei ejus numquam derogaverimus; ille utrumque in nobis damnat: et ideo veniam etiam ipse nobis concedat, si forte aliquid, aut asperius, aut incomptius dicimus: quia imperitum hominem ad respondendum lacessivit, quem sciret non posse per multam dicendi artem et eloquentiae copiam id agere, ut is quem laesum vellet ac vulneratum, nec vulneratus [Col. 0543B] videatur esse nec laesus. Hoc ergo eloquentiae genus ab ipso requiratur, qui ad culpandum seu vituperandum levi rumusculo commotus, velut quis censor accurrit. Qui vero objectas depellere a se maculas cupit, necessitate sibi responsionis imposita, non quam [Al. nunquam] eleganter et ornate, sed quam vere respondeat, cogitavit.

4. Et quoniam inter principia ipsa ait: Quasi sine me haeretici esse non possint [Al. possunt] , primo hoc nobis ostendendum est, quod nec cum ipso, nec sine ipso haeretici sumus, ut cum de nobis constiterit quid simus, tunc demum nec [Al. ne] de aliorum quidem dictis ad nos retorqueri possit infamia. Ego [Al. ergo] , sicut et ipse et omnes norunt, ante annos fere triginta in monasterio jam positus, [Col. 0543C] 310 per gratiam Baptismi regeneratus, signaculum fidei consecutus sum per sanctos viros Chromatium, Jovinum, et Eusebium, opinatissimos et probatissimos in Ecclesia [Al. Ecclesiis] Dei Episcopos, quorum alter tunc Presbyter beatae memoriae Valeriani, alter Archidiaconus, alius Diaconus simulque pater mihi et doctor Symboli ac fidei fuit. Illi ergo sic mihi tradiderunt, et sic teneo. Quod Pater et Filius et Spiritus Sanctus unius deitatis sint, unius substantiae: coaeterna, inseparabilis, incorporea, invisibilis, incomprehensibilis Trinitas, et sibi soli, ut est, ad perfectum nota: Quia nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius (Matth. 11. 27.) . Et Spiritus Sanctus est qui scrutatur etiam alta Dei (1. Cor. 2. 10.) : et ideo caret omni visibilitate corporea, sed intellectuali illo deitatis oculo sic videt Patrem Filius et Spiritus Sanctus, sicut Pater videt Filium et Spiritum Sanctum; nec est prorsus ulla in Trinitate diversitas, nisi quod ille Pater est, et hic Filius, et ille Spiritus Sanctus. Trinitas in personarum distinctione, unitas in veritate substantiae: et quod unigenitus Filius Dei, per quem a principio omnia quae sunt, facta sunt, sive visibilia, sive invisibilia, in novissimis diebus carne et anima humana suscepta, homo factus est [Al. tac. est] , et passus est pro salute nostra. Et tertia die, suscitata illa ipsa carne, quae posita fuerat in sepulcro, resurrexit a mortuis. Et cum ipsa eadem carne glorificata [Col. 0544B] ascendit ad caelos, unde et exspectatur venturus ad judicium vivorum et mortuorum. Sed et simili modo nobis quoque spem resurrectionis dedit, ut eodem ordine, eadem consequentia, pari eademque forma, qua ipse Dominus resurrexit a mortuis, nos quoque resurrecturos esse credamus: non nubes aut auras tenues, ut calumniantur: sed haec ipsa, in quibus nunc, vel vivimus, vel morimur, nostra corpora recepturi. Nam quomodo verum erit, quod resurrectionem carnis credimus, nisi in ea vere et integre 311 carnis natura servetur? Absque ullis ergo praestigiis, verae et integrae carnis hujus nostrae, in qua nunc sumus, resurrectionem fatemur.

5. Verum ad majorem rei fidem addo aliquid amplius, et calumniosorum necessitate compulsus, [Col. 0544C] singulare et praecipuum Ecclesiae nostrae mysterium pando. Etenim cum omnes Ecclesiae ita Sacramentum Symboli tradant, ut postquam dixerint peccatorum remissionem, addant carnis resurrectionem, sancta Aquileiensis Ecclesia Dei spiritu futuras adversum nos calumnias praevidente, ubi tradit carnis resurrectionem, addit unius pronominis syllabam: et pro eo quod caeteri dicunt, carnis resurrectionem, nos dicimus, hujus carnis resurrectionem. Quo scilicet frontem, ut mos est, in fine Symboli signaculo contingentes: et ore carnis hujus, videlicet quam contigimus, resurrectionem fatentes, omnem venenatae adversum nos linguae calumniandi aditum perstruamus. [Col. 0545A] Est ne aliquid hac confessione plenius? est aliquid ista expositione perfectius? Sed nihil ut video profuit nobis cautela haec tanta Spiritus Sancti. Inveniunt adhuc male loquaces linguae calumniandi locum. Membra, inquit, singula nominatim nisi dixeris, et caput cum capillis suis, manus, pedes, ventrem, atque ea quae sub ventre sunt, nisi expressius designaveris, carnis resurrectionem negasti.

6. Haec sunt novelli sapientis inventa, quae beatos Apostolos tradentes fidem Ecclesiae latuerunt: nec ulli Sanctorum nisi huic soli per carnis spiritum revelata sunt. Et nunc indecenter quidem proponit: sed audiat et honestius et verius quam proponit. Primitiae dormientium Christus est, qui et primogenitus ex mortuis dicitur: sicut et Apostolus de resurgentibus [Col. 0545B] dicit: Initium Christus est, deinde hi qui sunt Christi (1. Cor. 1. 15.) . Habentes ergo indubitatas resurrectionis nostrae primitias Christum, 312 quid de caeteris dubitamus, cum certum sit quod qualibus membris, et qualibus capillis, qua carne, et quibus ossibus Christus resurrexit, et nos omnes resurgamus? Quia et ipse propterea se post resurrectionem palpandum discipulis praebuit, ne ulla de resurrectione ejus cunctatio remaneret. Cum igitur ita evidens, et (ut ita dicam) palpabile et manu attrectandum nobis Christus dederit suae resurrectionis exemplum, ita aliquis insanit, ut aliter se resurrecturum putet; quam resurrexerit ille, qui primus resurrectionis aditum patefecit? Unde etiam illud veritatem hujus confessionis affirmat, quod natura quidem [Col. 0545C] carnis hujus est ipsa, nec ulla alia quae resurget, purgata tamen a vitiis resurget, corruptione deposita, ut verum sit illud quod dicit Apostolus, Quia [Al. Quod] seminatur in corruptione, surget in incorruptione: seminatur in ignominia, surget [Al. resurrexit] in gloria: seminatur corpus animale, surget corpus spiritale (1. Cor. 15. 42. seqq.) . Tanquam ergo spiritale, et gloriosum, et incorruptibile corpus, suis propriis et non aliunde assumtis exornabitur et illustrabitur membris, secundum eam gloriam quam propositum nobis Christi servat exemplum, sicut et Apostolus dicit: Qui transformabit corpus humilitatis nostrae, conforme corpori claritatis Filii sui (Phil. 3. 31.) .

7. Cum igitur per omnia in resurrectionis spe [Col. 0545D] Christus proponatur ad formam, et primogenitus ipse sit resurgentium, atque omnis creaturae ipse sit caput, sicut scriptum est, Qui est caput omnium primogenitus [Col. 0546A] ex mortuis: ut sit in omnibus ipse primatum tenens (Coloss. 1. 18.) : quid inaniter verborum pugnas, et malarum suspicionum certamina commovemus, cum in ea confessione quam supra exposui, Ecclesiastica fides constet, et clarum sit quod ad incusandum non moveat aliquem diversitas fidei, sed perversitas animi. Verum quoniam in hoc loco cum de resurrectione carnis argueret, 313 ut ei mos est, miscuit seriis ridicula et ludicra, dicens: «Mulieres quasdam de nostris, mammillas suas tenentes, vel laeves [Al. lenes] contrectantes genas cum plausu femoris et ventris dicere solere, quid nobis prodest resurrectio, si corpus iterum fragile resurget? Futurae Angelorum similes, Angelorum habebimus et naturam.» Quas hic mulierculas incuset, et si laceratione dignae sint, [Col. 0546B] ipse viderit. Aut si eum se putat qui praedicat, non esse suum, talione mordere, nunc etiam sine talione mordere: vel certe si aequanimiter fert suas mulierculas veris et non fictis neque commentitiis remorderi, haec, inquam, ipse viderit. Nos interim quod ille promiserit, implemus: non reddimus talionem. Sed ut video, isti cui displicet mulier, quae negat se ex resurrectione fragile corpus habituram, sine dubio placet ei, fragilitatem corporis permansuram. Et ubi est quod dicit Apostolus: Seminatur in infirmitate, surget in virtute: seminatur corpus animale, surget corpus spiritale (1. Cor. 15. 42.) : quam fragilitatem vis esse in corpore spiritali? Et quod resurget in virtute: quomodo iterum fragile erit? In virtute, quod fragile est, quomodo erit? Nonne melius dicunt [Col. 0546C] mulierculae, quam tu, quae negant ultra fragilitatem corpori dominaturam? Quid illas irrides, quae sequuntur Apostolum dicentem: Quia corruptibile hoc induet incorruptionem: et mortale hoc induet immortalitatem (1. Cor. 1. 54.) ? Apostoli non docuerunt fragile corpus futurum esse, quod resurget a mortuis, sed e contrario in virtute et in gloria resurrecturum dicunt. Tu hoc [Al. haec] unde nunc profers? Nisi forte a Judaeis aliquibus nova nunc lege promulgatur Ecclesiae, ut etiam ista discamus. Est enim Judaeorum vere de resurrectione talis opinio, quod resurgent quidem, sed ut carnalibus deliciis et luxuriis, caeterisque voluptatibus corporis perfruantur. Quae autem alia est fragilitas corporis, nisi corruptela membrorum, irritatio gulae, et incitamenta [Col. 0546D] libidinis?

314 8. Sed patimini quaeso vos. si tamen Christum amatis, in incorruptione absque his esse corpus, quod [Col. 0547A] resurget [Al. resurgit] a mortuis: fas sit haec [Al. hoc] aliquando cessare. Credamus in resurrectione desinere etiam licitos coitus, ne et illiciti subrepant, quamdiu horum [Al. eorum] non sit oblivio. Quid tam sollicite, tam curiose discutitur et pertractatur venter, et ea quae sub ventre sunt? Et nos carnales et deliciosos dicitis, cum vos ut video, ab his cessandum, nec in resurrectione credatis. Neque enim naturam carnis hujus, in qua nunc vivimus, resurgere denegemus: neque rursus cum ea carnis vitia pariter involvamus. Sed caro quidem resurget, et non alia pro alia, sed haec ipsa, nec naturam perdet, sed fragilitatem et vitia deponet. Alioquin nec immortale erit, quod fragile permanserit. Et ideo nos neque vobiscum, neque sine vobis haeretici sumus. Ecclesiae enim fides, cujus nos [Col. 0547B] alumni sumus, media incedens [Al. incidens] inter utrumque discrimen, neque naturae carnis vel corporis (quod resurget a mortuis) denegat veritatem, neque contra Apostoli sententiam incorruptionem futuri regni dicit a corruptione possidendam. Non ergo carnem, vel corpus, perditis, ut ais, aut amputatis membris resurgere dicimus, sed totum et integrum corpus, corruptione tantum et ignominia ac fragilitate deposita atque omnibus mortalitatis vitiis pariter amputatis, ita ut nihil prorsus ex [Al. de] natura sua desit spiritali illi corpori, quod resurget a mortuis, nisi illa corruptio.

9. Latius quam proposueram, huic uni titulo de resurrectione respondi, verens ne iterum per brevitatem aliquibus calumniis pateremus. Et ideo non [Col. 0547C] solum corporis in quo calumniantur, sed et carnis fecimus frequenter mentionem, et non solum carnis, sed addidimus hujus carnis: et non solum hujus carnis, sed et naturam hujus carnis commemoravimus, nec contenti fuimus hoc, sed ne membrorum quidem 315 resurrecturis integritatem diximus defuturam. Ita tamen ut secundum Apostoli definitionem, corpus quod resurget ex corruptibili incorruptibile, ex ignobili gloriosum, ex fragili immortale, ex animali spiritale credatur, ut ita demum spiritalis corporis membra, absque ullis esse corruptelae, vel fragilitatis suspicionibus sentiamus. Designavi fidem meam de Trinitate, designavi de Incarnatione, Passione ac Resurrectione, et de secundo adventu in gloria, et de judicio futuro Domini Salvatoris nostri. Designavi [Col. 0547D] et de resurrectione carnis nostrae, et nihil, ut opinor, ambiguum dereliqui. Quid nunc superest? Nihil arbitror quantum ad fidem pertinet.

10. Sed in eo te, inquit, arguo, quod Origenem interpretatus es, qui restitutionem omnium dicit futuram, in qua non solum omnes peccatores absolvendos, [Col. 0548A] sed et ipsum diabolum et angelos ejus quandoque dicit relaxandos esse de poenis, ut restitutio omnium consequenter possit intelligi. Et animas ante dicit creatas esse quam corpora, easque de caelo deductas, et corporibus insertas. Ego nunc nihil pro Origene ago, nec apologeticum pro ipso scribo. Sive enim stat apud Deum, sive lapsus est, ipse viderit: suo Domino stat aut cadit (Rom. 14.) . Sed cogor in aliquibus ejus facere mentionem: quia dum illum arguit rhetor noster, non jam oblique, sed palam mucrone districto me petit, et totus fertur in me. Et quid dico, me petit? Imo vero, ut in me desaeviat, nec institutori suo parcit: dum putat se ex his quos interpretatus sum libellis ejus, posse in me aliquid calumniae retorquere. Quia inter caetera, quae culpat [Col. 0548B] in nobis, etiam hoc invidiosus addidit, dicens, me hoc opus ad interpretandum delegisse, quod neque ipse, neque alius quis veterum interpretum delegisset. Hujus ergo rei caussam primo, cur opus potissimum adorsus sim, quia hinc maxime mordeor, quam potero paucissimis et verissimis absolvam. Licet id apud te, fili mi carissime (Aproniane) , qui rem ut gesta est 316 bene nosti, superfluum videatur, tamen et ignorantes convenit noscere; simul etiam quia et hoc non solum ipse, sed et omnis schola ejus jactat de nobis, quod cum aliter promiserimus nos in Praefationibus translaturos, aliter fecerimus in opere: ideo non solum ipsis, sed et aliis respondebimus quibus vel proprius livor mentem, vel criminatio aliena, conturbat [Al. conturbet] .

[Col. 0548C] 11. Vir fide, eruditione, nobilitate, vita clarus Macarius cum opuscula adversus Fatum, vel Mathesim haberet in manibus, eaque utili et pernecessario sudore [Al. labore] componeret, in aliquantis vero, quia erat perdifficilis materia, de Divinae providentiae disserere dispensationibus haesitaret, per soporem sibi a Domino tale aliquid dicebat ostensum, quod navis ei quaedam demonstraretur eminus adventare per pelagus, quae cum portum fuisset [Al. esset] ingressa, nodos suae haesitationis absolveret. Exsurgens vero cum de visu sollicitus cogitaret, nos supervenisse aiebat in tempore; quibus continuo et opuscula sua et ambiguitatem indicavit et visum. Quid porro Origenes, quem opinatissimum apud Graecos audierat, sentiret de talibus percunctatur [Col. 0548D] [Al. percontabatur] , breviterque sibi ejus de singulis quibusque sententias orat exponi. Ego rem primum dicebam factu esse difficilem: sanctum tamen Pamphilum Martyrem dixi quadam ex parte tale aliquid operis conscripsisse in Apologetico suo. Continuo id sibi poscit in Latinum verti. Nullum dicebam me [Col. 0549A] usum hujuscemodi operis habuisse, et ad Latinum sermonem tricennali jam pene incuria torpuisse. Perstitit tamen deprecans qualicumque sermone notitiam sibi tantum eorum, quae cupiebat ostendi. Cumque id quo [Al. quod] potui sermone fecissem, majori desiderio accensus est ad illa ipsa plenius cognoscenda, e quibus pauca illa, quae transtuleram videbantur assumta. Excusantem me urgere vehementius cepit, et sub Dei testimonio convenire, ne sibi ad opus bonum, quae se auxilia juvare possent, denegarem. Cumque 317 vehementer insisteret, et desiderium ejus secundum Deum esse perspicerem, acquievi tandem, et interpretatus sum quidem.

12. In Praefatiunculis tamen utriusque operis et maxime in Pamphili libellum , quem primum transtuleram, [Col. 0549B] exposui primum omnium fidem meam, et protestatus sum, me quidem ita credere, sicut fides catholica est. Si quid autem vel legeretur, vel interpretaretur a me, id me salva fidei meae facere ratione. In istis vero περὶ Ἀρχῶν libellis [Al. libris] , etiam illud admonui, quod, cum in ipsis libris invenirentur quaedam de fide ita catholice scripta, ut Ecclesia praedicat, quaedam autem his contraria, cum de una eademque re dicantur: mihi visum sit haec [Al. et] secundum illam semper regulam proferenda, quam ipse catholicae sententiae expositione protulerat, et ea quae a semetipso invenirentur esse contraria, vel inserta ab aliis (id enim epistolae suae querimonia contestatur) abjicerem, vel certe, ut nihil aedificationis in fide habentia praeterirem. Non autem superfluum [Col. 0549C] puto videri, inserere etiam ipsa loca de Praefatiunculis meis, ut nihil careat teste quod dicimus. Sane ne in legendo error sit ex his, quae huic scripturae nunc aliunde inserimus, si quidem mea sunt, simplices adversum capita habent notas, si accusatoris mei, duplices.

13. Ex Praefatiuncula de Apologetico Pamphili, post aliquanta, ita diximus: Qualiter ergo sentiat Origenes, tenor libelli hujus edoceat: «De his autem quae apud eum contraria sibi inveniuntur, quid caussae sit, in ultimo brevi adjecta assertione docebimus. Nos autem sicut traditum est nobis a sanctis Prophetis ita tenemus: quod sancta Trinitas coaeterna sit, et ut unius virtutis atque substantiae: et quod Filius Dei in novissimo tempore homo factus est, [Col. 0549D] et pro peccatis nostris passus est, et in ea ipsa carne, in qua passus est, resurrexit a mortuis: propter [Col. 0550A] quod et resurrectionis spem humano generi tribuit. 318 Carnis vero resurrectionem, non per aliquas praestigias, sicut nonnulli calumniantur, dicimus: sed hanc ipsam carnem, in qua nunc vivimus, resurrecturam [Al. ad. esse] credimus, non aliam pro alia, neque corpus aliud, quam hujus carnis dicimus. Sive ergo corpus resurrecturum dicimus, secundum Apostolum dicimus: hoc enim nomine usus est ille. Sive carnem dicimus, secundum traditionem Symboli confitemur. Stulta enim adinventio calumniae est, corpus humanum aliud putare esse quam carnem. Sive ergo carnem secundum communem fidem, sive corpus secundum Apostolum dicimus, quod resurget: ita credendum est, sicut Apostolus definivit, quia quod resurget, in virtute resurget, [Col. 0550B] et in gloria, et incorruptibile ac spiritale corpus. Salvis ergo praerogativis futuri corporis, vel carnis, resurrectio carnis credenda est integrae atque perfectae, ut et natura carnis eadem servetur, et incorrupti ac spiritalis corporis status, et gloria non infringatur. Sic [Al. sicut] enim scriptum est: Quia corruptio incorruptionem non possidebit (1. Cor. 15. 50.) . Haec sunt, quae in Jerosolymis in Ecclesia Dei, a sancto Sacerdote ejus Joanne praedicantur: haec nos cum ipso et dicimus et tenemus. Si quis praeter haec vel credit, vel docet, vel a nobis aliter credi quam exposuimus putat, anathema sit.» Nostrae ergo fidei documentum si quis habere vult, habeat ex his [Al. illis] . Si quid autem legimus, aut asserimus, aut interpretamur, salva hujus fidei nostrae facimus ratione, [Col. 0550C] secundum Apostolum, Omnia probantes, quod bonum est tenentes, ab omni specie mala nos abstinentes (1. Thes. 5. 2.) . Et si qui hanc regulam sequuntur, pax super illos, et super Israel Dei (Gal. 6.) .

14. Cum igitur haec ego antequam calumniatorum aliquis exsurgeret, de mea fide praefatus sim, ne quis forte diceret, quod ab ipsis admonitus, vel coactus haec modo dicerem, quae ante non senseram: cumque me si quid illa interpretandi necessitas poposcisset, 319 integro fidei meae statu facturum esse promiserim, quomodo adhuc locus calumniantibus datur, cum utique prima confessionis meae vox ab omni suspicione contrarii dogmatis tutum me faciat et munitum? Praeterea enim, ut et superius praedixi, Domini sermone didici, quia ex suis unusquisque [Col. 0550D] verbis, et non ex alienis, vel justificabitur, vel condemnabitur. Sed et in ea nihilominus Praefatiuncula, [Col. 0551A] quam in ipsis περὶ Ἀρχῶν libris praemisimus, qualiter interpretationis nostrae fidem observandam dixerimus, ex ipsis aeque sermonibus comprobetur. Aequum namque est, etiam ex ipsa, quae ad rem pertinent, inseri. Nam cum honoris gratia mentionem fecissemus hujus viri, qui haec nunc adducit ad crimen, pro eo quod ante nos ipse prior Origenis quamplurima fuisset interpretatus, et ejus vel eloquentiam in explicando, vel in interpretando diligentiam laudassemus, eumque nobis sequendum in opere simili diceremus, post aliquanta etiam hoc [Al. haec] adjecimus: «Hunc ergo etiam nos, licet non eloquentiae viribus, disciplinae tamen regulis, inquantum possumus, sequimur: observantes hoc, ne ea, quae in libris Origenis a semetipso discrepantia [Col. 0551B] inveniuntur atque contraria, proferamus.» Memento; qui legis, ne hic te breviter dictus sermo praetereat, quem dixi, quia non proferam ea quae in libris Origenis a semetipso discrepantia inveniuntur atque contraria. Non enim generaliter promisi me non prolaturum, quae essent fidei contraria, sed quae ipsi sibi essent contraria, vel quae a semetipso discrepant, non quae a me, vel ab alio aliquo discreparent. Non ergo hoc [Al. ex] sermone subripientes inimici calumnias generent, ut dicant me promisisse, quia si quid contrarium est, vel discrepat a fide nostra, proferam. Hoc etiam si facere potui, tamen promittere non auderem. 320 Et si quidem factum hoc in opere meo invenies, amplecti poteris. Si vero in aliquo tibi minus impletum videtur [ Al. videbitur], [Col. 0551C] culpare non poteris, quia professionis meae tale vinculum non tenes.

15. Sed conjungamus etiam caetera. «Cujus diversitatis, inquam, caussas plenius tibi in Apologetico, quem Pamphilus pro libris ipsius Origenis scripsit, edidimus, brevissimo libello superaddito, in quo evidentibus, ut arbitror, probamentis, corruptos esse in quamplurimis ab haereticis et malevolis libros ejus, ostendimus, et praecipue istos quos nunc exigis, ut interpreter, id est, περὶ Ἀρχῶν, quod vel de Principiis, vel de Principatibus dici potest, qui sunt revera et obscurissimi et difficillimi. De rebus enim talibus ibi disputat, in quibus Philosophi omni sua aetate consumta, nihil invenire potuerunt. Hic vero noster quantum potuit id egit, [Col. 0551D] ut Creatoris fidem, et creaturarum rationem [Al. creatarum rerum] , quam illi ad impietatem traxerant, [Col. 0552A] ad pietatem iste converteret.» Etiam hic diligentius inspice, ut [Al. et] non te praetereat, quod Creatoris quidem fidem diximus, creaturarum vero rationem: scientes quod ea quae de Deo dicuntur, ad fidem pertinent: quae vero de creaturis disputamus, ad rationem. Sed quod sequitur adhuc addamus: «Sicubi ergo nos in libris ejus aliquid contrarii invenimus, quod ab ipso in caeteris locis pie [Al. fideliter] de Trinitate fuerat definitum, velut adulteratum hoc et [Al. est] alienum, aut praetermisimus, aut secundum eam regulam protulimus, quam ab ipso frequenter invenimus affirmatam. Nunquid et hic incaute aliquid diximus?» Nunquid dixi, quia secundum fidei nostrae regulam protuli, quod erat utique jam penitus modum interpretis, et ex Graeco in Latinum vertentis [Col. 0552B] excedere? Sed secundum eam [Al. hanc] regulam protulisse me dixi, quam ab ipso frequenter 321 invenimus affirmatam. Item his addidimus [Al. illud addamus] : «Si qua sane velut peritis jam et scientibus loquens, dum breviter transire vult, obscurius protulit: nos ut manifestior fieret locus, et ea quae de ipsa re in aliis libris apertius legeramus, adjecimus, explanationi studentes. Nihil tamen nostrum diximus, sed licet in aliis locis dicta, sua tamen sibi reddidimus.»

16. Puto quod etiam apud iniquissimos judices sufficere mihi posset sola ista confessio, qua [Al. quam] dixi, nihil nostrum diximus, sed licet in aliis locis dicta, sua tamen sibi reddidimus. Nunquid me in aliquo obnoxium feci? nunquid promisi me meum [Col. 0552C] aliquid dicturum? Ubi est quod accusant, quod calumniantur, quod confingunt me dixisse, quia mala tuli, et bona dixi, et quaecunque bona sunt transtuli? Erubescant aliquando, et desinant falsa proferre, et diaboli [Al. diabolicum] in se opus, fratres criminando, suscipere. Audiant quia nihil nostrum diximus, et iterum ac saepius audiant, quia nihil nostrum diximus, sed licet in aliis locis dicta, sua tamen sibi reddidimus. Et ne nos absque Domini misericordia huic operi manus existiment commodasse, videant nos haec ipsa ante praedixisse, quae faciunt. Post hoc enim addidimus etiam ista: «Haec autem idcirco in Praefatione commonui, ne forte calumniatores iterum se criminandi putent invenisse materiam.» Quod dixi, iterum, illa [Al. alia] [Col. 0552D] est caussa, quia jam sancti Episcopi Joannis Epistolam de fide ad sanctum Theophilum scriptam criminati [Col. 0553A] sunt, quando corpus humanum, aliud nescio quid fingebant esse, quam carnem, idcirco, iterum, posui. Sed viderint, inquam, quid perversi atque contentiosi homines agant. «Nobis interim tantus labor, si tamen orantibus vobis, 322 Deus juverit, idcirco susceptus est, non ut calumniosis os, quod fieri non potest, licet forte etiam hoc Deus faceret [Al. faciet] , clauderemus, sed ut proficere ad scientiam rerum volentibus materiam praeberemus.» Ut autem scias, quia et quod falsaturi haec essent, et praevidimus et praediximus, vide quid in sequentibus junxerimus: «Illud sane, omnem qui hos libros vel descripturus est, vel lecturus, in conspectu Dei Patris et Filii et Spiritus Sancti contestor atque convenio per futuri regni fidem, per resurrectionis ex mortuis [Col. 0553B] sacramentum, per illum, qui praeparatus est Diabolo et angelis ejus, aeternum ignem (Matth. 7.) : sic non illum locum aeterna haereditate possideat, ubi est fletus et stridor dentium, et ubi ignis eorum non extinguetur, et vermis eorum non morietur, ne addat aliquid huic Scripturae, ne auferat, ne inserat, ne immutet.» Et tamen post ista omnia, tam horrifica, tamque horribilia adjurationum sacramenta, falsare haec atque corrumpere non timuerunt illi, qui se dicunt credere resurrectionem carnis futuram. Qui vel hoc ipsum si crederent, quod Deus est, nunquam haec tam criminosa et nefanda committerent. Ubi tamen in his, quae praefati sumus, aut Origenes laudibus usque ad coelum, ut criminatur, elatus est, ubi Apostolus, aut Propheta, aut tale aliquid a nobis, [Col. 0553C] quale ipse de eo scripserat, dictum est? Aut in quo prorsus alio inveniunt criminandi locum? Fidem nostram praemisimus, quae puto quod in omnibus cum Ecclesiastica confessione concordet. Interpretandi observantiam distinximus, cujus revera nobis in quam pluribus exemplum ipse praebuerat, qui nunc accusator existit. Quid propositi in [Al. tac. in] interpretando gesserim, designavi. Jam si plene id, aut minus plene implere valui, 323 a legentibus comprobetur, a quibus vel laudari, vel rideri solet, non tamen ad crimen vocari, cum in alteram linguam, vel proprie, [Col. 0554A] vel minus proprie aliena verba vertuntur.

.17. Verum quoniam eorum fecimus mentionem, qui haec ipsa, quoquo modo sunt, tamen nisi falsa sint, criminari ea nullatenus potuissent, ipsum caput, in quod manus falsarias imposuerunt, conveniens puto huic Apologiae nostrae inserere, ne me studio meo subtrahere putent hoc, quod illi addito suo falsa crimina obtendunt. Etenim cum in quodam supradicti Operis loco, quem interpretati sumus, quaestio haberetur adversum eos, qui Deum corporeum dicunt, et humanis eum membris habituque describunt (quod asserere praecipue Valentinianorum et Anthropomorphitarum haeresis solet, cui isti accusatores nostri nimis, ut video, dextras dederunt) et Origenes Ecclesiasticam contra eos fidem defendens, defendens, omni [Col. 0554B] genere incorporeum esse Deum, et idcirco etiam invisibilem confirmaret, provocante se ordine quaestionis, respondit contra haereticos in hoc loco quaedam, quae a nobis isto modo versa sunt in Latinum.

Ex. I. libro περὶ Ἀρχῶν, post aliquanta (Cap. 1. n. 8.) : «Verum istae assertiones minus fortasse auctoritatis habere videantur apud eos, qui ex sanctis Scripturis de rebus divinis institui volunt, et [Al. etiam] inde sibi approbari quaerunt, quomodo [Al. quanto] natura Dei supereminet corporum naturam. Vide ergo si non etiam Apostolus hoc idem ait, cum de Christo loquitur, dicens: Qui est imago invisibilis Dei, primogenitus omnis creaturae (Coloss. 1. 15.) . Non enim, ut quidam putant, natura Dei alicui visibilis est, et aliis invisibilis, quia [Al. non enim] non dixit Apostolus, [Col. 0554C] imago invisibilis Dei hominibus, aut invisibilis 324 peccatoribus; sed valde constanter pronuntiat de ipsa natura Dei dicens, imago invisibilis Dei . Sed et Joannes in Evangelio dicens, Deum nemo vidit umquam (Joan. 1. 18.) , manifeste declarat omnibus qui intelligere possunt, quia nulla natura est, cui visibilis sit Deus, non quasi qui visibilis sit quidem per naturam, et velut fragilioris naturae evadat atque excedat aspectum, sed quoniam naturaliter videri impossibile est. Sed si requiras a me, quid etiam de ipso Unigenito sentiam: si ne ipsi quidem visibitem [Col. 0555A] dicam Dei naturam, quae [Al. qui] naturaliter invisibilis est, non tibi statim vel impium videatur esse, vel absurdum: rationem quippe dabimus consequenter. Aliud quidem est videre, aliud noscere. Videri et videre corporum est: nosci et noscere, intellectualis naturae est. Quidquid ergo proprium corporum est, hoc nec de Patre, nec de Filio sentiendum est. Quod vero ad naturam pertinet Deitatis, hoc inter Patrem et Filium constat. Denique etiam ipse in Evangelio non dixit: quia nemo vidit [Al. videt] Patrem nisi Filius, neque Filium nisi Pater; sed ait, Nemo novit Filium nisi Pater: neque Patrem quis novit nisi Filius (Matth. 11.) . Ex quo manifeste indicatur, quod quicquid inter corporeas [Al. corporis] naturas videre, vel [Al. et] videri [Col. 0555B] dicitur, hoc inter Patrem et Filium noscere dicitur et nosci, per virtutem scientiae, non per visibilitatis fragilitatem. Quia ergo de incorporea natura, et invisibili, nec videre proprie dicitur, nec videri, idcirco neque Pater a Filio, neque Filius a Patre, videri in Evangelio dicitur, sed nosci. Quod si proponat nobis aliquis, quare dictum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. 5. 8.) ? multo magis ex hoc, ut ego arbitror, assertio nostra firmabitur. Nam quid aliud est corde Deum videre, nisi 325 secundum quod supra exposuimus, mente eum intelligere atque cognoscere?»

18. Istud caput, quod istis, qui ad insidiandum mihi de Oriente transmissi sunt, non solum perversa intelligentia, verum etiam verborum adulterio conati [Col. 0555C] sunt infamare. Quod ego idcirco, ut alia quoque nonnulla ejus quem interpretabar Scriptoris, suspectum habere non potui, neque praetermittendum judicavi, quia non in eo aliquid de comparatione Patris ac Filii dicebatur, sed de ipsa Deitatis natura quaerebatur, si ei aptum ullo genere visibilitatis vocabulum videretur. Respondi, ut supra diximus, his haereticis, qui idcirco Deum visibilem esse asserunt, quia et corporeum dicunt, pro eo quod visio proprie corporis est. Unde et illi Valentiniani, quos supra diximus, haeretici, corporaliter et visibiliter generasse Patrem, et generatum Filium, dicunt. Refugiens ergo, ut opinor, Origenes visionis appellationem tanquam suspectam, ait melius esse in natura Deitatis, id [Al. tac. id] est, inter Patrem et Filium uti [Col. 0555D] illo sermone, quem ipse Dominus definivit, dicens: [Col. 0556A] Nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius (Matth. 11. 27.) : omnem ergo occasionem supradictis haeresibus credidit excludendam, si notionem in natura Deitatis potius diceret, quam visionem, dum visio occasionem aliquam praebere videatur haereticis. Notio vero unius naturae inter Patrem et Filium servat indissociabilem veritatem: praecipue, quia Evangelii talis auctoritas est. Simul et cautelae per hoc plurimum credidit fore, ne Anthropomorphitae, quoquo modo audirent visibilem Deum. Haec ratio, quia non faciebat aliquam differentiam Trinitatis, visa mihi est non debere penitus abjici, etiam si aliqua verba in Graeco incautius fortasse posita, declinavimus. Sit sane adhuc in judicio legentium, utrum et hoc adversum supradictas haereses [Col. 0556B] 326 utile, aut minus utile videatur. Tamen ponamus, quod etiam hi qui norunt de literis, et hujuscemodi sensibus judicare, quibus cum peritia adest et timor Dei: qui nihil per contentionem, neque per inanem gloriam gerunt, quorum animus ab invidia et favore, et odio vacat, dicant non multum ad instructionem, vel ad expugnandas supradictas haereses caput istud valere, numquidnam id non licet praeterire, et tanquam minus validum ad depellendos adversarios transcurrere? Pone quia sit otiosum, numquid et criminosum? Quomodo criminis loco ducetur, ubi invisibilitatis aequalitas inter Patrem et Filium et Spiritum Sanctum confirmatur? Non puto hoc ita cuiquam videri. Et quid dico cuiquam? Sed ne istis quidem ipsis criminatoribus meis, aliquid in meis literis visum [Col. 0556C] esse quod possit offendere. Denique si hoc putassent, ipsa, sicut transtuleram, mea verba posuissent.

19. Sed nunc ausculta, quid faciunt, et flagitii eorum require, si ullum praecessit exemplum. In eo loco ubi scriptum erat: «Quod si requiris a me, quid etiam de ipso Unigenitio sentiam, si ne ipsi quidem visibilem dicam naturam Dei, qui naturaliter invisibilis est, non tibi statim, vel impium videatur esse, vel absurdum, rationem quippe dabimus consequenter;» pro eo quod nos scripsimus, Rationem quippe dabimus consequenter, illi scripserunt, «Non tibi statim impium, vel absurdum videatur esse, quia sicut Filius Patrem non videt, ita nec Spiritus Sanctus videt Filium.» Hoc si in foro positus, vel negotiis saecularibus commisisset [Col. 0556D] iste (Eusebius Cremonensis), qui de monasterio Romam, [Col. 0557A] quasi calumniandi peritissimus missus est, norunt omnes, quid consequeretur ex legibus publicis ejusmodi criminis reus. Nunc vero quia saecularem vitam reliquit, et a tergiversatione illa actuum publicorum ad monasterium conversus est, et 327 adhaesit magistro (Hieronymo) nobili, ab ipso edocetur iterum pro modestia furere, insanire: pro quiete, seditiones movere: pro pace, movere bellum: pro concordia movere dissidia: perfidus esse, pro fide: pro veritate falsarius. Crede mihi, quod hujus sceleris nequitia etiam verum fuisset exemplar, nisi Jezabel tibi illa occurrisset. Illa est enim, quae hoc crimen adversus Nabotheum Jezraeliten vineae caussa composuit, et mandavit presbyteris iniquitatis, falsis eum conscriptionibus perurgere, quasi qui benedixisset, id est, blasphemasset Deum, et regem. [Col. 0557B] Sed quis in hoc felicior, illa quae mandat, aut hi qui mandato iniquitatis obtemperant? Gravia haec, et ut opinor, in Ecclesia pene hujusmodi facinus inauditum est. Sed additur adhuc aliquid. Requiris quid illud, Ut rei judices fiant, et insidiatores sententias ferant. Nam errasse scribentem, aut lapsum esse in [Al. tac. in] sermone, novum non est, et ut opinor venia dignum est, quia et Scriptura dicit, In multis enim offendimus omnes: qui autem in verbo non offendit, hic perfectus est vir (Jacob. 3. 2.) . Erratum putatur in verbo? Corrigatur, emendetur, si id utilitas postulat, et auferatur. Inseri vero quae non sunt scripta literis alienis, et falsa interseri ad hoc solum ut vitam fratris infames, temerare aliena [Col. 0557C] scripta, ut scriptori inferas notam, ut subrepas auribus populorum, ut conturbes corda simplicium, ut nihil aliud ex eo nisi apud homines opinioni maculam conferas: videte si alterius est opus, nisi illius qui ab initio mendax fuit, et fratres criminando, diabolus, id est, criminator, nomen accepit. Nam cum falsam hujusmodi sententiam apud Mediolanum recitaret (Eusebius) , et a me quae legebat falsa esse dicerentur, interrogatus a quo accepisset exemplaria, respondit matronam (Marcellam) quandam sibi dedisse, de qua ego, quaecunque illa est, nihil dico; sed sui eam et Dei conscientiae derelinquo. 328 Mihi tamen in hoc Dei et vestri sufficit testimonium, id est, tuum et sancti viri ipsius, cui hoc opus gerebam, Macarii, qui schedulas ipsas meas [Col. 0557D] vel ab initio legistis, vel etiam licet nondum completa, et ad integrum emendata exemplaria retinetis, id est, quia sicut Filius non videt Patrem, ita nec Spiritus Sanctus Filium videt, id est, quod ego non solum unquam non scripsi, sed e contrario, quia [Col. 0558A] ille falsavit, indico. Si quis negat, quod non ita videt Filius Patrem, sicut Pater Filium: et non ita videt Spiritus Sanctus Patrem et Filium, sicut videt Pater Filium et Spiritum Sanctum, anathema sit. Videt enim, et verissime videt, sed ut Deus Deum, et lux lucem, et non ut caro carnem, sed ut Spiritus Sanctus, non corporeis sensibus, sed virtutibus Deitatis. Si quis haec negat, sit anathema in aeternum. Qui autem vos conturbat, sicut dicit Apostolus, portabit judicium, quicunque est ille (Gal. 5.) .

20. Memini sane, quod aliquis eorum cum argueretur falsasse haec, respondit mihi, in Graeco ita haberi, me autem in Latino immutare [Al. mutare] voluisse. In quo omitto illud exsequi, quia nec quidem verum dicunt, sed tamen ponamus, quia [Al. quod] sic est in Graeco, et ego in Latino hoc [Col. 0558B] non scripseram. Promiseram me enim in Praefatiunculis tale aliquid facturum. Quod si feceram, ut quod ibi offendebat, in Latino commodius scriberem: quid absque promisso, vel quid absque ratione nostra feceram? Tu certe qui hoc in Latinis meis exemplaribus non inveneras, in tuis chartulis, hoc unde [Al. unum] scriptum legebas? Ego qui interpretatus sum, non scripsi. Tu qui me accusas, et meas tales literas non tenes, crimen mihi unde componis? Aut inde ego accusari debeo, unde tu falsum dixisti? Rem planissimam dico. Quatuor libri sunt isti, quos interpretatus sum, in quibus de Trinitate sparsim per singulas pene paginas disputatur. Relegantur universa, si usquam talis aliquis de Trinitate [Col. 0558C] inventus fuerit in interpretatione nostra sensus, qualem 329 in isto capite calumniantur: tunc demum credatur etiam hoc eo [Al. in eo] sensu, quo isti confingunt, esse prolatum. Si vero per omne librorum corpus nusquam sit illa differentia Trinitatis, nonne vesanum stultumque pariter commentum est dicere, quod uno solo capite haeresis confirmata est ab eo, qui eam mille capitibus expugnaverit? Sed et rei ipsius consequentia prudentem quemque satis edocet. Quod si hoc in meis literis invenisset, et vere scrupulum aliquem ex ipsa lectione cepisset, cum me, sicut ipse nosti, Romae positum haberet praesentem, continuo utique perquisisset, et ipsa ad me scripta detulisset: quippe qui usque ad ipsum [Al. illud] tempus etiam videre me, [Col. 0558D] et salutare, et in oratione communicare solitus erat, contulisset sine dubio mecum de his, quibus videbatur offendi: inquisisset quomodo a me fuisset prolatum, quomodo haberetur in Graeco.

21. Certe etiam hoc gloriae sufficere sibi putasset, [Col. 0559A] si visus fuisset in dictis nostris vel scriptis fecisse aliquid per se emendari. Aut si furor animi non tam emendare errorem quam proferre [Al. proferri] in publicum compulisset, sine dubio nunquam elegisset absentem lacerare, quem potuisset [Al. potuit] gravius confutare praesentem. Sed istum quia falsi conscientia deterrebat, ad me quidem [Al. tac. quidem] cujus erant scripta, quae volebat criminari, non detulit, sed per domos, per matronas, per monasteria, per singulos quosque fratrum circumfert, quo solo possit [Al. possis] conturbare auditu. Et hoc fecit [Al. facit] sub ipso tempore quo confestim ex Urbe discederet [Al. decederes] , ne vel comprehensus facti sui redderet caussas. Etiam inde, ut intelligi datur, secundum praeceptum magistri per totam [Col. 0559B] me Italiam criminari, instigare turbas, conturbare Ecclesias, aures quoque polluere sacerdotum, et in his omnibus modestia nostra tanquam conscientia abuti. Haec discipuli. Ipse vero orientalis magister, qui ad Vigilantium scribens dixerat (Epist. 61. n. 22.) , «Per me Latini cognoscunt omnes Origenis bona, et ignorant mala;» istos ipsos quos ego nunc transtuleram, reinterpretatus est, et omnia quae a me vel improbabilia praetermissa fuerant, 330 inseruit, quo scilicet nunc contra sententiam suam Romani per ipsum Origenis cognoscant mala, et gnorent bona. Hinc jam non solum Origenem, sed me ipsum in suspicionem haeresis conatur adducere. Hinc emittit [Al. etiam] incessabiliter canes suos, qui me per urbes, per vicos, per iter quoque transeuntem [Col. 0559C] calumniarum latratibus insectentur, et fanda adversum me omnia, atque infanda tentantur [Al. tentant] . Quid, quaeso te, sceleris admisimus, si fecimus quod fecisti? Si tamen nefarium est uti exemplis tuis, de te ipse, quid judicas?

22. Veruntamen dic mihi, o magister, jam enim ad te convertenda responsio est, ad legentem, aut ad interpretantem, si qua illa est scriptoris culpa, recte revocatur? Absit, inquit: nequaquam. Quid me subtiliter circumvenis? Nunquid non et ego legi? nunquid non et ego interpretatus sum? Sed lege ea quae interpretatus sum, vide si quid in his dogmaticum invenies: certe si aliquid horum, quae nunc ad damnationem voco reperies. Postremo ait: «Si vis plenius nosse quomodo apud me etiam suspicio hujuscemodi [Col. 0560A] dogmatum semper exsecrabilis fuerit, lege Commentarios meos in Epistola Pauli ad Ephesios, et ex his quae scripsi, quid de eo senserim, legens eum, vel interpretans, nosces.» Et haec est [Al. tac. est] tua tanti magistri gravitas, ut eum quem in aliis laudas, condemnes in aliis, et quem in Praefationibus tuis alterum post Apostolos Ecclesiarum magistrum dixisti, nunc haereticum dicas? Quis haereticus, Ecclesiarum magister aliquando dici potuit? Erravi, inquit, in hoc. Sed quandiu Praefatiunculam subjicis? Commentarios lege, sed illos quos designavi. Et cui hoc justum videtur, ut is qui tot libros conscripsit, in quibus omnibus pene praeconia ejus usque ad caelum fert: qui tot jam annis et lecti sunt ab omnibus et leguntur: ex quibus [Col. 0560B] quamplurimi ita edocti jam de hoc mundo decesserunt, et perrexerunt ad Dominum, hanc de Origene sententiam tenentes, quam ex librorum istius assertione didicerant, et abierunt sperantes juxta hujus testimonium inventuros se eum secundum post Apostolos Ecclesiarum magistrum, 331 et ut nunc iterum scribit, invenerunt eum cum impiis haereticis et gentilibus condemnatum. Quomodo se ex contentione commutet et dicat, quia illum quem triginta fere annis continuis legens et scribens, Apostolis exaequavi, nunc haereticum pronuntio? Numquid aliquos novos ejus libros modo legit, quos ante non legerat? Sed ex his eisdem dictis, eum et tunc Apostolum, et nunc haereticum dicit, et nullo modo hoc ita fieri potuit. Aut [Col. 0560C] enim tunc recte dixit, et modo livore quodam et contentione pervertitur, et audiendus non est. Aut si tunc maledixit, et modo seipsum condemnat, quale ergo de se caeterorum exspectabit judicium, is qui secundum Apostoli sententiam a semetipso damnatur?

22. Et quid, inquit, abscinditur poenitentia? Non: erratur, et in verbo maxime: licet quidem de errore poenitere. Sed simul aliquis poenitentiam agit, simul accusat, simul judicat, simulque condemnat? Quasi vero si qua meretrix una se nocte, aut duabus a scortando contineat, debeat continuo leges de pudicitia scribere, et non solum leges condere, verum et sepulcra obruere omnium, quae jam defunctae sunt feminarum, quod eas suspicetur sui similem vitam [Col. 0561A] duxisse? Poenitentiam agens quod haereticus fueris benefacis. Quid hoc ad me, qui nunquam haereticus fui? Poenitentiam agis pro errore, recte facis; si tamen ipsam poenitentiam legitime geras, [Al. add. idest] non accusando, sed deprecando, non condemnando, sed flendo. Nam quae poenitentiae veritas est, ubi indulgentiae decretum ipse sibi poenitens dictat? Qui poenitet pro his quae male locutus est, vulnus suum non iterum male loquendo curat, sed silendo. Sic enim scriptum est: Peccasti, quiesce. Sed nunc ipse te reum statuis, et iterum reatu ipse te absolvis, et ex reo ipse te judicem facis. Haec jam non tua, qui irrides nos, sed nostra qui ita nos irrideri patimur, est miseria.

332 23. Veruntamen veniamus ad hos duos Commentarios, [Col. 0561B] quos, caeteris omnibus opusculis suis condemnatis ac renuntiatis, solos excepit, et quam caste se in his et continenter egerit, videamus. Ex his enim solis et fidem suam probari vult, et [Al. tacetur et] quod Origeni in omnibus adversetur. Proferantur ergo isti qui [Al. et isti] ei soli ex omnibus scriptis suis placent, id est, in Epistolam Pauli ad Ephesios libri tres: et in Ecclesiasten, ut puto, unus. Sed nunc interim qui primus occurrit, in Epistolam ad Ephesios Commentarius relegatur. Etiam ibi consocium et concordem et συμμύστην, ut ipse ait, in his quae arguit approbo. Et primo omnium de quibus irridet mulierculas, quae se dicunt post resurrectionem non habituras fragile corpus, quippe quae Angelorum futurae sint similes, quid ipse sentiat, [Col. 0561C] videamus. In tertio Commentariorum libro in Epistola Pauli ad Ephesios, sub eo capitulo ubi scriptum est: Qui uxorem suam diligit, seipsum diligit: nemo enim unquam carnem suam odio habuit (Ephes. 5. 28.) , post aliquanta ita ait, «Foveamus igitur et viri uxores, et [Al. ut] animae nostrae corpora, ut et uxores in viros, et corpora redigantur in animas, et nequaquam sit sexuum ulla diversitas, sed quomodo apud Angelos non est vir et mulier, ita et nos qui similes Angelis futuri sumus, jam nunc incipiamus esse quod nobis in caelestibus repromissum est.»

24. Haec te in tuis Commentariis scripsisse sciens, quomodo eos ad exemplum fidei tuae, et ea [Col. 0562A] quae argius confutanda proponis: quomodo de tuis verbis mulieres arguis? Deinde quae mulier dixit aliquando, quod uxores in viros convertantur, et corpora redigantur in animas, quod tu scribis. Si corpora in animas redigentur, ergo secundum te non solum carnis resurrectio non erit, sed nec corporum, quod confiteri istos quos tu fecisti haereticos, dicis. Ubi jam ultra corpus quaerimus, si in animam redigitur? Erit enim jam totum anima, et nusquam corpus. Et iterum 333 si uxores in viros commutabuntur, pro eo quod subjunxisti, ut nequaquam sit sexuum ulla diversitas, quasi ut hoc ostenderes, quia sexus quidem femineus interibit ex eo quod redigetur in virum, solus autem manebit virilis: nescio quidem si haec tibi de se dicere feminarum [Col. 0562B] sexus [Al. sexus ipse] permittat. Tamen et si ab illis concedatur, qua consequentia poteris ostendere ibi virilem sexum esse necessarium, ubi femineus necessarius non probatur, quia naturali quodam vinculo in tantum sexus alter eget alterius, ut si alter non sit, alterius opus non sit. Etenim si luteam formam ex resurrectione, homo tantum recepturus putatur, quam in paradiso habuit, ubi est quod scriptum est, quia Masculum et feminam fecit eos, et benedixit eis (Gen. 1. 27.) ? Si vero ut tu et mulierculae quas incusas, dicitis, neque vir neque mulier est, quomodo ergo aut corpora redigentur in animas, aut mulieres convertentur in viros, cum vel paradisus utrumque sexum non patiatur, vel similitudo Angelorum, ut tu quoque fateris, nullum [Col. 0562C] omnino recipiat? Et miror quomodo ab aliis exigas [Al. exigis] de sexuum diversitate sententiam, de qua tu volens disserere, tantis te involvis nodis, ut evolvere te nullatenus possis. Quanto rectius faceres, si nos quos culpas, imitareris in talibus, et haec [Al. hoc] soli Deo, ut se veritas habet, nosse permitteres: et te potius ignorare fatereris, quam ea scriberes quae paulo post tu ipse damnares? Velim mihi, conscientia sua teste, nunc diceret, non dico si in aliquo Opusculo meo, sed in Epistola saltem mea, quam alicui familiari meo negligentius scripsissem, invenisset scriptum, quia corpora in animas redigantur [Al. redigentur] , et uxores in viros, si non haec [Al. tac. haec] etiam aereis literis scribi per portas civitatum [Col. 0563A] praecepisset, si non in foro, in curia, pro rostris etiam recitari. Quantos ex hoc accusationum titulos, quae volumina conscripsisset, quam me totis armis ac telis foecundissimi sui pectoris perurgeret, dicens, quia si mihi non creditis dicenti, quia fallit cum corpus dicit resurgere, et carnem negat, vel cum fatetur quidem carnem, membra autem negat et sexum: ecce videte, quomodo ipse scripsit in Epistola sua, quia 334 corpora vertantur in animas, et uxores in viros. Sed nos te quidem haec scribentem, non solum non arguimus haereticum: sed satis facimus tanquam magistro. Mulieres tamen illae, quas tam indignis et inhonestis contumeliis lacerasti exhibebunt ante tribunal Christi et haec quae his Commentariis doces, et illa quae oblitus tui, rursum cum [Col. 0563B] contumeliis scribis: et ibi utraque recitabuntur, ubi cessabit jam favor hominum, et redemti laudibus plausus silebunt: et tecum pro his vel dictis, vel gestis tuis judicabuntur apud justum judicem Christum.

25. Verum pergamus discutere [ Al. discurrere] quid etiam de quaestionibus scribat, hoc enim ad fidem pertinet, in quibus de carnis resurrectione sic variat caetera, ut [Al. ad] quaestiones. Item ex Commentariorum libro primo de Epistola Pauli ad Ephesios de eo capitulo, ubi dicit Apostolus: Sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati coram ipso (Ephes. 1. 4.) , ita ait: «Pro constitutione mundi in Graeco scriptum habet καταβολὴς κόσμου. Non idipsum autem καταβολὴ, quod constitutio sonat. [Col. 0563C] Unde et nos propter paupertatem linguae et rerum novitatem, et sicut quidam ait, quod Graecorum et sermo latior et lingua felicior sit, conabimur non tam verbum ex verbo transferre, quod impossibile est, quam vim verbi quodam explicare circuitu. Καταβολὴ proprie dicitur, cum quid deorsum jacitur, et in [Al. ad] inferiorem locum mittitur a sublimi, vel cum aliqua res sumit exordium. Unde et hi qui aedium futurarum prima jaciunt fundamenta, καταβεβληκέναι, id est, deorsum initia fundamentorum jecisse dicuntur. Volens itaque Paulus ostendere, quia Deus universa sit machinatus ex nihilo, non creaturam, non conditionem, non facturam, sed καταβολὴν id est, initium fundamenti ad eum retulit, ut non juxta Manichaeum, et caeteras haereses, quae factorem et [Col. 0563D] materiam ponunt, aliud quid [Al. aliquid] unde creaturae factae sint [Al. sunt] , antecesserit creaturas, sed omnia ex nihilo exstiterint [Al. substiterint] . Quod autem electos nos ut essemus sancti et immaculati coram ipso, hoc est, Deo, ante fabricam mundi [Col. 0564A] testatus est, ad praescientiam 335 Dei pertinet, cui omnia futura jam facta sunt, et antequam fiant universa sunt nota: sicut et Paulus ipse praedestinatur in utero matris suae, et Jeremias in vulva sanctificatur, eligitur, roboratur, et in typo Christi Propheta gentibus mittitur.»

26. Hucusque unam edidit expositionem, sed sub cujus persona hujuscemodi intelligentia accipienda sit, non expressit. Hoc tantum egit, quod ex consequentibus reprobat priora; ait enim in consequentibus: « Alius vero est, qui Deum justum conatur ostendere. Unde manifeste ostendit, quod per illam priorem expositionem non ostendatur justitia Dei: quod utique impium est: sed per istum quem dicit alium, cujus assertionem sine dubio volens [Col. 0564B] apud omnes indubitatam et catholicam demonstrare, dedit tale testimonium, quod hac sua assertione, justum esse Deum conetur ostendere. Sed videamus quid dicat iste alius, qui Deum justum esse praedicat. «Alius vero, inquit, qui Deum esse justum conatur ostendere, quod non ex praejudicio scientiae suae, sed ex merito electorum unumquemque eligat, dicit ante visibiles creaturas, caelum, terram, maria, et omnia quae intra ea sunt, fuisse alias invisibiles creaturas, in quibus et animas, quae ob quasdam caussas soli Deo notas, dejectae sint deorsum, in vallem istam lacrymarum, in [Al. et in] locum istum afflictionis et peregrinationis nostrae, in quo sanctus constitutus orabat, ut ad sedem pristinam reverteretur, dicens, Heu mihi, quia incolatus meus [Col. 0564C] prolongatus est, habitavi cum habitantibus Caedar: multum peregrinata est anima mea (Ps. 119. 5.) . Et in alio loco: Miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus (Rom. 7. 29.) ? Et alibi, Melius est reverti, et esse cum Christo (Philip. 1.) . Et alibi, Antequam humiliarer, ego peccavi [Al. deliqui] (Ps. 116. 67.) , et caetera his similia.» Itaque priusquam animae, inquiunt, praecipitarentur in mundum. Magister dicis, inquiunt, et non dicis, qui sunt isti qui haec inquiunt, quod animae prius essent, quam praecipitarentur in mundum. Nonne ergo recte dixi, inquit, quia talpa es, et non vides? Dixi jam superius, quia illi haec [Al. hoc] dicunt, qui Deum justum esse asserunt, quem utique si cor haberes, me ipsum esse intelligeres. 336 Neque [Al. Non] enim ita impius sum, [Col. 0564D] ut alium me et diversum esse statuam ab his qui Deum justum defendunt, quod utique omnes faciunt, qui sanum sapiunt. «Dic ergo, dic, magister, quid isti qui tu es, inquiunt? Itaque prius quam animae, inquiunt, praecipitarentur in mundum, et mundus ex animabus fieret, cum habitatricibus suis in [Col. 0565A] infimum ipse dejectus, elegit Paulum Deus, et ei similes coram se, qui erant sancti et immaculati. Nemo autem eligitur nisi de pluribus, et ubi sunt aliqui viliores, ibi electio perpetratur. Quomodo autem in Babylonia captivitate, quando a Nabuchodonosor in Chaldaeam ductus est populus, missi sunt Prophetae, Ezechiel, Daniel, tres Pueri, Aggaeus et Zacharias, non quod ipsi meruerint captivitatem, sed ut essent in solatio captivorum: ita et in illa dejectione mundi, eos qui antequam mundus fieret, electi erant a Deo, missos esse in eruditionem et magisterium animarum peccatricium, ut praedicatione eorum reverterentur ad eum locum unde corruerant: et hoc esse quod a Moyse in octogesimo nono dicatur Psalmo: Domine, refugium factus es nobis in generatione et [Col. 0565B] progenie, antequam montes firmarentur, et fieret terra, et orbis terrarum (Ps. 89. 1.) . Quod scilicet antequam mundus fieret, et universa generatio principium sumeret, Sanctis suis Deus refugium fuerit.»

27. Haec sunt quae in illis, quos solos ex omnibus opusculis tuis eligis, et ad condemnandos caeteros relegi jubes, Commentariis scribis. Mundum, ais, fuisse invisibilem antequam hic visibilis fieret: in quo mundo cum reliquis habitatoribus, Angelis [Al. Angeli] scilicet, et animae erant. Istas animas, ais, ob quasdam caussas soli Deo cognitas, in hoc visibili mundo nasci in corporibus, et quae ante habitaverant caelum apud prius saeculum, nunc hic habitant, terram scilicet non extra caussas aliquas, quas ipse inibi vivendo commiserint. Et ais, quod [Col. 0565C] Sancti quique, ut est Paulus et caeteri similes ei per generationes singulas ad eruditionem earum a Deo destinati [Al. praedestinati] sunt, ut eas praedicatione sua ad illam habitationem suam [Al. tac. suam] , unde collapsae fuerant, revocarent, et hoc copiosissimis Scripturarum 337 testimoniis firmas. Et quae sunt alia quaeso dicta pro quibus Origenem in jus vocas? quae alia sunt in quibus eum damnari jubes? Aliumne damnas in tuis? Et si, ut tu suades, hujusmodi dicta damnanda sunt, feres tu prius sententiam, et pro dictis talibus prior te ipse condemnabis. Neque enim jam tibi ultra ullum remansit effugium. Nullae hic strophae, pro quibus caeteros arguis, habebunt locum. In ipsa etenim poenitentia tua post conversionem jam emendatus et correptus, istis libris [Col. 0565D] auctoritatem dedisti: videlicet, ut ex his tua sententia de his quae damnanda [Al. condemnanda] dicis, dogmatibus probaretur. Et ideo quae hic scripta sunt, tanquam si modo haec pronunties et definias, audienda sunt. Et hic talia definis qualia dicis esse [Col. 0566A] damnanda. Sed non sum, inquit, ego qui definio, alium dico esse qui haec ita dicat: id est, ipsum istum quem modo dico debere damnari. Repetamus ergo si placet illum ipsum versiculum, ubi immutas exponentis personam, ut videamus, quis est ille, quem talia dicis astruere. Ais ergo, Alius vero qui Deum justum conatur ostendere dicit haec [Al. tac. haec] quae jam supra diximus. Si iste quem dicis Alium, Deum justum assertione hac sua, ut ais, ostendit, et a te alius et diversus est, de te ipso quid sentis? Tu negas justum esse Deum? Magister, dum tu [Al. tac. tu] multum vides, et satis arguis captos oculis talpas: puto te incurrisse ἀδυνώτατον, et ex utraque parte concludi. Aut enim justum Deum negabis, ut alius sis et contrarius illi qui haec dicit: [Col. 0566B] aut si, ut omnis confitetur Ecclesia, etiam tu Deum justum esse confitearis, tu es qui haec dicis, et tu es qui primus excipis sententiam, quam in alium fers, et tu [Al. tac. tu] qui tuometipsius mucrone confoderis. Sufficere opinor haec apud justissimos judices et futurum Dei judicium praestolantes, non quia condemnare debeant eum, qui festucam videt in oculis fratris sui, et in suo trabem non videt; sed emendare et ad veram poenitentiam revocare.

28. Verum ne forte latuerit eum locus iste unus ex [Al. in] his libris quos ad liquidum se recensuisse putaverat, et quorum 338 exemplum, caeteris omnibus condemnatis, ad confessionem fidei proposuerat, requiramus quomodo etiam in caeteris sentiat. Item in eodem libro, de eo capitulo ubi scriptum est: [Col. 0566C] Secundum placitum voluntatis suae in laudem gloriae suae (Ephes. 1.) , post pauca ita ait: «Invadunt itaque in hoc loco occasionem, qui ante constitutionem [Al. conditionem] mundi animas putant cum Angelis et caeteris Virtutum caelestium nominibus in caelesti Jerusalem fuisse versatas, quod nec secundum beneplacitum Dei, nec in laudem gloriae ejus et gratiae possit intelligi, alios nudos, barbaros, servos, debiles: alios divites, Romanos, liberos, sanos: ignobiles, vel nobiles in diversis oris, et diversa parte generari, nisi caussae praecesserint, quibus ex meritis haec animarum unaquaeque sortita est. Et illud quod ad Romanos scriptum est, quidam putant nosse, nec norunt: An non habet potestatem figulus luti, de eadem massa facere aliud vas in honorem aliud in [Col. 0566D] contumeliam (Rom. 9. 21.) , ad eundem sensum referunt, ut quomodo mala vita seu bona, laboriosa vel facilis frustra in hoc mundo agitur, nisi credamus Dei futurum esse judicium: ita et diversitas in hoc mundo nascentium justitiam Dei arguat, nisi animarum [Col. 0567A] merita praecesserint. Si enim, inquiunt, haec non ita accipimus, nec beneplacitum voluntatis Dei erit, nec in laudem gloriae et gratiae ejus alios elegisse ante constitutionem mundi, ut essent sancti et immaculati, et haberent adoptionem per Jesum Christum, alios ultimae conditioni et poenis perpetuis destinasse: amare Jacob antequam oriatur ex utero, odisse Esau priusquam digna odiis perpetraret, nisi caussae praecesserint quae justitiam Dei probent.»

29. Quid expressius hac assertione? quid evidentius vel ab Origene, vel a quoquam eorum quos te arguere dicis, de his dogmatibus vel cogitari, vel dici potuit, quod scilicet diversitas et inaequalitas, quae est in hoc mundo nascentium, ad Dei [Col. 0567B] justitiam referatur? Caussam salutis vel damnationis dicis dedisse ipsam sibi unamquamque animam, ex [Al. ut] his scilicet motibus animorum quos prius in caelesti Jerusalem, quae est mater omnium, 339 vivendo gesserunt. Et hoc, inquit [Al. inquis] , non ex mea persona dictum est, sed alium dicere descripsi. Denique dixi, quia Invadunt quidam occasionem. Nec ego nego, quod de alio dicere videaris. Sed iste alius, quem haec dicere ais, utrum tibi concors et consonans, an vero contrarius sit et inimicus, non denegasti. Cum enim alium istum contrarium tibi aliquem nominas, soles ponere quaedam dicta ejus, sed statim ea destruere et impugnare: ut Marcionis, et Valentini, et Arii, et caeterorum. Cum vero alium quidem nominas, et dicta ejus [Col. 0567C] cum validissimis assertionibus scribis, testimoniis quoque Scripturarum copiosissimis munis, nonne etiam nos tardissimi, et quos tu talpas dicis, videmus istum [Al. istius] , cujus dicta ponis et non destruis, non alium quam te esse, et fieri haec rhetorica figura, cum sub aliena persona suam sententiam proferunt. Fiunt ista ab Oratoribus, cum aut offendere aliquos metuunt, aut invidiam declinare cupiunt. Nam si te ex hoc defensum putas, quod in his dictis alium nomines, multo erit excusabilior ille quem insimulas. Nam ille non solum hoc in consuetudine habet, ut dicat alios ita dicere, et quibusdam ita videri; sed multo cautius dicit ille, de talibus se hoc non definire, sed opinari magis. Quod si alii melius visum [Col. 0568A] fuerit, dicit [Al. tac. dicit] , ut his omissis illa teneantur. Vide quanta ille cautione usus est: et tamen a te ad damnationem vocatur. Tu quia tantummodo alium nominas, effugisse te putas. Ex his enim eum damnas, in quibus eum sequeris et imitaris.

30. Sed progrediamur legendo Commentarios, ne immorando per singula, excludamur ab agnitione plurimorum. « Item ex eodem libro, de eodem capitulo ubi scriptum est: Ut simus in laudem gloriae ejus, qui ante speravimus in Christo (Ephes. 1. 12.) Si speravimus tantum dixisset in Christo, et non praemisisset, 340 ante speravimus, quod Graece dicitur προηλπικότες, esset manifestior sensus, eos qui speraverunt in Christo forte vocatos, et esse praedestinatos secundum propositum ejus, qui universa operatur [Col. 0568B] juxta consilium voluntatis suae. Nunc vero propositionis adjectio, ad illam nos intelligentiam trahit, de qua superius disputavimus exponentes hoc quod scriptum est: Qui benedixit nos in omni benedictione spiritali in coelestibus in Christo: sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati coram ipso: quod scilicet, sicut jam nos benedixerat in omni benedictione spiritali in caelestibus, et elegerat ante constitutionem mundi: ita etiam nunc sperasse ante dicamur in Christo, ex eo tempore quo electi et praedestinati et benedicti sumus in caelestibus.»

31. Hucusque interim, quae enim sequuntur majora sunt. Nunc ergo gratias ago Deo, quod me pondere gravissimae suspicionis relevavit. Fortasse enim [Col. 0568C] videbar aliquibus de alio isto contentiosius vel calumniosius agere, cum secundum rhetoricam figuram, istum quem dicit [Al. dicunt] alium, ipsum perhiberem esse. Sed ne qua ulli auditorum nunc prorsus dubitatio remaneret, quis esset iste [Al. ille] alius, de quo superius dixerat, declaravit. Tanquam vere bonus magister, et qui nullas velit ex dictis suis ambiguitates discipulis remanere, dignatus est in hoc loco illum, quem supra alium dixerat, evidentius quis esset ostendere. Ait ergo: «Nunc vero praepositionis adjectio, ad illam nos intelligentiam trahit, de qua superius disputavimus.» Vides quia nos sumus, inquit, et non alius nescio quis quem putabatis, qui superius disputavimus, exponentes [Col. 0569A] illud quod scriptum est: Qui benedixit nos in omni benedictione spiritali in coelestibus in Christo. Et quod ibi ex persona alterius dictum a minus intelligentibus putabatur, ne quis error his, quos jusserat ex istis libris 337 quid de Origene sentiret, sententiam suam noscere, remaneret, ad suam personam nunc revocans, nec alium aliquem nominans, dicit ea quae superius legimus: quod scilicet sicut jam nos benedixerat in omni benedictione spiritali in caelestibus in Christo, et elegerat ante constitutionem mundi: ita etiam sperasse dicamur in Christo ex eo tempore, quo electi et praedestinati et benedicti sumus in caelestibus. Absolvit ergo me (ut puto) ipse suo testimonio omni suspicione calumniae, quod alius iste non sit alius quam ille ipse.

[Col. 0569B] 30. Sed majora adhuc ex consequentibus, sicut promisimus, ostendemus. Post hoc enim quod dixerat, nos ante sperasse in Christo, et ex eo jam tempore, id est, ante constitutionem mundi, et antequam in corporibus nasceremur, in caelis esse benedictos et electos, iterum illum suum alium introducit, et dicit, «Alius vero hoc dogma non sustinens, quod ante fuerimus et speraverimus in Christo, quam in isto corpore degeremus, illo intelligentiam transfert [Al. transferet] .» Hoc in loco omnem suum foetorem quisquis ille est, iste ejus alius exhalavit. Dicat enim nobis hic, quem vult alium esse, qui hoc dogma non sufferat, quod antequam in hoc corpore degeremus, et fuerimus, et speraverimus in Christo, hoc est enim pro quo damnari jubet Origenem. Quem [Col. 0569C] vult hic alium intellexisse? an aliquem [Al. alium] contrarium sibi? Quid dicis, magister? bicorni illo urgeris, de quo exponere discipulis soles. Si enim hic alium istum qui ante fuisse animas quam in corpore degerent, non recipit, te esse dixeris, proditum est, quod in superioribus celabatur. Inveniris enim tua confessione alius ille tu esse, qui definis omnia dogmata, quae damnari jubes. Si vero non es tu in superioribus alius, ne tibi ea quae improbas adscribantur, nec hic tu eris alius, qui non sustineas ante fuisse animas quam in corpore degeremus. Elige utramlibet excusationis 338 partem. Istum alium, quem frequenter inducis, te vis intelligamus, an alterum aliquem? catholicum eum vis videri, an haereticum? [Col. 0570A] damnandum, an [Al. aut et vel] absolvendum? Si catholicus est iste alius tuus, qui in superioribus dicebat, ante hunc mundum visibilem fuisse animas cum Angelis, et caeteris virtutibus in superiori Jerusalem in caelestibus constitutas, et ibi vivendo contraxisse caussas sibi [Al. ibi] diversitatis, vel nascendi in hoc mundo, vel alias [Al. aliquas] quaslibet conditiones tolerandi, erunt ergo ista catholica dogmata, et interim impium damnare quod catholicum est. Si vero alium istum haereticum dixeris, haereticum designabis eum, qui fuisse animas non recipit [Al. recepit] , et sperasse in Christo antequam in corpore nascerentur. Qua hinc exitur, magister? Quo erumpitur? quo rursum evaditur? Quocunque te converteris, haerebis. Non dico nullus [Col. 0570B] subtrahendi te aditus datur, sed ne respirandi quidem paululum fit copia. Sic tibi Alexandri tui Aristotelici Commentarii profuere? sic Porphyrii εἶσαγωγή ? sic te tot et tantorum Philosophorum Graecae et Latinae, insuper et Judaicae eruditionis excoluit disciplina, ut in istas angustias tam inextricabiles devenires, et tam miserabiliter coarctareris, ut nec ad Alpes posses [Al. possis] esse defensus?

31. Sed parcamus jam: deferendum est literis, et ut ipse ait, operi magno somnus non est adscribendus, quanquam ipse parcat nemini, et non tam ratione dictorum quam flagello linguae, quos libitum fuerit verberet. Et si quis ei minus adulabitur, continuo haereticus et scriptis et missis per diversa centum codicibus designetur. Tamen nos non ipsum, [Col. 0570C] sed Patriarcham imitemur David, qui comprehensum in spelunca inimicum suum Saul, cum posset jugulare, noluit; sed ei pepercit, quod et iste sibi a nobis aliquoties factum, non solum verbo sed et re atque opere, etiam si fateri non vult, corde tamen 339 et conscientia retinet. Demus ergo veniam ei, qui dare veniam nescit, qui sine ullo humanitatis respectu de dictis alterius judicat, et interim educamus eum de hac spelunca, usquequo in illam incidat, de qua etiam si omnes conemur et cupiamus, exire non possit. Dicat ergo, qui potest fieri, ut in superioribus illis, ubi istud dogma confirmabatur ab eo qui justum Deum conabatur ostendere: ubi alium quem dixit, vere ne alterius persona fuerit talis [Col. 0571A] quatem nunc condemnari [Al. damnari] vult: hic vero ubi contrarius est, et non recipit, quae in superioribus dicta sunt, alium seipsum dixerit. Potest enim fieri, ut conscius sibi sit, ita sensisse se cum scriberet, licet stilo id non potuerit explicare [Al. explanare] . Sit ergo venia, et ponamus in hoc loco istum alium, hunc esse ipsum, qui non recipit dogma, quod dicit, animas fuisse antequam in corpore degeremus, et sperasse in Christo. Repetamus ipsum capitulum, et quo rursus tendat, diligentius prosequamur. Ait itaque: «Alius vero hoc dogma non sustinens, quod ante fuerimus, et speraverimus in Christo, quam in isto corpore degeremus, illo intelligentiam transfert [Al. transferet] , ut dicat, in adventu Domini Salvatoris, quando in nomine ejus omne genu flectetur, [Col. 0571B] caelestium et terrestrium et infernorum et omnis lingua confitebitur [Al. confiteatur] , quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. 3. 2.) , cum ei fuerint universa subjecta, alios voluntate, alios necessitate subjiciendos, et eos qui ante praesentiam majestatis ejus speraverint in eum, futuros esse in laudem gloriae ejus, et vocari προηλπικότας : eos vero qui reperti fuerint necessitate credentes, eo tempore quo nec diabolus, nec angeli ejus poterunt negare regnantem, esse sperantes, sed non in laudem gloriae ejus. Quod quidem et nunc ex parte videmus expleri, quia alia sit merces ejus, qui voluntate sequatur 340 Deum, alia qui necessitate. Veruntamen sive per occasionem, sive per veritatem, tantum Christus annuncietur: dummodo sciat, et [Col. 0571C] sperans, et ante sperans, quod pro diversitate spei diversa sint praemia recepturi.»

32. Omnis in hoc loco adimitur cavillationis occasio. In superioribus dixisti, quod hi qui ante speraverunt in Christo, illi sunt qui antequam in hoc visibili mundo in corporibus nascerentur, spem in Christo habuerunt in caelestibus positi. Sed ne istud dogma tuum esse videretur, aliam introduxisti expositionem, qua dicis eo tempore, quo omne genu flectetur Domino Jesu, universa creatura caelestium, terrestrium et infernorum duobus ei modis erit subjecta, quidam voluntate, quidam necessitate. Et voluntate ais subjectos Sanctos omnes, qui per verba praedicationis modo [Al. jam] ei credunt, et istos vocari προηλπικότας, id est, qui ante speraverunt in Christo. [Col. 0571D] Necessitate autem subjectos, qui nunc quidem per praedicationem verbi non crediderunt: tunc autem jam negare non poterunt, sicut diabolus et angeli ejus, et qui cum ipsis necessitate crediderunt, quique omnes cum quibus, et diabolus et angeli [Col. 0572A] ejus, quia postea credent, non vocabuntur ante sperantes, pro eo scilicet quod illi ante crediderunt in Christo, et speraverunt in eum [Al. ejus] voluntate; isti vero postmodum, et necessitate. Et ideo ais eos diversa praemia recepturos. Praemia tamen ponis in his omnibus, qui modo non eredunt, id est, diabolo et angelis ejus, licet inferiora, et eum de cujus sola poenarum aliquando venia opinionem, non sententiam alterius arguis, tu in regno Christi ad praemia secunda perducis. Et hoc vis intelligi, quia sicut nihil interest utrum veritate, an necessitate Christus annuncietur: ita nihil refert necessitate, an voluntate credatur.

33. Haec sunt, quae nobis discere de 339 Commentariis tuis jubes. Istas nos regulas confusionis [Col. 0572B] fidei doces, ut hoc damnetur in aliis, quod domi discitur. Nam utique si tu es nunc alius, qui primum dogma illud non sustines, quod animas in caelestibus fuisse dicit, antequam in corporibus nascerentur: tu es sine dubio, qui diabolum et angelos ejus atque omnes incredulos, non solum venia donas, verum etiam secundis munerandos esse praemiis polliceris. Si vero hoc secundum dogma refugis, tu eris primi illius dogmatis pater. Et miror quomodo isti prudentes et eruditi viri, qui haec ejus legunt scripta, de quibus nunc illa ab illo scribuntur, rideant de me, quod me talpam nominet, et non sentiant se magis ipsos ab eo talpas judicari, quos putat haec in suis libris non videre defossa. Si enim putaret eos legentes intelligere posse, nunquam ad condemnanda [Col. 0572C] ea, quae ipse magister docet, istorum librorum habere jussisset exemplum, in quibus ea ipsa plenius et manifestius continentur, quae condemnare nos suadet. Ostendimus interim istum [Al. tac. istum] ipsum asserere in istis electis Commentariis suis ea quae damnari in alterius libris jubet [Al. videt] , id est, quod animae fuerint in caelestibus antequam in hoc mundo in corporibus nascerentur [Al. immitterentur] , et quod omnes, vel peccatores, vel increduli cum diabolo et angelis ejus, eo tempore quo omne genu flectetur Jesu, caelestium et terrestrium et infernorum, non solum veniam accipient, verum etiam [Al. tac. etiam] ad secunda praemia vocabuntur.

34. Sed quoniam haec rei novitas, non dubito [Col. 0572D] quod fidem difficile mereatur, ut quis credatur ea damnare quae adstruit; scio quid desideratis, ut si possumus [Al. possimus] talia ex eisdem libris proferamus exempla, et tam evidentia, ut nullus omnino de his cuiquam dubitandi resideat locus, id est, [Col. 0573A] ubi ne ille quidem alius suus nominetur: et ita faciam. 340 Item ex eodem libro, quod in saeculi fine Christus, et omnes Sancti sui supra daemones habebunt sedem, ut et ipsi daemones secundum voluntatem sedentis supra se Christi, et Sanctorum ejus agant: Ex eo capitulo ubi dicit Apostolus, Ut ostenderet saeculis supervenientibus abundantes divitias gratiae suae, in bonitate super nos in Christo Jesu (Eph. 2. 7.) , post pauca: «Quod nos, inquit, qui quondam lege tenebamur inferni, et propter vitia atque peccata ut operibus carnis, ita eramus et suppliciis [Al. supplicio] destinati, nunc in Christo regnemus, sedeamusque cum eo. Sedeamus autem non in humili quocunque loco, sed super omnem Principatum, Potestatem et Dominationem, et omne nomen quod [Col. 0573B] nominatur, non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro. Si enim Christus resuscitatus est a mortuis, et sedet ad dexteram Dei in caelestibus super omnem Principatum, et Potestatem, et Dominationem, et super omne nomen quod nominatum est, non solum in hoc saeculo, sed et in futuro, et nos sedebimus regnabimusque cum Christo, necesse est, ut super his, super quae sedet ille, sedeamus. Sed qui diligens Lector est, statim dicet et requiret: Quid ergo, major homo [Al. est homo] angelis et cunctis in caelo potestatibus? Quod quia periculosum est respondere, Principatus, Potestates, ac Virtutes, et Dominationes, et omne nomen quod nominatur non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro (maxime quia omnia subjecta sunt Christi pedibus) non ad bonam partem, [Col. 0573C] sed ad contrariam referre [Al. refert] , ut dicat eas esse angelos refugas, et principem mundi hujus, et Luciferum qui mane oriebatur, super quibus sancti in fine saeculi sessuri sunt cum Christo, illis quoque tribuente beneficium, qui nunc inferni, et male libertate sua abutentes vagentur [Al. vagantur] passim et per praecipitia corruant [Al. corruunt] peccatorum. 341 Cum autem tales habuerint sessores, juxta sedentium voluntatem [Al. voluntates] incipient gubernari.» Numquid et hic ambiguitas aliqua derelicta est, ut locus hic egeat assertore [Al. assessore] ? Ubi evidentissime, nulla illius alii sibi interjecta persona, dicit, angelos refugas, et principem mundi hujus, et Luciferum qui mane oriebatur, in fine, Christo supersedente et regnante cum sanctis [Col. 0573D] suis, consortes ac socios, non solum regni ejus, sed [Col. 0574A] et voluntatis futuros. Secundum voluntatem namque Christi, et omnium Sanctorum ejus [Al. tac. ejus] , agere, hoc est, ad summam beatitudinem pervenisse. Neque enim est alia perfectio Orationis, qua supplicare nos docuit Patri, nisi ut fiat voluntas ejus, sicut in coelo et in terra.

35. Sed quaeso patienter audite, non quidem omnia, quae de ipsis dogmatibus in libris ejus continentur revolventem (tanta enim sunt, ut plura mihi, si exsequi ea cupiam, volumina conscribenda sint), sed tanta quanta satisfacere legentibus possint: quod non iste casu in haec incidat, quae nunc discipulis imitanda proponit, sed latissima et frequenti assertione confirmat. Sed videamus quae sunt, quae nos ex his probatissimis edocet Commentariis. Item [Col. 0574B] ex eodem libro, quod non solum in praesenti saeculo, verum etiam in futuro ascensus sit hominum et descensus, de eo capitulo, in quo ait: « Super omnem Principatum, Potestatem, ac Virtutem, et Dominationem, et omne nomen quod nominatur, non solum in hoc saeculo, verum etiam in futuro (Eph. 1. 21.) , post aliquanta: Si autem sunt, inquit, Potestates, Virtutes, et Principatus, et Dominationes, necesse est, ut et subjectos habeant, et timentes se, et servientes sibi, et eos qui a [Al. tacetur a] sua fortitudine roborentur. Quae distributiones officiorum, non solum in praesentiarum [Al. praesenti] , sed etiam in futuro saeculo erunt: ut per singulos profectus et honores, ascensiones etiam et descensiones, vel crescat alius [Al. aliquis] , 342 vel decrescat, et sub alia atque [Col. 0574C] alia Potestate, Virtute, Principatu, atque Dominatione fiat.»

36. Cur, magister, ut tuis tecum verbis agam, post quadringentos fere annos quietas et simplices haec Latinorum mentes doces? Cur novas voces, quas ab Apostolis nemo suscepit, insuetis auribus ingeris? Quaeso te, ut parcas Romanis auribus, parcas fidei, quae Apostoli voce laudata est. Cur in medium profers quod Petrus et Paulus edere noluerunt? Usquequo tu haec scriberes, non usquequo ego interpretarer [Al. interpretabor] , ut doces; sed usquequo tu haec ante quindecim fere annos scriberes, sine his mundus Christianus non fuit? Quid enim tu modo doces, quod in futuro saeculo adhuc ascensiones et descensiones fiant, et proficiant aliqui, et aliqui [Col. 0574D] decrescant? Ergo illud quod dicis, in hoc saeculo [Col. 0575A] vito, vel acquiritur, vel amittitur, non est verum: an occultam habet aliquam interpretationem? Non enim poenitentiam agis pro his, quae in istis Commentariis continentur. Item quod Ecclesia unum corpus non solum ex hominibus, sed et ex Angelis, et omnibus Virtutibus coelestibus intelligendum sit, ex eodem libro, de eo capitulo, in quo scriptum est: Et ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam (Eph. 1. 22.) , post pauca: Non solum, inquit, hominum, sed etiam Angelorum cunctarumque Virtutum, et rationabilium creaturarum, Ecclesia intelligi potest. Item quod animae, quia in illa priori vita noverant Deum, modo eum non quasi ignotum cognoscant, sed quasi post oblivionem denuo agnoscant, ex eodem libro ita dicit: «Quod vero ait, in agnitione ejus (Ephes. 1. 17.) , id est, ἐπιγνώσει, quidam sic intelligunt, ut inter γνῶσιν καὶ ἐπίγνωσιν, hoc est inter notionem et agnitionem, illud intersit, quod notio eorum [Al. illud] sit, quae ante non scivimus, et ea postea scire coepimus; agnitio vero eorum quae postea recordamur. Et priorem quamdam vitam in coelestibus 343 suspicantur, postquam in corpora ista dejecti, et obliti Dei Patris, nunc eum per revelationem cognovimus, secundum illud quod scriptum est: Reminiscentur et convertentur ad Dominum omnes [Al. universi] fines terrae (Psal. 21, 28.) , et multa his similia.»

38. Quod autem ait : Quia quidam haec dicunt, puto me satis evidenter in superioribus edocuisse, quod si quando ponit, Quia quidam haec dicunt, vel, Alius dicit, nec tamen ista quae dicuntur destruit: [Col. 0575C] iste ipse sit quidam, vel alius, maxime cum jam concordes his sententias, absque ulla hujusmodi interjectione personae, ab eo dictas frequenter ostenderim. Sed quid adhuc est, quod ei displicet in alio? Et astra, inquit [Al. quidem] , vel caetera quae in coelo sunt, rationabilia dicit et delicti capacia. Videamus ergo quid ipse de talibus sentiat, In eodem libro ex eodem capitulo, ubi scriptum est: Oportet enim eum regnare, donec ponat inimicos suos sub pedibus suis (1. Cor. 15. 25.) , post aliquanta: «Potest, inquit, ita responderi, quod absque peccato nullus sit. Et sidera ipsa non sint munda coram Deo (Job. 15.) , omnisque creatura paveat Creatoris [Al. Salvatoris] adventum. Unde crux Salvatoris non solum ea [Col. 0576A] quae in terris sunt, sed etiam quae in coelis erant, purgasse perhibetur.» Item quod propter corpus humilitatis [Al. humanitatis] et corpus mortis, homines filii irae appellentur, ex eodem libro de eo capitulo, ubi scriptum est: Eramus natura filii irae sicut et caeteri (Ephes. 2. 5.) ; post aliquanta: «Nos vero, inquit, dicamus esse primum omnes homines natura filios irae propter corpus humilitatis et corpus mortis: et quod ab adolescentia mens hominum apposita sit ad malitiam (Gen. 8.) .» Item quod prima sit animae factura, et deinceps corporis plasmatio, ex eodem libro sub eodem capitulo, post multa: «Et diligenter, inquit, observa, quia non dixit [Al. dixerit] ipsius figuratio sumus atque plasmatio, sed ipsius factura. (Ephes. 2. 9.) . Plasmatio quippe originem [Col. 0576B] de terrae limo trahit: factura vero juxta similitudinem et imaginem 344 Dei sumpsit exordium. Quod in centesimo decimo octavo Psalmo simul positum diversa significat. Manus tuae, Domine, fecerunt me, et plasmaverunt me. Factura primum locum tenet, deinde plasmatio.» Quid adhuc aliud est, quod condemnari vult? Dicat ut id de ejus libris, immo de ejus corde proferamus. Quod enim, inquit, unam naturam et animarum, et Angelorum, molestum est hoc. Sed videamus quid ipse de hoc sentiat in his libris, quos nobis ad confessionis exemplum et ad credendi regulam ponit. Item ex [Al. in] eodem libro de eo capitulo, ubi scriptum est: Veniens evangelizavit pacem his qui longe, et his qui prope (Ephes. 2. 17.) ; et quod cum de Judaeis, et de Gentibus [Col. 0576C] primum [Al. primo] dictum exposuisset, postmodum addidit haec: «Et haec quidem juxta Vulgatam interpretationem dicta sint [Al. sunt] . Caeterum qui illud Apostoli legit, de Christo memorantis, Pacem faciens per sanguinem crucis suae his quae in terra erant, et his quae in coelis (Ephes. 2.) , et caetera quae in eodem dicuntur loco, non putabit nos, qui juxta spiritum Israel vocamur, fuisse longe et Judaeos, qui tantummodo Israel nuncupantur in carne, fuisse prope. Et hanc totam intelligentiam ad Angelos virtutesque coelestes, et ad animas temperabit humanas, quod in suo Christus sanguine terrena et coelestia copulaverit, quae inter se dissidebant. Et bonus pastor morbidam ad montes revectans ovem [Col. 0577A] (Luc. 15.) , fecerit esse cum caeteris: drachmamque quae perierat, drachmis quae salvae fuerint [Al. fuerant] , copulaverit.»

39. Vides quantam diversitatem naturae facit inter animas et Angelos? Quanta est, inquit, inter ovem et oves, et inter drachmam et drachmas. Sed et post pauca addidit dicens: «Quod autem ait, Ut duos [Al. duo] conderet in semetipso in unum novum hominem: quod et magis videtur superiori de Judaeis et Gentibus [Al. Gentilibus] sensui convenire, sic suae intelligentiae coaptabit [Al. coaptavit] : ut dicat hominem 345 juxta imaginem, et similitudinem Dei factum, eamdem post reconciliationem formam recepturum, quam et nunc Angeli habent, et ipse perdidit. Novum autem hominem dicit esse, qui quotidie [Col. 0577B] renovatur, et habitaturus est in novo mundo.» Sicut oves ab ove, et drachma a drachmis differunt: ita et animas cum Angelis esse dicit, et eamdem formam, quam nunc habent Angeli, prius homo habuerit, et perdiderit, et hominem habiturum dicit in futuro. Si natura, si specie, si forma non differat, quomodo nullus pudor est erudito homini suas sententias sub alterius nomine condemnare, maxime cum hoc ita non secundum vulgatam expositionem, sed secundum Apostoli sensum dici debere decernas? Sed videamus quid ad haec in eodem loco additur. Post pauca sic inquit: «Et instaurationem novi hominis tunc plene perfecteque complendam, cum coelestia terrestriaque [Al. terrenaque] fuerint copulata, et in uno spiritu et sensu eademque sententia accesserimus [Col. 0577C] ad Patrem. Nescio quid tale et in alia Epistola (si quis tamen eam receperit [Al. recipit] ) prudentibus quibusque lectoribus Paulus subindicat, dicens: Hi omnes testimonium fidei accipientes, non receperunt promissionem, Deo pro nobis aliquid melius providente: ut non absque nobis consummarentur (Heb. 9.) . Propterea universa creatura congemiscit [Al. ingemiscet] nobiscum, qui in tabernaculo isto congemiscimus: et condolet, qui a timore Dei in utero concepimus, et dolemus, et praestolamur revelationem filiorum Dei, ut de vanitate servitutis, cui nunc est subjecta, liberetur, et fiat unus pastor et unus grex, et Oratio Domini compleatur dicentis: Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra (Matth. 6. 10.) .» Coelestia et terrestria, id est, Angelos et homines, [Col. 0577D] sicut ante unam formam gesserunt, et unum ovile habuerunt, ita et in futuro dicis esse reparanda. Quia Christus venit utraque facere unum gregem, et hoc futuros homines dicis, vel quod nunc 346 sunt Angeli, vel quod ante ipsi homines, id [Col. 0578A] est, animae fuerunt. Et quomodo, quaeso te, tam amice, immo jam nec amice, sed scurriliter mulierculas irridebas, quae cum plausu ventris et femoris, negarent se post resurrectionem in corpore iterum fragili futuras, sed similes Angelis, vel idipsum futuras esse quod Angelos? Et haec cum tanta irrisione dici a mulieribus arguis, quae de tuis illis electis Commentariis scripta proferuntur. Numquid non hoc tibi tale videtur, quale si quis furti alium incusans, idipsum unde alium arguit, in suo sinu contegat furtum, et posteaquam late peroraverit, et magnifice fuerit invectus in furem, posteaquam testes produxerit, juris quoque jurandi dederit sacramenta: post haec omnia furtum ipsum, pro quo alium jam se convicisse putaverat, de sinu ejus extrahatur? Tum deinde [Col. 0578B] arguis alios, quod interrogati de talibus non prompte, nec statim respondeant, sed cunctabundi et nutu magis quam verbis agant. Et hoc ipse de Apostolo dicis, quod nescio quid tale in Epistola sua prudentibus quibusque lectoribus subindicat. Si Paulus non indicat, sed subindicat, et non quibuscunque, sed prudentibus, nos miseros quid irrides, o noster poenitens, si quod Apostolus non manifeste protulit, aut nescire, aut dubitare nos dicimus, et non tam intelligere, quam subintelligere, et ideo non tam indicamus, sed subindicamus? Jam si tibi revelata sunt illa quae oculus non vidit, nec auris audivit, et in cor hominis non ascenderunt: si tibi venit quod perfectum est, et destructa tibi sunt ea quae ex parte sunt: clama de his et praedica, et quae Apostolum subindicasse dicis, [Col. 0578C] tu indica, qui non solum ea quae subindicata, verum et quae confirmata ab eo scribis esse, nunc damnas. Haec enim omnia quae nunc anathematizari jubes, dum Apostoli dicta exponis, adstruxeras, et tanquam illius sensibus haec inserta esse docueras.

347 40. Quid adhuc aliud est, quod damnare caeteros jubet? Quod corpus hoc, inquit, carcerem, et vincula esse animae dicunt, et ipsam animam non ire asserunt, se redire quasi ad ea loca, ubi jam ante fuerat. Proferamus ergo et de hoc quomodo ipse senserit, testimonia. Ex istis ipsis Commentariis libro secundo, ex eo capitulo, ubi dicit: Hujus rei gratia ego Paulus vinctus Jesu Christi (Ephes. 3.) : post pauca: «Quia in pluribus, inquit, locis scriptum est, vinculum animae corpus hoc dici, quod [Al. quo] [Col. 0578D] quasi clausa in carcere teneatur, dicimus propterea Paulum corporeis [Al. corporis] nexibus coerceri, nec reverti et esse cum Christo: ut perfecta in Gentes per eum praedicatio compleatur.» Item de eadem re, ex eisdem Commentariis, libro tertio, capitulo ubi [Col. 0579A] dicit: Pro quo legatione fungor in catena (Ephes. 6.) , post aliquanta per illum iterum suum [Al. sive] alium qui ipse est, ita dicit: «Alius vero propter corpus humilitatis, et catenam istam qua circumdamur, et necdum scimus secundum quod oportet nos scire, et per speculum videmus in aenigmate, ista eum dixisse contendet [Al. contendit] : et tunc vere posse in confidentia Evangelii aperire mysteria, cum catenam deposuerit, et de carcere liber exierit. Nisi forte et in vinculis absque vinculis computandus est, qui conversationem habet in coelis: et de quo dici potest: Vos autem in carcere non estis, nec in carne, sed in spiritu, si tamen spiritus Dei habitat in vobis (Rom. 8. 9.) .» Item de eadem re, ex Commentario Epistolae Pauli ad Philemonem sub eo capitulo, ubi ait: Salutat te Epaphras [Col. 0579B] concaptivus meus (Phil. 1. 23.) : post aliquanta: «Nisi forte reconditum aliquid et sacratum, ut quidam putant, in verbo captivitatis ostendit [Al. ostenditur] , quod capti pariter et vincti, in vallem hanc deducti sunt lacrymarum.»

41. Vides quomodo haec tanquam mystica et sacrata dicit haberi apud quosdam, quorum tamen et ipsum unum esse, in multis saepe docuimus: 348 sed uti figura, per quam scientiae mysticae videatur invidiam declinare. Haec, inquit, quomodo se habeant, videris [Al. videtis] . Numquid et omnia restituenda esse in unum statum atque in unum corpus reintegrandos non solum homines, sed daemones et angelos refugas, dictum a me potes referre? Vis mihi, inquit, non fiat, si quod ex alterius persona [Col. 0579C] dixi, alterius sit; si quod sane exinde dictum, ac, nullius interjecta persona, scriptum legeris, hoc mihi merito debet adscribi. Et quid omnes istos effundimus, quos superius desudavimus agones? Tantum valet frontis duritia. Sed age fiat, acquiescamus etiam in hoc, non ut res, sed ut ipse postulat, convincatur. Ex his Commentariis libro secundo de ea re quam proposui [Al. proposuit] , sub eo capitulo, ubi scriptum est: Solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis: unum corpus et unus spiritus, sicut et vocati estis in una spe vocationis vestrae (Ephes. 4. 3.) : post aliquanta, «Quaeritur, inquit, quomodo una spes vocationis sit, cum apud Patrem diversae sint mansiones? Ad quod unam spem vocationis regnum coelorum, quasi unam domum Dei Patris esse, dicimus, [Col. 0579D] et in una domo plurimas mansiones. Alia enim gloria solis, alia gloria lunae, alia stellarum gloria (I Cor. 15. 41.) . Aut certe illud subtilius indicatur, [Col. 0580A] quod in fine et in consummatione rerum, in pristinum statum restituenda sint omnia, quando omnes unum corpus efficiemur, et in virum perfectum reformabimur, et Oratio in nobis Salvatoris implebitur: Pater da, ut quomodo ego et tu unum sumus: ita et isti in [Al. tac. in] nobis unum sint (Joan. 7. 21.) .»

42. Accepistis et hanc ejus de resurrectione omnium absque ulla ambiguitate sententiam, accipite et aliam; et tunc concludam Apologiae nostrae primum volumen. Innumera sunt enim ejus dicta de talibus. Item ex eodem libro sub eo capitulo, ubi scriptum est, Ex quo totum corpus compactum et conglutinatum per omnem juncturam 349 subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscujusque membri, augmentum corporis [Col. 0580B] facit in aedificationem sui in caritate (Eph. 4, 16.) ; sic cepit, «In fine rerum cum Deum videre ceperimus facie ad faciem, et in mensuram pervenerimus aetatis plenitudinis Christi, de cujus plenitudine nos omnes accepimus (Joan. 1.) , ita ut Christus non ex parte sit, sed totus in nobis, et relictis initiis parvulorum, creverimus in eum virum, de quo Propheta dicit, Ecce vir, Oriens nomen est illi (Zach. 6. 12.) : et Joannes Baptista commemorat, Post me veniet [Al. venit] vir, qui ante me factus est (Joan. 1. 30.) : quoniam ante me erat: tunc in occursu unius fidei, et unius agnitionis Filii Dei, quem nunc pro varietate mentium, non una nec eadem fide agnitionis [Al. fide et agnitione] cognoscimus, totum corpus quod prius dissipatum fuerat [Al. fuerit] et in [Col. 0580C] diversa laceratum in suam compaginem juncturamque redigetur, ita ut una subministratio, eademque operatio, et unius aetatis consummata perfectio, totum faciat crescere corpus aequaliter, et omnia membra juxta mensuram suam incrementum aetatis accipiant. Haec autem tota aedificatio, per quam Ecclesiae per partes corpus augetur, mutua in se caritate complebitur. Totas rationabiles creaturas sub unius rationabilis animalis intelligamus exemplo, et quodcunque de hujus membris dixerimus et partibus, hoc [Al. tac. hoc] sciamus esse referendum ad unamquamque rationabilem creaturam. Putemus hoc animal ita [Al. tac. ita] per artus, venas carnesque laceratum, ut nec os ossi haereat, nec nervus jungatur ad nervum, separatim oculi jaceant, seorsum [Col. 0580D] nares, manus alium locum teneant, in alium [Al. alio] projecti sint pedes, 350 et reliqua membra in hunc modum inter se dispersa sint et divisa. Fingamus [Col. 0581A] [Al. Finge] aliquem venire tantae scientiae medicum, qui juxta fabulas Ethnicorum, Aesculapium possit imitari, et novam figuram novumque hominem Virbium suscitare. Hic necesse habebit unumquodque membrum suo loco restituere, et compagem copulare compagi, et quodam glutino partibus restitutis, unum corpus efficere. Hucusque nobis una similitudo processerit. Nunc in eadem similitudine [Al. eamdem similitudinem] ad id quod intelligi volumus aliud trahatur exemplum. Parvulus crescit [Al. crescat] , et occulto aevo in perfectam adolescit [Al. adolescat] aetatem: suum manus habent [Al. habebit, et sentient] augmentum, sua pedes sentiunt incrementa: venter, dum nescimus, impletur, humeri, dum falluntur oculi, dilatantur, [Col. 0581B] et omnia membra per partes juxta mensuram suam sic crescunt, ut tamen non sibi sed corpori videantur augeri. Ita igitur et in restitutione omnium, quando corpus totius Ecclesiae nunc dispersum atque laceratum, verus medicus Jesus Christus, sanaturus advenerit, unusquisque secundum mensuram fidei et agnitionem Filii Dei (quem ideo agnoscere dicitur, quia prius noverat, et postea nosse desivit) suum recipiet locum, et incipiet id esse quod fuerat: ita tamen ut non juxta aliam haeresim omnes in una aetate sint positi, id est, omnes in Angelos reformentur: sed unumquodque membrum juxta mensuram suam et officium suum perfectum sit. Verbi gratia, ut Angelus refuga id esse incipiat quod creatus est: et homo qui de paradiso fuerat ejectus, ad [Col. 0581C] culturam iterum paradisi restituatur. Ista autem 351 universa sic fient, ut invicem inter se caritate jungantur: et dum congaudet membrum membro, et in alterius provectione laetatur, Christi corpus Ecclesia primitivorum, habitet in caelesti Jerusalem, quam in alio loco Apostolus vocat matrem Sanctorum.»

43. Haec tua dicta legunt omnes Latini, quae [Col. 0582A] etiam nunc tu quoque jubes eos legere, ubi dicis, quod omnes rationabiles creaturae, quae sub unius rationabilis animalis exemplo intelliguntur, ita in unum corpus reparandae sint, tanquam si unius hominis membra divulsa, rursus in ejusdem corporis soliditatem Aesculapii arte reparentur: in quibus quidem diversa futura definis officia, utpote membrorum, sed corpus unum, hoc est unius naturae, et hoc omnium unum corpus, primitivam Ecclesiam vocas, et corpus esse nominas Christi, cujus corporis unum membrum suo officio restituendum, ais esse angelum refugam, qui est utique diabolus, et in hoc quod ab initio creatus est, reparandum. Similiter et hominem, aliud membrum, ad cultum paradisi tanquam colonum originarium revocandum: et [Col. 0582B] haec nulla, ut fieri solet, cum de rebus talibus pedetentim cauteque dicitur, alterius interjecta persona, prosequeris, ut dubitasse te aliquis in rebus tam secretis et absconditis existimet, sicut Origenes iste, cujus te et discipulum non negas, et proditorem fateris, semper facere invenitur in talibus: sed abrupta et definita sententia, tanquam si Angelus loqueretur in Daniele, aut Christus in Paulo, mortalium auribus futurorum arcana enuntias saeculorum. Et ais, Nulli veterum, electa a Christo plebs fidelium, credas. Si Origenes aliquid de divinae dispensationis secretioribus suspicatus est, nemo recipiat. Et si Clemens, aut ille Apostolorum discipulus, aut ille Alexandrinae Ecclesiae, et ipsius 352 magister Origenis tale aliquid dixerunt: etiamsi Gregorius ille [Col. 0582C] Ponticus, vir Apostolicarum virtutum: etiamsi iste alius Nazianzenus, et Didymus videns Propheta, ambo magistri mei quibus sapientius in fide Christi nihil habuit mundus. Omnes isti ut Origenes erraverunt: sed accipiant erroris sui veniam, quia et ego aliquando erravi, et nunc poenitentiam gero, sed veniam accipere debeo. Origenes vero cum eadem quae ego dixerit, etiamsi poenitentiam egit [Al. egerit] , [Col. 0583A] veniam non accipiet, immo pro his quae omnes diximus, solus ipse damnetur. Ipse est qui omnia mala fecit. Ipse enim nobis prodidit, unde est totum quicquid nos loquimur, quicquid scribimus, quicquid dicti putatur eruditi: et quod de Graecis bonis Latina facimus non bona. Nemo ergo quemquam horum audiat, sed haec sola suscipite, quae in meis Commentariis invenitis, et maxime in Epistola ad Ephesios, in quibus Origenis dicta vehementissime confutavi. Ego autem scrutatus sum, ut credere et tenere debeatis resurrectionem carnis ita futuram, ut corpora convertantur in animas, et uxores dirigantur in viros: et quod ante mundi constitutionem animae in caelestibus fuerint, et inde ob quasdam caussas soli Deo cognitas, in vallem hanc deductae [Col. 0583B] sint lacrymarum: et quod corpori mortis insertae sint: et quod in fine saeculorum omnis natura rationabilis in unum corpus restituatur sicut ab initio fuit, ita ut et homo ad paradisum revocetur, et angelus refuga supra Petrum et Paulum exaltetur, cui ipsi ad paradisum, ut pote homines, postponendi sunt, ille autem in id quod ex initio creatus est, reparetur, ut [Al. et] fiant omnes simul Ecclesia primitivorum in caelestibus, et sint, dum in officiis quidem singulis quibusque sunt, membra Christi. Universitas vero cunctorum perfectum 353 Christi sit corpus. Haec tenentes, o fideles prudentesque discipuli, et istas meas indubitatas definitiones custodientes, Origenem tamen pro his ipsis dictis condemnantes, bene agetis. Valete.

[Col. 0583C] 44. Vides quia totum cum irrisione agis, et poenitere te ideo dicis, ut fallas eos quibus scribis? Nam et si vere te poeniteat, ut debet [Al. deberet] , quid facies propter [Al. ad] omnes illas animas, quas per tot annos haec tua tam venenata, ut ipse [Col. 0584A] ais, doctrina decepit? Denique [Al. Deinde] quis umquam per tuam poenitentiam emendabitur, cum iste ipse libellus, in quo et poenitens et accusator et judex es, auditores tuos rursum ad haec ipsa et legenda et tenenda transmittat? Ad ultimum etiam si haec ita non essent, ipse tamen [Al. tac. tamen] tibi etiam post poenitentiam, omnem aditum veniae praeclusisti. Ais enim ipsum Origenem pro his dictis poenituisse, Libello poenitentiae ad Fabianum, tunc urbis Romae Episcopum dato, et tamen post poenitentiam, post centum et quinquaginta annos mortis suae in jus eum trahis, et ad damnationem vocas. 354 Quomodo ergo pro his dictis tibi venia dabitur poenitenti, si ille qui ante te pro his poenituit, veniam non meretur? Similiter ut scripsisti, scripsit: [Col. 0584B] similiter ut poenituisti, poenituit. Aut similiter pro poenitentia debetis absolvi, aut si negas veniam poenitenti (quod ego non opto [Al. peto] , tu perurges), nos pariter condemnari secundum quandam Evangelii parabolam: Oblata est Domino a Judaeis adultera, ut viderent quid de ea secundum legem judicaret. Ille misericors et miserator Dominus, dixit, Si quis vestrum peccatum non habet, mittat super eam lapidem (Joan. 8. 3.) . Et tunc omnes, inquit, discesserunt. Et Judaei quidem licet impii et increduli, tamen erubuerunt conscientias suas, ne cum ipsi essent peccatores, in peccatores viderentur ulcisci. Et latro ille de cruce dicebat ad alterum latronem, qui simul pendebat in cruce, et blasphemabat, Quia nec tu Deum times, vel quod in eodem [Col. 0584C] nos sumus supplicio (Luc. 23. 40.) . Nos cum haec eadem quae in nobis sunt, condemnemus in aliis, nec cum Judaeis erubescimus, nec cum latrone mitescimus.

LIBER SECUNDUS .

[Col. 0583]

[Col. 0583D] 1. Superiore quidem libello dogmaticas illius objectiones quas aliis impingit immerito, in se, ipso teste retorsimus: nunc vero jam explicitis et post tergum rejectis his, quae fidei vicinae sunt caussationibus, confidentius ei de caeteris criminationibus respondebimus. Est enim etiam illud accusationis ejus gravissimum caput, quod similiter, ut caetera mendacia, veritatis falce resecandum est. Ait [Col. 0584D] enim confoederatos esse quosdam Origeni ad perjurium, et istud mysticae ejus traditionis arcanum absconditum esse in sexto Stromatum libro: nec ab ullo alio in tot saeculis 355 nisi a se solo deprehensum. Verum ne risum ei moveam, si jurisjurandi sacramento alienum me esse confirmem, a confoederatione perjurii planiore via ad manifestationem veritatis incedam, ex eo [Al. et ei] quod [Col. 0585A] facillime probare possum, nec habuisse me umquam libros istos, nec [Al. aut] legisse a quoquam praestitos. Et sicut me non possum excusare de eo, quod quale sit nescio, ita ne accusari quidem possum de eo quod, vel si sit, penitus ignoro. Iste tamen, qui arguit vel ab illo traditum, vel a discipulis ejus dici, quod scriptum est, Qui loquitur veritatem cum proximo suo (Psal. 14. 2.) , proximus non sit, nisi ille qui perfectus sit, et symmystes. Et iterum quod Apostolus dicit: Quia sapientiam loquimur inter perfectos (1. Cor. 2. 6.) : et quod scriptum est: Nolite mittere Sanctum canibus, neque mittatis margaritas vestras ante porcos (Matth. 7. 6.) , ut asserant, inquit, per hoc [Al. haec] veritatem non omnibus aperiendam.

[Col. 0585B] 2. Videamus quod ipse in istis ipsis electis suis commentariis libro secundo, sub eo capitulo ubi scriptum est: Propter quod deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo, quoniam sumus invicem membra (Ephes. 4. 25.) : post pauca, «Propter quod, inquit, Paulus ipse perfectus in Epistola alia loquebatur: Sapientiam autem loquimur inter perfectos (1. Cor. 2. 6.) . Ergo hoc est quod jubet, ut unusquisque mystica quaeque atque secreta, et ea quae Dei veritate sunt plena loquatur cum proximo suo, ut dies diei eructet verbum, et nox nocti indicet scientiam (Psal. 18.) , hoc est, clara quaeque et lucentia indicet his, qui merentur audire: Vos estis lux mundi (Matth. 5. 14.) . Porro tenebrosa et involuta, et omni sacramentorum nocte [Col. 0585C] velata aliis [Al. his] referat, qui et ipsi nox, tenebrae, vel caligo sunt. De quibus dicitur, Et caligo sub pedibus ejus (Psal. 17. 10.) , haud dubium quin Dei. Nam et in monte Sina Moyses ingreditur in turbinem et caliginem, ubi erat Deus (Exod. 19.) . Et de ipso Deo scriptum est: Posuit tenebras latibulum suum (Ps. 17. 12.) . 356 Loquatur itaque veritatem atque mysteria unusquisque cum proximo suo, nec det sanctum canibus, neque mittat margaritas ante porcos: sed quicunque oleum veritatis habuerint, illos [Al. et illud] in thalamum sponsi et penum [Al. penu] regis inducat.» Videte, quaeso vos, et diligentius perspicite, si alium aliquem in omnibus his quae scribit, nisi se et sua dicta condemnet. Si inimici sui lacerare eum, et arguere [Col. 0585D] pro scriptis suis vellent, quo alio ordine, quibus aliis adversum eum sententiis uterentur, nisi quibus [Col. 0586A] ipse adversum se, tanquam adversus alios, utitur? Condemnatio adversum istum [Al. eum] si proferenda sit, Epistola sua sufficit, si solum nomen immutes, textus enim criminum nec in alium omnino quemquam sicut in ipsum convenit solum. Quae damnari jubet, haec iterum observari jubet: quae agit, arguit: quae detestatur, operatur. Beati discipuli ejus, qui eum vel audiunt vel imitantur.

3. Veruntamen quoniam perjurii ejus dogma proponitur [Al. praeponitur] , nihil ad me si iste vel agat vel scribat, quia apud nonnullos fratrum etiam hanc nobis inurere conatus est maculam, et nunc iterare per literas, secundum ab illo datam regulam: quid ego ipse de perjurio sentiam, profero, ut de sese iterum sibi ipsi judicium derelinquam. Etenim [Col. 0586B] cum Dominus et Salvator noster dicat in Evangeliis, Dictum est antiquis, non perjurabis, reddes enim Domino juramenta tua: ego autem dico vobis, nolite jurare omnino (Matth. 5. 34.) : omnis qui docet quacunque ex caussa pejerandum esse, ego dico quod alienus sit [Al. est] a fide Christi, et ab Ecclesiae unitate catholicae.

4. Sed velim nunc posteaquam de meo, ut ipse statui, anathemate satisfeci, elaborare paululum, si patienter accipitis, et hoc quod iste per orgia quaedam et mysticas foederationes [Al. confoederationis] , perjurium observari dicit, quos habeat cultores et symmystas, aperire. Certa est enim et satis vera Dei illa sententia 357 quae dicit, Quia ex fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. 7. 16.) : et iterum: Ex fructibus, [Col. 0586C] inquit, arbor cognoscitur (Luc. 6. 44.) . Et nos ergo, sicut iste dicit, perjurii dogma suscepimus. Si ad hoc edocti sumus, et talis in nobis arbor plantata est, non potest fieri, ut non tales aliqui ex nobis saepius germinaverint fructus, verum etiam mystici dogmatis auctoritate coaluerint [Al. coalescerent] . Et quidem quantum ad personam meam pertinet, quem solum ex his omnibus quae scribit, lacerare se putat, non mihi ipsi feram testimonium, nec dicam quod etiam sit jurandum, cum forte necessitas exigit: et si non cautus sum [Al. sim] , at certe timidus esse cupio. Postremo et si observare non possum, errasse me noverim [Al. noverint] . Haec ergo non dicam, tamen sive errem in his, sive caveam, iste interim caussam commissi alicujus, qua me in [Col. 0586D] talibus arguat, non habet [Al. habebit] . Ego autem qualiter apud istum sacratissima sit hujus non dogmatis, [Col. 0587A] sed foedissimi et verissimi vitii observantia, iterum ex scriptis ejus probabo. Nihil enim ex livore et invidia confictum [Al. confectum] adversum eum proferam, ut ipse contra nos facit; sed ipsum se testem et scripta sua adversum eum producam: ut sciat se non ab inimicis argui, sed a semetipso redargui.

5. Libellum quemdam de conservanda virginitate Romae positus scripsit, quem libellum omnes Pagani et inimici Dei, apostatae et persecutores, et quicunque sunt, qui Christianum nomen odio habent, certatim sibi describebant-pro eo, quod omnem ibi: Christianorum ordinem, omnem gradum, omnem professionem, universamque pariter foedissimis exprobrationibus infamavit Ecclesiam; et ea quae Gentiles [Col. 0587B] falso in nos conferre [Al. ferre] crimina putabantur, iste vera esse, immo multo pejora a nostris geri, quam illi criminabantur, asseruit. Nam primo illas ipsas virgines, de quarum virtute scribere videbatur, infamat, et dicit de eis his verbis: «Aliae virili habitu, veste mutata, erubescunt se feminas esse, quod natae sunt, crinem amputant, et impudenter erigunt facies eunuchinas. Sunt [Al. Suntque] quae ciliciis vestiuntur, 358 et cucullis fabrefactis, ut ad infantiam redeant, imitantur noctuas et bubones.» Dicit et mille alia de his probra graviora. Sed nec viduis quidem parcit. Ait namque [Al. quidem] de ipsis, «Nulla illis nisi ventris cura, et quae ventri proxima sunt.» Alia quoque ingerit obscoena quamplurima. Sed et Monachorum omne genus, [Col. 0587C] quam foede, quam turpiter laceret, longum est si ipsius verbis vel scriptis velim probare. De Diaconis vero et Presbyteris, quae dedecora descripserit, pudet retexere. Initium tamen lacerationis ipsius ponam, ex quo facilius conjici possit [Al. conjicere possitis] , quantum in consequentibus augescat invectio. «Sunt alii, inquit, de mei ordinis hominibus [Al. nominibus] loquor, qui ideo Presbyterium et Diaconatum ambiunt, ut mulieres licentius videant [Al. adeant] . Omnis his cura de vestibus, si bene oleant, si pes laxa pelle non folleat. Crines calamistri vestigio rotantur, digiti de anulis radiant, et ne plantas humidior [Al. humilior] via spargat, vix imprimunt summa vestigia. Tales cum videris, sponsos magis aestimes esse quam Clericos.» Et posteaquam [Col. 0587D] speciatim non tam vitia quam crimina Sacerdotum, vel ministrorum exprobrans, etiam ingressum eorum et salutationes ad matronas, non solum decoloravit, verum etiam exsecrabilem fecit: quomodo posteaquam omne genus Christianum conscidit et infamavit, sibi quoque non parcat ipse [Al. tac. ipse] , audite.

[Col. 0588A] 6. Redeo enim post excessum quemdam ad hoc quod proposueram, propter quod et Libelli hujus res poposcit fieri mentionem, et ostendam apud istum tam licita haberi perjuria, ut scriptis quoque suis deprehendi ea non erubescat. Igitur in hoc ipso Libello, cum moneret, saeculares codices legi non debere et diceret, «Quid faciet cum Psalterio Horatius, cum Evangeliis Maro, cum Apostolo [Al. Apostolis] Cicero? nonne scandalizabitur frater, si te viderit in idolio recumbentem?» et caetera cum dixisset ejusmodi, quibus alienam esse a Christiano assereret librorum saecularium lectionem: inserit etiam revelationem quandam ad se divinitus factam, satis horrificis refertam praeceptis. 359 Refert enim, quod posteaquam saeculo renuntiasset, et ad [Col. 0588B] Deum fuisset conversus, amore tamen saecularium librorum valde teneretur, nec facile posset tali carere desiderio, «Et pro hoc subito, inquit, raptus in spiritu, ad tribunal Judicis pertrahor, ubi tantum luminis et tantum erat ex circumstantium claritate fulgoris, ut projectus in terram, sursum aspicere non auderem. Interrogatus conditionem [Al. de conditione] , Christianum me esse respondi. Et ille, qui praesidebat, Mentiris ait, Ciceronianus es, non Christianus; ubi thesaurus tuus est, ibi et cor tuum. Illico obmutui, et inter verbera (jam enim caedi [Al. num caedi] me jusserat, conscientiae magis igne torquebar. Clamare tamen cepi, et ejulans dicere, Miserere mei, Domine, miserere mei. Haec vox inter flagella resonabat. Tandem ad praesidentis genua provoluti, qui adstabant [Col. 0588C] [Al. astiterant] , precabantur, ut veniam tribueret adolescentiae, et errori locum poenitentiae commodaret, exacturus deinde cruciatum, si Gentilium literarum libros aliquando legissem. Ego qui tanto constrictus articulo, vellem etiam majora promittere, dejerare cepi, et nomen ejus obtestans dicere, Domine, si unquam habuero codices saeculares, aut si legero, te negavi. In haec verba dimissus, revertor, inquit, ad Superos.»

7. Audisti quam novum, quam horrificum juramenti sui exposuerit genus? Residente in tribunalibus judice Domino Jesu Christo, assistentibus Angelis, et intercedentibus pro se, inter verbera et cruciatus jurat se saeculares libros nec habiturum unquam, nec lecturum. Relegantur nunc, quaeso, quae scribit, si [Col. 0588D] una ejus Operis pagina est, quae non eum iterum Ciceronianum pronuntiet, ubi non dicat: sed Tullius noster, sed Flaccus noster, sed [Al. et] Maro. Jam vero Chrysippum et Aristidem, Empedoclem, et caetera Graecorum auctorum nomina, ut doctus videatur, et plurimae lectionis, tanquam fumos 360 et nebulas lectoribus spargit. Denique inter caetera [Col. 0589A] etiam Pythagorae libros legisse se jactat, quos ne exstare quidem, eruditi homines asserunt. Sed iste ne aliqua ex parte juramentum suum de auctoribus Gentilium praeteriret, etiam ea, quae non sunt scripta, legisse se scribit. Sed in omnibus fere Opusculis suis multo plura, et prolixiora testimonia de his suis, quam de Prophetis nostris vel Apostolis ponit. Puellis quoque [Al. vero] et mulierculis scribens, quae non utique nisi de nostris Scripturis aedificari et cupiunt et debent, exempla eis Flacci sui, et Tullii, vel Maronis intexit.

8. Jam vero in illo libello, quem de Optimo genere interpretandi intitulavit, ubi praeter tituli annotationem nihil optimum, sed totum pessimum est (ibi enim asseverat haereticos illos, quibus nunc [Col. 0589B] communicat, et incurrit illam sententiam Apostoli nostri, non sui, ille enim suum aut Flaccum dicit, aut Tullium, qui ait: Qui autem [Al. enim] discernit, si manducat, damnatus est [Rom. 14. 23.] ), in illo ergo libello, quod nullo genere verbum de verbo interpretari ratio sinat (quod modo ei iterum rationabile visum est), capita integra dictata ex codice Ciceronis inseruit. Nonne ipse dixerat, «Quid faciet cum Psalterio Horatius, cum Evangeliis Maro, cum Apostolo [Al. Apostolis] Cicero? Nonne scandalizabitur frater, si te viderit in idolio recumbentem?» In quo utique ipse se idololatriae reum statuit. Si enim qui viderit legentem hoc, scandalizatur, multo amplius qui scribentem. Sed quoniam qui ad idololatriam devolvitur, non plene nec integre [Col. 0589C] prophanus efficitur, nisi prius negaverit Christum: ipse Christo in faciem coram sedenti in tribunalibus, assistentibus quoque clarissimis ministeriis Angelorum, dicit: «Si legero, vel [Al. si] habuero Gentilium libros, te negavi.» Et nunc non solum legit et habet, non solum describit et comparat; verumetiam divinis eos verbis et sermonibus Ecclesiasticae aedificationis 361 interserit. Res quam dico, omnibus qui legunt libellos ejus, satis nota est, et teste non indiget. Sed est hominis de tam sacrilego perjurii barathro se cupientis eripere, adhibere sibi aliquod excusationis commentum, et dicere: Non modo lego, sed ea quae in adolescentia didici, quia sum tenacis memoriae, ita ut possim plura simul de diversis capita continuare, ipsa nunc profero. Si [Col. 0589D] quis a me modo exigeret, ut probarem, si hodie antequam sol oriretur, nox fuisset in terris: aut si usque ad solis occasum dies illustraverit mundum, quid aliud dicerem, nisi magis ab illo, qui dubitaret [Col. 0590A] de eo, quod omnes noverant, caussas dubitationis, quam a me probationis oportere deposci? Sed in hoc licet omnes sciant esse verum quod dicimus, et omnes intelligant: tamen quia de anima hominis res agitur, de perjurii crimine, de negationis Christi sacrilegio, non potest facilis haberi condemnatio. Nunquid illum imitabimur, qui reos, nec interrogatos, nec respondentes condemnat, et non solum non respondentes, sed nec praesentes; et non solum non praesentes, sed et mortuos; et non solum mortuos, sed et eos, quos semper ante laudaverat; et non solum eos quos laudaverat, sed et eos quos secutus fuerat, et magistros habuerat. Timeatur Domini sententia, primo illa quae dicit: Nolite judicare, ut non judicemini (Matth. 7. 1.) ; et iterum: Qua mensura [Col. 0590B] mensi fueritis, eadem et remetietur vobis (Luc. 6. 38.) . Quid ergo licet ex superfluo, unum tamen proferam testem adversum eum pervalidum, et cui praescribere non potest [Al. possit] , ipsum iterum se et sua proferam scripta. Quamvis ergo omnes libelli ejus hoc testentur, et superflua de hoc mea videatur assertio: tamen utendum aliquo speciali testimonio est, ne minus plenum his qui forte scripta ejus non legerunt, videatur esse quod dicimus.

9. Cum libellos ejus quos adversus Jovinianum scripsit, reprehendisset quidam; Domnioni beatae memoriae seni, 362 qui sibi hoc ipsum indicaverat, iste rescribens excusat, et dicit: Nullo genere potuisse fieri se errasse, hominem, qui omnium haberet scientiam. Cum ergo enumerasset vel syllogismorum [Col. 0590C] genera, vel discendi ac scribendi artes, quas videlicet ille qui eum [Al. tac. eum] reprehenderat, ignoraret; continuo haec subjungit: «Stultus, inquit, ego, qui me putaverim hoc absque philosophis scire non posse, qui meliorem stili partem elegerim eam, quae deleret, quam quae scriberet. Frustra ergo Alexandri verti Commentarios, nequicquam me doctus magister per εἶσαγωγὴν Porphyrii introduxit ad Logicam: et ut humana contemnam, sine caussa Gregorium Nazianzenum et Didymum in Scripturis κατηχηστὰς [Al. eijsaghtaúû ] habui.» Hic est qui Christo dixit, te negavi, si vel habuero Gentilium codices, vel legero. Si nihil aliud, vel de Porphyrio silere debuerat, qui specialis hostis Christi est, qui religionem Christianam quantum in se fuit, penitus [Col. 0590D] subvertere conatus est scriptis suis: quem iste nunc introductorem et instructorem ad Logicam habere gloriatur. Nec argumentari potest, se ante haec didicisse. Ante enim quam converteretur, mecum pariter [Col. 0591A] et literas Graecas et linguam penitus ignorabat. Post juramentum omnia haec, post sacramenti dati sponsionem. Sine caussa argumentamur, continuo dicetur nobis: Erras homo. Deus non irridetur (Gal. 6. 7.) , nec syllogismi apud eum de Alexandri Commentariis intexuntur. Ut video, frater, male tibi auspicatus es, quod introductor tuus sit Porphyrius. Quo te introduxit perfidus? Si ad illum locum ubi ipse est: ibi et fletus et stridor dentium est. Ibi enim et apostatae et inimici Dei fortassis et perjuri ibi habitant.

10. Non bonum introductorem tibi elegisti. Magis si accipis consilium meum, ad illum nos introductorem pariter convertamus, qui introducit ad Patrem, qui dixit: Nemo venit ad Patrem 363 nisi per me [Col. 0591B] (Joan. 1.) . Doleo, frater, si credis, et si non credis, doleo te suspiciones alieni perjurii in antiquis et veterulis chartulis perscrutari, cum in tuo ore jugis ac sine fine perjurii inexpiabile sacrilegium perseveret. Nonne recte tibi conveniet illud dici, quod Apostolus dicit: Tu autem qui Judaeus cognominaris, et requiescis in lege, et gloriaris in Deo, instructus per legem, confidis teipsum ducem esse caecorum, lumen eorum, qui in tenebris sunt, eruditorem insipientium, magistrum infantium, habentem formam scientiae veritatis in lege (Rom. 2. 17.) ? Qui ergo doces alium, teipsum non doces? Qui dicis non moechandum, moecharis? Qui praedicas [Al. dicis] non furandum, furaris? Qui abominaris idola, sacrilegium perjurii committis? Et quod est ultimum et gravissimum, [Col. 0591C] numen Dei per te et φιληνεικίαν [Al. contendendi libidinem] tuam blasphematur inter Gentes.

8. Sed transeamus jam hinc ad alterius objecti purgationem, si tamen convictum se perjurii et praevaricationis simul, perurgente etiam conscientia sua, fateatur. Alioquin si inficias eat, etiam testes quamplurimos fratrum habere possum, qui in meis cellulis manentes, in monte Oliveti quamplurimos ei Ciceronis Dialogos descripserunt, quorum et ego quaterniones, cum scriberent, frequenter in manibus tenui, et relegi, quod mercedes multo largiores, quam pro aliis scripturis solent, ab isto eis darentur, agnovi. Mihi quoque ipsi aliquando cum de Bethleem Jerosolymam venisset, et codicem secum detulisset, in quo erat unus Dialogus Ciceronis, [Col. 0591D] et idem ipse Graecus Platonis, quod dederit ipsum [Col. 0592A] codicem, et aliquandiu fuerit apud me, nullo genere negare potest. Sed quid immoror tandiu in re, quae luce est clarior? cum ad haec omnia quae supra diximus, etiam illud addatur, ubi cesset omne commentum, quod in monasterio positus in Bethleem, ante non multo adhuc tempore, partes Grammaticas exsecutus sit, et Maronem suum, Comicosque 364 ac Lyricos et Historicos Auctores, traditis sibi ad discendum Dei timorem puerulis exponebat, scilicet et ut praeceptor fieret Auctorum Gentilium quos si legisset tantummodo, Christum se negaturum juraverat.

9. Sed videamus quid adhuc aliud culpet. Gentilium esse dicit haec dogmata: ecce qua sententia se ipse condemnet. Gentilium dicit dogmata, quae ipse [Col. 0592B] conscribit: labitur; sed porrigenda manus est, non est nimie perurgendus. Dum enim totus in eloquentia volitat, et vituperationibus atque invectionibus fertur, immemor sui fit, et a ratione devolvitur. Noli, frater, temetipsum etiam in non necessariis temere condemnare. Non continuo inter Gentiles deputandus es, vel tu vel Origenes, si [Al. sed] , ut ipse dixisti, volentes Dei justitiam defendere, et respondere contra eos, qui vel fato vel casu cuncta moveri dicunt: et volentes ostendere justam [Al. justissimam] esse Dei providentiam, quae moderatur universa: dixisti inaequalitatis caussas unam quemque sibi animam jam ex anterioris vitae, quam in caelestibus habuit, motibus ac sensibus comparasse; vel etiam si dixisti, bonae illi et incommutabili ac simplici [Col. 0592C] naturae Trinitatis convenire, ut omnem creaturam suam in fine omnium restituat in hoc quod ex initio creata est, et post longa et spatiis saeculorum exaequata supplicia, quae Deus non tam irascentis quam curantis affectu infert unicuique, quippe qui commonitionis caret vitio, et medentis et curantis vice finem statuat aliquando poenarum. Haec ergo quam vera dixeritis, Deus viderit; tamen impietatis non multum mihi continere videntur in Deum, nec Gentilitatis aliquid, maxime si hac mente dicitis, qua vis ratione Dei scilicet justitiam defendere cupientes.

10. Pro his ergo noli te satis conturbare, neque teipsum superfluo aut poenitentiae subjicias, aut condemnationi. Sed illud est revera, unde [Col. 0592D] te defendere, aut excusare non possumus, 365 [Col. 0593A] quod [Al. quia] non solum gentiliter, verum et super omnem gentilitatem, imo impietatem a te dictum probatur, quod in hoc ipso libello (Epist. 22. ad Eustoch.) , cujus superius fecimus mentionem, Deum socrum habere dixisti. Et quid tam impium vel profanum a quoquam Gentilium Poetarum saltem dici potuit? Stultum est enim si requiram de te, ubi hoc in Scripturis sanctis legeris. Quaero si vel Flacus tuus, aut Maro, si Plautus, aut Terentius, certe si vel Satyricus quis inter omnia spurca sua et impudica istud nefas in Deum ex suo ore protulerit. Fefellit te credo illa res et decepit, quod puella ad quam sermo Dei fiebat, sponsa Christi dicebatur: ut propterea etiam matrem carnalem, socrum Dei appellandam putares. [Col. 0593B] Et nesciebas quod haec non secundum carnis ordinem dicuntur, sed secundum spiritus gratiam. Sponsa enim ex eo appellatur, quod sermo Dei quasi sacrato quodam connubio jungatur animae humanae. Si autem tali conjunctione etiam mater puellae Christo per fidem sociatur [Al. sacratur] , rectius etiam ipsam sponsam Christi, quam socrum Dei appellare potuisses. Nunc [Al. Nam] restat tibi, ut et patrem puellae, socerum Dei dicas, et sorores ejus, cognatas: etiam puellam nurum Dei pronunties. Sic dum totus Plautinae et Tullianae cupis eloquentiae sectator videri, oblitus es, quomodo Apostolus omnem Ecclesiam, id est parentes cum liberis, matrem [Al. matre] cum filiabus, cnm sororibus fratres omnes simul unam nominet virginem, vel sponsam, [Col. 0593C] dicens: Statui autem hoc ipsum omnes vos uni viro virginem castam exhibere Christo (2. Cor. 11. 2.) . Sed tu dum non Paulum, sed Porphyrium introductorem te habere gloriaris, ipsum Porphyrium sequendo, qui adversum Christum, et adversum Deum libros impios ac sacrilegos scripsit, et ab ipso, ut ais, introductus in istud blasphemiae barathrum decidisti

[Col. 0594A] 366 11. Quod si vere pro maledictis tuis vis agere poenitentiam, si non irrides ista dicendo, si non mente φιλόνεικος et contentiosius propter hoc solum etiam te infamare non refugis, dummodo alium decolores: si non arte, sed fide dictorum tuorum poenitudinem egeris [Al. geris] , pro hac tam gravi turpique blasphemia age poenitentiam, hinc enim in Deum blasphemasti. Nam de creaturis aliquid dicere et errare, maxime si non contumeliae voto, sed dum justitiam Dei, ut dicis, cupit asserere, quis effluat, non est nimis exsecrabile commissum. In caelum tendere os, grave est. Injustitiam vel contumeliam in excelsum loqui, perniciosum est. Hoc lugeatur quod difficile curatur. Nam quis est qui cum morbo regio laboret, et de ipso capite, [Col. 0594B] et vultu ac vita periclitetur, magnopere clamet, quod non leve παρωνύχιον pedis, aut perfacilis ungulae suae offensa curetur?

12. Illud autem minimum quidem est, et responsione vix dignum, quod enumerans doctores suos, quos se de synagoga dicit esse mercatum, stimulans nos, subjungit: Neque enim, inquit, ipse me docui, sicut quidam; nos sine dubio intuens, in quos omne ab initio lacerationis suae pondus invexit. Et miror hoc eum dicere voluisse, cum majorem in me et veriorem haberet obtrectandi materiam, quod magis inter multos et praeclaros magistros diu moratus, nihil dignum eorum, vel magisterio, vel institutionibus habeam. Caeterum iste qui in tota vita sua non totos triginta dies [Col. 0594C] Alexandriae, ubi erat, Didymus commoratus est, per totos pene libellos suos longe lateque se jactat, Didymi videntis esse dicipulum, et καθηγητὴν, id est praeceptorem, in scripturis sanctis habuisse Didymum. Et omnis ista jactantia in uno mense quaesita est. Ego qui sex annis Dei caussa commoratus sum, et iterum 367 post intervallum aliquod, aliis duobus, ubi Didymus, de quo tu solo te jactas, [Col. 0595A] et ubi alii nihilominus illo non inferiores, quos tu ne facie tenus quidem nosti, Serapion, et Menites, viri natura et moribus et eruditione germani: ubi Paulus senex Petri Martyris discipulus: et ut ad eremi magistros veniam, quibus et attentius et frequentius vacabamus, ubi Macarius Antonii discipulus et alter Macarius, et Isidorus, et Pambas, omnes amici Dei, qui nos haec docebant, quae ipsi a Deo discebant: quantam ego, si hoc ita deceret, aut expediret, de his omnibus habere jactantiae materiam possem? Sed erubesco, haec etiam retexens, dum volo tibi ostendere, non, ut tu dicis, nostro ingenio magistros, sed quod plus doleo, magistris defuisse magis ingenium nostrum. Verum quid stultus ego sanctos enumero Christianos viros? Non [Col. 0595B] propter istos dicit, quia ipsi nos docuimus, sed quia Barrabam ejus de Synagoga magistrum non suscepimus, et per εἶσαγωγὴν Porphyrii, ad Logicam non sumus introducti. Ignosce mihi pro hoc quod malui ante imperitus et indoctus videri, quam Barrabae discipulus dici. Proposito etiam Christo simul et Barraba, ego quasi imperitus Christum elegi. Tu, ut video, cum illis clamas qui dicunt: Non hunc, sed Barrabam (Joan. 18. 40.) . Nam Porphyrius tuus, 368 dic quaeso, quid te docuit, qui adversum Christianos, et adversum religionem nostram blasphemiae volumina conscripsit? Quid te isti in quibus tantum te jactas, unus ab idolis daemonum, et alius de Synagoga, ut dicis, Satanae magistri docuerunt boni? Nihil video nisi hoc quod [Col. 0595C] et ipsi noverant. Nam Porphyrius te docuit de Christianis male loqui, concidere virgines, continentes, Diaconos, Presbyteros, et omnem prorsus Christianorum gradum et ordinem libellis editis infamare. Ille vero de Synagoga Barrabas tuus pro Christo electus, docuit te resurrectionem carnis, non in virtute, sed in fragilitate sperare: literae occidentis amicum fieri, et inimicum spiritus vivificantis. Et alia quaedam secretiora, quae si res poposcerit, postmodum proferentur in tempore.

13. Sed quid in longum sermo producitur? Conviciis ejus et injuriis non respondeamus, lacerationibus [Col. 0596A] ejus, ad quod opus quotidie stilum ejus Porphyrius exacuit, non obviemus. Ad hoc enim Jesus noster, non Barrabas magister, silere nos docuit. Ad illud veniamus, ut ostendatur quam vera sunt, quae vel pro sua excusatione, vel pro nostra accusatione conscripsit. Ait duas esse solas Praefatiunculas suas, in quibus laudare visus est Origenem: in eo tamen interpretationis opere eum laudaverit, 369 in quo nihil omnino dogmaticum, nihil de fide dictum sit, et quod penitus in his quae ejus ipse interpretatus est, nihil tale inferatur, quale nunc ad Synagogae gratiam, non ad Christianorum aedificationem reprehendit. Et quamvis ei sufficere ad silentium agendum debeat, quod ea in alienis literis culpat, quae proferuntur ex suis; tamen et in [Col. 0596B] hoc quam verum dixerit, videamus. Ex Praefatione interpretationum in Ezechiele, quatuordecim Homiliis, sive Oratiunculis Origenis, scribens cuidam Vincentio: «Magnum est, inquit, mi amice, quod postulas, ut Origenem faciam Latinum, et hominem juxta Didymi videntis sententiam, alterum post Apostolos Ecclesiarum magistrum etiam Romanis auribus donem.» Et post aliquanta: «Et illud, inquit, breviter admonens, ut scias, Origenis opuscula in omnem Scripturam esse triplicia. Primum ejus opuscula Excerpta sunt, quae Graece σχόλια nuncupantur, in quibus ea quae sibi videbantur obscura, aut quae habere aliquid difficultatis, summatim breviterque perstrinxit. Secundum ὁμηλιτικόν genus, de quo et praesens interpretatio est. Tertium quod scripsit [Col. 0596C] ipse τόμους, nos volumina possumus nuncupare, in quo opere tota ingenii sui vela spirantibus ventis dedit: et recedens a terra, in medium pelagus aufugit. Scio te cupere, ut omne genus transferam dictionis: praemisi caussam, cur facere non possem: hoc tamen spondeo, quia si, orante te, Jesus reddiderit sanitatem, non dicam cuncta, quia hoc dixisse temerarium est, sed permulta sim translaturus, ea lege quam tibi saepe constitui, ut ego vocem praebeam, tu notarium.»

14. Item de Canticis Canticorum Praefatio: «Beatissimo [Col. 0597A] Papae Damaso. Origenes cum in caeteris libris omnes vicerit, in Cantico Canticorum ipse se vicit. Nam undecim voluminibus explicitis, quae ad viginti usque versuum millia pene perveniunt, primum Septuaginta 370 interpretes, deinde Aquilam, Symmachum, Theodotionem, et ad extremum Quintam editionem, quam in Actio littore invenisse se scribit, ita magnifice aperteque disseruit, ut vel inde mihi videatur in eo completum esse quod dicitur: Introduxit me rex in cubiculum suum. Itaque illo opere praetermisso, quia ingentis est otii, laboris et sumtuum, tantas res, tam dignum opus in Latinum transferre sermonem, hos duos Tractatus quos in morem quotidiani eloquii parvulis adhuc lactentibusque composuit, fideliter magis quam ornate interpretatus [Col. 0597B] sum, gustum tibi sensuum ejus, non cibum offerens: ut animadvertas, quanti sint illa existimanda, quae magna sunt, cum sic possint placere, quae parva sunt.»

15. Item ex Praefatione Commentarii in Michaeam scripta ad Paulam et Eustochium, post aliquanta: «Nam quod dicunt Origenis me volumina compilare, et contaminare non decere scripta Veterum, quod illi maledictum vehemens existimant, eam laudem ego duco maximam, cum illos imitari volo, qui cunctis prudentibus et nobis [Al. vobis] placent.»

16. Item ex Praefatione interpretationis Hebraicorum Nominum: post aliquanta, ita dicit: «At ne forte consummato aedificio, quasi extrema deesset manus, novi Testamenti verba et nomina interpretatus [Col. 0597C] sum, imitari volens Origenem ex parte, quem post Apostolos [Al. Apostolum] Ecclesiarum magistrum, nemo, nisi imperitus, negat. Inter caetera enim ingenii sui praeclara monimenta, etiam in hoc laboravit, ut quod Philo quasi Judaeus omiserat, hic ut Christianus impleret.»

17. Item de Epistola ad Marcellam: «Ambrosius, quo chartas, sumtus, notarios ministrante, tam innumerabiles libros vere Adamantius noster et Chalcenterus explicuit, in quadam Epistola, quam ad eundem de Athenis scripserat, refert nunquam se cibos, Origene praesente, sine lectione sumsisse, [Col. 0598A] 371 nunquam inisse somnum, nisi unus e fratribus sacris Literis personaret. Hoc diebus egisse vel noctibus, ut et lectio orationem susciperet, et oratio lectionem.»

18. Item ex alia Epistola ad Marcellam: «Beatus Pamphylus martyr, cujus vitam Eusebius Caesariensis Episcopus tribus ferme voluminibus explicuit, cum Demetrium Phalereum et Pisistratum in sacrae Bibliothecae studio vellet aequare, imaginesque ingeniorum, quae vera sunt et aeterna monimenta, toto orbe perquireret: tunc omnes maxime Origenis libros impensius prosecutus, Caesariensi Ecclesiae dedicavit. Quam Bibliothecam ex parte corruptam Acatius, dehinc Euzoius, qui ejusdem Ecclesiae Sacerdotes fuerunt, in membranis instaurare conati [Col. 0598B] sunt. Hic cum multa repererit, et inventorum nobis indicem reliquerit, centesimi vicesimi sexti Psalmi Commentarium, et Phe literae Tractatum, ex eo quod non inscripsit [Al. scripsit] , confessus est non repertum. Non quod talis tantusque vir, Adamantium dicimus, aliquid praeterierit: sed quod negligentia posterorum ad nostram usque memoriam non durarit.»

19. Sed fortasse dices mihi: Quid superfluis reples paginas? Nunquid et ille dicit criminis esse nominari Origenem, aut ingenii ei laudem dari? Si praedicatur talis ac tantus vir, eo magis, si qua sunt illius, in quibus aut apostolicus vir, aut Ecclesiae magister dicitur, ut in superioribus ipse profert: aut si quid tale est quod fidem ejus, non ingenium solum commendare [Col. 0598C] videatur. Hoc quidem faciam, tamen idcirco haec protuli, ubi eum talem ac tantum virum dicit, quia in ea Praefatiuncula, ubi eum dicit Apostolum, vel Prophetam defendi, vel usque ad coelum ferri: hunc puto sermonem 372 laudis ejus inscriptum. Et sicubi forte scientiam ejus laudavimus, tales sunt omnes meae in illum laudes, pro quibus hic tantum in te ignis accendit, quas de suis scriptis nec imputari sibi dignum ducit. Verum quia non dignatur aequalem nobiscum personam habere in judicio, et nos quidem etiam ex suspicionibus condemnat: ipse vero neque ex chirographis suis teneri vult, nec [Col. 0599A] putat in caussa observare Scripturae sanctae debere sententiam, quae jubet absque personarum acceptione judicari: non ut aequitas, sed ut ipse vult, ita satisfaciamus pro nobis. Ait enim, Tu si interpretatus es Origenem, culpandus es: ego etiam si eadem dixi, pro quibus ille culpatur, bene feci, et legi debent et teneri. Tu si laudasti ingenium ejus, vel scientiam, reus es: ego si ingenium laudavi, nihil est.

20. Sed profer, inquit, ubi eum ita laudaverim, ut fidem ejus excusarem. Non aeque quidem; sed quocunque duxeris sequar. Libellum quemdam scribens, comprehendere quasi indiculo quodam voluit, quanta apud Latinos Varro scripserit, et quanta apud nostros Origenes in Graecis, in qua ita ait, «Marcum Terentium Varronem miratur antiquitas, quod apud Latinos [Col. 0599B] tam innumerabiles libros scripserit. Graeci Chalcenterum miris efferunt laudibus, quod tantos libros composuerit, quantos quivis nostrum alienos sua manu describere non possit. Et quia nunc otiosum est apud Latinos Graecorum voluminum indicem texere, de eo qui Latine scripsit aliqua commemorabo, ut intelligamus nos Epimenidis dormire somnum, et studium quod illi posuerunt in eruditione saecularium scripturarum, nos in congregandis opibus ponere. Scripsit itaque Varro quadraginta quinque libros Antiquitatum, quatuor de Vita populi Romani.» Et cum 373 enumerasset per singula omnia quae Varro scripsit, addidit post haec: «Quorsum Varronis et Chalcenteri mentio facta sit quaeritis, videlicet ut ad Adamantium nostrumque Chalcenterum veniamus, [Col. 0599C] qui tanto studio in sanctarum Scripturarum labore sudavit, ut juste Adamantii nomen acceperit. Vultis noscere quanta ingenii sui reliquerit monimenta? sequens titulus ostendit. Scripsit in Genesim libros tredecim; Mysticarum Homiliarum libros duos; in Exodo Excerpta, in Levitico Excerpta.» Et post multa: «Item, inquit, Monobiblia: Περὶ Ἀρχῶν libros quatuor, de Resurrectione libros duos, et alios de Resurrectione Dialogos duos,» et cum enumerasset omnia ejus Opuscula, secundum indiculi fidem addidit et dicit, «Videtisne et Graecos pariter et Latinos unius [Al. hujus] labore superatos? Quis enim umquam tanta legere potuit, quanta ipse conscripsit? Pro [Al. Porro] hoc sudore quid accepit praemii? Damnatur a Demetrio Episcopo, exceptis Palaestinae [Col. 0599D] et Arabiae et Phoenicis, atque Achaiae Sacerdotibus: [Col. 0600A] in damnationem ejus consentit urbs Roma. Ipsa contra hunc cogit Senatum, non propter dogmatum novitatem, non propter haeresim, ut nunc adversum eum rabidi canes simulant, sed quia gloriam eloquentiae ejus et scientiae ferre non poterant, et illo dicente, omnes muti putabantur. Haec quare scripserim et ad pauperis lucernae igniculum, cito sermone, sed non cauto dictaverim, potestis intelligere, si Epicuros et Aristippos cogitetis.»

21. Si quis tibi tunc quaeso cum ista ad pauperis, ut ais, lucernae igniculum, cito sed non cauto sermone dictares, adstitisset Propheta, et clamasset [Al. exclamasset] , o scriptor, cohibe hanc vocem, reprime stilum, erit enim tempus et non multo post, cum tu schisma ab Ecclesia facies, et ut pro ipso schismate [Col. 0600B] colorem aliquem excusationis invenias, istos quos nunc omnibus mirabiles facis libros, incipies infamare, et istum quem modo Chalcenterum tuum vocas, et pro merito 374 laudabilis laboris, ais, Adamantium nominatum, dicturus es, non tam libros ad utilitatem animae, quam venenata dogmata conscripsisse. Hunc quem negas juste a Demetrio in caussa fidei esse damnatum, et hunc quem negas pro dogmatum novitate accusatum, tu exsecrandum pro novitate dogmatum dices: et ea quae dicis, nunc adversum eum canes rabidos simulare, haec tu ipse simulabis. Romanum quoque senatum, ut nunc scribis, Epistolis tuis commonitoriis, juramentis, satellitibus circumvolantibus, etiam tu coges contra eum, et talem vicem pro omnibus laboribus suis Chalcen [Col. 0600C] tero tuo reddes. Et ideo cave haec nunc scribere, ne cum haec scripseris, et illa egeris, multo verius tu tuis sententiis condemneris, quam ille alienis. Putasne habuisses Prophetae illi haec tibi dicenti fidem, et non magis illum insanum tunc, quam te in haec venturum putasses? Sed contentio haec est, quae nec amicis parcit, dummodo laedat inimicos. Tu vero hoc supergressus, tibi ipsi non parcis, dummodo non inimicos conficias, sed amicos.

22. Item ex Praefatione Hebraicarum Quaestionum post multa: «De Origene autem, inquit, sileo: cujus nomen, si parva licet componere magnis, meo nomine [Al. invidiosius] invidiosum est. Qui cum in Homiliis suis quas ad vulgus loquitur, communem editionem sequatur, in Tomis Hebraica Veritate superatus, et [Col. 0600D] suorum circumdatus agminibus, interdum linguae peregrinae [Col. 0601A] quaerit auxilia. Hoc unum dico, quod vellem cum invidia nominis ejus habere etiam scientiam Scripturarum, flocci pendens imagines umbrasque larvarum, quarum naturae esse dicitur, terrere parvulos, et in angulis garrire tenebrosis.» Verum ego jam nec mirari debeo, nec conqueri pro his quae in me agit, qui tantis viris et talibus non pepercit. Nam et sanctae memoriae Ambrosium Episcopum qualibus figuris laceret, qualibus obtrectationibus secet, 375 in his quibus nihilominus laudat Origenem, similiter ex suis Praefationibus edocebo. Praefatio de Homiliis in Lucam ad Paulam et Eustochium: «Ante paucos dies quorundam in Matthaeum et Lucam Commentarios vos legisse dixistis, e quibus alter et sensibus hebes esset, et alter in verbis luderet, in sententiis [Col. 0601B] dormitaret. Quamobrem petitis, ut istiusmodi nugis contemtis, saltem triginta et novem Adamantii nostri in Lucam Homilias, sicut in Graeco habentur, interpreter. Molestam rem et tormento similem, alieno, ut ait Tullius, stomacho, et non suo scribere: quam [Al. quod] tamen idcirco nunc faciam, quia sublimiora non poscitis. Siquidem illud quod olim Romae sancta Blaesilla efflagitaverat, ut viginti sex tomos illius in Matthaeum, et alios quinque in Lucam, et triginta duos in Joannem, nostrae linguae traderem, nec virium mearum, nec otii nec laboris esse perspicitis. Sed quantum apud me et auctoritas vestra et voluntas valet, praetermisi paululum Hebraicarum Quaestionum libros, ut ad arbitrium vestrum, lucrativis [Al. lucrativi] operis, haec qualiacunque [Col. 0601C] sunt non mea, sed aliena dictarem; praesertim cum a sinistro oscinem [Al. oscinere] corvum audiam crocitantem, et mirum in modum de cunctarum avium ridere coloribus, cum totus ipse tenebrosus sit. Fateor itaque antequam ille objiciat, Origenem in his Tractatibus quasi puerum talis ludere. Alia sunt virilia ejus, et senectutis seria: quae si vobis libuerit, et potuero, si Dominus, ut in Latinum vertam sermonem, [Col. 0602A] dederit commeatum, 376 et praetermissum prius opus explevero, tunc videre poteritis, imo per vos Romana lingua cognoscet, quantum boni et ante nescierit, et scire nunc ceperit.»

23. Ecce quae de Origene et de Ambrosio sentiat. Quod si negare voluerit hoc quod omnes sciunt, quia de sancto Ambrosio dixerit, primo ex eo convincetur, quod apud Latinos ipsius tantum, et non alterius in Lucam Commentarius fertur. Deinde scit me habere Epistolam suam, in qua hoc ipsum de aliis excusans, in illum convertit suspicionem. Verum, quia Epistola illa etiam secretiora quaedam continet, quae interim modo publicari nolo ante tempus, ex aliis adhuc his similibus approbabimus. Interim Origenis libros, ut supra diximus, in omnem admirationem [Col. 0602B] extollit, et dicit, quod «si eos interpretetur, Romana lingua cognoscet quantum boni et ante nescierit et scire nunc ceperit, id est, in Matthaeum, inquit, viginti sex libros, et in Lucam quinque, et in Joannem triginta duos.» Isti sunt quos magnificat, in quibus eadem prorsus omnia, sed latius et copiosius, quae et in istis περὶ Ἀρχῶν libris, pro quibus me arguit, continentur. Quod si iste promittit se istos interpretaturum, me quare pro similibus incusat? Sed quoniam polliciti sumus probaturos nos quomodo laceret virum omnium [Al. omni] admiratione dignum, Ambrosium Episcopum, qui non solum Mediolanensis Ecclesiae, verum omnium Ecclesiarum columna quaedam et turris inexpugnabilis fuit, unam adhuc ipsius Praefationem ponemus, ex qua 377 videatis, [Col. 0602C] vel tantum virum quam faede et indigne laceret, vel iterum quomodo Didymum usque ad caelum efferat laudibus, quem rursus usque ad inferna demergit [Al. demergat] : vel quomodo de urbe Roma, Deo favente, capite Christianorum, ea dicat, quae dicebantur tunc, cum Gentiles in ea populi et persecutores Principes morabantur.

24. Praefatio ad Paulinianum de Spiritu Sancto: [Col. 0603A] «Dum [Al. Cum] in Babylone versarer, et purpuratae meretricis essem colonus, et jure Quiritum viverem, volui aliquid garrire de Spiritu Sancto, et ceptum opusculum ejusdem urbis Pontifici dedicare. Et ecce olla illa quae in Jeremia post baculum cernitur, a facie cepit Aquilonis ardere, et Pharisaeorum conclamavit senatus, et nullus scriba vel fictus, sed omnis, quasi indicto sibi praelio, adversum me imperitiae factio conjuravit. Illico ego velut postliminio Jerosolymam sum reversus, et post Romuli casam, et nudorum lupercal, diversorium Mariae et speluncam Salvatoris aspexi. Itaque, mi Pauliniane frater, quia supradictus Pontifex Damasus, qui me ad hoc opus primus impulerat, jam dormivit in Domino, tam tuo [Al. tuus] , quam venerabilium mihi, [Col. 0603B] ancillarum Christi, Paulae et Eustochii nunc adjutus oratu [Al. orationibus] , canticum, quod cantare non potui in terra aliena, hic a vobis provocatus in Judaea immurmuro, augustiorem multo locum existimans, qui Salvatorem mundi, quam qui fratris genuit parricidam. Et ut auctorem titulo fatear, malui alieni operis interpres existere, quam ut quidam faciunt, quasi informis cornicula, alienis me coloribus adornare. Legi dudum de Spiritu Sancto cujusdam libellos, et juxta Comici (Terentii) sententiam, ex Graecis bonis Latina vidi non bona. Nihil ibi 378 dialecticum, nihil virile atque districtum, quod lectorem, vel ingratis in assensum trahat, sed flaccidum totum, molle, nitidum, atque formosum, et exquisitis hinc inde coloribus pigmentatum. Didymus vero [Col. 0603C] meus oculum [Al. oculos] habens sponsae de Cantico Canticorum, et illa lumina, quae in candentes jam segetes sublimari Jesus praecipit, procul altius intuetur, et antiquum nobis morem reddit, ut Videns vocetur Propheta. Certe qui hunc legerit, Latinorum furta cognoscet, et contemnet rivulos cum ceperit haurire de fontibus. Imperitus sermone est, sed non scientia, apostolicum virum ex ipso stilo exprimens, tam sensuum nomine, quam simplicitate verborum.»

25. Audistis quomodo quem ante corvum dixerat et totum tenebrosum, nunc iterum corniculam dicat, alienis se pennis vel coloribus depingentem, et quam turpiter laceret, et nihil virile dicat habere virum, qui ad Ecclesiarum Christi gloriam electus a Deo est, [Col. 0604A] qui in testimoniis Domini locutus est, in conspectu persecutorum regum, et non est confusus. Ambrosius sanctus de Spiritu Sancto, non solum verbis, sed et sanguine suo scripsit. Obtulit enim persecutoribus sanguinem suum, quem [Al. quod] in se fudit: sed a Deo ad alios adhuc reservabatur labores. Quod [Al. Qui] etiamsi secutus est Graecos catholicos nostrorum Scriptores, et aliquid de eorum scriptis praesumpsit, non continuo haec debuit tua esse summa cura, hic labor, hoc studium, ut pro hac caussa interpretareris librum Didymi de Sancto Spiritu, ut furta illius cognoscerentur, qui fortassis etiam necessitatem scribendi passus est, ut insanientibus tunc haereticis responderet. Haec est Christiana [Al. Christiani] modestia? Sic monita servamus Apostoli 379 dicentis, [Col. 0604B] Nihil per contentionem, neque per inanem gloriam (Philip. 23.) ? Deinde quomodo [Al. quaero] , ut iterum [Al. intantum] eadem repetam, tu qui praedicas non furandum, furaris? Paulo ante interpretationem Micheae objectum tibi dicebas, quasi Origenis dicta furareris. Tu furtum quidem non negasti, sed ais: «Quod mihi illi maledictum vehemens existimant, hoc ego laudem duco maximam, cum illum imitari volo, qui cunctis prudentibus et nobis [Al. vobis] placet.» Tua furta laudem tibi praestant maximam: alios furta sua apud te corvos et corniculas faciunt. Si tu Origenem, quem alterum post Apostolos dicis, recte facis imitari, quid concidis eum, qui secutus est Didymum, quem nihilominus et Prophetam nominas et Apostolicum virum designas? Si ergo neque tanto [Col. 0604C] ac tali viro Ambrosio pepercisti, et eum quem alterum post Apostolos scribis, atque omnibus placere prudentibus, ac mille aliis laudibus, non duobus, ut dicis, sed innumeris scriptis tuis usque ad caelum extulisti, rursum haereticum, quem ante Apostolum facis: et Didymum ipsum hunc, quem nunc Prophetam videntem, et oculum habentem sponsae de Cantico Canticorum, et Apostolicum virum sensuum nomine designas, iterum eum perversum doctorem criminaris, et inter haereticorum consortia tua censoria, ut ais, virgula segregas: quam virgulam a quo acceperis nescio: nam Petrum semel scimus claves a Christo accepisse, istas modo censorias virgulas qui [Al. quis] spiritus erogat, tu videris: si inquam [Al. inique] istos omnes, quos tuo ore [Col. 0605A] laudasti, tuo ore rursum condemnas, quid ego ad istos pulex de me conquerar, si me nunc laceres, quem et in Epistolis tuis ante laudaveras, et in Chronicis tuis Florentio et Bonoso, pro vitae, ut ais, nobilitate conjunxeras?

26. Etiam nec illud ejus admirabile factum silendum est, ne pudorem 380 incutiamus audientibus, quod Marcellini Consulis neptem, quam Romanae nobilitatis primam, parvulo filio Romae derelicto, Jerosolymam petiisse, et ibi ob insigne meritum virtutis Teclam nominatam, in ipsis Chronicis suis scripserat: post id de exemplaribus suis erasit, cum actus suos vidisset districtioris disciplinae feminae displicere. Compellimur quidem plura adhuc de scriptis ejus congregare, ut agnoscatur, quam verum [Col. 0605B] sit et hoc quod scribit, quod in suis duabus tantum Praefatiunculis Origenis meminerit, in his [Al. et hoc] non fidem ejus, sed ingenium, non dogmatisten eum, sed interpretem laudans. Adhibui interim decem.

27. Sed ne dilatari nimis sermonem onerosum sit, sufficiant interim haec, in quibus eum et quasi Apostolum laudat, et quasi Ecclesiarum magistrum: et quia non pro fide, non [Al. nec] pro dogmatum novitate, ut rabidi nunc canes simulant, adversum eum moveatur ordo Romanus: et quia ipsum sequitur, qui omnibus prudentibus et ipsi placet, et omnia illa, quae insertae superius ejus Praefatiunculae contestantur. Verum haec quoquo modo sint, quaecunque habes tu cum istis vel antiquis, vel novellis scriptoribus, [Col. 0605C] sive eos tu Apostolos, sive eos venerarios scribas, sive Prophetas eos tu, sive perversos doctores voces, ad me ista quid spectant? Tu pro his varietatibus tuis, pro contumeliis et lacerationibus bonorum, recte paenitentiam egeris, si tamen egeris. Mihi quare dicis, si secuti sunt errantem, sequantur correctum? Apage, absit a me. Numquam ego nec te, nec alium errantem secutus sum, sed in virtute Christi, nec te, nec alium quemquam, nisi Ecclesiam [Col. 0606A] Catholicam sequar. Tu qui scripsisti talia, et secutus es eos, quos errasse credebas, qui tam indigne de Deo scripsisse convictus es, tu age poenitentiam, 381 si tamen putas tibi blasphemiae crimen ignosci

27. Nunquid mea aliqua proferre potes scripta similia, in quibus me vel in juventute errasse convincas? sicut tu non tam confiteris quam convinceris. Ego me interpretandi disciplina tantummodo imitatum te dixi vel secutum, sed tamen in nullo alio, in quo etiam tibi omnem injuriam factam esse dicis, quia secutus sum, quod te videram in Homiliis secundum Lucae Evangelium fecisse, ut ubi de Filio Dei in Graeco non recte inveneras, praeterieris, in illo loco ubi dicit: Magnificat anima mea Dominum: [Col. 0606B] et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo. Nosti quia de anima, sicubi illa, quae solent dici, non praeterieris [Al. praeterires] , sed ea adhuc etiam, ex te additis quibusdam assertionibus, lucidius scripseris, ut in illo loco, Ecce ut facta est vox salutationis tuae in auribus meis, exultavit infans in utero meo; ubi dicis, quod non erat hoc principium substantiae ejus, de tuo addidisti, atque naturae. Haec et mille alia his similia in interpretationibus tuis, sive in his ipsis Homiliis, sive in Jeremia, vel in Isaia, maxime autem in Ezechiele subtraxisti. De fide autem, id est, de Trinitate cum in aliquantis locis aliter invenisses, quae tibi visa sunt, praetermisisti. Hoc genus interpretandi uterque nostrum tenuit. Quod si alius culparet, tu utique respondere deberes, qui primus hoc [Col. 0606C] feceras. Nunc ipse id culpas, sine dubio, unde ipse culperis. Verbum de verbo interpretari, antea et stultum esse et malitiosum pronuntiasti. In hoc secutus sum te. Nunquid 382 de hoc vis ut poeniteat me, quia tu modo mutasti sententiam, et ad verbum interpretatum te dicis? Si qua in fide minus aedificabant, abstulisti, ita tamen abstulisti, ut non omnia nec in omnibus penitus amputares. Denique in Homiliis Isaiae, Visio Dei Filium et Spiritum Sanctum [Col. 0607A] retulit. Ita tu transtulisti, adjiciens ex te, quod sensum auctoris ad clementiorem traheret intellectum. Ais enim: « Quae sunt ista duo Seraphim? Dominus meus Jesus Christus et Spiritus Sanctus.» Et ex tuo addidisti, «Nec putes Trinitatis dissidere naturam, si nominum servantur officia.» Haec et ego in quamplurimis feci, et aut desecavi, aut ad saniorem intelligentiam declinavi. Pro his me jubes agere poenitentiam. Non puto hoc te sentire. Quod si pro his neque tibi, neque mihi poenitendum est, pro quibus me aliis invitas ad poenitentiam?

28. Scripta mea nulla exstant, in quibus error meus aliquis corrigendus sit. Tua exstant multa, quae, ut video, nunc secundum sententiam tuam universa damnanda sunt. Exceperas tibi Commentarios [Col. 0607B] in Epistolam ad Ephesios, in quibus te putaveras [Al. putabas] aliquid emendatius condidisse. Etiam ipse [Forte ibi] vidisti, quam similes per omnia esse Origenis sensibus inventi sunt, imo [Al. uno] et plus aliquid, quam hoc quod damnari expostulas, continere. Et nisi ipse de his jam tibi exclusisses poenitentiae facultatem, dicens, «Revolvite Commentarios meos in Epistolam ad Ephesios, et inde agnoscetis, quomodo Origenis dogmatibus adversatus sum.» 383 Fortassis velles iterum et de his poenitere, et in istis condemnare temetipsum, sicut et in caeteris. Tamen quantum in me est, concedo ego tibi et pro his poenitere: sed et pro omnibus non solum, quae locutus es, sed et quae locuturus es, si agas poenitentiam, bene facis. Certum est enim, [Col. 0607C] quod poenitenda sunt cuncta quae scripseris, Quod si hinc me aliquis culpandum putat, quare omnino aliquid de Origene interpretatus sum, si hoc culpatur, ego in hoc opere postremus sum, et necesse est, ut culpa a primis incipiat. Et tamen nemo commissum punit, quod, ne admitteretur [Al. committeretur] , ante non vetuit. Licuit, fecimus. Si quid prohibet lex, observari in posterum solet. Sed damnari dicit quis debere cum auctore suo libros. Sed quid facimus de isto auctore, qui eadem scribit, sicut superius plenissime ostendi? Similem excipiat [Col. 0608A] eandemque sententiam. Ego hoc nec peto, nec urgeo, licet ille mecum hostiliter agat; sed, ut video, ipse sibi hoc, temere alios condemnando, conquirit.

29. Verum ut iterum tecum ex tuis verbis loquar, ipse scribis in istis Invectivis tuis (Epist. 84.) , me interpretatione mea hoc ostendisse, quod ego quidem essem catholicus, Origenes autem, quem interpretabar, haereticus. Ais enim: «Hoc est dicere, quia ego sum quidem catholicus, iste autem, quem interpretor, haereticus.» Ais enim, hoc legi . Si, ut dicis, hoc toto opere meo ostendi, quod ego catholicus sum, et Origenes haereticus, quid adhuc aliud quaeritur? Nonne totum agis, et illum haereticum et me catholicum dici [Al. dicam] ? Si hoc dixisse me, et hoc toto opere meo satis egisse testaris, quae tibi [Col. 0608B] jam accusationis caussa superfuit? Quo profecit tua ista in nos Invectio? Si Origenem haereticum esse ostendi, et me catholicum, recte feci, an non recte? Si recte, cur ad culpam et accusationem, quae recte gesta sunt, vocas? Si non est rectum, Origenem haereticum dici, cur me hoc nomine in jus vocas? Quid opus fuit te interpretari 384 malitiosius [Al. malitiose] ea quae secundum tuum interpretandi morem fuerant translata, licet incultiori sermone? Quid certe opus erat auditores tuos illudere: et illis aliud opinantibus, te aliud agere? Illi enim hoc existimant, quod tu adversum eos agas, qui Origenem catholicum defendunt; tu vero illos arguis, et accusas, qui haereticum illum designarunt. Propter hoc forte me invitabas ad poenitentiam? Non intellexeram. Veruntamen [Col. 0608C] scito, me ne de hoc quidem poenitudinem gerere, quin dicam non omnia, quae in libris ejus inveniuntur tanquam catholica esse suscipienda. Quae utrum sua sint, ut dicis, an ab aliis inserta, ut nos putamus, Deus viderit. A nobis interim ubi ad fidei fastigium et veritatem ventum fuerit, respuuntur. Tu tamen dic, quid exposcis a nobis: haereticum vis ut dicamus Origenem? Hoc fecisse nos, culpas. Sed catholicum? Pro hoc nos accusas. Designa manifestius, quid velis, si tamen potes aliquid horum medium invenire, quod velis. Isti sunt omnes sales [Col. 0609A] tui de Alexandri, et Porphyrii, et ipsius Aristotelis acumine congregati. Haec est omnis illa jactantia, qua te a prima aetate usque ad senectam in Grammaticorum et Rhetorum et Philosophorum scholis ac disciplinis praedicas esse versatum, ut procederes Origenem pronuntiaturus haereticum, et in ea ipsa oratione, qua in illum ferebas sententiam, accusares eum quem asserebas, quod illum haereticum designarit. Vide quia nusquam cura veritatis ac fidei, nusquam religionis ac judicii contemplatio, sed sola male loquendi et lacerandi fratres, exercita [Al. exercitata] libido versatur in lingua, sola in corde humana contentio, sola invidia et livor in mente: in tantum ut cum odiorum tibi caussa non esset [Al. adesset] , cognominatum te a me fratrem et collegam, [Col. 0609B] licet cum praeconio, indignanter acciperes. Ignosce mihi, quod nesciebam te ἀκατονόμαστον (innominabilem) dici, et incompellabilem nominari. Miror tamen, quod ea me condemnare deposcas, quae a me notata conquereris.

385 30. Ad illam sane incusationis ejus partem, superfluum videtur vel respondere aliquid, ubi pie et religiose dicta Martyris Pamphili, aut falsa dici vult, aut etiam si vera sint, spernenda decernit. Cui jam iste deferat? cui jam parcat? Omnes apud istum Graeci Scriptores antiqui Ecclesiastici erraverunt. Latinis vero quomodo deroget, quomodo carpat singulos, vel veterum, vel novorum, diversa ejus qui legit Opuscula, recognoscit. Sed nunc ne Martyres quidem apud eum habere possunt aliquid reverentiae. [Col. 0609C] Non, inquit, credo quia [Al. quod] Martyris sit. Hoc si velimus de omnibus Scriptorum dicere libellis, quae erit in singulis probatio? Si dicam, non est verum, quia Stromatum libri quos dicis, Origenis sunt: unde ipsius esse probantur [Al. probabuntur] ? Ex caeterorum, inquit, similitudine. Sed sicut ille, qui in scriptura alicujus falsum facere vult, manus ejus imitatur: ita et qui sua dicta sub alterius nomine vult inserere, stilum sine dubio imitabitur ejus, cujus et nomen ascivit. Deinde ut omnia, quae justissime [Al. justissima] dici possunt, brevitatis caussa praeteream, si in tantum volebas audere [Al. audiri] , ut Martyrem reprehenderes, dicta ipsa, quae tibi videbantur reprehensibilia, in medium proferre debueras, et tunc unusquisque legentium vidisset [Al. videns] , quid ibi esset absurdum, quid consequens, quid iniquum, quid certe contra Apostolicas regulas, sed tantum nescio quid impietatis, pro quo, ut dicis, expiando, sanguinem suum fuderit Martyr. Ipsa illa verba si legeret, jam non tua, sed sua sententia, aut errasse Martyrem, aut nomine Martyris, absurdam et impiam conscriptionem ab alio diceret [Col. 0610A] esse compositam. Nunc vero sciens, quia si legantur ea, quae reprehendis, nota retorquebitur in eum, qui culpat injuste, ea quidem, quae reprehendis, non profers: tua autem illa censoria virgula et arroganti auctoritate decernis, Ille arceatur a bibliothecis, ille recipiatur: et iterum iste 386 ipse, qui hodie receptus est, crastino si eum alius aliquis praeter me laudaverit, ejiciatur, et cum illo ipse qui laudavit. Hic autem catholicus habeatur, etiam si aliquando videatur errasse: illi erroris venia non detur, etiam si ea dicat, quae ego dixi, et neque interpretetur quis eum, neque legat, ne quis mea furta cognoscat. Hic haereticus quidem, sed magister meus est. Et hic licet Judaeus sit, et de Synagoga Satanae conductus verba vendat ad pretium, tamen magister meus est, [Col. 0610B] et praeferatur omnibus, quia apud ipsos solum [Al. solos] Scripturarum veritas permanet. Si tibi istud auctoritatis universa pariter injunxisset Ecclesia, et exigeretur a te, ut de singulis vel de omnibus judicares, nonne grave et periculosum onus, ne tibi imponeretur, excusare debueras? Nunc vero in tantum quotidiana derogandi meditatione profecimus, ut jam nec Martyribus parcamus. Sed ponamus, quod non sit Martyris libellus iste, sed cujuscunque unius de Ecclesia, nunquid suis verbis usus est, quisquis ille est Scriptor, ut meritis cedendum videatur auctoris? De ipsis Origenis voluminibus ponit exempla, et quid de singulis sentiat, non sui defensoris verbis, sed ejus ipsius, qui accusabatur, ostendit. Et sicut adversum te modo, multo meis verbis [Col. 0610C] vehementiora sunt tua scripta: ita illum non excusantis auctoritas, sed sua dicta defendunt. Et ideo superflua est de auctore quaestio, ubi defensio talis est, quae assertore non egeat.

31. Sed ad illud jam nequissimum incusationis ejus caput et invidiosissimum veniendum est, imo non invidiosum, sed invidum. Ait enim, Quis prudentium, vel quis Sanctorum aggredi voluit in Latinum vertere, quod tu ausus es? Ego ipse, inquit, saepe rogatus a multis, non feci. Et quidem Sancti quare hoc non fecerint, facilis excusatio est. Non enim continuo, qui Sanctus et prudens est Latinus, 387 etiam linguae Graecae notitiam sufficienter habet. Nec sanctitati ejus detrahitur, cui deest peregrinae linguae notitia. Aut iterum non continuo si [Col. 0610D] scientiam quis habet Graeci sermonis, etiam voluntatem interpretandi habet. Aut etiam si habet, non statim discutiendus est ille, qui pauca interpretatus est, quare non plura, aut cur non illa, sed illa. Libertas est enim in hujuscemodi opere, et est vel in arbitrio scribentis, vel in desiderio deposcentis; et tamen de sancto Hilario dicit, et de sancto Victorino: [Col. 0611A] quorum alterum interpretis titulo nihil omnino arbitror transtulisse de Graeco: alterum ipse dicit, Heliodori cujusdam Presbyteri usum scientia, ut quae ille sibi hauriret ex fonte Graecorum, ipse Latino ea sermone digereret, pro eo quod aut nihil aut parum Graece nosset. Illi ergo cur haec non fecerint, et facilis et manifesta est excusatio: de te sane mirandum est quare hoc feceris. Quid enim magis audax, vel quid amplius temerarium, libros istos interpretari Origenis, quorum jam pene omnem continentiam in aliis libris scripseras? quorum omnia jam dicta, quae reprehensibilia nunc dicis, sub proprii nominis sermone protuleras?

32. An ut divinarum Scripturarum libros, quos ad plenissimum fidei Instrumentum Ecclesiis Christi [Col. 0611B] Apostoli tradiderunt, nova nunc et a Judaeis mutata interpretatione mutares? Quid tibi ex his duabus caussis magis videatur illicitum? Nam Origenis dicta , sive placent, ut hominis dicta placent, sive displicent, ut hominis falsa dicta facile contemnuntur. Ista vero quae nunc tu interpretaris, et per Ecclesias et monasteria, per oppida et castella transmittis, quomodo suscipiemus? tanquam divina, an tanquam humana? Et quid facimus, quod quae Prophetarum vel Legislatorum nominibus titulantur, veriora haec abs te, quam illa quae Apostoli probaverunt, affirmantur? Istud commissum, dic, quomodo emendabitur, 388 imo nefas [Al. add. hoc] quomodo expiabitur? Si enim in explicanda [Al. explananda] lege aliquid aliter sensisse, damnabile apud [Col. 0611C] te ducitur: ipsam legem pervertere in aliud quam Apostoli tradiderunt, quoties damnabile judicandum est? Cur non magis pro hujus ausi temeritate dicamus: Quis ex tot et tantis prudentibus et sanctis viris, qui ante te fuerunt ad istud opus ausus sit manum mittere? Quis praesumserit sacras Sancti Spiritus voces et divina Volumina temerare? Quis praeter te divino muneri et Apostolorum haereditati manus imulerit [Al. intulit] ?

33. Et quidem cum ingens copia fuisse ex initio in Ecclesiis Dei, et praecipue Jerosolymis eorum, qui ex circumcisione crediderant, referatur, in quibus utique linguae utriusque perfectam fuisse scientiam, et legis peritiam probabilem, administrati pontificatus testatur officium. Quis ergo in ista eruditorum [Col. 0611D] virorum copia ausus est Instrumentum divinum, quod Apostoli Ecclesiis tradiderunt, et depositum [Col. 0612A] Sancti Spiritus compilare? An non est compilare cum quaedam quidem immutantur, et error dicitur corrigi? Nam omnis illa historia de Susanna, quae castitatis exemplum praebebat Ecclesiis Dei, ab isto abscissa est et abjecta atque posthabita. Trium puerorum hymnus, qui maxime diebus solemnibus in Ecclesia [Al. Ecclesiis] Dei canitur, ab isto e loco suo penitus erasus [Al. abrasus] est. Et quid per singula commemoro de his, quorum comprehendere numerum nequeo? De quo ut omittam illud dicere, quod Septuaginta duorum virorum per cellulas interpretantium unam et consonam vocem, dubitandum non est, Spiritus Sancti inspiratione prolatam , et majoris id debere esse auctoritatis, quam id quod ab uno homine, sibi Barraba aspirante, translatum est. Ut ergo hoc [Col. 0612B] [Al. haec] omittam, vide quid dicimus, verbi caussa. Petrus Romanae Ecclesiae per viginti et quatuor annos praefuit: dubitandum non est, quin sicut caetera, 389 quae ad instructionem pertinent, etiam librorum Instrumenta Ecclesiae ipse tradiderit, quae utique jam tunc, ipso sedente et docente, recitabantur. Quid ergo? Decepit Petrus Apostolus Christi Ecclesiam, et libros ei falsos et nihil veritatis continentes tradidit, et cum sciret, quod verum est haberi apud Judaeos, apud Christianos volebat haberi quod falsum est? Sed fortasse dicit, quia sine literis erat Petrus, et sciebat quidem, Judaeorum libros magis esse veros, quam istos, qui erant in Ecclesia: sed interpretari non poterat propter sermonis imperitiam. Et quid? Nihil in isto agebat ignea lingua per [Col. 0612C] Spiritum Sanctum caelitus data? Non ergo omnibus linguis loquebantur Apostoli?

34. Sed concedamus, quia non potuerit Petrus Apostolus facere quod hic modo fecit: de Paulo quid dicimus? Num et Paulus sine literis fuit? Hebraeus ex Hebraeis, secundum legem Pharisaeus, edoctus secus pedes Gamalielis, qui etiam et ipse Romae positus, si quid Petro defuisset, putas non potuit adimplere? Quomodo ergo isti, qui praecipiebant discipulis ut attenderent lectioni, emendatas eis et veras non dabant lectiones; et qui praecipiunt ne attendamus Judaicis fabulis et genealogiis, quae quaestiones magis praestant, quam aedificationem: et iterum cavere nos jubent, et observare maxime eos, qui ex circumcisione sunt: quomodo non pervidebant per [Col. 0612D] spiritum, quod futurum esset tempus post quadringentos fere annos, quando Ecclesia, cognito eo quod [Col. 0613A] ab Apostolis non sibi esset tradita veritas veteris Instrumenti, legatos mitteret ad istos, quos illi tunc Circumcisionem vocabant, obsecrans et exorans, ut sibi de veritate, quae apud ipsos est, aliquid largirentur? Per totos istos quadringentos annos errasse se, et ignorasse quod verum est, fateretur? Adscitam se quidem 390 esse ex Gentibus sponsam Christo per Apostolos: sed non ab eis veris monilibus exornatam: putasse se lapides esse pretiosos, nunc autem deprehendisse, quod non sunt verae istae gemmae, quas sibi Apostoli Christi imposuerant: erubescere se ad publicum procedere, falsis et non veris lapidibus adornatam, et ideo rogare se, ut vel Barrabam illum quem aliquando, ut Christo nuberet, spreverat, mittant ad se qui possit cum uno electo ex suis viro [Col. 0613B] ornamenta sibi vera, quae Apostoli non praestiterant, reparare?

35. Quid ergo mirum est, si me minimum et nullius numeri hominem laceret, si Ambrosium secet, si Hilarium, si Lactantium, si Didymum reprehendat? Nec multum dolere de injuria mea debeo, pro eo quod opus meum ipse interpretari denuo aggressus est, cum me Septuaginta interpretibus in hac aequaverit contumelia. Sed et illud quomodo accipiendum est? Quantum accessisse ad incredulitatem ex hoc facto Gentilibus aestimatis? Non enim latent eos, quae apud nos aguntur. Scientes ergo legem nostram nunc emendatam vel mutatam, nonne dicunt apud semetipsos, errant isti, nec est apud eos aliquid veritatis? Ecce ipsi cum volunt, leges suas corrigunt [Col. 0613C] et emendant. Certum est autem errorem praecessisse, ubi emendatio subsecuta est, nec divinum videri posse, quod ab homine mutatur. Hoc nobis praestitit tua ista nimia sapientia, ut omnes insipientes etiam a Gentilibus judicemur. Nolo sapientiam, quam Petrus et Paulus non docuit: nolo veritatem, quam Apostoli non probaverunt. Tua verba sunt, Post quadringentos annos non debere simplices Latinorum aures novae doctrinae voce pulsari. Modo tu dicis: Omnis qui putabat Susannam nuptis et innuptis exemplum pudicitiae praestitisse, erravit. Non est verum. Et omnis qui putabat, quod puer 391 Daniel Spiritu Sancto fuerit repletus, et arguerit adulteros senes, erravit: non erat verum. Et omnis Ecclesia [Col. 0614A] per orbem terrarum, sive eorum qui in corpore sunt, sive eorum qui ad Dominum perrexerunt, sive illi sancti Confessores fuerunt, seu etiam sancti Martyres, quicunque Hymnum trium puerorum in Ecclesia Domini cecinerunt, omnes erraverunt, et falsa cecinerunt. Modo ergo nobis post quadringentos annos Legis veritas empta pretio de Synagoga procedit. Posteaquam senuit mundus, et perurgentur cuncta ad finem, scribamus etiam in sepulcris veterum, ut sciant et ipsi qui hic aliter legerant, quia Jonas non habuit umbram cucurbitae, sed hederae; et iterum cum voluerit legislator, nec hederae, sed alterius virgulti.

36. Sed et Origenes, inquit, asteriscos fecit, ex translatione Theodotionis assumens, ut componeret volumina, quae appellantur Hexapla. Et quid Origenem [Col. 0614B] istum, quando tibi placet condemnandum, quando placet imitandum producis. Verisimile est, ut eundem tu et defensorem adhibeas et reum. Auctorem facti tui habere potes eum, quem et primus ipse condemnas, et ad condemnationem ejus Epistolis tuis Romanum cogis senatum? Ante hoc providere [Al. prohibere] debueras. Nemo succidit arborem, cui inniti parat: nemo in sua caussa fidem ejus implorat, cujus ipse reprobat fidem. Sive hoc fecit Origenes, sive non fecit, quid ad te? Si ad illius exemplum judicari vis, relege sententias tuas, et vide quid dixeris. Hoc non est, inquis, se purgare: sed socios criminis quaerere. Noli ergo et tu socios criminis quaerere, sed purgationem facti require. Veruntamen videamus quid tale etiam reus et actor [Col. 0614C] simul Origenes fecerit. Ego illius nec unum locum ex Scripturis divinis de Hebraeis invenio translatum. 392 Et quomodo factum tuum et illius simile videri potest? Apostatae quidem et Judaei interpretati sunt ea, quorum lectione Judaei maxime utuntur. Et quia frequenter si disputatio accidisset, vel immutata esse aliquanta, vel deesse, vel abundare in nostris Scripturis mentiebantur, voluit Origenes nostris ostendere, qualis apud Judaeos Scripturarum lectio teneretur et in propriis paginis vel columnellis editiones eorum singulas quasque descripsit, et ea quae apud illos sunt addita vel decerpta, certis quibusque signis additis, ad versiculorum capita designavit, et in alieno non suo opere, suas tantummodo notas [Col. 0615A] fixit: ut sciremus non quod nobis, sed quid Judaeis adversum nos certantibus, aut deesse, aut abundare videretur. Quod tale esset, quale si quis accepto Breviculo, in quo militum nomina continentur, nitatur inspicere, quanti ex militibus supersint, quanti in bello ceciderint; et requirens qui inspicere missus est, propriam notam, verbi caussa, ut dici solet, Θ ad uniuscujusque defuncti nomen adscribat, et propria rursus nota superstitem signet. Nunquid videbitur is, qui notam ad defuncti nomen apponit, et propria rursum nota superstitem signat, quod egerit aliquid ut vel hic defuncti, vel ille viventis caussam acciperet? Sed quod eos qui ab aliis fuerint perempti, iste annotationis designavit indiciis. Ita ergo fecit et ille, ea quae per alios Interpretes sive perempta [Col. 0615B] fuerant, seu etiam abundantius prolata, propriis quibusdam signis, id est, asterisci et obelisci notulis designavit. Caeterum neque verbum aliquod de suo unum saltem inseruit, neque nostrorum exemplariorum fidem fecit in aliquo vacillare: sed ea quae minus videbantur secundum cursum literae plana et lucida, spiritalis intelligentiae ostendit referta mysteriis. Quid tibi ergo Origenis factum in hoc potest 393 praestare solatii, cujus neque opus simile aliquod ostendere potes, et in quo tantum laboras, ut litera occidat consequentem: dum ille e contrario spiritus vivificantis esse conatur [Al. conetur] assertor?

37. Tuum igitur, frater, tuum istud factum, nec quemquam te in hoc comitem vel socium in Ecclesia [Col. 0615C] habuisse, certum est: nisi istum solum, quem frequenter commemoras [Al. commemorabas] , Barrabam. Quis enim alius auderet ab Apostolis tradita Ecclesiae instrumenta temerare, nisi Judaicus spiritus? Illi te, o mi frater, antequam a Judaeis capereris, carissime, illi te in haec mala praecipitant. Illi te libellis editis, notas infligere Christianis, illi te nec Martyribus parcere faciunt, et de omni Christianorum ordine fanda atque nefanda conscribere [Al. scribere] , turbare pacem nostram, scandala Ecclesiae generare. Illi etiam adversum teipsum, et scripta tua, quasi quae Christianus aliquando locutus sis, cogunt ferre sententiam. Et ideo tibi omnes sordemus, dum illi pessimis suis artibus tibi nimium placent. Nam quomodo si tu Pauli literis acquiesceres, dicenti: Si [Col. 0616A] quis frater praeventus fuerit in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, instruite hujusmodi in spiritu mansuetudinis (Galat. 6. 1.) , ita efferbuisses, ut in nullo prorsus spiritalis institutionis ordinem custodires? Pone enim aliquid me scripsisse contumeliosum: pone quod tibi viro summae eloquentiae et fratri et collegae mihi, quem imitandum in disciplina interpretandi dixi, injuriam fecerim; tamen post pacem illam summo vix sudore reparatam, haec prima adhuc de meis injuriis querela ad te pervenerat. Sed et illam tuam ponamus injuriam, quod in interpretando Origenem te imitatus [Al. imitans] , aliqua praeterierim, quae mihi minus aedificationis in fide habere videbantur. Culpandus pro hoc eram fortassis, et emendandus? Scripta, ut ais, ad te fratrum [Col. 0616B] missa sunt, deposcentium culpas interpretis argui. Quid tu 394 vir spiritalis agis? quid formae et exempli in rebus talibus caeteris praebes? Fratris turpitudinem non solum nudatam his qui foris sunt nuntias, sed et obtecta denudas. Pone quia non te imitatus, hoc feci, sed ebrietas aliqua subrepens, sicut Patriarchae fecit, nudaverit turpitudinem nostram: nunquid maledictionem consecutus fores, si obversus incedens, levi palliolo rescripti tui contexisses opprobrium nostrum, et si velasset Epistola vigilantis, quem stilus nudaverat dormitantis?

38. Sed aliud rescribere non poteram his, qui ad me talem Epistolam miserant, ut nisi ita rescripsissem, aut reinterpretatus [Al. interpretatus] essem ea ad verbum, quae tu es interpretatus ad sensum, etiam [Col. 0616C] ego Origenem sequi viderer. Nondum dico quae sit illa aut qualis Epistola: tamen quoniam viri nobilis Pammachii continet nomen, quid fuisset absurdum, si ei tale aliquid respondisses? Frater, non est temere de alterius opere judicandum. Nam et tu ipse nosti quid feceris, quando adversum Jovinianum Romam misi libellos: cum eos quidam [Al. quidem] aliter intelligerent, quam ego me dictasse memineram. Nonne cum jam a plurimis legerentur, et offenderentur pene omnes, cum quibus etiam tu ipse esse putabaris, exemplaria jam de foro, jam de publico subtraxisti, et haec non ad aliquem alium, sed ad me remisisti, caussam pariter, quia multi scandalum pati videbantur, insinuans: quomodo ego Apologeticum denuo descripsi, et quae aliter intelligebantur, [Col. 0617A] ad intelligentiam rectiorem prout potui, revocavi? Aequum est ergo, ut quod nobis fieri volumus, aliis nos faciamus. Sicut enim meos libros mihi remisisti, ut a me emendarentur: ita et ad illum suos remitte, et quod culpabile videtur, insinua, ut ipse se, si in aliquo erravit, emendet. Tum praeterea et nos jam in multis exercuimus ingenium, 395 et multa jam nobis opuscula desudata sunt. Ille hoc primum prope opus adiit, et fortasse compulsus: et nihil mirum si fluctuavit in primis. Nec occasio derogandi Christianis captanda est, sed emendationis utilitas requirenda.

39. Haec si ad eum rescripsisses, nonne majorem gratiam et aedificationem vel ipsi initia in timore Dei habenti, vel caeteris legentibus praebuisses, quam [Col. 0617B] nunc istae tuae Invectivae moeroris et confusionis omnibus timentibus Deum praestant, qui et in te foedissimam obtrectandi libidinem, et in me respondendi necessitatem miserabilem [Al. mirabilem] vident? Si enim, ut dixi, de tuis libris contra Jovinianum scriptis, nunc eadem, quibus illum arguebas, ipse inveneris asserere, nunc vero intantum prolaberis, ut sordes nuptiarum, nec martyrii cruore dilui posse confirmes, et illud quod est Manichaeorum dogmatis emendationem tibi habere facile visum est in his libris, quos jam edideras, et describendos plurimis praebueras: quid erat difficultatis, me non meum opus, sed interpretationem alieni operis, si quid forte in eo erratum, non ratio, sed livor suggesserat, emendare? maxime cum adhuc esset in [Col. 0617C] schedulis, quas nondum ad plenum relegeram vel explicueram, quas non editas invenerunt? Nonne perfacile emendari poterant ea, quae adhuc emendata non fuerant? Verum non hinc, ubi quod culparet nihil habebat; sed totum inde mordetur, dum per hoc prodi timuit, unde est omne quod ipse dicit, unde doctus, unde Scripturarum videtur Interpres.

40. Sed idcirco caussam, qua ad interpretandum adductus sum, exposui, ut sciat, me haec non contentione (ut ipse agere solet) vel aemulatione aliqua protulisse, sed necessitate, qua superius edocui, ad boni et utilis operis instrumentum, ut aliquid ex hoc vel ordinis vel coloris acciperet ille, qui rudis ipse opusculum condebat antiquum. Aut non videmus vetustas aedes novellis aedificiis profuisse? Et interdum [Col. 0617D] assumitur lapis de abditis et abstrusis 396 antiquae domus partibus, qui novae domus frontem decoret et exornet ingressum. Et interdum totum novellae constructionis aedificium, unius antiquae trabis stabilitate munitur. Agamus ergo nunc adversus eos, [Col. 0618A] qui veteribus recte utuntur in novis. Non vobis licet, dicentes, transferre materiam de veteri domo ad novam, nisi tignum tigno, et lapidem lapidi junxeritis, nisi porticum de porticu, nisi membrum de membro: et hoc fieri non poterit, nisi secessum de secessu, nisi cloacam de cloaca transtuleritis. Habere enim domum magnam etiam haec necesse est. Hoc namque est verbum transferre de verbo, quod a te ante improbabile, nunc vero probabile judicatum est. Sed tu quidem tibi et quae non licent, licere defendis; nobis autem quae licita sunt impingis ad crimen. Nam tu cum sacras Literas et Volumina divina permutares, laudari vis; nos etiam si te imitantes, de hominum sermonibus aliquid, quod minus aedificare credimus [Al. credidimus] , praeterimus, in his nobis [Col. 0618B] veniam non das, in quibus exemplum dedisti.

41. Verum agat haec iste, ut sibi vel licere, vel expedire putat. Ego interim, ut recenseamus in fine ea, quae sparsim pro nostra purgatione respondimus, cum de me dixerit, quasi sine se haereticus esse non possem, ostendi fidem meam, et de resurrectione carnis ipsum magis errare, qui corpus quod resurrecturum est, fragile esse scripserit [Al. scripserat] , comprobavi. Sexus quoque diversitatem quomodo abraserit, et corpora in animas, et mulieres redigi in viros dixerit, docui. Meae quoque interpretationis caussas, ut puto, justissimas protuli, quod non vel contentione [Al. intentione] excitatus, vel gloriae cupidus, sed Dei timore provocatus, antiquae materiae transvexerim copias, novellae constructionis aedificiis [Col. 0618C] profuturas, et tela vetera, rubigine jam obducta, deterserim, non ut civile bellum moverem, sed ut hostile depellerem. Ipsum etiam caput, cui manus falsarias injecerunt, inserui, et adulterium blasphemiae in Filium Dei et Spiritum Sanctum, alienum a meo nomine, 397 sed ipsorum scelere, et ab ipsis docui esse commissum.

42. In singulis quoque, de quibus se idcirco Origenem arguere dicebat, ut nos pulsare se crederet, et infamare opus translationis nostrae, ostendi ex ipsis Commentariis suis, ex quibus fidem suam exspectari debere dixerat, et probari, quod et de animae statu, et restitutione omnium, de diabolo atque angelis refugis, eadem quae in illo culpat, ipse conscripserit. Sed et quod animae in corpore hoc vinctae velut in [Col. 0618D] carcere tenerentur , ipsum dixisse, convici. Unum quoque esse corpus totius creaturae rationabilis, id est, angelorum et animarum, in his ipsis eum scripsisse Commentariis, approbavi. Perjurii etiam confoederationem; apud nullum ita, ut apud ipsum, [Col. 0619A] ostendi sacratissimam conversari. Veritatem adaeque, et perfectiorem doctrinam non esse omnibus publicandam, in ipsis Commentariis ipsum docere convici. Tum inde saeculares libros, pro quibus sedenti seque verberanti pro tribunalibus Christo dixerat, «Si unquam legero, vel habuero Gentilium codices, te negavi;» nunc non solum legere vel [Al. et] ; habere, verum etiam omnem suae doctrinae jactantiam in his eum gerere demonstravi [demonstravit], in tantum ut etiam per Isagogen impiissimi Porphyrii inductum se esse glorietur ad Logicam. Et cum Gentilium dogmata esse diceret, quoquo modo sentire vel de anima, vel de caeteris creaturis, ipsum multo foedius Gentilibus dixisse, quod Deus socrum haberet, ostendi. Sed et cum se dixisset in duabus [Col. 0619B] tantum Praefatiunculis Origenis meminisse, ut ingeniosi magis quam apostolici viri, brevitatis caussa decem solas Praefatiunculas protuli, in quibus eum non solum ut apostolicum virum, sed alterum post Apostolos Ecclesiarum magistrum, et quod eum cum omnibus prudentibus sequeretur, asserui.

43. Praeterea evidenter ostendimus, ex more huic esse, ut bonis omnibus deroget, 398 et in hoc se putet aliquid esse, si opinatos quosque viros, et qui aliquid nominis in literis [Al. add. Dei] habuerint, reprehendat. Ostendi etiam quam indigne ministros et Sacerdotes Christi laceraverit. Sed ne monachis quidem ac virginibus ipsis quas laudaverat, vel continentibus pepercerit, atque omnem Christianorum ordinem et gradum libellis foedis infamaverit. [Col. 0619C] Sanctum quoque virum Ambrosium, cujus adhuc praeclarae vitae memoria in animis omnium viget, quam indigne et turpiter laceraverit. Didymum etiam, quem dudum inter videntes Prophetas et Apostolos posuerat, nunc inter [Al. quoque inter] eos, qui diversa ab Ecclesiis doceant, collocarit: et omnes omnino vel antiquos vel novellos scriptores quod nunc imperitiae, nunc ineptiae notet: ad ultimum quod nec Martyribus parcat. Et haec omnia, ut superius dixi, non extraneis aliquibus, sed suis literis et se ipso teste, convici, per singula quaeque ex his ipsis probatissimis sibi libris testimonia proferens: quos libros etiam cum de caeteris omnibus dictis, vel scriptis suis poenitere se dicat, non quo vere poeniteat, sed quo angustatus [Al. angustiatus] in hoc [Col. 0619D] venerit, ut aut poenitentia sibi [Al. ibi] esset simulanda, aut non posset mordere vel laedere quem vellet [Al. volebat] , illos tamen, ut dixi, libros sibi excepit solos, tanquam minime poenitendos. Et id [Col. 0620A] nolui ejus nunc caetera scripta contingere; ut de istis pene solis convinceretur, de quibus ipse sibi jam locum clauserat poenitendi. Post omnia vero ostendi, quod sacros Libros, quos Apostoli Ecclesiis tanquam Spiritus Sancti fidele depositum commendaverant, permutaverit, et quod is, qui audaciam vocet in hominum opusculis vertendis, ipse majore piaculo eloquia divina subverterit.

44. Superest jam ut unusquisque qui haec cognoscit; tali judicio favorem suum alteri nostrum conferat, quali judicio se a Deo cupit ipse judicari, nec suam laedat animam, dum alteri 399 favorem praestat injustum. Cognoscat etiam per te, fili carissime Aproniane, sanctus vir ille Pammachius, cujus Epistolam amicus meus (Hieronymus) in Invectione vel [Col. 0620B] accusatione hac sua protulit, in Christi adjutorio, non studiis, sed innocentiae favendum, nec in caussa veritatis studiose agendum esse magis quam religiose. Praeceptum est enim Domini, ut non secundum faciem, sed rectum judicemus judicium. Quia sicut in unoquoque minimorum suorum Christus est, qui esurit et sitit et nudus est, et ipse est qui reficitur et induitur: ita in his, qui judicantur injuste, ipse est qui inique judicatur. Et pro his qui odio habentur gratis, ipse dicturus est, Odistis me gratis. Quomodo aestimat hanc caussam et [Al. vel] hoc factum suum in tribunalibus Christi judicandum, eum habeat sua conscientia, quod codices illius contra Jovinianum scriptos, qui jam publice legebantur et reprehendebantur, subtraxerit de manibus legentium, et culpantes [Col. 0620C] prohibuerit, atque culpaverit; remiserit vero ad ipsum auctorem libros suos, insinuans ea, quae ad reprehensionem venirent, ut vel emendaret, vel rem, quoquo modo posset, curaret; meos vero non codices, sed schedulas imperfectas, inemendatas, furto cujusdam nebulonis et fraude subtractas, sibique delatas, cum me inibi haberet praesentem, mihi quidem non offerret [Al. efferret] , neque conquereretur, sed ne increpare quidem, aut etiam arguere dignaretur, vel per amicum certe aliquem, aut etiam per inimicum; sed ad Orientem mitteret, et instigaret linguam ejus hominis, qui eam temperare non noverat. Quid contra religionem faceret, si me praesentem potius convenisset? in tantumne colloquio ejus videbamur indigni, ut ab eo nec argui mereremur? [Col. 0620D] Et pro nobis Christus mortuus est, et pro nostra redemptione sanguinem 400 suum fudit. Peccatores quidem [Al. siquidem] , sed de ipsius grege sumus, et inter ejus oviculas numeramur. Verum quia propter Deum contemsit nobilitatem suam, et [Col. 0621A] totum se exaequavit humilibus, optimum quidem opus ejus in fide Christi, et quod exemplo caeteris esse debeat, confitemur: idcirco noluimus eum humanis studiis, contentionibusque raptari, ne in aliquo fidei suae sentiret detrimentum. Certe cum legerit, quod ea ipsa, de quibus caeteros arguit magister ille Hieronymus, in ipsius electis etiam post poenitentiam Commentariis docuerit, quod sua non sint, quam verum judicium servet, videbimus. Putabitur enim prior error fuisse ignorantiae, si eum emendarit agnitio [Al. argutio] . Nos autem quamvis necessitate compulsi, respondere nisi sumus ei, qui nos amarissime pulsaverat; attamen pro hoc ipso veniam petimus, si quid forte asperius prosecuti sumus, quia Deus conscientiae nostrae testis est, [Col. 0621B] quod multo plura reticuimus quam protulimus; penitus autem silere contra conscientiam criminanti minime potuimus, cum ipsius pene fidei suae nonnulli jacturam ducerent silentium nostrum.

45. Posteaquam ista dictavi, frater aliquis, qui ex Urbe a vobis ad nos venerat, cum relegenti mihi assisteret, ait praetermissum unum adhuc excusationis locum, quem ibi audisset ab obtrectatoribus incusari. Dicebat autem de eo, quod scriptum est in Praefatiuncula mea, quia dixerim de isto, qui me nunc persequitur et accusat, quod in his, quae de Origene interpretatus est, nonnulla offendicula esse videantur in Graeco, quae ita tamen interpretando purgaverit, ut nihil in his, quod a fide nostra discrepet, Latinus Lector inveniat. Aiunt, inquit, de [Col. 0621C] hoc capitulo: Vides quomodo et collaudavit interpretationem ejus, et testimonium 401 ei dedit ipse, quod sine offendiculo sint ea, quae ille interpretatus est, et ipsum secuturum se esse promisit. Cur ergo non et ea, quae ipse transtulit, absque offensione sunt, sicut illius scripta esse ipse testatus est?

46. Non mira res, quod ibi semper culpari mereor, ubi istum laudavero. Et recte quidem. Tamen veniamus ad rem. Dixi eum purgasse in Latina translatione, si qua offendicula fidei videbantur in Graeco, et non immerito: ita tamen, ut eadem etiam a me comprobem gesta. Nam sicut ille in Homiliis de Isaia duo Seraphim, Filium et Spiritum Sanctum [Col. 0622A] esse interpretatus est, et addens de suo: «Nemo existimet in Trinitate naturae esse differentiam, cum nominum discernuntur officia;» per hoc curare se offendicula credit potuisse; ita et nos vel ademptis, vel immutatis quibusdam, vel additis, sensum auctoris adducere conati sumus ad intelligentiae tramitem rectiorem. Quid hic diversum, aut quid contrarium, aut quid non idem fecimus? Sed quia ego de scriptis illius absque malitia et calumnia judicabam, non quid obtrectationi pateret, sed quid prospectus fuerit interpretantis, aspexi. Ille autem, qui occasiones ad calumniam quaerit, ea reprehendit in meis scriptis, quae ante me prior ipse conscripsit. Et revera ego culpandus sum, si secundum meam quidem sententiam, quae scripsit, recta sunt; secundum [Col. 0622B] suum vero judicium condemnanda. Hoc [Al. Haec] quantum ad Trinitatis fidem pertinet, ubi utique blasphemiae crimen ducitur, quod dixit duo Seraphim, Filium esse et Spiritum Sanctum, si secundum suam sententiam, qua adversum 402 me agit, ipse judicetur. Secundum vero meum judicium, quod in scriptis ejus absque proposito calumniae judicavi, absolvitur pro his, quae de suo ad esplanandum sensum auctoris adjecit.

47. De resurrectione autem carnis puto in translatione nostra eadem contineri, quae in Ecclesiis praedicantur. Caetera vero quae de creaturarum rationibus dicta sunt, quod nihil ad fidem Deitatis pertineant, jam superius diximus. Sed si iste haec modo ad calumniam vocat, quae ante offendiculum [Col. 0622C] non habebant, non prohibeo, si ei placeat [Al. placet] , revocare sententiam meam illam qua potuisset absolvi, et proferre suam, qua debebat alligari. Non ergo mea de eo sententia culpabilis putanda est, sed sua, quae reprehendit in aliis, quod in semetipso probat. Novum autem hoc judicii genus est, ubi accusatorem meum ego ipse defendo: et ubi tum demum me ille superatum putat, si semetipsum reum probarit. Veruntamen ponamus, quod Episcoporum Synodus sequatur sententias tuas, et jubeat omnes libros, qui haec talia continent, cum auctoribus suis, ut aiunt, debere damnari. Damnabuntur isti libri prius in Graecis: et quod in Graecis damnatur, sine [Col. 0623A] dubio damnatum est in Latinis. Veniatur ad tuos libros, invenientur eadem continere secundum sententiam tuam: necesse est ut cum suo auctore damnentur. Et sicut nihil profuit Origeni, quod a te [Col. 0624A] laudatus est: ita nec tibi proderit, quod a me excusatus est. Me enim sequi necesse est Ecclesiae Catholicae sententiam, sive adversus Origenis libros, sive adversus tuos datam.

CONTROVERSIARUM RUFINI ADVERSUS HIERONYMUM LIBER II. EXPLICIT.

APOLOGIA AD ANASTASIUM.

Apologia ad Anastasium

Rufinus Aquileiensis

[Col. 0623]

APOLOGIA QUAM PRO SE MISIT RUFINUS PRESBYTER AD ANASTASIUM ROMANAE URBIS EPISCOPUM.

Rufinus, ob interpretationem librorum Origenis περὶ Ἀρχῶν in crimen vocatus, purgare se nititur, edita fidei suae expositione, de Trinitate, de Verbi incarnatione, de Resurrectione, de Judicio aeterno, et Diaboli damnatione, de Animarum origine. Demum Origenis se interpretem non defensorem profitetur.

[Col. 0623B] 403 I. Audivi quosdam, cum apud Beatitudinem tuam controversias, sive de fide, sive de aliis nescio quibus quaestionibus commoverent, etiam mei nominis fecisse mentionem. Et tua quidem Sanctitas velut ab ipsis incunabulis per Ecclesiasticae traditionis regulas instituta, de absente sibique bene et in fide, et in caritate Dei cognito, calumniantibus non accommodavit auditum. Ad me tamen quoniam appetitae existimationis meae fama pervenit, aequum putavi, ut (quoniam ipse post triginta fere annos parentibus redditus sum, et durum satis atque inhumanum erat, si tam cito desererem eos, quos tam tarde reviseram: simul et quia tam longi itineris labor fragiliorem me reddit ad iterandos labores) literis meis satisfacerem Beatitudini tuae, non ut de [Col. 0624B] sancta mente tua, quae velut quoddam Dei sacrarium aliquid iniquum non recipit [Al., recepit] , maculam suspicionis abstergerem, sed ut aemulis 404 adversum me forte oblatrantibus, baculum quemdam tibi confessionis meae, quo abigerentur, offerrem.

II. Quamvis igitur fides nostra persecutionis haereticorum tempore, quum in sancta Alexandrina Ecclesia degeremus, in carceribus, et exiliis, quae pro fide inferebantur, probata sit: tamen et nunc si quis est, qui vel tentare fidem nostram cupit, vel audire, vel discere: sciat quod de Trinitate ita credimus, quod unius naturae sit, unius Deitatis, unius ejusdemque virtutis, atque substantiae: nec inter Patrem et Filium et Spiritum Sanctum sit prorsus ulla diversitas, nisi quod ille Pater est, et [Col. 0625A] hic Filius, et ille Spiritus Sanctus. Trinitas in subsistentibus personis, unitas in natura atque substantia.

III. Filium quoque Dei in novissimis diebus natum esse confitemur ex Virgine et Spiritu Sancto: carnem naturae humanae, atque animam suscepisse, in qua et passus est, et sepultus, et resurrexit a mortuis: in 405 eadem ipsa carne resurgens, quae deposita fuerat in sepulcro: cum qua carne simul, atque anima post resurrectionem ascendit in caelos: unde et venturus exspectatur ad judicium vivorum ac mortuorum.

IV. Sed et carnis nostrae resurrectionem fatemur integre, et perfecte futuram: hujus ipsius carnis nostrae, in qua nunc vivimus. Non, ut quidam [Col. 0625B] calumniantur, alteram pro hac resurrecturam dicimus; sed hanc ipsam, nullo omnino ejus [Al. ei] membro amputato, vel aliqua corporis parte desecta, sed cui nihil omnino ex omni natura sua desit, nisi sola corruptio. Hoc enim promittit sanctus Apostolus, quod seminetur corpus in corruptione, et resurgat in incorruptione: et seminetur in infirmitate, surgat [Al. resurgat] in virtute: seminetur in ignominia, surgat in gloria; et quia [Al. quod] seminetur corpus animale, resurgat [Al. surgat] corpus spiritale (1. Cor. 15.) . Haec nobis de resurrectione tradita sunt ab his, a quibus sanctum baptisma in Aquilejensi Ecclesia consequuti sumus: quae puto ipsa esse, quae etiam Apostolica sedes tradere, et docere consuevit.

[Col. 0625C] V. Dicimus quoque et judicium futurum, in quo judicio unusquisque recipiat propria corporis, prout gessit, sive bona, sive mala. Quod si homines recepturi sunt pro operibus suis: quanto magis et diabolus, qui omnibus existit [Al. exstitit] caussa peccati? De quo illud sentimus, quod scriptum est in Evangelio: quia et [Al. tac. et] ipse diabolus, et omnes angeli ejus, cum his qui opera ejus faciunt, id [Col. 0626A] est, qui criminantur fratres, cum ipso pariter aeterni 406 ignis haereditate potientur (Matth. 25.) . Si quis ergo negat diabolum aeternis ignibus mancipandum, partem cum ipso aeterni ignis accipiat, ut [Al. et] sentiat quod negavit.

VI. Audio, et de anima quaestiones esse commotas [Al. multas esse] . De qua re utrum recipi debeat querimonia, aut abjici, vos probate. Si autem et de me quid sentiam quaeritur, fateor me de hac quaestione apud quamplurimos Tractatorum diversa legisse. Legi quosdam dicentes, quod pariter cum corpore per humani seminis traducem etiam anima diffundatur: et hoc quibus poterant assertionibus confirmabant. Quod puto inter Latinos Tertullianum sensisse, vel Lactantium, fortassis et alios nonnullos. [Col. 0626B] Alii asserunt, quod formatis in utero corporibus, Deus quotidie faciat animas et infundat: alii quod factas jam olim, idest, tunc cum omnia Deus creavit ex nihilo, nunc eas judicio suo dispenset in corpore. Hoc sentit et Origenes, et nonnulli alii Graecorum. Ego vero cum haec singula legerim, Deo teste, dico, quia usque ad praesens certi, et definiti aliquid de hac quaestione non teneo, sed Deo relinquo scire, quid sit in vero, et si cui ipse revelare dignabitur. Ego tamen haec singula et legisse me non nego, et adhuc ignorare confiteor, praeter hoc, quod manifeste tradit Ecclesia, Deum esse animarum et corporum creatorem.

VII. Sane quia audio inde etiam esse disputatum, quod quaedam Origenis rogatus a fratribus de Graeco [Col. 0626C] in Latinum transtuli, puto quod omnes intelligant, haec [Al. hoc] pro solo livore culpari. 407 Si enim aliquid est, quod displiceat in auctore, quare id ad interpretem detorquetur? Sicut in Graecis habetur, rogatus sum ut Latinis ostenderem. Graecis sensibus verba dedi Latina tantummodo. Sive ergo in illis sensibus laus inest aliqua, non est mea: sive culpa, similiter non est mea. Quinimo etiam [Col. 0627A] illud adjeci, sicut in Praefatiuncula mea designavi, ut in quantum possem, aliquanta deciderem: illa tamen, quae mihi ad suspicionem veniebant, quod non ab ipso Origene ita dicta, sed ab aliis viderentur inserta, propter hoc, quod de eisdem rebus in aliis locis ejusdem auctoris catholice dictum legeram. Nemo ergo mihi ex hoc, quaeso te, sancte ac venerabilis et beate Pater, conflet invidiam: nemo factionibus utatur et calumniis, quod in Ecclesia Dei fieri non licet. Ubi enim 408 simplicitas tuta erit et innocentia, si hic non erit? Origenis ego neque defensor sum, neque assertor, neque primus interpres. Alii ante me hoc idem opus fecerant, feci [Col. 0628A] et ego postremus rogatus a fratribus. Si jubetur ne fiat, jussio observari solet in posterum. Si culpantur, qui ante jussionem fecerunt, culpa a primis incipiat.

VIII. Ego autem [Al. enim] praeter hanc fidem, quam supra exposui, idest, quam Ecclesia Romana, et Alexandrina, et Aquilejensis nostra tenet, quaeque Jerosolymis praedicatur, aliam nec habui unquam, quam, nec habeo in Christi nomine, nec habebo. Et si quis aliter credit, quisquis ille est, anathema sit. Reddent autem in die judicii rationem hi, qui offendicula, et dissensiones et scandala fratribus propter invidiam solam generant et livorem.

Epistola ad Joannem

Anastasius I

[Col. 0627]

EPISTOLA ANASTASII ROMANAE URBIS EPISCOPI AD JOANNEM EPISCOPUM JEROSOLYMORUM Super nomine Rufini .

A Joanne consultus Anastasius, utrum Rufinus ob versos e Graeco in Latinum Origenis περὶ Ἀρχῶν libros damnandus esset, respondet, seposita omni suspicione, perpendendum esse, quo id animo aggressus sit: et eum quidem damnandum, si propria mente, et laudans ac probans transtulerit, secus si ipsum accusans auctorem; se vero non vano timore sollicitari, sed operam daturum, ne hinc Ecclesiae per orbem corrumpantur.

[Col. 0627C] 1. Probatae quidem affectionis est hoc, ut laudabiliter de sacerdote sacerdos loquaris. Pro tanto igitur praeconio, quod in merita mea effusissimum contulisti, ut amori tuo gratias ago, ita splendorem tuae sanctitatis, et eas, quas in 409 Domino habes virtutes, subinde quodammodo parvitatis nostrae favorabilis sermo prosequitur. Tam enim, vir omnium [Col. 0628C] praestantissime, laudum tuarum fulges nitore conspicuus, ut par esse meritis sermo non possit. Porro autem tanto titulorum tuorum rapior incitamento, ut etiam quod implere nequeo, audere non desinam. Jam hoc de laudibus tuis est, quod me tantum de caelestis istius animi serenitate laudasti. Tui etenim Episcopatus ordo perspicuus per diversunt [Col. 0629A] orbem velut radians, etiam ad nos splendoris sui detulit claritatem. In me quippe totum ipse amicitiae tribuis, examini nihil relinquis. Aut si jure me laudas, tu quoque similiter non relaudandus es? obsecro igitur ob utrumque, ut meipsum apud me laudare jam desinas. Duplex etenim me caussa constringit, ne consacerdotis tui sensibus aut dolorem falsa laus ingerat, aut pudorem vera succendat.

2. Sed ut ad caussam revertar: Rufinus, de quo me consulere dignatus es, conscientiae suae divinam habet arbitram majestatem; apud quam se integro devotionis officio ipse viderit, qualiter debeat approbare.

3. Origenes autem, cujus in nostram linguam composita derivavit, antea et quis fuerit, et in quae processerit verba, nostrum propositum nescit. [Col. 0629B] Quod vero sit animi mei 410 studium, cum tua paulisper super hoc conferam sanctitate. Hoc igitur mente concepi, quod Urbis nostrae populis de translatis Origenis lectio patefecit, quadam puris mentibus velut nebula caecitatis injecta, fidem Apostolorum, et majorum traditione firmatam, velut deviis anfractibus illum voluisse dissolvere.

[Col. 0630A] 4. Discere hoc loco libet, quid agat in Romanam linguam ista translatio. Approbo, si accusat auctorem, et exsecrandum factum populis prodit, ut justis tandem odiis teneatur, quem jam dudum fama constrinxerat. Si vero interpres tantorum malorum consensum praestat, et legenda prodit in populos, nihil aliud sui opera laboris exstruxit, nisi ut propriae veluti mentis arbitrio, haec quae sola, quae prima, quae apud catholicos Christianos vera fide jam exinde ab Apostolis in hoc usque tempus tenentur, inopinatae titulo assertionis everteret.

5. Absit hoc ab Ecclesiae Romanae catholica disciplina. Nunquam profecto eveniet aliqua, ut haec admittamus ratione, quae jure meritoque damnamus. Quapropter illa toto orbe Christi Dei nostri [Col. 0630B] diffusa providentia, probare dignabitur, accipere nos omnino non posse, quae Ecclesiam maculent, probatos mores evertant, aures circumstantium vulnerent, jurgia, iras, dissensionesque 411 disponant. Qua re moti qualem Epistolam ad fratrem et coepiscopum nostrum Venerium diligentiori [Col. 0631A] cura perscriptam parvitas nostra transmiserit, ex subditis poteris comprobare: Unde igitur habeat secum ille, qui transtulit, servetque sibi hanc conscientiam, non superflua laboro formidine, neque inani timore sollicitor. Mihi certe cura non deerit, Evangelii fidem circa meos custodire populos, partesque corporis mei per spatia diversa terrarum, quantum possum, literis convenire, ne qua prophanae interpretationis origo subrepat, quae devotas mentes immissa sui caligine labefactare conetur. Illud quoque, quod evenisse gaudeo, tacere non potui: beatissimorum Principum nostrorum manasse Responsa, quibus unusquisque Deo serviens, ab Origenis lectione revocatur; 412 damnatumque sententia Principum, quem lectio reum prophana [Col. 0632A] prodiderit. Hactenus sententiae meae forma processerit.

6. Quod te vero vulgi de Rufino querela sollicitat, ut quosdam vagis suspicionibus persequaris, hanc tuam opinionem constringam divinae lectionis exemplo, sicut scriptum est: Non sic homo ut Deus: nam Deus videt in corde, homo videt in facie. Itaque, frater carissime, omni suspicione seposita, Rufinum propria mente perpende, si Origenis dicta in Latinum transtulit, ac probavit, nec dissimilis a reo est, qui alienis vitiis praestat assensum. Illud tamen tenere te cupio, ita haberi a nostris partibus alienum, ut quid agat, ubi sit, nec scire cupiamus. Ipse denique viderit, ubi possit absolvi.

[Col. 0633]

APPENDIX AD OPERA RUFINI.

Monitum

Auctor incertus

[Col. 0633]

MONITUM AD LECTOREM.

Alteram veluti Partem Rufini Operum scripta haec exhibent, quae subsequuntur: de quibus licet in Praefatione pluribus disputatum sit, monendus est tamen Lector heic quoque loci, ut ne paucioris ea aestimet, quae tanquam in Appendicem amandari videt. Nempe Rufinus non ea atque alii, et cum primis Hieronymus, sorte usus est, quem sequiorum temporum Scriptores imitari quoquo modo contenderent, atque his quae chartis illiniebant, magnum ejus nomen, stulta propemodum ambitione, praetexerent. Neque porro fraudis occasionem faciendae librariis praebuit Aquilejensis Presbyteri fama, ut carioris divenderent, quae Auctore illo praenotassent: quin potius econtrario (ad nominis declinandam invidiam, quam illi cum Hieronymo inimicitiae pepererant) ipsa ejus scripta, aeternum ut durarent, et doctorum manibus tererentur dignissima, aliis interdum adtribuerunt, nec minorum sane gentium Scriptoribus, sed Cypriano quaedam et Augustino, atque alia ipsi, si Superis placet, Hieronymo. Quae igitur cum minime ipsius quidem sint, ipsi tamen adscribuntur, quandoquidem in hanc fere peccant Antiquarii partem, ut libris patrocinium ab Auctore adsciscant, necesse propemodum est, ut et tam bene Rufinianum ingenium ac stilum referrent, ut jure illi adscribi viderentur, tamque abundanti doctrina constarent, ut nihil sibi ab impacta nomini ejus calumnia metuerent.

Ejusmodi revera sunt quae hac Parte altera continentur. Et qui primo quidem occurrit, Commentarius in LXXV priores Davidis Psalmos, ante annos ferme ducentos ab Antonio de Albone Archiepiscopo ecclesiae Lugdunensis, et Galliarum Primate inter rudera quaedam antiqui Monasterii repertus, dignus omnino habitus est, ut ipse testatur, qui in arenam ac solem adversus impios divinarum Literarum interpretes proferretur. Neque solus ipse ita censuit, cum avide perlegisset, sed ex aliorum etiam, quibus legendum tradidit, eruditorum hominum sententia, thesaurum hunc esse ait luci atque aurae exhibendum. Rem narrat ipse satis luculenter, multisque disputat de Operis praestantia in Epistola ad Pium V, qua editionem, illi suam inscripsit, et quam nos etiam ea cum primis de caussa lectu dignam heic duximus recudendam.

Qui pone hunc sequitur, Commentarius in tres minores Prophetas, Oseam, Johelem, et Amos, ut huic parti addiceretur, fecit recentiorum doctorum quidem hominum, qui illum Rufino abjudicant, auctoritas fere magis quam ratio. Caeterum ut nihil ei velim hac de caussa pretii decedere, studiose etiam quam multa poterant pro germanitate ipsa Operis proferri argumenta, in Praefatione urgeo, quae ut recolas, auctor sum. Saepius quoque in Notis mirari subit, si alius olim a Rufino exstitit, qui et inimicitias in Hieronymum tantas exerceret, et eodem ferme, atque Rufinus scripsisset, sensu, ingenio, animo, stilo denique ipso scriberet. Nulla certe elucubratio est, quae inter Rufinianas majore cum dignitate stare queat. Sed haec uberius suo loco.

Succedunt libelli tres alii, sive duo, nam qui de Fide primus inscribitur, et duodecim anathematismis adversus varias haereses constat, scriptiuncula paucorum est versuum. Alius autem de Fide liber, et multas Christianae doctrinae partes complectitur, copioseque edisserit, et quanquam manifestum est, non fuisse ab Aquilejensi Presbytero scriptum (sunt etiam qui Pelagio adscribant) , eruditionem tamen ejus haud dedecet, et ad controversiarum de Fide historiam plurimum confert. Sed erit de his iterum dicendi locus.

Dedicatio et praefatio

de Albone, Antonius

[Col. 0633]

VETERIS EDITORIS ANTONII DE ALBONE ARCHIEPISCOPI LUGDUNENSIS, ETC., IN COMMENTARIUM IN PSALMOS LXXV, Ab se repertum ac primo editum, Dedicatio et praefatio.

BEATISSIMO PATRI AC DOMINO NOSTRO D. PIO PAPAE V. ANTONIUS DE ALBONE, Archiepiscopus Ecclesiae Lugdunensis, ac Galliarum Primas, precatur diuturnam vitam ac salutem in Christo sempiternam.

[Col. 0633] Etsi praeclarum, ac, ut censuit ille, bonum est opus, Beatiss. Pater, vices Episcopi in [Col. 0634] Ecclesia Catholica sustinere, neque tam sim ab omni recta, et aequabili cogitatione alienus, [Col. 0635] ut gradum, ac dignitatem ipsam, quam summam in terris admiror, non in praestantissimis Dei Optimi Maximi beneficiis, vel meo certe nomine reponam: tamen et incredibilis officiorum, quibus hic status distringitur, magnitudo, et mea mihi non obscura humilitas ita me terrent, ac ex eo die quo hujus Ecclesiae Lugdunensis praeses sum renunciatus, animum percellunt, ut nisi duo me recreassent, ac prope refecissent, nescio an in hac temporum, ac voluntatum humanarum injuria, et intemperie, oneri hactenus ferendo par exstitissem. Et horum quidem unum est, quod nunquam vel mea sponte, vel certe meo studio, ac ambitione in hunc tam praecellentem gradum conscendi, sed alienae huc me meorum civium, ac majorum etiam voluntates impulerunt: quibus ut morem gererem effecit Apostolicae Sedis auctoritas, quae hic me sua beneficentia, ac liberalitate nec opinantem est prosecuta, ut scriptis ad me literis testatus sit fel. recordationis Pius IV nihil sibi magis esse cordi, quam ut Ecclesiae Lugdunensis, tot bellis, ac seditionibus exagitatae, tamque perniciosis opinionibus dissipatae post illustrissimum Cardinalem Ferrariensem, ego in primis praesiderem, pallio, ac diplomatibus ex Urbe ad nos usque liberalissime transmissis. Quae res cum apud me non aliud semper fuerit, quam certum quoddam oraculum, ac integrum de mea sorte, ac vocatione testimonium, sic me in tot laboribus, ac tanta bonorum omnium calamitate confirmavit, ut certo semper sperarim legationem nostram, qua pro Christo fungimur, non inanem, sed salutarem multis, ac fructuosam futuram esse. Ut enim qui se in hanc non evocati vitae rationem ingerunt, manumque nullo auctore ac duce, hujus tam praestantis naviculae malo, ac remis admovent, poenam semper suae temeritatis, audaciaeque referunt, studii, ac industriae suae inanitatem: sic ii, qui publica sanctione, tanquam suffragio quodam coelesti, his muneribus, ac officiis designantur, modo ne otio ac inertia diffluant, nihil non spei, ac praesidii in felicissimo rerum suarum successu vident esse collocatum. Haec enim dum illi accurate meditantur, et in his sunt, profectus eorum, ait Apostolus (1. Timot. 4.) , fiunt omnibus manifesti, et de iis qui stant in consilio Domini recte dictum est, ejus verba populo suo nota fecisse, eosque a via mala et cogitationibus pessimis aversos fuisse (Jerem. 23.) .

Alterum quod in hoc meo me gradu vehementer consolatur, speque ingenti meos omnes, ac certe meorum etiam Coepiscoporum conatus confirmat, est tempus hoc ipsum in quod Episcopatus nostri inciderunt, quo Jesus Christus tam eximios, ac vere summos pontifices Ecclesiae suae Catholicae ac Romanae praefecit, qui sic omnes curas, ac studia sua in ejus unius instauratione et recta constitutione defixerunt, ut jam diu sit, cum nihil aliud meditentur, quam morum quidem, ac vitae in Christianis reformationem, doctrinae vero, et dogmatum in haereticis emendationem. Quae duo cum tam prudenter, ac magnifice [Col. 0636] sacrosancta synodus Tridentina nuper adornarit, summoque consensu et depravatam nostrorum vivendi consuetudinem castigarit, et errorum, ac haereseon omnium perniciem optimis sanctionibus sustulerit, tu unus, Pater beatissime, datus es nobis a Deo optimo maximo tanquam princeps, qui haec tam sacrosancta senatusconsulta, quocunque sese Romani pontificii nomen et auctoritas diffundit, confirmes, ac stabilias, nihilque omittas eorum omnium, quae ad pristinum illum nitorem, et veterem Christianae reipub. dignitatem pertinere videantur. Ac ne quisquam hujus tam castigatae vitae exemplum sibi forte praeferri desideret, tu tam exactam vivendi legem tibi ipsi indixisti, omnesque tibi libertatis, ac prope dicam majestatis fasces ita summisisti, ut si quam jam bene agendi formam aliis, quibus praees, praescripseris, se faciles, ac morigeros tuis edictis statim praebeant, modo tuas actiones, tuam continentiam, parcimoniam, tuam denique pietatem, ac diligentiam intueantur. Quis enim non illud jure admiretur, quod neque te a vitae austeritate aetas jam morbis, ac labore confecta, revocat: neque summi illi tuae sedis apices ad ambitionem te inflammant, neque in tuos affines, ac nepotes, quos habes optimos, ac religiosissimos magna rerum affluentia profusum te reddit: sed ita virtutes undique constipant, ut nihil ad te vitii possit irrumpere, nulla ne summorum quidem principum majestas, si forte id tentarit, de recto mentis statu dimovere, sed obtutu sic firmo, ac constanti in Christum et Apostolos intendis, ut nihil tibi rectum, nihil magnificum, nihil denique magnopere laudandum existimes, quod ad illius legem atque voluntatem non effingatur. Hinc illae ad nos caeterosque totius Europae Pastores literae curarum, et amoris plenissimae: hinc ad potentissimos Ecclesiae monarchas tam crebrae de morum instauratione, ac improbissimarum opinionum interitu legationes: hinc denique tot ac tam praeclara in omne genus erroris, ac ambitus diplomata, ut ego vere meique omnes collegae sub pastoris re ac nomine Angelici vexillo militare asserere audeamus. Et profecto cum ex teipso tanquam a capite nostro, ex quo in nos omnes veluti in caeteras corporis partes, veri sensus, ac motus certissimi influere solent, tam praeclara innovationis Christianae et ecclesiasticae principia proficiscantur, speramus hac tam praelustri sanctimonia, reliquam membrorum multitudinem secuturam, et tam alacri atque composita functionum suarum vicissitudine tuis vestigiis ingressuram: ut quantum mali nominis nimia haereticorum licentia, et hominum secundum carnem prudentium calumnia pridem in Gallias invexerat, tantum nunc laudis ac gloriae secundum Deum, te duce, summi senatus, ac patrum Cardinalium integritas huic ipsi Galliae nostrae inferat. Et sentimus plane ac ipsis auribus quotidie haurimus sermones depravatissimorum hominum, qui de tuae vitae ac morum integritate loqui non possunt, nisi magna cum laude, et in superiora quoque [Col. 0637] (quod suis potius adscribere debebant) tempora rejiciant quicquid erroris in fide, ac in moribus flagitii in republica Christiana a plurimis annis pullulavit. Itaque sic statuo, tempus me idem prope intueri, quod illi majores nostri Episcopi, tum, cum ad extinguendam Novati doctrinam excitatus est Romae summus Pontifex Stephanus, et (ne exiguam illam turbam antiquissimorum temporum, cum hac rerum omnium perturbatione comparem, sed aliquid afferam quod malum istud nostrum exaequet) iisdem mihi videor diebus agere, quibus Julius ille primus adversus Arianos tam acriter dimicavit, omnesque sui temporis Episcopos ad spirituale bellum incitavit: et tam ardens fuit Innocentii primi studium adversus Pelagianos, et tam graviter summus ille Leo Eutychianorum, ac caeterorum transfugarum errores expugnavit. Nam caeteros ego non connumero Pontifices, quibus tanquam ducibus certissimis usa est semper Christiana Ecclesia ad improbissimorum haereticorum sui temporis insaniam refringendam, et ad Catholicorum fidem, ac pietatem maxima diligentia et contentione summa retinendam: si qua enim unquam victoria, si quis triumphus de haereticis nobis, atque majoribus nostris contingit, (contigerunt autem quamplurimi) Ecclesiae tuae Romanae, reliquarum omnium parenti optimae, acceptum referimus. Quae cum a Christo aedificata super firmam petram, adversus inferorum portas toties dimicarit, permansit semper quod semel esse coepit, columna atque veritatis firmamentum, illudque non per quaedam temporum intervalla exstructum, sed perpetua summorum hominum et sanctissimorum Pontificum serie sic fultum, ut qui se huic tam coelesti providentiae et Divino ordini permiserunt, nunquam hominum errore ac nequitia perculsi, in omnem doctrinae ventum aestuarint: sed veritatem (utar verbis Apostoli [Ephes. 4.] ) facientes in Christo, ex quo totum corpus compactum, et connexum per omnem juncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscujusque membri in charitatis aedificationem incredibile sui ceperint incrementum. Nam caeterae quidem Ecclesiae, earumque pastores adversus quamplurimos fidei, ac religionis Apostolicae hostes saepe ubique fere gentium, in Asia vero maxime, et Libya, decertarunt, et non sine summa laude victos profligarunt: sed cum sese eorum posteris ad normam, et censuram Romanae sedis, quam veteres illi tantopere venerati sunt, accommodare noluerunt, sed sponte se ac imprudenter ejus legibus subduxerunt, incredibile est dictu, quanta clade paucis annis accepta, quam infoeliciter ac misere conciderunt. Et profecto ut permulta in hac Ecclesia nostra Gallicana ab haereticis fiant depravate ac flagitiose: hoc tamen unum fidissimae semper anchorae instar illi fuisse in summa fidei conflictatione existimo, quod boni Pastores, atque eorum oves incredibili numero olim quidem coactae, tum vero diversis locis, ut in publica calamitate fieri solet, dissipatae, te unum tuique similes in [Col. 0638] Romana sede conspexerint, atque ab Apostolicae auctoritatis majestate pendere voluerint. Quae res cum ab improbis fere hos populos dogmatibus atque opinionibus flagitiosissimis magna ex parte vindicarit, et in antiquae fidei statu retinuerit, aequum est in his quae reliqua sunt, propulsandis, ut in hujus tuae Ecclesiae matrisque nostrae judicio, atque voluntate quiescamus, iisque duntaxat armis contendamus, quae nobis illa per te, tuoque consilio praescripserit. Ac ego quidem, Pater beatissime, de statu, et earum rerum summa, quae ad religionem pertinent, sic sentio, nobis in primis, qui sumus Episcopi, esse adnitendum, ne doctrina careant nostrorum hominum ingenia, sed iis argumentis, eaque eruditione imbuantur, quae ad retinendam eorum in Ecclesiam benevolentiam, et alendam in Christum pietatem pertineant: alioqui enim coacervatis sibi ad sua desideria magistris, aures rerum novitate prurientes accommodabunt, ducesque ac parentes veritatis contemnent. Fecit haec mea cogitatio plane, ut ea in re, mea diligentia, atque auctoritas non deesset iis, qui tum in hac urbe magnis desideriorum fluctibus aestuanti, tum in aliis quoque civitatibus et oppidis hanc operam meo nomine atque voluntate populo, ac plebi nostrae navant. Et si qua ad populi hujus et juventutis erudiendae rationem industria desideratur, eam accuratissime nobis Collegium Patrum societatis Jesu quod hic habemus foelicissime inchoatum, suppeditat. Si quid porro est quod latius etiam in vicinarum, atque externarum quoque nationum utilitatem a me proficisci queat, id curo in primis proferri in medium, et iis, qui communibus bonis nobiscum libenter utuntur, impertiri.

Quod cum alias sane non semel, tum certe nunc in hac Rufini mei editione conatus sum tibi in primis, Pater beatissime, testatum relinquere, ne nostra haec etiam tam languens videatur Ecclesia, ut non solum recentiores, sed vetustissimos quoque Doctores in arenam, ac solem adversus impios divinarum literarum interpretes producat. Qua vero de causa meum esse Rufinum dixerim, qui tam improvisus ac tam sero hominibus proferatur, et quem in aliis, non semel opusculis viri superioris, ac proinde gravioris aetatis reprehendunt, operae pretium duxi tibi, summo rerum earum quae ad fidem pertinent, judici, exprimere. Est in agro Lugdunensi insula quaedam, quam Barbae appellant incolae (docti vero Barbatam), medium alveum Araris findens, in qua pervetus ac sanctum monasterium exstructum fuit, et magna totius provinciae veneratione celebratum: sed ita superiore bello ab haereticis disturbatum, atque dirutum, ut nihil in eo nisi loci cujusdam divinioris vestigia superesse videantur. Id cum ego multis jam superioribus annis auctoritate sedis Apostolicae (uti fit) gubernandum suscepissem, cum multa in eo offendi pietatis antiquae monimenta, tum vero praecipue bibliothecam opulentam, quam cum studiose lustrassem, offendi Commentarios Rufini presbyteri Aquilejensis in septuaginta [Col. 0639] quinque Davidis psalmos, notis et characteribus qui summam antiquitatem prae se ferrent, descriptos, et membranis propemodum exesis, ac ipsa vetustate et situ attritis commendatos: quos cum avide perlegissem, aliisque viris eruditis legendos tradidissem, censui non esse hunc thesaurum denuo defodiendum, sed luci, ac aurae exhibendum. Neque vero me ab hac editione deterruit id quod quidam ex mihi amicissimis in hoc opere annotarunt, plerisque ac infinitis prope locis ita cum Augustino in suis Tractatibus in Psalmos consentire ut eaedem saepe sint sententiae, eadem verba, atque adeo similes inter se periodi. Nam id in hoc opere D. Augustino evenisse censeo, quod D. Ambrosio in suis libris Exaemeron, ac de Spiritu Sancto contingit, ut quemadmodum hic integras in suum opus ex Divo Basilio periodos transtulit, sic ex Rufino, veluti alibi ex Hieronymo et Cypriano, in suos ille Commentarios quamplurima derivarit. Fuit enim Rufinus Augustino antiquior et magnae apud eum auctoritatis, ut ad D. Hieronymum de illo scribat non sine pietatis, ac eruditionis commendatione, eumque cum suo tum adversario, olim vero sodali amicissimo mella Scripturarum studiose lambuisse, utrumque quidem conatus in mutuam benevolentiam revocare, sed ita caussam inimicitiarum dissimulans, ut neutri culpam earum affingat. Hos porro tam luculentos Commentarios tandiu latuisse non mirum debet iis esse, qui norunt ex Trithemio plures adhuc libros ab auctore nostro conscriptos, et silentio tamen et oblivione hactenus sepultos. Jam vero ex ipsa stili facilitate ac aequabili dicendi genere constat hunc auctorem esse, et eo studiosius a primis a Barbata insula monachis asservatos fuisse, quod in eos fere dumtaxat Psalmos ille scripserit, quos sine controversia Davidis esse, docti fere omnes asseverant. Ac ne quisquam minus hanc operam existimet, quod quaedam ipsius opuscula auctoritati Apostolicae suspecta habeantur, id unum tantum dixerim, nihil illo Canone omnino adversus Rufinum dici, quod hujus libri lectionem impediat. Nam et Gelasius religiosum eum virum appellat, et nonnullas ab eo Scripturas explicatas fuisse tradit (Psalmos ego hos septuagintaquinque intelligo) et hoc se nomine suspecta quaedam ejus habere, quod a D. Hieronymo scribatur, de libero hominis arbitrio minus vere disputasse: sed ut omittam eam quam in dicendo, atque veritatem asserendo prae se tulit libertatem vir sanctissimus idemque doctissimus Hieronymus, ad cujus calculum nos remittit Gelasius, mihi plane in his Commentariis tam est apertum, quam quod pro libero hominis arbitrio, pro bonis operibus, pro mysterio Sanctissimae Trinitatis, et sacrosanctae Eucharistiae, pro purgatorio, pro vera hominis justitia, atque aliis hujusmodi permultis non semel, neque uno loco docet. Neque vero cuiquam nova debet esse (tametsi gravis ac molesta bonis omnibus semper fiat) repentina [Col. 0640] illa voluntatis inter D. Hieronymum et Rufinum, alienatio, tum quod ille zelo ardens ac eruditione fretus nihil in alienis libris non depuratum et ad amussim exactum ferre poterat: hic vero sanctimonia, ac multorum praecipuorum Ecclesiae luminum exemplo communitus in Origenianis libris sive legendis, sive in alienam linguam transferendis audacter versabatur. Tum vero maxime quod ex quadam opinionum varietate, veluti ex D. Augustino comperimus, in hanc contentionem inciderant, in quam forte licet imprudens, cum ipso Hieronymo ille idem incidisset, nisi qua erat animi, ac morum modestia, omne jus in disserendo victoriae Hieronymo remisisset, quae mentis, ac voluntatis dissensionem, atque in Ecclesia scandalum creare poterat. Atque ut omittam quod non in dissimili genere inter se contenderint Paulus et Barnabas, D. etiam Petrus et Paulus Apostoli (nec profecto sine sententiae dissidio ab Augustino et Hieronymo exagitatae), nota est illa ex veteri historia inter Epiphanium, ac D. Chrysostomum controversia: illa etiam eo modestior, quo antiquior Victoris et Irenaei, quae tamen omnia non ideo summis viris eam notam inusserant, ut si quid minus recte in nonnullis, quae non ita ab universali Ecclesia in Conciliis Sacrosanctis tractata fuerant, et decreta, sensissent, in caeteris quoque errasse videantur. Sua sit ergo sancta D. Gelasio auctoritas, et sua D. Hieronymo constet innocentia, quae tamen recte dicta Rufini non elevent, imo quae ad veritatem, ut hic omnia exacta si fuerint integra, non minus ad bene credendum nos instruant, et ad bene agendum inflamment, quam quae ab iis perfecta sunt, qui speciosius illo fortasse, et ambitiosius legi terique soleant.

Te vero, Pater beatissime, sic nostrum hoc munusculum spero excepturum, ut soles ea, quae quamvis sint luculentiora, tamen quia non ex hoc solo nostro tam infoecundo, ac difficili, in quo excolendo magnopere voce, ac edito nuper Catechismo et Breviario elaboras, profecta sunt, non aeque forsan sunt admiratione digna, eoque magis, quod tanquam manubiae, aut exuviae potius crudelissimae stragis in omnes veteris Ecclesiae, nondum editae in lucem Doctores in hoc Regno tibi exhibentur. Ego sane si quid haberem praestantius, quo tibi aliquo nomine gratificari possem, tam libenti studio ac egregia voluntate transmitterem ex hac mea sede Lugdunensi, quam hoc ipsum opusculum: in cujus lectione si quid offendet Ecclesia Catholica, quod non usque adeo probari possit (tametsi nihil tale hic offendimus), id ut caetera curet emendari; sin autem quamplurima reperiet, quae ad suam, suorumque eruditionem, ac pietatem pertineant, aget illi gratias immortales, qui bonorum est omnium fons uberrimus Deus, a quo tibi foelicitatem cum diuturnissima vita conjunctam tibi, Pater beatissime, quotidianis precibus exposco. Lugduni Idibus Martii. 1570.

Epistola dedicatoria ad Joannem

La Barre, Renatus Laurentius

[Col. 0641]

ITEM DE COMMENTARIIS IN PROPHETAS OSEAM, JOELEM ET AMOS, EX EPISTOLA DEDICATORIA RENATI LAURENTII DE LA BARRE AD D. JOANNEM A SANCTO ANDREA.

[Col. 0641A] Tu in primis, Vir ornatissime, non desinis maximo studiorum proventu, reique literariae accessione proferre de tua divite bibliotheca bonos quotidie Auctores, proque tuo in Rempublicam grato animo perquirere magnis sumptibus undique, si qui codices Mss. habeantur castigatissimi, quibus impressi possent conferri: si qui rursus restarent cum aliquo fructu imprimendi. Et ita quidem, ut de te testatum jampridem doctorum sermonibus audiverim, nullum eorum qui tunc vivunt (absit verbo invidia) existere qui felicius et salubrius Chiromam manum admoverit rei librariae: et qui liberalius optimae notae scriptorum (quorum modo lectione studiose fruuntur) impressiones juverit, auxerit, promoverit, atque tu ipse quem a Deo Opt. Maxim. in haec calamitosa tempora ob id reservatum dicere soleo, ne literae obsolescerent: neve deesset, qui honestissimas [Col. 0641B] honestis de rebus Typographorum concertationes illustraret. Testantur illud jampridem tot tantaque [Col. 0642A] quot exierunt volumina cum aliqua tui praefatione nominis: testabitur etiam illud in praesentiarum RUFINI nunquam antea typis commissum Opus, cujus cum exemplar Domino de la Bigne Praeceptori meo Theologo, hujus aetatis tam ob morum candorem, quam ob singularem ejus eruditionem meritissimo, petendum indicasses, ex reliquiis venerabilis Monasterii Montis Dei, factum est, ut inter ruinas ejus devotae domus divina providentia si non integer ab annis vetustus codex, saltem quodammodo totus ab injuria inveniretur effugisse Gnosticorum nostrorum injurias: adversus quas atque ejusmodi grassatorum excursiones, vindiciarum si quis sit modus, is est accersendus a Calcographia, quae sola, inclinantibus seculis, maximo Dei beneficio ad studia jam nauseantes hominum animos recreavit jucunda facilitate, scriptis contulit gratiam [Col. 0642B] sua pulchritudine, et simul immortalitatem.

IN LXXV DAVIDIS PSALMOS COMMENTARIUS RUFINO AQUILEIENSI OLIM ATTRIBUTUS.

Argumentum titulorum

Auctor incertus

[Col. 0642]

TITULORUM OMNIUM QUI PSALMIS PRAEFIGUNTUR Argumentum.

[Col. 0641C] 1 Sunt superscriptionum omnium tituli diversi: nam praeter eos qui auctorum suorum nominibus, aut caussarum, aut temporum significationibus praenotantur, sunt alii quibus titulus, In finem est: alii quibus tantum, Psalmus cantici, vel Canticum psalmi. Et necesse est diversas caussas diversarum superscriptionum extitisse. Non enim sine caussa tanta rerum diversitate hic titulorum ordo convertitur, [Col. 0642C] ut nunc In finem, nunc Psalmus, nunc Canticum, nunc Canticum psalmi, nunc Psalmus cantici ad distinctionem psalmi qui subjaceat, proponatur. Et quanquam in singulis quibusque psalmis singularum quarumque inscriptionum caussas praestare nitamur: tamen ad compendium studiosae intelligentia, in brevi sermunculo virtutem suprascriptionum omnium coarctamus. Finis est, [Col. 0643A] cujus caussa caetera sunt, ipse autem nulli alii caussam suam praestat. Ob finem enim omnia: nihil volo aliud post finem. Namque ad finem tenditur, sed in fine desinitur. Ita finis et anteriorum perfectio est, et se in nihil aliud protendens, propria in semet sui ipse possessio est. Psalmi ergo qui inscribuntur In finem, ita intelligendi sunt, ut ex perfectis atque absolutis bonorum aeternorum doctrinis et speciebus existant: quia ad ea quae in his dicuntur, fidei se nostrae cursus extendat, et in his nullo ulteriore tendens procursu, ipso suo optatae et adeptae beatitudinis fine requiescat. In Musicis vero artibus haec sunt officiorum genera et varietates. Psalmus est, cum cessante voce, pulsus tantum organi canentis auditur. Canticum est, cum cantantium chorus libertate sua utens, neque in consonum organi astrictus obsequium, hymno canorae tantum vocis exultat. Psalmus autem cantici est, cum organo praecinente, subsequens et aemula organi vox chori cantantis auditur, modum psalterii modulis vocis imitata. Canticum vero psalmi est, cum choro ante cantante, humanae cantationis hymno ars organi consonantis aptatur, vocisque modulis praecinentis pari psalterio suavitate modulatur.

His ergo quatuor musicae artis generibus competentes [Col. 0643B] singulis quibusque psalmis subscriptiones sunt coaptatae. Ex virtutibus autem psalmorum, et ex ipsis doctrinae musicae diversitatibus caussa uniuscujusque superscriptionis ostenditur. In eo enim psalmo, in quo tantum Psalmus inscribitur, fidelium operum et religiosorum gestorum aut doctrina, 2 aut confessio continetur, cum Propheta commemorando quae gerit, ad doctrinam nos gestorum similium instituit, motu corporei organi nostri ad pios officiorum usus temperato. At vero cum Canticum tantum in titulo psalmi praeponitur, scientia in eo spiritualis, et intelligentia coelestis intelligitur, quam per cognitionem sapientiae consequitur, cum non commemoratis fidei operibus, solam doctrinam perfectae de Deo cognitionis ostendit. Non enim statim omnis scientia in bono opere est: neque rursum omne opus bonum veram scientiam consequitur. Ob quod est illud quod in tertio superscriptionum genere est. Canticum psalmi dicitur, quando cum bonorum operum efficientia scientiae doctrina conjungitur: Prius enim in bonis operibus vivendum est, ut perfecta possit ea quae deinceps succedit, divini sacramenti esse cognitio, secundum id quod dictum est: Desiderasti sapientiam? serva mandata, et Dominus praestabit eamdem [Col. 0643C] (Matth. 19.) . Praestabit ergo sapientiam his, qui per merita bonorum operum intelligentiae gratiam consequuntur. Ex nis operum doctrinaeque studiis, psalmi illius qui Cantico psalmi superscribitur, erit caussa noscenda. Ubi autem est Psalmus cantici, illic per cognitionis scientiam usus boni operis tractatur: quando desiderabilem nobis fidelium gestorum efficientiam praestat anterior de Deo adepta cognitio. Haec ergo musicae artis quadrifaria diversitas, psalmorum est diversitati coaptata, ut est. Psalmus per corporei organi motum in commemoratione gestorum fit. Canticum vero per sapientiae cognitionem habet in se doctrinae scientiam. Psalmus vero cantici est, cum praeeunte gestorum merito, cognitio scientiae praestatur. canticum deinde psalmi est, cum per adeptae scientiae cognitionem fidelium gestorum opus inchoatur et geritur. Per has ergo superscriptionum proprietates intelligentiam psalmorum quaerere oportebat: quia unicuique generi prophetiae, in proprietate titulorum unumquodque genus musicae comparationis aptum est. Aliae vero superscriptiones, quae aut res gestas secundum historias significant, aut tempora, aut dies, aut aliud aliquid complexae sunt: vel ex interpretatione nominum, vel ex comparatione gestorum, vel ex [Col. 0643D] consimilium specie, ex quibus rebus psalmus consistat, ostenditur. Et sicubi est, Pro die sabbati, aut, Pro occultis filii, aut, Pro die octava, per corporalem superscriptionem significationemque specialis psalmi intelligatur editio: vel cum Illius David, vel illi David, vel Absalom, vel Saul, vel Doech, prophetia, quae in psalmo sit, consequamur. In diapsalma vero, quod interjectum plurimis psalmis est, cognoscendum est de mutatione aut personae, 3 aut sensus, sub conversione metri musici inchoari: ut sicubi diapsalma intercesserit, aut aliquid aliud dici, aut etiam ab altero dici, aut in altero artis musicae modulo cantari, intelligendum sit. De personis, aut sensibus, ubi diapsalma intercedere reperiemus, rationem asserere tentabimus. Caeterum modi musici disciplinam conservare, translatio Graeca et Latina non potuit. Haec autem in compendiosam brevitatem dicta sufficiant.

Nunc festinemus ad ipsam psalmorum expositionem stilum convertere. Est autem diligens propensumque judicium expositioni uniuscujusque psalmi praestandum, ut cognoscatur, qua unusquisque eorum clave intelligentiae aperiendus sit. Nam liber omnis similis est urbi pulchrae [Col. 0644A] atque magnae, cui plures aedes diversaeque sint, quarum fores propriis clavibus diversisque claudantur. Quae cum unum in locum congestae permixtaeque sint, volenti unamquanque aedem aperire, maximam ignaro afferant difficultatem, ut claves uniuscujusque aedis inveniat: sitque aut familiaris scientiae cognitam clavem cito ex copia illa congestae varietatis in unum eligere, aut ingentis laboris aptam et congruam clavem aperiendi uniuscujusque aditus invenire: quia ratio et qualitas non sinat, non suas claves claustris disparibus coaptare. Itaque secundum Dei misericordiam aperiendi uniuscujusque psalmi clavem reperturi, hujus ipsius primi Psalmi aditum propria sua et congrua clave pandamus. Iste liber apud Hebraeos propter diversas caussas tribus modis intitulatur: id est, aut Liber hymnorum, aut Liber soliloquiorum, aut Liber psalmorum. Ideo titulus ejus est, Liber hymnorum: quia totum istud opus pertinet ad laudem Dei. Hymni sunt cantus laudem Dei concinentes. Si sit laus, et non sit Dei, non est hymnus: si sit laus Dei, et non cantetur, non est hymnus. Oportet ergo ut si sit hymnus, habeat haec tria, et laudem, et Dei, et canticum. Dicunt et quidam quod hymnus proprie dicitur, laus Dei metrice composita. Unde proprie in Hebraeo dicitur Liber hymnorum, quia ibi totum psalterium [Col. 0644B] est metrice scriptum. Dicitur etiam apud nos recte Liber hymnorum, quia licet, impediente translatione, non teneat metrum, tenet tamen quod praecipuum est: scilicet quod in omni parte apud nos, sicut et apud Hebraeos, laudem Dei significat, quod perspicuum est. Liber etiam soliloquiorum non immerito dicitur, eo quod in eo solus Spiritus Sanctus sine ullo humano ingenio, sive auxilio loquatur. Vel soliloquium, non quia de Christo loquuntur soli psalmi: sed quia dignius et manifestius loquuntur de illo, quam prophetae caeteri. Ex qua etiam dignitate haec prophetia in frequentiori usu habetur in Ecclesia. Rursus Liber psalmorum recte appellatus est, quia sanctus David dulce mysterium hujus prophetiae dulci sono, dulci organo, id est psalterio, voluit declarare. Volens enim magnificare cultum templi ad honorem Dei, cum Arcam de Sylo reduceret, elegit tria millia hominum musicis instrumentis Deum laudantium: et illis centum quinquaginta praefecit: quibus omnibus quatuor alios, Etham, Eman, Asaph, Idithun praefectos adhibuit (I Paral. 16.) . Ipse quoque cum psalterio modulans in tabernaculo ad divinum cultum caeteros invitavit, prophetiam hanc modulabatur in psalterio (I Paral. 24.) . Et non sine caussa magis in hoc quam in [Col. 0644C] alio instrumento: quia sicut hoc instrumentum decem chordas habet, et superius est concavum unde resonat: ita haec prophetia resonat de superioribus, quae nos instruit de spiritualibus. Neque hoc caussa laudis humanae, sed solo appetitu supernae patriae. Decem vero chordae psalterii, decem praecepta legis significant: quae omnia bene implet, 4 qui ea exequitur, quae in psalterio scripta decantantur. Dicitur autem prophetia, non quia praedicit futura: sed quia prodit occulta. Cujus tempora tria sunt: praeteritum, praesens et futurum. Et ipsa aliquando fit per figuras, aliquando per somnium, aliquando per occultam revelationem: sicut ista, Quod ipse Propheta attestatur, ubi ait, Audiam, quid loquatur in me Dominus Deus (Psal. 10.) . Et, Occulta sapientiae tuae manifestasti mihi (Psal. 50.) . Communis materia totius hujus operis, Christus est, tripliciter acceptus: id est, secundum divinitatem, secundum humanitatem, et secundum corpus ejus, quod est Ecclesia. Quod vero de contrariis, id est, daemoniis et impiis hominibus interseritur. non ideo fit, quod sint de principali materia: sed ut principali materiei per quasdam commoditates subserviant, admiscentur. Ut in primo psalmo de impiis inducit, quatenus per eorum poenas homines ab eorum [Col. 0644D] conformitate deterreat, et ad Christi conformitatem inducat. Quaeritur a quibusdam, cui parti philosophiae supponatur. Quibus respondendum est, secundum quod agit de moribus, Ethicae: secundum quod tractat de natura, Physicae potest supponi.

Sciendum vero est, quod istos CL. psalmos. Spiritu Dei revelante, Sanctus composuit David. Et licet quidam psalmi aliorum nominibus intitulentur, ut est Salomonis, Aggei, filiorum Chore, et aliorum quorumlibet: non ideo factum est, quod ipsi psalmos composuerint: sed propter mysteria nominum, sive officia ad quae sermo sequens videtur pertinere. Nec eo modo ordinati sunt, quo a sancto David compositi. Cum enim in uxore Uriae peccasset, Miserere mei Deus (Psal. 50.) , post haec vero pro persecutione Absalom. Domine, quid multiplicati sunt (Psal. 3.) , edidit. Item cum a Samuele prius ungeretur in regem, Dominus illuminatio mea (Psal. 26.) : mortuo autem Saul, Diligam te (Psal. 17.) , composuit. Esdras Scriba, qui titulos posuit, psalmos aliter, quam dictati fuerant, ordinavit: hoc fortassis Spiritu Sancto ideo disponente, ut cum ordo rerum, aut temporum juxta literam non tenetur, alter ordo [Col. 0645A] subtilior juxta spiritualem intelligentiam requiratur. Et sunt quidam, qui quinque psalmorum libros esse volunt, quia ibi quater fiat, fiat inveniunt: sed unum librum esse, Actuum Apostolorum liber confirmat, ubi ait, Sicut scriptum est in libro Psalmorum (Act. I.) .

Esdras autem, cum caeteris psalmis titulos posuisset, huic psalmo ideo non adscripsit, quia iste psalmus omnium aliorum est titulus. Sicut enim titulus illuminat, et totam materiam sequentem praelibat: ita psalmus iste, qui praecedit, totam materiam sequentis operis tangit. De hac vero materia hoc modo tractat: ostendendo potentiam divinitatis, perfectionem humanitatis Christi, universitatem sanitatis membrorum, conversionem peccatorum, patientiam et gloriam omnium. Intentio sua est, nos commonere, ut [Col. 0646A] beatitudinem in primo parente amissam studeamus reparare in nobis, et exemplo nostro in aliis: quod ut possimus facere, hortatur nos imagini novi hominis Christi conformari: de quo in hoc primo psalmo agit hoc modo. Removet ab eo omnia mala, tam cogitationis, quam operis. Commendat in eo omnem perfectionem virtutis. Ostendit eum utilem esse nobis. Sciendum vero est, quod illas perfectiones de Christo, quas communiter ponit in priori psalmo, in caeteris psalmis, qui sequuntur, multipliciter per partes exequitur. Quia ergo omnes ad beatitudinem tendunt, nec beati esse, nisi per Christum, possunt (tantum enim bonum est beatum esse, ut omnes hoc velint et boni et mali), proponit Christum nobis in exemplum. Et incipit a beatitudine sic.

Commentarius in LXXV psalmos

Auctor incertus (Rufinus Aquileiensis?)

[Col. 0645]

COMMENTARIUS IN LXXV PSALMOS.

PSALMUS PRIMUS.

[Col. 0645B]

5 1. Beatus vir, etc. Postquam dictum est, non abiit, superfluum videtur esse quod additur, non stetit, et non sedit. Qui enim non consentit peccato, jam nec in eo stare valet, aut perseverare. Sed ideo hoc facit, quia ordinem vult exequi, quo primus homo peccavit: ut secundum hominem ostendat a primo penitus esse dissimilem. Beatus vir qui non abiit. [ De Domino nostro Jesu Christo accipiendum est, qui non abiit in consilio impiorum, sicut homo terrenus, qui uxori consensit deceptae a serpente, ut Domini praecepta contemneret (Gen. 3. 6.) . Et in via peccatorum non stetit. Venit quidem in via peccatorum, nascendo sicut peccatores; sed non stetit, quia illecebra secularis eum non tenuit. Et in cathedra pestilentiae non sedit. Noluit enim terrenum regnum cum superbia (Joan. 78.) . Quae cathedra pestilentiae ideo recte intelligitur, quia pauci sunt, qui amore dominandi careant, et humanam gloriam non appetant. [Col. 0645C] Pestilentia vero est morbus late pervagatus, omnes aut pene omnes involvens. Vel cathedra pestilentiae perniciosa doctrina intelligi potest. Deinde considerandus est ordo verborum, Abiit, Stetit, Sedit. Abiit ille, qui recessit a Deo. Stetit, cum delectatus est in peccato. Sedit, cum in sua superbia confirmatus, redire non potuit: nisi per eum liberatus, qui neque abiit in consilio impiorum, nec in via peccatorum stetit, nec in cathedra pestilentiae sedit.] Potest etiam intelligi de quolibet justo quod dicitur, Beatus vir qui non abiit, etc. In consilio impiorum abire, est pravis consiliis assentire. In via peccatorum stat, qui in malis operibus perseverat. In cathedra vero pestilentiae sedet, qui malum quod agit, alios docet. Quisquis ergo beate vivere studet, prava consilia summopere cavere debet. Scriptum est enim: Corrumpunt mores bonos colloquia mala (1. Cor. 15.) . Prava quoque opera et exempla nihilominus vitanda sunt: quia sicut bonorum operibus et exemplis minus [Col. 0645D] boni ad meliora semper proficiunt: sic nonnumquam iniquorum factis et exemplis infirmi ad deteriora tendunt. Hinc Psalmista alibi ait: Cum sancto sanctus eris. Et paulo post subditur: Et cum perverso perverteris (Psal. 17.) . Tanto itaque studiosius oportet haec fugere, quanto facilius incautas mentes possunt decipere. Via ergo beatitudinis est, [Col. 0646B] ut quisquis ad bonum opus tendere desiderat, quo scilicet beate vivat, prius malum cavere studeat, ne bonum quod agit, impediat. Unde scriptum est: Declina a malo, et fac bonum (Psal. 33.) . Sequitur de Domino Nostro Jesu Christo.

2. Sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die ac nocte. Quod Christi voluntas in lege Dei Patris fuerit, textus sancti Evangelii satis ostendit; ubi Luca narrante dicitur, qualiter in templo Domini puer Jesus invenitur sedens in medio Doctorum et interrogans, cunctis stupentibus super prudentia et responsis ejus (Luc. 2.) . Qui inquisitus a parentibus ait: Quid est quod me quaerebatis? Nesciebatis quia in his quae Patris mei sunt, oportet me esse (Ibid.) ? Ergo in lege Domini voluntas ejus. Nequaquam puer Jesus invitis parentibus in templo Domini remansisset, si in lege Domini voluntas ejus 6 non fuisset, Et in lege ejus meditabitur die ac nocte. Namque in die et nocte praedicavit Christus. In die docebat turbas, nocte verbi mysteria discipulis [Col. 0646C] revelabat (Joan. 8.) . Vel in lege Domini voluntas ejus fuit, quia a praeceptis Patris nunquam Filius discordavit. Hinc est quod ipse ait: Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me, Patris (Joan. 6.) . Ex quibus verbis quid aliud colligimus, nisi quod praeceptis dominicis obedire debemus, non timendo, sed amando: non ex necessitate, sed ex voluntate. Non enim timor aut necessitas, sed sola caritas implet legem. Hinc est quod Apostolus ait: Qui enim diligit, legem implevit (Rom. 13.) . Nec mirum si is, qui caritate repletur in lege Domini, die ac nocte, id est, assidue meditatur: vel die ac nocte, idest, in prosperis et adversis. Ubi enim est vera dilectio, ibi Divinae legis est meditatio: et mens, quae amore Dei accenditur, nec prosperis nec adversis commutatur.

3. Et erit tanquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo. De sapientia per Salomonem dicitur: [Col. 0646D] Lignum vitae est his qui apprehenderunt eam, et qui tenuerit eam, beatus (Proverb. 3.) . Quid autem Christus, nisi Dei virtus, et Dei sapientia (1. Cor. 1.) ? Quem quisquis amando et desiderando apprehendit, in aeternum proculdubio vivit. Legimus in paradiso lignum vitae esse, de quo dictum est: Videte ne forte sumat de ligno vitae, et vivat in aeternum (Gen. 3.) . [Col. 0647A] Si ergo de hoc ligno sumens in aeternum viveret, merito ligno Christus comparatur, qui est cibus vitae, quo quisquis vescitur, vita vivet et non morietur. Solet autem in Scriptura sacra aquarum nomine aliquando populus designari, sicut legitur in Apocalypsi, ubi per angelum dicitur: Aquae multae, populi multi sunt (Apoc. 17.) . Decursus vero aquarum (Ex Augustino) significat lapsum qui fit per peccatum. Recte ergo Dominus secus decursus aquarum plantatus esse describitur, quia inter homines fluxu mortalitatis et peccati decurrentes nasci dignatus est. Qui tanquam lignum per vitae novitatem viruit: per nova verba quasi nova folia immisit: per miracula floruit, remissionem omnium peccatorum, et vitam aeternam praestando, fructus dedit. Bene ergo subditur, quod fructum suum dabit in tempore suo (1. Joan. 2.) . De quo tempore et fructu per Paulum dicitur: Postquam venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum in terris, factum ex muliere, factum sub lege: ut eos, qui sub lege erant, redimeret [Col. 0647B] (Galat. 4.) . Hinc Abrahae dictum est, In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. 32.) . Non dicit in seminibus, quasi in multis, sed in semine tuo, quod est Christus (Hebr. 11.) , qui per semetipsum dicit, Ego sum via, veritas et vita (Joan. 14.) . Vel tanquam lignum secus decursus aquarum plantatur, cum quisquis justus per infusionem Sancti Spiritus in caritate radicatur et fundatur (Eph. 3.) . Ligni enim nomine saepe vir justus, aut etiam injustus exprimitur; sicut per prophetam dicitur: Ego dominus humilians lignum sublime (Ezech. 22.) . Quia juxta Veritatis vocem, omnis qui se exaltat, humiliabitur: et qui se humiliat, exaltabitur (Matth. 23; Luc. 18.) . Salomon 7 quoque ait: Si ceciderit lignum ad Austrum aut ad Aquilonem, ubicunque ceciderit, ibi erit (Eccles. 11.) . In die etenim mortis suae justus ad Austrum cadit, peccator ad Aquilonem: quia et justus per fervorem Sancti Spiritus ad gaudia ducitur, et peccator cum apostata angelo (qui dixit, Sedebo [Col. 0647C] in monte testamenti in lateribus Aquilonis [Isa. 14.] ) in frigido corde suo reprobatur. Per aquas vero Sancti Spiritus gratia solet designari. Unde veritas ait: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat (Joan. 7.) . Et, Qui biberit ex aqua quam ego do, non sitiet in aeternum (Joan. 4.) . Hujus aquae irrigatione agitur, ut anima fidelis per viriditatem fidei et spei in Domino proficiat, atque in caritate ipsius fixa permaneat. Et quia caritas nunquam ociosa est (operatur enim magna si est), recte dicetur quod fructum suum dabit in tempore suo. In hoc tempore praesenti fructum suum dant electi: quia bonum quod faciunt, ei attribuunt a quo facti sunt. Vel fructum suum in tempore suo dare, est per hanc vitam aeterno judici opera sua praesentare. Unde per similitudinem patris familias a quodam dicitur, Domine quinque talenta tradidisti mihi, ecce alia quinque superlucratus sum (Matth. 25.) . Ex quibus verbis valde notandum est, quia omnipotens Deus quicquid nobis in hac vita tribuit, mutuo dat, et cum lucro requirit. Nec [Col. 0647D] sufficit datum servare, sed summopere illud oportet quemque multiplicare, ut pigri servi sententiam declinans, mereatur audire quod illic dicitur: Euge serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam: intra in gaudium Domini tui (Matth. 25.) . Ergo si pauca fideliter agimus, dum parvo hic tempore vivimus (pauca enim sunt cuncta temporalia ad aeternitatem comparata) super multa constituemur. Multa sunt quidem bona caelestia, de quibus scriptum est, quia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt, quae praeparavit Deus diligentibus se (Isa. 64; 1. Cor. 2.) . Et folium ejus non defluet, et omnia quaecunque faciet, prosperabuntur. Per folium intelligitur verbum. Quod enim folia agunt arboris, hoc in nobis per similitudinem agunt verba Redemptoris. Fructu quidem ejus spiritualiter pascimur: sermone vero ipsius a vitiis obumbramur. Quomodo autem [Col. 0648A] folium, id est, verbum non defluat: ipse in Evangelio demonstrat, ubi ait: Caelum et terra transibunt, verba autem mea non transient (Matth. 24; Luc. 21.) . Etsi enim sonus verborum transeat, ea quae verbis exprimitur, sententia perdurat. Et quicquid voce veritatis dicitur, sive in Lege, sive in Prophetis, sive in Evangelio, sive in Apostolicis libris, sive etiam per quosque religiosos: totum per operationem adimplebitur. Unde scriptum est, Iota unum, aut unus apex non praeteribit de Lege, donec omnia fiant (Matth. 5; Luc. 24.) . Et quia potens in opere et sermone Christus dicitur (ipse enim est Dei virtus et Dei sapientia [1. Cor. 2.] ), merito de ipso subditur: Et omnia quaecunque faciet, prosperabuntur. Unigenitus Dei Filius in carne veniens (Joan. 1.) , quia verus Deus et verus Homo extitit, alia ut Deus, alia ut Homo, et docuit et fecit. Sed quod fecit, aut docuit, ut Deus, nobis profuit ad recte credendum. Quod vero ut Homo, profuit nobis ad recte vivendum. Impletum est ergo quod dicitur, et omnia [Col. 0648B] quaecunque faciet, prosperabuntur. Sed fortasse non creditur prospere egisse: quando a Judaeis captus, ligatus, flagellatus, 8 crucifixus, occisus est (Joan. 18.) . Immo tunc prospere egit, quia morte sua mortem nostram destruxit. Nec profuisset nasci in carne, si non contigisset mori et resurgere. Et mira Domini dispositione actum est, ut et Judaei voluntatem suam in Christum implerent, et Christi consilium, quod putabant destruere, perficerent. Sed haec verba quae de capite dicta sunt, etiam membris ejus congruere possunt. Quisquis enim Deo perfecte servire concupiscit, non solum opere, sed et verbo esse justus appetit. Dicatur ergo de quolibet perfecto viro: Et folium ejus non defluet, et omnia quaecunque faciet, prosperabuntur. Folium ejus non defluit, cujus in veritate sermo consistit. Folium ejus non defluit, quia superfluitate verborum linguam compescit. Hinc per Salomonem dicitur, Sapiens usque ad tempus tacebit (Prov. 11.) . Psalmista quoque alibi ait, Dixi custodiam [Col. 0648C] vias meas, ne delinquam in lingua mea (Psal. 38.) . Et Jacobus perhibet dicens, Qui in verbo non offendit, hic perfectus est vir (Jacob. 3.) . De hoc ergo perfecto viro recte dicitur. Et omnia quaecunque faciet, prosperabuntur. Rectorum quidem facta tunc prosperabuntur, quando mala bonis non admiscentur: cum bene caepta usque ad finem perducuntur: cum pro his nec temporale lucrum, nec terrena gloria, nec favor hominum, sed sola patriae caelestis merces requiritur. Sed nonnunquam contigit, quia is qui perfecte vivit, in verbo aut in opere delinquit. Nec tamen tunc verbum ejus defluit, etiam cum offendit, nam tandiu culpa corde retinetur, quousque satisfactione poenitentiae curetur. Et cum post culpam cautior redit ad justitiam, quod adversari videtur, peccatum etiam prosperatur. Et miro modo fit, quod unde peccavit, inde justior existit. Merito ergo per Paulum dicitur, Omnia cooperantur in bonum his, qui secundum propositum vocati sunt Sancti (Rom. 8.) . Omnia quidem, non solum prospera, [Col. 0648D] sed etiam adversa: non solum bona, sed etiam mala. Quia ergo quisque perfectus vir, et in locutione maturus est, et in operatione discretus, dicatur recte: Et folium ejus non defluet, et omnia quaecunque facit, prosperabuntur. Sed jam quid de reprobis subjungat, audiamus.

4. Non sic impii, non sic. Ubi repetitio comminatio est, ac si diceret: Nec sic beati eritis, nec sic prosperari poteritis, Sed tanquam pulvis, quem projicit ventus a facie terrae. Merito impius pulveri comparatur, quia peccanti homini dicitur: Pulvis es, et in pulverem reverteris (Gen. 3.) . Qui dum tentationibus agitatur, quasi pulvis vento movetur. Quem dum ira conturbat, superbia inflat, vana gloria elevat, luxuria enervat, avaritia subjicit, invidia dividit, tristitia prosternit: quot tentationum motibus urgetur, quasi tot ventorum flatibus pulvis dispergitur. Quod si facies terrae, species patriae caelestis accipitur (de [Col. 0649A] qua terra Propheta dicit, Credo videre bona Domini in terra viventium [Psal. 26.] ), recte pulvis a facie terrae projici describitur, quia a visione caelestis gloriae impius removetur.

5. Ideo non resurgunt impii in judicio. Ideo scilicet (Ex Augustino) , quia nullo virtutum pondere gravati, tanquam pulvis a facie terrae sunt projecti. Unde scriptum est, Tollatur impius, ne videat gloriam Dei (Isai. 26.) . Neque peccatores in consilio 9 justorum. Repetita sententia videtur, ut, quod superius dicitur, impii, intelligantur peccatores, et quod praemissum est, in judicio, hoc dictum sit in consilio justorum. Aut si aliud sunt impii, aliud peccatores (nam omnis impius peccator, non tamen omnis peccator impius [Ex August. totid. verbis] ). Impii non resurgunt in judicio, subaudis, ut judicentur: quia jam poenis certissimis deputati sunt. Peccatores autem non resurgunt in consilio justorum, subaudis, ut judicent, sed ut judicentur. Sed cum David dicat quod impii non resurgunt in judicio, quid est quod [Col. 0649B] Paulus ait: Omnes quidem resurgemus (1. Cor. 15.) ? Nam per omnes vult intelligi tam bonos quam malos, tam pios quam impios, tam peccatores quam justos. Sed sciendum est quia omnes et boni et mali resurgere habent ad vitam, sed non omnes resurgent ad gloriam. Quod satis manifestat idem Apostolus, qui ibidem subjungit, Sed non omnes immutabimur. Resurgent quidem omnes ut vivant, boni et mali: sed non omnes immutabuntur, de vita ad gloriam: nisi soli boni. Quare hoc?

6. Quoniam novit Dominus viam justorum. Novit, idest approbat. Iter autem impiorum peribit. Ac si diceret, iter impiorum non novit Dominus: ut hoc sit nesciri a Domino, quod est perire; et hoc sit sciri a Domino, quod est manere. Duobus enim modis scire Dei accipitur (Ex Augustino) : Aut scire, id est, cognoscere: aut scire, id est approbare. Secundum hoc autem, quod scire Dei dicitur noscere, bonos et malos novit Dominus. Sicut scriptum est, Ipse novit et decipientem, et eum qui decipitur (Job. 12.) : neque enim impium quemquam judicaret, si nequaquam cognosceret. Et tamen iniquum nescit, quia facta ejus non approbat. Et novit ergo, quia deprehendit, et non novit, quia hunc in suae sapientiae speciem non recognoscit. Hinc dicturus est eis in judicio, Amen dico vobis, nescio vos (Matth. 25.) . Juxta hoc vero quod scire dicitur approbare, non noscit Dominus nisi bonos, unde scriptum est: Novit Dominus qui sunt ejus (2. Tim. 2.) . Quos ideo novit, quia praescivit et praedestinavit eos conformes fieri imaginis Filii sui (Rom. 8.) . Quia ergo omnipotens Deus operationem justorum sic novit, ut approbaret: actionem vero impiorum sic non novit, ut reprobaret, dicatur recte, Quoniam novit Dominus viam justorum, et iter impiorum peribit.

TITULUS PSALMI II.

Secundus Psalmus sic intitulatur, Psalmus David. Notandum [Col. 0649D] quod tituli quibusdam Psalmis ita praeponuntur, ut intentionem designent: in quibusdam, ut materiam, in quibusdam vero ut utrunque. Psalmus proprie dicitur Melos, quod per motum et laborem manuum de psalterio procedit, et ideo pro bona operatione saepe ponitur, quae sine labore fieri non potest. Et quantum in hoc negocio continetur exhortatio bonae operationis: idcirco ipsi negocio tale vocabulum competit, ut psalmus appelletur. Psalmus ergo iste, id est, sequens exhortatio bonae operationis, est attribuendus David, id est, Christo, qui verus David, id est, visu desiderabilis, vel manu fortis interpretatur. Quis enim adeo desiderabilis, sicut ille, de quo scriptum est: Cujus vultum desiderat universa terra, et in quem desiderant angeli prospicere (I. Petr. 1. Luc. 11.) ? Et quis fortior eo, 10 qui omnia quaecunque voluit, fecit (Psal. 134.) ? qui principem hujus mundi de regno suo expulit (Joan. 12.) , qui morte sua mortem nostram destruxit (Osee 13.) ? Et sciendum quod quando Psalmi ita intitulantur, ut Psalmus praeponatur et non Canticum, designatur quia de moribus agitur. Quando vero Canticum et non Psalmus, non de moribus, sed de mystico intellectu tractatur. Intentio [Col. 0650A] Christi, cui haec verba competunt, haec est, ut omnes fideles spem et confidentiam bonae vitae, non in seipsis, sed in Christo et secundum principium et secundum finem, constituant. Quia nonnunquam Prophetae sancti sic praevident futura, quomodo sciunt praeterita. Sanctus David quod de passione Christi et persecutoribus ejus futurum esse praevidit, non futuro, sed praeterito tempore narrare voluit: ut ex suis verbis ostenderet, quia Spiritu Sancto revelante, tam de futuris, quam de praeteritis certus esset. Ait ergo de persecutoribus Christi.

PSALMUS II.

1. Quare fremuerunt gentes, idest, gentiles; et populi, idest Judaei, meditati sunt inania? Et quare astiterunt reges terrae, Herodes, et Pilatus (Joan. 11.) , et principes Annas et Caiphas (Luc. 23.) convenerunt in unum, consilium et locum, adversus Dominum, Patrem, et adversus Christum Filium ejus (Matth. 26.) ? Tanta denique insania furoris eos invasit, tanta malitiae caecitas perculit, ut auctorem suum, quem credere et adorare debuissent, unanimiter etiam occidere [Col. 0650B] non timerent. Dictum est autem Quare (Ex Augustino) , ac si diceretur, frustra. Non enim impleverunt quod voluerunt. Nam qui ideo Christum occiderunt, et ut nomen ejus de terra delerent, et ne ipsi locum et gentem perderent (Joan. 7.) : ideo quidem nomen ejus auxerunt, ideo et gentem et locum perdiderunt, quia innocentem Dominum occiderunt (Joan. 11.) . Miroque modo actum est, ut dum suum consilium implere se crederent, consilium Domini nolentes et nescientes implerent. Ergo meditati sunt inania. Non est enim sapientia, non est prudentia, non est consilium contra Dominum (Prov. 21.) . Sed quae inania meditati sunt?

2. Dirumpamus, inquiunt, vincula eorum, et projiciamus a nobis jugum ipsorum, idest, destruamus vincula religionis Christianae, ne nos sibi valeant subjugare. Sic, sic superbae mentes contra suum auctorem frequenter se erigunt, dum suam non ejus voluntatem implere appetunt: et tanto deterius cadunt, [Col. 0650C] quanto supra eum tendunt a quo facti sunt. Sed quid sequitur?

3. Qui habitat in coelis irridebit eos, et Dominus subsannabit eos. Quia habitantes in terra caelestem Dominum irridere et subsannare praesumserunt, ab ipso caelesti Deo irrisione et subsannatione digni ostendentur. Nam qui surrexit a mortuis, et regnando jam habitat in caelis, cum ad judicium veniet, irrisione (ut jam diximus) et subsannatione eos dignos ostendet. Hinc per Sapientiam dicitur (Prov. 1.) : Quia vocavi, et renuistis, extendi manum meam, et non fuit qui aspiceret: despexistis omne consilium meum, et increpationes meas neglexistis. Ego quoque in interitu vestro ridebo, et subsannabo, cum vobis, quod timebatis, evenerit (Ibid.) . Cum irruerit repentina calamitas, et interitus quasi tempestas ingruerit: quando venerit super vos tribulatio et angustia: tunc invocabunt me, 11 et non exaudiam: mane consurgent, et non invenient me.

4. Tunc loquetur ad eos in ira sua, qui ante tacuit [Col. 0650D] in mansuetudine sua. Et in furore suo conturbabit eos: quos in longanimitate patientiae suae ante toleravit. Iram autem (Ex Augustino) et furorem Domini non perturbationem mentis oportet intelligi, sed vim, qua justissime judicat. In ira sua loquetur ad eos, cum in judicio suo dura illos arguet increpatione: in furore suo conturbabit eos, cum districta impios feriet animadversione. Ecce misericors Deus non iratus, sed placatus nobis peccatoribus apparet: mala nostra videt, et patienter sustinet. Ideo diu tolerat, ut ad poenitentiam nos pertrahat. Sed qui modo negligit placatum, profecto sentiet iratum. Et quo quisque nunc durior fit ad poenitentiam, eo ipse districtior erit ad vindictam. Sed qui in caelis habitat, quomodo etiam in terris regnat, audiamus: ait enim:

5. Ego autem constitutus sum Rex ab eo, subaudis, a Patre meo, super Sion montem sanctum ejus, praedicans [Col. 0651A] praeceptum ejus. Ego, inquam, cujus vincula illi dirum ere, et jugum meditabantur abjicere. Per Sion (Ex Augustino) , quae speculatio dicitur, sancta Ecclesia intelligitur: cujus intentio quotidie ad speculandam claritatem Dei erigitur. Sicut Apostolus dicit: Nos autem revelata facie gloriam Domini speculantes (2. Cor. 3.) . Quam Ecclesiam montem sanctum appellat (2. Petr. 1.) , propter eminentiam et firmitatem. Super hanc ergo Ecclesiam unigenitus Dei Patris rex constitutus est, non ut terreno regnet imperio, sed caelesti. Ait enim in quodam loco: Regnum meum non est de hoc mundo (Joan. 6.) . Ergo est supra mundum. Et cum eum voluissent rapere in regem, ut temporaliter regnaret in illis, aufugit, et terrenum imperium respuit. Ergo Christus spiritualiter rex constitutus est in nobis, ut, expulso maligno principe de cordibus nostris, regnet ipse in interiore homine secundum spiritum, secundum donationes gratiarum, et largitiones virtutum, et aedificationes morum, ad salutem animarum nostrarum [Col. 0651B] (Ephes. 3.) : ut jam non regnet peccatum in nostro mortali corpore, nec serviamus immunditiae ad iniquitatem, sed potius justitiae in sanctificationem (Rom. 6.) . Sic ergo Christus in nobis regnare desiderat, ut ab immundis spiritibus et vitiis nos defendat, ut virtutibus et sacris operibus nos muniat. Sic in nobis regnare appetit, ut ad caeleste regnum suo nos regimine ducere possit. Sed quia adhuc sumus in certamine, suis nos praeceptis non cessat admonere. Unde bene dicitur, Praedicans praeceptum ejus: quia non praecepta, sed praeceptum dicit, fortassis caritatem nobis innuit, in qua cuncta praecepta finiuntur (1. Cor. 13.) : et si quis impleverit, caetera ab ipso implebuntur (Matth. 22.) . Hoc praeceptum nobis quotidie. Christus praedicat, hoc praecepto a terris ad caelestia sublevat: et quicquid per alia praecepta dicit, mittere nos ad hoc unum praeceptum semper intendit. Quod quidem duplex est mandatum: nam in dilectione Dei est dilectio proximi. Et [Col. 0651C] scriptum est, Quia in his duobus mandatis pendet lex et prophetae (Matth. 22.) . Quicquid ergo lex, quicquid prophetia, quicquid Evangelium, quicquid sermo Apostolicus praedicat: omnia 12 unum praeceptum, idest, caritas una consummat. Sed quia de potentia audivimus, de dignitate hujus regis nostri audiamus. Sequitur enim, et dicit:

6. Dominus dixit ad me, Filius meus es tu, ego hodie genui te. Quod per Prophetam audimus, hoc etiam per Evangelium legimus. Ibi enim dicitur, quia cum Dominus Jesus baptizaretur, Spiritus Sanctus in columbae specie descendit, et vox Patris intonuit, Hic est Filius meus, in quo mihi complacui, ipsum audite (Joan. 1; Matth. 17.) . Ubi manifeste se Trinitas humanae naturae ostendit: quia Filius Dei in specie hominis, et Spiritus Sanctus in specie columbae, et vox Patris in similitudine humanae vocis apparuit (Luc. 2; Matth. 2.) . Quanquam autem (Ex Augustino) possit ille dies in prophetia dictus videri, quo Jesus Christus secundum hominem natus est: [Col. 0651D] tamen hodie quia praesentiam significat, atque in aeternitate nec praeteritum, nec futurum est, sed praesens: divinitus accipitur secundum id dictum, Ego hodie genui te: quo sempiternam generationem virtutis et sapientiae Dei, qui est unigenitus Filius, fides catholica praedicat. Duas ergo in Christo generationes esse credimus: unam divinam, alteram humanam: unam qua ex patre in caelo natus est sine matre, alteram qua in terra ex matre natus est sine patre. Secundum illam, cum nihil essemus, nos creavit. Secundum istam, cum perditi essemus, nos reformavit. Unigenitus ergo filius ex patre sine tempore natus. quia caelestem suam haereditatem solus habere noluit, humanam naturam ad contemplationem gloriae suae condidit. Sed quia peccando periit, ille etiam hanc in carne nascendo requisivit: et qui hominem fecerat ad imaginem et similitudinem Dei (Genes. 1.) , miro suae caritatis affectu factus est ipse [Col. 0652A] ad similitudinem hominis (Philipp. 2.) . Et unde se ad nostram humanitatem humiliavit, inde nos ad haereditatis suae gloriam sublevavit (Ephes. 4.) . In hac igitur carnis generatione et humiliatione ei a patre dicitur:

7. Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae. Minor quidem videtur ille qui postulat, eo qui postulatur. Et dum Christus carnem assumpsit, a patre suo per humanitatem se minoravit. In hoc enim quod in forma Dei est aequalis patri, non postulat a patre, sed simul omnia operatur cum patre. In hoc autem quod pro nobis se dignatus est humiliare, minor patre factus, non cessat pro nobis interpellare. Postula (inquit) a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam. Sancti Patriarchae et Prophetae postulaverunt pro Judaeis. Ipse unigenitus Filius Dei, homo inter homines factus, postulare dignatus est pro gentibus. Illi postulaverunt genti suae salutem, et misit eis Deus Salvatorem. Sed quia hunc in carne humilem [Col. 0652B] viderunt, superbo corde et caeco contempserunt. Quem vero Judaea elata repulit, hunc gentilitas humiliata suscepit. Illa per superbiam haereditatem perdidit: haec per humilitatem ad haereditatem venit. Sed quia hoc non suis meritis, sed Dei Filio volente, et Patre ejus annuente factum est, recte ei dicitur, Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam. Non enim ait, Postulent illae gentes, sed postula tu. Ex quibus verbis satis colligitur, quia gentilitas non 13 suis meritis salvatur: sed ille hoc fieri petiit, qui Patri pro nobis usque ad passionem mortis obedivit. Et quia gentilis populus ab extremis mundi partibus ad fidem collectus est, recte dicitur, Et possessionem tuam terminos terrae, subaudis, dabo tibi. Dum enim persecutio in Judaea agitur, Sancta Apostolorum praedicatio in universum mundum dispergitur: sicut scriptum est, Vobis missum fuerat verbum Dei: sed quia indignos vos judicastis, ecce imus ad gentes (Act. 13.) . Pro crudelitate ergo malitiae [Col. 0652C] quae mentem Judaeae concremavit, omnipotens Deus gentes in haereditatem sumpsit: quia per hoc, quod illa redemptorem suum ac membra ejus persecuta est, Sanctis Apostolis per diversa dispersis, nos qui Judaeae in circuitu sumus, dono caelestis gratiae splendorem veri luminis videmus. Sed quia in vitae fortitudine nos invenit, et ad justitiae regulam reduxit, bene subditur:

8. Reges eos in virga ferrea, et tanquam vas figuli confringes eos. Virga ferrea accipitur inflexibilis justitia, quae ideo virga, quia recta: ideo ferrea, quia dura. Recta nobis, dura malis: blanda justis, aspera perversis. Et quia per hanc Dominus spirituales regit, carnales confringit, recte dicitur: Et tamquam vas figuli confringes eos. Quid enim terrena sunt corda, nisi vasa fictilia? Vas enim fictile, terrenum et fragile est (I. Cor. 4.) . Carnalia ergo corda, quae transitoria appetunt, hoc quod corruptibile et vile est, diligunt, terrenis rebus totis desideriis incumbunt, quid aliud, quam terrena vasa sunt? Quae Dominus [Col. 0652D] per virgam ferream confringit, cum per justitiae rectitudinem suam in eis carnalitatem destruit, cum mentis elationem conterit, cum infirmitas propria ad memoriam reducitur, et corruptionis miseria diligenter attenditur, et vitiorum fractura solerter pensatur. Quia ergo pietas summa sic nos ferit, ut regat: sic confringit, ut melius restituat, dum vasa irae commutat in vasa misericordiae, et vasa apta ad interitum, facit apta ad gloriam (Rom. 9.) : dicatur recte, Reges eos in virga ferrea, et tanquam vas figuli confringes eos. Quos jam divinus sermo alloquitur, cum subjungit:

9. Et nunc, reges, intelligite: erudimini qui judicatis terram. Et nunc, idest, jam innovati (Ex Augustino) , jam contritis luteis tegumentis carnalibus, vasis erroris, quae ad carnalem vitam pertinent: nunc intelligite jam reges, id est valentes regere quicquid vobis servile, et bestiale est: castigantes vestra corpora, [Col. 0653A] et servituti subjicientes. Qui caelesti regi serviunt, reges proculdubio sunt: ipsi enim servire, vere regnare est. Nam tanto quisque liber a vitiis redditur, tanto potentius sibi spiritualiter dominatur, quanto auctori suo humilius famulatur. Erudimini, inquit, qui judicatis terram. Spirituales significantur, qui terram judicant. Inferius enim nobis est quicquid judicamus. Quicquid autem infra spiritualem hominem est, merito terra nominatur: quia terrena labe sauciatur. Qui se, ut peccatorem accusat proprioque judicio condemnat, atque semetipsum duris increpationibus prosequitur, judex terrenus non immerito vocatur (1. Cor. 11.) . Talibus dictum est, intelligite et erudimini, id est, ad hoc intelligite ut erudiamini. Non enim intellectus proficit, si usque ad eruditionem vitae non pervenit. Ille autem eruditus intellector est, qui hoc quod intelligere valet, ad vitae suae aedificationem trahere studet.

14 10. Servite Domino in timore, et exultate ei cum tremore. Saepe namque contingit, quia is, qui caelesti [Col. 0653B] Domino pure deservit, ex ipsa virtute in elationem se erigit, et tanto se mox a servitute Domini elongat, quanto a virtute humilitatis discordat. Quapropter necesse est, ut sic serviat amor, quatenus in humilitate semper animum reprimat timor, ne fructum, quem bona vita congregat, ventus elationis tollat. Vel quia in hoc seculo inter gaudium spei, et tentationis metum positi sumus, alloquitur nos Spiritus Sanctus, dicens: Servite Domino in timore, et exultate ei cum tremore: ut et de spe exultatio, et de tentatione nascatur tremor. Et si enim justorum actio quandoque prosperatur, in ea tamen vita posita est, de qua per beatum Job dicitur, tentatio est vita humana super terram (Job. 7.) . Quia igitur inter blanda versamur et aspera, inter prospera et adversa, inter tristitiam et gaudium, inter spem et metum: dicatur recte, Servite Domino in timore, et exultate ei cum tremore. Sed quia non sufficit bona agere, nisi et mala quisque valeat aequanimiter tolerare, adjunctum [Col. 0653C] est:

11. Apprehendite disciplinam, nequando irascatur Dominus et pereatis de via justa. Disciplina est emendatoria tribulatio secundum illud, quem enim diligit Dominus, corripit: flagellat autem omnem filium quem recipit (Prov. 3.) . Et quia justitia modo in prosperis, modo in adversis agitur: in prosperis quidem timor, in adversis vero disciplinae patientia praecipitur: ne si in illis se elevat, in foveam elationis cadat, aut si in istis se dejicit, per pusillanimitatis vitium victus proruat. Hanc vero disciplinam quisquis apprehendere negligit, a via quidem justitiae perit, per iniquitatis vias miserabiliter incedit: tantoque omnipotentem Dominum ad iracundiam provocat, quanto pro ipsius amore adversa tolerare recusat. Cum enim scriptum sit, Quia non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis (Rom. 8.) : et quod Oculus non vidit, nec auris audivit; nec in cor hominis ascenderunt, quae praeparavit Dominus diligentibus se [Col. 0653D] (Isai. 64; 1. Cor. 2.) : cum incomparabilia bona promittat Deus, et mala minima ingerat mundus: recte iustus Dominus irasci debet, quando pro tam parvis, tam magna contemni videt. Si enim dulcedinem patriae caelestis amarent, ex magno gaudio tribulationes omnes sustinerent: cum constet, quia ex tolerantia hujus tribulationis crescat ejus inaestimabilis merces suavitatis. Sed adhuc apprehendendi disciplinam caussa adjungitur, cum subinfertur:

13. Cum exarserit in brevi ira ejus: Beati omnes qui confidunt in eo. Modo dum districti judicis ira differtur, et peccator in desideriis animae suae laudatur (Psal. 9.) : dum justus tribulationes et angustias sustinet, quae malorum poena, quae justorum gloria sit, non apparet. Hinc est, quod Joannes Apostolus ait, Carissimi, nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus. Scimus autem quoniam cum apparuerit, similes ei erimus: quoniam videbimus eum [Col. 0654A] sicuti est (1. Joan. 3.) . Tunc profecto apparebit, quam fallax hujus mundi fiducia extitit, quam transitoria vita, quam brevis gloria, quam parva voluptas, quam falsa prosperitas, et quam cito transiit quicquid hic carum et pretiosum fuit. Ergo infoelices illi, qui in talibus confisi sunt. Beati autem omnes qui confidunt in Domino.

15 TITULUS PSALMI III.

1. Tertius Psalmus ex persona Christi accipiendus est, tractans de passione ejus, ac resurrectione. Et mittit nos ad illam historiam, in qua dicitur David fugisse a facie bellantis adversum se filii sui Absalom (2. Reg. 15.) . Quam historiam Esdras propheta intelligens illa quae in passione Christi gesta sunt, praesignasse, talem titulum praeposuit, Psalmus David, cum fugeret a facie Absalom filii sui. Qui hoc modo exponitur: iste Psalmus, id est, ista exhortatio moralitatis quae in sequenti negotio continetur, est David, id est, Christi, qui manu fortis est. Psalmus (dico) habitus de his quae contigerunt, cum fugeret, id est, cum auferendo gratiam suam, recederet a facie Absalom filii sui, [Col. 0654B] id est, a mente Judae, quem cum aliis Apostolis gratia sua elegit ad hoc, ut filius suus esset (Luc. 6.) . Bene autem pro Absalom, quia pax patris dicitur, ipse traditor Christi intelligitur: quia quamvis ipse pacem cum Christo non habuerit, tamen Christus ei pacem et ore dedit, et corde tenuit. Videns ergo Dominus electos suos non solum ab aliis, sed etiam ab amicis et parentibus propter justitiam passuros: ad constantiam passionis eos hortari in hoc opere intendit, seipsum proponens in exemplum: ut sicut ipse in passione sua constans fuit, et de tribulatione sua Dominum invocavit, et ipsa tribulatio ei ad gloriam et exaltationem profuit: ita ipsi considerando quod per tribulationes exaltabuntur, et ad orationes se convertant, cogitantes illum esse caput et advocatum suum, non deficiant. Sequitur de psalmo.

PSALMUS III.

2. Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me? Multi insurgunt adversum me. Haec investigatio non causa ignorantiae fit, sed propter instructionem perfectorum; ut considerando finem tribulationis suae, [Col. 0654C] constantes permaneant. Tam scilicet (Ex Augustino) multiplicati sunt, qui insurgunt et tribulant, ut de numero discipulorum non defuerit qui ad numerum persequentium accesserit. O mira Dei omnipotentis patientia! quos uno verbo potuit extinguere, hos ex mira mansuetudine sua dignatus est tolerare, ut per se ipsum demonstraret, quae in nobis esse virtus patientiae deberet. De se enim nobis exemplum fecit aeternus conditor, ut quia sic humiliatus est caelestis Deus, desinat jam superbire terrenus homo. Sed haec sui capitis verba retinet adhuc corpus ejus, quod est Ecclesia, quae dum tribulationibus premitur, quae dum adversus se insurgere perversos intuetur, clamat et dicit: Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me?

3. Multi insurgunt adversum me. Hoc sancti martyres clamaverunt, cum multiplicari Ecclesiae persecutores viderunt. Hoc praesens Ecclesia clamare non cessat, quae in tempore pacis suae multis adversitatibus elaborat, dum occulti hostis tentationibus agitur, dum prave viventium moribus gravatur, dum carnalium [Col. 0654D] hominum apertas injurias graviter tolerat, et quorumdam quasi justorum sub imagine sanctitatis simulationem gravius portat, quandiu caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem (Galat. 5.) , et corpus quod corrumpitur adgravat animam, et 16 deprimit terrena habitatio sensum multa cogitantem (Sap. 9.) : quandiu in hac periculosa et laboriosa vita manet, tandiu dicere anima fidelis habet: Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me? multi insurgunt adversum me. Multi dicunt animae meae, Non est salus ipsi in Deo ejus. Manifestum est, quod haec dicebant, qui Christum esse Deum non credebant (Matt. 27.) . Ad hoc valent illae voces, Si filius Dei est, descendat de cruce (Luc. 23.) . Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (1. Cor. 2.) . Et quoniam plerumque coacervatione vitiorum subrepit desperatio sanitatis, tanquam ipsis vitiis insultantibus animae, vel etiam diabolo [Col. 0655A] et angelis ejus per noxias suggestiones, ut desperemus operantibus, verissime dicitur: Multi dicunt animae meae, Non est salus ipsi in Deo ejus. Sed quisquis nos adversarius oppugnet, quaeque tribulatio gravet, semper dicendum est, quod sequitur:

4. Tu autem Domine, susceptor meus es, gloria mea, et exaltans caput meum. Capitis nomine in sacro eloquio mens solet intelligi (Joan. 6; Luc. 15.) . Sicut enim a capite membra, sic sensus a mente reguntur. Tales superna bonitas libenter suscipit, quos ad suum adjutorium humiliter confugere cernit: et caput, id est, mentem eorum dono suae gratiae elevat, quos non in hoc seculo, non in seipsis, sed in Domino Deo suo gloriari delectat. Hinc Apostolus nos admonet, dicens: Qui gloriatur, in Domino glorietur (1. Cor. 1; 2. Cor. 10.) . Si tu enim gloriaris in Domino, Deus gloriatur in te. Si tu non tuam, sed ejus gloriam quaeris, ipse quaerit quomodo te exaltet et glorificet (Marc. 23; Luc. 18.) . Hinc Sancti Patriarchae et Prophetae, hinc Apostoli et caeteri justi viri [Col. 0655B] a Domino Deo exaltati et glorificati sunt, quia seipsos in hoc seculo contemnentes, gloriam Domini, non suam quaesierunt (Joan. 1.) . Vel hoc quod dicitur, Tu autem Domine, susceptor meus es, et caetera, secundum hominem dicitur : quia hominis susceptio est Verbum caro factum. Gloriam quoque suam dicit Domini etiam ille, quem sic suscepit Dei Verbum, ut similis cum illo fieret Deus. Ex hac regula introducimur, ne quis sibi de se glorietur. Caput autem Christus in passione sua exaltatum habuit, quia in tanta passionis humilitate, mentis fortitudinem non amisit.

5. Voce, inquit, mea ad Dominum clamavi, et exaudivit me de monte sancto suo. Voce sua ad Dominum clamare, est intente Dominum deprecari. Voce sua clamat, cum quisquis ita intente orat, quod sonus vocis ab intentione cordis non discrepat. Hinc egregius doctor ait, Psalmis et hymnis cum oratis Dominum, hoc versetur in corde, quod profertur in ore. [Col. 0655C] Et Apostolus dicit, Psallam spiritu, psallam et mente (1. Cor. 14.) . Tales libenter exaudit Dominus, quos scilicet ita clamare conspicit; unde benedicitur, Et exaudivit me de monte sancto suo, id est, de altitudine justitiae suae. Legimus enim, Justitia tua sicut montes Dei (Isa. 34.) . Et justum sic erat (Ex Augustino) ut innocentem occisum, cui retributa sunt mala pro nobis (Isa. 34.) , a mortuis suscitaret, et digna persequentibus retribueret (Tit. 3.) . Nos quoque de monte sancto suo exaudit, quando preces nostras, non ex meritis nostris, sed ex sua sancta misericordia suscipit. Non enim digni sumus, ut audiamur, sed ipse misericors est, ut exaudiat (1. Tim. 2.) . Hinc est quod per Apostolum 17 dicitur, Non ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundum misericordiam suam salvos nos fecit (Tit. 3.) . Dicit autem ipse per quem salvati sumus, Ego dormivi, et soporatus sum, et exsurrexi, quia Dominus suscepit me. Dormitio morientis, somnus autem [Col. 0655D] mortui accipi potest: ut dormitio sit, qua transitur ad somnum, veluti expergefactio, qua transitur ad evigilationem. Bene ergo accipitur: Ego dormivi, et soporatus sum. Ego me passioni permisi, et mors consecuta est. Vel tunc dormivit Christus, quando suscepta morte a temporali dolore quievit. Tunc soporatus est, quando die altera in sepultura moratus est: die vero tertia a mortuis resurrexit (Luc. 24.) . Unde hic ait, Et exsurrexi, quia Dominus suscepit me. Surgens enim a mortuis, in gloria Dei Patris susceptus est. Vel potest hoc dicere quisquis fidelium recolens mortem peccatorum suorum, et donum regenerationis, Ego dormivi, et caetera. Dormivimus enim, cum a bono opere torpuimus: cum in nostra pravitate delectabiliter jacuimus: cum dulce erat nobis [Col. 0656A] peccare, et in eis quidem peccatis perseverare. Sed ab hoc somno mortis vivificans gratia nos evigilare fecit, cum mala nostra ad memoriam reduxit: cum dulcedinem peccatorum in amaritudinem vertit, et mentem nostram ad lamenta poenitentiae formavit, nosque in vitiis torpentes, ad bona opera excitavit. Domini autem gratia commendatur, cum dicitur, Surrexi, quia Dominus suscepit me. Nisi enim ejus gratia susciperet, anima nostra a morte peccati minime surrexisset. Sed quia quisquis a Domino suscitatur, fortis contra quosque adversarios redditur: recte subditur,

7. Non timebo millia populi circumdantis me. Exsurge, Domine, salvum me fac Deus meus. Exsurge, id est, fac me exsurgere. Mos est divinarum Scripturarum (Ex Augustino) personae Dei attribuere quod in nobis operatur. Unde illud est, An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus (2. Cor. 13.) . Non enim ait, Quo jubente loquor: sed prorsus ipsam locutionem illi tribuit, cujus munere loquebatur. [Col. 0656B] Quia vero millenarius numerus perfectus est, per millia populi universa pravorum multitudo designatur. Is ergo quem Dominus suscitat et salvat, millia populi non formidat: quia tanto omnem malorum multitudinem non timet, quanto unum omnipotentem Deum protectorem habet. Vel si ex persona Domini loquentis accipitur quod dictum est, Non timebo millia populi circumdantis me: constat quia adversarios suos jam non timet, quia ab eis corporaliter tribulari non valet. Christus enim resurgens ex mortuis, jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. 6.) . Et eo sub se inimicos suos habet (Psal. 109.) , quo ad dexteram Dei Patris sedenti ei tradita est potestas in caelo et in terra (Matth. 28.) . Quare autem non timeat, reddit causam, cum subjungit,

8. Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine caussa: dentes peccatorum contrivisti. Quis ignorat, quoniam sine caussa adversati sunt Christo inimici [Col. 0656C] ejus (Isai. 53.) . Ipse enim peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (1. Petr. 2.) . Sed quia justus Deus et misericors est (Psal. 10.) , omnes adversarios suos percussit (Psal. 110.) : alios ultione vindictae ad damnationem, alios dolore poenitentiae ad salutem. 18 Quod si per adversantes maligni spiritus intelliguntur, vel quique homines mali, qui modo Ecclesiam Christi persequuntur: hi profecto in fine saeculi a Domino percutiuntur. Dentes peccatorum contrivisti. Per dentes (Ex Augustino.) , verba maledicta designantur: de quibus per Apostolum Paulum dicitur, Si autem mordetis invicem, videte ne abinvicem consumamini (Galat. 5.) . Possunt et dentes accipi principes peccatorum, quorum auctoritate quisque a societate recte viventium praeciditur, et quasi male viventibus incorporatur. Dentes ergo peccatorum Dominus conterit, quando ipsos et verba eorum ad nihilum redigit. Timeant ergo adversarii mali: quia si ipsi injuste percutiunt, habent super se Dominum, a quo juste percutiuntur. Timeant [Col. 0656D] potestates malae: quia si ipsae alios opprimunt, habent super se potestatem, a qua opprimuntur. Quae autem spes nostra (2. Cor. 4.) ?

9. Domini (inquit) est salus, et super populum tuum benedictio tua. Nos quidem infirmi et imbecilles (1. Cor. 11.) : nemo de se praesumat, quoniam Domini est salus, salvos faciens a morte peccati. Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum (Rom. 7.) . Ergo Domini est salus. Sed quae est benedictio populi ipsius? nisi illa, qua dicitur, Venite benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis praeparatum est ab origine mundi (Matth. 27.) . Talis benedictio super nos et super filios nostros. Amen.

TITULUS PSALMI IV.

[Col. 0657A]

Sciendum est, quod quibusdam negotiis ita praeponitur psalmus in titulo, ut non sequatur canticum. Quibusdam vero canticum, ut non sequatur psalmus. Aliis vero praeponitur psalmus, et sequitur canticum. Aliis autem canticum, et succedit psalmus: quae varietas attendenda est. Ubi enim psalmus tantum ponitur, designatur quod in sequenti negocio simpliciter de moralitate tractatur. Ubi autem canticum tantum, ostenditur quod de jocunditate agitur. Et ubi praecedit psalmus, et canticum sequitur, de moralitate tractatus habetur: ita tamen, ut mentio fiat de remuneratione ad quam tendit moralitas. Ubi autem praecedit canticum, et succedit psalmus, de jocunditate remunerationis fit sermo: sic tamen, ut de moralitate, per quam habetur, aliqua mentio fiat. Psalmus iste sic intitulatur, In finem psalmus cantici David. Exponitur sic: Iste psalmus cantici, id est, praesens exhortatio bonae moralitatis, in qua fit mentio de cantico, id est, de jocunditate aeternae remunerationis, est David, id est, Christi, vel alicujus fidelis credentis et sperantis in Christo: David dico, dirigentis eos quos exhortatur, in finem, id est, in illum qui est finis et completio legis et prophetarum. Vel finis, [Col. 0657B] id est, meta, et consummatio totius agonis. Vel finis, id est, consummata quies beatitudinis. Intentio Christi, vel cujuscumque credentis in eum, in hoc psalmo est, persuadere his qui terrenis delectantur, ut egrediendo a tribulatione vitiorum, et terrena negligendo, aeterna bona, quae in fine, id est, in Christo sunt, appetant: seipsum proponendo eis in exemplum, et sic dicendo.

19 PSALMUS IV.

2. Cum invocarem, exaudivit me Deus justitiae meae. Hoc est (Ex Augustino) , cum intus in corde meo orarem, exaudivit me ipse a quo est justitia mea. In tribulatione dilatasti mihi. Hoc est, ab angustiis tristitiae in latitudine gaudiorum me deduxisti. Tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum (Rom. 2.) . Qui autem dicit, Gaudemus in tribulationibus, scientes quoniam tribulatio patientiam operatur: et quoniam caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui [Col. 0657C] datus est nobis (Rom. 5.) : non habet cordis angustias, quamvis extrinsecus a persequentibus inferantur. In hoc prosunt justis aspera tribulationis, quia dum tribulantur in corpore, dilatantur in corde: et quo eos arctius mala temporalia premunt, eo latius bona caelestia concupiscunt. Quia ergo ex angustiis tribulationis crescit dilatatio mentis, dicatur recte, In tribulatione dilatasti mihi. Mutatio autem personae tertiae ad secundam, forte ideo fit, ut ostendat, quemadmodum exauditus sit, in ipsa dilatatione loquens Deo: ut hoc sit corde dilatari, jam cordi habere infusum Deum, cum quo intrinsecus colloquatur: cui nunc orat et dicit:

2. Miserere mei, et exaudi orationem meam. Quod iterum rogat, cum jam se exauditum et dilatatum indicaverit, forte ideo fit, ut unde non est exauditus, adhuc exaudiatur: aut in quo non est perfectus, perficiatur: aut propter alios inchoantes, ut in illis, qui crediderint, perficiatur quod inchoaverunt. Habent enim justi proprium, ut in omne quod dicunt, [Col. 0657D] atque quod agunt, non solum suum profectum, sed etiam proximorum aedificationem quaerant. Unde apte subjungitur:

3. Filii hominum usquequo gravi corde? ut quid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium? Ac si diceret, Vos, qui in carnali generatione mentem habitatis, usque ad quem finem cor durum habetis, quod Deo non creditis, et bona invisibilia non cogitatis? Ut quid diligitis vanitatem et quaeritis mendacium? Quo fructu, qua utilitate temporalia amando quaeritis, quaerendo amatis, quae vana sunt, quia durare non possunt: et mendacia, quia amatores suos decipiunt?

4. Et scitote, quoniam mirificavit Dominus sanctum suum. Eum scilicet (Ex Augustino) , quem suscitavit ab inferis, et in caelo ad dexteram suam collocavit [Col. 0658A] (Act. 3.) . Increpatur ergo genus humanum, ut ad eum tandem ab hujus mundi amore convertatur. Sed si quem movet conjunctio superaddita, quod ait, Et scitote, sciat genus hujus locutionis familiare esse linguae prophetantis. Nam saepe invenis ita ceptum, Et dixit Dominus ad illum: Et factum est verbum Domini ad illum. Quae junctura conjunctionis cum sententia non praecesserit, cui consequens annectatur, mirabiliter fortassis insinuat prolationem veritatis in voce, esse conjunctam cum ea visione quae fit in corde. Dominus exaudiet me, cum clamavero ad eum. Hic nos (Ex eodem) admoneri credo, ut magna intentione cordis auxilium imploremus Dei: quoniam sicut gratulandum est de illuminatione in hac vita, ita orandum est pro requie post hanc vitam. Quapropter aut 20 ex persona fidelis evangelizantis, aut ex ipsius Domini sic accipiendum est, ac si dictum esset, Dominus exaudiet vos, cum clamaveritis ad eum.

5. Irascimini, et nolite peccare: Occurrebat enim [Col. 0658B] (Ex Augustino) , Quis est dignus exaudiri? Aut quomodo non frustra clamat peccator ad Dominum? Ergo, Irascimini, inquit, subaudis, vobis ipsis, valde poenitendo de praeteritis criminibus, et indignando, quod ad tam abjecta et vilia corruistis: et ulterius peccare desinite. Quae dicitis in cordibus vestris. Subaudis, dicite. Nolite esse populus, de quo dictum est, Labiis me honorat, Cor autem eorum longe est a me (Isai. 26; Matt. 15.) . In cubilibus vestris compungimini. Cubilia sunt de quibus Dominus monet, ut intus oremus clausis ostiis. Compungimini autem ad poenitentiae dolorem refertur, ut seipsam anima puniens compungat, ne in Dei judicio damnata torqueatur. Aut ad excitationem pertinet, ut evigilemus ad videndam lucem Christi, tanquam adhibitis stimulis.

6. Sacrificate sacrificium justitiae, et sperate in Domino. Sacrificium justitiae, opera justi sunt post poenitentiam. Quid enim justius (Ex Augustino) , quam [Col. 0658C] ut suis quisque peccatis irascatur potius quam alienis, seque ipsum puniens mactet Deo? Insinuat etiam transitum de vita veteri ad novam: ut extincto post poenitentiam vetere homine, sacrificium justitiae secundum regenerationem novi hominis offeratur Deo: cum seipsam jam anima [Supp. abluta] offert, et imponit in altari Fidei, divino igne, id est, Spiritu Sancto comprehendenda: ut iste sit sensus, Sacrificate sacrificium justitiae, et sperate in Domino, id est, Recte vivite, et sperate donum Spiritus Sancti. Sperantur autem quid nisi bona? Sed quia id bonum vult a Deo impetrare quod diligit, et pauci sunt qui diligant interiora bona: admirabiliter cum dixisset, Et sperate in Domino: subjecit, Multi dicunt, Quis ostendit nobis bona? Quae interrogatio quotidiana est omnium stultorum et iniquorum, pacem et securitatem praesentis vitae desiderantium, de futura vita, quae nobis promittitur, dubitantium: qui saepe dicunt, Quis novit, si vera sunt (Sap. 2.) ? Aut quis venit ab inferis, ut ista renunciaret? Magnifice ergo et [Col. 0658D] breviter ostendit, quae bona quaerenda sint: respondens eorum interrogationi.

7. Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine. Hoc lumen est (Ex Augustino) totum hominis bonum, quod non oculis sed mente conspicitur. Signatum est autem, dixit, super nos: tanquam denarius signatur Regis imagine (Matth. 22.) . Homo enim factus est ad imaginem et similitudinem Dei (Genes. 1.) , quam peccando corrupit. Bonum ergo ejus est verum atque aeternum, si renascendo signetur (Joan. 3.) . Dedisti laetitiam in corde meo. Non ergo foris quaerenda est laetitia ab his, qui adhuc graves corde diligunt vanitatem, et quaerunt mendacium: sed interius ubi signatum est lumen vultus Dei. In interiore enim homine habitat Christus (Eph. 3.) . Sed homines temporalia sectantes, nihil aliud noverunt [Col. 0659A] dicere, nisi, Quis ostendit nobis bona? cum vera bona intra semetipsos videre non possunt. Itaque consequenter de his dicitur:

8. A fructu frumenti, vini, et olei sui multiplicati sunt. Non vacat (Ex Augustino) quod additum est, Sui, est enim frumentum Dei (Joan. 12.) : si quidem panis vivus, 21 qui de caelo descendit (Joan. 6.) . Et est vinum Dei: nam inebriabuntur (inquit) ab ubertate domus tuae (Psal. 35.) . Est et oleum, de quo dictum est: Impinguasti in oleo caput meum (Psal. 22.) . Isti autem multi qui dicunt, Quis ostendit nobis bona? A fructu frumenti, vini et olei sui multiplicati sunt. Sui, non Dei, id est, temporalis non spiritualis. Istis autem relictis, qui multiplicati sunt cupiditate temporalium, vir fidelis exultat, et dicit:

9. In pace in idipsum dormiam et requiescam. Recte enim superatur a talibus omnimoda mentis alienatio a mortalibus rebus, et miseriarum saeculi hujus oblivio, quae nomine dormitionis et somni decenter et prophetice significatur. Sed hoc non tenetur in [Col. 0659B] hac vita, imo sperandum est in futura. Hoc et verba ostendunt, quae futuri temporis sunt.

10. Quoniam tu Domine, singulariter in spe constituisti me. Bene ait, Singulariter. Periit enim (Ex Augustino) supradicta multiplicitas, et tenet in sanctis singularitas: de quibus dicitur in Actibus Apostolorum, Multitudinis credentium erat cor unum, et anima una (Act. 4.) . Singulares ergo et simplices, idest, secreti a multitudine et turba nascentium rerum esse debemus, et amatores aeternitatis et unitatis, si uni Deo et Domino inhaerere cupimus.

TITULUS PSALMI V.

1. Titulus Psalmi est, Pro ea quae haereditatem accipit. Intelligitur Ecclesia, quae accipit haereditatem, id est, vitam aeternam per Dominum Jesum: ut possideat ipsum, et ab ipso possideatur. Intentio ejusdem Ecclesiae est in hoc Psalmo, Omnes fideles orando, et bene operando invitare ad haereditatem aeternae beatitudinis, seipsam proponendo [Col. 0659C] in exemplum, et orando sic.

PSALMUS V.

2. Verba mea auribus percipe, Domine, intellige clamorem meum. Vocata Ecclesia (Ex Augustino) invocat Deum, ut (eo opitulante) pertranseat nequitiam saeculi hujus, et ad eum perveniat. Quae autem sunt aures divinitatis, nisi pietas ejus et misericordia, quibus nos audire dignatur? Ipsius quoque est intelligere clamorem nostrum, attendere et approbare nostri cordis desiderium. Verba nostra Dominus quasi auribus percipit, quando nostras preces pie et misericorditer suscipit. Et bene post verba clamor adjungitur: quia tunc placent Deo verba nostrae deprecationis, quando procedunt ex desiderio cordis. Hinc per Apostolum dicitur, Psallam spiritu, psallam et mente (1. Cor. 14.) . Sed quia non sufficit, ut verba nostra audiat Deus, et clamorem intelligat, nisi ad effectum perducat: recte subjungitur:

[Col. 0659D] 3. Intende voci orationis meae, rex meus et Deus meus. Ac si diceret: Sic audi verba, sic intellige desideria, ut probet rei effectus, te intentum esse meis orationibus. Et quia sanctae Ecclesiae oratio per Filium mittitur ad Patrem (Matth. 6.) , apte ait, Rex meus et Deus meus. Per regem enim Filium: per Deum, Patrem designat. Et Filius ait, Per me itur ad Patrem (Joan. 11.) . Recte 22 ergo (Ex Augustino) primo rex meus, deinde Deus meus. Nec tamen dixit, Intendite, sed Intende: quia Pater et Filius non duo Dii, sed unus est Deus. Caussam quoque subjungit, quare exaudienda sit, cum subinfertur:

3. Quoniam ad te orabo, Domine. Et protinus adjungit, Mane exaudies vocem meam, etc. Quid est quod [Col. 0660A] (Ex Augustino) superius dixit Exaudi, quasi in praesenti se exaudiri cuperet: nunc vero dicit, Mane exaudies, non exaudi: et, Ad te orabo, et, Adstabo, et Videbo? Forte superior ejus oratio ipsam vocationem ostendit. Caligans autem inter procellas hujus saeculi, quia sentit se non videre quod cupit: ideo dicit, Mane exaudies. Ac si diceret, Non es ille qui possis videri ab eis, a quorum oculis nox peccatorum nondum recessit: sed mane, idest, peracta erroris mei nocte, et discedentibus peccatorum tenebris, Exaudies vocem meam: idest, ostendes vocem meam exauditam.

4. Mane adstabo tibi et videbo. Adstabo, inquit, non jacebo. Jacere enim (Ex Augustino) , in terrenis quiescere est. Non est ergo inhaerendum terrenis, si volumus Deum videre. Et exponit caussam quare mane adstabit et videbit: Quoniam non Deus volens iniquitatem tu es. Iniquitas, malignitas, mendacium, homicidium, dolus et quicquid hujusmodi est, nox est: qua transeunte, fit mane, ut videatur Deus. Nos [Col. 0660B] quandiu in hoc saeculo inter tentationes sumus, in peccatorum tenebris jacemus: nec verum statim habemus, nec veraciter videmus. Veraciter enim stare, est in aeternitatis beatitudine permanere: et verum videre, est Deum in sua majestate contemplari. Sed ille qui veraciter est, et incommutabilis manet, Apud quem (ut Jacobus ait) non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jacob. 1.) , quoniam non est Deus qui iniquitatem velit: ideo in hoc saeculo ubi iniquitas abundat, seipsum non ostendit. Sed quia futurum est, ut nox hujus iniquitatis pertranseat, et mane, id est, in resurrectione electos suos ad immortalitatis statum et suae contemplationis visum restituat: voce Ecclesiae dicatur recte, Mane adstabo tibi, et videbo: quoniam non Deus volens iniquitatem tu es. Quia vero in collectione justorum reprobatio fiet impiorum (Matth. 25.) , recte subjungitur:

5. Neque habitabit juxta te malignus, neque permanebunt injusti ante oculos tuos. Malignus quasi malo igne plenus dicitur. Maligni ergo nomine numerus [Col. 0660C] infidelium designari potest, qui dum in infidelitatis errore persistunt, malignitate sua bonum ignem gratiae spiritualis contemnunt. Injusti autem sunt qui a bono opere torpescunt. Juxta Dominum ergo malignus non habitabit, quia tanto tunc ab auctore justitiae infidelium numerus elongatur, quanto nunc a justitia fidei disjungitur. Injusti quoque ante ejus oculos tunc permanere non valent, quia nunc, videlicet in operibus tenebrarum, perdurare non timent. Adhuc etiam de reprobis subditur:

6. Odisti omnes qui operantur iniquitatem, perdes omnes qui loquuntur mendacium. Perdes omnes qui non solum operantur quae odisti, sed etiam loquuntur mendacium, falsam justitiam praetendendo, nec in poenitentia confitendo 23 peccata. Non perdes autem, si poenitendo, veritatem loquuntur, ut faciendo istam veritatem, veniant ad lucem. Per operantes iniquitatem, designantur hi, qui non solum bona non faciunt, sed etiam perverse vivunt. Quos omnipotens Deus odit, id est, odio suo dignos ostendit, et quia [Col. 0660D] eos in justitiae suae regula non cognoscit, a suo amore repulsos in aeternum punit. Per loquentes vero mendacium haeretici non immerito possunt intelligi, qui sua falsitate veritatem fidei conantur destruere: quos districtus judex cum reprobis perdet. Quia sicut illi damnantur ex pravo opere, ita hi quoque damnandi sunt ex prava locutione. Vel hoc modo potest exponi: Perdes omnes qui loquuntur mendacium: id est, veritati contrarium: quod recedentes ab eo quod est, ad id quod non est, declinant. Unde (Ex Augustino) Apostolus ait, Qui dicit se in Christo manere, et mandata ejus non custodit, mendax est (1. Joan. 7.) . Duo sunt genera mendaciorum (Ex eodem) , in quibus [Col. 0661A] non est magna culpa, nec tamen sunt sine culpa: Cum nos aut jocamur, aut ut prosimus, mentimur. Illud primum in jocando non est perniciosum, quia non fallit. Novit enim ille cui dicitur, joci caussa esse dictum. Secundum autem ideo mitius est, quia retinet nonnullam benevolentiam. Illud vero quod fallere intendit, mendacium est, quod animam occidit: sicut scriptum est, Os quod mentitur, occidit animam (Sap. 1.) . Sed jam mutatio personae fit, cum subditur, Virum sanguinum et dolosum abominabitur Dominus. Usus quippe prophetarum est, frequenter personas mutare: ut modo Deo, modo hominibus, modo capiti, modo membris loquantur. Loquuntur enim Deo, tanquam ei a quo accipiunt quod prophetizant. Loquuntur hominibus, tanquam eis, quibus prophetizant. Et modo de capite ad membra, modo de membris ad caput vocem mutant: in quo unitatem capitis et membrorum nobis insinuant. Per virum sanguinum, persecutores sanctorum Martyrum designantur. Dolosi vero sunt, hi [Col. 0661B] qui fideles animas verbis seductoriis decipere cupiunt, quos abominabitur Dominus, id est, ab haereditate electorum separabit. Quia ergo illi suis malis meritis damnandi sunt, Ecclesia vero per Domini misericordiam salvanda est: bene subjungit,

8. Ego autem in multitudine misericordiae tuae introibo in domum tuam, adorabo ad templum sanctum tuum in timore tuo. Domus Dei ipsa est sancta Ecclesia, quae regnatura in caelo, adhuc laborat in terra: quae construitur ex fidelibus, tanquam ex vivis lapidibus: quibus Petrus ait, Et vos tanquam lapides vivi superaedificamini (1. Petr. 2.) . Et Paulus ait, Dei agricultura, Dei aedificatio estis (1. Cor. 3.) . Hujus caelestis domus aedificium ingreditur, quisquis in sancta Ecclesia sanctorum mores imitatur. Hoc spirituale aedificium intrare, est sancti viri, qualiter proficiunt amando, conspicere. Sed quia hoc nemo suis viribus valet, ideo recte dicitur, In multitudine misericordiae tuae. Multa quidem est Dei misericordia, quia (ut Paulus ait) Ubi abundavit peccatum, superabundat [Col. 0661C] gratia (Rom. 5.) . In misericordia sua pius Dominus 24 nos a peccatis liberat, sed in abundantiori misericordia nobis etiam dona gratiae spiritualis praestat. In misericordia sua nos ab aeternis suppliciis eruit, sed in multitudine misericordiae suae nos etiam ad supernae patriae domum reduxit. Quis divinae misericordiae viscera pensare valeat, quae ut nobis vitam redderet, homo fieri (Joan. 1.) , et mortem suscipere voluit (Philip. 2.) ? dicatur ergo: Ego autem in multitudine misericordiae tuae introibo in domum tuam. Sancta Ecclesia ideo domus dicitur (Matth. 7.) , quia ab omnipotente Domino inhabitatur. Ideo templum appellatur (2. Paral. 18.) , quia ab ipso Domino consecratur. Vel templum ideo vocatur, quia in eo continue caelesti Domino laudes referuntur (Psal. 67.) . Ait ergo, Adorabo ad templum sanctum tuum in timore. Quia (Ex Augustino) non ait in templo, sed ad templum, intelligendum est non de perfectione, sed de profectu ad perfectionem esse [Col. 0661D] dictum. Et fortasse ideo addidit, in timore tuo: quia principium sapientiae timor Domini (Psal. 110.) . Qui timet Dominum, faciet bona (Eccl. 15.) . Et in alio psalmo dicitur, Beatus vir qui timet Dominum, in mandatis ejus volet nimis (Psal. 111.) . Et iterum, Servite Domino in timore (Psal. 2.) . Et quia hoc viribus suis non valet, ideo adjungit,

9. Domine, deduc me in justitia tua propter inimicos meos: dirige in conspectu tuo viam meam. Inimici mei volunt me seducere, et ad injustitiam deviare: Tu Domine, qui es creator meus, esto dux meus (Deut. 32.) . Tu enim fecisti nos, et non ipsi nos (Psal. 94.) . Tu rege nos, et non ipsi nos. Postquam autem dixit, Deduc me in justitia, non immerito addidit, Tua: ac si aperte diceret, Per temetipsum data. Nam per [Col. 0662A] sanctos prophetas et famulos suos secundum distributionem temporum dedit minora praecepta populo, quem adhuc timore alligari oportebat: per Filium suum majora populo, quem caritate jam liberare convenerat. Nec mirum est quod dantur majora praecepta propter regnum caelorum, et minora data sunt propter regnum terrenum, ab eodem Deo vivo qui fecit caelum et terram, qui solus novit congruentem suis temporibus generi humano exhibere medicinam. De hac sua justitia nos admonet in Evangelio dicens, Nisi abundaverit justitia vestra plusquam Scribarum et Pharisaeorum (Matth. 5.) . Id est nisi non solum illa minora praecepta legis impleveritis, quae inchoant homines, sed etiam ista quae a me adduntur (qui non veni solvere legem, sed adimplere), non intrabitis in regnum caelorum (Matth. 5.) . Audiamus minorem justitiam. Audistis (inquit) quia dictum est, Oculum pro oculo, dentem pro dente (Deut. 19.) . Audiamus majorem. Ego dico vobis, non resistere malo (Matth. 5.) . Justitia minor est non excedere [Col. 0662B] in vindicta modum, ne plus rependat quisque quam accipit, et magnus hic gradus est. Nemo enim invenitur, qui pugno accepto pugnum tantum reddere velit: et uno a conviciante verbo audito, unum, si tantumdem valeat referre, contentus sit. Sed sive ira perturbatus immoderatius vindicat: sive quia justum putat eum, qui laesit prior, gravius laedi, quam laesus est, qui non laeserat. Talem animum magna ex parte refrenavit lex, in qua dicitur, Oculum pro oculo, et caetera. Quibus nominibus significatur 25 modus, ut injuriam vindicta non transeat: et haec est pacis inchoatio. Perfecta autem pax est talem penitus nolle vindictam. Inter illud ergo primum, quod praeter legem est, ut majus malum pro minore malo reddatur: et hoc quod Dominus perficiendis discipulis dicit, ne malo resistatur: medium locum tenet, ut tantum reddatur, quantum acceptum est: per quod a summa discordia ad summam concordiam pro temporum distributione transitus factus [Col. 0662C] est. Parum autem adhuc videtur Domino, si pro malo quod acceperis, nihil rependas mali, nisi etiam amplius sis paratus accipere. Hoc est, quod consequenter exponit, Si quis te percusserit in dexteram maxillam, praebe ei et alteram (Matth. 5.) . Sed quid est quod ipse Dominus, qui praecepta quae docuit, primus ipse implevit (Act. 1.) , percutienti se in maxillam ministro sacerdotis non praebuit alteram: sed insuper dixit, Si male loquutus sum, exprobra de malo: si autem bene, cur me caedis (Joan. 16.) ? nisi hoc praeceptum debere intelligi ad praeparationem cordis, non ad ostensionem operis? Unde alibi vir sanctus dicit: Paratum cor meum Deus (Psal. 36.) . Dicatur ergo, Domine, deduc me in justitia tua propter inimicos meos. Cujus justitiae viam postulat, cum subjungit, Dirige in conspectu tuo viam meam. Aliud est justitia, aliud est via. Nam justitia est doctrina Christi, via est ipse Christus (Joan. 14.) . Justitiam ostendit praedicando, viam operando. Unde scriptum est, Quae caepit Jesus facere et docere (Act. 1.) . Recta quippe actio non virtus est, sed via virtutis. Nam per actionem venitur ad virtutem. Fides enim quae per dilectionem operatur, impetrat gratiam (Galat. 5.) . Et gratia Dei diffusa in cordibus nostris per Spiritum Sanctum qui datus est nobis (Rom. 5.) , implet justitiam. Ego (inquit Dominus) sum via, veritas, et vita (Joan. 14.) . Viam intelligite Christum operantem: veritatem, Christum docentem, vitam, Christum remunerantem. Via ducit ad veritatem, quia per viam venitur ad doctrinam: doctrina autem veritatis ducit ad vitam, quia cum impletur, quod praecipitur, acquiritur vita quae promittitur. Bene autem ait, Propter inimicos meos. Multos enim in via Dei sancta Ecclesia patitur adversarios, qui premunt eam persequendo, terrendo, blandiendo, [Col. 0663A] seducendo: quia quantum a via veritatis discordent, ex verbis ostenditur, quae subsequuntur.

10. Quoniam non est in ore eorum veritas. Et hoc approbat, cum adjungit: Cor eorum vanum est. Nam quomodo est veritas in ore, si vanitas est in corde? Bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bona, et malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala (Matth. 12.) . Ex abundantia enim cordis os loquitur: de quibus adhuc recte subjunctum est,

11. Sepulchrum patens guttur eorum, linguis suis dolose agebant: judica illos Deus. Adulatores et seductores (Ex Augustino) recte sepulchra patentia dicti sunt, qui non habendo vitam veritatis, quodammodo exanimes sunt, et mortuos in se recipiunt, quos verbis mendacibus et vano corde interemtos in se convertunt. Quod dixit linguis suis, significat malis. Mali enim malas habent linguas. Dolose vero agere, est aliud in corde, aliud in ore habere. Unde in alio psalmo dicitur. Qui loquuntur pacem cum proximo suo, 26 mala autem in cordibus eorum [Col. 0663B] (Psal. 27.) . Eos omnipotens Deus judicat, quia omnes inimicos falsos, dolosos in extremo examine condemnat: de quibus adhuc subjungit: Decidant a cogitationibus suis, secundum multitudinem impietatum eorum expelle eos. Prophetia est (Ex Augustino) , non maledictio. Non enim optat ut veniat, sed praedicit, quod futurum praevidit. A cogitationibus suis decidunt, quia quicquid elate cogitaverunt, cum intereunt, sine fructu amittunt. Superbia vero ruinam habet, sicut econtrario humilitas exaltationem. Dicitur alibi. In illa die peribunt omnes cogitationes eorum (Psal. 145.) . Quae utique non perirent, si caelestia cogitarent. Testatur enim idem Psalmista, Quoniam sunt reliquiae homini pacifico. Injusti autem disperibunt simul, reliquiae impiorum interibunt (Psal. 36.) . Cogitationes ergo impiorum peribunt, quia aeterna mala nunquam cogitata reperiunt; et subito amittunt bona temporalia, quae diu mente tractaverunt. Qui secundum multitudinem impietatum suarum [Col. 0663C] expellentur, quia propter multa mala quae gesserunt, et ab aeterna haereditate expellentur, et in tenebras exteriores ejicientur (Matth. 8.) . Bene autem subditur: Quoniam irritaverunt te Domine. Neque enim quia peccaverunt, ideo perirent, nisi perseverando in malo, Dominum irritarent. Nam superna pietas postquam deliquimus, ad poenitentiam revocat, et diu expectat. Non enim vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Luc. 15.) . Quod si converti negligit, et tempus gratiae in augmentum expendit culpae, quem poenitendo placare debuit, eum plus irritando, id est ad iracundiam provocando, graviter offendit. Unde Paulus ait: Tu autem secundum duritiam tuam et cor impoenitens, thesaurizas tibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei (Rom. 2.) . Nam tanto eum tunc districtus judex acrius damnat, quanto nunc misericordius expectat. Sed quid erit de justis? Sequitur et dicit:

12. Et laetentur omnes qui sperant in te. Primum [Col. 0663D] quidem justorum gaudium est in spe: unde dicitur, Spe gaudentes (Rom. 12.) . Spe enim salvi facti sumus (Rom. 7.) . Postmodum vero erit in re. Unde hic secutus adjungit, In aeternum exultabunt et habitabis in eis. Ipsa erit aeterna exultatio (Ex Augustino) , cum templum Dei fient justi, et erit gaudium ipse incola eorum.

13. Et gloriabuntur in te omnes qui diligunt nomen tuum, Et bene, in te ( Ex eodem ), tanquam omnes possidentes haereditatem te. Quoniam tu benedices justo. Haec est benedictio gloriari in Deo, et habitari a Deo. Et quia vocatio non meritorum nostrorum, sed benivolentiae et misericordiae Dei est: subjecit dicens:

14. Domine, ut scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos. Bona enim voluntas Dei (Ex eodem) praecedit bonam voluntatem nostram, peccatorem vocans in [Col. 0664A] poenitentiam. Et ipsa bona voluntas est invictissimum scutum, quo repellitur inimicus desperationem salutis suggerens multitudine tribulationum et tentationum. Deus enim operatur et velle et perficere in nobis, pro bona voluntate (Philipp. 2.) . Non enim ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit (Tit. 3.) .

27 TITULUS PSALMI VI.

1. Sextus Psalmus sic intitulatur, Psalmus David pro octava: Per octavam dies judicii intelligitur: quoniam omnia tempora septem dierum repetitione volvuntur: et quod fit in una, potest mutari in alia. Octavus autem ille aestimandus est, qui varietatem istam non habebit. Et quod in eo fiet, aeternum et incommutabile permanebit. Est autem vox in hoc psalmo fidelis poenitentis, alios exemplo suo exhortantis, ut similiter poeniteant: ne in octava, id est, extrema die judicii, aeternam damnationem incurrant.

PSALMUS VI.

[Col. 0664B] 2. Domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me. Deus qui est incommutabilis natura (Malach. 3.) , apud quem (ut Apostolus ait) non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jacob. 1.) : de quo dictum est, Tu autem Domine virtutum, cum tranquillitate judicas (Sap. 12.) : nullam in se furoris vel irae perturbationem suscipit: sed furoris nomine intelligitur illa immensa et immoderata animadversio vindictae, qua peccatores punientur in extremo examine. Ira vero potest intelligi examinatio illa, qua imperfectae animae emundantur in purgatorio igne. Bene autem dicitur, Ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me: Nam corripias, quod mitius videtur, ad emendationem valet: qui vero arguitur, idest accusatur, metuendum est ne in finem habeat damnationem. Arguuntur in die judicii (Ex Augustino) omnes qui non habent fundamentum Christum. Emendantur autem, idest purgantur, qui huic fundamento superaedificant ligna, foenum, [Col. 0664C] stipulam, idest infructuosa, vana, inutilia (2. Cor. 3.) . Detrimentum quidem patientur, sed tamen salvi erunt: sic tamen quasi per ignem (Ibid.) . Quid ergo iste orat, qui non vult furore Domini argui, vel ira emendari? quid, nisi ut sanetur? Ubi enim sanitas est, nec mors metuenda est, nec curantis aut secantis medici manus. Sequitur itaque et dicit:

3. Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum. Multae sunt infirmitates nostrae corporis et animae. Nam corpus mortalitate corrumpitur, anima tentationibus premitur. Infelix homo multis tentationibus et miseriis fatigatur. Qui ergo sentit miseriam, quid tam postulare debet, quam misericordiam? Qui sentit infirmitatem, quid tam desiderare debet, quam sanitatem? Restat itaque ut dicat: Sana me, Domine, quoniam conturbata sunt ossa mea. Quid per ossa nisi animae fortia designantur? Nam ne ossa carnis intelligeres, exposuit, cum subjungit:

4. Et anima mea turbata est valde. Turbantur quidem [Col. 0664D] interiores sensus a consideratione proprii reatus, ipsa quoque infirma et peccatrix anima, cum subtilitatem extremi examinis 28 cogitando conspicit, ab omni interiore fortitudine destituta, in semetipsa contremiscit. Videt enim ibi damnari quicquid inventum fuerit pravi operis, vel otiosi sermonis, et silentii, usque ad minimam cogitationem, si non fuerit ad Dei voluntatem directum. Hinc est urens conscientia, illinc accusantia peccata, inde terrens justitia: subtus patens horridum chaos inferni, et tortores horribiles: desuper iratus judex, foris ardens mundus. Justus vix salvabitur, peccator ubi parebit (1. Petr. 4.) ? Plangat iterum et gemat, ne tanta tormenta incurrat. Timet justitiam? quaerat misericordiam. Non habet fortitudinem? vel agnoscat propriam infirmitatem, et dicat: Miserere mei, Domine, quoniam [Col. 0665A] infirmus sum, et caetera. Magnus enim accessus ad Deum, est cognitio infelicitatis suae. De tarditate autem sanitatis conqueritur, cum subjungit, Et tu Domine usquequo? Ecce juxta est dies Domini magnus, juxta et velox nimis dies irae dies illa, dies calamitatis et miseriae, dies tenebrarum et caliginis, dies tubae et clangoris (Sophon. 1.) . O vox diei Domini amara! Ecce peccatrix anima, arbor infructuosa, digna securi et igne: lignum aridum et inutile. Timor reum turbat, conscientia confundit, cogitationes increpant, fugere non licet. Stat suspensus ad gravissimam sententiam. Ecce miser in angusto periculo egens festino auxilio, Et tu Domine usquequo tardaris? usquequo non exaudis? Nec in hoc (Ex Augustino) tanquam crudelis Deus aestimandus est: sed tanquam bonus persuasor animae, quid mali sibi ipsa pepererit. Differt enim pius Dominus exaudire multotiens ex sua magna misericordia, ut ex difficultate sanationis sit diligentior custodia receptae sanitatis. Nam quod facile sanatur, non multum cavetur. [Col. 0665B] Differt aliquando, ut agnoscatur quanta impiis poena praeparetur, qui se nolunt convertere ad Deum, si tantam difficultatem convertentes patiuntur: sicut alibi scriptum est, si justus vix salvabitur, peccator et impius ubi parebunt (1. Petr. 4.) ? Et quia differt, ideo adjungit:

5. Convertere, Domine, et eripe animam meam: salvum me fac propter misericordiam tuam. Convertens se (Ex Augustino) , orat ut ad eum convertatur et Deus: sicut ipse promittit, Convertimini ad me, et ego revertar ad vos (Zachar. 1.) . Sed forte melius intelligendum est, Convertere, Domine, idest, fac me converti. Sentit enim in ipsa sua conversione difficultatem. Nam perfecta nostra conversio paratum semper invenit Deum, sicut propheta Osee dicit: Quasi diluculum praeparatus est egressus ejus (Osee 6.) : quoniam ut eum amitteremus, non ejus absentia, qui ubique est, sed nostra fecit aversio. Dum autem nos convertimur, idest, dum mutatione veteris [Col. 0665C] vitae resculpimur, spiritum nostrum durum sentimus et laboriosum, a terrenarum cupiditatum caligine ad serenitatem divinae lucis retorqueri. Et in tali difficultate dicimus, Convertere, Domine, idest, adjuva nos, ut perficiatur in nobis conversio, quae te paratum invenit, et fruendum te praebet dilectoribus tuis. Et ideo 29 postquam dixit, Convertere, Domine: addidit, Et eripe animam meam: tanquam inhaerentem perplexionibus hujus saeculi, et spinas quasdam dilacerantium desideriorum in ipsa conversione patientem. Salvum me fac (inquit) propter misericordiam tuam. Intelligit non suorum meritorum esse, quod sanatur: quando quidem peccanti et datum praeceptum praetereunti, justa damnatio debebatur. Sana me, inquit, ergo: non propter meum meritum, sed propter misericordiam tuam.

6. Quoniam non est in morte qui memor sit tui. Intelligit quoque (Ex Augustino) nunc esse tempus conversionis: quoniam cum vita ista transierit, non restat nisi retributio meritorum. In inferno autem [Col. 0665D] quis confitebitur tibi? Confessus est tamen in inferno dives ille, de quo Dominus dicit (Luc. 16.) qui Lazarum vidit in requie, se autem in tormentis dolebat, usque adeo confessus, ut etiam moneri suos vellet, ut se a peccatis cohiberent, propter poenas quas apud inferos esse non credunt [August. creditur.] . Quid est ergo, In inferno autem quis confitebitur [Col. 0666A] tibi? An infernum vult intelligi, quo post judicium praecipitantur impii, ubi jam propter profundiores tenebras nullam lucem Dei videbunt, cui aliquid confiteantur? Potest etiam illud intelligi, ut mortem vocet peccatum, quod contemta divina lege, committitur: infernum vero caecitatum animi, quae peccantem, id est, morientem excipit et involvit. Sicut non probaverunt Deum (inquit) habere in notitia, dedit illos in reprobum sensum (Rom. 1.) . Ab ista morte et ab isto inferno tutam se fieri anima deprecatur, dum molitur conversionem ad Deum, et patitur difficultatem.

7. Quapropter (Ex Augustino) contexit dicens: Laboravi in gemitu meo. Et tanquam parum profuerit, addit et dicit. Lavabo per singulas noctes lectum meum. Lectus est hoc loco appellatus, ubi requiescit animus aeger et infirmus, id est, in voluptate corporis et delectatione saeculari. Quam delectationem lacrymis lavat, qui sese conatur ab illa extrahere. Videt enim jam damnare se carnales [Col. 0666B] concupiscentias, et tamen delectatione tenetur infirmitas, et in ea libenter jacet: unde surgere nisi sanatus animus, non potest. Quod autem ait, Per singulas noctes: hoc fortasse accipi voluit, quod ille qui spiritu promptus sentit aliquam lucem veritatis, et tamen in delectatione hujus saeculi per carnis infirmitatem aliquando requiescit, tanquam dies et noctes alterno affectu cogitur pati, ut cum dicit, Mente servio legi Dei (Rom. 7.) , tanquam diem sentiat: rursus cum dicit: Carne autem legi peccati, inclinetur in noctem, donec omnis nox transeat, et veniat unus dies de quo dicitur: Mane adstabo tibi et videbo (Psal. 5.) . Tunc enim adstabit, nunc autem jacet, quando in lecto est: quem lavabit per singulas noctes, ut tantis lacrymis impetret efficacissimam Dei misericordiae disciplinam. Lacrymis meis stratum meum rigabo. Hoc accipimus stratum, quod superius lectum. 30 Sed rigare amplius est quam lavare: quoniam potest aliquid in superficie [Col. 0666C] lavari; rigatio vero ad interiora permanat: quod significat fletum usque ad cordis intima. Temporum vero varietas quod praeteritum posuit, cum diceret, Laboravi in gemitu meo: et futurum, cum diceret, lacrymis meis stratum meum rigabo: illud ostendit quid sibi dicere debeat, cum quisque in gemitu frustra laboraverit: tanquam diceret, Non profuit, cum hoc feci, vel ergo illud faciam.

8. Unde et sequitur: Turbatus est a furore oculus meus. Utrum suo furore (Ex Augustino) an Dei, in quo petit ne argueretur? Sed si furor ille diem judicii significat, quomodo nunc potest intelligi? An inchoatio ejus est, quod hic homines dolores et tormenta patiuntur, et maxime damnum intelligendae veritatis: sicut jam commemoravi, quod dictum est, Dedit illos Deus in reprobum sensum (Rom. 1.) ? Nam ea est caecitas mentis. In eam quisquis datus fuerit, ab interiori Dei luce secluditur: sed nondum penitus cum in hac vita est. Sunt enim tenebrae exteriores (Matth. 8. et 22.) , quae magis ad diem judicii [Col. 0666D] pertinere intelliguntur: ut penitus extra Deum sit, quisquis, dum tempus est, corrigi noluit: penitus autem esse extra Deum, quid est, nisi in summa esse caecitate? Siquidem Deus habitat lucem inaccessibilem (1. Tim. 6.) , quo ingrediuntur, quibus dicitur, Intra in gaudium Domini tui (Matth. 25.) . Hujus ergo irae inchoatio, est caecitas mentis, quam in [Col. 0667A] hac vita patitur quisque peccator. Timens itaque judicii diem, laborat et plangit, ne ad illud perducatur, cujus initium tam perniciosum nunc experitur. Et ideo non dicit extinctus est, sed turbatus est a furore oculus meus. Potest quoque furoris nomine immensus animi fervor intelligi, quo poenitens sibimetipsi solet irasci. Unde scriptum est, Irascimini, et nolite peccare (Psal. 4.) . Bene autem non extinctus, sed turbatus oculus dicitur: nam furor qui per odium fit, oculum mentis excaecat: furor vero qui fit per zelum non excaecat, sed turbat. Sed unde dolore poenitentiae ad tempus turbatur, inde postmodum consolatione gratiae melius illustratur. Consideratis autem reliquis vitiis, invenit se omnibus esse vallatum. Quae vitia quoniam veteris vitae sunt, et veteris hominis, quo exuendi sumus, ut induamur novo (Ephes. 4.) : recte dicitur: Inveteravi inter omnes inimicos meos. Vel inter ipsa vitia, vel inter homines, qui nolunt ad Deum converti. Nam et hi etiam si non saeviunt, etiam si parcunt, etiam [Col. 0667B] si eisdem conviviis et domibus et civitatibus, nulla lite interposita, sed crebris colloquiis quasi concorditer vivunt [August. utuntur] : nihilominus tamen intentione contraria inimici sunt eis, qui se ad Deum convertunt. Nam cum alii amant et appetunt istum mundum, alii se optant ab isto mundo liberari: quis non videat inimicos esse illos istis? Nam si possint, eos secum ad poenas trahunt. Et magnum donum est inter eorum verba versari quotidie, et non excedere de itinere praeceptorum Dei. Saepe enim mens nitens 31 pergere ad Deum, concussa in ipso itinere trepidat, et plerumque propterea non implet bonum propositum, ne offendat eos (cum quibus vivit) alia bona peritura et transeuntia diligentes atque sectantes. Ab his separatus est omnis sanus, non locis, sed animo. Nam locis corpora continentur, animo autem locus est affectio sua.

9. Quapropter (Ex Augustino) post laborem et gemitum et imbres creberrimos lacrymarum, quia [Col. 0667C] inane non potest esse, quod tam vehementer rogatur ab illo, qui est fons omnium misericordiarum: verissimeque dictum est, prope est Dominus obtritis, vel contritis corde (Isai. 13. et 51.) : post tantas difficultates exauditam se esse anima ipsa significans, quam licet etiam Ecclesiam intelligere, vide quid adjungit: Discedite a me omnes qui operamini iniquitatem, quoniam exaudivit Dominus vocem fletus mei. Vel in prophetia dictum est, quoniam discessuri sunt, id est, separabuntur a justis impii cum judicii dies venerit (Matth. 13.) : vel nunc, quia etiamsi pariter atque iisdem conventiculis continentur, tamen in area nuda jam grana separata sunt a paleis (Matth. 3.) , quamvis inter paleas lateant. Simul itaque versari possunt, sed simul a vento auferri non possunt.

10. Quoniam exaudivit Dominus vocem fletus mei. Exaudivit Dominus deprecationem meam: Dominus orationem meam suscepit. Crebra ejusdem sententiae repetitio (Ex Augustino) , non quasi narrantis necessitatem, [Col. 0667D] sed affectum exultantis ostendit. Sic enim gaudentes loqui solent, ut non eis sufficiat semel enunciare, quod gaudent. Iste fructus est illius gemitus, in quo laboratur (I. Cor. 9.) , et illa laetitia lacrymarum, quibus lavatur lectus et stratum rigatur. Quoniam qui seminat in lacrymis, in gaudio metet (Psal. 125.) . Et beati lugentes, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. 5.) .

11. Erubescant et conturbentur vehementer omnes inimici mei. Discedite a me, dixit superius (Ex Augustino) , quod etiam in hac vita, sicut expositum est, fieri potest. Quod autem dicit, Erubescant et conturbentur: non video quemadmodum evenire possit, [Col. 0668A] nisi illo die, cum manifesta fuerint justorum praemia et supplicia peccatorum. Nam nunc usque adeo non erubescunt impii, ut nobis insultare non desinant: et plerunque tantum valent irrisionibus suis, ut infirmos homines de Christi nomine erubescere faciant. Unde dictum est, Qui me erubuerit et meos sermones coram hominibus, hunc filius hominis erubescet coram angelis et Patre (Luc. 9.) . Sed veniet tempus, ut illi erubescant, dicentes: Hi sunt, quos aliquando habuimus in derisum, et in similitudinem improperii. Nos insensati vitam illorum aestimabamus insaniam, et finem sine honore. Ecce quomodo computati sunt inter filios Dei, et inter sanctos sors illorum est! Ergo erravimus a via veritatis, et justitiae lumen non luxit nobis, etc. (Sap. 5.) . Quod autem ait, Convertantur et erubescant, quis non judicet esse justissimam poenam, ut conversionem ad confusionem habeant, qui ad salutem habere noluerunt? deinde addidit, Valde velociter. Cum enim jam desperari caeperit judicii [Col. 0668B] dies, cum dixerint, Pax et securitas (I. Thessal. 5.) : tunc repentinus eis superveniet interitus. Quandocunque autem venerit, 32 celerrime veniet, quod desperatur esse venturum. Quanquam et illud hic accipi potest, ut quam gementem, et tam saepe diuque flentem Deus exaudivit, intelligatur liberata a peccatis, et omnes perversos motus carnalis affectionis domuisse, sicut dicit: Discedite a me omnes qui operamini iniquitatem, quoniam exaudivit Dominus vocem fletus mei. Quod cum ei provenerit, non mirum si jam ita perfecta est, ut pro inimicis suis oret. Potest ergo ad hoc pertinere, quod dixit, Erubescant et conturbentur vehementer omnes inimici mei: ut de peccatis suis agant poenitentiam: quod sine confusione et conturbatione fieri non potest. Nihil itaque impedit sic accipi et illud, quod sequitur, Convertantur et erubescant, id est, convertantur ad Deum: et erubescant in prioribus tenebris peccatorum aliquando gloriatos, sicut Apostolus dicit, Quam enim gloriam habuistis aliquando in his quibus nunc erubescitis [Col. 0668C] (Rom. 6.) . Quod autem addidit, valde velociter, aut ad optantis affectum, aut ad Christi potentiam referendum est: quam gentes, quae pro idolis suis persequebantur Ecclesiam, ad Evangelii fidem tanta temporum celeritate convertit.

TITULUS PSALMI VII.

1. Septimus Psalmus (Ex Augustino) sic intitulatus est, In finem psalmus David, quem cantavit Domino pro verbis Chusi filii Jemini. Hic mittimur ad historiam illam in Regum libro secundo: ubi Chusi amicus David transivit in partes Absalom filii ejus, ad exploranda consilia et renuncianda, quae adversus patrem ille moliebatur auctore Achitofel, qui defecerat ab amicitia David, et filium ejus adversus patrem, consiliis, quibus posset, instruebat. Spiritualiter nobis Chusi interpretatur silentium; Jemini autem dextra, Achitofel fratris ruina: Per Chusi, quod silentium interpretatur, recte accipitur, adversus illos dolos silentio Dominum nostrum dimicasse, quo silentio sacramentum venerabilis passionis occultans, voluntariam ruinam fratris, id est, nefarium scelus traditoris sui in suae misericordiae [Col. 0668D] atque prudentiae ordinem convertit: ut quod ille ad perniciem unius hominis perversa mente faceret, iste ad salutem omnium provida gubernatione transferret. Cantat ergo psalmum Domino anima perfecta, quae jam digna est nosse secretum Dei pro Verbis Chusi, id est, pro cognitione ejusdem secreti, quod secretum dexter Deus, id est, favens atque propitius, ei operatus est. Est autem intentio hujus perfecti catholici, quosque fideles exhortari, ut spem suam in Domino ponant et sic perfecte vivant, quatenus diem judicii expectare securi valeant, seipsum proponendo in exemplum, et dicendo sic:

PSALMUS VII.

2. Domine, Deus meus in te speravi: salvum me [Col. 0669A] fac ex omnibus persequentibus me, et libera me. Ex his verbis fides et spes hujus perfectae animae nobis commendatur: tanquam diceret, Credo te verum Deum et Dominnm esse, scilicet creatorem et rectorem omnium. Et ideo te feci specialiter meum, non 33 jam praesumendo de me, sed sperando in te: nam Beatus homo qui sperat in te (Psal. 33.) . Meum est sperare in te, tuum est salvare et liberare me. Ergo, tanquam ei non resistat jam perfecto nisi immundus spiritus, superato omni bello atque adversitate vitiorum, dicit: Salvum me fac ex omnibus persequentibus me, et libera me. Ab his me salva, qui persequuntur a tergo: et ab his, qui occurrunt in facie, libera. Non enim mihi sufficit, ut te defendente, sim salvus: nisi et te liberante, sim securus.

3. Deinde de plurali numero ad singularem redit, cum subjungit, Ne quando rapiat, ut leo animam meam, dum non est qui redimat, neque qui salvum faciat. Maligni quippe spiritus plures sunt in natura, [Col. 0669B] sed unum in malitia. Plures sunt numero, sed omnibus una nocendi voluntas est. Ipsum autem antiquum hostem propter crudelitatem, nomine leonis designat, concordans cum Apostolo qui ait, Adversarius vester diabolus, tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (1. Petr. 5.) . Sed quomodo huic hosti tam forti et crudeli fragilitas humana resistere poterit, si ille eam non redimat, et salvet, qui creavit? Et ideo ait, Dum non est, qui redimat, neque qui salvum faciat: subaudis, nisi tu redimas et salves. Magna est utilitas servo Dei propriam infirmitatem recognoscere, atque in suis viribus, aut meritis nullam fiduciam habere. Tunc enim incipit adesse virtus divina, quando deficere incipit praesumptio humana. Hinc Paulo voce Dei dicitur: Sufficit tibi gratia mea, nam virtus in infirmitate perficitur (2. Cor. 12.) : hinc Veritas ait, Qui vult post me venire, abneget semetipsum (Luc. 9.) . Talis erat idem Apostolus, cum diceret, Gratia Dei sum, id quod sum (1. Cor. 15.) . [Col. 0669C] Ergo in Domino Deo suo sperans, et de viribus suis non praesumens, et ideo supernam salvationem implorans, qualis fuerit iste vir sanctus, audiamus. Iterum invocat Dominum Deum suum, tanquam ei gratias agens, atque nomini ipsius bonum, quod ab ipso accepit, ascribens, subjungit:

4. Domine Deus meus si feci istud. Quid? si est iniquitas in manibus meis. Idest, si exhibui membra mea arma iniquitatis ad peccandum (Rom. 6.) : si non fui innocens manibus, et, quod perfectius est,

5. Si reddidi retribuentibus mihi mala. Idest, si adversus malos patiens non fui. Decidam merito ab inimicis meis inanis. Id est, merito negligentiae meae persequentibus inimicis, corruam vacuus a fructu justitiae. Justum est enim, ut ab inimicis victus decidat, quisquis se contra eos armis virtutum et bonorum operum minime roborat. Et bene (Ex Augustino) non ait, si reddidi facientibus mala: sed retribuentibus mihi mala. Qui enim retribuit, jam aliquid accepit. Majoris autem patientiae est, nec ei mala rependere, [Col. 0669D] qui acceptis beneficiis reddit mala pro bonis, quam si nullo ante accepto beneficio nocere voluisset. Inaniter autem se jactat, qui cum et ipse homo sit, cupit se de homine vindicare, et cum superare hominem palam quaerit, occulte a diabolo superatur. Inanis effectus est, vana et superba laetitia, quod quasi vinci 34 non potuit. Intelligit ergo iste ubi major fiat victoria, et ubi pater reddat, qui videt in occulto (Matth. 6.) Ne itaque reddat retribuentibus mala, iram potius, quam hominem vincit. Melior est enim, qui vincit iram, quam qui capit civitatem (Prov. 6. 32. sec. LXX.) . Jurare autem videtur per exsecrationem, cum ait, Decidam merito ab inimicis [Col. 0670A] meis inanis. Quod est gravissimum jurisjurandi genus, cum homo dicit: Si illud feci, illud patiar. Sed aliud est juratio in ore jurantis, aliud in significatione prophetizantis. Hic enim dicit, quid jure contingat hominibus, qui reddunt retribuentibus mala: non quod sibi aut alicui quasi jurejurando imprecetur, et ideo subjungit:

6. Persequatur inimicus animam meam, et comprehendat. Iterum inimicum (Ex Augustino) singulari numero nominans, magis magisque manifestat, quod superius, quasi leonem appellavit. Ipse enim animam persequitur (Matth. 10.) . Nam homines usque ad interfectionem corporis saeviunt, animam vero in potestate habere non possunt: diabolus autem, quas animas persecutus fuerit, ut possideat, comprehendit si potest: et cum possidet, conculcat, et ideo subdit, Et conculcet in terra vitam meam. Id est, conculcando terram faciat vitam meam, cibum scilicet suum. Non enim tantum leo, sed etiam serpens appellatus est: cui dictum est, Terram manducabis (Genes. 3.) . Et [Col. 0670B] peccatori homini dictum est, Terra es, et in terram ibis (Ibidem) . Recte ergo subjungitur. Et gloriam meam in pulverem deducat. Hic est ille pulvis, quem projicit ventus a facie terrae (Psal. 1.) , superborum scilicet vana et inepta jactantia, inflata et non solidata, tanquam vento elatus pulveris globus. Recte itaque posuit hic gloriam, quam non vult in pulverem deduci. Vult enim eam solidam habere in conscientia, ubi coram Domino nulla jactantia est (Isai. 35.) . Qui gloriatur (inquit) in Domino glorietur (2. Cor. 10.) . Ista soliditas in pulverem deducitur, si per superbiam quisque contemnens secreta conscientiae, ubi Deus solus hominem probat, velit apud hominem gloriari. Hinc est, quod alibi dicit, Deus conteret ossa placentium hominibus (Psal. 52.) . Qui autem didicit bene, vel expertus est, vitiorum superandorum gradus, intelligit hoc vitium inanis gloriae, vel solum, vel maxime cavendum esse perfectis. Quo primo enim vitio lapsa est anima, hoc ultimum vincit. [Col. 0670C] Initium autem omnis peccati superbia (Eccles. 10.) .

7. Deinde adversus diabolum et angelos ejus, quorum possessio peccatores atque impii homines sunt, deprecatur, dicens: Exsurge, Domine in ira tua, et exaltare in finibus inimicorum meorum. Exsurge dicit, id est, appare, humanis videlicet utens verbis, quasi Deus dormiat, cum in secretis suis incognitus latet. Cum autem (Ex Augustino) justificatur impius, ex impio fit justus, et ex possessione diaboli migrat in templum Dei. Et quoniam poena est, ut cuique auferatur possessio, in qua dominari desiderat: hanc poenam dicit iram Dei adversus diabolum, ut desinat possidere, quos possidet. Finem autem dixit ipsam possessionem, ubi vult Deum exaltari potius, id est, honorari et glorificari, quam diabolum: dum impii justificantur et laudant Deum. Quasi in ira sua Dominus 35 exsurgere visus est, quando a mortuis resurgens inferni claustra petiit, ejusque portas confregit, atque eum a justis quos tenebat captos, spoliavit. [Col. 0670D] In finibus quoque inimicorum exaltatus est, quando ad caelum ascendit, et gloriosum atque laudabile nomen ejus usque ad ultimum terrae praedicatum claruit. Unde et subditur: Et exsurge, Domine Deus meus, in praecepto quod mandasti: et synagoga populorum circumdabit te. Praeceptum mandasti Apostolis tuis. Dixisti, Praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. 16.) . Exsurge ergo. In eis, quibus praedicatum est praeceptum tuum. Fac eos exsurgere per temetipsum, ut a suis iniquitatibus resurgentes impleant praeceptum tuum. Vel aliter (Ex Augustino) : Exsurge, Domine Deus meus, in praecepto quod mandasti: humilitatem praecepisti, humilis appare. Et tu [Col. 0671A] prius imple quod praecepisti, ut exemplo tuo vincentes superbiam non possideantur a diabolo.

8. Et synagoga populorum circumdabit te. Duplex (Ex Augustino) intellectus est. Congregatio enim populorum, sive credentium, sive persequentium, potest accipi: quorum utrumque ea Domini nostri humilitate factum, quam contemnens persequentium multitudo, circumdedit eum; de qua dictum est: Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum, adversus Dominum et adversus Christum ejus (Psal. 2.) . Credentium autem per ejus humilitatem multitudo, ita eum circumdedit, ut verissime diceretur: Caecitas ex parte in Israel facta est, donec plenitudo gentium intraret (Rom. 11.) . Et illud, Postula a me et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. 2.) . Et propter hanc in altum regredere. Idest, et propter hanc congregationem regredere in altum: quod resurgendo et in excelsum ascendendo fecisse intelligitur. Ita enim glorificatus dedit Spiritum Sanctum, [Col. 0671B] qui ante glorificationem ejus dari non posset, sicut in Evangelio positum est: Spiritus autem nondum erat datus, quia Jesus nondum fuerat glorificatus (Act. 2.) . Regressus ergo in altum propter congregationem populorum misit Spiritum Sanctum, quo impleti praedicatores Evangelii orbem terrarum Ecclesiis impleverunt (Act. 1.) .

9. Et quia (Ex Augustino) inde venturus est judicare vivos et mortuos, recte subjungitur: Dominus judicat populos. Quis Dominus, nisi Jesus Christus (Joan. 13.) ? Pater enim non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio (Joan. 5.) . Haec autem anima quae perfecte orat, vide quemadmodum non timeat judicii diem, et vere securo desiderio dicat in oratione, Adveniat regnum tuum (Matth. 6.) . Judica me (inquit) Domine secundum justitiam meam. In superiore psalmo infirmus deprecabatur, misericordiam potius implorans Dei, quam commemorans ullum meritum suum. Quoniam Filius Dei peccatores venit [Col. 0671C] vocare in poenitentiam (Luc. 5.) , itaque ibi dixit, Salvum me fac propter misericordiam tuam, idest, non propter meritum meum. Nunc autem quoniam vocatus tenuit, et servavit praecepta quae accepit, audet dicere, Judica me secundum justitiam meam, et secundum innocentiam meam super me. Illa est vera innocentia, quae nec inimico nocet. Itaque se bene judicari postulat secundum innocentiam, qui vere dicere potuit: Si reddidi 36 retribuentibus mihi mala. Quod autem addit, Super me, non ad innocentiam tantum, sed ad justitiam quoque subaudiri potest, ut iste sit sensus: Judica me, Domine, secundum justitiam meam, et secundum innocentiam meam, quae justitia et innocentia super me est. Quo additamento demonstrat idipsum quod anima justa est et innocens, non per se habere, sed per illustrantem et illuminantem Dominum. Hinc Jacobus ait, omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum (Jacob. 1.) . Ipse est enim lux vera, quae illuminat omnem hominem [Col. 0671D] venientem in hunc mundum (Joan. 1.) .

10. Deinde (Ex Augustino) subjungit de peccatoribus, Consummetur nequitia peccatorum. Videtur CONSUMMATA NEQUITIA hominum, qui crucifixerunt Filium Dei (Hebr. 10.) : sed eorum MAJOR est, qui nolunt recte vivere et oderunt praecepta veritatis, pro quibus crucifixus est Filius Dei. Consummetur ergo, inquit, nequitia peccatorum: idest, perveniatur ad summam nequitiam, ut possit jam justum venire judicium. Sed quoniam non solum dictum est, Sordidus sordescat adhuc: sed etiam, Justus justior fiat (Apoc. 22.) : annectit et dicit, Et diriges justum, scrutans corda et renes Deus. Quomodo potest dirigi justus, [Col. 0672A] nisi in occulto? Quando in initio temporum Christianorum a persecutoribus Sancti premebantur (Act. 15.) , miranda videbantur hominibus, et dirigi videbantur Sancti qui tanta pati poterant pro nomine Jesu Christi. Nunc postquam in tanto culmine nomen cepit esse Christianum, crevit hypocrisis, idest, simulatio, eorum scilicet qui nomine Christiano malunt hominibus placere, quam Deo. Quomodo ergo dirigitur justus in tanta confusione simulationis, nisi cum scrutatur corda et renes Deus: omnium cogitationes, quae nomine cordis significatae sunt, et delectationes quae nomine renum intelliguntur? Recte quippe temporalium et terrenarum rerum delectatio renibus tribuitur, quia et ipsa pars est inferior hominis, et ea regio est, ubi carnalis generationis voluptas habitat, per quam in hanc aerumnosam et fallacis laetitiae vitam per successionem prolis natura humana transfunditur. Scrutans ergo cor nostrum Deus: et prospiciens ibi esse ubi est thesaurus noster (Matth. 6.) , idest, in caelis: Scrutans et renes, [Col. 0672B] et prospiciens non nos acquiescere carni et sanguini, sed delectari in Domino: dirigit justum in ipsa conscientia coram se, ubi nullus hominum videt, sed solus ille qui prospicit quid quisque cogitet, quid quemque delectet. Finis enim curae delectatio est: quia eo quisque curis et cogitationibus nititur, ut ad suam delectationem perveniat. Videt igitur curas nostras, qui scrutatur cor: videt autem finem [ Al. fines] curarum, idest, delectationes, qui scrutatur renes: ut cum invenerit non ad concupiscentiam carnis, neque ad concupiscentiam oculorum, neque ad ambitionem saeculi (quae omnia transeunt tanquam umbra) inclinari curas nostras, sed ad gaudia rerum aeternarum sustolli, quae nulla commutatione variantur, dirigat justum scrutans corda et renes Deus. Opera enim nostra quae factis et dictis operamur, possunt esse nota hominibus: sed quo animo fiant, et quo 37 per illa pervenire cupiamus, solus ille novit, qui scrutatur corda et renes Deus.

[Col. 0672C] 11. Et quia hanc directionem cordis iste justus habebat per Dominum, recte subjungit: Justum adjutorium meum a Domino, qui salvos facit rectos corde. Duo sunt (Ex Augustino) officia Medicinae: unum quo sanatur infirmitas, alterum quo sanitas custoditur. Juxta illud primum dictum est in superiori psalmo, Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum (Psal. 6.) . Juxta hoc alterum hoc psalmo dicitur, Si est iniquitas in manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi mala, decidam ergo ab inimicis meis inanis. Ibi enim infirmus ut liberetur, hic jam sanus ne corrumpatur, orat. Juxta illud ibi dicitur, Salvum me fac, Domine, secundum misericordiam tuam. Juxta istud hic dicitur, Judica me, Domine, secundum justitiam meam. Ibi enim ut a morbo evadat, remedium: hic autem ne in morbum recidat, tuitionem petit. Juxta illud dicitur, Salvum me fac propter misericordiam tuam. Juxta hoc dicitur, Justum adjutorium meum a Domino, qui salvos facit rectos corde. Et illa enim et ista salvos facit. Sed illa [Col. 0672D] ex aegritudine ad salutem transfert, haec in ipsa salute conservat. Ibi itaque misericors est auxilium, quia nullum habet meritum peccator, qui adhuc justificari desiderat, credens in eum qui justificat impium (Rom. 4.) . Hic autem justum auxilium est, quia jam justo tribuitur. Dicat ergo ibi peccator, qui dixit: Infirmus sum, salvum me fac, Domine, secundum misericordiam tuam: et dicat hic justus, qui dixit, Si reddidi retribuentibus mihi mala: Justum auxilium meum a Domino, qui salvos facit rectos corde. Si enim medicinam exhibet, qua sanemur infirmi, quanto magis nunc eam qua custodiamur sani? Quoniam si, cum peccatores essemus, Christus [Col. 0673A] pro nobis mortuus est: quanto magis nunc justificati salvi erimus ab ira per ipsum (Rom. 5.) ? Justum auxilium meum a Domino, qui salvos facit rectos corde.

12. Deinde ut studeamus converti ad Dominum, et esse recti corde, commendat nobis suam patientiam, et minatur de judicio, subdens: Deus judex justus, fortis, et patiens, nunquid irascitur per singulos dies? Quis Deus judex (Ex Augustino) , nisi Dominus, qui judicat populos? Iste justus, qui reddet unicuique secundum opera sua (Matth. 16.) . Ipse fortis, qui etiam persecutores impios, cum sit potentissimus, pro nostra salute toleravit. Ipse patiens, qui etiam ipsos qui persecuti sunt, non statim post resurrectionem ad supplicium rapuit, sed sustinuit: ut se aliquando ad salutem ab illa impietate converterent, et adhuc sustinet, servans ultimo judicio ultimam poenam, et nunc usque invitans peccatores ad poenitentiam (Matth. 4. et 11.) , non irascens per singulos dies, nec ad vindictam congregans ministros [Col. 0673B] suos. Nunc enim patientia Dei ad poenitentiam invitat, ultimo vero tempore cum sibi homines propter duritiam cordis sui, vel mentis suae, et cor impoenitens thesaurizaverint iram in die irae et 38 revelationis justi judicii Dei, iram suam ostendet: unde et subditur:

13. Nisi conversi fueritis, gladium suum vibrabit. Potest (Ex Augustino) ipse homo Dominicus gladius Dei intelligi bis acutus, idest, framea, quam non vibravit primo adventu: sed tanquam in vagina humilitatis abscondit. Vibrabit autem cum secundo adventu veniens judicare vivos et mortuos in manifesto splendore claritatis suae justis suis lumen, et terrores impiis coruscabit (Matth. 24 et Luc. 21.) . Nam in aliis exemplaribus pro eo quod est, gladium suum vibrabit, frameam suam splendificabit, positum est. Quo verbo convenientissime significari arbitror ultimum Dominicae claritatis adventum. Et quia hoc judicium suum in Scripturis suis jam firmavit, bene [Col. 0673C] subjunctum est, Arcum suum tetendit, et paravit illum. Non passim verborum tempora praetereunda sunt, quod gladium de futuro dixit, vibrabit: arcum de praeterito, tetendit. Deinde praeteriti temporis consequuntur verba:

14. Et in ipso paravit vasa mortis: sagittas suas ardentibus operatus est. Arcum ergo istum (Ex Augustino) Scripturas sanctas libenter acceperim: ubi fortitudine novi Testamenti, quasi nervo quodam duritia flexa Veteris et edomita est. Hinc tanquam sagittae mittuntur Apostoli, vel divina praeconia jaculantur. Quas sagittas ardentibus operatus est, idest, qui percussi divino amore flagrarent. Qua enim alia sagitta percussa est, quae in Canticis ait, Vulnerata caritate ego sum (Cant. 4. 5.) ? Quibus aliis sagittis accenditur, qui redire ad Deum cupiens, et ab ista peregrinatione remeare, adversus dolosas linguas petit auxilium? et ei dicitur, Quid detur tibi, aut quid adjiciatur tibi adversus linguam dolosam (Psal. 119.) ? Sagittae potentis acutae, cum carbonibus vastatoriis: idest, quibus percussus atque inflammatus tanto amore ardeas regni caelorum, ut omnium resistentium, atque a proposito revocare volentium linguas contemnas, et persecutiones eorum derideas, dicens: Quis me separabit a caritate Christi? tribulatio, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? Certus sum enim, inquit, quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque praesentia, neque futura, [Col. 0674A] neque virtus, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a caritate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro (Rom. 8.) . Sic ardentibus sagittas suas operatus est. In Graecis exemplaribus ita invenitur: Sagittas suas ardentibus operatus est: Latina autem pleraque, Ardentes, habent. Sed sive ipsae sagittae ardeant, sive ardere faciant (quod utique non possunt, nisi et ipsae ardeant), integer sensus est. Sed quia non sagittas tantum, sed etiam vasa mortis dicit in arcum Dominum paravisse: quaeri potest, quae sint vasa mortis? An forte haeretici? Nam et ipsi ex eodem arcu, idest, ex eisdem Scripturis in animas non caritate inflammandas, sed veneno 39 perimendas insiliunt. Quod non contingit, nisi pro meritis: propterea divinae providentiae etiam ista dispositio tribuenda est, non quia ipsa peccatores facit, sed quia ipsa ordinat, cum peccaverint. Malo enim voto per peccatum legentes male coguntur intelligere: ut ipsa sit poena peccati: [Col. 0674B] quorum tamen morte filii catholicae Ecclesiae, tanquam quibusdam spinis a somno excitantur, et ad intelligentiam Scripturarum divinarum proficiunt. Oportet enim (inquit) et haereses esse, ut probati manifesti fiant inter vos, hoc est, inter homines, cum manifesti sunt Deo (1. Cor. 11.) . An forte easdem sagittas et vasa mortis disposuit ad perniciem infidelium, et ardentes, vel ardentibus operatus est, ad exercitationem fidelium? Non enim falsum est, quod Apostolus dixit, Aliis sumus odor vitae in vitam, aliis odor mortis in mortem (2. Cor. 2.) . Non ergo mirum si iidem Apostoli et vasa mortis sunt eis, a quibus persecutionem passi sunt, et igneae sagittae ad inflammanda corda credentium.

15. Post hanc autem dispensationem (Ex Augustino) justum veniet judicium, de quo ita dicit, ut intelligamus unicuique homini supplicium fieri de peccato suo, et ejus iniquitatem in poenam converti: ne putemus illam tranquillitatem et ineffabile lumen Dei de se proferre unde peccata puniantur, sed [Col. 0674C] ipsa peccata sic ordinari, ut quae fuerint delectamenta homini peccanti, sint instrumenta Deo punienti. Ecce (inquit) parturit injustitiam. Quid enim conceperat, ut injustitiam parturiret? Concepit (inquit) dolorem, et peperit iniquitatem. Non hoc peperit, quod concepit. Non enim hoc nascitur, quod concipitur: sed concipitur semen, nascitur, quod formatur ex semine. Semen, quod concipitur, est voluntas mala: fructus vero, qui nascitur, est actio perversa. Prius quippe mala voluntas, tanquam semen in corde nascitur, sed deinde ex hoc semine operatio injusta, sive quod amplius est, iniqua, tanquam fructus generatur. Injustitia est hoc, quod a justitiae regula discordat. Iniquitas vero, quod ipsius justitiae rectitudinem oppugnat. Injustus est, qui justitiae praecepta non custodit: iniquus est, qui iniquis operibus Dominum offendit. Bene autem non dictum est, perpetravit iniquitatem, sed peperit: quia sicut in partu dolor et labor est anxius, ita [Col. 0674D] perversi quique laborant, atque anxie anhelant, ut malum, quod in corde conceperint, ad operationis exitum perducere possint. Recte quoque non dicitur, concepit malam voluntatem, sed dolorem: quia mala voluntas ipsa se torquet, ipsa sui supplicium est. Agit enim omnipotens Deus judicio suo recto et miro, ut anima, quae peccaverit, ipsa seipsam puniat de peccato ipso, quod perpetrat. Unde recte subjungitur:

16. Lacum aperuit, et effodit eum, et incidit in [Col. 0675A] foveam, quam fecit. Lacum aperire (Ex Augustino) , est in terrenis rebus, id est, tanquam in terra, fraudem parare, quo alius cadat, quem vult decipere injustior. Aperitur autem hic lacus, cum consentitur malae suggestioni terrenarum cupiditatum. Effoditur vero, cum post consensionem operationi fraudis instatur. Sed unde fieri potest, ut iniquitas prius laedat hominem justum, 40 in quem procedit, quam cor injustum unde procedit? Itaque fraudator pecuniae (verbi gratia) dum cupit alium damno lacerare, ipse avaritiae vulnere sauciatur. Quis autem, vel demens, non videat quantum inter hos distet, cum ille patiatur damnum pecuniae, ille innocentiae? Incidit ergo in foveam, quam fecit. Quod in alio psalmo dicitur, Cognoscetur Dominus judicia faciens: in operibus manuum suarum comprehensus est peccator (Psal. 9.) .

17. Convertetur dolor ejus in caput ejus, et in verticem ipsius iniquitas ejus descendet. Non enim voluit ipse peccatum evadere, sed factus est sub peccato [Col. 0675B] tanquam servus: dicente Domino, Omnis, qui facit peccatum, servus est (Joan. 8.) . Erit ergo iniquitas ejus super ipsum, cum ipse iniquitati suae subditur: quia non potuit Domino dicere, quod innocentes et justi dicunt, Gloria mea, et exaltans caput meum (Psal. 3.) . Ita ergo ipse erit inferior, ut iniquitas ejus sit superior, et in illum descendat, quae aggravat illum et onerat, et ad requiem sanctorum revolare non sinit. Hoc fit, cum in homine perverso servit ratio, et libido dominatur.

18. Et quia (Ex Augustino) haec perfectus iste jam evaserat, laudat Deum, et dicit: Confitebor Domino secundum justitiam ejus, et psallam nomini Domini altissimi. Confessio justitiae Dei est, qua ita loquimur, Vere Deus justus es, quando et justos sic protegis, ut per teipsum eos illumines, et peccatores sic ordines, ut non tua, sed sua malitia puniantur. Quia ergo videt merita animarum sic ordinari a Deo, ut dum sua cuique tribuuntur, pulchritudo universitatis [Col. 0675C] nulla ex parte violetur: in omnibus laudat Deum, et ista est non peccatorum, sed justorum confessio: et ne peccatorum confessionem intelligeremus, subjecit ad ultimum, Et psallam nomini Domini altissimi. Psallere autem ad gaudium pertinet, poenitentia vero peccatorum ad tristitiam. Confiteamur et nos Domino secundum justitiam ejus, laudando et glorificando eum, quia justus est: et psallamus nomini Domini altissimi, recte operando, bene vivendo, spiritualiter gaudendo: ut impleatur in nobis, quod in alio psalmo dicitur, Deo nostro sit jocunda laudatio (Psal. 146.) .

TITULUS PSALMI VIII.

1. Ideo tituli libris praeponuntur, ut per eos auctor scripturae et materia, sive intentio declaretur. Titulus hujus psalmi est, In finem psalmus David, pro torcularibus Christus est noster finis, teste Apostolo, qui ait (Rom. 10.) , Finis legis Christus ad justitiam omni credenti. Ad ipsum tendimus: ultra ipsum nihil est, quo tendere debeamus. Ipse est enim summum bonum, summa beatitudo, [Col. 0675D] vera aeternitas. In justum finem mittit nos iste Christus, quem scripsit propheta David in persona Ecclesiae. Et notandum quod non ait, ad finem: sed, in finem. Non enim mittitur ad Christum tantum, ut ad eum perveniamus: sed etiam, ut in Christo permaneamus, et cum ipso unum simus. Sed quid est, quod ait, Pro torcularibus? Solent (Ex Augustino) accipi torcularia, martyria. Afflictione enim persecutionum calcatis eis, qui Christi nomen confessi sunt, mortalia eorum tanquam vinacia in terra remanserunt. Possunt 41 etiam per torcularia, quique fideles intelligi, secundum, quod tolerant propter Deum adversa hujus mundi. Scriptum est enim, Omnes qui volunt pie vivere in Christo, persecutionem patiuntur (2. Tim. 3.) . Psallitur ergo (Ex Augustino) pro torcularibus, pro Ecclesiae constitutione: cum Dominus noster postquam resurrexit, [Col. 0676A] ad coelos ascendit. Tunc enim misit Spiritum Sanctum, quo impleti discipuli, cum fiducia praedicaverunt verbum Dei (Act. 2.) , ut Ecclesiae congregarentur. Est autem intentio Prophetae in hoc opere, omnes ad fidem Christi invitare, cujus laus tanta est in universa terra: et cujus gratia et virtute constituta et corroborata est universalis Ecclesia. Dicit enim,

PSALMUS VIII.

2. Domine Dominus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra! Ac si diceret, O Domine omnium per potentiam, qui es Dominus noster per gratiam, quam te admirantur omnes, qui incolunt terram! Tu Domine notus eras in Judaea tantum, et in Israel magnum nomen tuum (Psal. 75.) . Apparuisti inter nos, mortuus propter nos, surrexisti, ascendisti in caelum, Spiritu tuo perfudisti corda discipulorum, quibus praedicantibus, in omnem terram exivit sonus eorum, et nomen tuum gloriosum, quod erat notum in gente una, factum est [Col. 0676B] admirabile in universa terra (Psal. 18.) . Quare admirabile? Quoniam elevata est magnificentia tua super caelos. A mortuis resurgens in caelum ascendisti, et qui humilis videbaris, magnificus apparuisti. Hinc enim (Ex Augustino) apparet, quis descenderis, cum a quibusdam visum est, et a caeteris creditum, quo ascenderis.

3. Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem propter inimicos tuos. Non possum (Ex eodem) accipere alios infantes, atque lactentes, quam eos quibus dicit Apostolus, Tanquam parvulis in Christo lac potum dedi vobis, non cibum (1. Cor. 3.) . Quos significabant illi, qui Dominum praecedebant laudantes (Matth. 21.) . In quos ipse Dominus hoc testimonio usus est, cum dicentibus Judaeis, ut eos corriperet, respondit: Non legistis, Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem? Bene autem non ait, fecisti, sed, Perfecisti laudem. Sunt enim in Ecclesiis etiam hi, qui non jam lacte potantur, sed vescuntur cibo: quos idem Apostolus significat dicens, [Col. 0676C] Sapientiam loquimur inter perfectos (1. Cor. 2.) . Sed non ex his solis perficiuntur Ecclesiae, quia si soli essent, non consuleretur generi humano. Consulitur autem, cum illi quoque nondum capaces cognitionis rerum spiritualium, atque aeternarum nutriuntur fide temporalis historiae, quae pro salute nostra, post patriarchas et prophetas ab ipsa Sapientia Dei etiam suscepti hominis sacramento administrata est, in qua salus est omni credenti (Rom. 1.) : ut auctoritate commonitus praeceptis inserviat, quibus purgatus quisque, et in caritate radicatus atque fundatus, possit currere, cum omnibus sanctis, non jam parvulus in lacte, sed juvenis in cibo, comprehendere latitudinem, longitudinem, altitudinem et profundum (Ephes. 3.) : scire etiam 42 supereminentem scientiam caritatis Christi. Haec autem fecisti, Domine Deus, propter inimicos tuos: Ut destruas inimicum et ultorem. Quis per inimicum, nisi Paganus et haereticus accipitur, per ultorem vero Judaeus, qui quasi pro lege sua ulciscenda et defendenda Christianum [Col. 0676D] nomen persequebatur. Quos tu, Domine, destruxisti et confudisti, cum te aspirante, ad fidem tuam venerunt parvuli, et in suo errore remanserunt legisperiti et philosophi. Magna inimicorum confusio est, cum infantes laudant, sapientes blasphemant, et in hoc, Domine, nomen sanctum tuum admirabile, cum hoc de te per tuam gratiam capit parvus, quod per suam sapientiam non potest magnus. Unde scriptum est: Confitebor tibi, Pater Domine caeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis (Matth. 11.) . Unde et subditur,

4. Quoniam videbo caelos tuos opera digitorum tuorum: [Col. 0677A] lunam et stellas, quae tu fundasti. Ac si diceret, Quoniam cernam et intelligam Scripturas, quas, operante Spiritu Sancto, per ministros tuos conscripsisti. Videntur ergo (Ex Augustino) caeli opera digitorum Dei, id est, intelligentur libri usque ad infantium tarditatem perducti; et eos per humilitatem historicae fidei, quae temporaliter gesta est, ad sublimitatem intelligentiae rerum aeternarum bene nutritos et roboratos exigunt, in eaque confirmant. Ex his verbis liquido patet, quia propheta sanctus mystice loquitur. Si enim juxta solam literam loqueretur, dicturus luminare minus, prius luminare majus (Gen. 1.) debuit dicere, ut ante solem, et post lunam atque stellas fundatas esse perhiberet. Sed quia juxta intellectum mysticum loquebatur, ut lunam sanctam Ecclesiam, et stellas omnes sanctos accipere deberemus: solem nominare noluit, quia videlicet ipsi aeterno soli loquebatur: de quo scriptum est, Vobis autem, qui timetis Deum, orietur sol justitiae (Malach. 4.) . De quo reprobi in fine dicturi sunt: Sol justitiae non ortus est nobis (Sap. 5.) . Dicendo ergo lunam et stellas quas tu fundasti, et tantum tacendo solem, qui factus est, indicavit, quia illi soli locutus est, qui non solum solem et lunam, et stellas corporaliter, sed etiam lunam Ecclesiam, atque stellas sanctos omnes spiritualiter facit. Sic ergo cum aliquid deest historiae, aperta ratione ducimur ad intellectum allegoriae. Deinde mentionem facit terreni hominis et caelestis, quos omnipotens Pater visitavit: unum per misericordiam mirabiliter relevans, alterum per divinitatis gloriam ineffabiliter exaltans: in quorum admiratione subjunxit,

5. Quid est homo, quod memor es ejus? aut filius hominis, quoniam visitas eum? Inter hominem, et filium hominis est distantia. Omnis enim (Ex Augustino) filius hominis homo: sed non omnis homo filius hominis. Adam quippe homo, sed non filius hominis. Ergo qui portant imaginem terreni hominis (1. Cor. 15.) , qui non est filius hominis, hominum [Col. 0677C] nomine designantur. Qui autem portant imaginem caelestis hominis, filii hominum appellantur. Homo ergo hoc loco terrenus dicitur, filius autem hominis caelestis. Et ille longe 43 sejunctus a Deo, hic autem praesens Deo, et propterea illius memor est, tanquam in longinquo positi: hunc vere visitat, quem praesens illustrat vultu suo. Longe est enim a peccatoribus salus (Psal. 118.) . Et signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. 4.) .

6. Filius igitur hominis (Ex Augustino) primo visitatus est in ipso homine Dominico, nato ex Maria Virgine, de quo propter infirmitatem carnis, quam Sapientia Dei gestare dignata est, et passionis humilitatem, recte subditur, Minuisti eum paulo minus ab Angelis. Sed additur illa clarificatio, qua resurgens ascendit in caelum. Gloria (inquit) et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum. Per opera manuum Dei intelliguntur Angeli, eo quod subtilius et dignius caeteris creaturis a Domino facti sunt. Et quia non solum angelicam naturam possidere, [Col. 0677D] sed et humanam post lapsum redimere, et subjicere sibi dignatus est, recte subjungitur,

7. Omnia subjecisti sub pedibus ejus. Quae omnia exponit: Oves et boves universas. Per oves simplices quique in sancta Ecclesia intellecti sunt, qui more ovium sub regimine pastorum simpliciter atque humiliter vivunt. Per boves vero ipsi rectores designantur, qui verbo doctrinae corda hominum exarare et excolere non cessant, ut de terrenis mentibus fructum spiritualem Domino reddant. Oves ergo et boves universas sibi Dominus subjecit, quia omnes electos tam subjectos quam praelatos in sancta Ecclesia disponit et regit (1. Petr. 3.) .

8. Et quia hic mali cum bonis admiscentur, bene [Col. 0678A] de reprobis subditur, Insuper et pecora campi, volucres coeli et pisces maris. Quod Insuper, dicit, ad differentiam bonorum et malorum ponit: hoc autem Insuper non solum ad pecora campi, sed etiam ad volucres caeli et pisces maris reportandum est. Pecora campi (Ex Augustino) accipiuntur homines in carnis voluptate gaudentes, ubi nihil arduum, nihil laboriosum ascendit. Campus est enim lata via, quae ducit ad interitum. In campo Abel occiditur. Volucres caeli sunt clati, qui cogitatione et locutione tumidi, dum caeteros se inferiores pensant, mente quasi in altum volant. De quibus dicitur, Labia nostra a nobis sunt, quis noster Dominus est (Psal. 11.) ? Pisces maris sunt curiosi, Qui perambulant semitas maris. Idest, inquirunt in profundo hujus saeculi temporalia, quae tanquam semitae in mari cito evanescunt et intereunt. Et non ait, Ambulant, sed Perambulant: ostendens pertinacissimum studium, inania et praeterfluentia quaerentium. Haec autem tria [Col. 0678B] genera vitiorum, idest, voluptas carnis, et superbia, et curiositas, omnia peccata concludunt, quae a Joanne Apostolo enumerantur (1. Joan. 2.) , cum dicit: Nolite diligere mundum (Ibidem) , quoniam omnia quae in mundo sunt, concupiscentia carnis sunt, et concupiscentia oculorum, et ambitio saeculi (Ephes. 6.) . Per oculos enim curiositas solet intelligi. Et his tribus tentationibus Dominus tentatus est (Matth. 4.) : et quum non potuit apud eum valere inimicus, hoc de illo dicitur, Postquam complevit omnem tentationem diabolus (Luc. 4.) . Et quia tam mirabilis est Dominus, quod infantes erudit, astutos destruit, peccatoribus miseretur, sanctos visitat, 44 angelos possidet, homines continet, omnem creaturam sibi subjicit: ipsum qui est principium et finis, laudemus in principio et in fine, et nunquam a laude ejus cessemus, dicentes: Domine Dominus noster, etc.

TITULUS PSALMI IX.

[Col. 0678C] 1. Canitur iste psalmus Pro occultis filii. Et quia non dicit cujus, intelligendus unigenitus Filius Dei est. Nam et ipse Dominus (Ex Augustino) cum sine additamento ponit Filium, seipsum unigenitum Filium vult intelligi, ubi ait, Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis (Joan. 8.) . Non enim dixit Filius Dei, sed tantum dicendo Filius, dat intelligi cujus sit Filius. Quam locutionem non recipit nisi excellentia ejus, de quo ita loquimur, ut etiam si eum non nominemus, possit intelligi. Ita enim dicimus, Pluit, serenat, tonat, et si qua sunt alia: nec addimus quis id faciat, quia omnium mentibus sponte se offert excellentia facientis. Duos adventus Domini credimus: unum praeteritum, quem Judaei non intellexerunt: alterum futurum, quem utrique speramus. Et quoniam iste, quem Judaei non intellexerunt, gentibus profuit, non inconvenienter accipitur de hoc adventu dici, Pro occultis filii, ubi caecitas in Israel ex parte facta est, ut plenitudo gentium intraret (Rom. 11.) . Duo etiam judicia insinuantur per Scripturas: unum occultum, et alterum manifestum. Occultum judicium est poena qua quisque aut exercetur ad purgationem, aut admonetur ad conversionem, aut si contempserit, excaecatur ad damnationem. Judicium autem manifestum est, [Col. 0678D] quo venturus est Dominus judicare vivos et mortuos. Qui non corriguntur isto occulto judicio, digne punientur illo manifesto. In hoc autem psalmo observanda sunt occulta Filii, id, est, humilis ejus adventus, qui profuit gentibus, cum caecitate Judaeorum, et poena quae nunc occulte agitur nondum damnatione peccantium, sed aut exercitatione conversorum, aut admonitione, ut convertantur, aut caecitate, ut damnationi praeparentur. Dicatur ergo voce Filii: dicatur voce omnium perfectorum ad Patrem:

PSALMUS IX.

2. Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo: narrabo omnia mirabilia tua. Ac si aperte dicat, Laudabo te in toto corde meo, corde integro, corde perfecto. Beatus homo qui de toto corde suo nihil [Col. 0679A] retinet sibi, sed totum expendit in laudem Dei. Tantum Deus laudari debet, quantum et diligi. Sicut ergo diligendus est ex toto corde, tota anima, totis viribus (Deut. 6; Matth. 22; Luc. 10.) : sic et laudandus est. Et sicut nulla tribulatio, nulla angustia, nulla creatura debet nos separare a caritate Dei (Rom. 8.) : ita nec a laude Dei. Qui talis est, idoneus est dicere: Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo. Sed si laudandus est Dominus, nonne et praedicandus? Ideo subjunctum est, Narrabo omnia mirabilia tua. Omnia quidem tam visibilia quam invisibilia, tam spiritualia quam corporalia, tam ea quae circa corpus visibiliter facis ad nutriendam fidem, quam ea quae invisibiliter circa animam agis ad donandam aeternam salutem. Quare narrantur mirabilia Dei? Ut ex operibus (Rom. 1.) agnoscamus 45 auctorem, ex mirabilibus admiremur mirabilem: et ita excitemur ad cognoscendum et amandum Dominum. Et ita contemtis temporibus, spem nostram et gaudium nostrum constituamus in ipso, [Col. 0679B] sicut iste vir sanctus, qui subdendo ait:

3. Laetabor et exultabo in te, psallam nomini tuo, Altissime. Laetabor (inquit) in te, non in saeculo, non in concupiscentiis carnis, non in voluptatibus mundi, quod est vanitas: sed in te qui es veritas. Gaudium hujus seculi ad interitum ducit (Eccles. 1.) , sicut scriptum est, Vae vobis qui ridetis nunc, quia lugebitis (Luc. 6.) . Gaudium vero quod in Deo est, in hac quidem vita inchoat, sed in aeternum perdurat: sicut ipse Dominus discipulis suis ait: Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. 16.) . Et sciendum quia laetitia ad mentem pertinet, exultatio ad corpus, Psalmus ad bonam operationem. Sit ergo laetitia spiritualis in mente, sit sancta hilaritas in corpore, concordet divina laus cum bona operatione, et impletur, quod dicitur, Laetabor et exultabo in te, psallam nomini tuo, Altissime.

4. In convertendo inimicum meum retrorsum: Infirmabuntur, [Col. 0679C] et peribunt a facie tua. Hic incipit enarrare ea, quae sentit de occultis filii. Quando tentatus est Dominus, retro conversus est inimicus. Dictum est illi: Vade retro Sathana: scriptum est enim, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Matth. 16.) . Tunc qui (Ex Augustino) tentando se praeponere cupiebat, retro est factus, non decipiendo tentatum, sed in eo nihil valendo. Conversus est igitur inimicus, postquam non valuit hominem caelestem decipere tentatum: et se ad terrenos convertit, ubi dominari potest. Quapropter nullus eum praecedit hominum, et retro eum esse facit, nisi qui deponens imaginem terreni hominis, portaverit imaginem caelestis (1. Cor. 15.) . Diabolus quippe ( Ex eodem ) retro conversus est etiam in persecutione justorum. Et multo utilius persecutor est, quam si dux et princeps praeiret. Malle debemus eum persequentem fugere, quam ducem sequi. Habemus enim quo fugiamus, et abscondamur in occultis Filii, quia Dominus refugium factus est nobis (Psal. 89.) . Et quia multi sunt [Col. 0679D] ministri et membra diaboli, recte in plurali numero dicitur, Infirmabuntur, et peribunt a facie tua. Infirmatus est diabolus cum suis ministris, quando potestatem, quam in humano genere habuit, amisit. Peribit vero, quando in ignem mittetur aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. 25.) . Recte autem dictum est: Peribunt a facie tua: quia scriptum est, Tollatur impius, ne videat gloriam Dei (Isa. 26.) : vel quia retro conversus est inimicus, ideo injusti et impii infirmabuntur ab operibus suis malis, et peribunt ab impietatibus suis, a facie, idest, a cognitione tua. Et merito:

5. Quoniam fecisti judicium meum et caussam meam: sedisti super thronum, qui judicas justitiam. Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (2. Cor. 5.) . Ipse in Christo, tanquam in throno suo, judicabat Judaeos judicantes Christum. Illi judicabant manifeste, ille occulte. Deprehensi 46 sunt, secundum quod ipse Dominus ait: Comprehendam sapientes in astutia eorum (Job. 5.) . Nam judicio et consilio suo putaverunt egisse, ut nomen Christi deleretur de terra: et eo ipso judicio egerunt, ut Christi nomen admirabile fieret in universa terra. Judicium ergo illud, quo ab impiis judicatus est, et illa caussa qua justus et innocens damnatus est, non fuit eorum, sed Christi: quia illis nocuit, Christo profuit: et miro modo eorum pravis voluntatibus Christus quod voluit fecit. Hoc autem quod ait, Qui judicas justitiam, ad differentiam eorum dictum est, qui judicaverunt iniquitatem. Et quia damnato diabolo et membris ejus, gentes conversae sunt ad Christum, aperte subjunctum est:

6. Increpasti gentes, et periit impius: nomen eorum delesti in aeternum, et in saeculum saeculi. Aspere increpandi erant, qui diu in iniquitatibus perseveraverant. [Col. 0680B] Dura increpatione feriendi erant, qui, contemto Creatore, idola adorabant. Et bene dictum est, Periit impius: quia de impio factus est pius. Ille ab eo quod erat periit, qui incipit esse quod non fuit. Hinc scriptum est, Verte impios, et non erunt (Prov. 12.) . Nomen eorum deletum est in aeternum, quia non ultra dicuntur Pagani, sed Christiani: fornicatores erant, facti sunt casti: iracundi erant, facti sunt mansueti: avari erant, facti sunt largi: injusti erant, facti sunt justi. Nomen ergo eorum deletum est in aeternum et in saeculum saeculi, ut neque in hoc saeculo, neque in futuro reputentur idololatrae vel iniqui si veraciter conversi fuerint.

7. Inimici defecerunt frameae in finem, et civitates eorum destruxisti. Frameae inimici (Ex Augustino) diversae opiniones erroris intelliguntur, quibus tanquam gladiis animae perimuntur. Istae frameae in finem, hoc est, ex toto deficiunt, cum hi qui aliquo errore seducti erant, ad fidem redeunt. De quibus Apostolus [Col. 0680C] dicit, fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino. Ut filii lucis ambulate: fructus enim lucis est, in omni bonitate et justitia (Ephes. 5.) . Et quia ablato errore destruuntur vitia et peccata, recte dicitur: Et civitates eorum destruxisti. Civitates (Ex Augustino) in quibus diabolus regnat, sunt illi in quibus dolosa et fraudulenta consilia, tanquam curiae locum obtinent. Cui principatui, tanquam satellites et ministri, adsunt officia membrorum: oculi ad curiositatem, aures ad lasciviam, manus ad rapinam, et membra caetera perversis consiliis militantia. Hujus civitatis quasi plebs sunt omnes delicatae affectiones, et turbulenti motus animi, quotidianas seditiones in homine cogitantes. Ergo ubi Rex, ubi curia, ubi ministri, ubi plebs invenitur: civitas est. Nec enim talia essent in malis civitatibus, nisi prius essent in singulis hominibus, qui sunt tanquam elementa et semina civitatum. Has civitates destruit, cum excluso inde principe (de quo dictum est, Princeps hujus saeculi foras missus est [Joan. 14.] ] vastantur haec regna [Col. 0680D] verbo veritatis, sopiuntur maligna consilia, turpes affectiones edomantur, membrorum et sensuum ministeria captivantur injusta, et ad bonorum operum militiam transferuntur: ut jam (sicut Apostolus 47 dicit) non regnet peccatum in nostro mortali corpore, ut obediamus concupiscentiis ejus: nec exhibeamus membra nostra ad serviendum peccato (Rom. 6.) . Tunc pacatur anima, et ordinatur homo ad quietem et ad beatitudinem capessendam: unde et statim subditur, Periit memoria eorum cum sonitu: et Dominus in aeternum permanet. Magnus strepitus fit, cum impietas evertitur atque destruitur. Non enim transit ad summam pacem, ubi summum silentium est, nisi qui magno strepitu prius cum suis vitiis belligera verit. Tunc efficitur homo regnum pacatissimum Deo [Col. 0681A] cum sic in eo tumultus vitiorum destruitur, ut eorum memoria penitus deleatur.

8. Et ibi Dominus permanet in aeternum ubi jam iniquitas aut foris per actionem, aut intus per cogitationem nullum invenit locum, vel juxta historiam impiorum memoria cum sonitu periit, quia clamor et saevitia persequentium Christum penitus acquievit. Nam ubi sunt, qui cum tanto strepitu clamabant, Crucifige crucifige (Matth. 27. Luc. 23. Marc. 15. Joan. 19.) ? ubi sunt persecutores martyrum? Quis vel eorum reminiscitur? Putaverunt extinguere nomen Christianum. Perierunt ipsi, et Dominus permanet in aeternum (Psal. 101.) .

9. Paravit in judicio thronum suum, et ipse judicabit orbem terrae in aequitate, judicabit populos in justitia. Thronus Dei, Filius est Patris. Unde scriptum est, Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (2. Cor. 5.) . Hunc paravit Deus, quia incarnari misit, ut in forma servi judicaretur, pateretur, resurgeret, regnaret: [Col. 0681B] et qui judicatus est in occulto, palam judicaret, non inique et injuste (sicut saepe judicant homines, qui dum alios plus, alios minus diligunt, ab aequitate judicii nonnunquam dissiliunt: et dum secundum facta, non secundum corda judicant, justitiae rectitudinem plerunque non servant); sed sicut aequus et justus judicabit orbem terrae in aequitate, nemini parcens, omnibus aequa retribuens. Judicabit populos in justitia, testimonium perhibente conscientia (Rom. 2.) et cogitationibus accusantibus seu defendentibus:

10. Et factus est Dominus refugium pauperi, adjutor in opportunitatibus, in tribulatione. Quantumlibet (Ex Augustino) persequatur inimicus ille qui conversus est retro, quid nocebit ei, cui refugium factus est Dominus? Sed sic hoc fiet, si propter Christum pauper esse delegerit, nihil amando, quod vel hic viventem aut amantem deserit, vel a moriente deseritur. Tali enim pauperi refugium factus est Dominus. Nec adjuvat pauperem suum mox, ut tribulari ceperit: [Col. 0681C] sed tunc tantum, quando tempus opportunum esse cognoverit. Quem enim diligit, corripit Dominus; et flagellat omnem filium quem recipit (Prov. 3. Hebr. 12. Apoc. 3.) . Hos probat in tribulatione, adjuvat in opportunitate. Et ideo,

11. Sperent in te qui noverunt nomen tuum, quoniam non dereliquisti quaerentes te, Domine. Quaerentem quippe (Ex Augustino) animam ubi figat spem, cum ab hoc mundo avellitur, opportune excipit cognitio nominis Dei. Nam nomen ipsum Dei usquequaque vulgatum est: cognitio autem nominis est, cum ille cognoscitur, cujus est nomen. Quia ergo Deum jam cognovimus per fidem (1. Cor. 13.) , 48 figamus in illo nostram spem, quaeramus eum per dilectionem: ut cum invenerimus, cum ipso permaneamus. Non enim quaerentes se deserit, imo possidendo custodit, custodiendo glorificat, atque cum eis in aeternum regnat. Unde nos admonet Propheta sanctus Domino nostro psallere, atque ejus gratiam omnibus praedicare. [Col. 0681D] Ait enim,

12. Psallite Domino qui habitat in Sion, annunciate inter gentes studia ejus. Psalmus quippe dictus est, ubi fit consonantia vocis cum organo. Et in psalmo duo intelligimus: vocem laudis, et consonantiam operis. Ille vero veraciter psallit, qui sic Deum laudat, ut recte vivat. Ipse autem (Ex Augustino) Dominus habitat in Sion (quod interpretatur speculatio ) et gestat imaginem Ecclesiae, quae nunc est: sicut Jerusalem gestat imaginem Ecclesiae quae futura est (Galat. 4.) , idest civitatis sanctorum jam angelica vita fruentium: quia Jerusalem interpretatur visio pacis. Praecedit autem speculatio visionem, sicut ista Ecclesia praecedit eam quae promittitur civitatem aeternam [Col. 0682A] et immortalem. Et agimus hic speculationem (1. Cor. 13.) , ut perveniamus ad visionem. Praecipitur ergo nobis ut psallamus Domino qui habitat in Sion, ut concorditer Dominum Ecclesiae inhabitatorem laudemus, et annunciemus aliis studia sanctae praedicationis. Debemus enim Dominum nostrum opere laudare, mente contemplari, voce praedicare: ut ad ejus laudem simul in nobis consonent lingua, conscientia, et vita. Propter eos autem qui persecutionem patiuntur propter verbum Dei, quod annunciant: sequitur consolatio, cum subinfertur:

13. Quoniam requirens sanguinem, eorum recordatus est. Idest (Ex Augustino) , veniet ultimum judicium, ubi et interfectorum gloria, et interficientium poena manifesta sit. Quod autem ait, Recordatus est, nemo ita positum putet, quasi oblivio cadat in Deum. Sed quia post longum tempus futurum est judicium, secundum affectum infirmorum hominum positum est, qui quasi oblitum Deum putant, quia non tam cito facit vindictam, quam ipsi volunt. His dicitur etiam [Col. 0682B] quod sequitur, Non est oblitus clamorem pauperum.

14. Quis est iste clamor pauperum, quem Deus non obliviscitur? sequitur et dicitur: Miserere mei, Domine, vide humilitatem meam de inimicis meis. Quare ergo (Ex Augustino) non dixit, miserere nostri Domine, et vide humilitatem nostram de inimicis nostris? Non tanquam multi pauperes clamant, sed tanquam unus. An quia unus nunc interpellat pro sanctis, qui primus pauper pro nobis factus est, cum esset dives (2. Cor. 8.) ? Affliguntur ab inimicis membra ejus in terra, et ipse clamat pro eis in caelo.

15. Ipse etiam dicit, Qui exaltas me de portis mortis, ut annunciem omnes laudationes tuas in portis filiae Sion. Exaltatur enim (Ex Augustino) homo in illo, non solum quem gestat, qui [Al. quod] caput Ecclesiae est: sed etiam quisquis nostrum est in caeteris membris, exaltatur ab omnibus pravis cupiditatibus, quae sunt portae mortis, quia per illas itur ad mortem. [Col. 0682C] Sunt autem portae filiae Sion, omnia optima studia in sancta Ecclesia, 49 per quae venitur ad visionem pacis. In iis portis bene annunciantur universae laudes Dei.

16. Deinde sequitur: Exultabo in salutari tuo. Salutare Dei Dominus est noster Jesus Christus, per quem salvati sumus, qui corda nostra de vana laetitia hujus saeculi transtulit, ut in ipso veraciter gaudeamus. Sed hoc nostrum gaudium adhuc in spe est, non in re (1. Cor. 13.) . Affligimur enim a malis hominibus quandiu hic vivimus (1. Joan. 3.) : de quibus subjunctum est: In fixae sunt gentes in interitu quem fecerunt. Attende quemadmodum servetur poena peccatori de operibus suis, et qui voluerint persequi Ecclesiam, in eo interitu sunt infixi, quem se inferre arbitrabantur. Nam cum interficere corpora cupiebant, ipsi in anima moriebantur. De quibus adhuc subditur: In laqueo isto, quem absconderunt, comprehensus est pes eorum. Laqueus occultus dolosa [Col. 0682D] est cogitatio: pes animae intelligitur amor, qui cum pravus est, vocatur cupiditas: cum autem rectus, dilectio vel caritas. Amore enim movetur tanquam ad locum quo tendit. Locus autem animae non in spatio aliquo est, quod forma occupet corporis: sed in delectatione, quo se pervenisse per amorem laetatur. Pes ergo peccatorum, idest, amor, comprehenditur in laqueo quem occultat: quia cum fraudulentam actionem consecuta fuerit delectatio (cum eos tradidit Deus in concupiscentias cordis eorum) jam illa delectatio alligat eos, ut inde abrumpere amorem, et ad utilia transferre non possint. Recte ergo subjunctum est:

17. Cognoscetur Dominus judicia faciens: in operibus [Col. 0683A] manuum suarum comprehensus est peccator. Haec sunt judicia in quibus cognoscetur Dominus, quod ipsa sua opera, quae facit prava, accusam, judicant, convincunt, puniunt peccatorem. Non quaerit alios testes, nisi vitam et conscientiam. Hoc est autem justum omnipotentis Dei judicium, ut unusquisque recipiat secundum quod gessit in corpore, sive bonum sive malum (2. Cor. 5.) . Hic (Ex Augustino) interponitur Canticum diapsalmatis, quasi occulta laetitia separationis, quae nunc fit non locis, sed affectionibus animorum inter peccatores et justos, sicut granorum a paleis adhuc in area (Matth. 3.) . Et sequitur: Convertantur peccatores in infernum, omnes gentes quae obliviscuntur Deum. Illis enim qui in suis peccatis perseverant, quia nolunt converti ad Deum, necesse est ut convertantur in infernum: et digne ibi sentiant poenam, qui hic negligunt emendare culpam. Et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit eos in reprobum sensum (Rom. 1.) . De talibus in quodam loco: Ipsi me provocaverunt in eo qui non [Col. 0683B] erat Deus, et irritaverunt in vanitatibus suis (Psal. 105.) . Et ego irritabo eos in eo qui non est populus, et in gente stulta irritabo illos. Sed illis pereuntibus et in oblivionem a Deo traditis, nunquid et eos obliturus est Deus, qui eum per fidem cognoverunt, et pro ejus amore saeculum contempserunt, et pressuram in mundo habuerunt? Absit. Nam subditur:

18. Quoniam non in finem oblivio erit pauperis: Patientia pauperum non peribit in finem. 50 Modo quasi oblivio pauperum fit, quandiu eos a tribulatione quam tolerant, Dominus non defendit: et eorum patientia quasi perire cernitur, cum de ea nulla nunc gloria recompensatur. Sed in finem oblivio pauperum non erit, nec in finem eorum patientia peribit, quia tunc gloria ejus percipitur, cum simul omnia laboriosa terminantur.

19. Ex verbis autem quae sequuntur, mentionem facere de Antichristo videtur, cum subjungit: Exsurge [Col. 0683C] Domine, non confortetur homo: judicentur gentes in conspectu tuo. Intantum enim confortabitur homo ille peccati, ut in templo Dei sedeat, et etiam Deum se nominet, atque multos ad se converti faciat. Contra hunc ergo exsurgere Dominum Propheta postulat, atque eos qui credituri sunt in eum, judicio suo condemnare. De quo adhuc subjungit: Constitue, Domine, legislatorem super eos: sciant gentes quoniam homines sunt. Bene eum legislatorem nominat, quia allaturus est legem suam, quomodo Christus suam: atque in nomine suo praedicaturus, quomodo in nomine suo praedicavit Christus. Quod autem ait, Sciant gentes quoniam homines sunt, postulat ut hi qui credituri sunt in eum, recognoscant, quoniam non secundum Deum, sed secundum hominem ambulat (1. Tim. 4.) .

20. Et quia (Ex Augustino) ille ad tantum culmen inanis gloriae venturus creditur, et tanta ei licebit facere et in omnes homines et in sanctos Dei, ut tunc vere nonnulli infirmi arbitrentur Deum res humanas [Col. 0683D] negligere: interposito diapsalmate, subjicit tanquam vocem gementium et quaerentium cur judicium differatur. Ut quid, Domine (inquit), recessisti longe? Deinde qui sic quaesivit, tanquam repente intellexerit, aut quasi sciens interrogaverit ut doceret, subjecit dicens: Despicis in opportunitatibus, in tribulatione, idest, opportune despicis, et facis tribulationes, ad inflammandos animos desiderio adventus tui. His enim jucundior est fons ille vitae, qui multum sitierint. Itaque insinuat consilium dilationis dicens, Dum superbit impius, incenditur pauper. Mirum est, et verum, quod studio bonae spei parvuli emendantur ad recte vivendum exercitatione persequentium. Quo mysterio agitur, ut etiam haereses permittantur (1. Cor. 11.) : non quia ipsi haeretici hoc volunt, sed quia hoc de peccatis eorum divina providentia operatur, quae lucem facit et ordinat, tenebras autem tantum ordinat, ut fiat eorum comparatione lux gratior, sicut haereticorum comparatione jucundior inventio veritatis. Eorum quippe comparatione probati manifesti fiunt inter homines (1. Cor. 11.) qui Deo noti sunt.

21. Comprehenduntur in consiliis quibus cogitant. Idest (Ex Augustino) , malae cogitationes eorum vincula illis fiunt. Sed quare? Quoniam laudatur peccator in desideriis animae suae: et iniquus benedicitur. Adulantium linguae alligant animas in peccatis. Delectat enim ea facere, in quibus non solum non metuitur reprehensor, sed etiam laudatur et benedicitur operator. Hinc comprehenduntur in consiliis, quibus cogitant.

22. Nemo (Ex Augustino) gratuletur homini qui prosperatur in via sua, cujus peccatis deest ultor, et adest 51 adulator. Major haec ira Domini est. Irritavit [Col. 0684B] Dominum peccator. Alias Exacerbavit, ut ista patiatur, et ut correptionis flagella non inferantur. Secundum multitudinem irae suae non quaeret. Multum irascitur dum non exquirit, dum quasi obliviscitur, et peccata non attendit, et per fraudes et scelera ad divitias honoresque pervenitur. Quod maxime in illo Antichristo eventurum est, qui usque adeo beatus videbitur hominibus, ut etiam Deus putetur. Sed quanta ista sit ira Dei, docent sequentia.

23. Non est Deus in conspectu ejus: inquinatae sunt viae illius in omni tempore. Qui novit (Ex Augustino) unde sit gaudendum in anima, novit quantum malum sit luce deseri veritatis. Cum magnum malum homines putent oculorum corporalium caecitatem quia lux ista retrahitur: quantam ergo poenam patitur, qui secundis rebus peccatorum suorum eo perducitur, ut non Deus sit in conspectu ejus, et contaminentur viae ejus omni tempore, id est cogitationes et consilia ejus immunda sint? Auferuntur judicia tua [Col. 0684C] a facie ejus. Animus enim male sibi conscius, dum sibi videtur nullam poenam pati, credit, quod non judicet Deus: et sic auferuntur judicia Dei a facie ejus, cum haec ipsa sit magna damnatio. Omnium inimicorum suorum dominabitur. Ita enim traditur, quia omnes reges superaturus sit, et solus regnum obtenturus (Psal. 2.) . Quando etiam secundum Apostolum, qui de illo praedicat, In templo Dei sedebit, extollens se super omne, quod dicitur Deus (2. Thess. 2.) , et quod colitur.

24. Et quoniam (Ex Augustino) traditus in concupiscentiam cordis sui, et damnationi ultimae destinatus, per nefarias artes ad illud vanum, et inane culmen damnationemque venturus est: propterea sequitur, Dixit enim in corde suo, Non movebor a generatione in generationem sine malo. Id est, fama mea et nomen meum de hac generatione in generationem posterorum non transiet: nisi artibus malis adipiscar tam excelsum principatum, de quo posteri tacere non possint. Animus enim perditus, et bonarum artium [Col. 0684D] expers, atque a justitiae lumine alienus malis artibus sibi aditum molitur aperire ad famam, tam diuturnam, ut apud posteros etiam celebretur. Et qui non possunt bene innotescere, cupiunt, vel male de se homines loqui: dummodo nomen eorum latissime pervagetur. Quod hic arbitror dictum esse, Non movebor a generatione in generationem, sine malo. Quid ergo mirum, si etiam homo ille peccati (qui totam nequitiam et impietatem, quam omnes pseudoprophetae inchoaverunt, impleturus est, et tanta signa facturus, ut decipiat si fieri potest, etiam electos) dicturus est in corde suo, Non movebor a generatione in generationem, sine malo?

25. Cujus maledictione os plenum est, et amaritudine, [Col. 0685A] et dolo: sub lingua ejus labor, et dolor. Per maledictionem aperta convicia, per amaritudinem minae et terrores, per dolum blanda, et seductoria verba possunt accipi: quibus in suam partem conversurus est multitudinem. Bene autem sub lingua ejus labor et dolor esse describitur: 52 quia interiora ejus ira, et odio, et omni mala voluntate replebuntur. Nihil est (Ex Augustino) laboriosius iniquitate et impietate. Quem laborem sequitur dolor, quia non solum sine fructu, sed etiam ad perniciem laboratur. Qui labor et dolor ad illud refertur, quod dixit in corde suo, Non movebor a generatione in generationem, sine malo. Et propterea, sub lingua ejus, et non, in lingua dicitur: quoniam tacite ista cogitaturus est, hominibus autem alia locuturus, ut bonus, et justus, et Dei filius videatur.

26. Sedet in insidiis cum divitibus. Quibus divitibus (Ex Augustino) , nisi eis quos hujus seculi muneribus cumulabit? Et ideo in insidiis, cum his sedere dictus est: quoniam falsam foelicitatem ipsorum ad decipiendos [Col. 0685B] homines ostentabit, qui prava voluntate dum tales esse cupiunt, et bona aeterna non quaerunt, in illius laqueos incidunt. Et ideo sequitur: In occultis, ut interficiat innocentem. In occultis, dictum est, ubi non facile intelligitur, quid appetendum, quidve fugiendum sit. Innocentem autem interficere est, ex innocente nocentem facere.

27. Oculi ejus in pauperem respiciunt. Illos enim (Ex Augustino) maxime persecuturus est, de quibus dictum est: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. 5.) . Insidiatur in abscondito, quasi leo in spelunca sua. Leonem in abscondito dicit eum, in quo et vis et dolus operabitur. Prima enim persecutio Ecclesiae violenta, cum proscriptionibus, et tormentis Christiani ad sacrificandum cogerentur. Altera persecutio fraudulenta, quae per haereticos et falsos fratres acta est. Tertia superest per Antichristum ventura, qua nihil est periculosius: quia et violenta erit, et fraudulenta. Vim habebit [Col. 0685C] in imperio, dolum in miraculis. Ad vim relatum est, cum dicitur, leo: ad dolum, cum dicitur, in abscondito. E rursum ipsa repetita sunt eodem ordine. Insidiatur (inquit) ut rapiat pauperem. Hoc ad crudelitatem pertinet. Quod autem sequitur: Rapere pauperem dum attrahit eum: dolositat deputatur. Rapiet saeviendo, attrahet blandiendo.

28. In laqueo suo humiliabit eum, inclinabit se, et cadet, cum dominatus fuerit pauperum. Laqueus (Ex Augustino) significat insidias: et bene ait, In laqueo suo humiliabit eum: cum enim signa illa facere ceperit, quanto mirabiliora videbuntur hominibus, tanto illi sancti, qui tunc erunt, contemnentur, et quasi pro nihilo habebuntur. Quo ille, cui per justitiam et innocentiam resistent, mirificis factis superare videbitur. Sed Inclinabit se, et cadet, cum dominatus fuerit pauperum. Id est, cum quaelibet supplicia irrogaverit, resistentibus sibi servis Dei.

29. Unde autem, Inclinabit se, et cadet? Dixit enim in corde suo, Oblitus est Deus, avertit faciem suam, ne [Col. 0685D] videat in finem. Haec est (Ex Augustino) inclinatio et casus miserrimus, dum animus humanus in suis iniquitatibus, quasi prosperatur, et parci sibi putat, cum excaecatur et servatur ad ultimam opportunamque vindictam: de qua loquitur, cum subjungit: Exsurge, Domine Deus, et exaltetur manus tua. Id est, manifesta sit potentia tua. Superius enim dixerat, Exsurge, Domine, 53 non confortetur homo, judicentur gentes in conspectu tuo. Id est, in occulto, ubi solus Deus videt. Hoc factum est, cum impii ad magnam, quae videtur hominibus, foelicitatem perveniunt: super quos constituitur legislator, qualem habere meruerunt. Nunc autem post illam occultam poenam, atque vindictam dicitur, Exsurge Domine Deus, et exaltetur manus [Col. 0686A] tua: non utique in occulto, sed jam in manifestissima gloria. Ne obliviscaris pauperum. Sicut impii putant, qui dicunt, Oblitus est Deus, avertit faciem suam, ne videat in finem. Laborans ergo Ecclesia illis temporibus, tanquam navis in magnis fluctibus et procellis, tanquam dormientem excitat Dominum, ut imperet ventis, et tranquillitas redeat (Matth. 8. Marc. 4. Luc. 8.) .

30. Jamque manifestato judicio intelligentes et exultantes dicunt: Propter quid irritavit impius Deum? id est (Ex Augustino) , quid profuit ei tanta mala facere? Dixit enim in corde suo, Non requiret. Sed non est, ita ut ipse cogitavit. Nam, Vides quoniam tu laborem et dolorem consideras: justorum. Ut tradas eos (hoc est impios) in manus tuas. Id est, in potestatem judicii tui. Non te latet illorum malitia, nec manus tua cessabit a vindicta.

31. Tibi derelictus est pauper. Ideo enim (Ex eodem) pauper est, id est, omnia hujus mundi contemsit, ut tu sis tantum spes ejus. Iste pauper illis ad [Col. 0686B] tempus est concessus ad puniendum: tibi in fine derelictus ad glorificandum. Orphano tu eris adjutor: cum impius fuit persecutor.

32. Contere brachium peccatoris (id est, potentiam) et maligni: quaeretur peccatum illius, et non invenietur. Judicabitur ipse peccato suo, et peribit ipse propter peccatum suum. Timeant ergo peccatores et maligni, quia conteret eos Deus, et malignitatem eorum ad nihilum rediget. Consolentur pauperes et orphani Christi, quoniam suscipiet eos Deus, atque post laborem ad aeternam quietem perducet. Dominus regnabit in aeternum et in seculum seculi: peribitis gentes de terra illius. Non regnabit Dominus terreno imperio, sed caelesti (Luc. 1.) . Nam terrenum regnum transitorium est et caducum. Transibit hoc regnum: transibit hoc seculum. Succedet aliud regnum, et aliud seculum, in quo Dominus regnet in aeternum (Dan. 7. Matth. 24. Luc. 21.) . Quae est autem terra illius, nisi sancta Ecclesia? Tunc vera, [Col. 0686C] firma, et stabilita, quando mortale hoc induerit immortalitatem, et corruptibile hoc induerit incorruptionem (1. Cor. 1.) . De qua terra peribunt gentes, et impii, id est, peccatores, de quibus in alio psalmo dicitur: Non sic impii, non sic, sed tanquam pulvis, quem projicit ventus a facie terrae (Psal. 1.) . Quia enim nullum virtutis pondus habebunt, ad illam beatam stabilitatem pervenire non poterunt, unde scriptum est, Tollatur impius, ne videat gloriam Dei (Isa. 26.) .

33. Et tunc implebitur, quod subinfertur: Desiderium pauperum exaudivit Dominus. Illud scilicet (Ex Augustino) desiderium, quo aestuabant, cum in angustiis et tribulationibus hujus seculi, Domini diem concupiscerent. Et hoc desiderium praeparatio cordis eorum erat. Unde secutus adjungit: Praeparationem cordis eorum audivit auris tua. Haec est cordis praeparatio, de qua in alio psalmo canitur: Paratum cor meum Deus (Psal. 107.) . De quo dicit Apostolus, Si autem, quod non videmus speramus, per [Col. 0686D] patientiam expectamus (Rom. 8.) . 54 Aurem autem Domini, non membrum corporeum, sed misericordiam ejus, quae nos exaudit, debemus accipere.

34. Et quod est illud desiderium pauperum, quod exauditurus est Dominus? nisi ut veniat Judicare pupillo et humili. Id est (Ex Augustino) , non ei qui conformatur huic seculo, sed qui omnia contemnit propter Deum, et se pulverem esse ac cinerem agnoscit. Aliud est autem judicare pupillum, aliud judicare pupillo. Judicat pupillum, etiam qui condemnat: judicat autem pupillo, qui pro illo profert sententiam. Est ergo desiderium pauperum, ut veniat finis seculi, et fiat judicium Dei: ut separatis justis ab impiis, jam non ultra praevaleant mali nocere [Col. 0687A] bonis. Et hoc est, quod sequitur: Ut non apponat ultra magnificare se homo super terram.

TITULUS PSALMI X.

Titulus psalmi sequentis est, In finem psalmus David. Praesens persuasio est David, id est, illorum qui in fide perfecte fundati sunt, qui propter scientiam Scripturarum, et quia viriliter resistunt contra haereticos, merito dicendi sunt David. David (dico) dirigentis minus fundatos in fide, minusque eruditos in Scripturis, In finem, id est, ad hoc ut instituta et praecepta Christi sint eis finis et sufficientia ad defendendam fidem contra haereticos. Est autem intentio illorum invitare alios, ut totam fiduciam suam defendendi se contra haereticos ponant in Deo, qui verus est finis. Textum ergo psalmi videamus. Adversus haereticos cavendum, qui commemorando et exaggerando vitam multorum in Ecclesia peccatorum, quasi apud ipsos justi sint, ab unius Ecclesiae matris utero et uberibus nos avertere atque abrumpere moliuntur: affirmantes quod apud ipsos sit Christus, et quasi pie studioseque monentes, ut ad eos transeundo, transmigremus ad Christum, quem se habere mentiuntur. Notum est autem Christum in prophetia, cum [Col. 0687B] nominibus insinuaretur, allegorice etiam montem appellatum. Respondendum est itaque istis, et dicendum:

PSALMUS X.

1. In Domino confido: quomodo dicitis animae meae, Transmigra in montem sicut passer? Ac si diceret: Cum tantum montem habeat anima mea, in quo fiduciam suam ponat, ut est Christus: qua ratione dicitis, ut ad alium montem transeat sicut passer (Psal. 67.) , id est, tanquam cauta et astuta? Unum montem teneo, in quo confido. Quomodo dicitis, ut ad vos transeam, tanquam multi sint Christi? Aut si vos montes esse dicitis per superbiam, oportet quidem esse passerem pennarum virtutibus et praeceptis Dei. Sed ea ipsa prohibent volare in istos montes, et in superbis hominibus spem collocare. Habeo domum ubi requiescam, quia in Domino confido. Nam et passer invenit sibi domum (Psal. 83.) : et factus est Dominus refugium pauperi (Psal. 9.) . Dicamus [Col. 0687C] ergo tota fiducia, ne cum Christum quaerimus apud haereticos, amittamus: In Domino confido. Docemur ergo his verbis versutas haereticorum cavere sententias.

2. Unde et subditur: Quoniam ecce peccatores 55 intenderunt arcum. Id est, sanctam Scripturam suis erroribus et suis sensibus applicaverunt. Quae Scriptura recte arcus dicitur: quia sicut ex arcu exit sagitta feriens, ita de Scriptura procedit sententia cor percutiens. Paraverunt sagittas suas in pharetra. Id est, aptaverunt sententias suas venenatas in ipsa sancta Scriptura, quae ita in se continet sententias, quomodo pharetra sagittas: ad hoc scilicet paraverunt, Ut sagittent in obscuro rectos corde. Id est, ut rectos fide percutiant in obscuris sententiis. Vel in obscuro, id est, in hoc quod sacrae Scripturae minus capaces sunt, et quod in fide minus fundati. Obscuritas enim cordis est ignorantia. Et quia ab istis tale periculum eminet, dicendum est, In Domino confido. Et ideo necessarium est, o Domine, [Col. 0687D] ut in te confidatur, et ad tuum auxilium recurratur.

3. Quoniam, quae perfecisti, destruxerunt. Id est, fidem, quae quamvis una sit, tamen de diversis habetur: ut de humanitate, et divinitate, et de praeteritis, et praesentibus, et futuris: et ideo pluraliter enunciatur, quia de pluribus constat. Quam fidem perfecisti, id est, perfectam et integram cordibus fidelium gratia tua inspirasti, et doctrina intonasti: destruxerunt, quantum in ipsis fuit, et denegaverunt. Haec conversio propter attestationem facta est. Talia facere machinantur peccatores, Justus autem quid fecit? Id est, Dominus, qui utranque partem juste agit, nihil mali dimittendo impunitum, nihil boni inremuneratum, quid fecit? Et haec interrogatio non fit ex ignorantia, sed ut doceatur infirmorum imperitia. Dominus fecit, quod suum erat: unde facta interrogatione respondetur,

[Col. 0688A] 4. Dominus in templo sancto suo, Dominus in coelo sedes ejus. Ipsi sunt templum Dei, in quibus habitat Dominus per fidem. Unde Apostolus ait, Templum Dei sanctum est, quod estis vos (1. Cor. 3.) . Illi vero, qui post fidem proficiunt ad contemplationem, non solum templum sunt, sed etiam caelum. Quos designat Apostolus, cum dicit, Nostra autem conversatio in caelis est (Phil. 3.) . In illis residet Dominus tanquam in caelo. Ex quibus verbis ostenditur, quod nec majores pro minoribus deserit Dominus, nec pro majoribus minores contemnit.

5. Unde bene subditur, Oculi ejus in pauperem respiciunt. Id est, respectus misericordiae suae non avertitur ab homine paupere, tali scilicet, de quo scriptum est, Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum (Matth. 5.) . Et non est mirum, si justus Dominus pauperes, qui in illo confidunt, inhabitat, et sapientes, qui ejus fidem annunciant, inhabitando illustrat: et eos qui elati sunt, per errorem excaecat. Quoniam Palpebrae ejus interrogant [Col. 0688B] filios hominum. Scripturae sacrae, quae clauduntur in locis, aperiuntur in locis, tanquam palpebrae sunt Dei: quae interrogant (Ex Augustino) , id est, probant filios hominum, utrum fatigentur rerum obscuritate, an exerceantur: utrum inflentur rerum cognitione, an confirmentur.

6. Et hoc manifestius dicit, cum subjungit: Dominus interrogat justum et impium. Id est, probat bonum et malum. Sed quod justus est, habet a Deo: quod vero impius, a semetipso. Quomodo? iniquitatem diligendo, et sic semetipsum odiendo. Et hoc est, quod dicit: Qui autem 56 diligit iniquitatem, odit animam suam. Quo contra ille veraciter semetipsum diligit, qui peccatum odit.

7. Pluet super peccatores laqueos. Eadem Scripturarum infusio pro suo cujusque merito, et peccatori pluvia laqueorum, et justo pluvia ubertatis est. Cum enim male intelligitur, pluit super peccatores [Col. 0688C] Dominus laqueos: cum autem bene, fecundat pectora piorum, atque fidelium. Eadem ergo (Ex Augustino) bona et bonis prosunt, et malis obsunt. Unde Paulus dicit, Aliis sumus odor mortis in mortem, aliis odor vitae in vitam (2. Cor. 2.) .

8. Ignis, sulphur, et spiritus procellarum, pars calicis eorum. Haec poena est, atque exitus eorum (Ex Augustino) , per quos blasphematur nomen Domini, ut prius igne cupiditatis vastentur, deinde foetore operum quasi sulphure occupentur, ad ultimum, cum spiritibus malignis in aeterno igne comburantur. Et haec est pars calicis, id est, tribulationis eorum: ut sicut justi in partem suam recipiunt vitam aeternam: ita impii pro parte sua recipiant damnationem perpetuam. Calicem autem propterea puto appellatum, ne quid praeter modum atque mensuram, vel in ipsis peccatorum suppliciis per divinam providentiam fieri arbitremur. Et ideo tanquam rationem reddens, quare id fiat, subjungit: Quoniam justus Dominus, et justitias dilexit. Non frustra pluraliter [Col. 0688D] posuit justitias. In multis enim justis, quasi multae justitiae videntur esse, cum sit una Dei, cujus omnes participantur. Propterea rursus ad singularitatem se refert, dicendo, Aequitatem vidit vultus ejus. Sic est in se justus Dominus, ut in nobis suas justitias diligat. Qualis ipse est, tales nos omnes esse desiderat. Unde nos admonet dicens: Estote sancti, quoniam ego sum sanctus. Serva justitiam, et eris similis Domino, et diliget te justum, Dominus justus. Quod si justitiam negligis, non tamen impunitus eris. Nam sequitur, Aequitatem vidit vultus ejus. Et in bonis, et in malis videt aequitatem severitas vultus Dei. Est autem aequitas, ut bona bonis, et mala retribuat malis. Aequitas est, ut factis digna rependat. Quod ergo ait, Justus Dominus, et justitias dilexit: ad recte vivendi pertinet ordinem: quod subjungit, Aequitatem vidit vultus ejus, ad cujusque operis pertinet remunerationem.

TITULUS PSALMI XI.

[Col. 0689A]

1. Ideo tituli praeponuntur psalmis, quoniam in titulis ostenditur, quid in textu psalmorum contineatur. Titulus hujus psalmi est, In finem, pro octava Psalmus David. Iste psalmus est David, id est, perfectae animae tendentis in finem, id est, in Christum, et in hoc psalmo agentis et orantis, pro octava, quod intelligitur pro aeterno saeculo, quod post hoc tempus (quod septem diebus volvitur) dabitur sanctis. Agitur autem in hoc psalmo de sanctorum defectu, et diminutione veritatis, de adventu Christi et claritate divinae eloquentiae, de salute justorum et interitu reproborum. Iste ergo vir sanctus videns mundum positum in malignitate (1. Joan. 5.) , et nos in multis constitutos miseriis, formam orandi nobis proponere intendit: quatenus suo exemplo, sic per temporalia transeamus, ut ad aeternam vitam pertingamus. Ait ergo:

PSALMUS XI.

57 2. Salvum me fac, Domine, quoniam defecit sanctus, quoniam diminutae sunt veritates a filiis hominum. [Col. 0689B] Ad illud tempus videtur prospicere, quo non erat dux neque propheta in Israel: et unusquisque quod bonum erat in oculis suis, faciebat (Dan. 3.) . Unde in Osee dicitur: Diebus multis sedebunt filii Israel sine rege, sine principe, sine sacrificio, sine altari, sine sacerdotio, sine manifestationibus (Osee 3.) . Quod autem ait, Diminutae sunt veritates; non ideo ait (Ex Augustino) , quod veritates diversae sint, quoniam veritas una est, qua illustrantur animae sanctae. Sed quoniam multae sunt animae, in ipsis multae veritates dici possunt: sicut ab una facie multae in speculis imagines apparent.

3. Ubi autem deficit veritas, ibi necesse est abundet vanitas. Unde et sequitur: Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum: labia dolosa, in corde et corde locuti sunt. Proximum (Ex eodem) omnem hominem oportet intelligi, quia nemo est cum quo sit operandum malum. Et dilectio proximi malum non operatur (Rom. 13.) . Quod bis ait, in corde et corde, duplex cor significat. Ex his ergo verbis [Col. 0689C] ostenditur, filios hominum ita esse a veritate diminutos, ut vanitati et duplici falsitati studerent deservire. Cujus vanitatis dispersionem et destructionem per adventum Christi futuram, orando et prophetando denunciat, cum subjungit:

4. Disperdat Dominus universa labia dolosa, et linguam magniloquam. Universa dicit (Ex eodem) , ne quis se exceptum putet: sicut ait Apostolus, In omnem animam operantis malum (Rom. 2.) . Lingua magniloqua est lingua alta et superba loquens. Haec autem verba competunt superbis, quae sequuntur:

5. Qui dixerunt, Linguam nostram magnificabimus: Labia nostra a nobis sunt: quis noster Dominus est? Hoc superbi habent proprium, ut inquantum possunt, domini videri appetant: dominium magistratus super se despiciant: magnifice loquantur: quicquid ex suo sensu traxerunt, ex tumore superbiae quasi ex ratione defendant. Cavendum est ergo nobis [Col. 0689D] vitium loquacitatis et superbiae, et ne in his quae a nobis proferimus, velimus pertinaciter permanere: ne (quod absit) ex eorum numero simus, quos propter hujusmodi vitia disperdidit Dominus. Superbia enim confusionem habet, sicut econtrario humilitas exaltationem. Scriptum est enim, Quoniam superbis resistit Deus, humilibus autem dat gratiam (Jacob. 4.) . Unde nunc ex persona Dei Patris subjectum est:

6. Propter miseriam inopum, et gemitum pauperum nunc exsurgam, dicit Dominus. Ipse (Ex Augustino) misericors Pater propter inopes et pauperes, id est, inopia et paupertate bonorum spiritualium egentes, Filium suum dignatus est mittere. Inde autem incipit sermo ejus apud Matthaeum in monte, cum dicit, Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum (Matth. 5.) . Unde secutus adjunxit, [Col. 0690A] Ponam in salutari, fiducialiter agam in eo. Non dicit quid poneret. Sed quia in salutari dixit, id est, in Christo (secundum illud, Quia viderunt oculi mei salutare tuum [Luc. 2.] ), 58 ideo illud intelligitur in eo posuisse, quod ad miseriam inopum auferendam, et gemitum pauperum consolandum pertinet. In eo etiam fiducialiter egit, juxta illud in Evangelio: Erat enim docens eos tanquam potestatem habens (Matth. 7.) , non sicut scribae eorum (Marc. 1.) . De cujus potestate Daniel sic locutus est, Videbam (inquit) in visu noctis, et ecce in nubibus caeli filius hominis veniebat Et ipsi datus est principatus, et honor, et regnum, et omnes populi, tribus, et linguae servient ei. Et potestas ejus, potestas aeterna, quae non auferetur: et regnum ejus quod non corrumpetur (Dan. 7.) .

7. De cujus luce eloquentiae subjunctum est: Eloquia Domini, eloquia casta: argentum igne examinatum, probatum terrae, purgatum septulum. Casta dicit (Ex Augustino) sine corruptione simulationis. [Col. 0690B] Multi enim praedicant veritatem non caste, quia vendunt illam pretio commoditatum hujus saeculi. De talibus dicit Apostolus, quoniam Christum annunciarent non caste (Philip. 1.) . Bene autem argento igne examinato comparantur, quia sicut argentum examinatur igne, ut purum et clarum sit: ita nimirum divina eloquia igne Sancti Spiritus sunt examinata. Unde ipse Dominus ait, Verba quae ego loquor vobis, spiritus et vita sunt (Joan. 14.) . Et idem Psalmista alibi dixit, Ignitum eloquium tuum vehementer (Psal. 118.) . Recte autem probatum terrae dicitur: quia divinum eloquium a fidelibus sanctae Ecclesiae rectum et verum esse comprobatur. Quod purgatum est septuplum, per timorem Dei, per pietatem, per scientiam, per fortitudinem, per consilium, per intellectum, per sapientiam (Isai. 11.) . Septem sunt etiam beatitudinis gradus, quos in eodem sermone quem habuit in monte, Dominus exequitur. Beati pauperes spiritu, Beati mites, Beati lugentes, [Col. 0690C] Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, Beati misericordes, Beati mundo corde, Beati pacifici (Matth. 5. Luc. 6.) . De quibus septem sententiis totum illum sermonem prolixum productum esse animadverti potest. Nam octava, ubi dictum est, Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, ipsum ignem significat, quo septempliciter probatur argentum. Quid autem adventus Christi cum examinato eloquio perfecerit, ostenditur, cum subinfertur:

8. Tu, Domine, servabis nos, et custodies nos a generatione hac in aeternum. A generatione hac prava et perversa nos custodies, ne vita eorum et moribus corrumpamur: et servabis in aeternum, ut tecum in perpetuum laetemur: hic nos custodies (Ex Augustino) , tanquam inopes et pauperes: ibi servabis tanquam opulentos et divites. Haec ad electos verba tantum pertinent. Nam de reprobis subjunctum est,

9. In circuitu impii ambulant: secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum. Bene in circuitu impii ambulare dicuntur: quia in temporalium [Col. 0690D] rerum cupiditate rotantur, quae septem dierum repetito circuitu, tanquam rota volvitur: et ideo non perveniunt in octavum, id est, in aeternum, pro quo iste Psalmus intitulatus est. Ita et apud Salomonem dicitur: ventilator est enim rex sapiens, impiorum: et immittet illis rotam malorum. Est et in temporalibus multiplicatio, quae avertit a bonitate Dei. Unde corpus quod corrumpitur aggravat 59 animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. 9.) . Multiplicantur autem justi secundum altitudinem Dei, quando eunt de virtute in virtutem (Psal. 83.) .

TITULUS PSALMI XII.

1. Titulus hujus psalmi est, In finem, psalmus David. Apostolus dicit, Finis legis Christus, ad justitiam omni [Col. 0691A] credenti (Rom. 10.) . Illi credimus, quando incipimus viam ponam ingredi. Ipsum videbimus, cum pervenerimus. Et ideo ipse finis Psalmus constitutus est ad laudandum Deum. Et quia in his versibus psallitur Deo: ideo non immerito appellatur psalmus, textus hujus operis. Psalmus autem. ex motu digitorum et consonantia vocis solebat fieri. Percutiebat chordas, resonabat organum, et cum organo pariter ipse verba cantabat (1. Paral. 15.) . Hoc significat quod in nobis consonare debent bona operatio, et laudatio. Ad hoc nos hortatur iste psalmus, qui inscribitur David, qui personam tenet Ecclesiae vel cujuscumque perfectae animae. Igitur vir sanctus intendit in hoc psalmo nos commonere, ut hujus exilii mala suo exemplo continue deploremus, et ad visionem coelestis gloriae ardenter anhelemus: et oremus, ne in mortifera peccata corruamus, et ne diabolo nobis insultandi occasionem demus: et de hac constantia, non nobis, sed Deo gratias referamus. In fine quoque ostendit se in Domino corde exultare, et ei laudando et bene vivendo cantare et psallere. Orat ergo sic:

PSALMUS XII.

[Col. 0691B] 2. Usquequo, Domine, oblivisceris me in finem? usquequo avertis faciem tuam a me? Sicut! (Ex Augustino) non obliviscitur Deus, sic nec faciem suam avertit. Sed more nostro Scriptura loquitur. Quasi nos obliviscitur Deus, cum in hac peregrinatione diu nos permittit laborare. Quasi faciem suam avertit, cum a nobis manifestationem suae visionis abscondit. In his ergo verbis duo nobis insinuantur genera compunctionis. Unum, quo deflere debemus miseriam in qua sumus. Aliud, quo debemus flendo suspirare ad caelestis patriae gloriam, in qua non sumus.

3. Alia quoque compunctionis genera demonstrantur, cum subjungitur: Quandiu ponam consilia in anima mea, dolorem in corde meo per diem? Per diem, continuationem significat. Consilio autem non opus est, nisi in adversis. Consilium in anima per diem ponere, est suggestiones et peccata quibus corrumpitur anima, sollicite et continue praevidere atque cavere. Consilium in anima sua ponebat, qui dicebat: In corde meo abscondi eloquia tua, ut non [Col. 0691C] peccem tibi (Psal. 118.) . Dolorem vero in corde per diem habere est de perpetratis malis continuo dolore cor afficere. Oportet ergo, ut in hoc nostro consilio et dolore plangamus praeterita, et caveamus futura. Sed quia haec nobis colluctatio adversus spiritualia nequitiae (Ephes. 6.) : et corpus quod corrumpitur, aggravat animam: et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. 9.) : hos inimicos anima intuens et gemens subjungit.

4. Usquequo exaltabitur inimicus meus super me? Totiens exaltatur super nos inimicus, quotiens peccare convincimur. Dicit Apostolus, 60 Video aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis (Rom. 7.) : haec ad exaltationem pertinent inimici. Unde idem gemens adjungit, Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Sed quid sequitur? Gratia Dei per Jesum Christum (Ibidem) .

[Col. 0691D] 5. Hanc gratiam implorat iste, cum dicit: Respice, et exaudi me, Domine Deus meus. Respice, refertur (Ex Augustino) ad id quod dictum est, Usquequo avertis faciem tuam a me? Exaudi, refertur ad id quod dictum est, Usquequo oblivisceris me in finem? Et bene ait, Domine Deus meus. Domine, id est, Salvator: Deus, id est, Creator omnium, Deus per potentiam: meus autem per gratiam.

6. Unde et subditur: Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte: nequando dicat inimicus meus, Praevalui adversus eum. Deus est lux cordis nostri, peccatum mors animae. Unde scriptum est, Anima quae peccaverit ipsa morietur. Ab hoc somno mortis excitat Apostolus, dicens, Evigilate, justi, et nolite peccare (1. Cor. 15.) . Orandum ergo est nobis, ut ab illo, qui est lux vera, illuminentur oculi nostri cordis, ne unquam in morte peccati per negligentiam dormiamus: ne quando nobis insultet hostis antiquus, et dicat se nobis praevaluisse, si nos [Col. 0692A] sibi potuerit per peccatum subjicere. Gaudebit enim princeps tenebrarum, si in nobis potuerit perturbare rectitudinis statum. Unde et subjungit:

7. Qui tribulant me, exultabunt si motus fuero: ego autem in misericordia tua speravi. Ad hoc enim nos tribulant, ad hoc innumeris tribulationibus frequenter inquietant, ut a statu rectitudinis nos suis perturbationibus amoveant. In hujusmodi ergo periculis constituti, nec debemus desperare, nec rursus de nostris viribus praesumere. Sed tota spes nostra in ipsius figenda est misericordia, qui potest nos et illuminare, ne erremus: et roborare, ut firmiter stemus.

8. Et quia spes in Deo laetitiam cordis generat, recte subditur: Exultabit cor meum in salutari tuo: cantabo Domino, qui bona tribuit mihi, et psallam nomini Domini altissimi. Tria hic nobis commendat: exultat corde: cantat voce: psallit opere. Ex quibus verbis nobis innuitur perfectio divinae laudis. Si enim Dominum Deum nostrum pure et perfecte laudare [Col. 0692B] cupimus, totum quod in nobis est, ad ejus laudem referre debemus, ut cuncta nostra in ejus laude resonent: scilicet vita, lingua, conscientia: tum quia per salutare suum, id est, Christum, nos salvat: tum quia nobis bona temporalia et spiritualia incessanter praestat: tum quia nomen ejus est altissimum. Quia enim altiorem et meliorem Dominum invenire non possumus, justum est, ut in ejus laude, amore, servitio perseveremus.

TITULUS PSALMI XIII.

1. Psalmi hujus titulus est idem qui superius. Agit autem de errore Gentium, et de infidelitate Judaeorum, qui Dominum Christum Deum esse negaverunt (Joan. 19.) : et ideo ipsi per errorem et morum pravitatem corrupti, et inutiles facti, alios quoque secum 61 corrumpere atque ad errorem suum adducere conati sunt. Quibus a Domino reprobatis, in generatione just a habitare se perhibet, atque de Sion mittere Salutare suum, ut plebem suam convertat [Col. 0692C] a captivitate; ut in eo exultet Jacob et laetetur Israel. Et haec ideo nobis scripta sunt, ut eorum attendentes damnationem, et fidelium salutem: illos caventes, et istos imitantes, permaneamus in fide Domini Jesu, qui est finis et merces nostra: ad quem cum venerimus, spiritualiter facti Jacob atque Israel, in eo perfecte gaudebimus. Haec est psalmi hujus intentio, atque utilitas. Materia est ipse insipiens.

PSALMUS XIII.

2. Dixit insipiens in corde suo, Non est Deus. Gentilis populus potest intelligi, qui in tantum a naturali lege quam acceperat desipuit, quod ipsum a quo creatus est, Dominum esse non credidit. Unde Apostolus ait: Mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in imaginem corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium (Rom. 1.) . Propter quod et tradidit eos Deus in passiones ignominiae, ut contumeliis afficerent corpora sua in semetipsis. Quibus verbis concordant verba quae sequuntur: Corrupti [Col. 0692D] sunt, et abominabiles facti sunt in studiis suis: non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Corrupti sunt in vitiis et peccatis, et abominabiles facti sunt, mutando naturalem usum in eum usum qui est contra naturam (Ibid.) . Et bene vitia eorum et peccata vocat studia, quia non ex ignorantia, aut ex infirmitate tantum, sed (quod gravius est) ex studio et ex voluntate ea perpetrabant. Ex his non est unus qui faciat bonum, qui nolunt credere in unum Deum (Rom. 1.) . Quoniam absque fide impossibile est placere Deo (Hebr. 11.) . Unde ipsa Veritas dicit: Sine me nil potestis facere (Joan. 15.) . Quia prius peccaverunt in corde, ideo postmodum peccaverunt in opere, et ex merito erroris puniti sunt poena corruptionis. Servanda est itaque omni custodia mens nostra, ne a quolibet vitio corrumpatur: quoniam ante Dei oculos nequaquam vacuae transvolant cogitationes nostrae. Intus videt quod foris punit: occultam videlicet culpam sequitur aperta percussio, ut malis [Col. 0693A] exterioribus interna puniantur, et cor publice corruat, quod latenter peccabat.

3. Ad Judaeos autem videntur pertinere, quae sequuntur. Ait enim: Dominus de coelo prospexit super filios hominum, ut videat si est intelligens, aut requirens Deum. Super Judaeos (Ex Augustino) potest intelligi, ut honoratius eos dixerit filios hominum propter cultum Dei, ad differentiam gentilium, qui propter cultum lapidum, corrupti et abominabiles facti sunt. Prospicit ergo Dominus super filios hominum per animas sanctas suas, quod significat hoc, quod ait, de coelo, ut videat, idest, videri faciat, si est aliquis Deum intelligens corde, aut requirens opere. Vel per filios hominum possumus imitatores carnalium intelligere (Ephes. 6.) , sicut econtrario imitatores Dei filii Dei nuncupantur. Per justos enim homines prospicit Deus peccatores, et per bonos redarguit malos, et per sanctorum vitam, et doctrinam facit innotescere pravorum errorem atque injustitiam: de quibus nequitiae subditur:

[Col. 0693B] 62 4. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt: non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Non est intelligendum, ita omnes declinasse, ut in humano genere non esset vel unus qui bonum ageret: cum paulo post dicat, Dominus in generatione justa est. Sed eorum videlicet, qui sunt imitatores carnalium, quorum corrupta est vita et continentia, non est aliquis qui faciat bonum. Quandiu enim homo malus est, bonum facere non potest. Quantum autem a via veritatis declinaverint, verba quae sequuntur, ostendunt. Dicitur enim: Sepulcrum patens est guttur eorum: linguis suis dolose agebant, venenum aspidum sub labiis eorum. Bene patenti sepulcro comparantur: quia sicut sepulcrum patet, ut mortua cadavera recipiat: ita illi inhiabant, ut simplices animas sibi attraherent, atque per errorem extinctas sibi incorporarent. Bene autem postquam dixit, linguis, addidit, suis: ut significaret malis. Mali enim malas linguas habent. Tunc Judaei linguis suis dolose egerunt, quando [Col. 0693C] Dominum interrogaverunt, utrum liceret censum dari Caesari, an non (Matth. 22.) . Dolum quidem habebant in ore, sed malitiae venenum occultabant in corde: ut si diceret, Licet: statim eum redarguerent de lege, in qua praecipitur, ut soli Domino serviatur (Deut. 6.) . Rursum si diceret, Non licet: adduxerant Herodianos, qui eum statim apprehenderent, et regale tributum prohibentem condemnarent (Matth. 22.) . Recte autem aspidi comparantur, quia sicut aspis obturat aurem suam ad vocem incantantis (Psal. 57.) , ita ipsi obturabant aures suas ad vocem praedicationis (Act. 6.) . Quorum os maledictione et amaritudine plenum est: veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. Maledictione os eorum plenum fuit, quando dixerunt, Nonne bene dicimus nos, quia Samaritanus es tu, et Daemonium habes (Joan. 8.) ? Amaritudine quoque repleti fuerunt, cum dixerunt ad Pilatum, Crucifige eum, Reus est mortis (Matth. 27. Marc. 15. Luc. 23. Joan. 19.) . Veloces fuerunt pedes eorum ad effundendum sanguinem, quando [Col. 0693D] eum extra civitatem duxerunt et occiderunt. Unde contriti sunt ab inimicis, et ad infelicitatem captivitatis perducti. Et ideo subditur: Contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt. Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (1. Cor. 2.) . Non est timor Dei ante oculos eorum. Haec fuit caussa duritiae cordis ipsorum, quia Dominum non timuerunt, ideo obduraverunt corda ad credendum, et evenit eis juxta quod scriptum est, Qui autem mentis est durae, corruet in malum (Prov. 28.) . Horum malitiam increpat propheta, cum subjungit:

5. Nonne cognoscent omnes qui operantur iniquitatem, qui devorant plebem meam sicut escam panis? Nesciebant quid faciebant, qui Dominum occidebant. Unde ipse orans ait: Pater, ignosce illis, quia nesciunt [Col. 0694A] quid faciunt (Luc. 23.) . Sed cognoscent in judicio, quando videbunt in quem pupugerunt (Zachar. 12.) . Quando conspicient martyres sanctos, quos occiderunt (Apoc. 1.) , quos tanquam cibum panis devorare describuntur, ut illorum affectus denotetur. Quomodo enim dulcis est panis ad comedendum, ita dulcis erat illis persecutio Sanctorum. Unde non manducare, sed devorare descripti sunt; ut in hoc designetur eorum non solum voluntas, sed etiam aviditas.

6. Dominum non invocaverunt, illic trepidaverunt timore, ubi non erat timor. Quid mirum si 63 illi trepidaverunt, qui Dominum non invocaverunt (Rom. 10.) ? Quis securus sine Domino? Dixerunt enim, Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum, et venient Romani, et tollent nobis et locum et gentem (Joan. 11.) . Timuerunt regnum terrenum amittere, ubi non erat timor: et amiserunt regnum caelorum, quod timere debuerant. Et hoc de omnibus temporalibus commodis intelligendum est, quorum amissionem [Col. 0694B] dum timent homines, ad aeterna non perveniunt. Hoc etiam non cognoscent omnes qui operantur iniquitatem, quod sequitur.

7. Quoniam Dominus in generatione justa est. Non utique in prava. Quare non in illis Dominus? subjungit causam: Consilium inopis confudistis: quoniam Dominus spes ejus est. Dixistis enim, Confidit in Deo, liberet nunc eum si vult. Contemsistis humilem adventum Filii Dei, quia in eo non vidistis pompam seculi. Quia speravit in Deo, despectus est a vobis, quibus terrena magis placent, quam caelestia.

8. Quis dabit ex Sion Salutare Israel? Subauditur, nisi ille, cujus humilitatem contemsistis? Ipse enim in claritate venturus est ad judicium vivorum et mortuorum, regnumque justorum, ut quoniam isto humili adventu facta est caecitas ex parte in Israel, ut plenitudo gentium intraret: illo alio fiat, quod sequitur, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. 11.) . Pro Judaeis enim Apostolus etiam illud Isaiae testimonium [Col. 0694C] accepit, quo dictum est: Veniet ex Sion, qui avertat impietatem ab Jacob (Isa. 57.) . Huic concordat, quod dicitur:

9. Quis dabit ex Sion salutare Israel? cum converterit Deus captivitatem plebis suae, exultabit Jacob, et laetabitur Israel. Per Jacob designantur pugnantes et reluctantes contra vitia. Jacob enim supplantator interpretatur. Per Israel vero intelliguntur illi, qui post pugnam vitiorum usque ad contemplandum Deum profecerunt: quoniam Israel, Deum videns, dicitur. Quandiu corpus, quod corrumpitur, aggravat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem (Sap. 9.) , in captivitate sumus. Sed cum converterit Deus captivitatem nostram (quod tunc fiet, quando corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatem [1. Cor. 15.] ), tunc erit exultatio in corpore et in animo, his qui fuerint spiritualiter Jacob, id est, qui vitia supplantaverint. Et erit laetitia in mente his, qui fuerint spiritualiter Israel, qui in amore et contemplatione divinitatis exarserint. Ibi [Col. 0694D] finietur justorum labor, perficietur amor. Ibi activa et contemplativa vita gaudio aeternitatis remunerabitur. Ibi proficientium et perfectorum merces sempiterna recompensabitur.

TITULUS PSALMI XIV.

Quartus decimus Psalmus praescribitur, Psalmus David. David autem noster Christus est, ut saepe diximus. Deinde legimus in Exodo, quia quartadecima die agnus immolatur, quando luna plena est (Exod. 12.) , quando ei nihil deest de lumine. Quandam ergo lucis plenitudinem, quandam beatam satietatem nobis significat iste psalmus, cujus 64 intentio est nobis ostendere regiam viam, qua per Christianam militiam tendamus ad patriam. Ait autem de perfectis mandatis justitiae, quibus nos docet ad coelestia posse introire (Matth. 19.) : quibus etiam minora adjungit ut in eis se infirmitas inchoantum exercere atque ad altiora [Col. 0695A] tendere possit. Sed jam quid propheta dicat, audiamus:

PSALMUS XIV.

1. Domine quis habitabit in tabernaculo tuo? aut quis requiescet in monte sancto tuo? Non prius in monte, et postea in tabernaculo: sed prius in tabernaculo, et postea in monte. Tabernaculum non est firma domus, non habet fundamentum: belli res est, huc illucque mutatur, et cum transmigrante migrat. Significat Ecclesiam praesentis seculi. Non enim hic permanemus habitantes (Hebr. 13.) , sed alio migraturi sumus. Montes autem firma habent fundamenta. Montis ergo nomine soliditas patriae futurae designatur. Quoniam ergo de tabernaculis ad montem migraturi sumus, debemus discere, qui sunt isti, qui migraturi sunt in montem sanctum Dei. Audiamus itaque, interroganti prophetae, quid Spiritus Sanctus respondeat.

2. Qui ingreditur (inquit) sine macula, et operatur justitiam. Qui ingreditur, in via est. Non dixit qui pervenit ad finem sine macula; sed qui adhuc in itinere [Col. 0695B] est, et maculam non habet. Dicere aliquis poterat: Non habeo maculam, non feci malum. Non sufficit nobis malum non facere, nisi fecerimus et bonum. Sed quis potest esse sine macula? Cum Apostolus dicat, In multis offendimus omnes (Jacob. 3.) . Et, Si dixerimus, quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (1. Joan. 1.) . Sed apud misericordem Dominum sine macula reputatur, cui jam culpa per delectationem non dominatur. Unde idem propheta, cum ab occultis et ab alienis delictis mundari exoraret, adjunxit: Si mei non fuerint dominati, tunc immaculatus ero (Psal. 18.) . Primus ergo ingressus ad justitiam est, immaculatum se custodire a peccato: praeventio autem perfectum esse in bono. Studeamus ergo ingredi sine macula peccati, atque exercere opera justitiae. Justitia non novit patrem, non novit matrem: veritatem novit, personam non accipit, Deum imitatur.

[Col. 0695C] 3. Audiamus opera justitiae, quae sequuntur: Qui loquitur veritatem in corde suo. Multi loquuntur veritatem in labiis, non in corde: qui videntur verum dicere, sed cor eorum labiis non consonat. Tanquam (Ex Augustino) si aliquis dolose ostendat viam, sciens in ea esse latrones, et dicat, Si hac ieris, tutus eris a latronibus, et contingat, ut vere non inveniantur latrones: verum ille loquutus est, sed non in corde suo. Aliud enim putabat, et nesciens verum dixit. Ergo parum est, verum loqui, nisi etiam in corde ita sit. Qui non egit dolum in lingua sua. Lingua agitur dolus, cum aliud ore profertur, aliud corde tegitur. Dolum in lingua non agit, qui id, quod mente tractavit, sermone protulit. Nec fecit proximo suo malum. Proximum, omnem hominem intelligere debemus (Luc. 10.) : et ideo scriptum est, 65 Quod tibi non vis fieri, aliis ne feceris (Matth. 22.) : ut nemini faciamus malum, quod utique nobis ab aliquo fieri nolumus (Luc. 6.) . Et opprobrium non accepit adversus proximos suos. Grandis res dicitur. Nunquam, inquit, vicinus [Col. 0695D] murmuratus est contra eum (Tob. 4.) . Nunquam invenit aliquam occasionem detrahendi ei. Haec virtus excedit humanam conditionem: Dei gratia est.

4. Ad nihilum deductus est in conspectu ejus malignus. Et si Imperator est, et si Praefectus est; et si Episcopus est, et si Presbyter est (in Ecclesia enim istae sunt dignitates), quicunque malus est, in conspectu Sancti pro nihilo computatur. Et statim sequitur: Timentes autem Dominum glorificat. Iste sanctus qui ingreditur sine macula, qui potentes despicit, quia mali sunt: si quem viderit timere Deum, [Col. 0696A] licet pauper sit, tamen illum glorificat. Sicut (Ex Augustino) superiora pertinent ad perfectos, ita ea, quae nunc dicturus est, pertinent ad incipientes.

5. Qui jurat proximo suo, et non decipit, qui pecuniam suam non dedit ad usuram, et munera super innocentes non accepit. Omnino non jurare perfectorum est (Matth. 5.) . Fallaciam cavere in juramento, et si non est perfecta virtus, est tamen aliquis profectus pertinens ad incipientes. Similiter pecuniam suam non dare ad usuram, non est magna virtus, sed tamen inchoatio virtutis est. Nam si perfecti esse volumus, omnia nostra largiri debemus (Matth. 19.) . Rursus: Non est magnum, munera super innocentes non accipere; nam debemus, si possumus, et innocentes liberare. Quid est ergo, quod Sanctus Spiritus perfecta mandata, etiam minima adjungit, nisi quod in hoc infirma nostra misericorditer fovere intendit? Ut videlicet si adhuc ad perfecta non possumus attingere, vel parva prout possumus, studeamus exercere. Si enim pro posse nostro a parvis ad majora [Col. 0696B] tendimus, et si ad ea pertingere statim, quae desideramus, non possumus: non tamen deesse poterit merces laborantibus. Unde et sequitur: Qui facit haec, non movebitur in aeternum. Id est (Ex Augustino) , perveniet ad illa majora, in quibus est magna et inconcussa stabilitas.

TITULUS PSALMI XV.

Antiquitus solebat fieri, quod quando aliquis de hoste suo triumphum habebat, faciebat sibi arcum construi, qui triumphalis dicebatur: in quo describebatur illa victoria (1. Reg. 15.) . Unde Aurasicae in arcu triumphali Massiliense bellum sculptum habetur, ob signum victoriae Caesaris. Similiter Deus Pater per victoriam passionis jam devicto diabolo, quasi triumphalem arcum de acquisito sibi regno totius mundi, titulum cruci fecit apponi, JESUS NAZARAENUS REX JUDAEORUM (Matth. 27. Marc. 15. Luc. 23. Joan. 19.) .

Inscriptio tituli hujus psalmi est, Psalmus ipsi David. Ideo (Ex Augustino) addidit ipsi, quia ipse Rex noster in hoc psalmo loquitur in susceptione personae humanae, de quo titulus regalis tempore passionis inscriptus emicuit [ Al. eminuit]. Intentio ejus est nos invitare ad suum regnum, [Col. 0696C] quod nobis acquisivit per suam humanitatem, passionem, resurrectionem, unde hic agitur. Ait ergo:

66 PSALMUS XV.

1. Conserva me, Domine, quoniam speravi in te. Non erat ei necessarium, quod pro se oraret: nam in eo, quod Deus erat, conservare seipsum poterat. Sed sicut incarnari venit pro nobis, ita pius Redemptor orare dignatus est pro nobis, transfigurans nos in sua persona; quia unum corpus fieri voluit, cum sua Ecclesia. Pro infirmantibus ergo membris suis, quae transformat in se, dicit: Conserva me, Domine, quoniam speravi in te. Nos enim qui puri homines sumus, et per peccatum perditi, conservari a Domino indigemus. Ipse enim est spes nostra, ipse est Deus noster. Nos indigemus ejus auxilio, non ipse nostro. Unde sequutus adjunxit:

2. Dixi Domino, Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Quod prius Pater per Filium suum nos redemit, sola charitate hoc fecit, non necessitate. [Col. 0696D] Perfecta enim ejus gloria, nec augeri potest, nec minui. Unde magis debemus Dominum Deum nostrum, et ore confiteri, et corde credere, atque in ipso sperare, et ab ipso salutem quaerere, qui bona quidem nostra non quaerit, imo sua nobis largitur. Unde et subditur:

3. Sanctis, qui sunt in terra ejus, mirificavit omnes voluntates meas in eis. Sanctis (Ex Augustino) qui in terra viventium spem suam posuerunt, civibus patriae coelestis, quorum conversatio spiritualis per anchoram spei in illa patria figitur, quae recte Dei terra [Col. 0697A] nominatur, quamvis in his terris carne versentur. His sanctis miras fecit omnes voluntates meas, in provectu eorum qui senserunt, quid eis profuerit et humanitas meae divinitatis, ut morerer, et divinitas humanitatis, ut resurgerem. Et notandum, quod postquam ait, Mirificavit voluntates meas, protinus adjungit, in eis: ex quibus verbis colligendum est, ita voluntates suas sanctis miras ostendisse, ut easdem in ipsis faceret permanere. Neque enim sancti esse potuissent, si ab ejus voluntatibus cognitis discrepassent. Quod satis evidenter ex verbis sequentibus apparet, quibus dicitur:

4. Multiplicatae sunt infirmitates eorum: postea acceleraverunt. Quanto enim patet divina voluntas, tanto multiplicius apparet humana infirmitas. Ex regula enim supernae justitiae deprehenditur fortitudo pravitatis nostrae. Hinc est, quod sancti viri quanto subtilius divina percipiunt, tanto districtius propria peccata plangunt: atque ex percepto superno lumine cognoscunt, quid in seipsis debeant emendare: et [Col. 0697B] ideo dicitur, Postea acceleraverunt. Unde enim propriam cognoscunt infirmitatem, inde citius festinant ad salutem. Et quia infirmos et peccatores humiliter se confitentur, ideo se a coelesti medico sanari promerentur: propterea adjunctum est: Non congregabo conventicula eorum de sanguinibus; nec memor ero nominum eorum per labia mea. Quid sanguinum nomine, nisi peccata signantur? Unde scriptum est: Caro et 67 sanguis regnum Dei non possidebunt (1. Cor. 15.) . Et bene ait, conventicula: Non enim omnes, qui vitiis subjacent, unam in peccatis voluntatem habent; nam alii conveniunt ad rapinam, alii ad avaritiam, alii ad luxuriam, alii ad superbiam. Quot sunt varietates vitiorum, tot sunt diversitates conventiculorum. Sed pius Dominus conventicula eorum de sanguinibus non congregat, quia conversos ad poenitentiam in judicio non accusat. Quae sunt autem nomina eorum, quorum non memor erit, nisi ea nomina, quae peccando sibi acquisierunt? Qui enim adulterium [Col. 0697C] perpetrat, non immerito adulter dicitur: qui rapinam, raptor; qui perjurium, perjurius; qui superbiam, superbus. Haec nomina non reminiscitur, si culpae, pro quibus sunt nomina, corrigantur. Unde scriptum est: Dissimulans peccata hominum propter poenitentiam (Sap. 1.) . Hinc Apostolus ait: Si nos ipsos judicaremus, non utique judicaremur (1 Cor. 11.) . Quia ergo hi in haereditatem Domini transferuntur, ut et ipse Dominus sit haereditas eorum, recte subjungitur:

5. Dominus pars haereditatis meae et calicis mei, tu es qui restitues haereditatem meam mihi. Possidebunt mecum haereditatem ipsum Dominum. Eligant (Ex Augustino) sibi alii partes, quibus fruantur, terrenas et temporales: portio Sanctorum Dominus est aeternus. Bibant alii mortiferas voluptates: portio calicis mei, Dominus est. Tu restitues mihi haereditatem meam: ut nota sit et his, quos libero claritas, quae erat apud te, priusquam mundus fieret. Destructa erat haereditas [Col. 0697D] Domini, quando humana natura et vitiis corrupta, et a diabolo tenebatur possessa. Missus est Salvator, deleta sunt peccata, restitutum est liberum arbitrium, ejectus est princeps hujus mundi foras, sanata est infirmitas, restituta haereditas. Unde et subditur:

6. Funes ceciderunt mihi in praeclaris: etenim haereditas mea praeclara est mihi. Sicut nos dividimus haereditatem nostram funibus, sic Deus fide, spe et caritate divisit haereditatem suam. Super quos ceciderunt isti funes, ipsi in haereditatem Domini pervenerunt. Non autem ceciderunt nisi in praeclaris, quibus magis placuit coelestis claritas, quam terrena: spirituales virtutes plusquam temporales honores. Multi in hoc mundo divitiis florent, potentia praeminent, honoribus gaudent, gloria temporali fulgent: habent claritatem, sed non permanentem. Qui autem terrena despiciunt, qui supernam gloriam appetunt, [Col. 0698A] qui ad gaudia spiritualia inardescunt: isti proculdubio praeclari sunt. Unde nunc ait: Etenim haereditas mea praeclara est mihi. Et bene ait, Mihi. Non enim illis est praeclara haec spiritualis haereditas, quibus non est cognita. Si enim cognoscerent hanc, quam diligunt, claritatem: falsam non amarent. Gratias ergo Domino debent agere hi, qui ipsius dono valent invisibilia intelligere: et ideo apte subjungitur:

7. Benedicam Dominum, qui tribuit mihi intellectum. Quod ait, Mihi, intelligere debemus membra sua, quae illi conjuncta sunt in unitate corporis. Hoc quod Dominus non cognoverunt, quod contemptis temporalibus, spiritualia intellexerunt, non eorum virtus fuit, sed donum Dei. Unde cum diceret Petrus: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. 16.) , ne hunc intellectum 68 sibi attribueret, statim audivit: Beatus es Simon Bar-Jona, quia caro et sanguis non revelaverunt tibi, sed Pater meus, qui est in coelis (Ibidem) . Ideo propheta alibi postulat, dicens, Da mihi intellectum, et scrutabor legem tuam (Psal. 118.) . Sed jam Dominica passio nobis commendatur, cum subditur: Insuper, et usque ad noctem increpuerunt me renes mei. Insuper ex hoc benedicam Dominum, quod renes mei, id est Judaei, ex quorum renibus patres mei, et ex quorum carne natus sum, increpando et blasphemando usque ad mortem, et in infernum ire compulerunt. Et bene ait, Insuper. Superior enim virtus est Dominum benedicere in adversis, quam in prosperis. Cum Deus bona sua largitur hominibus, solent benedicere boni et mali. Cum flagella irrogat, murmurant quidem mali, sed benedicunt boni. Ad hoc ergo nos iste versus instruit, ut laudemus Deum in donis suis, ne ingrati simus: et insuper in flagellis, ut perfecti simus: ut impleatur in nobis, quod in alio psalmo legimus: Benedicam Dominum in omni tempore (Psal. 33.) .

8. Huic sententiae concordant verba, quae sequuntur. Ait enim: Providebam Dominum in conspectu meo semper: quoniam a dextris est mihi, ne commovear. [Col. 0698C] Beatus homo, qui Deum semper providet in conspectu suo. Hic neque extollitur in prosperis, neque frangitur in adversis. In cunctis, quae agimus, quae loquimur, quae cogitamus, si Deum semper providemus, non offendimus. Hinc scriptum est, In omnibus viis tuis cogita illum (Prov. 3.) . Recte autem a dextris Filii dicitur esse Pater: quoniam aequalis Patri est Filius. Inde virtutem traxit, ut per humanam formam in passione positus commoveri nequaquam posset. Quod si exemplo nostri Redemptoris Dominum in conspectu nostro semper providemus, ut neque amore, neque timore alicujus rei ab ejus voluntate discordemus: erit utique a dextris nobis, ne commoveamur. Ipse enim ait, Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi (Matth. 28.) .

9. Propter hoc laetatum est cor meum, et exultavit lingua mea: insuper et caro mea requiescet in spe. Quid per laetitiam cordis et exultationem linguae, nisi interior atque exterior laetitia commendatur? Qui Deum [Col. 0698D] a dextris habet, laetari debet intus in conscientia, foris in lingua. Hinc alibi dicitur, Laetetur cor quaerentium Dominum (Psal. 104.) . Quod autem dicit, Et caro mea requiescet in spe: corpus Dominicum mortuum, atque in sepulcro positum, et tertia die resurrecturum significat. Quod si nos spiritualiter laetamur, et caput nostrum per passionem imitamur, spem certam habemus, quoniam simul cum ipso resurgemus (1. Thess. 3.) .

10. Quoniam non derelinques animam meam in inferno: nec dabis sanctum tuum videre corruptionem. Nec animam meam in inferis permansuram dabis, neque sanctificatum corpus (Ex Augustino) , per quod et alii sanctificandi sunt, corrumpi patieris. Et hoc dispositio, et gratia omnipotentis Dei fuit, ut anima Christi, nec diu in inferno moraretur, nec corpus ejus tandiu esset in terra exanime, ut corrumperetur. [Col. 0699A] Si enim distulisset, tota nostra spes deperisset. Resurgere ergo sine dilatione voluit, atque ejusdem suae resurrectionis testes homines habere, sicut scriptum est, Et multa corpora 69 sanctorum qui dormierant, cum ipso resurrexerunt (Act. 1. et 10.) ; ut nos talibus testimoniis confirmati veram resurrectionem in nobis tam corporis quam animae crederemus: si nos membra ejus effecti, viam quae ducit ad patriam teneamus. Unde subditur:

11. Notas mihi fecisti vias vitae: adimplebis me laetitia cum vultu tuo: delectationes in dextera tua usque in finem. Prius ipsum caput vitae vias novit, quas nobis et factis ostendit, et verbis praedicavit. Quae sunt viae ejus, quibus ad vitam tendimus, nisi humilitas, caritas, patientia, obedientia, et caeterae virtutes? Ad has vias nos admonet propheta dicens: Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus (Isai. 4.) . Hinc ipsa Veritas ait, Venite ad me omnes qui laboratis, et onerati estis, et ego vos reficiam (Luc. 3.) . Bene ergo ait, Adimplebis me laetitia cum vultu tuo. Non enim est plena laetitia [Col. 0699B] cum isto mundo. Unde scriptum est, Vae vobis qui ridetis nunc (Luc. 6.) . Non est hic plena laetitia neque bonis neque malis. Nam utrisque et tribulatio communis est. Sancti viri etsi gaudent in spe, gemunt adhuc in tribulatione. Sed tunc pleni erunt laetitia, quando Deum videbunt facie ad faciem (1. Cor. 13.) , Et delectationes in dextera eorum usque in finem: quia hi qui a dextris ejus erunt, sine fine gaudebunt. Quorum delectationes erunt de Domini visione, de societate angelorum, de beata immortalitate, de aeterna felicitate. Studeamus ergo vitae vias observare, quatenus ad tantam laetitiam, et ad tantas delectationes valeamus pervenire.

TITULUS PSALMI XVI.

1. Hujus Psalmi titulus est, Oratio ipsi David. Attribuitur ipsi significato David, qui re vera manu fortis venit expugnare aereas potestates. Sed cum in aliis quam plurimis psalmis orationes habeantur, mirum videtur, cur in isto psalmo magis quam in aliis talem titulum apposuerit. [Col. 0699C] Sed quamvis alii psalmi breviter mixtas in se contineant orationes, iste tamen per quandam excellentiam principaliter oratio dicitur, quia tempore passionis suae instante hanc orationem Christus Domino suo cantavit. Intendit autem nos in hoc psalmo instruere, ut exemplo ipsius in nostris necessitatibus semper orare studeamus. Agitur autem de justitia Christi, de tribulatione passionis suae, de resurrectione, de satietate et manifestatione gloriae coelestis. Vox Christi ex persona sua dicentis.

PSALMUS XVI.

1. Exaudi, Domine, justitiam meam: Intende deprecationem meam: auribus percipe orationem meam, non in labiis dolosis. Mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (1. Tim. 2.) , quam justus, et quam sine peccato fuerit, sacra Scriptura testatur: quae dicit, Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (Isai. 33. 1 Petr. 2.) . Inter deprecationem et orationem hoc distare quidam dicunt ut deprecatio sit ad devitanda adversa, oratio autem in consequendis [Col. 0699D] utilibus. Tamen utrunque indifferenter ponitur in niultis locis. Sic autem ait, Intende et Auribus percipe, ac si diceret: Cape quod audis, retine quod intelligis. Pra tendit ergo justitiam operis et puritatem cordis, ut in prece et oratione digne exaudiatur a Patre. 70 Ille bene orat, qui talem ad orandum se praeparat, ut in oratione justitiam suam praetendere valeat, et nihil nisi quod juste conferendum est orare praesumat: et non solum pro sua et amicorum, verum etiam inimicorum utilitate orare studeat. Ideo dicit se orare non in labiis dolosis. Labia enim dolosa essent, si ab intentione vel aequitate verba discordarent. De vultu tuo judicium meum prodeat: oculi tui videant aequitates. Purum cognoscit cor suum, qui judicium suum confert ad Deum. Christum Dominum scimus a Judaeis injuste esse judicatum. Sed in ipso quo manifeste judicaverunt, ipsi occulte judicati sunt. De vultu Dei judicium prodiit, quo injuste judicantes [Col. 0700A] juste damnavit. Timeant ergo judices hominum, quia supra se habent judicem Deum: cujus oculi aequitatem vident, ut nihil impunitum maneat, et dignis digna rependat. Et hoc quidem sicut ad timorem malorum, ita ad consolationem dictum est bonorum: sicut in alio loco dicitur, Mihi vindictam, et ego retribuam, dicit Dominus (Deut. 32. Rom. 12.) . Debent ergo sancti viri semper examinare cor suum, ut illud ante oculos Dei habeant probatum, ne ille cujus oculi vident aequitatem, ullam in eis videre possit reprehensionem; quatenus in tribulatione aliquando positi, dicere cum suo capite possint quod sequitur.

3. Probasti cor meum, et visitasti nocte: igne me examinasti, et non est inventa in me iniquitas. Deus Pater Filium probavit, quando pati permisit: visitavit nocte, quia adjuvit in tribulatione: igne passionis examinavit, quia inde ad incorruptionem transtulit. Et non est in eo inventa iniquitas, quia (ut jam supra diximus) peccatum non fecit (Isai. 53. 1. Petr. 2.) . Nos quoque a Deo probamur, quotiens tribulationibus [Col. 0700B] affligimur. Unde scriptum est: Tanquam aurum in fornace probavit electos Dominus (Sap. 3.) . Sed in nocte tribulationis non deest gratia visitationis, teste Apostolo, qui ait, Fidelis est Deus, qui non permittet nos tentari supra quam ferre possumus: sed faciet etiam ex tentatione proventum (1. Cor. 10.) . Hoc igne nos examinat, ut a maculis peccatorum mundos reddat. Utilis est ergo servis Dei tribulatio, tum quia probantur in corde suo, tum quia visitantur a Deo, tum quia purgantur a peccato. Non est, inquit, inventa in me iniquitas.

4. Ut non loquatur os meum opera hominum: propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras. Dignus erat loqui opera hominum, qui in se non habebat peccatum (Joan. 8. Hebr. 7.) . Et tanto justius debebat ab omnibus audiri, quo juste non poterat ab ullo reprehendi. Illi quoque qui vices Christi tenent in praedicatione, in quantum possunt, debent inreprehensibiliter vivere: quia valde sermo doctoris confunditur, si actione depravatur. Quod si propter verba [Col. 0700C] labiorum Dei duras vias nos oportet custodire, consolatur nos Dominus apostolica auctoritate dicens, Non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis (Rom. 8.) . Duras vias custodivit, qui usque ad mortem obediens fuit (Philip. 2.) . Mundum relinquere, carnem domare, peccata lacrymis punire, adversa et aspera propter Deum tolerare: durae viae sunt, quae Dominica labia nobis praecipiunt. Sed si dura sunt quae jubentur, mira sunt quae promittuntur. Nam nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt, quae praeparavit 71 Deus diligentibus se (Isai. 64. 1. Cor. 2.) . Firmiter ergo teneamus viam, ut pervenire possimus ad patriam. Et ideo subditur:

5. Perfice gressus meos in semitis tuis, ut non moveantur vestigia mea. Quid per gressus, nisi bonorum operum actus? Quid per semitas, nisi perfectorum mandatorum Dei arctas et angustas intelligimus vias? Perfectos gressus in semitis Domini habuit, qui ait, [Col. 0700D] Non veni legem solvere, sed adimplere (Matth. 5.) . Cujus non sunt mota vestigia, quia a veritatis non recessit via: unde ipse ait, In his quae Patris mei sunt oportet me esse (Luc. 2. Joan. 8. Matth. 24.) . Et nos perfectos gressus in semitis Domini habemus, si sic perfecta quae praecipit adimplemus, ut in eisdem immobiles maneamus. Neque enim sufficit perfecta agere, nisi contingat in ipsis firmiter permanere. Perfectos gressus habebat Paulus, cum diceret, Bonum certamen certavi, opus consummavi, fidem servavi (2. Tim. 4.) . Firma vestigia habuit, cum ait, Quis nos separabit a caritate Dei? Tribulatio? An angustia? An fames? An nuditas? An periculum? An gladius? Scimus quia neque instantia, neque futura, neque ulla creatura poterit nos separare a caritate Dei quae est in Christo Jesu (Rom. 8.) . Si quid autem boni in nobis habemus, illud Deo, non nobis, adscribere debemus, qui petenti se libenter tribuit [Col. 0701A] (1. Cor. 4.) , sicut ipsa Veritas ait: Petite et accipietis (Joan. 16.) . Unde nunc subdit:

6. Ego clamavi, quoniam exaudisti me, Deus: inclina aurem tuam mihi, et exaudi verba mea. Clamor ad Dominum, est nostrum desiderium. Quanto plus quisque desiderat, tanto amplius clamat. Sed quae est auris, quam inclinat Deus nobis peccantibus, nisi misericordia ipsius? Nisi enim ille inclinetur ad misericordiam, nos non erigimur ad justitiam. Sed quid est quod jam se exauditum dicit, et adhuc exaudiri verba sua quaerit? Sed fortasse ad aliquid erat exauditus, et ad aliquid non erat. Exauditus erat in se, exaudiendus in membris.

7. Ad hoc pertinent verba quae sequuntur: Mirifica misericordias tuas: qui salvos facis sperantes in te. Deum misericordias suas mirificare, est ex injusto justum facere. Quis non miretur misericordias Domini in latrone, in Paulo, in peccatrice muliere, in publicano? Cum pro amore Dei, ea quae mundi sunt, despicit avarus, ad humilitatem convertitur superbus, [Col. 0701B] ad mansuetudinem iracundus, ad castitatem luxuriosus, nonne misericordias suas mirificavit Deus? Cum desperantes ad spem reducit, cum peccatori, qui aeternas poenas promeruit, aeterna praemia tribuit, nonne Deus misericordias suas miras facit? Unde protinus adjungit:

8. A resistentibus dexterae tuae custodi me ut pupillam oculi. Pupilla oculi dicitur Christus, quia et omnibus carior est, et lumen quo omnes illuminantur. Ipse est et dextera Dei, quia aequalis est Patri, et omnia per ipsum facta sunt (Joan. 1. 8. 10.) . Possunt etiam per dexteram et pupillam intelligi electi, quia per eos fortia operatur Deus, et ipsi sunt lux mundi (Matth. 5.) . Resistentes sunt infideles et persecutores. Rogat ergo Filius Patrem, ut a sibi resistentibus eum defendat ne justitiam injustitia premat, ne infidelitas fidem corrumpat. Sic nos exemplo nostri capitis Dominum 72 orare debemus, ut nos custodiat, ne qua impugnans adversitas frangat, [Col. 0701C] ne qua obvians tentatio seducat, quae nos ab alis protectionis suae subtrahat. Ideo subditur: Sub umbra alarum tuarum protege me, a facie impiorum qui me afflixerunt. Dilectio Dei et proximi, novum et vetus Testamentum. Justitia, caritas, et caeterae virtutes, alae Dei sunt, quibus sanctae animae ad Deum volare possunt. Istae spirituales alae et ab aestu refrigerant vitiorum, et afflictione temperant impiorum. Istis alis Dominus Christus cum ab impiis Judaeis affligeretur, protectus est: de quibus adhuc subjungit:

9. Inimici mei animam meam circumdederunt: adipem suum concluserunt, os eorum loquutum est superbiam. Haec in passione Christi facta sunt. Circumdederunt Judaei animam Christi, vitam enim ejus perdere volebant (Joan. 10.) . Adipem suum concluserunt (Ex Augustino) , idest, abundantiam suae superbiae intra se detinuerunt. Os eorum loquutum est superbiam, cum dixerunt, Ave rex Judaeorum (Matth. 27.) , et caetera talia.

10. Projicientes me, nunc circumdederunt me. Ante [Col. 0701D] crediderunt venturum, sicut in Scripturis suis legerunt: nunc, cum venit adimplere quod promiserat, cum deberent eum suscipere, adorare, projecerunt extra castra, et crucifixerunt. Oculos suos statuerunt declinare in terram. Quia eum non Deum, sed purum hominem existimarunt.

11. Susceperunt me sicut leo paratus ad praedam. Comparabiles illi leoni, de quo scriptum est, Adversarius vester diabolus, tamquam leo circuit, quaerens quem devoret (1. Petr. 5.) . Et sicut catulus leonis habitans in abditis. Catulus leonis et filius, est ille populus, cui dictum est, Pater vester diabolus est (Joan. 3. 8.) . Et bene ait, habitans in abditis: quoniam qui male agit, odit lucem. Post tantam persecutionem secutus adjunxit:

12. Exsurge, Domine, praeveni eum, et supplanta [Col. 0702A] eum. eripe animam meam ab impio, frameam tuam ab inimicis manus tuae. Exsurge, quem dormire (Ex Augustino) arbitrantur, et iniquitates hominum non curare: ante exerceatur malitia, ut factum vindicta praeveniat. Vel eum populum praevenire, est poenam mali ante in ipsum quam in alium retorquere. Juxta quod scriptum est, Omnis qui peccat, non in alium prius peccat, quam in semetipsum (Eccles. 6.) . Vel eum Dominus praevenit, quia ante ultimum judicium eum etiam temporaliter judicavit. Ejecit enim eos de terra sua, unde ait, Et supplanta eum. De terra enim illa lacte et melle manante, in qua plantaverat eos Deus, eradicati sunt. Animam autem Christi ab impio populo eripuit, quando a mortuis eum suscitavit. Cujus anima framea Dei Patris fuit, quam assumsit manus, idest, virtus ejus aeterna: ut per ipsam regna debellaret iniquitatis, et justos divideret ab impiis. Domine, a paucis de terra divide eos in vita eorum. Disperge eos per orbem terrarum in ista vita, quam solam suam vitam putant, quia aeternam [Col. 0702B] despiciunt. Et bene ait, A paucis: quoniam Judaicus populus minor est numero, quam omnis populus. Cujus malitiam adhuc ostendit, cum subjungit, Et de absconditis tuis adimpletus est venter eorum. Non solum ista poena consequetur eos visibilis, sed etiam 73 de peccatis, quae tamquam tenebrae absconduntur, a lumine veritatis tuae, adimpleta est memoria eorum, ut obliviscantur Deum. Saturati sunt filiis: satisfecerunt desideriis. Et dimiserunt reliquias suas parvulis suis: dicentes, Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. 27.) .

14. Ego autem in justitia apparebo conspectui tuo. Ego qui (Ex Augustino) non apparui eis, qui corde sordido et tenebroso lucem sapientiae tuae videre non possunt, apparebo in justitia tua, id est, justis tuis manifestabor. Satiabor cum apparuerit gloria tua. Cum illi satiati sint immunditia sua, ut me intelligere non possent, Ego satiabor cum apparuerit gloria tua, in his qui me intelligunt. Ad hoc ergo tendat [Col. 0702C] nostra oratio, nostraeque devotionis affectus, nostra opera, nostrae patientiae exercitia, ut gloria Domini saturari valeamus. Sit nobis noster Redemtor in exemplum, ad orandum, ad operandum, ad patiendum: et sit etiam comes ad gaudendum.

TITULUS PSALMI XVII.

1. Sequentis Psalmi titulus talis est, In finem puero Domini, ipsi David quae locutus est Domino, verba cantici hujus, in die qua eripuit eum Dominus de manu Saul, et de manu omnium inimicorum suorum. Verba cantici hujus, id est, verba significantia talem materiam, unde habendum est canticum, id est, spiritualis delectatio, quae in vera contemplatione habetur, sunt attribuenda David, id est, manu forti, Christo puero Domini propter simplicitatem et puritatem. David dico, fideles suos dirigenti in finem, id est, in summum bonum: quae verba loquutus est Domino Patri in aeterna sua locutione. Cantici dico, habiti in die, id est, in consideratione diei resurrectionis ipsius, vel consideratione temporis plenitudinis, qua humanum genus per resurrectionem Christi a nocte infidelitatis et [Col. 0702D] ignorantiae, et peccatorum, ad lucem scientiae, et fidei, et virtutum exiturum est. Qua die resurrectionis, vel temporis plenitudinis, eripuit eum Dominus de manu omnium inimicorum suorum, et de manu Saul, id est, de potestate Judaeorum, et regis eorum quem sibi ipsi petierunt. Nam sicut David manu fortis, ita Saul petitio interpretari dicitur. Dicat ergo Christus et Ecclesia, id est, totus Christus, caput et corpus (Rom. 12.) .

PSALMUS XVII.

2. Diligam te, Deus, fortitudo mea. Dominus firmamentum meum, et refugium meum et liberator meus. Haec est magna caussa, quadiligendus est Deus: quia ipse est fortitudo nostra. Caritas Dei diffusa in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. 5.) : facit nos fortes ad toleranda adversa mundi, et ad expugnanda vitia et tentamenta diaboli [Col. 0703A] ad exercenda bona spiritualia, ad contemnenda bona terrena. Propter hoc etiam diligendus est Dominus, quia ipse est firmamentum nostrum, in quo firmum fundamentum habemus, ne ventis tentationum moveamur: et refugium, ad quem refugimus, ne in hac miseria pereamus: et liberator, ut de servitute diaboli et peccati per eum liberati, ad veram libertatem veniamus.

74 3. Deus meus adjutor meus, et sperabo in eum. Deus meus, quia me creavit ex nihilo. Adjutor, quia me adjuvat in opere bono: et ideo sperabo in eum, per quem salvabor in futuro. Hoc distat inter Deum et Dominum, quod Deus nomen est naturae, et Dominus nomen est officii. Illud pertinet ad majestatem et dignitatem, quae ipse est: hoc pertinet ad potestatem et dominium quod in nobis exercet. Ibi ostenditur nobis quid amemus, hic autem quid timeamus. In utroque quid credamus, quid speremus, quid amemus. Et in primo versu commendatur nobis caritas et fides: in secundo vero spes. Et non [Col. 0703B] immerito caritas prima, quia ipsa est virtutum regina, ipsa est initium bonorum, et radix virtutum. Sed quae sequuntur, et quae nos excitant ad amandum Deum, audiamus. Protector meus, et cornu salutis meae, et susceptor meus. Protegit enim nos a malis, et sicut cornu eminet, ita ipse eminens nostra salus, tanquam infirmos medicus ad sanandum, nos suscepit. Unde ipse Filius bono pastori ovem infirmam reportanti comparatus est (Luc. 15.) : et ideo,

4. Laudans invocabo Dominum, et ab inimicis meis salvus ero. Ecce quanta utilitas laudare Deum. Si et in prosperis et in adversis Deum toto corde laudaveris, nullus poterit tibi nocere inimicus. De tot et tantis bonis quae quotidie benignus Dominus confert nobis, non habemus quid rependere possimus, nisi laudem. Geminum autem donum confert homini laudatio Dei: tum quia in laude hominis Deus honoratur, tum quia ipsius merito laudis homo a malis liberatur. Unde ipse Dominus in alio psalmo nos admonet [Col. 0703C] dicens, Immola Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua, et invoca me in die tribulationis, et eruam te (Psal. 49.) .

5. Circumdederunt me dolores mortis. Id est, Judaei inferentes mihi angustias passionis. Et torrentes iniquitatis conturbaverunt me: quia ecce turba, et qui vocabatur Judas venit (Matth. 26. Luc. 22. Marc. 12. Joan. 18.) . Venit torrens et iniquorum impetus ad discipulorum gregem conturbandum, quia, percusso pastore, dispergentur oves gregis (Zachar. 13.) .

6. Dolores inferni circumdederunt me. Id est, illi, quos infernales dolores expectant. Praeoccupaverunt me laquei mortis: quia cum gladiis et fustibus undique supervenerunt (Matth. 26. Marc. 14. Luc. 22.) . Laquei mortis ideo dicuntur, quia diabolicae deceptiones in eis erant. Sed a tantis persecutoribus circumdatus, tot doloribus et perturbationibus occupatus, ille qui omnes uno verbo poterat condemnare, et se ab omni angustia liberare, quid fecerit, audiamus.

7. In tribulatione invocavi Dominum et ad Deum [Col. 0703D] clamavi. Non se vindicat, sed orat. Docet te patientiam imperator tuus. Si te circumdant dolores mortis, perturbationes iniquitatis, attende quanta pertulerit Redemtor tuus, et exemplo ejus omnia patienter sustine. Intus in corde tuo invoca Dominum, et toto cordis affectu clama ad Deum tuum. In ipso enim est potentia et divinitas (Coloss. 2.) . Unde merito dicitur Dominus et Deus: cujus dominium et divinitatis imperium potest oppressos eripere ab omni tribulatione. Unde scriptum est, De quacunque tribulatione clamaverint ad me, eripiam eos, dicit Dominus (Jerem. 29.) . Bene ergo subditur, Et exaudivit de templo sancto suo vocem meam: et clamor meus 75 in conspectu ejus introivit in aures ejus. Templum Dei est Christus. Templum Dei est Ecclesia. Hinc Paulus ait, Templum Dei sanctum est, quod estis vos (1. Cor. 3. et 6.) . Hoc spirituale templum inhabitat Deus, et ibi deprecantium voces exaudit. Et notandum quod [Col. 0704A] ait, Et clamor meus in conspectu ejus: ibi quippe orandum est, ubi videtur Deus. Ideo dicitur in Evangelio, Tu autem cum oraveris, intra in cubiculum tuum, et clauso ostio ora Patrem tuum in abscondito: et Pater tuus qui videt in abscondito, reddet tibi (Matth. 6.) . Sic itaque debemus clamare, ut clamorem nostrum videat Dominus, atque in aures ejus introeat: qui utique clamor non tam vocis est, quam cordis. Unde Moysi dicitur, Quid clamas ad me (Exod. 14.) ? Mentis nostrae desiderium clamor est in conspectu Dei. Sed quid deinde sequatur, audiamus.

8. Commota est et contremuit terra: fundamenta montium conturbata sunt, et commota sunt, quoniam iratus est eis. Si hoc juxta literam accipimus, passo Domino terrae motus magnus factus est, et suo auctori testimonium dederunt etiam ipsa insensibilia elementa (Matth. 27.) . Si autem per terram terrena carnalium corda, et per fundamenta montium, principes intelligimus populorum: quia videlicet in ipsis firmabantur caeteri, tanquam in fundamentis, postquam [Col. 0704B] praedicantibus Apostolis iram se incurrisse omnipotentis Dei cognoverunt (Act. 3.) , ex eo quod Filium ejus crucifixerunt, conturbati et conterriti propter culpam, statim commoti sunt ad poenitentiam. Qui Petro eos increpante, tanquam commoti dixisse referuntur, Viri fratres, quid faciemus (Act. 2.) ? Quibus datum est consilium, ut per regenerationis lavacrum remissionem reciperent peccatorum.

9. De quibus adhuc subditur, Ascendit fumus in ira ejus, et ignis a facie ejus exarsit: carbones succensi sunt ab eo. Quid facies ejus, nisi notitiam? Quid fumus qui lacrymas excitat, nisi lacrymosam poenitentium compunctionem designat? Timentes iram lacrymis laverunt culpam. Et unde Deum per fidem noverunt, inde accepto spiritu in ejus amore suaviter arserunt. Et ab eo succensi sunt, ut ardentes existant, qui prius peccatores in carne tanquam carbones in cinere mortui jacebant. Ex his ergo verbis instruimur, quia per compunctionem ignis divinus accenditur, [Col. 0704C] qui interiora mentis illuminat, atque peccatorum nigredinem penitus devastat: et quo ordine haec facta sunt, quae praedicuntur, verbis sequentibus demonstratur.

10. Inclinavit caelos et descendit, et caligo sub pedibus ejus. Prius sanctos et electos viros ad praedicandum ejus humilem adventum misit, quos deinde sequutus per semetipsum descendit. Verbum enim caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. 1.) . Unde autem humilis in carne apparuit, inde principem tenebrarum omnimoda subjectione prostravit, atque eundem Ecclesiae suae prosternendum dedit. Unde Apostolus ait, Dominus conteret Sathanam sub pedibus vestris (Rom. 16.) velociter. Ille autem qui paulo minus ab angelis minoratus est (Psal. 8.) per humanitatem, multo sublimior angelis declaratus est per divinitatem (Hebr. 1. et 2. Coloss. 2.) . Unde subditur:

11. Et ascendit super Cherubim, et volavit. In eo enim quod Deus est, ipsas angelicas 76 dignitates plenitudine [Col. 0704D] scientiae superavit. Volavit super pennas ventorum: quia celsitudine suae divinitatis transcendit virtutes supernorum spirituum: cui enim angelorum dixit aliquando Deus, Sede a dextris meis, aut, Ego hodie genui te (Hebr. 1.) ? Super pennas ergo ventorum volavit, quia solus sedere ad dexteram Patris meruit.

12. Et posuit tenebras latibulum suum. Scilicet (Ex Augustino) obscuritatem sacramentorum, et occultam spem in corde credentium: ubi ipse lateret, nec suos desereret. Latibulum suum tenebras posuit, quia caeleste suum sacramentum nobis in obscuritate constituit. Hinc est quod sacramentum corporis et sanguinis Christi quotidie tractamus (1. Cor. 13.) : nec tamen lucem, nec gloriam ejus, quam fide credimus, oculis adhuc videre valemus. In tenebris enim sumus quandiu per fidem ambulamus, et non per speciem (1 Cor. 10.) . In circuitu ejus tabernaculum [Col. 0705A] ejus. Multitudine enim credentium circumventus est. Recte autem Ecclesia in hac peregrinatione posita tabernaculum Dei dicitur, quia tabernaculum non habet fundamentum, est autem militantium atque transeuntium. Et Apostolus dixit, Quia non habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus (Hebr. 13.) . Tenebrosa aqua in nubibus aeris. Quia obscura est scientia in prophetis, qui merito nubes aeris appellantur, quia in caelestibus sustolluntur per vitam et in imis fundunt pluviae doctrinam. Primum quidem in sanctis patribus obscurus fuit sermo divinus. Tecta erant omnia sub figura et umbra (Hebr. 10.) . Nondum erat spiritus ad manifestationem datus, quia Jesus nondum fuerat glorificatus (Joan. 7.) . Sed deinde venit caelestis fulgor, ille qui est lux vera, qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. 1.) . Removit tenebras, exposuit Scripturas, misit praedicatores, audientium corda terruit et illuminavit. Unde subditur:

[Col. 0705B] 13. Prae fulgore in conspectu ejus nubes transierunt, grando et carbones ignis. Prae magnitudine fulgoris qui est in conspectu manifestationis ejus, nubes, idest, Apostoli divino lumine illustrati, a Judaeis, ad Gentes transierunt: sicut scriptum est, Vobis primum oportuit praedicari regnum Dei, sed quia repulistis, et indignos vos fecistis vitae aeternae, ecce convertimur ad gentes (Act. 13.) . Et ipsi sunt facti grando et carbones ignis, clamando, minando, ubique ignem mittendo, futurum judicium praedicando, humana corda fidei ardore accendendo.

14. Et intonuit de coelo Dominus, et Altissimus dedit vocem suam: grando et carbones ignis. Postquam dixit Dominus, adjungit, Altissimus: ut intelligas Deum Deorum, Dominum Dominorum, per semetipsum esse loquutum. Prius enim locutus est per patriarchas et prophetas, per antiquos patres: deinde per se (Hebr. 1.) . Ipsa etiam Apostolorum praedicatio non tam Apostolica erat, quam Dominica. Sicut ipse Dominus testatur, dicens, Non enim vos estis qui [Col. 0705C] loquimini, sed spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. 10.) . Quasi intonat Dominus, cum de judicio suo nos terret (Matth. 25.) . Quasi dat vocem suam, quando humiliter demulcet. Quoddam terrens tonitruum esse videtur, quod per Joannem dicitur, Genimina viperarum, quis ostendit vobis fugere a ventura ira (Matth. 3.) ? Quasi vocem dare est, cum subditur, Agite fructus dignos poenitentiae (Luc. 3.) . Juxta ergo 77 capacitatem audientium modo minando intonat Dominus, modo ut grando contundens, modo ut ignis accendens.

15. Et misit sagittas suas, scilicet (Ex Augustino) Evangelistas, pennis virtutum recto itinere transvolantes, non suis sed ejus a quo missi sunt, viribus. Et disperdidit eos, ad quos missi sunt, ut aliis eorum essent odor vitae in vitam, aliis odor mortis in mortem (2. Cor. 2.) . Fulgura multiplicavit. Id est coruscantia miracula. Et conturbavit eos. Bona conturbatione ad poenitentiam.

[Col. 0705D] 16. Et apparuerunt fontes aquarum. Scilicet dona Sancti Spiritus, a quibus omnis spiritualis scientia procedit. Vel per fontes aquarum, potest accipi vetus et novum Testamentum: quae apparuerunt auditoribus, ipso revelante, qui habet clavem scientiae. Qui nimirum spirituales fontes caeteros ex se Scripturarum rivulos emittunt. Et revelata sunt fundamenta orbis terrarum. Revelati sunt Prophetae, qui non intelligebantur: super quos aedificaretur orbis terrarum credens in Domino. Quo autem ordine (Ex Augustino) haec facta sunt, ostenditur, cum subinfertur: Ad increpatione tua, Domine, ab inspiratione spiritus irae tuae. Dicentis, Nisi poenitentiam egeritis, omnes simul moriemini (Luc. 13.) . Postquam dixit, Increpationem, adjunxit Inspirationem. Tunc enim utiliter [Col. 0706A] foris increpamur, quando inspiramur intus, ut timeamus.

17. Hic inquit Christus. Misit de summo: hoc est de sinu Patris. Et accepit me. Scilicet caput Ecclesiae in aequalitatem sibi, ad dexteram suam. Et assumsit me. Id est Ecclesiam meam, quae est corpus meum. De aquis multis. Quia ex multis populis me instituit: vel quia ex multis vitiis me extraxit: sive quia ex multis tribulationibus me liberavit. Et hoc est quod sequitur:

18. Eripuit me de inimicis meis fortissimis. Qui sunt isti fortissimi inimici, nisi spiritus maligni? Horum proculdubio fortitudinem non possemus evadere, nisi omnium potentior Deus nos fragiles dignaretur eripere. Et ab his, qui oderunt me, quoniam confortati sunt super me. Subaudis, me eripuit. Qui sunt hi, qui oderunt Ecclesiam, nisi infideles atque haeretici? Qui intantum aliquando confortati sunt, ut quosdam etiam electos, aliquando occiderent in carne, aliquando errare facerent in fide. Sed eos pius Dominus [Col. 0706B] eripere dignatus est, coronando occisos, atque ad viam veritatis errantes reducendo. Unde et subditur,

19. Praevenerunt me in die afflictionis meae. Id est praevaluerunt mihi in tempore tribulationis et persecutionis. Et factus est Dominus protector meus. Scilicet protegens me ab impugnatione persequentium.

20. Et quia carnales patiebar angustias, Eduxit me in spiritualem latitudinem fidei. Salvum me fecit, quoniam voluit me. Nullis meis praecedentibus meritis, sed sola sua benevolentia. Ipse est enim, qui operatur in nobis et velle, et operari pro bona voluntate (Philip. 2.) .

21. Et retribuet mihi Dominus secundum justitiam meam, et secundum puritatem manuum mearum retribuet mihi. Duo sunt in homine, secundum quae retribuit Dominus: scilicet secundum justitiam bonae voluntatis et fidei, et 78 secundum puritatem bonorum operum. Nec possunt pura esse bona opera, nisi deriventur ab intentione justa. Unde scriptum est, [Col. 0706C] Respexit Dominus ad Abel, et ad munera ejus (Genes. 4.) . Prius quidem probavit fidei devotionem, unde postmodum sacrificii suscepit oblationem (Hebr. 11.) . Et merito retribuet mihi:

22. Quia custodivi vias Domini. Id est latitudinem bonorum operum perseverando servavi.

23. Nec impie gessi a Domino meo. Id est postquam ad illum bene operando accessi, ab illo prave vivendo non recessi. Hinc est quod de sanctis animalibus per prophetam dicitur, Non revertebantur, cum ambularent, sed unumquodque ante faciem suam gradiebatur (Ezech. 1.) . Sic utique ad Deum directa debent esse nostra itinera, ut ultra non sint ad pravitatem operis distorta. Nec mirum si custodivit vias Domini, nec a Deo suo impie gessit: nam sequitur, Quoniam omnia judicia ejus in conspectu meo. Id est (Ex Augustino) et praemia justorum et poenas impiorum, et flagella corrigendorum, et tentationes probandorum perseveranti contemplatione considero. [Col. 0706D] Ad custodiendam quippe justitiam, et impietatem evitandam, valde utile est extrema sollicite pensare. Unde scriptum est, In omnibus operibus tuis meditare novissima tua, et in aeternum non peccabis (Eccles. 7.) . Recte ergo subjunctum est, Et justitias ejus non repuli a me. Sicut illi, qui ad tempus credunt, et in tempore tentationis recedunt (Luc. 8.) . De quibus Apostolus Petrus, Quia melius est non cognoscere viam veritatis, quam post cognitionem retrorsum redire (2. Petr. 8.) .

24. Et ero immaculatus, cum eo, secundum delectationem malae cogitationis. Et observabo me ab iniquitate mea. Id est ab iniquitate operationis. Tale debet esse nostrum studium, nostrum desiderium: ut intus simus immaculati, foris innocui: quatenus aeternam [Col. 0707A] remunerationem consequamur, de qua subjungit:

25. Et retribuet mihi Dominus, secundum justitiam meam. Non solum propter latitudinem fidei, sed propter longitudinem perseverantiae. Et secundum puritatem manuum mearum in conspectu oculorum ejus. Non quo homines vident, sed quo ipse. Quoniam quae videntur, temporalia sunt: quae autem non videntur, aeterna (2. Cor. 4.) . Et homo videt in facie, Deus in corde (Luc. 11.) . Bonorum quoque opera semper in conspectu Dei sunt, malorum vero non respicit (Prov. 10.) . Unde alibi dicitur, Novit Dominus viam justorum, iter autem impiorum non novit (Psal. 1.) .

26. Haec quae praemissa sunt, dicit Ecclesia, ad excitandum nos et promovendum ad fidem rectam, spem certam, operationem bonam, retributionem aeternam. Unde nunc quemquam nostrum admonet, dicens, Cum sancto sanctus eris, et cum viro innocente innocens eris. Et cum electo electus eris, et cum perverso [Col. 0707B] perverteris. Attende illum, qui est sanctus sanctorum, qui in seipso sanctus est, et alios sanctificare potest. Qui est vere innocens, agnus sine macula (Joan. 1.) : qui cum malediceretur, non maledicebat (1. Petr. 2.) : cum pateretur, non comminabatur. Qui est electus a Deo Patre (Hebr. 5.) , sicut scriptum est, Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene 79 complacui (Matth. 3. 17. Luc. 3.) . Sociare illi, imitare illum, sit tibi bonum adhaerere Deo, et eris cum sancto sanctus, cum innocente innocens, cum electo electus. Quod si societatem perversorum dilexeris, et tu similiter perverteris. Ecce duae viae tibi ostensae sunt: una justorum, altera reproborum: una salutis, altera damnationis: una quam tenent humiles, et a Deo exaltantur; altera quam tenent superbi, et a Deo humiliantur. Unde et subditur:

28. Quoniam tu populum humilem salvum facies, et oculos superborum humiliabis. Serva ergo humilitatem, recognosce te pulverem et cinerem, confitere [Col. 0707C] peccata tua, esto vilis in oculis tuis, ut cum populo humili salvari merearis. Cave oculorum extollentiam, ne videaris tibi gloriosus, tibi sapiens, tibi magnus, ne ubi te altum videris, ibi te dejiciat, qui oculos superborum humiliat. Unde scriptum est, Vae, qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes (Isai. 5.) . Sit ergo oculus in te simplex, ut totum corpus tuum sit lucidum (Matth. 6.) : et dic quod sequitur:

29. Quoniam tu illuminas lucernam meam, Domine: Deus, Deus meus, illumina tenebras meas. Quia illuminasti me in his, quae scio, illumina in his, quae nescio. Vel, quia illuminasti lucernam meam, donando fidem, illumina tenebras operum meorum: ut quod teneo credendo, sequar operando. Quae sunt tenebrae nostrae, nisi iniquitates et negligentiae? In tantam caecitatem devenimus, ut nosmetipsos ignoremus, nec cito deprehendimus mala, quae agimus. Unde nobis petendum est a Domino, ut nostras tenebras [Col. 0707D] illuminet, ut delicta et scelera nostra faciat nos videre: quatenus vitam nostram flendo, et poenitendo possimus emendare.

30. Quoniam in te eripiar a tentatione, et in Deo meo transgrediar murum. In te, inquit, eripiar, non in me: in me enim infirmus sum (Psal. 6.) , sed in te fortis. Tu es solus, qui eripis a tentatione (Philip. 4.) , qui principem hujus mundi foras mittis (Joan. 12.) , qui non permittis tentari servos tuos super quae ferre possunt: sed facis etiam ex tentatione proventum (1. Cor. 10.) . In te transgrediar murum, vel duritiam cordis, vel obstaculum peccatorum, quem diabolus, ne ad te venire possem, mihi opposuit. Murum in Deo nostro transgredimur, quotiens per ipsius gratiam nobis inspiratam vitiorum congeriem superamus.

31. Hic incipit Deum suum Ecclesia commendare. dicens, Deus meus, impolluta via ejus: Eloquia Domini igne examinata: protector est omnium sperantium [Col. 0708A] in se. Ac sic dicat, Hic meus Deus non est sicut caeteri: namque via ejus impolluta, verba ejus in tribulatione probata, spes illius certa et firma, qui protegit sperantes in se, ne deficiant in tentatione (Hebr. 7.) . Quid tam impollutum, tam mundum, quam Dei virtus, et Dei sapientia Christus (1. Cor. 1.) ? qui ait, Ego sum via (Joan. 14.) . Teneamus ergo hanc viam, et mundabimur: custodiamus ejus eloquia, et non errabimus: figamus in ipso spem nostram, et securi sub ejus protectione ambulabimus. Et merito sperandum est in illo:

32. Quoniam quis Deus praeter Dominum? aut quis Deus praeter Deum nostrum? Deus, qui nos creavit, Deus, qui nos regit, Deus quem amamus, Dominus quem timemus. Si inveniremus talem, aut meliorem, fortassis in illo esset sperandum. 80 Sed quia cunctis melior est, et sublimior (sicut ipse ait, Ego Dominus, et non est alius, extra me non est Deus [Isai. 43 et 45.] ) restat, in ipso, spes nostra fixa permaneat.

[Col. 0708B] 33. Qui praecinxit me virtute. Scilicet fide, spe et caritate. Et posuit immaculatam viam meam. Videlicet, ut innocenter vivam. Et notandum, quod non ait, Cinxit me, sed Praecinxit. Magnum quidem omnipotentis Dei donum est, cum ante quisque praecingitur, quam ad vitia relaxetur. Nec mirum si eorum viam immaculatam posuit, quos taliter praecinxit: quia ubi praecedit cingulum virtutum, non possunt impedire maculae et laxurae vitiorum. Hinc est, quod Dominus nos jubet lumbos nostros praecingere (Luc. 12.) , ut ante quisque se restringere contra vitia debeat, quam laxatus et impeditus cadat.

34. Qui per fecit pedes meos tanquam cervorum. Id est (Ex Augustino) , affectus animi, quibus tanquam pedibus sustentor et proficio, ad transcendenda spinosa et umbrosa implicamenta hujus saeculi. Et super excelsa statuens me. Id est coelestibus regnis, ubi Sanctorum est habitatio. Unde Apostolus ait, Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. 3.) . Sic proculdubio [Col. 0708C] debemus affectus nostros, et gressus operum nostrorum in hac terra disponere, ut calcatis spinosis desideriis hujus saeculi, mentem nostram in coelestibus studeamus stabilire.

35. Qui docet manus meas ad praelium. Qui (Ex Augustino) docet me operari ad superandos inimicos, qui nobis intercludere coelestia regna conantur. Et posuisti, ut arcum aereum brachia mea. Id est inlatigabilem intentionem bonorum operum. Usus prophetarum est, cito mutare personam. Modo ad Deum loquitur propheta, sive Ecclesia, modo ad proximum. Ad Deum, videlicet a quo accepit, quod loquitur. Ad proximum, cui expendat, quod accepit. Non sufficit nobis habere gressus rectos ad sectandam justitiam, nisi habeamus doctas manus ad pugnam. Neque enim retineri potest justitia sine pugna. Sunt autem multa genera praeliorum: nam est nobis colluctatio adversus principes, et potestates rectores tenebrarum (Eph. 6.) . Est nobis pugna adversus saeculum: est in nobis ipsis discordia inter carnem et spiritum [Col. 0708D] (Galat. 5.) . Contra haec nos oportet doctos esse ad praelium, et pugnare armis justitiae a dextris et a sinistris (2. Cor. 6.) : et habere fortem et inflexibilem intentionem, tanquam arcum aereum, ad feriendum et fugandum inimicum. Et recte intentiones brachiis comparantur, quia sicut in brachiis fortitudo, et manus adhaerent brachiis: ita fortis debet esse nostra intentio, et ab ipsa procedere robusta operatio. Sed quia nos fragiles, et inimici nostri nobis sunt robustiores: opus est, ut fiat nobis, quod sequitur:

36. Et dedistis mihi protectionem salutis tuae, et dextera tua suscepit me. Dat electis suis Dominus salutem suam, qua eos protegat, tanquam nudos. Dat dexteram suam, id est favorem gratiae suae, qua suscipiat eos, tanquam medicus aegrotos. Si timueris aestus vitiorum, et tela inimicorum invisibilium, sive adversitates persequentium hominum: postula protectionem [Col. 0709A] divinae salutis. Si senseris te peccatorem et infirmum, multis vitiis et negligentiis corruptum: postula Dei misericordiam, et sublevantem dexteram, ut ab eo suscipiaris et saneris. Ipse enim 81 est vera salus, qui protegit suos ab exteriore persecutione. Ipse est sublevans misericordia, qui suscipit, et sanat a propria infirmitate corporis et animae. Et quia eosdem, quos protegit et curat, aliquando utiliter flagellat, recte subjunctum est: Et disciplina tua correxit me in finem, et disciplina tua ipsa me docebit. In hoc apparet, quod nos diligit caelestis Pater, quia nobis dare dignatus est disciplinam. Hinc Scriptura sacra nos admonet dicens, Fili, noli negligere disciplinam patris tui, et ne fatigeris cum ab eo argueris. Quem enim diligit Dominus, corripit: flagellat omnem filium, quem recipit (Prov. 1. et 3.) , Haec autem Domini disciplina ad duo est utilis: corrigit mores, docet scientiam. Bene morigeratum, bene doctum reddit hominem disciplina Dei. Sic autem corrigit et docet, ut mittat eum [Col. 0709B] in finem, id est, in Christum, qui est finis laboris, et merces operis. Hac proculdubio disciplina correctus et doctus erat, qui dicebat: Gloriamur in tribulationibus, scientes, quia tribulatio patientiam operator, patientia probationem, probatio spem, spes autem non confundit; quia caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. 5.) . Unde apte subjungitur:

37. Dilatasti gressus meos subtus me. Ne impediant (Ex Augustino) carnales angustiae, quoniam latam fecisti caritatem meam, operantem hilariter, et de ipsis, quae subter me sunt, mortalibus rebus et membris. Et non sunt infirmata vestigia mea. Id est, signa, quae impressi ad imitandum te. Dilatatos gressus habet subtus se, quisquis gloriatur in tribulationibus. Si foris est angustia doloris, intus est latitudo caritatis. In servorum Dei cordibus tanto crescit amor Dei, quanto foris impugnat adversitas mundi. Ejus autem non sunt infirmata vestigia, qui confirmat [Col. 0709C] cor suum ad toleranda mala propter Deum, qui potest dicere cum Apostolo, Quis nos separabit a caritate Christi? Tribulatio, angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? Certus sum, inquit, quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque potestates, neque creatura alia poterit nos separare a caritate Dei, quae est in Christo Jesu (Rom. 8.) . Quisquis ergo talis est, ut supra dictum est, scilicet praecinctus virtute, perfectus opere, ad praeliandum doctus, in disciplina eruditus, perfectus in caritate, invictus in tribulatione: qui jam a nemine superatur, idoneus est, ut jam inimicos suos persequatur. Unde voce perfectorum subjungitur:

38. Persequar inimicos meos, et comprehendam illos: et non convertar donec deficiant. Persequuntur inimicos suos sancti viri, cum malignos spiritus, sive carnales affectus a se repellunt et reprimunt, orando, vigilando, carnem suam domando, spiritualibus studiis deserviendo. Inimicos autem comprehendere [Col. 0709D] est, immundorum spirituum calliditates subtiliter inquirendo cognoscere, et cognitas evitare. Vel inimicos comprehendit, quisquis carnales animi motus sub jure rationis constringit. Nec converti debet ab hac intentione, ab hoc studio, donec deficiant, id est, penitus absumantur ea, quae illicite animo reluctantur. Recte ergo subjungitur,

82 39. Confringam illos, nec poterunt stare: cadent subtus pedes meos. Si poteris confringere hostes tuos, si non permiseris regnare peccatum in tuo mortali corpore (Rom. 6.) : si vires eis abstuleris, ut non praebeas membra. tua arma iniquitatis peccato (Ibidem) . Sic etiam stare non poterunt, si mox ut senseris tentationem, a te repuleris, si statim, ut videris peccatum, emendaveris. Confringere inimicos nos docet Apostolus, cum dicit, Mortificate membra [Col. 0710A] vestra, quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, luxuriam, et caetera (Coloss. 3.) . Cadent etiam subtus pedes tuos, si vitia et concupiscentias in corde tuo abominatus fueris, et despexeris, et insuper affectus bonos et spirituales actiones apposueris. Unde alibi vir perfectus ait. Iniquitatem odio habui, et abominatus sum: legem autem tuam dilexi (Psal. 118.) . Haec duo faciunt perfecte superare diabolum et peccatum, scilicet amor Dei, et odium mali.

40. Et ne hoc videatur ascribere suis viribus, recte subinfertur, Et praecinxisti me virtute ad bellum: et supplantasti insurgentes in me subtus me. Si vis superbiam in te insurgentem supplantari subtus te, ora Deum, ut praecingat te humilitate. Si vis subtus te luxuriam supplantari, precare Dominum, ut praecingat te castitate (Sap. 8.) . Quodcunque vitium contra te insurgere videris, postula a Domino virtutem contrariam illi vitio, qua illud debelletur, et fiat tibi, quod sequitur:

[Col. 0710B] 41. Et inimicos meos dedisti mihi dorsum: Id est, retrorsum convertisti. Et odientes me disperdidisti. Quasi dorsum inimici dantur, cum illiciti appetitus et vitia penitus oblivioni traduntur; cum retro non respicitur per delectationem, et mentis oculus ad caelestia contemplanda, et ea, quae ante nos sunt appetenda, dirigitur. Disperdit autem odientes nos Dominus, quando repellit a nobis malignos spiritus, ne nos sentent, ne nobis noceant. Vel in eo, quod superius dictum est, Persequar inimicos meos, hostes sanctae Ecclesiae convenienter possumus intelligere, quos sancti et perfecti viri quotidie non cessant persequi, arguendo, increpando, vetando, excommunicando: et ex his quosdam comprehendunt, et attrahunt ad fidem, ad poenitentiam, ad conversionem: nec convertuntur a praedicatione, donec illi deficiant ab iniquitate. Confringunt a statu superbiae, atque sibi substernunt sub omnimoda humilitate, et praecincti armis virtutum sic supplantant eos a vitiis, ut [Col. 0710C] qui insurgentes erant persequendo, subsequentes fiant poenitendo. Et qui praeibant minando, et trahendo, retrorsum fiant obediendo: de odio conversi ad caritatem, de conventione malitiae dispersi et divisi ab invicem. Et quia ex supradictis inimicis nonnulli a Domino reprobantur, quia videlicet, et toto corde non convertuntur, nec veraciter peccata sua confitentur, nec pure Domini misericordiam deprecantur: subjunctum est,

42. Clamaverunt, nec erat, qui salvos faceret: ad Dominum, nec exaudivit eos. Non enim omnis, qui dicit mihi Domine, Domine, intrabit in regnum caelorum (Matth. 7.) . Unde Apostolus quibusdam non recte clamantibus ait, Petitis, et non accipitis, eo quod male petatis (Jacob. 4.) . Clamabunt etiam 83 reprobi in die judicii, dicentes, Domine Deus, aperi nobis (Matth. 25.) . Et non erit, qui eos exaudiat: sed dicitur eis, Amen dico vobis, nescio vos (Ibid.) . De quibus voce capitis subinfertur:

43. Et comminuam eos, ut pulverem ante faciem [Col. 0710D] venti; ut lutum platearum delebo eos. Quia aridi non receperunt imbrem misericordiae Dei, quia leves et mobiles ante ventum tentationis fuerunt, merito a terra viventium tollentur, atque in modum pulveris comminuentur, cum dicetur eis, Ite maledicti in ignem aeternum (Matth. 25.) . Qui merito lutum platearum dicti sunt (Matth. 7.) , quia in lata et spatiosa via, in immunditiis et vitiis vixerunt. Qui utique delebuntur a Domino, sicut scriptum est, Deleantur de libro viventium, et cum justis non scribantur (Psal. 68.) .

44. Eripies me de contradictionibus populi. Qui dixerunt, Si dimiserimus illum vivum, seculum sequetur illum (Joan. 11. Matth. 21.) .

45. Constitues me in caput gentium. Ut gentes in me credant, ut sim illis in Deum, ipsi sint mihi in [Col. 0711A] populum (Osee 2.) . Caecitas ex parte contingit in Israel, ut gentium multitudo salvaretur (Rom. 9.) . Noluerunt enim Judaei recipere verbum fidei (1. Petr. 2.) , unde eis dictum est: Vobis primum oportuit praedicari verbum Dei, sed quia repulistis istud, et indignos vos fecistis aeternae vitae: ecce convertimur ad gentes (Act. 13.) , de quibus subditur, Populus, quem cognovi: Quem corporali praesentia non visitavi, servivit mihi, Praecepta mea custodivit. In auditu auris obedivit mihi. Oculis me non vidit, nomine meo tantum audito praedicatores meos recepit. Esto et tu ex populo isto fideli, ut si Christum non vidisti in carne, servias tamen ei in spiritu, et sis ei obediens in tota voluntate, ut beatus esse merearis, cum eis de quibus scriptum est, Beati qui non viderunt, et crediderunt (Joan. 20.) . Cave autem eorum exemplum, de quibus subditur:

46. Filii alieni mentiti sunt mihi, filii alieni inveterati sunt, et claudicaverunt a semitis suis. Filii Dei fuerunt Judaei, sed Christum interficientes filii diaboli [Col. 0711B] facti sunt (Joan. 8.) . In veritate non permanentes, Legis facti praevaricatores, mentiti sunt (Rom. 2.) . In primi hominis peccato inveterati sunt, quia novum hominem recipere noluerunt: Et claudicaverunt a semitis suis, id est, a Lege et Prophetis, sive in suis intellectibus, vel in fide uno pede nitentes, id est, Patrem et non Filium adorantes: vel vetus et non novum Testamentum sequentes, sive literam et non spiritum tenentes. Inde est, quod ait Apostolus: Qui et idoneos nos fecit ministros novi Testamenti: non litera, sed spiritu. Litera enim occidit, spiritus autem vivificat (2. Cor. 3.) . His enim pedibus graditur sancta Ecclesia, his pedibus ad caelestia promovetur. Deinde ad nostram aedificationem, quid subjungat audiamus.

47. Vivit Dominus, et benedictus Deus meus, et exaltetur Deus salutis meae. Dii gentium non vivunt, nec aliquem salvare possunt. (Unde alibi Psalmista ait: Os habent, et non loquentur: oculos habent, et [Col. 0711C] non videbunt [Psal. 113.]) . Et ideo nec benedicendi sunt, nec exaltandi. Nos autem talem Dominum et talem Deum habemus, qui in aeternum vivit, qui nos regit, ut Dominus, creavit, ut Deus: qui seipsum nobis tradidit, qui salutis nostrae auctor extitit. Unde recte a nobis benedicendus est, exaltandus, amandus, colendus et venerandus.

84 48 et 49. Deus qui das vindictas mihi, et subdis populos sub me, liberator meus de inimicis meis iracundis. Et ab insurgentibus in me exaltabis me, a viro iniquo eripies me. Non solum salutem praestat Deus electis suis, sed etiam vindictam tribuit de inimicis. Tantas vindictas dedit Deus Pater Christo filio suo de inimicis suis iracundis, scilicet Judaeis, qui tanto iracundiae et furoris zelo accensi sunt, ut contra Deum suum insurgerent, et tanquam vir unus et iniquus convenirent in unum, adversus Dominum et adversus Christum ejus (Psal. 2.) : tantas, inquam, vindictas dedit, ut eos quos susceperat regendos, et nutriendos tanquam filios, propter perfidiam et vesaniam [Col. 0711D] illorum, reprobaret atque dejiceret tanquam alienos. A quibus liberatus est Christus, cum a mortuis resurrexit. Exaltatus est, cum ad dexteram Patris ascendit. Ereptus est, quando Verbum fidei, quod Judaeis ablatum est, gentibus tradidit. Unde bene dicitur, Et subdis populos sub me. Cum enim unum Judaicum populum, jugum fidei respuentem, dure judicando deseruit, multos nationum populos misericorditer vocando, eidem jugo subdidit. Unde subjungitur:

50. Propterea confitebor tibi in nationibus, Domine, et nomini tuo psalmum dicam. Idest, per meos fideles ubique terrarum te laudabo, et in tuo nomine bona agent. In hoc loco confessio laudem significat. Psalmus vero bonam operationem. Ille Deum vere et integre laudat, cujus in laude ipsius lingua et vita [Col. 0712A] concordat. Adhuc unde laudandus sit Deus, ostenditur, cum subinfertur:

51. Magnificans salutes regis ejus, et faciens misericordiam Christo suo David, et semini ejus usque in saeculum. Nondum erant magnificatae salutes ejus, quando notus erat tantum in Judaea Deus. Sed tunc excrevit salutum ejus magnificentia, quando praedicatum est admirabile nomen ejus in universa terra, quando dictum est Apostolis, Ite, praedicate Evangelium omni creaturae. Tunc proculdubio fecit misericordiam Christo suo David quando aequalem sibi per divinitatem, voluit nasci ex semine David secundum carnem. Et semini ejus usque in saeculum, idest, in aeternum similiter misericordiam fecit, quando credentibus in eum remissionem peccatorum, et vitam aeternam donavit. Unde scriptum est, Vocabo non plebem meam, plebem meam: et non misericordiam consecutam, misericordiam consecutam (Rom. 9.) . Et erit quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit (Johel. 2. Rom. 10. Act. 2.) .

TITULUS PSALMI XVIII.

[Col. 0712B]

1. Titulus (Ex Augustino) hujus Psalmi notus est, quia non Dominus Jesus Christus haec dicit, sed de illo haec dicuntur. In finem psalmus David. Negotium est commendare statum catholicae religionis, et praedicatores Ecclesiae, et illum a quo praedicationem acceperunt. Et hoc facit, ut intelligantur delicta, et corrigantur: et sic immaculatus homo complaceat Deo. Vox Prophetae per spiritum sanctum dicentis, vel Ecclesiae.

PSALMUS XVIII.

2. Caeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum. Idest, Apostoli 85 et Evangelistae, qui merito dicuntur caeli, propter vitae celsitudinem, et firmamentum propter fidei et caritatis soliditatem; enarrant gloriam divinitatis, et annuntiant nobis opera humanitatis. Enarrat gloriam Dei Joannes, cum dicit, In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum [Col. 0712C] (Joan. 1.) . Annuntiat opera Dei, cum subjungit, Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Ibid.) . De gloria quoque ejus subdit, dicens, Et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis (Ibid.) . Ex his duobus, scilicet divinitate et humanitate, consistit vera et catholica fides. Et quia haec cum discretione, juxta capacitatem audientium praedicanda sunt, recte subinfertur:

3. Dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scientiam. Dies diei, idest spirituales spiritualibus: nox nocti, idest carnales carnalibus. Utrique enim audiunt, etsi non utrique similiter sapiunt. Isti tanquam verbum ructuatum, illi audiunt tanquam scientiam annuntiatam. Quod enim ructuatur, praesentibus ructuatur, quod autem nuntiatur, longe positis nuntiatur. Dies diei verbum eructat, cum dicit Paulus, Sapientiam loquimur inter perfectos (I. Cor. 2.) . Nox nocti scientiam indicat, cum se minus intelligentibus, [Col. 0712D] tanquam minus intelligens transformat, dicens, Nihil judicavi me scire inter vos, nisi Christum Jesum, et hunc crucifixum (Ibidem) . Et iterum, Non potui loqui vobis tanquam spiritualibus, sed tanquam carnalibus lac potum dedi vobis, non escam (1. Cor. 3.) .

4. Non sunt loquelae neque sermones, quorum non audiantur voces eorum. In apostolorum Actibus legitur, quomodo veniente super eos Spiritu sancto, omnes impleti sunt illo, et loquebantur linguis omnium gentium, sicut Spiritus dabat eis pronuntiare (Act. 2.) . Sed non ibi tantum, ubi impleti sunt, sonuerunt.

5. In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Ideo et nos hic loquimur. Sonus enim ille usque ad nos pervenit.

6. In sole posuit tabernaculum suum. Dominus (Ex Augustino) ut adversus regna temporalium errorum belligeraret, non pacem, sed gladium missurus in terram (Matth. 10.) : in tempore posuit tanquam militare habitaculum suum, hoc est dispensationem incarnationis. Vel in sole, idest, in manifestatione posuit tabernaculum suum, scilicet Ecclesiam suam, quae in hoc seculo non habet fundamentum. Unde ipsa ait, Nostra autem conversatio in caelis est. Et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo. Idest, de utero virginali ubi Deus naturae humanae tanquam sponsus sponsae copulatus est: Verbum enim caro factum est (Joan. 1.) , et in utero virginali thalamum invenit, atque inde, tanquam de castissimo procedens cubili, humilis misericordia infra omnes, fortis majestate supra omnes apparuit (Philip. 1.) . Unde sequitur: Exsultavit ut gigas ad currendam viam. Exsultavit sicut fortissimus, et caeteros homines incomparabili virtute praecedens, non ad habitandum, sed ad currendam viam (Psal. 1.) . Non enim in via peccatorum stetit. Natus est, crevit, docuit, passus est, resurrexit, [Col. 0713B] ascendit. Cucurrit viam, non adhaesit in via. Vis audire, quantum cucurrit?

86 7. A summo caelo egressio ejus. Et occursus ejus usque ad summum ejus. A Patre (Ex Augustino) egressio ejus non temporalis sed aeterna, qua de Patre natus est: et occurrit plenitudine divinitatis usque ad aequalitatem ejus. A summo caelo egressio ejus, quia exivit a Patre, et venit in mundum (Joan. 16.) . Et occursus ejus usque ad summum ejus, quia iterum reliquit mundum, et ivit ad Patrem (Joan. 10.) . A summo ad summum est cursus ejus, quia deitate et potentia est aequalis Patri. Postea vero quam excurrit inde, et recurrendo remeavit, misit Spiritum suum: visae sunt illis, super quos venit, linguae divisae velut ignis (Act. 2.) . Et ideo sequitur: Nec est qui se abscondat a calore ejus. Sicut ignis venit Spiritus sanctus foenum carnis consumturus, aurum cocturus, et purgaturus (Isai. 11.) . Vel sic potest intelligi, Nec est qui se abscondat a calore ejus, idest, qui non habeat [Col. 0713C] aliquem calorem, vel aliquam gratiam Spiritus sancti (1. Cor. 12.) : cum omnes intellectum habeant et rationem.

8. Lex Domini immaculata convertens animas. Lex (Ex Augustino) Domini ipse est, qui venit legem implere, non solvere (Matth. 5.) : et immaculata lex, quia peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (1. Petr. 2.) ; non premens animas servitutis jugo, sed ad se imitandum in libertatem convertens. Vel Domini lex immaculata intelligi possunt divina mandata, de quibus dicit Apostolus, Lex quidem sancta, et mandatum justum, et bonum (Rom. 7.) . Ego autem carnalis sum, venundatus sub peccato. Haec quidem lex, aspirante divina gratia, animas convertit, peccatores ad poenitentiam mittit, tepidos accendit, pigros excitat, immundos mundat, injustos justificat. Testimonium Domini fidele sapientiam praestans parvulis: Eloquia divina non immerito dicuntur lex et testimonium. Lex, quia docent et praecipiunt: testimonium, quia in eis quantum nos diligat, Deus [Col. 0713D] probare dignatur. Et ipsum testimonium est fidele, idest, credibile. Per hoc enim testimonium quod in illo videmus impletum, sicut lex divina docet: etiam futura erga nos, quae sempiterna promissa sunt, exspectamus et speramus implenda. Et ista lex et hoc testimonium sapientiam praestat parvulis, idest (Phil. 3.) , humilibus. Unde scriptum est, Super quem requiescit spiritus meus, nisi super humilem et quietum et trementem sermones meos (Isai. 66.) ? Et rursus, Confitebor tibi Pater, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis (Matth. 11.) . Praestat ergo sapientiam parvulis, quia instruit humiles de divinis.

9. Justitiae Domini rectae, laetificantes corda, praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos. Rectae sunt [Col. 0714A] justitiae Domini (Deut. 26.) , idest, inflexibiles: non declinant ad dexteram sive ad sinistram, non flectuntur in prosperis sive in adversis: corda observantium eas laetificant spirituali gaudio. Praeceptum quoque ( Ex Augustino ) Domini lucidum est, sine velamento carnalium observationum: illuminans oculos, idest, hominis interioris aspectum.

10. Timor Domini sanctus permanens in saeculum saeculi. Timor Domini, non ille (Ex Augustino) sub lege paenalis, temporalia bona sibi subtrahi perhorrescens, quorum dilectione anima fornicatur, 87 sed castus, quo Ecclesia sponsum suum quanto ardentius diligit, tanto diligentius cavet offendere. Et ideo non foras mittit consummata dilectio timorem hunc (Joan. 4.) , sed permanet in saeculum saeculi.

11. Judicia Domini vera, justificata in semetipsa. Judicia ejus (Ex Augustino) , qui non judicat quenquam, sed omne judicium dedit Filio (Joan. 5.) : vere justificata incommutabiliter. Neque enim, vel minatus, vel pollicitus Deus quenquam fallit, aut [Col. 0714B] quisquam vel impiis supplicium ejus, vel piis praemium ejus potest eripere. Judicia Domini justificata sunt in semetipsa, idest per unitatem, non ad rixas divisionis, sed ad congregationem unitatis. Ideo linguis omnium loqui fecit, in quos primo venit: quia linguas omnium gentium se in unitate congregaturum esse nuntiavit. Quod tunc faciebat unus homo, accepto Spiritu sancto, ut linguis omnium gentium loqueretur, hoc modo unitas facit: linguis omnibus loquitur in omnibus gentibus. Et ipsa judicia Domini sunt Desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum et dulciora super mel et favum. Per haec duo, scilicet aurum et lapidem pretiosum, quae magis desiderantur in hoc saeculo, vult comprehendere omnes divitias. Et per alia duo, idest, mel et favum, quibus nihil in hoc mundo est dulcius, vult intelligere omnes dulcedines: ut tu intelligas nihil tam dulce, tam pretiosum, tam amandum, tam appetendum, quam divina judicia. Et cum ea tam cara esse [Col. 0714C] intellexeris: diligas et custodias illa: quatenus mercedem inde caelestem et recipere merearis, et dicatur de te quod sequitur:

12. Etenim servus tuus custodit ea, in custodiendis illis retributio multa. Quam dulcia ista sunt, custodiendo probat servus tuus. Non custodienti quidem amara sunt: et sequitur poena. In custodiendis autem (Ex Augustino) retributio multa: non in aliquo extra posito commodo, sed in eo ipso, quo judicia Dei custodiuntur, multa retributio est, et gaudetur in eis. Inter haec autem judicia divina quae desiderat, et retributionem caelestem quam sperat, de propriis vir sanctus videtur expavescere peccatis, cujus subjungit:

13. Delicta quis intelligit? Et ideo sequitur oratio. Ab occultis meis munda me, et ab alienis parce servo tuo. Non est mirum si delicta sua quisque non intelligat, quia ipsa tenebrae sunt, et oculum cordis impediunt, nec lucem sinunt videre, nec se. Ergo (Ex August.) Deo dicamus, qui novit videre quid purget, novit inspicere [Col. 0714D] quid sanet.

14. Illi dicamus, Ab occultis meis munda me, et ab alienis parce servo tuo. Delicta mea inquinant me, delicta aliena affligunt me. Ab his munda me, ab alienis parce. Tolle mihi ex corde malam cogitationem, repelle a me malum suasorem. Ista duo genera delictorum propria simul et aliena, primitus in exordio claruerunt. Diabolus suo delicto decidit. Adam alieno dejecit. Si mei non fuerint dominati, tunc 88 immaculatus ero, et emundabor a delicto maximo. Non ait, si non fuerint in me delicta: sed, si mei (inquit) non fuerint dominati. Impossibile est enim hominem esse sine peccato, quandiu mortaliter vivit, teste Apostolo qui ait, Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis [Col. 0715A] non est (1. Joan. 1.) . Ergo et si habeamus peccatum in carne, et si pungat nos carnalis concupiscentia, si resistimus quantum possumus ex voluntate, si non consentimus ex spiritu, immaculati sumus apud Deum, nec imputabitur, quandiu non dominabitur nobis peccatum. Sed quod est maximum delictum, de quo ait, Et emundabor a delicto maximo? Proculdubio (Ex Augustino) superbia haec tam magnum est vitium, quod dejecit angelum, et ex angelo fecit diabolum, eique interclusit in aeternum regnum caelorum. Magnum hoc delictum est, et caput atque caussa omnium delictorum. Scriptum est enim, Initium omnis peccati superbia (Eccles. 10.) . Et ne quasi leve aliquid contemnas, Initium, inquit, superbiae hominis apostatare a Deo (Ibidem) . Non leve malum est hoc vitium, fratres mei: huic vitio in his personis quas videtis amplas, displicet humilitas Christiana. Propter hoc vitium dedignantur subdere colla jugo Christi, obligati arctius jugo peccati. Ab hoc vitio quod est caput omnium vitiorum (quia inde caetera [Col. 0715B] nata sunt) facta est apostasia a Deo, eunte anima in tenebras, male utente libero arbitrio, peccatis etiam consecutis caeteris. Propter hoc vitium, propter hoc magnum superbiae peccatum Deus humilis venit. Haec caussa, hoc peccatum magnum. Iste morbus animarum omnipotentem medicum de caelo deduxit, usque ad formam servi humiliavit, contumeliis egit, ligno suspendit, ut ad salvantem medicinam curreret hic timor. Jam tandem ERUBESCAT homo esse superbus, propter quem factus est humilis Deus. Ita, inquit, mundabor a delicto maximo, quia Deus superbis resistit, humilibus dat gratiam (Jacob. 4.) . Vere ille immaculatus est, qui hoc delicto caret: quia hoc est ultimum redeuntibus ad Deum, quod recedentibus primum fuit.

15. Et erunt ut complaceant eloquia oris mei, et meditatio cordis mei in conspectu tuo semper. Sic complacebunt eloquia nostra, et meditationes in conspectu tuo semper: si prius delicta fuerint edomita, [Col. 0715C] et extincta superbia. Ex his profecto verbis instruimur, ut Domino Deo nostro placere studeamus, in nostris sermonibus atque cogitationibus delicta illicita refrenando, atque a superbia nos emundando. Et ideo dicamus quod sequitur: Domine, adjutor meus et redemptor meus. Adjutor esto (Ex Augustino) in bonis, et redemptor in malis. Adjutor, ut habitemus in caritate tua: redemptor, ut liberes nos ab iniquitate nostra.

TITULUS PSALMI XIX

1. In finem psalmus David. Iste psalmus attribuendus est Prophetae David, considerationem suam 89 dirigenti in finem, id est Christum, qui est finis, et completio legis: sicut ipse dicit, Non veni legem solvere, sed adimplere (Apocal. 1. Matth. 5.) . Propheta ergo in hoc psalmo, non exorandi necessitate, sed ex magna affectione, ea quae ventura, plenus Spiritu sancto praevidebat, sub figura optandi cavit: hoc intendens, ut exposita nobis Christi resurrectione, cui venturae applaudit, confirmet nos, ut credamus [Col. 0715D] nos resurrecturos, et in coelestibus consessuros (I Thess. 4. Joan. 12.) : ut quo praecessit celsitudo pastoris, sequatur humilitas gregis. Et per hoc quod sub figura optandi hoc facit, desiderium et laetitiam, quam inde habuerit, ostendit. Dixit itaque Christo:

PSALMUS XIX.

2. Exaudiat te Dominus in die tribulationis: protegat te nomen Dei Jacob. Quare non ait, in die pacis, vel prosperitatis, vel gaudii, sed in die, inquit, tribulationis exaudiat te? Placet quidem Deo, et utilis est justo tribulatio in hoc saeculo. Ipsa enim cor humiliat, atque ad orandum excitat, et facit dignum ut [Col. 0716A] exaudiatur: unde alibi idem vir sanctus ait, In tribulatione invocavi Dominum et exaudivit me (Psal. 17.) . Dicit ergo Propheta optando et praenuntiando futura, Exaudiat te, o Christe, Dominus Pater in die tribulationis, idest, in tempore passionis tuae. Exaudiat, inquam, ut te resurgere faciat: protegat te immortalitate nomen Dei Jacob, idest, qui appellatus est Deus Jacob. Ad te enim (Ex Augustino) pertinet posterius natus populus, quia major serviet minori.

3. Mittat tibi auxilium de sancto. Videlicet de seipso. Ipse enim sanctus sanctorum est, a quo bona cuncta procedunt, teste Apostolo, qui ait, Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est descendens a Patre luminum (Jacob. 1.) . Et de Sion tueatur te. Faciens (Ex Augustino) tibi sanctificatum corpus Ecclesiam de speculatione tutam, quae expectat quando venias a nuptiis. Sion quippe interpretatur speculatio. Et hi pertinent ad Sion et ad Corpus Christi, qui contemtis terrenis, mentis oculum [Col. 0716B] dirigunt ad superna.

4. Memor sit omnis sacrificii tui: Hoc est (Ex Augustino) , memores nos faciat omnium injuriarum et contumeliarum, quas pro nobis pertulisti. Et holocaustum tuum pingue fiat. Et crucem, in qua totus oblatus es Deo, in laetitiam resurrectionis convertat. Holocaustum quidem ejus pingue apparuit, quando in cruce pendens, et seipsum pro nobis Deo offerens, pinguedine caritatis plenus pro suis persecutoribus exoravit, dicens: Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. 23.) . O dulcis Domine, quam pingue cor tuum fuit, quam suaviter arsit, quam mirabiliter nobis intus redolet!

5. Tribuat tibi secundum cor tuum. Qui scisti (Ex Augustino) quid utilitatis haberet passio tua. Et omne consilium tuum confirmet. Non solum quo animam tuam posuisti pro amicis tuis (Joan. 15.) , ut mortificatum granum copiosius surgeret: sed etiam quo caecitas ex parte in Israel facta est, ut plenitudo [Col. 0716C] gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. 11.) .

6. Laetabimur in salutari tuo. Non in terrenis 90 divitiis, non in transitoria gloria, non in vanitate hujus mundi: sed in eo qui in aeternum salvare nos potest. Et in nomine Dei nostri magnificabimur. Non in nomine nostro, non in meritis, neque in viribus nostris: sed in nomine Dei nostri magnificabimur. Invocemus ergo (Ex August.) nomen Domini Dei nostri super nos, et confessio nominis illius non solum non perdet, sed etiam exaltabit nos.

7. Impleat Dominus omnes petitiones tuas. Non solum (Ex eodem) quas habuisti in terra, sed etiam quibus in caelo interpellas pro nobis (Rom. 8.) . Advocatum, inquit Apostolus, habemus apud Patrem Jesum Christum (1. Joan. 2.) , et ipse interpellat pro nobis. Magna nobis fiducia est, quod ipse qui Judex noster futurus est, orare pro nobis non cessat (Hebr. 7.) . Tantum caveamus ne ingrati simus, ne quod ipse misericorditer postulat, duritia cordis nostri a se repellat. [Col. 0716D] Nunc cognovi quoniam salvum fecit Dominus Christum suum. Ac si diceret Propheta, Ea quae praemisi, non ex diffidentia oravi: quia nunc tanto ante tempus certus sum, quoniam salvum fecit Dominus Filium suum, in passione confirmando, in obedientia conservando, a mortuis suscitando, ad caelos sublevando, ad dexteram suam collocando. Ideo ponit praeteritum pro futuro: quia illud quod futurum intelligebat de Christo, ita erat sibi certum, ac si esset praeteritum. Exaudiet illum de caelo sancto suo. Non (Ex Augustino) de terra tantum, ubi se petit clarificari, verum etiam de caelo, ubi jam ad dexteram Patris interpellans pro nobis, diffundit inde Spiritum sanctum [Col. 0717A] super credentes in se (Joan. 14.) . In potentatibus salus dexterae ejus. Potentatus nostri sunt salus favoris ejus, cum etiam de tribulatione dat auxilium, ut quando infirmamur, tunc potentes simus (2. Cor. 12.) . Nam vana salus hominum, quae non dexterae, sed sinistrae ejus est. Hac enim tolluntur in magnam superbiam, quicunque peccantes temporaliter salvi facti sunt.

8. Hi in curribus, et hi in equis. Volubili (Ex Augustino) successione temporalium bonorum feruntur, et hi superbis trahuntur honoribus, atque in his exultant. Nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus. Nos autem spem figentes in aeternis, neque gloriam nostram quaerentes, in nomine Domini Dei nostri exultabimus.

9. Ipsi obligati sunt, et ceciderunt. Et ideo (Ex Augustino) ipsi temporalium rerum cupiditate obligati sunt, timentes parcere Domino, ne a Romanis perderent locum (Joan. 11.) : et irruentes in lapidem offensionis et petram scandali (1. Petr. 2.) , de spe [Col. 0717B] caelesti ceciderunt, quibus caecitas in Israel ex parte facta est (Rom. 10.) , ignorantibus Dei justitiam, et suam volentibus constituere. Nos autem surreximus et erecti sumus. Nos vero ut populus gentium intraret, de lapidibus excitati filii Abraham (Matth. 3.) , qui non sectabamur justitiam, apprehendimus eam: et resurreximus, nec viribus nostris, sed per fidem justificati erecti sumus (Rom. 5.) .

10. Domine, salvum fac regem. Ut ipse qui nobis praeliandi exemplum passione sua monstraverit, offerat etiam sacrificia nostra sacerdos excitatus a mortuis, et in caelo constitutus (Hebr. 7.) . Et exaudi nos in die qua invocaverimus te. Quoniam nobis offeres te, Exaudi nos, in die, qua invocaverimus te.

91 TITULUS PSALMI XX.

1. In finem psalmus David. Propheta congaudens de exaudita oratione, dicit illum regem laetari in Domino. Et ostendit quot et quanta bona remuneratus est eum Deus [Col. 0717C] Pater propter constantiam: et econtrario quanta mala adversariis suis daturus est. Et hoc facit ut omnes sperent in Domino, et in misericordia Altissimi: ne dextera ejus inveniat eos ad perdendum. Et hic notatur intentio, ubi dicit, Inveniatur manus tua omnibus inimicis tuis, et caetera. Vox Prophetae canentis de Christo ad Patrem:

PSALMUS XX.

2. Domine, in virtute tua laetabitur rex, et super salutare tuum exultabit vehementer. Ac si diceret (Ex Augustino) , Domine Pater, in virtute tua, quod Verbum caro factum est (Joan. 1.) , laetabitur homo Christus Jesus, qui est ante constitutus rex super Ecclesiam tuam, ad expugnandum diabolum, et regendum eam spiritualiter secundum bona opera, et virtutes, et super eam salutem, quam per eum eidem Ecclesiae tribuisti, vehementer exultabit. Laetitia ad animam pertinet: exultatio ad corpus. Intus laetabitur de divinitate conjuncta humanitati, foris exultare se ostenditur [Col. 0717D] de Ecclesia sua per divinitatem et humanitatem redemta: unde et subditur:

3. Desiderium cordis ejus tribuisti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. Desideravit enim (Ex Augustino) manducare pascha, et ponere, cum vellet, animam suam, atque iterum sumere eam: et dedisti ei. Et non fraudasti eum, subtrahendo et voluntatem labiorum ejus. Quam voluntatem per labia sua manifestavit, sic dicens Deo: Volo Pater, ut ubi sum ego, illic sit et minister mens (Joan. 17.) . Et iterum, Pacem meam, inquit, relinquo vobis (Joan. 14.) . Est et aliud unde laetabitur rex, et exultabit vehementer.

4. Quoniam praevenisti eum in benedictionibus dulcedinis, posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. Prius enim quam homo fieret, ab omnibus patriarchis et prophetis benedictus est. Ab ipso etiam Angelo dicente ad Mariam: Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui (Luc. 1.) . [Col. 0718A] Praevenit ergo Deus Pater Filium suum regem benedictionibus: quia priusquam fieret, benedictus est a pluribus. Et bene additum est., Dulcedinis, quia haec copia benedictionis ex dulcedine suae processit dilectionis. Mutavit amaritudinem irae in dulcedinem misericordiae, et peccatoris maledictionem convertit in peccatorum remissionem. Et haec est benedictio. In capite quoque ejus coronam de lapide pretioso posuit: quia (Ex Augustino) in principio sermonis ejus accedentes ambierunt eum lapides pretiosi, discipuli sui, a quibus exordium annuntiationis ejus processit. Vel per coronam positam in capite ejus, totam Ecclesiam ex omni parte Christum circumdantem intelligere possumus: quae constat ex vivis et pretiosis lapidibus, scilicet Apostolis, et martyribus, confessoribus, atque virginibus. Nec nos movere debet, quod non dicit, de lapidibus pretiosis, sed de lapide pretioso. Multi enim sunt in unitate fidei unum. Multi unum sunt in compage 92 caritatis: sicut scriptum est, Erat illis anima una et cor unum in Deo [Col. 0718B] (Act. 4.) .

5. Vitam petiit a te. Resurrectionem (Ex Augustino) petiit, dicens, Pater, clarifica Filium tuum (Joan. 12. et 17.) . Et tribuisti ei longitudinem dierum in saeculum et in saeculum saeculi. Idest longa tempora saeculi hujus, quae haberet Ecclesia, et deinceps aeternitatem in saeculum saeculi. Quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel: quod autem vivit, vivit Deo (Rom. 6.) .

6. Magna est gloria ejus in salutari tuo. Scilicet in eo quod eum salvasti, et resuscitasti, et de corruptibili incorruptibilem, et de mortali immortalem fecisti. Sed adhuc Gloriam et magnum decorem impones super eum. Cum in caelo ad dexteram tuam collocabis. Magna (Ex eodem) quippe Christo regi gloria est, a morte ad vitam resurgere: sed major est ei gloria ad dexteram Patris sedere. Et magnus decor est, hominem esse Dominum. Vel gloriam et magnum decorem impones, idest, gloriosos et decoros aedificabis super [Col. 0718C] eum, qui Ecclesiae est fundamentum (Matth. 18.) : de quo ait Apostolus, Fundamentum aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus (1. Cor. 3.) . Gloriam possumus referre ad immortalitatem, sive beatitudinem, sive ad divinitatem. Decorem autem ad opera et virtutes. Est et aliud, unde laetabitur rex.

7. Quoniam dabis eum in benedictionem in saeculum saeculi. Prius benedices ei, postea dabis eum in benedictionem populis: ut benedictus benedicat, sanctificatus sanctificet, glorificatus glorificet. Unde Abrahae dictum, In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. 22.) . Vel, Dabis eum in benedictionem in saeculum saeculi, ut a nobis benedicatur, et laudetur in hoc saeculo, et in futuro (Psal. 83. et 113.) . Laetificabis eum in gaudio cum vultu tuo. Laetabitur enim Christus in die judicii, cum vultus et gloria Dei, quam ipse credentibus promisit (Matth. 25.) , manifestabitur. Salus nostra, et visio Dei, erit laetitia sua. Et tunc erit perfectum gaudium capitis, et corporis, [Col. 0718D] quando implebitur quod per Apostolum dictum est: Similes ei erimus, quando videbimus eum sicuti est (1. Joan. 3.) . Et in Evangelio, Iterum autem videbo vos et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. 16.) . Et merito debes eum laetificare, vel in se secundum humanitatem, vel in membris suis.

8. Quoniam rex sperat in Domino. Non superbit propter regalem dignitatem, sed humilis corde in te Domino et Patre suo spem suam constituit. Et in misericordia Altissimi non commovebitur. Non conturbabit (Ex Augustino) humilitatem ejus obedientia usque ad mortem crucis (Philip. 2.) . Quid in hoc exemplo suo nobis commendat Dominus Deus noster (Joan. 13.) , nisi spei fortitudinem et humilitatem? Si enim rex sperat in Domino, quanto magis nos in eo sperare oportet, qui sumus impotentes et fragiles homines? Si ille non commovetur in misericordia [Col. 0719A] Altissimi (Isai. 52.) , qui est sine labe peccati (1. Petr. 2.) , quanto plus in eadem misericordia persistere debemus, qui tot vitiis et peccatis corrupti sumus? Cavendum est enim ne nobis eveniat quod sequitur:

9. Inveniatur manus tua omnibus inimicis tuis, dextera tua inveniat omnes qui te oderunt. Quae est manus ejus, nisi Filius ejus? Ipse quoque est dextera ejus, secundum quod aequalis 93 est ei (Joan. 10.) . Qui sunt inimici ejus, quos ipse odit, et hi qui eum oderunt: nisi illi quos ipse reprobavit, et qui in eum non crediderunt, aut credentes non obedierunt? Omnibus his in die judicii invenietur manus, idest, apparebit Christus secundum humanitatem. Inveniet eos dextera ejus, idest, idem Dominus Christus, ut destruat eos per divinitatis virtutem. Unde et subditur,

10. Pones eos ut clibanum ignis. Idest (Ex Augustino) , constitues eos ardentes intrinsecus conscientia impietatis suae. In tempore vultus tui. Idest, in [Col. 0719B] tempore manifestationis tuae in die judicii, cum facie ad faciem videbunt in quem pupugerunt (Zachar. 12.) . Unde scriptum est, Et videbit omnis caro salutare Dei (Joan. 19. Isai. 40. Luc 3.) . Tunc Dominus in ira sua conturbabit eos. Dicens, Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. 25.) . Quid tunc fiet? Et devorabit eos ignis. Heu dolor et tristitia. Data sententia statim sequetur poena. Quam tremenda ira, quae tunc erit sine misericordia! Quam saeva conturbatio, ubi nulla esse poterit consolatio! Quam infelices animae illae, quas devorabit ignis qui non extinguetur (Isai. 26.) ! Ubi est vermis qui non morietur, ubi est fletus et stridor dentium (Matth. 13.) .

11. Fructum eorum de terra perdes, et semen eorum a filiis hominum. Si per fructum opus, per semen intelligimus cogitationem, utrunque perdes de terra viventium, et de societate sanctorum. Neque enim inimici tui essent, nec tantas poenas incurrerent, nisi opera et cogitationes inutiles habuissent. Et [Col. 0719C] merito haec contigerunt eis.

12. Quoniam declinaverunt in te mala. Dicentes, Expedit nob s ut unus moriatur, et non tota gens pereat (Joan. 11.) . Mala (Ex Augustino) quae sibi imminere te regnante arbitrabantur, in te occidendum detorserunt. Cogitaverunt consilia quae non potuerunt stabilire. Cogitaverunt enim nomen tuum de terra delere. Cogitaverunt ut Christum occiderent, ne gentem et locum amitterent. Sed ideo amiserunt, quia occiderunt. Non potuerunt ergo stabilire consilium, quia non est sapientia, non est prudentia, non est consilium contra Dominum (Proverb. 21.) . Atque ex hoc scio.

13. Quoniam pones eos dorsum. Ut respiciant retro, et non sint apti regno Dei: ut mente et desiderio terrena appetant et caelestia amittant. Sed nunquid omnes perdes? Absit. Caecitas enim ex parte contingit in Israel, ut multitudo gentium intraret (Rom. 9.) . Reliquiae autem salvae fient. Unde et subditur: [Col. 0719D] In reliquiis tuis praeparabis vultum eorum. Idest vultum tuum et praesentiam tuam, quae fuisset eorum, si ipsi credidissent. Praeparabis in reliquiis tuis, idest, quos tu tibi salvandos reliquisti. Et ideo.

14. Exaltare, Domine, in virtute tua. Idest, resurge et mane in aequalitate Patris, ut ostendas potentiam tuam, et majestatem tuam: qui prius venisti in humilitate. Nos autem Cantabimus et psallemus virtutes tuas. Cantus ad laudem, psalmus pertinet ad bonam operationem. Ac si diceret: corde et opere celebrabimus, et nota faciemus mirabilia tua.

TITULUS PSALMI XXI.

1. In finem psalmus David, pro susceptione matutina. Iste psalmus attribuendus est David, Id est, manu forti Christo, qui diabolum expugnavit, 94 et mortem devicit (Rom. 1.) . Qui ideo dictus est David, quia factus est nobis ex semine David secundum carnem. Et ipse nos dirigit in [Col. 0720A] finem, id est, in suae resurrectionis glorificationem. Et est psalmus pro assumtione matutina, id est, pro resurrectione facta mane. Matutina enim fuit prima sabbati resurrectio ejus, qua susceptus est in aeternam vitam: cui mors ultra non dominabitur (Rom. 6.) . Dicuntur autem ista in persona crucifixi. Nam de capite psalmi hujus sunt verba, quae ipse clamavit, cum in cruce penderet (Matth. 27. Marc. 14, Luc. 23. Joan. 19.) : personam etiam servans veteris hominis, cujus mortalitatem portavit. Nam vetus homo noster affixus est cruci cum illo. Intendit autem nos invitare suo exemplo ad passionem et patientiam. Sicut enim ait Apostolus, Christus passus est pro nobis relinquens nobis exemplum, ut sequamur vestigia ejus (1.Petr. 2.) . Orat autem pro se et pro membris suis: dicit quam despectus fuerit a Judaeis: passionem suam narrat: et liberari animam suam postulat. Invitat nos ad Dei laudem, praedicit gentium conversionem, et quod annuntiabunt coeli, id est Apostoli, justitiam ejus, populo qui nascetur spiritualiter, quem fecit, id est, reformavit Dominus.

PSALMUS XXI.

[Col. 0720B] 2. Deus, Deus meus, respice in me, quare me dereliquisti? longe a salute mea verba delictorum meorum. Istud verbum in cruce audivimus. Ibi dicit Dominus, Heli, Heli, lamasabactani (Matth. 27.) . Interpretatus est illud Evangelista, et dixit eum Hebraice dixisse, Deus meus, Deus meus, quare me dereliquisti (Joan. 10 et 14.) ? Quid voluit dicere Dominus? Non enim dereliquerat eum Deus, quia semper Filius est in Patre, et Pater in Filio: sicut scriptum est, In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. 1.) . Ipsum ergo Verbum quod Deus erat, caro factum est. Suscepit mortem pro nobis, et nos fecit corpus suum, pro quo orat ad Patrem, cum dicit, Deus, Deus meus, respice in me, quare me dereliquisti ? ac si diceret, O Deus omnium per potentiam, specialiter autem Deus meus per gratiam, respice in me, idest, in meos, respectu tuae misericordiae. Quare me, idest, meos dereliquisti? Longe a salute mea verba delictorum meorum. Quomodo dicit delictorum meorum, qui peccata non fecit, [Col. 0720C] nisi quia ille pro delictis nostris precatur, et delicta nostra sua fecit, ut justitiam suam nostram faceret?

3. Deus meus, clamabo per diem: et non exaudies: et nocte, et non ad insipientiam mihi. Dixit hoc de me, de te, de illo. Corpus enim suum gerebat, idest, Ecclesiam. Clamabo per diem in rebus (Ex Augustino) prosperis hujus vitae, ut non mutentur: nec exaudies, quia verbis delictorum meorum ad te clamabo. Et nocte, idest, in adversis hujus vitae clamabo, ut prosperentur: et similiter non exaudies. Neque hoc facis ad insipientiam mihi, sed potius ut sapiam, quid me clamare velis. Non verbis delictorum, nec [Al. ex] desiderio temporalis vitae, sed verbis conversionis ad te in vitam aeternam. Multi clamant et non exaudiuntur; sed ad salutem, non ad insipientiam. Clamavit Paulus, ut auferretur ab eo stimulus carnis: et non est exauditus. Dictum est ei, Sufficit tibi gratia mea. 95 Nam virtus in infirmitate perficitur (2. Cor. 12.) . Ergo non est exauditus, sed non ad [Col. 0720D] insipientiam, imo ad sapientiam: ut intelligat homo medicum esse Dominum, et tribulationem medicamentum esse ad salutem, non poenam ad damnationem. Sub medicamento positus ureris, secaris, clamas: non audit medicus ad voluntatem, sed audit ad sanitatem:

4. Tu autem in sancto habitas, laus Israel. In illis habitas, quos sanctificasti. Non enim habitas in corpore subdito peccatis. Quoniam (inquit Sapiens) in malevolam animam non introibit sapientia (Sap. 1.) . Illi qui sunt justi, qui sunt casti, et puri, et sancti ipsi sunt habitaculum Dei. Talem ergo te exhibe, ut in te habitet Deus. Munda cor tuum, sanctifica temetipsum, ut ex his esse merearis, de quibus dicit Apostolus, Templum Dei sanctum est, quod estis vos (1. Cor. 3. et 6.) . Et bene ait, laus Israel. Israel enim interpretatur videns Deum. Illi Deum laudare nesciunt, qui eum non vident, non intelligunt: nec est speciosa laus in ore peccatoris (Eccles. 15.) . Sed [Col. 0721A] ab his veraciter laudatur, a quibus spiritualiter videtur, idest, creditur, intelligitur, amatur. Esto et tu spiritualiter Israel, ut laus tua sit Deus.

5. In te speraverunt patres nostri. Nec eos fefellit Spes. Non enim in se illam posuerunt, sed in te. Bonum enim est sperare in Domino, quam sperare in principibus (Psal. 117.) . Et alibi: Speret Israel in Domino (Psal. 130.) . Et rursus: Auditam fac mihi mane misericordiam tuam, quia in te speravi (Psal. 118.) . Speraverunt, et liberasti eos. Ab inimicis, a tentationibus, a tribulationibus.

6. Ad te clamaverunt. In tempore tribulationis. Et salvi facti sunt. In te speraverunt, et non sunt confusi. Speraverunt ut dares eis terram promissionis, et acceperunt. Novimus et legimus, quam multos patres nostros sperantes in se eruit Dominus. Eruit populum Israel de terra Aegypti (Exod. 12.) : eruit tres pueros de camino (Dan. 3.) : eruit Danielem de lacu leonum (Dan. 14.) : eruit Susannam de falso crimine (Dan. 13.) . Speraverunt, clamaverunt, et salvi facti [Col. 0721B] sunt. Et illi peccatores et puri homines fuerunt.

7. Ego autem sum vermis et non homo. Ego autem (Ex Augustino) non jam ex persona Adam loquens, sed ego proprie Jesus Christus, sine semine incarnatus, sum vermis, quia mortalis, quia de carne natus, quia sine coitu, et sine semine generatus. Non homo, subaudis tantum, sed Deus, ut essem in homine ultra homines. Ego talis, sine semine, sine peccato, factus sum Opprobrium hominum et abjectio plebis. Ecce, tot patres speraverunt et clamaverunt, et continuo liberati et salvati sunt. Ipsi tamen (ut dixi) puri homines erant, et peccatores. Dominus autem flagellabatur, colaphis caedebatur, sputis deturpabatur, spinis coronabatur, levabatur in lignum, clamabat, Deus, Deus meus, quare me dereliquisti (Matth. 27.) ? et nemo subveniebat. Quare hoc? Nunquid ea virtute, qua Deus erat, liberare se non poterat? Poterat plane, sed nolebat. Volebat mori, volebat nos redimere, volebat nos exemplo suo informare: ut vel sic [Col. 0721C] dignaretur humana superbia humilitatem Dei imitari: quia cum in forma Dei esset, humiliavit semetipsum factus obediens non 96 usque ad mortem aliquam vulgarem et communem: sed ad mortem crucis (Philip. 2.) ignominiosissimam simul et crudelissimam. Propter hoc Deus homo voluit fieri opprobrium hominum, et abjectio plebis. Opprobrium hominum, propter crucem: abjectio plebis, quia abjecerunt eum, et petierunt Barrabam, qui erat propter seditionem quandam factam in civitate et homicidium, missus in carcerem (Matth. 25.) . Petierunt autem sibi donari homicidam: auctorem vero vitae crucifigentes abjecerunt. Factus est igitur abjectio plebis Judaicae. Sed jam audiamus in psalmo, quanta passus sit Christus.

8. Omnes videntes me, deriserunt me: locuti sunt labiis, et moverunt caput. Omnes, subaudis, illi qui venerant ad videndum, ad crucifigendum, habuerunt me derisui in corde suo: et labiis locuti sunt derisoria verba: ut est illud, Ave rabi. Et moverunt caput, [Col. 0721D] dicentes, Vah, qui destruis Templum Dei, et in tribus diebus reaedificas (Matth. 26. et 27.) . Huic prophetiae concordat Evangelista, ubi ait, Et praetereuntes illudebant (Ibidem) . Et moventes capita sua locuti sunt labiis haec:

9. Speravit in Domino, eripiat eum. Hinc Evangelista ait, Confidit in Deum, liberet eum si vult (Matth. 28.) . Salvum faciat eum, liberando: quoniam vult eum. Sicut ipse dicit, haec ironice de Christo dicebant Judaei, et verum tamen dicebant:

10. Quoniam tu es qui extraxisti me de ventre. Non solum (Ex Augustino) de illo ventre Virginali (nam omnibus hominibus lex ista nascendi est, ut de ventre extrahantur), sed etiam de ventre Judaicae gentis, cujus tenebris obtegitur, et nondum in lucem Christi [Col. 0722A] natus est, quisquis in carnali observatione sabbati et circumcisione caeterorumque talium salutem ponit. Spes mea ab uberibus matris meae. Spes mea Deus, non ex quo uberibus Virginis lactari caepi (nam et ante quoque), sed ab uberibus Synagogae, sicut de ventre dixi extraxisti me, ne carnalem consuetudinem sugerem.

11. In te confirmatus sum ex utero. Ipse est (Ex Augustino) , uterus Synagogae, qui me non pertulit, sed jactavit me. Non autem cecidi, quia constituisti me. De ventre matris meae, Deus meus es tu. Non effecit uterus matris meae, ut tanquam parvulus oblitus essem tui. Et ideo:

12. Ne discesseris a me: Quia semper mecum eris. Et oportet: Quoniam tribulatio proxima est. Unde in Evangelio, Surgite, eamus: Ecce appropinquabit qui me tradet (Matth. 26.) . Et non est qui adjuvet. Neque Angelus, neque homo, nisi tu solus.

13. Circumdederunt me vituli multi. Judaei pingues, luxuriantes, indomitae cervicis. Tauri pingues obsederunt [Col. 0722B] me. Anna et Caiphas caeterique majores. Tauri quidem, quia superbi: Pingues autem, quia malitia pleni erant.

14. Aperuerunt super me os suum. Palam et alta voce blasphemantes. Sicut leo rapiens et rugiens. Sicut leo rapit praedam, ita ipsi ex malitia et crudelitate rapuerunt me ad passionem, rugientes atque irrationabili fremitu, et clamore sonantes, Tolle tolle, Crucifige eum. Reus est mortis (Joan. 19. Luc. 22.) .

15. Sicut aqua effusus sum, et dispersa sunt 97 omnia ossa mea. Aqua effusa pedibus labentibus homines in se multotiens cadere facit. Effusus sum sicut aqua, scilicet ad lapsum et ruinam eorum. Ossa Christi Apostoli sunt, quibus corpus ejus, quod est Ecclesia, sustinetur, et roboratur. Haec autem dispersa sunt, quia relicto eo, omnes fugerunt: sicut scriptum est, Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis (Matth. 26. Zachar. 13.) . [Col. 0722C] Aliter, aqua quae funditur, aut abluit, aut rigat. Effusus est Christus, sicut aqua. Abluti sunt sordentes, rigati sunt sitientes. Ossa dispersa Apostoli sunt, missi ad praedicationem. Factum est cor meum tanquam cera liquescens in medio ventris mei. Pro mortis dolore hoc intelligi potest, quia dixit, Tristis est anima mea usque ad mortem: atque prae angustia factus est sudor illius tanquam guttae sanguinis decurrentis usque in terram: ita ut necesse fuerit eum ab Angelo caelitus misso confortari (Matth. 26.) . Accessit enim (ait Evangelista) Angelus de caelo, confortans eum. Vel cor meum, idest (Ex Augustino) , sapientia mea, quae in sanctis libris de me conscripta est, et tanquam dura et clausa non intelligebatur. Postquam ignis meae passionis accessit, tanquam liquefacta manifestata est, et excepta in memoria Ecclesiae meae. Inde et velum Templi scissum est (Luc. 23.) , postquam Christus exspiravit, quia quod velabatur, revelatum est (I. Petr. 2.) . Aruit tanquam testa virtus mea, et lingua mea adhaesit faucibus meis: [Col. 0722D] et in pulverem mortis deduxisti me. Aruit, quia se mortuum et sine vigore ostendit, neque seipsum, qui aliis auxiliari solebat, defendit. Lingua quoque adhaesit faucibus ejus, quia sicut ovis ad occisionem ductus est, et non aperuit os suum (Isai. 53. Joan. 19.) . Et in pulverem mortis ductus est, videlicet in locum sepulturae. Vel tanquam testa aruit virtus ejus, quia quod in ipso erat debile, infirmius factum est ex tribulatione. Et quomodo testa ante ignem mollis est, et post ignem fortis: sic Domini virtus ante passionem contemnebatur, post passionem honorificabatur: et qui prius mortalis et corruptibilis erat, postea factus est immortalis et incorruptibilis (2. Cor. 15.) . Et quomodo lingua in nobis non valet nisi ad loquendum, sic praedicatores suos, linguam [Col. 0723A] suam dixit adhaesisse faucibus suis, idest duobus Testamentis, ut de interioribus caperent sapientiam. In pulverem quoque mortis dicit se deductum (Psal. 1.) , qui pulvis significat impios et sceleratos, quos projicit ventus tentationis a facie terrae, idest, a fide Ecclesiae. Nec mirum si haec passus sum, quae praedixi.

17. Quoniam circumdederunt me canes multi. Idest, Judaei, latrantes contra veritatem. Concilium malignantium obsedit me. Scilicet principum, Scribarum et Pharisaeorum, qui consilium fecerunt in unum, ut Jesum dolo tenerent et occiderent (Matth. 26. Joan. 19.) . Unde et subditur, Foderunt, id est, clavis confixerunt, manus meas et pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea. Extendendo me in cruce quasi dinumerabilia ea esse ostenderunt.

18. Ipsi vero consideraverunt, et inspexerunt me. Idem ipsi, et non mutati ab iniquitatis proposito, considerabant, et considerando apud semetipsos inquirebant quis essem. Et nihil in me inspexerunt, [Col. 0723B] nisi purum hominem.

98 19. Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem. Quod vestimenta diviserunt (Matth. 21.) , suam discordiam et errorem, regnique divisionem significaverunt. Quod vero inconsutilem et meliorem non diviserunt, Ecclesiae concordiam figuraverunt, quae macula caret et ruga (Ephes. 5.) . Vel vestimenta divisa Scripturas, et caetera sacramenta significant, quae per haereses dividi potuerunt. Sed erat ibi tunica supertexta, quam nemo divisit. Quae est (Ex Augustino) ista tunica, nisi caritas, nisi unitas, supertexta de caelo a Patre, a Spiritu sancto, quam nemo potest dividere? Sacramenta sibi haeretici dividere potuerunt, caritatem non diviserunt: et quia dividere non potuerunt, recesserunt: illa autem manet integra. Sorte obvenit quibusdam. Qui habet hanc, securus est. Nemo illum movet de Ecclesia catholica. Et si foris illa incipiat habere, intromittitur: quomodo ramus olivae [Col. 0723C] a columba, quam cum emisisset Noe, reversam gaudens, in arcam rursus intromisit (Gen. 8.) .

20. Tu autem, Domine, ne elongaveris auxilium tuum a me. Non in fine seculi (Ex eodem) , sicut caeteros, quos judicaturus in sede majestatis tuae venies: sed statim resuscita me. Quod factum est: die enim tertia solutis inferni doloribus, victoque diabolo, resurrexit. Nam si usque ad generatem resurrectionem distulisset, tota nostra spes decidisset. Ad defensionem meam conspice. Nequid mihi noceat. Attende in his verbis humilitatem et patientiam Christi. Haec enim omnia propter te et patitur, et loquitur. Vide ergo quomodo totum auxilium suum et defensionem suam non in se, sed in Patre constituit, cum ipse sit Dei virtus, et Dei sapientia (1. Cor. 1.) . Vult te informare suo exemplo, ut cum positus fueris in tribulationibus sive tentationibus, humiliter et patienter sustineas, et divinum auxilium postules dicens, Tu autem, Domine, ne elongaveris [Col. 0723D] auxilium tuum a me: ad defensionem meam conspice. Unde et subditur,

21. Erue a framea Deus animam meam: et de manu canis unicam meam. Frameam vult intelligere mortem: quia framea gladius est, et gladio interficiuntur homines. Et ne intelligeremus mortem carnis, ideo non ait, Erue corpus meum, sed, Erue animam meam. Magis enim debemus orare pro vita animae in aeternum victurae, quam pro vita corporis in terra putrescentis. Per unicam suam, designat Ecclesiam. Per canem, Judaicum populum latrantem, discordantem, mordentem, irascentem. De cujus manu, idest, potestate, eam postulat liberari. Quisquis litigat, discordat, mordet, irascitur, canis est. Hinc etiam dicitur, Circumdederunt me canes multi, concilium malignantium obsedit me. Talium noli quaerere societatem, ne ab eis tandem sis morsus et laceratus: sed ora Deum, ut ab eis te eruat.

22. Salva me ex ore leonis, et a cornibus unicornium [Col. 0724A] humilitatem meam. Leo significat diabolum, de quo dicit Apostolus, Adversarius vester diabolus, tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret. Cui resistite fortes in fide (1. Petr. 5.) . Qui cum occulte insidiatur, draco est: cum aperte saevit, leo. Quia ergo ad apertam saevitiam ad occidendum Christum frenduerat, 99 recte dictum est, Salve me ex ore leonis. Unicornes autem dicit superbos. Ideo subjecit, Humilitatem meam. A cornibus (inquit) unicornium, idest, a sublimitate superborum, se singulariter erigentium, consortesque non ferentium salvam fac humilitatem meam. In illis quidem latebat invisibilis leo. Per illos a parte fremebat, a parte saeviebat. Rapiebat praedam, Dominicam lacerando carnem. Audivimus quae passus est Christus, et quid oravit: attendamus modo quare passus est. Audi fructum.

23. Narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio Ecclesiae laudabo te. Qui sunt isti fratres, nisi invicem diligentes Discipuli? Illis dictum est a Domino: [Col. 0724B] Hoc est praeceptum meum, ut diligatis invicem, sicut dilexi vos (Joan. 15.) . Hos designat in Evangelio ipse Dominus, quando dictum est ei, Ecce mater tua, et fratres tui foris stant quaerentes te. At ipse respondens dicenti sibi ait, Quae est mater mea, et qui sunt fratres mei? Et extendit manum suam in Discipulos, dicens, Ecce mater mea, et fratres mei. Quicunque (inquit) fecerit voluntatem Patris mei, qui in caelis est, ipse meus frater, et soror, et mater est (Matth. 12.) . Et mater mea, et fratres mei, hi sunt qui verbum Dei audiunt, et faciunt (Luc. 8.) . Bene autem ait, In medio Ecclesiae laudabo te: quia non occulte, sed palam venit Christus Patrem suum praedicare. Ait enim, Ego palam locutus sum mundo, ego semper docui in synagoga, et in templo quo omnes Judaei conveniunt: et in occulto locutus sum nihil (Joan. 18.) . Et alibi idem Servator ait: Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine: et quod in aure auditis, praedicate super tecta. Quoniam [Col. 0724C] quae in tenebris dixistis, in lumine dicentur: et quod in aure locuti estis in cubiculis, praedicabitur in tectis (Matth. 10. Luc. 12.) , idest, palam et coram omnibus. Narrat nomen ut cognoscatur: praedicat laudem, ut ametur: quatenus per fidem et dilectionem a fratribus spiritualibus intra Ecclesiam colatur Deus.

24. Deinde ad ipsius laudem nos invitat, cum subjungit: Qui timetis Dominum, laudate eum, universum semen Jacob glorificate eum. Timeat eum omne semen Israel. Tres ordines comprehendit hic, inchoantium, proficientium, perfectorum. Sed nonnulli qui peccatorum suorum magnitudine territi, divino judicio pavefacti, mala quae gesserunt, corrigunt: et plus timore poenae, quam amore justitiae ad Dominum redeunt: tales hic admonentur, ut Deum voce et moribus laudare studeant, quem prave vivendo antea blasphemabant. Et sunt nonnulli ad altiora promoti, qui jam student se spiritualibus studiis exercere, bonis operibus desudare, concupiscentias [Col. 0724D] carnis rigore spiritus reprimere, vitia virtutibus supplantare. Ipsi sunt semen Jacob, qui supplantator dicitur. Hi Dominum de suis profectibus glorificare jubentur, ut videlicet tanto plus proficiant, quanto non in seipsis, sed in Domino gloriantur. Et sunt plerique, qui jam culmen perfectionis obtinent, qui ea quae retro sunt, penitus obliviscentes, mentis oculos in aspectum veri luminis intentos habent: cuncta terrena transcendunt, animo solis caelestibus commorantur, carnalia in se desideria exstinguunt (Galat. 2.) , mundo mortui Deo vivunt (Coloss. 3.) . Hi 100 sunt spiritualiter semen Israel, qui videns Deum, interpretatur: qui carnis et animae inquinamenta fugiunt, ut Deum videre mereantur. Hi admonentur, ipsum quem amant, indesinenter timere: non servili timore, quo peccatores timent Deum, ne puniantur: sed timore casto, quo perfecti Deum timent ne deserantur.

[Col. 0725A] 25. Quare autem timendus et glorificandus sit Dominus, ostenditur, cum subinfertur: Quoniam non sprevit, neque despexit deprecationem pauperis. Non sprevit, ut repelleretur, neque despexit, ut vilipenderetur, deprecationem pauperis, idest humilis. Nec avertit faciem suam a me, et cum clamarem ad eum, exaudivit me. O mira omnipotentis Dei clementia! venit aliquis pauper ad divitem, potentem deprecatur humiliter, clamat pro necessitate, postulat adjutorium, aut petit subsidium. Quid facit dives superbus? Despicit humilem personam, avertit faciem suam, non dignatur attendere, fastidit audire. Quod superbus homo contemnit humilis Deus suscipit. Excelsus enim Dominus humilia respicit (Psal. 112.) , pauperes misericorditer attendit, pie exaudit. Dicatur ergo merito quod subditur:

26. Apud te laus mea in Ecclesia magna, vota mea reddam in conspectu timentium eum. Parva erat Ecclesia, cum in una gente tantum, idest, in Judaea notus erat Deus (Psal. 75.) , Modo magna est, quia [Col. 0725B] toto terrarum orbe diffusa: in ea quotidie laudes Deo referuntur, vota et sacrificia persolvuntur: non in abscondito, propter timorem persequentium: sed in manifesto, in conspectu credentium. Unde et subditur:

27. Edent pauperes et saturabuntur, et laudabunt Dominum qui requirunt eum: vivent corda eorum in saeculum saeculi. Qui jejuni erant pabulo veritatis: qui esuriebant et sitiebant justitiam, modo pascuntur divinis Scripturis: reficiuntur caelestibus sacramentis: laudant, qui requirunt eum: nam laus est Domini, eructatio saturitatis illius. Inde vivunt corda eorum in aeternum, quia cibus ille cordis et animae est, de quo scriptum est, Qui manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum (Joan. 6.) . Et, Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam: quoniam ipsi saturabuntur (Matth. 5.) . Non enim in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei (Matth. 4.) . Quod autem Ecclesia magna sit, ostenditur [Col. 0725C] ex verbis quae sequuntur. Dicitur enim,

28. Reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terrae, et adorabunt in conspectu ejus universae familiae gentium. In eo quod ait, Universi fines terrae, et, Universae familiae gentium, insinuat in omni parte mundi, et in omni gente coli et adorari Dominum. Praevidebat vir sanctus futurum, quod nos modo videmus adimpletum. Reminiscuntur enim Deum, cnjus obliti erant: et convertuntur ad eum, a quo aversi erant, cum terrena appeterent, et aeterna non intelligerent, et servirent creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula (Rom. 1.) . Et adorant eum qui idola adorare consueverant.

29. Quoniam Domini est regnum, et ipse dominabitur gentium. Expulsus est diabolus (Joan. 12.) , recuperavit haereditatem suam Christus: regit populum suum spiritualiter, possidet eum tanquam 101 regnum suum, dominabitur in gentibus potestate [Col. 0725D] perpetua. Et quia dixerat, familias gentium Dominum adorare, adjunxit de potestatibus, dicens,

30. Manducaverunt et adoraverunt omnes pingues terrae. Qui sunt pingues terrae, nisi divites et abundantes in saeculo? Gustaverunt et probaverunt, quoniam suavis est Dominus (1. Petr. 2.) ; et ideo adoraverunt. Quod autem ait, universos fines terrae, et universas familias gentium, et omnes pingues terrae converti et adorare Dominum: non sic intelligendum est, ut nullus remaneat in terrae terminis, sive in familiis, sive in principibus, qui Deum non colat: sed in omni parte terrarum, ab omni genere familiarum, ab omni genere potestatum accipiendum est credi et adorare Deum. Nam quod multi debeant reprobari, ostenditur, cum subinfertur: In conspectu ejus cadent omnes qui descendunt in terram. In terram descendere, est statum mentis ad terrena concupiscenda inflectere. Sed, sicut dicit Apostolus, Uniuscujusque opus quale fuerit, ignis probabit (1. Cor. 3.) . [Col. 0726A] Deus manifeste veniet, vivos et mortuos judicaturus. Ibi cadent reprobi in infernum, ibi resurgent electi ad caelum. Audituri sunt illi, Ite, maledicti in ignem aeternum. Audituri sunt isti, Percipite regnum vobis praeparatum (Matth. 25.) . Unde et subditur:

31. Et anima mea illi vivet, et semen meum serviet ipsi. Illi jam vivere incipiunt, qui cum Apostolo dicunt, Nostra autem conversatio in caelis est (Philip. 3.) . Hinc ipse ait, Vivo ego, jam non ego: vivit vero in me Christus (Galat. 2.) . Ideo sancti viri abnegant semetipsos, et quasi perdunt animas suas in hoc mundo, ut in vita aeterna custodiant eas (Joan. 12.) . Semen autem eorum sunt ipsorum opera bona, sive hi qui per eos convertuntur et serviunt Deo. Semen suum misit Christus in terra, cum praecepit Apostolis Evangelium praedicare omni creaturae (Marc. 16.) . Missa sunt pauca grana, et crevit messis multa (Luc. 10.) . Annuntiaverunt enim, et locuti sunt, et multiplicati sunt super numerum. Quod cum vir sanctus praevidisset futurum, subjunxit:

[Col. 0726B] 32. Annuntiabitur Domino generatio ventura, et annuntiabunt coeli justitiam ejus populo qui nascetur, quem fecit Dominus. Generatio ventura, generatio est novi Testamenti, quae nos sumus: annuntiata Domino, idest, ad honorem Domini, ut ipsius haereditas maneamus. Hinc Apostolus ait, Vos estis genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis (1. Petr. 2.) . Caelorum autem nomine Apostoli designati sunt, qui justitiam Dei annuntiaverunt populo nato ex fide, creato a Deo in operibus bonis. Si ergo annuntiati sumus Domino, credamus in ipsum, et illuminati per justitiam (Joan. 5.) , qua sciamus declinare a malo et facere bonum (Psal. 33.) ; et nati in eo per gratiam, ut filii ejus esse mereamur, facti ab eo nova creatura (2. Cor. 5.) : justum est ut in hac novitate vitae maneamus (Rom. 6.) , et ser viamus Deo nostro in sanctitate et justitia coram ipso omnibus diebus vitae nostrae (Luc. 1.) .

TITULUS PSALMI XXII.

[Col. 0726C]

Psalmus David. Loquitur Ecclesia, per totum hunc psalmum gaudens et gratias agens, 102 pro impensis sibi caelitus beneficiis. Potest ad personam uniuscujusque fidelis referri, qui consecutus gratiam baptismatis in sanctificatione Spiritus sancti mundatus, refert gratias Deo. Intentio Ecclesiae est, in hoc loco infirmiora membra sua informare, ut si aliquod bonum eis completum est, vel complendum, sive in hac vita, sive in futura, divinae gratiae, et non meritis suis studeant imputare. Et per totum hunc psalmum fit commendatio divinae gratiae. Ait ergo:

PSALMUS XXII.

1. Dominus regit me, et nihil mihi deerit: in loco pascuae ibi me collocavit. Dicitur in alio psalmo, Reges eos in virga ferrea (Psal. 2.) , idest, in inflexibili justitia. Ad hoc enim rex constitutus est, ut spiritualiter Ecclesiam suam regat secundum bonos mores et virtutes: quatenus suo regimine gubernata ab inopia praesentis miseriae deducatur ad pascua aeternae vitae. [Col. 0726D] Ibi nihil ei deerit, ubi Deus erit omnia in omnibus (1. Cor. 13.) . Ibi est locus pascuae, qui in hoc mundo incipit a fide, ibi proficitur in contemplatione. Hinc Veritas ait, Per me si quis introierit salvabitur, et ingredietur, et egredietur, et pascua inveniet (Joan. 10.) . Ingredietur, videlicet ad fidem: egredietur ad contemplationem. In veniet pascua, quando implebitur quod in alio psalmo dicitur, Satiabimur cum apparuerit gloria tua (Psal. 16.) . Sed quia per Redemptorem nostrum dicitur, Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei (Joan. 3.) : recte subjungitur:

2. Super aquam refectionis educavit me, animam meam convertit. Aqua refectionis aqua est baptismatis: hoc sacramentum regenerationis est et salutis exordium: ibi anima reficitur, et educatur cum a peccatis abluitur, fide imbuitur, moribus innovatur. Ibi convertitur a diabolo ad Deum, a malo ad bonum, [Col. 0727A] a morte ad vitam, ab iniquitate ad justitiam. Unde et subditur,

3. Deduxit me super semitas justitiae propter nomen suum. Quid per semitas, nisi arctiora justitiae praecepta designantur, quibus fideles animae ad caelestia regna deducuntur? Arcta enim ad angusta est via, quae ducit ad caelos (Matth. 7.) . Nec sufficeret aquis refectionis educari, nisi contingeret operibus justitiae perfici. Teste enim Apostolo fides sine operibus mortua est (Jacob. 2.) . Et ne videretur haec ascribere suae justitiae, ideo ait, Propter nomen suum: ac si diceret, Non propter meritum meum. Non enim ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed propter suam misericordiam salvos nos fecit (Tit. 3.) . Deinde non solum justitia perfectam, sed etiam inter adversa se esse intrepidam ostendit haec fidelis anima, cum subjungit:

4. Nam etsi ambulavero in medio umbrae mortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es. Mortis umbrae [Col. 0727B] sunt omnes reprobi, imitatores diaboli. Ipse enim hoc nomine appellatus est, sicut Joannes ait, Et nomen illi mors (Apocal. 6.) . In medio umbrae mortis erant, quibus Paulus dicebat, In medio nationis pravae et perversae, inter quos lucetis tanquam luminaria, verbum vitae continentes (Philip. 2.) . Quare autem non 103 timuerit in medio pravorum constitutus ostendit, dicens, Quoniam tu mecum es. Magna est securitas, secum habere Deum. Unde Apostolus, Si Deus, inquit, pro nobis, quis contra nos (Rom. 8.) ? Ubi divina praesentia est, ibi impossibile est vitia interesse. Ubi est virtus divina, omnia superat adversa. Et quia eos quos inhabitat Deus, aliquando utiliter exercet flagellis, aliquando misericorditer spiritualibus et temporalibus refovet bonis: recte subjunctum est: Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt. Quia virga percutimur, baculo sustentamur: per virgam intelligimus disciplinam, per baculum, consolationis sustentamentum. Utroque modo nos consolatur Dominus, flagellis videlicet et [Col. 0727C] donis. Ad hoc enim modo nos flagellat, ut in futuro nihil in nobis inveniat, quod puniat. Ad hoc corripimur, ut probemur, et emundemur, ut emendetur negligentia, probetur patientia, tribuatur corona. Unde scriptum est, Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jacob. 1.) . Virga Domini consolabatur Apostolum, cum diceret, Gloriamur in tribulationibus (Rom. 5.) . Et quia sancti viri, dum foris tribulantur, gratia Dei pleni interius gloriantur, bene subjunctum:

5. Parasti in conspectu meo mensam. Ut jam (Ex Augustino) non lacte alar, velut parvulus: sed velut major cibum sumam, firmatus. Adversus eos qui tribulant me. Vel per mensam possumus intelligere sacram Scripturam, quae in conspectu nostro parata est atque exposita: quae praesentat nobis diversarum sententiarum fercula, ut eis reficiamur tanquam cibis spiritualibus, ne inter mundi hujus adversa deficiamus. Unde Paulus ait, Quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt: ut per patientiam et [Col. 0727D] consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. 15.) . Et quia ipsa Scriptura nihil prodest sine gratia, subjunctum est, Impinguasti in oleo caput meum. Idest, laetificasti gaudio spirituali mentem meam. Recte per caput, mens intelligitur: quia sicut capite reguntur membra, ita mente cogitationes disponuntur. Caput ergo in oleo impinguatur, quotiens infusione sancti Spiritus mens nostra inungitur. Vel paravit mensam Dominus, quando in sacramento suo nobis dedit carnem suam ad manducandum, et sanguinem suum ad bibendum (Matth. 26. Marc. 14.) . Hinc est, quod in coena paschali, quando Dominus traditus est, coenantibus discipulis, accepit Jesus panem, et benedixit ac fregit, deditque Discipulis suis, dicens, Accipite et manducate: hoc est enim Corpus meum (Luc. 22. 1. Cor. 11.) . Obtulit et calicem sanguinis sui, ut biberent ex illo, in remissionem peccatorum. De hoc calice subditur: Et calix meus [Col. 0728A] inebrians quam praeclarus est! Vere praeclarus, quo sanguis offertur immaculatus. Hoc poculo fidelium inebriatur affectus, et laetitiam induit de remissione peccatorum: quod significat oleo caput impinguatum. Hoc pane cor justi confirmatur, hoc oleo laetificatur, hoc calice inebriatum mutatur a peccatis, per misericordiam abluitur, virtutibus derivatur. Deinde per ejusdem misericordiae donum ad caelestem patriam anima fidelis sublevatur. Unde subjunctum est,

6. Et misericordia tua subsequetur me omnibus 104 diebus vitae meae. Misericordia Domini electos suos praevenit, et subsequitur. Nolentem praevenit, ut bene velit: volentem adjuvat, ut perficiat: operantem subsequitur, ut perseverare mereatur. Non enim qui caeperit, sed qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. 24.) . Unde et subditur: Et ut inhabitem in domo Domini in longitudine dierum. In illa beata domo, ubi sanctorum est habitatio, nulla [Col. 0728B] est dierum varietas: sed unus dies, et una aeternitas. Ibi enim splendet sol justitiae, apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jacob. 1.) . Sed quia nos longa tempora dierum spatiis solemus mensurare, Scriptura sacra nostro usu loquens aeternam vitam dierum longitudine voluit designare. Ecce qualiter nos regit Deus noster, ut ad vitae pascua deducere possit. Aquis baptismatis nos abluit, animas nostras a vitiis, et a diabolo ad Deum convertit: Super justitiae semitas nos exaltat, inter adversa corroborat, disciplina castigat, consolatione sustentat, pabulo veritatis mentem satiat, gaudio spirituali replet, caritate inebriat. Ad ultimum perseverantiam usque in finem nobis tribuit, et post finem in caelesti domo perenniter et feliciter inhabitare facit.

TITULUS PSALMI XXIII.

1. Velum praesentis tituli, juvante Domino, sublevemus, ut nobis penetralia psalmi clarius innotescant. Titulus ejus [Col. 0728C] est, Psalmus David, prima sabbati. Significat diem Dominicum prima sabbati, quae prima est post sabbatum, qua die Dominus resurrexit a mortuis (Marc. 16.) : quae propter excellentiam tanti miraculi proprie Dominica nuncupatur. Dicit psalmus quod Domini est terra, et ab ipso fundata. Intendit quosque fideles admonere, ut ascendant in montem Domini (Psal. 20.) , montem justitiae: ut mundent se ab omni inquinamento carnis et spiri us, ut proficiant in operibus bonis, ut custodiant se ab omni dolo: quatenus accipere mereantur benedictionem et misericordiam a Domino (2. Cor. 7.) . Item admonentur attollere portas virtutum ad introducendum Dominum, qui est fortis et potens debellator hostium et vitiorum, Dominus virtutum, et Rex gloriae. Vox est in hoc psalmo congratulantium Christo resurgenti, quasi victori de bello redeunti. Dicatur ergo:

PSALMUS XXIII.

2. Domini est terra et plenitudo ejus, orbis terrarum et universi qui habitant in eo. Si haec verba juxta historiam accipimus, ex rebus visibilibus intra nos [Col. 0728D] pensare debemus, quanta sit dignus veneratione tantus ac talis Dominus, qui totum mundum suo dominio potuit subjugare, Quod si hoc spiritualiter accipimus, per terram Ecclesiam, per plenitudinem ejus, opera et virtutes intelligere possumus. Quae cuncta Domini sunt, idest a Domino facta atque disposita. Et ne quis tantum unam terram, aut unam gentem, scilicet Judaicam esse Domini aestimaret, subjunxit: Orbis terrarum, et universi qui habitant in eo. Cum clarificatus Dominus (Joan. 12.) annunciatur in fidem omnium gentium, gratia ejus abundanter distribuitur, longe lateque peccata dimittuntur. 105 Millia millium Domino reconciliantur, Et universus orbis terrarum fit Ecclesia ejus. Et merito: Quia ipse super maria fundavit eum, et super flumina praeparavit eum. Terra vel orbis super maria fundari dicitur, quia aquis maris undique circumdatur: sicut dicimus aliquam civitatem super mare fundatam, [Col. 0729A] non ut sub ea mare sit, sed quia in fine primo supereminet mari. Si autem aliud, quod ad nos magis pertinet, ista dicta significant: possumus intelligere per mare, mundum: per flumina cupidos homines, qui labuntur in saeculum. Etiam (Ex Augustino) istos superat Ecclesia, quae devictis per Domini gratiam cupiditatibus saecularibus, ad recipiendam immortalitatem caritate parata est. Super maria fundata est Ecclesia, qui juxta amaras hujus saeculi fluctuationes sita est. Sive super maria non sub mari fundatur: quia nullis impiorum tormentis superatur. Vel quia non ei vitia, sed ipsa vitiis dominatur. Super flumina quoque praeparatur, quia super populos, et super principes et potestates, qui fluminum nomine designantur, magistri atque praelati constituuntur. Ecce, Ecclesia posita est in sublimi: in alto locavit Dominus orbem suum, sicut Imperator palatium. Et quis miles ascendet illuc ad Imperatorem?

3. Quis ascendet in montem Domini, aut quis stabit in loco sancto ejus? Ascendere multorum est, stare [Col. 0729B] autem paucorum tantum et perfectorum. Ascendit Judas, sed minime stetit. Ascenderunt multi alii, sed conversi abiere retrorsum (Joan. 6. et 18. Luc. 8.) . Quis ergo sic stabit, ut non cadat, ut in tempore tentationis non recedat? Sequitur et dicit,

4. Innocens manibus et mundo corde, qui non accepit in vano animam suam, nec juravit in dolo proximo suo. Innocens manibus et mundo corde est, qui non operatur, nec cogitat malum. In manibus enim opera, in corde cogitationes intelligimus. In vano autem animam suam accipit, quisquis infructuose vivit. In vano animas suas acceperant, quibus paterfamilias dicebat: Quid hic statis tota die otiosi? Qui ne otio vacarent vanitatis, continuo audierunt, Ite, et vos in vineam meam, et quod justum fuerit dabo vobis (Matth. 20.) . Quisquis ad bene operandum se praeparat, hic est qui non accepit in vano animam suam. Proximo suo in dolo jurare, est verum ei pro falso, aut falsum pro vero affirmare. In dolo proximo suo [Col. 0729C] jurat, qui ea verba affirmando denuntiat, quibus eum decipiat. Qui ergo sic bona agit, ut in opere, in cogitatione, et in verbo innocuus sit,

5. Hic accipiet benedictionem a Domino, et misericordiam a Deo salutari suo. Inter illos enim erit, quibus in die judicii dicturus est Dominus, Venite, benedicti Patris mei (Matth. 25.) . Et haec benedictio non erit ex meritis suis, sed ex misericordia sui Salvatoris qui non ex operibus justitiae nostrae, sed propter suam misericordiam salvos nos fecit (Tit. 3.) .

6. Haec est generatio quaerentium eum, quaerentium faciem Dei Jacob. Ex talibus, inquit, constituitur Ecclesia, sic nascuntur qui quaerunt eum: qui quaerunt faciem, idest, cognitionem Dei Jacob, minoris fratris, in quo Deus gratiam suam commendavit. Antequam enim 106 aliquid egissent boni vel mali, dictum est, Jacob dilexi, Esau autem odio habui (Malach. 1. Rom. 9.) . Sicut tunc minori fratri gratia divina data est, et majori non data: sic adhuc superbis, tanquam majoribus, resistit Dominus, humilibus [Col. 0729D] autem, quasi minoribus dat gratiam suam (Jacob. 4.) . Diapsalma.

7. Attollite portas principes vestras, et elevamini, portae aeternales, et introibit Rex gloriae. Quinque portas habet homo, quinque videlicet corporis sensus: visum, auditum, gustum, odoratum, et tactum. Hae autem portae, nisi singulis custodibus custodiantur, per eas diabolus frequenter ingreditur et regreditur. Oportet ergo, ut hae portae claudantur diabolo, et aperiantur Deo. Unde et recte hic principes appellantur, quia his corporalibus sensibus spiritualiter principantur. Qui student castigare corpus suum, et in servitutem redigere (1. Cor. 9.) , ne regnet peccatum in eorum mortali corpore (Rom. 6.) : hi jubentur attollere portas suas, scilicet sensus corporales, et portas aeternales elevare, quae sunt fides, spes, et caritas, caeteraeque virtutes: quae merito aeternales portae nominantur, quia per eas ingressus aeternae patriae [Col. 0730A] aperitur. Per eas etiam portas Deus ad humana corda ingreditur. Unde dicitur: Et introibit Rex gloriae. Ipse est enim rex caeli et terrae, largitor gloriae, destructor superbiae: ut qui gloriatur, in Domino glorietur (2. Cor. 10.) .

8. Pavet admirans natura mortalis, et quaerit: Quis est iste Rex gloriae? Dominus fortis et potens, Dominus potens in praelio. Qui accepit formam servi (Philip. 2.) , ecce Dominus est. Ante infirmus ex corruptione, modo fortis ex immortalitate. Ante quasi impotens, cum occideretur: modo potens in praelio (1. Petr. 2.) , cum morte sua mortem destrueret, et resurgens a mortuis diabolum debellaret. Et quia duo populi erant, Judaicus videlicet et gentilis, qui per Dei gratiam salvandi fuerant: recte quod primum Judaico dicitur, postmodum gentili replicatur, cum subditur,

9. Attollite portas principes vestras, et elevamini, portae aeternales, et introibit Rex gloriae. Rursus tremit humana fragilitas, et quaerit,

[Col. 0730B] 10. Quis est iste Rex gloriae? Dominus virtutum ipse est Rex gloriae. Notandum quod superius describitur Dominus fortis et potens in praelio: hic vero dicitur virtutum et Rex gloriae: quia videlicet apud Judaeos sustinuit certamen passionis, apud gentiles obtinuit gloriam virtutis. Apud eos in terra poenis afficitur, apud istos in caelo jam residens, virtutibus et miraculis declaratur. Nos autem honoremus Dominum et Regem nostrum, qui potenter aereas potestates debellavit (Eph. 2.) : et referamus ei gratias, qui servis suis virtutem et gloriam misericorditer tribuit.

TITULUS PSALMI XXIV.

1. Sequentis operis titulus est, Psalmus David. Quoniam quid sit Psalmus et quis intellectus sit per David, frequenter diximus: non oportet ut in his moram faciamus. Vox est fidelis animae in hoc psalmo de morte infidelitatis ad fidem conversae, perseverantia orantis. Intendit autem nos exemplo suo instruere, ut postquam ad fidem conversi fuerimus, ad vomitum non redeamus: sed ut 107 [Col. 0730C] perseveremus in bono proposito, orationi insistamus. Vox Ecclesiae.

PSALMUS XXIV.

2. Ad te, Domine, levavi animam meam, Deus meus, in te confido, non erubescam. Cum te desereret anima mea, carnalibus desideriis conculcabatur in terra. Homo enim recedens a Deo, statim vitiorum traditur potestati. Et ex eo, quod in me confidebam, perductus sum usque ad hanc quam patior aerumnam. Et qui, deserto Deo, sicut Deus esse volui, a paradisi gaudiis ejectus, de mea superbia male irrisus erubui. Et quia (Ex Augustino) mihi male erat sine te, conversus animam meam levavi ad te. Jam te Deum meum confiteor, in te fiduciam meam constituo. Non erubescam ulterius, corruptus a peccato.

3. Neque irrideant me inimici mei. Idest (Ex eodem) , serpentinis atque occultis suggestionibus insidiantes non me dejiciant. Irrisione enim digni sunt, qui diabolicis decepti suasionibus, a bono proposito recedunt; [Col. 0730D] qui post conversionem ad seculum redeunt, qui post virtutes ad vitia decidunt. Sed eum inimici non potuerunt irridere, quem in bono proposito divina bonitas fecerit permanere. Unde et subditur: Etenim universi, qui sustinent te, non confundentur. Deum sustinet, qui nullis ab eo tentationibus moveri valet. Hinc Veritas suis discipulis ait. Vos estis, qui permansistis mecum in tentationibus meis (Luc. 22.) . Hi profecto non confundentur, imo gloriabuntur, quia scriptum est, Beatus vir, qui suffert tentationem: quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jacob. 1.) . Quo contra de reprobis dicitur, Vae bis, qui perdiderunt sustinentiam (Eccles. 2.) . Sustinentiam videlicet perdunt, qui dum diu se immorari in istis visibilibus aestimant, spem invisibilium derelinquunt: de quibus subjungitur:

4. Confundantur omnes iniqua agentes supervacue. Supervacue, inquam, reprobi agunt, quia nihil secum [Col. 0731A] de fructu sui laboris deferunt. Alius namque adipiscendis honoribus exsudat, alius multiplicandis facultatibus aestuat, alius promerendis laudibus anhelat. Sed quia cuncta haec hic quisque moriens deserit, labores in vacuum perdidit, qui secum ante judicem nihil tulit. Tunc reprobus quisque confunditur, cum judex exterius cernitur, et omnis ante oculos culpa reducitur: cum accusator interius toleratur, et mens super gehennae incendia suo gravius igne cruciatur. Hoc etiam in confusione reproborum vertitur, quod electorum gloriam conspiciunt, ut ad majora reatus sui supplicia repulsi videant, quod perdiderunt: horum extrema confusio, aeterna damnatio est (Matth. 7.) . Quam ne conversus iste per latam gradiendo viam incurrat, Dominum suum humiliter exorat dicens, Vias tuas, Domine, demonstra mihi, et semitas tuas edoce me. Per vias latiora et minora praecepta justitiae possunt intelligi. Per semitas vero altiora et perfecta mandata. Ad latiorem justitiae pertinet viam, cum ex rebus possessis praecipimur [Col. 0731B] decimam dare (Luc. 18.) , pauperes recreare, nudos vestire (Matth. 25.) , eleemosynis peccata redimere (Dan. 4.) , et caeteris operibus 108 misericordiae deservire. Ad semitas autem pertinere videtur, cum omnibus, quae habemus, renunciare jubemur, cuncta quae mundi sunt, despicere, nosmetipsos abnegare, Deum ex toto corde diligere. Istas spirituales vias et semitas electis suis Dominus et in Scripturis exterius demonstrat, et interius in corde per gratiae aspirationem docere non cessat: quatenus eruditi et errorem vitate sciant, et dirigi in veritate. Et ideo subjungit:

5. Dirige me in veritate tua, et doce me: quia tu es Deus Salvator meus, et te sustinui tota die. Quia nihil in me habeo nisi tortitudinem peccati, et mendacium erroris, ideo necesse est, ut in veritate dirigas tortuosum, et doceas ignarum. Quod ideo debes facere, quia tu es Deus meus, qui me creasti, Salvator [Col. 0731C] meus, qui me redemisti: quem tota die sustinui, id assidue expectavi. Unus dies non praeteriit, quin te sustinerem: nec prosperis nec adversis moveri potui, quin in te semper spem meam constituerem. Vel post cognitas vias et semitas, id est, post cognita latiora mandata, ut est, Non occides, non moechaberis, non furtum facies, et similia (Matth. 19.) : et post cognita altiora mandata, ut est, Diliges proximum tuum, sicut teipsum (Luc. 10.) , et, Quae vultis, ut faciant vobis homines, et vos facite illis (Matth. 7.) , et, Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos (Matth. 5.) , etc. Postquam has vias et semitas monstraveris et docueris, Dirige me in veritate tua, idest, fac me rectum in operatione justitiae: Et doce me, id est, fac mihi notum, quia tu es Deus Salvator meus, id est, creator et redemptor. Ac si diceret, Doce me vias, quibus ad veritatem veniam: qua completa, ad teipsum, qui veritas es et vita (Joan. 14.) , cognoscendum et perfruendum pertingam, et pertingendo sustineam.

[Col. 0731D] 6. Quod ut possit fieri, Reminiscere miserationum tuarum, Domine, et misericordiarum tuarum, quae a seculo sunt. Nulla oblivio cadit in Deum, ut reminisci possit: ei enim, qui est vera sapientia, cuncta sunt praesentia. Sed humano usu loquitur, cum exorat Deum, ut reminiscatur. Quasi enim oblitus miserationum suarum Deus fuerat, cum tanquam iratus, subjacere peccato humanum genus permittebat. Orat ergo, ut reminiscatur miserationum et misericordiarum suarum, quae a seculo sunt praefinitae (Prov. 8.) . Ab aeterno enim praeordinaverat Deus per suam misericordiam redimere humanum genus. Bene autem ait, miserationum et misericordiarum. Miserationes enim ad exhibitionem pertinent, misericordiae ad praefinitionem de multa sua misericordia. Multae sunt miserationes ejus (Psal. 111.) . Unde in se est misericors, inde est miserator in nobis. Miserum ergo se cognoscit, qui misericordiam, qua parcatur [Col. 0732A] sibi, reduci ad memoriam deposcit. Unde et subjungit:

7. Delicta juventutis meae, et ignorantias meas ne memineris. Ideo ait, Juventutis, quia haec aetas magis semper est prona ad peccandum. Et in hac aetate potissimum corrigere quisque se debet, sicut scriptum est, Fili, a juventute tua excipe doctrinam (Eccles. 6.) . Et sciendum, quia tribus modis fit omne peccatum. Id est, aut studio, aut infirmitate, aut ignorantia. Studio peccavit Judas, infirmitate Petrus, ignorantia 109 Paulus. Peccata studii et infirmitatis concludit, cum ait, Delicta juventutis meae. Juventus enim (ut diximus) prava est et infirma ad delinquendum. Peccata vero ignorantiae designat, cum subjungit, Et ignorantias meas me memineris. Ac si diceret, Delicta, quae feci, aut per studium, aut per infirmitatem, aut per ignorantiam, ne reducas ad memoriam, ne reserves ad vindictam: sed tanquam excidant tibi, et ut obliviscaris delicta mea, recordetur mei misericordia tua. Et hoc est quod [Col. 0732B] subdit: Secundum misericordiam tuam memento mei tu. Non secundum iram, quam merui, Propter bonitatem tuam, Domine. Non propter meritum meum. Ego quidem miser, tu misericors: ego malus, tu bonus. Noli ergo me attendere ex me, sed ex te attende me. Nam ex me mihi damnatio, ex te mihi salvatio. Unde et sequitur:

8. Dulcis et rectus Dominus: propter hoc legem dabit delinquentibus in via. In dulcedine mansuetudo, in rectitudine justitia signatur. Plerumque nos cum rectitudinem exsequimur, mansuetudinem relinquimus: et cum mansuetudinem servare cupimus, a rectitudine justitiae declinamus. Dominus vero ac Redemtor noster sic utrumque in se temperat, ut nec dulcedo rectitudinem, nec rectitudo dulcedinem in aliquo minuat. Sic dulcis est Dominus, ut peccata dimittat; sic rectus est, ut post vocationis et veniae gratiam ultimo judicio digna merita exquirat. Propter hoc lex data est delinquentibus [Col. 0732C] in via: ut ex lege sibi ostensa recognoscat quisque in quo deliquerit, aut admissum qualiter emendare possit. Quia enim dulcis est Dominus, ideo non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur, et vivat (Ezech. 33.) . Rursus, quia rectus est, idipsum peccatum non dimittit impunitum. Propter hoc ergo lex delinquentibus datur, ut secundum legem aut corrigantur, aut judicentur. Cum audis quod Dominus tuus dulcis est, attende quid diligas. Cum audis rectus, attende quid timeas: ut amore et timore Dei excitatus, legem ejus custodias. Caritas enim implet legem (Rom. 13.) : timor castus servat caritatem. Haec utraque virtus et vitia extinguit, et virtutes gignit. Unde et subditur:

9. Diriget mansuetos in judicio, docebit mites vias suas. Mansueti dicuntur, qui in se sunt quieti: qui non irascuntur, non contendunt, non rixantur. Mites sunt, qui aliorum contumelias, iras et injurias patienter sustinent. De talibus ipsa Veritas ait, Super [Col. 0732D] quem requiescit spiritus meus, nisi super humilem et quietum, et trementem sermones meos (Isai. 66.) ? Tales dirigit Dominus in judicio, quia ipsi spiritum Dei habent (2. Cor. 7.) : et spiritualis omnia judicat, ipse vero a nemine judicatur (1. Cor. 2.) . Tales non praesumunt regere semetipsos, et ideo diriguntur a Domino: faciunt enim eum rectorem suum, neque recalcitrant quando eis jugum suave imponitur et onus leve (Matth. 11.) . Quas autem vias docebit eos, ostendit, cum subjungit:

10. Universae viae Domini misericordia et veritas, requirentibus testamentum ejus, et testimonia ejus. Has vias (Ex Augustino) docebit eos, idest, misericordiam, qua placabilis est: et veritatem, qua incorruptus est. Quorum unum praebuit, donando peccata: alterum merita judicando. Et ideo universae viae Domini. Duo adventus Filii Dei: unus miserantis, 110 alter judicantis. Intelligunt autem Dominum misericordem primo adventu, et secundo judicem: [Col. 0733A] qui mites et mansueti requirunt testamentum ejus, quo sanguine suo nos in novam vitam redemit: et in prophetis atque Evangelistis requirunt testimonia ejus, quae eidem redemtioni testimonia perhibent. Et ideo subjungit:

11. Propter nomen tuum, Domine, propitiaberis peccato meo, multum est enim. Quia via tua est misericordiae, ideo peccato meo propitiaberis non propter meritum meum, sed propter nomen tuum. Necessarium quidem nobis est, ut non solum delicta juventutis nostrae, et praeteritas negligentias non reminiscaris: sed et ut peccato nostro quotidiano propitieris. Multum est enim, teste Apostolo, qui ait, In multis offendimus omnes (Jacob. 3.) . Quandiu enim hic mortaliter vivimus, sine multo non possumus esse peccato. Sed habemus propitiatorem Christum, qui interpellat pro nobis (Rom. 8.) . Unde non oportet nos de nobis praesumere, sed timere. Timendo enim Deum incipimus vitare peccatum, relinquere iter erroris, et tenere viam veritatis. Et [Col. 0733B] quia magnum est timere Deum, et pauci sunt qui timeant eum: inquirit quis timeat, et ostendit quis inde fructus procedat. Ait ergo,

12. Quis est homo qui timet Dominum? Ac si dicat, Quisquis ille est, magnus est, beatus est. Inde incipit venire ad sapientiam. Principium enim sapientiae timor Domini (Psal. 110.) . Unde et subditur: Legem statuit ei in via quam elegit: Et non jam delinquenti, sed per timorem et humilitatem se ad Deum convertenti. Statuit Deus ad perseverandum, non legem literae, quae data est delinquentibus in via (propter transgressores enim tradita est lex [Jacob. 2.] ), sed legem gratiae, quae non solum data, sed statuta est, et immobiliter fixa proficienti, non in qualibet via, sed in via quam elegit, quae est Christus (Joan. 14.) . In hac via ponitur timens Deum, atque ibi statuitur ei lex divina, qua spiritualiter vivat Deo. Unde et subjungit:

13. Anima ejus in bonis demorabitur, et semen ejus [Col. 0733C] haereditabit terram. Delectatur enim legi Dei secundum interiorem hominem, coelestibus desideriis inardescit, spiritualibus studiis inhaeret, in bonis operibus se exercet. Cujus quidem semen opera bona sunt: unde Apostolus nos admonet dicens, Bonum autem facientes, non deficiamus: tempore enim suo metemus non deficientes (Gal. 6.) . Et iterum, Qui parce seminat, parce et metet (2. Cor. 9.) . Recte autem dixit semen ejus terram haereditare: quia bonum opus, quod quasi seminat, cum agit: faciet eum caelestem haereditatem, et terram viventium possidere. Et ne videatur praesumere de bonis operibus tanquam per ea fortis sit, ideo subdit:

14. Firmamentum est Dominus timentibus eum, et testamentum ipsius ut manifestetur illis. Per se quidem fragilis et infirma est Ecclesia: sed quia fundata est supra firmam petram (1. Cor. 3.) , ideo et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. 18.) . Sed quia hanc per gratiam suam sic confirmat, ipse ei in testamento suo promittit, ut et semetipsum [Col. 0733D] ostendat. Hinc in Evangelio de diligenti se Veritas ait, Ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum (Joan. 14.) . Merces nostri laboris est visio Dei: quem cum viderimus, nihil ultra erit quod quaeramus. Hinc Philippus ait, Domine, 111 ostende nobis Patrem et sufficit nobis (Ibid.) . Et quia electorum Ecclesia quandiu hic corporaliter vivit, illic, sua desideria incessanter ostendit: ideo adjungit,

15. Oculi mei semper ad Dominum, quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos. Non sunt hic accipiendi corporales oculi. Neque enim corporali intuitu videtur Deus (Joan. 1. et 1. Joan. 4.) . Per oculos ergo, interioris hominis sensus: per laqueum, quaeque tentatio: per pedes, animi affectus possunt inteligi. Ab hoc diversarum tentationum laqueo nemo evellitur, nisi cujus intentio et desiderium ad alta sublevatur. [Col. 0734A] Noli ergo retro respicere, si vis aptus esse regno Dei (Luc. 9.) . Sint ad Dominum Deum tuum oculi tui, sensus tui, cor tuum, desiderium tuum. Et ipse te evellet ab omni laqueo et impedimento, ab omni tentatione et deceptione. Et ideo orando subjungit:

16. Respice in me, et miserere mei, quia unicus et pauper sum ego. Ego attendo in te: tu respice in me: attende desiderando, respice miserando. Meum est enim (Ex Augustino) amare te, tuum est salvare me. Quia sum unicus tuus, unicae Ecclesiae tuae servans unitatem (quam nulla schismata, vel haereses tenent [Ephes. 4.] ) in una fide, spe et caritate perseverans sum, et pauper tuus, non quaerens aurum, vel argentum, non possessiones, aut divitias supra te. Non praesumens de meipso, non inflatus spiritu: sed humilis corde: nihil aliud quaerens, nisi te. Quamobrem respice unicum, miserere pauperi.

17. Tribulationes cordis mei multiplicatae sunt: de necessitatibus meis erue me. Tribulationes cordis intelliguntur [Col. 0734B] interiores animi passiones, ut sunt vitia et desideria prava, delectationes mentis et concupiscentiae, et alia hujusmodi quibus tribulatur cor (2. Cor. 6.) . Necessitates ad corpus pertinent, quibus affligitur exterior homo: ut est in fame et siti, in frigore et calore, in infirmitate et corruptione carnis, et aliis similibus: quae ideo dicuntur necessitates, quia sunt quasi naturales, et velimus et nolimus, contingunt nobis. Ab his tribulationibus cordis, et necessitatibus corporis postulat vir sanctus erui: ut possit beata immortalitate vestiri. Et quia sunt nonnulli, qui cum talia sentiunt, impatienter ferunt: corde repugnant, lingua murmurant, flagella omnipotentis Dei despiciunt: et unde purgari debuerant, inde in deterius superbiendo tendunt, ideo subdit,

18. Vide humilitatem meam et laborem meum, et dimitte universa delicta mea. Afflictio cordis et corporis, paena peccati est. Sed si haec humili et patienti [Col. 0734C] corde sustinetur, mira omnipotentis Dei misericordia agitur, ut unde punitur culpa, inde sequatur venia. Propterea ergo humilitatem suam videri postulat, qua laborem patienter tolerat: quatenus ex tolerantia laborum mereatur veniam delictorum. Universa, inquit, dimitte: id est, praeterita, praesentia, et futura. Non illa tantum juventutis et ignorantiae meae antequam crederem, sed etiam ista, quae jam ex fide vivens, per infirmitatem, vel vitae hujus caliginem admitto. Ad majorem quoque cumulum tribulationis, quam patitur, adjungit, dicens:

19. Respice inimicos meos, quoniam multiplicati sunt, et odio iniquo oderunt me. Non solum enim 112 foris, sed etiam in ipsa intus Ecclesiae communione, non desunt inimici. Foris (Ex Augustino) sunt Judaei et pagani, intus haeretici, qui in fide errant, et falsi Christiani, qui fidem moribus impugnant. Isti sunt, qui iniquo odio Ecclesiam odiunt. Aequum odium est, cum oditur culpa, et diligitur natura. Iniquum vero est odium, quando culpa diligitur, [Col. 0734D] et natura oditur. Vel odium iniquum est, quando quis odit amicum. Respice inimicos. Ac si dicat, attendendo eos, me protege. Ideo subdit:

20. Custodi animam meam, et erue me: non erubescam, quoniam speravi in te. Custodi, ne pereat: erue, ut evadat: non erubescam, ut a proposito cadam. Et ideo haec debes agere, quoniam speravi in te. Hoc quod Ecclesia orat, quotidie in electis suis Dominus agere non cessat: quos quasi et custodiendo deserit, et deserendo custodit. Permittit corda tentationibus concuti: corpora necessitatibus affligi, pravorum odiis exerceri: sed dum haec hosti relaxat, animam sibi semper reservat. Hostis enim antiquus et per se et per membra sua, sanctos viros tentare maliciose appetit: quod omnipotens Deus fieri non nisi benigne permittit, scilicet, ut bonum, [Col. 0735A] quod latet, appareat: et virtus per patientiam excrescat. Sed electi, dum maligni hostis tentamenta intus et exterius sentiunt, de se in nullo praesumentes, mox ad sui protectoris Dei auxilium recurrunt: ne erubescenda committant, humiliter exorant: et ut exaudiri mereantur, spei se fortitudine roborant. Quod cum perfecti faciunt, caeteros ad se per exemplum trahunt. Unde et subditur:

21. Innocentes et recti adhaeserunt mihi, quia sustinui te. Innocentes moribus, recti fide. Innocentes in his, quae in imis agunt, recti in summis, quae sentiunt. Qui innocenter vivunt, qui caelestem patriam ex desiderio appetunt, sicut disjungi a malis, ita adhaerere cupiunt bonis. Sicut enim corrumpunt mores bonos colloquia mala (1. Cor. 15.) : ita bonos mores aedificant colloquia bona. Et scriptum est, Cum sancto sanctus eris, et cum viro innocente innocens eris (2. Reg. 22.) . Adhaerent ergo sancti sanctis, innocentibus innocentes: ut sese invicem verbis et moribus aedificent, et bona propria per caritatem sibi [Col. 0735B] communicent: quatenus in bono crescat, alter ex altero. Inter haec dum tot mala patienter tolerant, et dum in bonis operibus ardenter desudant, dum spei rectitudine solidantur, ne sustinentia vacuentur in tantis tribulationibus constituti: ut evadere valeant, liberatorem Deum suppliciter implorant, dicentes:

22. Libera Deus, Israel, ex omnibus tribulationibus suis. Israel interpretatur, vir videns Deum. Ac si dicat (Ex Augustino) , Libera Deus populum, quem praeparasti ad te contemplandum, ex omnibus tribulationibus suis. Non solum ex his, quae exterius tolerant, sed ex his quae interius patiuntur. Studeamus et nos animas nostras ad Dominum levare, fiduciam nostram in ipso ponere, humilia et alta ejus mandata discere: ut mereamur in veritate dirigi, et sapientiam ipsam (quae Deus est) mente intueri: ut per ejus misericordiam a delictis juventutis et ignorantiae exuamur: ut mansueti et mites, vias [Col. 0735C] misericordiae et veritatis sectemur, ut emundati, 113 per propitiatorem Dominum a quotidiano peccato, timeamus eum, atque in via constituti (quae Christus est) legem gratiae ejus possideamus, per quem in bonis demoremur, et haereditate perfruamur aeterna. Interim habentes firmamentum Deum, ad quem mentis oculos dirigamus: donec evellamur de laqueo hujus mundi, et per suam misericordiam a cunctis tribulationibus liberemur, Israel spiritualiter facti, contemplantes in sua majestate Dominum Deum nostrum.

TITULUS PSALMI XXV.

1. Sequentis Psalmi titulus est, Psalmus David. Haec scriptura est attribuenda excellentiori membro Ecclesiae superius Deum oranti, et hic ostendenti se esse exauditum, et Divina misericordia adeptum innocentiam et perfectionem: de caetero oranti, ne a proposito suo dimoveatur. Et hoc facit, ut a quibus moraliter segregatur, ab his etiam aeternaliter separetur. Intentio ejus est, nos exemplo suo ad innocentiam et perfectionem invitare. Ait [Col. 0735D] ergo:

PSALMUS XXV.

2. Judica me, Domine, quoniam ego in innocentia mea ingressus sum: et in Domino sperans non infirmabor. Qui culpam habet judicium timet. Ipse ergo perfectus est: quia caussam suam justam vidit, a Domino se judicari petiit. Bene autem in innocentia ingressum se fuisse commemorat: quia innocentia spiritualis via est, qua tenditur ad Deum: et innocenter vivere, ad interiorem pertinet hominem (Eph. 3.) . Quod autem se innocentem pronunciat, non est superbia elati, sed confessio non ingrati. Ac si diceret: Post misericordiam (Ex Augustino) , quam tu mihi praerogasti, innocentiae meae habeo aliquod meritum, cujus viam custodivi. Nec tamen etiam sic in me; sed in Domino sperans, non infirmabor in opere, sed permanebo: ut sicut incepi, ita [Col. 0736A] perficiam. Si de se praesumeret, si in se gloriaretur, proculdubio infirmaretur. Sed quia spem suam ponit in Domino, jam infirmari non valet: quia ipse Dominus est ejus fortitudo.

3. Proba me, Domine, et tenta me: ure renes meos, et cor meum. Ego dixi, judica, sed si quid in me est purgandum, o Domine, hic tenta me, et corrige flagello filiorum, et sic proba me, id est, probatum redde: ure renes meos, id est, destrue delectationes carnis (quia in renibus maxime voluptates abundant) et cor meum, id est, pravas cogitationes. Ure renes meos et cor meum: ac si dicat, Exterioribus et interioribus vitiis spirituale adhibe medicamentum. Sancti viri etsi perfecte vivant, adhuc tamen paterna flagella desiderant: ut tanto perfectiores ad patriam tendant, quanto pie feriens disciplina eos quotidie etiam de minimis purgat. Et ideo sustinent disciplinam, ut consequantur misericordiam: de qua subditur, Quoniam misericordia tua ante oculos meos est, et complacui in veritate tua. Verax magister discipulum [Col. 0736B] verberat mendacem: verberatus discipulus attendit, et petit a magistro misericordiam. Sic facit erga nos caelestis magister, et pius pater. Peccavimus, ideo flagellamur. Ille verberat, nos expectamus, 114 ut parcat. Misericordia tua (inquit) ante oculos meos est, disciplinam tuam patienter fero: sed ut miserearis indesinenter expecto. Et jam complacui tibi in veritate vindictae, quam merui, qui prius displicui in mendacio culpae, qua deliqui. Et quia lapsus merui iram, a te correptus inveni misericordiam.

4. Ex hoc autem apparet quoniam in innocentia mea ingressus sum: quia Non sedi cum concilio vanitatis, et cum iniqua gerentibus non introibo. Cum concilio vanitatis sedent, qui conventui eorum commorantur, qui ex studio conveniunt, et vacant ad hoc, ut de vanitate loquantur. Cum iniqua gerentibus introire, est societati prave agentium se inferre, atque iniquis operibus, cum ipsis iniquis se ex voto [Col. 0736C] ingerere. Tale est studium perversorum, atque carnalium. Aut enim vane loquacitati sedent et vacant, aut iniquae operationi desudant. Quo contra sancti viri, ut verbo et facto habeantur innoxii, et a vanitate restringuunt linguam, ei ab iniquo opere conservant vitam. Et quia prius est rem malam non diligere, demum etiam odire: recte subjungitur:

5. Odivi Ecclesiam malignantium, et cum impiis non sedebo. Odivi non homines, sed praevaricatores, non naturam, sed culpam. Malignantes sunt, qui ad hoc laborant, ut conformes suos malitia antecedant. Impii sunt infideles, qui Dominum non colunt. Pietas enim proprie pertinet ad cultum Dei. Ab his omnibus quamvis non corpore, tamen vita et moribus separatur Ecclesia: videlicet a torpentibus otio, et vacantibus vanitati, ab iniqua operantibus, a malitiam suam studiose exaggerantibus, ab infidelibus. Et notandum quod prius dixit, Non sedi: hic inquit, Cum impiis non sedebo. Ibi inchoatio, hic perseverantia designatur. Opus est enim, ut bonum, quod incipitur, [Col. 0736D] usque ad finem perducatur. Sed qui ab iniquis se separat, cum quibus adjungitur, audiamus.

6. Lavabo inter innocentes manus meas et circumdabo altare tuum, Domine. Non aqua visibili lavas manus, quando pie cogitas de operibus tuis: et innocens es coram oculis Dei, qui est et altare coram oculis Dei, quo ingressus est sacerdos, qui pro nobis se primus obtulit. Est caeleste altare, quod non amplectitur, nisi ille qui lavat manus inter innocentes, factus et ipse innocens. Nam multi altare hoc tangunt indigni, et tolerat Deus pati injuriam ad tempus sacramenta sua. Sed non quomodo reciperis, cum malis intra parietes Ecclesiae, ita recipieris, cum malis in sinu Abrahae (Luc. 16.) . Non ergo timeas: lava manus, et circumda altare Dei, ubi offers vota Domino, ubi preces fundis, ubi conscientia tua pura est, ubi dicis Deo, qui sis; et si aliud est, quod displiceat Deo, curat ille cui confiteris. Quare [Col. 0737A] circumdas altare Dei, vir sancte? Sequitur, et dicit:

7. Ut audiam vocem laudis, et enarrem universa mirabilia tua. Audire vocem laudis, est intelligere intus: quia quicquid in te mali est, de peccatis tuum est: et quicquid boni, in justificationibus Dei est. Ita audies vocem laudis, ut non te laudes. Et quando bonus es, audis etiam divinas laudes intus, quas in te loquitur Dominus Deus tuus, et ibi audiendo dicis, ut enarres mirabilia ejus universa, corporalia et spiritualia, visibilia et invisibilia. Ad mirabilia Domini 115 pertinet, quando aliquis suscitatur in corpore. Ad majora vero pertinet mirabilia, quando aliquis suscitatur in anima. Grande miraculum est, cum resurgit vivus, qui erat mortuus. Majus est, cum resurgit pius, qui erat impius: cum resurgit castus, qui erat luxuriosus cum resurgit humilis, qui erat superbus. Exteriora ista mirabilia prosunt ad fidem: interiora ad morum aedificationem: laudes Domini ad dilectionem. Ad [Col. 0737B] hoc laudatur Dominus Deus tuus: ad hoc mirabilis praedicatur, ut ames, credas et speres. Ama laudabilem, crede et spera in mirabili. Ad hoc pertinet quod sequitur.

8. Domine, dilexi decorem domus tuae, et locum habitationis gloriae tuae. Domus Dei est Ecclesia, decor ejus justitia, locus habitationis requies aeterna. Et recte praeposuit decorem domus, deinde locum habitationis: quia amando et sectando justitiam ad aeternae quietis pertingitur gloriam. Et quia electus quisque quantumcumque proficiat, adhuc tamen reprobari formidat, misericordem Deum humiliter exorat, dicens,

9. Ne perdas cum impiis Deus animam meam, et cum viris sanguinum vitam meam. Impii sunt odientes Deum, viri sanguinum odientes proximum. Nam qui odit fratrem suum, homicida est (1. Joan. 2. et 3.) . Isti sunt Ecclesia malignantium, qui agunt concilium vanitatis, cum quo vir sanctus non sedisse se [Col. 0737C] perhibet. Et notandum quod non ait, In concilio: sed, Cum concilio. Nam in concilio vanitatis potest quis sedere ad utilitatem, cum ad hoc ibi sedet, ut liberet innocentem, aut ut ipsam redarguat vanitatem. Cum concilio vero vanitatis sedere, est ipsi concilio consentire. Quod quia non fecit, orat nunc, ut qui particeps non fuit in culpa, non sit etiam particeps in poena. Et hoc est judicium quod postulat a Domino, ut discernatur a malis cum quibus habitat.

10. In quorum manibus iniquitates sunt, dextera eorum repleta est muneribus. Sicut hoc quod in manibus tenemus, in promtu habemus: ita in manibus dicuntur habere iniquitates, quod in promtu semper habent mate agere. In eorum manibus iniquitates sunt, qui parati sunt ad homicidium, ad furtum, ad rapinam, et ad caetera mala facienda. Hi sunt qui acquirendis lucris insistunt ardenti studio, circumquaque exquirunt, ut dextera eorum repleatur muneribus. Sed quia non manus, sed dextera dicitur, [Col. 0737D] aliquid nobis subtilius ex hoc nomine designatur. Usus quippe pravorum est, ut donum gratiae vertant in augmentum culpae. Bene ergo ait, Dextera eorum repleta est muneribus: quia (Ex Augustino) quod eis ad obtinendam aeternam salutem datum est, ad accipienda hujus saeculi munera converterunt, existimantes quaestum esse pietatem (1. Tim. 6.) . Hi sunt qui sapientiam suam vendunt, pro justitia pretium requirunt, ipsis etiam spiritualibus studiis quandoque desudant, ut terrenum aliquid conquirant. Sed quia vir Dei manum suam ab omni munere excutit, et quicquid agit, pure et propter Deum agit: non ut hic thesaurizare appetat (Matth. 6.) , sed ut ex hac captivitate liber evadat: Redemtorem suum suppliciter implorat dicens,

11. Ego autem in innocentia mea ingressus sum; [Col. 0738A] 116 redime me, et miserere mei. Valeat (Ex eodem) mihi ad perfectionem liberationis tantum meum pretium sanguinis Domini mei: ut in periculis hujus vitae misericordia tua non deserat me.

12. Pes meus stetit in directo. Idest, affectus meus non recessit a justitia. Quare in directo? Quia superius dixerat, Et in Domino sperans non infirmabor. Ille titubat inter malos, qui non in Domino sperat. Hinc factum est, ut schismata fierent. Sed quid concluditur? In Ecclesiis benedicam te, Domine. Qui benedicit Domino lingua, et factis maledicit, non in Ecclesiis benedicit Dominum. Imo ex illis est, de quibus dicitur, Vae his per quos nomen Domini blasphematur (Isai. 52.) . Hoc est ergo in Ecclesiis benedicere Dominum, sic vivere, ut per mores cujusque benedicatur Dominus.

TITULUS PSALMI XXVI.

Psalmus David, priusquam liniretur secundo. Psalmus iste est adscribendus David, hoc est, perfectae Ecclesiae. Psalmus (dico) agens de eo negotio, quod contigit priusquam [Col. 0738B] liniretuzr secunda inunctione. Legitur David bis inunctus fuisse. Primum a Samuele in domo patris (1 Reg. 16.) , quae praefiguravit secundam inunctionem. Deinde vero quando fuit susceptus a populo, et rex constitutus super Judam in Ebron (2. Reg. 2. et 5.) , secundo inunctus fuit. Eodem modo fuit Christus bis inunctus, non corporali, sed spirituali unctione. Primum cum immunis a peccato, fuit Rex super Judaicum populum constitutus: post resurrectionem vero fuit inunctus, videlicet cum immortalis et impassibilis fuit factus. Et fuit sibi datum nomen quod est super omne nomen: ut in nomine Jesu omne genuflectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Philip. 2.) . Eodem modo fideles bis inunguntur: primo in baptismo, quando accipiunt pignus Spiritus (2. Cor. 1, et 5.) : quae inunctio est praefiguratio et quasi arrha inunctionis futurae. Et secundo post hanc vitam, quando immortalitatem et impassibilitatem consequuntur (Ephes. 1.) . Et David post primam unctionem non confirmatus est in regno, donec Saule devicto. Et multos adversarios devicit, antequam secunda unctione ungeretur. Similiter fideles in hac vita multos habent adversarios, antequam inungantur secundo. Et nunquam confirmabuntur in regno, donec Saule devicto, id est, [Col. 0738C] donec, diabolo superato penitus, et morte destructa. Et hoc modo titulus iste potest exponi de capite et membris. Intendit perfecta anima in hoc psalmo, suo exemplo unumquemque exhortari, qui pignus Spiritus sancti accepit: ut si beatus esse desiderat, in tentationibus vitae praesentis viriliter agat, et per beneficia in hac vita a Deo collata (quae in principio psalmi enumerantur, ubi dicit, Dominus illuminatio mea, et caetera) seipsum conformando, pondus diei et aestus pia longanimitate sustineat. Dicit itaque sic:

PSALMUS XXVI.

1. Dominus illuminatio mea, et salus mea, quem timebo? Dominus protector vitae meae, a quo trepidabo? Tria sunt quae dicit: illuminatio, salus, protectio. Ista tria reddunt intrepidum hominem contra adversa omnia. Si enim eum 117 illuminat Deus, ut recta videat: si sanat, ut recta quae viderit, opere compleat. Deinde si protegat, ne tentatus cadat: quid restat, quod formidare debeat? Venit lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum [Col. 0738D] (Joan. 1.) . Redemit animam meam, illuminavit, protegit ne amittat, a quo trepidabo? Video hostes, video tyrannos incurrentes: sed neminem timeo Dominica fretus admonitione, qua dicitur, Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere (Matth. 10.) . Unde subditur:

2. Dum appropiant super me nocentes, ut edant carnes meas: Qui tribulant me inimici mei, ipsi infirmati sunt, et ceciderunt. Appropinquant nocentes, invadunt me hostes, obsident inimici: ut carnes meas edant, ut me lacerent, et occidant, ut carnales et imperfectos decipiant, et nefario corpori suo conjungant. Vel carnes edere, est carnales affectiones igne tribulationis consumere: sed in eo infirmantur a propriis viribus, et victi cadunt, quo ad interiora animi irrumpere non possunt. Unde adhuc etiam subjungit:

[Col. 0739A] 3. Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum. Si impiorum exercitus, si vitiorum impetus, si daemoniorum coetus collectis viribus atque ordinata acie consurgat, nihil cor dubitat: quod omnipotens Deus illuminando, sanando, protegendo confirmat. Si exsurgat adversum me praelium, ut me debellare velint mimici supradicti, in hoc ego sperabo. In quo? Sequitur, et dicit:

4. Unam petii a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae. Valent nobis tentationes et tribulationes hujus saeculi ad consequendum regnum Dei. Unde sancta Ecclesia dum bella in imis sustinet, spem suam ad alta sublevat: et quanto graviora hic patitur, tanto ibi majorem mercedem exspectat. Hinc in Evangelio Dominus ait, Cum maledixerint vobis homines, et persecuti vos fuerint propter me: gaudete in illa hora, quia merces vestra multa est in coelo (Matth. 5. Luc. 6.) . Videamus ergo quam unam petit, qui inter adversa constitutus nihil timet. Quae est illa [Col. 0739B] una? Ut inhabitem (inquit) in domo Domini omnibus diebus vitae meae. Domus ea dicitur, ubi semper manebimus. In ista peregrinatione proprie appellatur tabernaculum, quod pertinet ad militantes et pugnantes contra hostem. Quid acturi sumus in illa domo, habes in alio psalmo, Beati (inquit) qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudabunt te (Psal. 83.) . Hac iste cupiditate ardens, et amore aestuans, desiderat per omnes dies vitae suae in domo Domini habitare. Dies, inquam, non finiendos, sed aeternos. Sic dicuntur dies, quomodo anni, de quibus dictum est, Et anni tui non deficient (Psal. 101. Hebr. 11.) . Nam dies vitae aeternae, unus dies est sine occasu. Hoc ergo dicit, A Domino hanc concupivi, hanc unam petii, hanc requiram. Et quasi diceremus: Quid tibi facturus es? Ad quid hoc petis? Ut videam (inquit) voluntatem Domini, et visitem temptum [Col. 0739C] ejus. Ecce quod amo. Ecce quare volui habitare in domo Domini, ut contempler delectationem ejus. Video enim nunc per speculum et in aenigmate: tunc autem 118 facie ad faciem. Nunc ex parte cognosco, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum (1. Cor. 13.) . Bene autem ait, et visitem templum ejus; qu a illa beata visio non implebitur, nisi in visione templi Dei, quod recte et domum nominat et templum. Domus dicitur, eo quod habitatur a sanctis. Templum, eo quod ibi laudes Domino persolvuntur. Ut autem illuc perveniam, unde mihi promitto: sequitur et dicit,

5. Quoniam abscondit me in tabernaculo suo, in die malorum: protexit me in abscondito tabernaculi sui. Dies malorum praesens vita est, in qua fit malum. Unde Apostolus ait, Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt (Ephes. 5.) . Tabernaculum est Ecclesia praesens, in qua militamus. Accepit de isto tabernaculo carnem Filius Dei, et factus est nobis [Col. 0739D] absconditum tabernaculi. Abscondit nos in tabernaculo per fidem, protegit nos in Christo ad salutem: Filii Dei sumus, sed nondum apparet quod erimus (1. Joan. 3.) . Per fidem enim ambulamus, et non per speciem. Mortui estis (ait Apostolus) et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Coloss. 3.) . Et quia sic nos abscondit a vitiis, et protegit in Christo Deus, ut ipso nos exaltet ad virtutes; recte subjungit,

6. In petra exaltavit me, et nunc exaltavit caput meum super inimicos meos. Dominus Jesus Christus et petra est, et caput (1. Cor. 10. Ephes. 1. et 2.) . De hac petra ipse Dominus ait, Et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. 18.) . In hac petra firmiter fundata exaltatur de mundo ad coelum, de diabolo ad Dominum: ubi et nunc dum moratur et laborat corpus inter inimicos in terra, jam caput suum, idest, Christum exaltatum, dicit, Surrexit [Col. 0740A] enim a mortuis, et sedet ad dexteram Patris in coelo (Ephes. 1. Marc. 16.) . Confidant ergo membra nec timeant inimicos: cum jam nunc super eos caput suum videant exaltatum. Ubi enim caput est, ibi et membra secutura sunt. Sumus et nos cum illo sursum. Est et ille nobiscum deorsum. Ecce quale pignus habemus. Unde et nos fide et spe et caritate cum capite nostro sumus in coelo in aeternum: quia et ipsum bonitate, divinitate, unitate nobiscum est in terra usque in consummationem saeculi (Matth. 28.) Unde ei laudes et sacrificia non cessat immolare Ecclesia (Psal. 115.) . Ideo subjungit, Circuivi et immolavi in tabernaculo ejus hostiam vociferationis: cantabo et psalmum dicam Domino. Consideravi fidem orbis terrarum, in qua exaltatum est caput meum, super eos qui me persequebantur. Et in ipso tabernaculo, id est in Ecclesia toto orbe terrarum diffusa, totis viribus laudavi Dominum. Vociferare est ingenti virtute vocem efferre. Immolamus Deo hostiam vociferationis (Psal. 118.) , quando ei laudes offerimus cum [Col. 0740B] magna devotione et contritione cordis. In hoc quod ait, Cantabo et psalmum dicam, frequentiam divini ministerii insinuat. Cantus pertinet ad jocunditatem laudis, Psalmus vero ad exercitium boni operis. Sic est laus nostra Deo acceptabilis, si voce, corde et opere laudemus eum. Deinde postulat ut exaudiatur, cum subjungit,

7. Exaudi, Domine, vocem meam qua clamavi ad te, miserere mei, et exaudi me. Gemamus modo, oremus modo. Gemitus non est nisi miserorum, Oratio non est nisi indigentium. Transiet oratio, succedet laudatio. 119 Transiet fletus, succedet gaudium. Interim modo, quando in diebus malorum sumus, non cesset oratio nostra ad Deum, a quo unam illam petamus. Et ab ipsa petitione non desistamus, donec ad illam, illo donante ac perducente, perveniamus, finiantur omnes cupiditates, una in corde sit et in [Col. 0740C] postulatione. Unde et subditur:

8. Tibi dixit cor meum, exquisivit te facies mea: faciem tuam Deus requiram. Ac si dicat, Oratio mea non in solis labiis est, sed corde prolata. Exquisivit te facies mea, idest, intentio mea, fides mea, mens mea, in qua me cognoscis: faciem tuam Deus requiram. Non honorem, non gloriam, non divitias quaero, facies tua, pulchritudo tua, visio tua mihi est in desiderio.

9. Non avertas faciem tuam a me, ne declines in ira a servo tuo. Forte ab aliquibus declinat non in ira, quomodo a quibusdam, qui illi dicunt, Averte faciem tuam a peccatis meis (Psal. 50.) . Quando a peccatis tuis avertit faciem suam, non in ira a te declinat. Avertat ergo faciem suam a peccatis tuis, sed non avertat faciem suam a te. Ira ejus non est nisi aversio vultus ejus. Adjutor meus esto: ne derelinquas me, neque despicias me, Deus salutaris meus. Ecce in via sum: petivi a te unam, liberum arbitrium: habeo. Recta quae agere debeam, cognosco: [Col. 0740D] sed sine te nihil agere valeo (Joan. 15.) . Esto ergo adjutor meus, ut proficiam: nec me derelinquas, ne cadam: neque despicias me, ne peream: quod debes facere, quia tu Deus meus es, qui me creasti, et salutaris meus, qui me redemisti. Non habeo adjutorem extra te.

10. Quoniam pater meus et mater mea dereliquerunt me, Dominus autem assumpsit me. Exceptis illis duobus parentibus, de quorum carne nati sumus: habemus hic alium patrem, et aliam matrem, vel potius habuimus. Pater secundum saeculum diabolus est (Joan. 8.) , et fuit nobis pater, cum essemus infideles. Nam dicit Dominus infidelibus, Vos a patre diabolo estis (Ibidem) . Iste est pater omnium impiorum, ipse operatur in filiis diffidentiae (Ephes. 5.) . Mater est illa Babylonia societas omnium perditorum, ab oriente usque in occidentem. Ipsa habet regnum [Col. 0741A] terrenum. Haec prima fuit mater nostra: in hac nati sumus. Cognovimus alium patrem Deum (Matth. 6. et 23.) , reliquimus diabolum. Cognovimus aliam matrem Jerusalem coelestem, quae est sancta Ecclesia (2. Cor. 5.) cujus portio peregrinatur in terra: reliquimus Babyloniam. Separati sumus a mundo et diabolo. Assumsit nos Dominus ut Pater, quia condidit, quia vocat, quia jubet, quia regit. Assumsit ut mater, quia lovet, quia nutrit, quia lactat, quia continet. Sed assumtus a Domino quid petat, audiamus:

11. Legem pone mihi, Domine, in via tua, et dirige me in semitam rectam propter inimicos meos. Via Domini in hoc loco fides potest intelligi: semita recta, caritas: de qua Apostolus discipulis suis ait, Adhuc excellentiorem viam vobis demonstro (1. Cor. 12.) : et coepit loqui de caritate. Inimici sanctae Ecclesiae sunt carnaliter viventes, et haeretici: qui male vivendo, et prave docendo comprimunt servos Dei. Postulat ergo vir sanctus legem sibi poni in via, et dirigi a Deo in semitam: quatenus per legem instructus [Col. 0741B] recte credat, et per gratiam directus, 120 amando et operando recte incedat. Et hoc facit, propter inimicos suos, qui eos quos minus eruditos aut imperfectos inveniunt, ad errorem sive iniquitatem (si possunt) trahunt. De quibus adhuc subditur:

12. Ne tradideris me in animas tribulantium me, quoniam insurrexerunt in me testes iniqui, et mentita est iniquitas sibi. Si tradideris carnem meam in manus eorum, non tradas me, idest, animam meam, in animas, idest, voluntates eorum, ut ex toto animum et desiderium suum expleant de me: ut si occidunt corpus, vel animam non occidant (Matth. 10.) . Quoniam ut a te revocarent, insurrexerunt in me, testantes iniquitatem et falsitatem. Multotiens enim falsi testes (Matth. 26.) contra sanctos surrexerunt, qui eos praevaricatores legis, et seductores affirmarent. Sed iniquitas mentita est sibi (Act. 6.) , non sanctis: quia mendacium eorum sibi versum est in poenam et damnationem, sanctis vero in gloriam. Quia in re notandum est, quia quae bona sunt, malorum [Col. 0741C] impugnatione non solum non deficiunt, sed etiam magis esse bona noscuntur. Si doctrina Ecclesiastica simplex esset, et nullus exstrinsecus haereticorum dogmatum assertionibus eam stringeret: non poterat tam clara, et tam examinata videri fides nostra. Sed idcirco doctrinam catholicam contradicentium obsidet impugnatio, ut fides nostra non otio torpescat, sed exercitiis elimetur. Propter hoc denique et Apostolus dicebat, Oportet autem et haereses esse, ut probati quique manifesti fiant (1. Cor. 11.) . Inter nos, ipsum denique diabolum, et obluctantes adversum nos contrarias potestates, si auferas virtutes animi, sine obluctante non poterunt enitescere. Sic et fidelium gloria non poterit resplendere, nisi eam infidelium reprobatio et poena commendet. Post illum circuitum et jubilationem, post ista pericula et labores, inter manus tribulantium positus, aestuans, anhelans, laborans, firmus et certus, Domino suscipiente, deducente, regente, quid subjungat, [Col. 0741D] audiamus:

13. Credo videre bona Domini in terra viventium. O bona Domini dulcia, immortalia, sempiterna! Quando vos videbo? Credo, inquit, videre. Justus enim ex fide vivit (Rom. 1.) . Quid est fides? Credere quod non vides. Quae enim videntur, temporalia sunt, ipsa sunt in terra morientium. Quae autem non videntur, aeterna, ipsa sunt in terra viventium (2. Cor. 4.) . Terra dicta est per similitudinem, propter stabilitatem. Nulius ibi perit, sed semper manet, et beate vivit. Sed quid dicit Apostolus? Si autem quod non videmus, speramus, per patientiam exspectamus (Rom. 8.) . Recte ergo divina Scriptura nos admonet, dicens:

14. Exspecta Dominum, viriliter age, et confortetur [Col. 0742A] cor tuum, et sustine Dominum. Hinc per Prophetam dicitur: Si moram fecerit, exspecta eum, quia veniens veniet (Abac. 2.) . Si differtur, non aufertur. Multi negligunt exspectare Dominum, quia merces ejus in praesenti non datur, sed in futuro reservatur (Matth. 5.) . Ideo fatigantur et remanent in via. Propterea divinitus admoneris, ut viriliter, idest, fortiter agas, et corde confirmatus patienter sustineas. Non enim sufficit bona viriliter agere, nisi ex virtute animi studeas et mala aequanimiter tolerare. Noli dissolvi, ne sis inter eos quibus dicitur, Vae his 121 qui perdiderunt sustinentiam (Eccles. 2.) ! Qui sustinentiam perdit, effoeminatus est, perdit vigorem. Operare ergo viriliter, sustine patienter: ut bene vivendo sis justus, et patiendo perfectus. Sic bona quae credis, videbis. Sic recta opera ad finem perfectum perduces.

TITULUS PSALMI XXVII.

Psalmus ipsi David, id est, excellentiori membro Ecclesiae. [Col. 0742B] Negotium est Ecclesiae clamantis ad Dominum, ut ejus sic exaudiat orationem, ne eam cum operantibus iniquitatem perdat: sed prout meruit, sibi tribuat: malos autem impunitos non deserat. Quod faciendo suadere intendit, ut quisque fidelis sui exemplo, cor suum ponat in Domino: quatenus ejus caro refloreat in ipso. Vel quia dicitur, ipsi David, ipsius mediatoris vox est, manu fortis in conflictu passionis. Quae autem videtur inimicis orare, non malivolentiae votum est, sed denuntiatio poenae. Non optat quae dicit, sed quid eis immineat praedicit. Ait ergo pro se et membris suis sic:

PSALMUS XXVII.

1. Ad te, Domine, clamabo, Deus meus, ne sileas a me: ne quando taceas a me, et assimilabor descendentibus in lacum. Merito Dominum eum vocat, cui subjecta est omnis creatura: sicut scriptum est, Omnia serviunt tibi (Psal. 118.) . Qui cum sit omnium Deus per creationem, proprie Filius Dei per naturam, vel specialiter Ecclesiae per gratiam: ad quem clamare est toto desiderio, toto affectu orare. [Col. 0742C] Ne sileas (inquit) a me: quantum ad exteriorem eruditionem. Et ne aliquando taceas a me, quantum ad interiorem inspirationem. Oportet enim ut misericors Deus, sicut pro salute humani generis olim locutus est in Prophetis, novissime autem in Filio suo (Hebr. 1.) : sic et nunc non sileat, sed per ejus vicarios verbo et gratia informatos incessanter nobis loquatur, nos erudiat, nos aspiret. Et si, inquit, tacueris, Assimilabor descendentibus in lacum. Si tacuisset Christus, similis apparuisset caeteris mortalibus. Sed quia in eo Deus locutus est, propterea dixit ei Petrus, Verba vitae aeternae habes (Joan. 6.) , et, Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. 18.) . Fides enim ex auditu, auditus autem per verbum Christi (Rom. 10.) . Rursus si taceat a doctoribus Ecclesiae, ejus tacere, nostrum perire est. Aliter, per hoc quod ait, Clamabo: notat se incessanter clamare ad Dominum toto tempore obedientiae suae. Per hoc quod subjungit, Ne sileas, notat affectionem piam inter [Col. 0742D] Deum et hominem: quia ex quo homo clamare incipit, Deus audit. Hebraica veritas non habet hoc, nequando taceas a me; sed LXX. Interpretes addiderunt, nec tamen sine caussa: sed per hoc dant nobis intelligere eum clamasse de prima et secunda clarificatione. Prima clarificatio est ante resurrectionem, cum fuit immunis ab omni peccato, et per eum Deus miracula fecit, quae nemo alius facere potuit. Secunda clarificatio fuit in resurrectione, qua ejus humanitas impassibilitatem et immortalitatem suscepit. Et si sileas 122 remotus a me, tunc assimilabor, idest, similis ero descendentibus in lacum, idest, in hujus mundi miseriam. Si enim homo Dominicus a praesidio divini Verbi sibi uniti desereretur, similis utique aliis hominibus inveniretur. Bene dicit, Descendentibus : [Col. 0743A] quia maximus descensus est a Deo deviare, et se ad hujus mundi miserias inclinare. Ascensus vero, relictis his miseriis, ad bona perpetua festinare. Ideo subjungit:

2. Exaudi, Domine, vocem deprecationis meae dum oro ad te, dum extollo manus meas ad templum sanctum tuum . Duo praetendit, pro quibus digne debeat exaudiri, dicens, Dum, idest, quia oro ad te. Et quia extollo manus meas in cruce, ad templum, idest, Ecclesiam construendam, ut sit templum sanctum Dei. Magnum meritum exauditionis fuit incarnatio et passio Redemptoris, qui factus est (ut Apostolus ait) propitiatio pro peccatis nostris in sanguine suo (1. Joan. 2.) , quo lavaret nos a peccatis (Apocal. 1.) , et aptaret sibi Ecclesiam non habentem maculam aut rugam (Ephes. 5.) . Attende et tu caput tuum: exemplo ejus disce orare, disce tolerare, disce amare. Extende manus tuas ad templum. Extende te ad bonam operationem propter regnum Dei. Audi et ora quod sequitur:

[Col. 0743B] 3. Ne simul trados me cum peccatoribus, et cum operantibus iniquitatem ne perdas me . Cum peccatoribus quidem fuit Christus: quia Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. 1.) , et cum impiis deputatus est (Isai. 53.) . Sed tamen traditus simul cum peccatoribus non est, ut et ipse esset peccator: quia peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (1. Petr. 2.) . Descendit in infernum, ubi descendunt impii. Sed cum operantibus iniquitatem non periit, quia et si ab iniquis occisus est, a morte tamen resurrexit, et nos moriendo redemit. Et sic mors illa non perditio, sed vita fuit. Ora et tu, ne simul tradaris cum peccatoribus, ne eorum cum quibus habitas, pravis moribus corrumparis, et cum operantibus iniquitatem, ne perdaris: ne videlicet cum iniquis in aeternum pereas, quorum persecutionem temporaliter toleras. Et non solum sunt iniqui actu, sed etiam in lingua. Nam subditur, Qui loquuntur pacem cum proximo suo. Qui dixerunt, Scimus [Col. 0743C] quia a Deo venisti magister (Joan. 11.) . Mala autem in cordibus eorum . Cogitabant enim, ut Jesum dolo tenerent et occiderent (Matth. 26.) . Christus Judaeorum proximus dicitur (Matth. 15.) , et secundum carnem, quia de germine eorum fuit: et secundum hoc, quod eis misericordiam facere venerat (Rom. 1.) . Juxta quod de Samaritano in Evangelio legitur, quia proximus dicitur illi qui in latrones incidit, quia misericordiam ei fecit (Luc. 10.) . Quam multi tales inveniuntur in Ecclesia Dei, qui persequuntur adhuc corpus Christi (Rom. 12.) . Hi sunt qui veniunt in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces (Matth. 7.) . Et quia ipsi tales sunt:

4. Da illis secundum opera eorum . Et secundum modum culpae, sit retributio poenae. Sed dicit aliquis, Bona fuerunt opera eorum, etiam cum Christum occiderunt: quia sic humanum genus redemtum est. Ideo sequitur: Et secundum nequitiam adinventionum ipsorum . Ac si diceret, 123 Non dico ut secundum [Col. 0743D] utilitatem, quae ex eorum operibus processit, reddatur eis: sed secundum nequitiam, quam se ad utilitatem suam invenisse putaverunt. Non enim ideo Christum occiderunt, ut genus humanum redimeretur: sed ne illi locum et gentem amitterent. Qua in re notandum est, quod eadem actio secundum diversas intentiones et bona dicitur, et mala. Nam Filium suum, quem Deus Pater tradidit, tradiderunt Judaei. Una ex utraque parte fuit actio: sed intentio diversa. Nam ad hoc tradidit eum Pater, ut nos resurgendo salvaret. Ad hoc tradiderunt eum Judaei, et morte turpissima condemnandum curaverunt, ut penitus deperiret. Non ergo justitia aut injustitia in actione est, sed in voluntate. Sequitur ergo, Secundum opera manuum eorum tribue illis: redde retributionem eorum ipsis . Quid per opera manuum eorum, voluit designari, nisi excellentem iniquitatem, quam [Col. 0744A] fecerunt in mortem Domini? Cum apponit manum post opera, ostendit illos magnum studium et affectionem ad illud opus adhibuisse. Quod dicit manuum, tractum est ab artifice: quia illa opera vult dici suarum manuum, quae studiose fecit. Bene autem dicit, retributionem: quia cum Christus eis bona fecisset, ipsi ei malum retribuerunt. Ac si aperte dicat: Sicut ipsi retribuerunt mihi malum, redde ipsis malum similiter. Et merito:

5. Quoniam non intellexerunt opera Domini . Scilicet illa quae in Lege mystice scripta sunt, sive illa quae occulte postmodum operatus est per Filium suum: sicut est quod eum incarnari fecit de Virgine, quod eum pro nostra redemtione misit. Et in opera manuum ejus . Idest, in manifesta opera, subaudis, non intellexerunt. Hebraei habent, Non inspexerunt in opera manuum ejus . Quae sunt illa? Quod infirmos curabat, leprosos mundabat, mortuos suscitabat, et alta multa miracula, quae per Filium suum faciebat Pater. Hinc Veritas Judaeis aiebat. Si mihi non creditis, [Col. 0744B] vel operibus credite. Opera enim quae ego facio testimonium perhibent de me (Joan. 10.) . Excusabiles autem invenirentur in occultis, sed non invenirentur in apertis. Quia ergo in opera manifesta non intellexerunt, ut mente perciperent divina; ideo sequitur: Destrues eos, spiritualiter et corporaliter: sicut fuit in destructione Titi et Vespasiani. Et Propheta praevidens illam destructionem esse irreparabilem, addidit: Et non aedificabis eos, ulterius. In aliis enim destructionibus reparaverat eos Deus, ut in destructionibus Babylonis, et in captivitate Aegypti. Vel etiam si spiritualiter essent destructi, ut si sub aliquo duce essent idololatrae, per alium ducem Deus eos ab idololatria liberabat. De hac autem novissima excaecatione spirituali, non reparabuntur usque in finem: quando eorum reliquiae salvabuntur: corporaliter vero numquam restituentur. Ab hoc versu incipit agere gratias de sua exauditione. Ait enim,

6. Benedictus Dominus, quoniam exaudivit vocem [Col. 0744C] deprecationis meae. Quotiens exaudimur a Domino, debemus illum benedicere. Non enim habet homo quid tribuat Deo pro tantis 124 ejus beneficiis, nisi benedictionem et laudem. Nemo autem donis Dei fit beatus, si donanti existit ingratus. Sic autem colitur a nobis Pater luminum, a quo omne datum optimum et omne donum perfectum descendit: scilicet sacrificio laudis et actionibus gratiarum.

7. Non tantum exaudivit de removendis malis, sed etiam, Dominus est adjutor meus, ad bene operandum: Et protector meus, ne laedar a telis persequentium. Et in ipso speravit cor meum; idest, intentio mea: speravit autem de resurrectione. Et ideo, Adjutus sum. Ad hoc nos adjuvat in bono, et protegit in malo omnipotens Deus, ut spem nostram constituamus in ipso. Quanto autem fidentius in ipso speramus, tanto ab ipso adjuvamur uberius. Unde fit, ut per Dei adjutorium spes in nobis generetur, et deinde per spei meritum Dei adjutorium augeatur. Et ostendit in quo adjutus sit Deus. Et refloruit caro mea. [Col. 0744D] Ante floruerat Christi caro, cum fuit immunis ab omni peccato: refloruit quando impassibilitatem et immortalitatem resurgendo suscepit. Propterea sequitur: Et ex voluntate mea confitebor illi. Voluntariam confessionem diligit Deus: coacta autem servitia non recipit. Unde scriptum est, Servus non manet in domo in aeternum, filius manet in aeternum (2. Cor. 9. Joan. 8.) . Servus est qui servit ex timore, filius est qui obedit ex amore. Ille a coelesti domo excluditur, quia servus est. Iste introducitur, quia filius est. Confiteamur ergo Domino tota voluntate, toto affectu: ut tanquam devoti filii consequamur haereditatem Dei. Illi namque debetur recte confessio, de quo subditur,

8. Dominus fortitudo plebis suae. Idest sibi devotae. Fortitudo Dei in eo est, quia homines de diaboli jugo [Col. 0745A] eripit, et suos facit. Et ipse est protector salvationum Christi sui. Idest, illorum qui per Christum salvati sunt. Et hic manifeste notat, quod mysteria Christi prosunt hominibus ad salutem. Et quia Dominus est fortitudo plebis, ergo, Domine, fac quod tuum est.

9. Salvum fac populum tuum, Domine. Eripiendo de inimicorum potestate, dirigendo ad fidem. Et benedic, dando incrementum virtutum ipsi facto: Haereditati tuae: et rege eos, Secundum mores et virtutes: Et extolle illos, De virtute in virtutem, usque in aeternum. Idest, donec perveniant ad aeternitatem.

TITULUS PSALMI XXVIII.

1. Psalmus David in consummatione tabernaculi. Remissa arca Domini a Philistaeis, et reducta in Jerusalem, cum prohiberetur a Nathan propheta ne faceret domum Domini, quia vir sanguinum erat: fecit tabernaculum de tentoriis, in quo reponeret arcam Dei (2. Reg. 6. et 7.) . Quo consummato, invitavit multos, ut ad templum illud venirent (1. Paral. 17.) : non vacuis manibus, sed ut ibi adductas hostias immolarent. Et post hanc consummationem scripsit psalmum [Col. 0745B] istum: non quod de historiali consummatione scriberet, sed nobis consummationem Ecclesiae futuram per Spiritum Sanctum prophetaret: cujus consummatio, illius tabernaculi figura erat. Quod sciens Hesdras propheta David intellexisse, sic intitulavit. 125 Qui titulus sic legitur. Psalmus iste convenit David prophetae, qui hic loquitur. Psalmus dico, habitus in consummatione tabernaculi, id est, in consideratione consummationis Ecclesiae. Hanc recte tabernaculum appellamus, quia hic in ea tanquam in tabernaculo militamus. Ipsa est in hoc psalmo materia. Negotium prophetae sub persona Ecclesiae est, ostendere quomodo tabernaculum Dei compositum sit, id est, qua virtute, et qua magnificentia per septiformem gratiam Spiritus Sancti, quae concipitur ex voce Domini, septies repetita. Et haec faciendo intendit, ut qui filii Dei facti sunt per adoptionem, purae Deo mentis hostiam offerant. Ait ergo:

PSALMUS XXVIII.

2. Afferte Domino filii Dei, afferte Domino filios arietum. Afferte Domino vosmetipsos, quos per Evangelium [Col. 0745C] duces gregum Apostoli genuerunt, habentes tanquam duo cornua, duo Testamenta. Hinc Paulus aries spiritualis gregi suo dicit, Nam in Christo Jesu per Evangelium ego vos genui (1. Cor. 4.) . Et iterum: Filioli mei, quos iterum parturio (Gal. 4.) . Deo nos afferimus, si devote agimus, quod per sapientiam audimus. Praebe (inquit) fili, cor tuum mihi (Prov. 27.) . Sed necesse est, ut haec oblatio cordis etiam in completione se demonstret actionis. Unde et subditur: Afferte Domino gloriam et honorem. Tales vos exhibete, ut honoretur et glorificetur Deus in vobis. Juxta quod scriptum est: Luceat lux vestra coram hominibus, ut videntes opera vestra bona, glorificent Patrem vestrum, qui in caelis est (Matth. 5.) . Afferte Domino gloriam nomini ejus. Gloriose per orbem innotescat. Adorate Dominum in atrio sancto ejus. Hoc est, in dilatato et sanctificato corde vestro. Illi quippe nos ipsos debemus, a quo conditi sumus. Cui jure honor et gloria a nobis exhibetur [Col. 0745D] pro tot et tantis beneficiis, quae in aedificationem spiritalis tabernaculi, id est Ecclesiae subscribuntur. Dicitur enim:

3. Vox Domini super aquas. Vox Domini super populos, qui per aquas recte designati sunt, quoniam aquarum more fluxu mortalitatis incessanter decurrunt. Deus majestatis intonuit. Deus de nube carnis terribiliter poenitentiam praedicavit. Ipse per seipsum intonuit, qui Deus est majestatis, potestatis et excelsae virtutis. Hinc est, quod in Canticis Ecclesia dicit, Anima mea liquefacta est, ut dilectus locutus est (Cant. 6.) . Intonuit etiam vox Domini super aquas: quia in Jordane super Christum vox Patris audita est: Hic est Filius meus dilectus (Matth. 3.) . Intonat nunc quoque super aquas baptismatis: quia in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti baptizantur credentes. Et quia ipse est, qui baptizat, recte subjungitur: Dominus super aquas multas. Scriptum est enim, Unus Dominus, una fides, unum [Col. 0746A] baptisma (Ephes. 4.) . Vel Dominus super aquas multas, id est, ipse Dominus Jesus, postquam emisit vocem super populos, et perterruit, eos convertit in se, et habitavit in eis.

4. Vox Domini in virtute. Ut est illud, Lazare veni foras. Vox Domini in magnificentia. Non enim loquebatur Jesus, tanquam Pharisaei, sed tanquam potestatem habens (Joan. 11.) . Unde quidam ait, Nunquam loquutus est homo sicut 126 hic homo (Ibid.) . Tanta hujus vocis Dominicae virtus erat, quod et mortuos suscitabat, caecos illuminabat, leprosos mundabat. Vel vox Domini in virtute et magnificentia fuit, cum prius Apostolos fidei virtute instruxit, et per eos postmodum magna fecit. Unde subinfertur:

5. Vox Domini confringentis cedros, et confringet Dominus cedros Libani. Quid per cedros, nisi alti in superbia designantur? Et bene post cedros addidit, Libani. Libanus enim interpretatur candidatio. Vox autem Domini confringit cedros Libani: quia per [Col. 0746B] eam etiam illi conteruntur, qui in honoribus et divitiis, et in nitore terrenae nobilitatis exaltantur. Unde Apostolus ait: Infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia (1. Cor. 1.) . Sed sciendum, quia duobus modis confringit cedros vox Domini: quosdam videlicet damnando, quosdam ad se trahendo et penitus humiliando: de quibus subjunctum est,

6. Et comminuet eas tanquam vitulum Libani. Et amputata superba celsitudine illorum, deponet eos ad imitationem humilitatis suae, qui tanquam vitulus per ipsam hujus seculi nobilitatem ad victimam ductus est. Astiterunt enim reges terrae, et principes convenerunt adversus Dominum et adversus Christum ejus (Psal. 2.) . Et dilectus, quemadmodum filius unicornium. Nam et ipse dilectus, atque unicus Patri exinanivit se nobilitate sua, et factus est homo, sicut filius Judaeorum ignorantium justitiam Dei, et superbe jactantium tanquam singularem justitiam suam.

[Col. 0746C] 7. Vox Domini intercidentis flammam ignis. Id est, dividentis furentem iracundiam persecutorum suorum, ut alii dicerent: Nunquid forte ipse est Christus? alii, Non, sed seducit populum (Joan. 7.) , atque ita praecedentis insanum tumultum eorum, ut alios trajiceret, alios in malitia eorum relinqueret.

8. Vox Domini concutientis desertum. Id est, commoventis ad fidem gentilem populum, qui quondam erat sine spe, sine Deo, sine propheta, sine praedicatore. Et commovebit Dominus desertum Cades. Id est, vere celebrari faciet Dominus sanctum verbum scripturarum suarum, quod a Judaeis non intelligentibus deserebatur.

9. Vox Domini praeparantis cervos, et revelabit condensa. Cervi Apostolos designant, qui praeparante eos Spiritu Sancto ad currendum, et Evangelium enunciandum agiles erant, quique mortifera venena diaboli et haereticorum, non timebant. His condensa revelavit, quia scripturas aperuit, et divina mysteria manifestavit. Hinc Paulus ait, Audivi arcana [Col. 0746D] verba, quae non licet homini loqui (2. Cor. 12.) . Et scriptum est, Aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas (Luc. 24.) . Tunc eis revelavit opacitates divinorum librorum et umbracula mysteriorum, ubi cum libertate pascantur. Et quia per haec dona consummat Deus Ecclesiam suam, recte subjungitur: Et in templo ejus omnes dicent gloriam. Hoc est, in seipsis templum Dei factis Domino gloriam dicent, a quo bona perceperunt quae habent.

10. Dominus diluvium inhabitare facit. Quia electos suos, tanquam in area, ita in Ecclesia custoditos, mundum istum superare et despicere facit. Qui mundus recte per diluvium designatur: quia carnales intra se extinguit, spirituales supra se repellit. Et quia semper in Ecclesia sua Dominus regnabit post diluvium, bene subjunctum est: Et sedebit Dominus rex in aeternum. 127 Sunt enim sancti sedes Dei, et ipse rex eorum, defendens illos a potestate [Col. 0747A] diaboli, et regens eos spiritualiter ne peccatum reguet in eorum mortali corpore (Rom. 6.) . De quibus adhuc subditur:

11. Dominus virtutem populo suo dabit. Ne ab inimicis et vituis superentur. Dominus benedicet populo suo in pace. Ut post procellas et turbines istius seculi, requiescant feliciter in aeternitate.

TITULUS PSALMI XXIX.

1. Psalmus cantici in dedicatione domus David. Psalmus iste est Cantici, id est, exultationis habitae in dedicatione, hoc est, in consideratione dedicationis domus David (2. Reg. 7.) . Dedicatio domus David resurrectio Salvatoris intelligitur: in qua omnia vitae nostrae corpora dedicantur. Domus David aedificatur, quando humanitas assumitur. Domus David aedificatur, quando a mortuis resuscitatur. Domus Christi est humanitas. Sicut enim domus celebris fit in dedicatione: sic Christus celebrior factus est in resurrectione, assumpta impassibilitate et immortalitate. In prima parte psalmi est actio gratiarum de liberatione: in [Col. 0747B] qua etiam hortatur sanctos, ut pro ea Deo grates reddant, quae liberatio eorum est, quia per eam liberati sunt. In secunda parte, quae incipit, Ego autem dixi in abundantia mea, ostenditur meritum, quare fuit dignum, ut liberetur. In tertia parte, quae incipit, Audivit Dominus, ostendit qualiter fiat ipsa dedicatio. Circa finem manifeste ponit resurrectionem. Materia est Christus. Intentio est hortari homines ad laudem Dei de sua liberatione, quae illorum est: Quod notamus ubi dicitur, Psallite Domino, sancti ejus. Ait ergo:

PSALMUS XXIX.

2. Exaltabo te, Domine, quoniam suscepisti me. Ampliabo nomen tuum per multas gentes, quoniam humanitatem meam Verbo tuo unisti. Nec delectasti, id est, nec delectari fecisti inimicos meos super me. Quia licet putarent se esse in passione super me, tamen illud gaudium in tristitia est conversum. Quod dicitur modo ex persona fundamenti, postmodum dicetur ex persona universae domus. Jam facta est dedicatio domus in capite, tanquam dedicatio fundamenti. [Col. 0747C] Domus, id est, Ecclesia adhuc fabricatur: postea dedicabitur. Tunc apparebit gloria populi Christiani, quae modo latet. Saeviant modo inimici. Exultent in fabricatione domus: confundentur in dedicatione. Tunc enim stabunt justi in magna constantia adversus eos, qui se angustiaverunt. Dicent autem inter se poenitentes, et prae angustia spiritus gementes, Quid nobis profuit superbia (Sap. 5.) ? et divitiarum jactantia, quid contulit nobis? Transierunt omnia illa tanquam umbra. Et quid dicunt de justis? Quomodo computati sunt inter filios Dei, et inter sanctos sors illorum est? tunc implebitur, quod modo dicitur, Nec delectasti inimicos meos super me.

3. Domine Deus meus, clamavi ad te. Clamavit, cum dixit, Pater, clarifica filium tuum (Joan. 12.) . Et sanasti me. Erat enim infirmus pro parte carnis. Sanavit igitur eum Pater, quia resuscitando 128 ipsam carnem immortalem et incorruptibilem fecit. Audi Apostolum, Vide veram sanitatem. Absorpta [Col. 0747D] est (ait) mors in victoria. Ubi est mors aculeus tuus? Ubi est contentio tua (I. Cor. 15.) ? Subjungit aliam causam, qua debeat Dominum exaltare.

4. Domine , inquit, eduxisti ab inferno animam meam. Exspoliavit enim infernum, et animas Sanctorum secum in caelo duxit. Salvasti me a descendentibus in lacum. Id est, ex manibus Judaeorum me liberasti, qui sua sponte in infernum et mortem et fauces diaboli descendunt. Et quia ejus liberatio ad communem pertinet salutem, ideo nos admonet dicens:

5. Psallite Domino sancti ejus, et confitemini memoriae sanctitatis ejus. Ac si dicat, Vos per meam liberationem facti sancti ejus, psallite Domino: benedicite operando, et confitemini ore et corde, memoriae illius. Obliti enim eratis eum, sed ipse vos non est oblitus (Isai. 49.) . Quod autem vestri memor extitit, non ex vestra, sed ex illius sanctitate processit. Et ex hoc etiam psallite, et confitemini.

6. Quoniam ira in indignatione ejus, et vita in voluntate [Col. 0748A] ejus. Vindicavit in vos primum peccatum, quod morte solvistis, et vitam aeternam, ad quam redire nullis vestris viribus possetis, quia voluit, dedit. Cum (Ex Augustino) audis quoniam ira in indignatione ejus, habes in Deo, quid timeas. Indignatur enim Deus homini, et infert iram pro peccato. Rursum cum audis, Et vita in voluntate ejus, habes in Deo, quid speres et diligas. Ibi justitia commendatur, hic gratia. Ad iram autem et vitam pertinet, quod subjungit: Ad vesperum demorabitur fletus, et ad matutinum laetitia. Vespera fit, quando sol occidit. Vespera coepit, ubi sapientiae lumen recessit a peccante homine, quando morte damnatus est. Occiderat enim illi sol justitiae, non gaudebat ad praesentiam Dei. Inde inchoata est omnis vita ista mortalis. Ab ipso vespere moras habebit fletus, quandiu in laboribus et tentationibus populus Dei exspectat diem Domini. Deinde veniet matutinum, quo exultatio resurrectionis futura est. Tunc orietur fidelibus lux, quae occiderat peccatoribus. Ideo et Dominus [Col. 0748B] Jesus in matutino surrexit de sepulchro, ut quod dedicavit in fundamento, hoc promitteret domui. In Domino nostro ( Ex eodem ) vespera fuit, quia sepultus est: et matutiuum, quia surrexit tertia die. Sepultus es et tu vespere in paradiso, et resurrexisti tertia die. Quomodo tertia die? Si seculum cogites, primus dies est ante Legem; secundus sub Lege; tertius sub Gratia. Quod triduo illo ostendit caput tuum, hoc triduo saeculi ostenditur in te. Sperandum est et laetandum, sed perferendum est modo et gemendum. Ostendit autem se contrarium Adae, cum subjungit:

7. Ego autem dixi in abundantia mea, Non movebor in aeternum. Ille positus in paradiso voluptatis (Genes. 2.) , abundans omnibus bonis, motus est ad persuasionem serpentis (Genes. 3.) . Christus autem in abundantia virtutum, dixit, idest, deliberavit, ut non moveatur in aeternum, sed sit obediens Patri usque ad mortem (Philip. 2.) . Nec hoc suis viribus [Col. 0748C] attribuit, unde et subdit:

8. Domine, in voluntate tua praestitisti decori meo virtutem. Quod decorus sum in justitia, fortis in patientia, non hoc habeo ex mea potestate, 129 sed tua voluntate. Avertisti faciem tuam a me, et factus sum conturbatus. Visus est enim avertisse faciem suam Pater a Filio, quando eum in passione dereliquit. Unde et Judaei dixerunt, Si Filius Dei est, liberet eum, si vult (Matth. 27. Luc. 23.) . Factus est autem conturbatus, cum ait, Tristis est anima mea usque ad mortem (Luc. 23. Matth. 26.) . Hic magnum meritum Christi ostenditur, qui nec sic probatus ab obedientia recessit. Tu avertis faciem tuam a me: sed ego non sum aversus a te. Nam sequitur:

9. Ad te, Domine, clamabo, et ad Dominum meum deprecabor. Clamabo de obtinendis bonis, deprecabor de removendis malis. Tu enim Dominus meus, qui regis me, et Deus meus, qui creasti me. Hic nobis ostenditur in capite nostro, quid agere debeamus. Si averterit a nobis faciem suam Dominus, et indignatus [Col. 0748D] fuerit pro peccatis nostris: mox conturbari debemus per poenitentiam. Et ad pias ejus aures tandiu clamare, donec indulgentiam consequamur. Quid autem clamaverit Christus, ostendit, cum subjungit:

10. Quae utilitas in sanguine meo, dum descendero in corruptionem? Quid proficiet mihi, vel aliis sanguis meus effusus, si ego in corruptionem descendo? si corpus meum putrescat in sepulcro? si tertia die non resurgo? Nunquid confitebitur tibi pulvis, aut annuntiabit veritatem tuam? Nunquid caro redacta in pulverem confitebitur tibi, id est, erit caussa confessionis et laudis tuae? Aut annuntiabit veritatem tuum, id est, erit caussa quare veritas tua annuntietur de reparatione generis humani, quam tu per me facturus es? Ab hoc clamore se exauditum insinuat, cum protinus addit:

11. Audivit Dominus, et misertus est mei; Dominus factus est adjutor meus. Misertus est mei, ne corrumperer. [Col. 0749A] adjuvit, ut etiam resurgerem. Misericordia pertinet ad remissionem peccatorum. Adjutorium pertinet ad profectum bonorum operum et virtutum. Primum miseretur nobis sine praecedentibus meritis, ut liberati a peccato bonum velimus. Deinde nos adjuvat, ut bonum quod volumus, impleamus. Quod peccata corrigimus, misericordia Dei est. Quod ad virtutes resurgimus, adjutorium Dei est. In quo autem sit adjutus, ostendit, ex familiaritate se convertens ad Patrem, et dicens:

12. Convertisti planctum meum in gaudium mihi. Planctum passionis in gaudium mutasti resurrectionis; mihi, id est, ad utilitatem mei et meorum, Conscidisti saccum meum, et circumdedisti me laetitia. Saccus (Ex Augustino, 2. Enarrat.) de capris conficitur, et de hoedis. Et caprae et hoedi inter peccatores ponuntur. Dominus de numero nostro saccum solum accepit, non assumsit meritum sacci, quod est peccatum. Saccus autem est mortalitas. Saccum autem conscidit, quia mortalitatem destruxit, et insuper [Col. 0749B] circumdedit eum laetitia: quoniam stola immortalitatis induit illum Dominus. Ad hoc autem circumdatus est laetitia, ut faciat, quod subjungit:

13. Ut cantet tibi gloria mea. Id est, resurrectio mea, atque beatitudo mea: Et non compungar, id est, non moriar. Nam Christus resurgens ex mortuis, jam non moritur. Mors illi ultra non dominabitur (Rom. 4.) . Quod factum est in capite, futurum est in corpore. Cantabit Deo gloria nostra, quando similes ei erimus, et videbimus 130 eum sicuti est (1. Joan., 3.) . Fiet enim quod subditur: Domine Deus meus in aeternum confitebor tibi. Haec est gloria mea, ut tibi confitear in aeternum, quoniam nihil mihi ex me, sed omnia ex te, qui es Deus, omnia in omnibus. Confitere ergo modo (Ex eod., Enarrat. 2.) , quod tu fecisti in Dominum, id est, peccata: et confiteberis, quid tibi fecerit Deus, dimittendo peccata: ut ei confitens in aeternum non compungaris peccato.

TITULUS PSALMI XXX.

[Col. 0749C]

1. Titulus psalmi sequentis hic est, In finem psalmus ipsi David, Ecstasis. Ascribitur psalmus ipsi David mediatori, manu forti in persecutionibus, qui loquitur hic non tantum pro se, sed etiam pro martyribus suis, dirigenti in finem. Ecstasis, quae addita est in titulo, excessum (Ex Augustino) mentis significat: quae fit, vel pavore, vel aliqua revelatione. Sed in hoc psalmo pavor maxime apparet perturbati populi Dei persecutione omnium gentium, et defectu per orbem fidei. Sed prior loquitur ipse mediator. Deinde redemptus sanguine ipsius populus gratias agit: ad extremum perturbatus diu, loquitur, quod ad ecstasin pertinet. Prophetae vero ipsius persona bis interponitur: Prope finem, et in finem. Materia habet duo opposita. Auxilium divinae pietatis, et miseriam humanae fragilitatis. Intendit homines admonere, ut neque desperent attendentes suas miserias, neque superbiant stulte de Dei misericordia praesumentes: et sic manifeste in finem, id est, in Christum nos dirigit. Ait ergo:

PSALMUS XXX.

[Col. 0749D] 2. IN te, Domine, speravi, non confundar in aeternum. Videtis quia timet, sed pavor iste non est sine spe. Si est aliqua in humano corde conturbatio, non recedit divina consolatio. Non negat, quin patiatur inimicorum insultationem, sed talis confusio non durat in aeternum. Illa confusio perhorrenda est, quae aeterna est. Nam est quaedam (Ex August., Enarr. 2.) confusio temporalis, utilis: perturbatio animi respicientis peccata sua, respectione horrentis, horrore erubescendo corrigentis. Unde dicit et Apostolus, Quam enim gloriam habuistis in his, in quibus nunc erubescitis (Rom. 6.) ? Hanc confusionem non formidat Christianus, imo si hanc non habebit, aeternam habebit. Quae est illa? Ite maledicti in ignem aeternum (Matth. 25.) . Et ideo secutus adjunxit: In justitia tua libera me. Nam si attendas ad justitiam meam damnas me. Fit autem justitia Dei et nostra, [Col. 0750A] cum nobis donatur: quae ideo Dei justitia dicitur, ne homo se putet a seipso habere justitiam, et sic in seipso inaniter glorietur. Et quia vox mea non posset ascendere ad te,

3. Inclina ad me aurem tuam, accelera, ut eruas me. Fecit hoc Deus, quando ipsum Christum ad nos misit. Auris inclinatio est assumtio humanitatis. Inclinat aurem suam ad nos Deus, misericordiam deponens super nos. Quae major misericordia, quam ut unicum suum daret nobis (1. Joan. 4.) , non vivere nobiscum, sed mori pro nobis? Sed ut inclinata misericordia cito resurgat petit, cum subjungit: Accelera ut eruas me. Ac si dicat, Cito, fac me resurgere. Si enim usque in communem resurrectionem distulisset, 131 tota spes credentium decidisset. Vel ad hoc (Ex August. Enarr. 2.) positum est Accelera, ut hoc totum, quod nobis diu videtur, quandiu volvitur saeculum, punctum esse intelligamus. Non est enim diu, quod habet extremum. Transvolant tempora, et quod tibi tardum est, in oculis Dei breve est. Esto [Col. 0750B] mihi in Deum protectorem, ne vulnerer telis inimicorum. Et in domum refugii, ut salvum me facias. Id est, in domum securitatis, in qua requiescam finitis laboribus istis, atque in aeternum salvus permaneam. Si vis evadere jacula tentationum, aestus vitiorum, furorem persequentium: invoca protectorem Dominum. Si ipse te protegit, non est, qui feriat. Si vis esse salvus et securus, fac de ipso refugium tuum. Nullum enim tam tutum potest tibi esse refugium, quam Deus tuus: de quo subditur,

4. Quoniam fortitudo mea et refugium meum es tu. Fortitudo, qua ego possim et mihi contra impugnantes resistere. Refugium in quo securus valeam permanere. Fortitudo in bello, refugium post triumphum. Fortitudo, qua vincimus, refugium in quo quiescam. Et propter nomen tuum, dilatandum et glorificandum, deduces me, ne aberrem: et enutries me, ne in via deficiam. Vel deducitur Christus, cum per Apostolos ubique nunciatur. Enutritur autem, cum parvuli [Col. 0750C] lacte fidei et miraculorum gaudio refoventur. Domine Deus noster, dux nobis es, quo spiritualiter proficiscimur: et verus cibus, quo spiritualiter enutrimur. Ducit nos praeceptis, nutrit sacramentis. De quo adhuc subditur:

5. Educes me de laqueo hoc, quem absconderunt mihi. Per laqueum, deceptionem vult intelligi, quam Christo absconderunt Judaei. Hinc est, quod ei dixerunt, Magister, scimus quia verax es, et viam Dei in veritate doces. Dic ergo nobis si licet censum dari Caesari an non (Matth. 22.) ? Ecce laqueus, quem absconderunt. Si dixisset, Licet: cecidisset in laqueum. Opposuissent enim illi, Contra legem agis, quae dicit, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Deut. 26.) . Si dixisset, Non licet: in alium laqueum cecidisset. Dixissent enim Herodiani, Contra regem agis: reus es mortis (Matth. 26.) . Vel educes me de laqueo, id est, de morte, quae ideo dicitur laqueus: quia per mortem putaverunt impedire nomen ejus: quem absconderunt, id est, latenter [Col. 0750D] paraverunt, mihi, quem nullum latet secretum. Suos similiter eripit Deus de laqueis diaboli (Hebr. 4.) , id est de tentationibus. Ideo scio, quod educes me. Quoniam tu es protector meus. Et non potest illaqueari, qui talem habet protectorem. Et ideo sequitur:

6. In manus tuas commendo spiritum meum. Hoc completum fuit, quando in cruce positus dixit, Pater in manus tuas commendo spiritum meum (Luc. 23.) . Ecce quomodo Prophetia et Evangelium in eodem sermone concordant. Intellige ergo, quia idem Christus, qui loquitur in Evangelio, locutus est etiam in psalmo. Qui protinus adjungit, dicens: Redemisti me Domine Deus veritatis. Redemta est anima Christi et aliorum per suam perfectam obedientiam (Philip. 2.) . Et bene ait, Domine Deus veritatis; non enim fefellit in promissione, sed implevit fideliter, quod promisit. 132 Et ideo, quia tu es Deus veritatis,

[Col. 0751A] 7. Odisti observantes vanitates supervacue. Illi supervacue custodiunt vanitates, qui sic terrenis inhaerent, ut caelestium obliviscantur. Tales odit Deus, qui sperant falsam beatitudinem seculi istius. Ego autem non quomodo illi, qui sperant in vano, et qui observant vanitatem: sed in Domino speravi, qui non est vanitas. Ideo exultabo corpore, et laetabor spiritu in misericordia tua, quae donavit mihi, ut sperarem in te. Et merito exultabo:

8. Quoniam respexisti humilitatem meam. Id est, misertus es meae fragilitatis et meae afflictionis, ne a persequentibus superarer. Respiciendo autem humilitatem, Salvasti de necessitatibus animam meam. Id est, de corporalibus miseriis, quas in hac vita patitur anima propter culpam. Nisi prius te humiliares, non te exaudiret, qui te a necessitatibus liberaret. Humiliatus est, qui dixit, Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Sed audi continuam salvationem: Gratia (inquit) Dei per Jesum Christum (Rom. 7.) : unde sequitur:

[Col. 0751B] 9. Nec conclusisti me in manibus inimici. Quia neque ab his, qui sepulchrum custodiebant (Matth. 28.) , neque a malignis spiritibus in inferno detentus est: sed potius, Statuisti in loco spatioso pedes meos. Quia non solum in Judaea, sed per omnia regna mundi Apostoli praedicabant (Rom. 10.) : quibus in sola Judaea prius praedicare praeceptum fuerat (Matth. 10.) . Vel statuisti pedes meos, id est, firmiter posuisti afflictiones meas in loco spatioso caritatis. Hic incipit enumerare miserias humanae fragilitatis, dicens,

10. Miserere mei, Deus, quoniam tribulor. Et ipsam tribulationem describit, cum subjungit, Conturbatus est in ira oculus meus, anima mea et venter meus. Id est, intellectus meus, voluntas mea, memoria mea. Quamvis certus esset de promissione Dei, qui dixerat, Clarificabo (Joan. 12.) : non ita dicimus intellectum Dei Christi, vel voluntatem, sive memoriam esse turbatam, ut aliquo modo deficeret: sed spontanee perturbari voluit, ut aliis exemplum relinqueret (1. Pet. 2.) , ne si turbarentur, ideo desperarent.

11. Quoniam defecit in dolore vita mea. Post expertam iram Dei, qua dictum est primo homini, Morte morieris (Genes. 2.) : multos defectus doloris habuit vita ista mortalis. Et quia vita ejus posset acta esse in dolore per unum diem, vel duos dies, quod non videretur magnum: ideo addidit, Et anni mei in gemitibus. Totum enim spatium praesentis vitae, sanctis labor et gemitus est (Job. 7.) . Unde et subditur, Infirmata est in paupertate virtus mea. Id est, in consideratione meae paupertatis: quia nihil ex me habeo. Et ossa mea, id est, firmitas mea, vel robora corporis mei, Conturbata sunt. Cum Christus dicit se esse infirmum, et in corpore et in anima (Matth. 25.) : ostendit a se remotam omnem superbiam, et quod aliquis non debet de se praesumere. Ponit item alias miserias dicens:

12. Super omnes inimicos meos factus sum opprobrium vicinis meis valde, et timor notis meis. Quid per notos nisi Apostoli? quid per vicinos valde, nisi illi, [Col. 0751D] qui jam fidei ejus appropinquabant, designantur? Illis opprobrium et timoris caussa efficitur, cum a Judaeis in cruce suspenditur. 133 Recte super omnes inimicos suos se in opprobrium factum dicit, quia plus despectus apparuit ipse, qui sine culpa occidebatur, quam ipsi etiam iniqui, qui pro suis sceleribus damnabantur: unde et subdit: Qui videbant me, foras fugerunt a me. Videbant enim Apostoli Judaeos capere Christum, et relicto eo, omnes fugerunt (Matth. 26.) .

13. Oblivioni datus sum tanquam mortuus a corde. Obliti sunt me, tanquam mortuus sim a corde ipsorum. Factus sum tanquam vas perditum: quoniam audivi vituperationem multorum commorantium in circuitu. Vas perditum et confractum, nulli utilitati est idoneum. Quasi vasa perdita erant latrones, cum tanquam inutiles ad perditionem traderentur. Sic et Christus tanquam vas perditum factus est, quia etiam cum impiis deputatus est. Quantas autem a circumstantibus [Col. 0752A] audierit vituperationes, ipsi qui passionem ejus legunt, agnoscunt. In eo dum convenirent simul adversum me, accipere animam meam consiliati sunt. Dum simul (inquit) adversum me iniqui Judaei convenirent, in eo conventu nihil aliud consiliati sunt, nisi ut animam meam perderent. Quid haec verba nos docent, nisi contemtum mundi et mortis, nisi humilitatem et patientiam, et ut spem nostram habeamus in Deo? Unde et subditur,

15. Ego autem in te speravi, Domine; dixi, Deus meus es tu, in manibus tuis sortes meae. Recta est spes, quae in Deo est. In quocumque alio speraverit homo, frustrabitur spes ejus (Malach. 3.) . Qui autem in Deo sperat, sicut Deus immutabilis est, ita spes ejus mutari non poterit. Dixi Domino, proposui, vovi, fixi in animo, Deus meus es tu. Tu enim non deficis. Tu non fallis. Et ideo in te speravi, quem Deum meum elegi. In manibus tuis, idest, in potestate tua, sortes meae sunt. Sors (Ex Augustino, Enarr. 3.) non aliquid mali est, sed res in dubitatione humana divinam indicans [Col. 0752B] voluntatem. Nam et sortes miserunt Apostoli (Act. 1.) . De duobus discipulis consultus est Deus, quemnam illorum esse vellet Apostolum. Et cecidit sors super Mathiam (Ibid.) . Sortis nomine in hoc loco gratia Dei designatur: quia in sorte non est electio, sed voluntas Dei. Nam ubi dicitur: Iste facit, iste non facit, merita considerantur. Et ubi merita considerantur, electio est, et non sors. Quando autem Deus nulla merita nostra invenit, sorte voluntatis suae nos salvos fecit, quia voluit, non quia digni fuimus. Haec est sors. Gratia salvi facti estis per fidem (ait Apostolus) et hoc non ex vobis (Ephes. 2.) . Hinc est quod Petrus Simoni dicit (Act. 8.) , Quia existimasti donum Dei pecunia comparare, non est tibi pars neque sors in hac fide, idest, non pertines ad istam gratiam quam gratis omnes accepimus. Bene autem non sortem, sed sortes dicit: quia multae sunt divisiones gratiarum (1. Cor. 12.) , quas credentibus Dominus distribuit. In manibus tuis sortes meae. Ac si aperte [Col. 0752C] dicat: In potestate tua sunt omnes electi mei. Et ideo:

16. Eripe me de manu inimicorum meorum, et a persequentibus me. Idest, de illorum potestate, qui me oderunt, et eorum qui mihi mala inferunt. Dicat hoc unusquisque de inimicis suis. Bonum est enim, et orare debemus, ut Deus nos eruat de manibus inimicorum nostrorum visibilium et invisibilium.

134 17. Inter hos gemens iste ait: Illustra faciem tuam super servum tuum. Confusio enim (Ex Aug., Enarr. 4.) quaedam putatur, cum omnes Christiani dicuntur: et qui male vivunt, et qui bene vivunt. Omnes uno charactere signantur. Omnes ad unum altare accedunt (Ephes. 4.) . Eodem baptismate abluuntur: eamdem Dominicam orationem proferunt: iisdem mysteriis celebrandis intersunt. Quando discernentur? Quando illustrabit faciem suam Dominus super servos suos? in judicio. Tunc separabuntur boni a malis (Matth. 25.) . Unde scriptum est, Tollatur impius, ne videat gloriam Dei (Isai. 26.) . Et ideo subdit: Salvum [Col. 0752D] me fac in misericordia tua: non in justitia mea.

18. Domine, non confundar, quoniam invocavi te. Quisquis modo Dominum invocat, idest, inter se vocat, corde puro, corde integro, devote orando, recte vivendo, voce, corde, operibus consonando: non confundetur in judicio. Confundentur autem illi, de quibus subditur: Erubescant impii, et deducantur in infernum. Judaei scilicet qui Dominum suum crucifixerunt: vel gentiles qui idola coluerunt: vel falsi Christiani, qui Dominum colere neglexerunt. Tunc utique erubescent, quando a Domino audient, Amen dico vobis, Nescio vos. Et rursus, Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. 25.) . Tunc fiet quod subditur:

19. Muta fiant labia dolosa, quae loquuntur adversus justum iniquitatem in superbia et in abusione. Superbe enim et abusive, idest, contra servorum usum, loquebantur Judaei adversus Dominum, dum, Reus est mortis, et Crucifige, clamabant (Matth. 26. Luc. 23. Isai. 52.) . Quotidie modo clamant mali contra bonos, superbi contra humiles. Quotidie blasphemant, latrant, detrahunt, garriunt linguis malignis et dolosis: sed tunc efficientur labia eorum muta, quando sanctorum apparebit gloria, et sibi videbunt imminere tormenta. Strepitus verborum vertetur in luctum. Ibi enim fletus et stridor dentium (Matth. 8. et 13.) . Quo contra sanctorum foelicitatem intuens, suavitatem regni caelestis admirando laudavit, dicens:

20. Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te! Admirabilis est, delectabilis est. Verbis explicari non potest. Nam quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, praeparasti Deus diligentibus te (Isai. 64. 1. Cor. 2.) . Abscondisti autem timentibus te. Quid est (Ex Aug. ibid.) , abscondisti illis? servasti ut soli ad eam perveniant. Quandiu enim adhuc timent, nondum et ipsi pervenerunt: sed credunt se perventuros, et a timore incipiunt. Nihil enim dulcius est immortalitate sapientiae: sed initium sapientiae timor Domini [Col. 0753B] (Psal. 110. Prov. 1.) , quam abscondisti timentibus te: sed Perfecisti eis qui sperant in te, in conspectu filiorum hominum. Idest, eis perfecisti dulcedinem tuam, qui in conspectu filiorum hominum sperant in te. Quomodo dicit Dominus, Qui me negaverit coram hominibus, negabo et ego illum coram Patre meo (Matth. 10.) . Ergo si speras in Domino, coram hominibus spera: ne forte abscondas ipsam spem tuam in corde tuo, et timeas confiteri, cum tibi pro crimine objiciatur, quia Christianus es. Si vis ambulare viam Dei, etiam in conspectu hominum spera in Dominum, idest, noli erubescere de spe tua. Quo modo vivit in corde tuo, sic habitet in ore tuo: quia non sine caussa signum suum Christus in fronte 135 nobis figi voluit, tanquam in sede pudoris: ne Christi opprobrio Christianus erubescat. Hoc ergo in conspectu hominum si feceris, si inde coram hominibus non erubueris, si in conspectu filiorum hominum, nec ore, nec factis Christum negaveris: spera tibi perfici dulcedinem [Col. 0753C] Dei. Hanc autem dulcedinem incipit Deus dare fidelibus in hac vita, sed perficit in alia. De quibus adhuc subditur: Abscondes eos in abscondito faciei tuae. Idest, in secreto contemplationis divinae. A conturbatione hominum. Ut nullus eos jam valeat conturbare. Sed iterum cum peregrinantur in hoc saeculo (2. Cor. 5.) , quia multas patiuntur linguas contradicentes, quid eis facis? sequitur et dicit,

21. Proteges eos in tabernaculo tuo. Scilicet in praesenti Ecclesia, in qua militamus, A contradictione linguarum. Ne linguae haereticorum contradicentes veritati valeant eos incorporare sibi. Deinde pro tantis beneficiis ad laudandum et benedicendum Deum erumpit, dicens,

22. Benedictus Dominus, quoniam mirificavit misericordiam suam mihi in civitate munita. Inde est benedicendus et glorificandus Dominus, quoniam mirabilem ostendit misericordiam suam mihi, idest, ad utilitatem mei et meorum, in civitate munita, idest, in sanctis, qui dicuntur civitas: quia multi sub una divina [Col. 0753D] Lege conjunguntur, et munita propter multas virtutes, et diversa dona sancti Spiritus, quibus muniuntur. Dominus sic mirificavit: ego autem habui miserias. Unde et subdit,

23. Ego autem dixi in excessu mentis meae, Projectus sum a faeie oculorum tuorum. Excessus dicitur, sive quando homo rapitur ad contemplationem divinorum (ut Paulus dicit, sive mente excedimus, Deo [2. Cor. 5.] ), sive quando aliquis prae tristitia seipsum excedit, nec remanet apud se. Sic et iste vidit se paventem nescio qua tribulatione magna, sicut non desunt. Attende cor suum pavidum et trepidum: et ait, Projectus sum a facie oculorum tuorum. Si in facie tua essem, non sic timerem. Si me attenderes, non sic trepidarem. Et quia confessus sum, et quia humilis fui, quia cor meum accusavi; quia trepidans clamavi: Ideo exaudisti [Col. 0754A] vocem orationis meae. Et meritum quoddam exauditionis supponit, cum dicit, Dum clamarem ad te. Idest, quia clamavi. Clamor ad Dominum non est voce, sed corde. Multi silentes labiis, corde clamaverunt. Multi ore strepentes, corde averso nihil impetrare potuerunt. Si ergo clamas, clama intus, ubi audit Deus. Sed jam quid nos hortatur, audiamus:

24. Diligite Dominum omnes sancti ejus. Tanquam diceret (Ex Augustino, Enarr. 4.) , Credite mihi. Ego sum expertus, habui tribulationes: invocavi, et non sum deceptus. Speravi in Deum, et non sum confusus. Cogitationes meas illuminavit, trepidationem meam firmavit. Diligite Dominum, qui non diligitis mundum, hoc est, omnes sancti ejus. Quoniam veritatem requiret Dominus. Licet permittat eam modo conculcari, tamen ipse requiret eam in suo tempore. A quibus requiret? Ab his qui eam contra falsitatem tenuerunt. Requiret autem ab illis, ut remuneret. Requiret etiam ab his qui eam superbe neglexerunt. De quibus subditur: Et retribuet 136 non modice, sed abundanter [Col. 0754B] facientibus superbiam. Qui sunt qui superbiam faciunt, nisi hi qui veritatem Dei contemnunt? Ne ergo cum eis condemnemur, audiamus, et faciamus quod subinfertur:

25. Viriliter agite. Nolite laesas manus in tribulationibus dimittere. Et si in corpore est infirmitas vel lassitudo, sit in corde ad toleranda mala mundi patientiae fortitudo. Et hoc est quod subjungit: Et confortetur cor vestrum. Sed quibus hoc dicit? Numquid (Ex Augustino, ibid.) amatoribus mundi? Non. Sed audi quibus. Omnes qui speratis in Domino. Verba quae audistis in psalmo, fratres, in corde describite: in vobis transformate: in his Dominum laudate. Et si orat psalmus, orate, et si gemit, gemite: et si gratulatur, gaudete: et si sperat, sperate: et si timet, timete. Omnia quae hic scripta sunt, speculum nostrum sunt.

TITULUS PSALMI XXXI.

[Col. 0754C] 1. Intellectus David. Haec scriptura edita a David legentibus intellectum gignit. Hoc scilicet, ut quisque intelligat non posse salvari aliquem, nisi per peccatorum remissionem. Prima intelligentia est, ut te noveris peccatorem. Consequens intelligentia est, ut cum ex fide per dilectionem bene coeperis operari, ne hoc viribus tuis, sed gratiae Dei deputaveris (Gal. 5.) . Materia est David propheta, vel quicumque alius fidelis, intellectu poenitens: qui cum ante ignorasset peccata sua, jam recognoscit. Ponit etiam illius confessionem: deinde illius confessionis commendationem. Postmodum inducit Christum promittentem bona plura hujusmodi poenitenti. Intentio illius poenitentis est, nos admonere ad intellectum hujusmodi confessionis. Et in prima parte ostendit se peccata recognoscere, cum dicit:

PSALMUS XXXI.

2. Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Beatus vir cui non imputavit Dominus peccatum, nec est in spiritu ejus dolus. Sunt nonnulli poenitentes, quorum per lavacrum regenerationis [Col. 0754D] remissae sunt iniquitates, et beati sunt. Rursus sunt plerique, qui post baptismum peccaverunt, sed ad confessionem redierunt: et per poenitentiam et emendationem tecta sunt eorum peccata, quae gesserunt. Et ipsi nihilominus sunt beati. Est alius vir strenuus, et ideo unus quia rarus, animi virtute fultus, qui se ab omni peccato criminali custodivit, qui culpam cum per carnalem concupiscentiam oriretur, per rigorem spiritus fortiter restrinxit, non delectatus est, non consensit. Hic est beatus vir, cui Dominus peccatum non imputavit. Hinc per eundem Psalmistam alibi dicitur, Si mei non fuerint dominati, tunc immaculatus ero (Psal. 18.) . Et Apostolus ait, Nihil nunc damnationis est his qui sunt in Christo Jesu (Rom. 8.) , qui non secundum carnem ambulant. Et dum iste vir sanctus in hoc non se justificat, sed peccatorem confitetur, et seipsum accusat: non est in spiritu ejus dolus. [Col. 0755A] Quod quia poenitens iste non fecit, quale damnum pertulerit, insinuat, cum subjungit:

137 3. Quoniam tacui, inveteraverunt ossa mea, dum clamarem tota die. Contrarium videtur esse, quod ait, Tacui dum clamarem. Sed aliquid tacuit, aliquid clamavit. Tacuit confessionem, clamavit praesumtionem. Quamdiu peccatum nostrum reticemus, ipsum peccatum clamat ad Dominum. Hinc est quod Cain a Domino dicitur, Ecce vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra (Genes. 4.) . Quia enim requisitus negaverat, ipsa fusio ad Dominum clamor erat, Quoniam tacui (inquit) inveteraverunt ossa mea. Si clamaret peccata sua, innovarentur ossa ejus, idest, tota virtus ejus robusta esset in Domino; quia in se inveniretur infirmus. Modo autem, quia in se voluit esse firmus, factus est infirmus: et inveteraverunt ossa ejus, remansit in vetustate, qui noluit confitendo amare novitatem. Quid est, Dum clamarem tota die? dum perseverarem in defensione peccati. Et quia tacuit, vindicantem Domini manum sensit, dicens,

[Col. 0755B] 4. Quoniam die ac nocte, idest, assidue gravata est super me manus tua. Super illum Dominus manum gravat, quem exaltantem se humiliat (Luc. 18.) . Qui a confessione humilitatis suae noluit humiliari, humiliatus est pondere manus Dei. Et ideo subdit: Conversus sum in aerumna mea, id est, in consideratione meae miseriae, Dum configitur spina. Dum compungitur conscientia. Per ferientem manum Domini sensit super se pondus flagelli, sensit intra se compunctionem peccati. Datus est ei sensus doloris, et sic invenit suam infirmitatem, qui tacuerat confessionem. Unde protinus ait:

5. Delictum meum cognitum tibi feci, et injustitiam meam non abscondi. Per delictum potest intelligi peccatum cogitationis. Per injustitiam, peccatum operis. Vel delictum est, cum mandatum Dei relinquimus, Injustitia vero, quod ipsa, quae praecepta Dei prohibent, opere perpetramus. Utrumque hoc peccatum prius iste poenitens reticuit. Unde, et vindicantem Domini [Col. 0755C] manum sensit: et sic flagellatus et eruditus, ad confessionem et emendationem humilis venit. Piaque Domini dispensatione factum est, ut quod poena peccati extitit, hoc ipsum virtutis occasio fuerit. Unde et ait: Dixi, confitebor adversum me injustitiam meam Domino: et tu remisisti impietatem peccati mei. Vide quam velox sit Dei misericordia erga peccatorem. Proposuit se pronunciaturum, et ille jam dimisit. Vox nondum venerat in ore, sed auris Dei jam erat in corde. Postquam autem dixit, Confitebor, non sine caussa mox addidit, adversum me. Multi enim (Ex Augustino, Enarr. 2.) pronuntiant impietatem suam, sed adversus ipsum Dominum: quando inveniuntur in peccatis, dicunt, Deus hoc voluit. Si enim homo dicat, Non feci: aut, Hoc factum quod arguis, non est peccatum: non pronunciat nec adversus se, nec adversus Dominum. Si autem dicat, Feci prorsus, peccatum est, sed Deus hoc voluit, quod ego feci, pronuntiat adversus Dominum. Multi hoc dicunt. Dicunt [Col. 0755D] et aliud, Fatum mihi fecit, Casus mihi fecit. Et ita per circuitum volunt venire ad accusandum Deum. Tollit ergo poenitens iste tales occasiones in peccatis, ne declinet cor suum in verba malitiae, et confitetur adversum se 138 injustitiam suam Domino. Quid est adversum se? Accusans et increpans semetipsum, et non alium. Talem confessionem sequitur velox remissio. Ideo ait, Et tu remisisti impietatem peccati mei. Et notandum, quod non ait peccatum, sed impietatem peccati. Cum enim agimus malum, vel loquimur, vel cogitamus, peccatum quidem est. Cum autem idipsum Deo abscondere volumus, jam non solum peccatum est, sed etiam impietas peccati. Ex his ergo verbis ostendit, quod ex hoc, quod confiteri peccatum suum disposuit, non solum ei Deus, quod male gessit, sed etiam quod impie absconderat, dimisit. Licet autem Deus dimittat peccata, ex quo homo in voluntate [Col. 0756A] poenitet: tamen confitendum est ministris Ecclesiae, quia nisi confiterentur, ex sua inobedientia damnarentur. Quod ostensum est in Lazaro, qui postquam vivificatus est, indiguit solvi.

6. Pro hac, videlicet impietate peccati, orabit ad te omnis sanctus. Inde orabit ad te, quia dimisisti peccata. Nam si non dimitteres peccata, non esset sanctus, qui ad te oraret. Orabit autem In tempore opportuno. Modo est opportunum tempus orandi, confitendi peccata sua et corrigendi. Modo enim tempus gratiae, tempus misericordiae, de quo dicit Apostolus, Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (2. Cor. 6.) ; modo possunt appropinquare Deo, qui volunt, si praeterita mala puniant, si mores corrigant, si sobrie et juste vivant. Erit postmodum tempus judicii, tempus vindictae: quo jam non appropinquabunt, qui modo appropinquare contemnunt. Hoc est, quod subjungit. Veruntamen in diluvio aquarum multarum, ad eum non approximabunt. Recte per diluvium, Dei judicium designatur: quia sicut prius in diluvio, ita in [Col. 0756B] extremo judicio peccatores damnabuntur. Nemo autem arbitretur, cum repente finis venerit sicut in diebus Noe, remanere confessionis locum, pro qua propinquetur ad Deum. Modo non videtur Dominus, et prope est. Tunc autem videbitur, et jam prope non erit. Multi fluctus diluviorum corda commovebunt pravorum, quos illi sensuri non sunt, qui modo ad portum divinae misericordiae refugiunt. Quod fecit iste poenitens, qui ait:

7. Tu es refugium meum, a tribulatione, quae circumdedit me. Multa est tribulatio, quae nos undique circumdat, teste Apostolo, qui ait, Foris pugnae, intus timores (2. Cor. 7.) . Et in alio psalmo dicitur, Multae tribulationes justorum (Psal. 33.) . Denique tota vita ista mortalis servis Dei tribulatio est (Job. 7.) . Sed ab hac tribulatione, qua circumdatur in hoc mundo, non invenit homo tam tutum refugium, quam ipsum Deum. Refugiant alii ad vires suas, ad munitiones suas, ad defensiones peccatorum suorum. Mihi non [Col. 0756C] est refugium, nisi tu, qui es etiam Exultatio mea. Quia de te gaudeo. Et ideo, Erue me a circumdantibus me: Inimicis et vitiis. Audio vocem gaudii, Exultatio mea. Audio gemitum, redime me. Gaudes et gemis? ita, inquit. Gaudeo in spe, gemo adhuc in re. Spe enim salvi facti sumus (Rom. 8.) : ecce unde gaudium. Spes autem, quae videtur, non est spes. Si autem, quod non videmus, speramus: per patientiam expectamus (Ibid.) . Ecce gemitus. Ideo ait, Erue me.

139 8. Diapsalma. Responsio Dei. Intellectum tibi dabo. Ut cognoscas te semper, et semper gaudeas ad Deum in spe, donec (Ex Aug., ibid.) ad illam patriam pervenias: ubi jam non spes, sed res erit. Et instruam te; Armis justitiae (1. Cor. 3.) , scientia, bonis moribus et virtutibus; et In via hac, virtutum, qua gradieris, firmabo super te oculos meos. Super nos in via nostra Dominus oculos firmat, cum profectum nostrum per viam virtutum misericorditer attendit. Et nos in eodem itinere perseveranter custodit. Neque enim sufficeret [Col. 0756D] intellectum dare, et bene vivendo informare: nisi et in his nos faceret permanere. Post hunc intellectum et protectionem suam convertit se ad superbos defendentes peccata sua, et ostendit nobis, quid sit intellectus.

9. Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus. Equus superbos significat, et luxuriosos. Mulus autem pigros et infoecundos. Tales sunt homines hujus seculi: in elatione se erigunt, carnalibus voluptatibus deserviunt: nullum animae fructum faciunt. Et dum solis terrenis inhaerent, bestialiter viventes sicut equus et mulus, intellectum de coelestibus non habent. Qualiter tractandi sunt tales, sequitur: et dicit, In chamo et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te. Duris disciplinae vinculis debent coerceri, crebris verberibus ora jactantia reprimi: quia prave et indomite vivunt, effrenate loquuntur, [Col. 0757A] dum fugiunt, in mortem currunt. De talibus non est mirum, si adhibito freno flagella sequuntur. Unde subditur:

10. Multa flagella peccatoris. Indomitum animal (Ex Augustino, ibid.) esse cupiebat: domatur freno et flagello. Atque utinam perdometur. Verendum est enim, ne nimium resistendo Deo dominatori, relinqui mereatur, et ire in vagam suam licentiam: ut dicatur de illo, Prodiet quasi ex adipe iniquitas ejus (Psal. 72.) : sicut de illis, quibus modo sunt impunita peccata. Ergo cum flagellatur, corrigatur, dometur: quia et ille sic se dixit edomitum. Equum et mulum se dixerat, quoniam tacuit. Sed unde domitus est? flagellis, conversus in aerumnam dum configeretur spina. Sive flagella dicas, sive stimulos dicas, domat Deus jumentum, cui insideat: quia jumento expedit, ut insideatur, et flagello dometur: quatenus Dei misericordiam consequatur. Unde et subditur: Sperantem autem in Domino misericordia circumdabit. Quem primo circumdat tribulatio, postea circumdat misericordia: [Col. 0757B] quoniam misericordiam dabit, qui propter peccata nostra juste tribulari nos voluit. Ideo admonendo subjungit:

11. Laetamini in Domino, et exultate justi. Laetamini corde: exultate in corpore, non in vobis, non in mundo: non mundi amatores, non peccatores, sed justi. Et gloriamini omnes recti corde. Non est magnum gloriari in gaudiis. Rectus corde gloriatur etiam in tribulatione (Philip. 4.) . Vide rectum cor. Scientes, inquit, quoniam tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem. Spes autem non confundit, quia caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis (Rom. 5.) . Ergo si justi sumus, si rectum cor habemus, 140 laetemur corde in Domino: exultemus corpore: gloriemur in tribulatione.

TITULUS PSALMI XXXII.

In finem psalmus David. Psalmus iste convenit David [Col. 0757C] prophetae. Cujus materia est laus Dei, sive beneficia ipsius, sive potentia. Admonet nos ad laudem Dei, proponendo caussas, quare debeamus eum laudare. Et haec est ejus intentio. In secunda parte ostendit illos esse beatos, qui Deum laudaverunt. Sic autem incipit:

PSALMUS XXXII.

1. Exultate justi in Domino. Injusti exultant in seculo. Finito seculo, finitur injustorum exultatio. Permanente Domino, permanebit justorum exultatio. Et bene dico, ut exultent justi in Domino: quia, Rectos decet laudatio. Non est autem speciosa laus in ore peccatoris. Qui sunt recti (Ex Augustino Enarr. 2.) ? qui dirigunt cor secundum voluntatem Dei, et si eos perturbat humana fragilitas, divina consolatur aequitas. Justi sunt, qui per fidem et bonam operationem deserviunt. Recti sunt, qui nec extolluntur in prosperis, nec franguntur in adversis: et in his eidem Domino gratias referunt. Justitia ergo in fide et actione, rectitudo in voluntate. Qui tales sunt, ad laudandum [Col. 0757D] Deum, et in eo exultandum idonei sunt. Tales admonet psalmus, cum subjungit:

2. Confitemini Domino in cythara, in psalterio decem chordarum psallite illi. Cythara ex inferiore parte sonat. Psalterium ex superiore. Vitam ex ista terra, tanquam ex inferiore parte habemus: est autem terrena prosperitas, et terrena adversitas, et in utroque laudandus est Deus. Quae est terrena prosperitas? Cum (Ex eodem ibid.) sani sumus secundum carnem: cum fructus large proveniunt: cum abundant omnia, quibus vivimus: quisquis inde non laudat Deum ingratus est. Adversitates vero sunt in doloribus, in languoribus, in pressuris, in amissione rerum, in tribulationibus. Ergo confitere Domino in cythara, sive [Col. 0758A] abundet tibi terrenum aliquid, sive desit: gratias age illi, qui dedit, vel abstulit (Job. 1.) , non est enim tibi ablatus ille qui dedit, quamvis tibi ablatum fuerit, quod dedit. Tange ergo (Ex eod. ibid.) chordas in corde; et dic tanquam in cythara inferiore, Dominus dedit, Dominus abstulit. Sicut Domino placuit ita factum est (Job. 1.) . Sit nomen Domini benedictum. Jam vero cum attendis superiora dona Dei: quid tibi contulerit praeceptorum, qua doctrina coelesti te imbuerit, quid tibi desuper ex illius veritatis fonte prae caeteris dederit, convertere et ad psalterium psalle Deo, in psalterio decem chordarum. Praecepta enim Legis decem sunt. In decem praeceptis Legis habes psalterium. Perfecta res est: habes ibi dilectionem Dei in tribus, et dilectionem proximi in septem. Et utique nosti Domino dicente, quia in his duobus praeceptis tota lex pendet, et prophetae (Matth. 22.) . Dicit tibi Deus desuper, quia Dominus Deus tuus Deus unus est. Habes unam chordam. Non accipias in vanum 141 nomen Domini Dei tui: habes alteram [Col. 0758B] chordam. Observa diem sabbati, non carnaliter, non Judaicis deliciis, qui otio abutuntur ad nequitiam. Melius esset eis, ut tota die foderent, quam tota die saltarent. Sed cogita requiem in Deo tuo omnia facientem. Abstinet ab opere servili. Omnis enim, qui facit peccatum, servus est (Joan. 8.) : et utinam hominis, et non peccati. Haec tria pertinent ad dilectionem Dei. Cujus cogites unitatem, veritatem, voluntatem. Est enim quaedam voluntas in Deo, ubi verum sabbatum, vera requies. Unde dicitur, Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui (Psal. 36.) . Quis enim sic delectat, quam ille, qui facit omnia, quae delectant? In his tribus caritas Dei, in aliis septem caritas est proximi. Ne facias alii, quod pati non vis (Tob. 4.) : honora patrem et matrem (Luc. 6.) , quia vis te honorari a filiis tuis. Non moecheris (Exod. 20.) , quia nec moechari post te uxorem tuam vis. Non occidas, quia et occidi non vis. Non fureris, quia furtum pati non vis. Non [Col. 0758C] falsum testimonium dicas, quia odisti adversus te falsum testimonium dicentem. Non concupiscas uxorem proximi tui, quia et tuam non vis ab alio concupisci. Non concupiscas rem proximi tui, quia si quis tua concupierit, displicet tibi. Converte et in te linguam, quando tibi displicet, qui te nocet. Haec omnia praecepta Dei sunt: Sapientia donante data sunt: desuper sonant. Tange psalterium, imple legem quam Deus tuus non venit solvere, sed adimplere (Matth. 5.) . Implebis enim amore, quod timore non poteras. Qui enim timendo non facit male, mallet facere si liceret. Itaque et si facultas non datur, voluntas rea tenetur. Haec cogitantes recti corde, Confitemini Domino in cythara, in psalterio decem chordarum psallite ei.

3. Cantate ei canticum novum. Exuite vetustatem. Non enim (Ex. Aug. ibid.) pertinet canticum novum, ad veteres homines. Non illud discunt nisi homines renovati per gratiam ex vetustate, et pertinentes jam ad Testamentum novum, quod est regnum caelorum. [Col. 0758D] Ei suspirat omnis amor noster (2. Cor. 5.) . Novus homo, nova gratia, nova vita nobis commendatur. De his agere, in his Dominum laudare, in novitate spiritus canticum novum cantare est. Bene psallite ei in vociferatione. Bene psallit, qui bene vivit. Sed haec ipsa bona vita nostra quandam in auribus Dei debet habere spiritualem vociferationem, ut quicquid bene vivendo agimus, toto affectu, tota fide, tota devotione ad laudem Dei (inquantum possumus) faciamus (Colos. 3.) . Et inde caussam subjungit, cum ait:

4. Quia rectum est verbum Domini, et omnia opera ejus in fide. Dominicum verbum rectum est: quia recta docet, recta jubet, recta praedicat, recta promittit. Ad nullam falsitatem distortum est, ad [Col. 0759A] nullam vanitatem, ad dexteram non declinat neque ad sinistram, recto itinere, regia via ad supernam patriam nos perducit. Nec in verbo tantum Deus est rectus, sed et in operibus suis fidelis extitit, reddens homini quod promisit. Teneamus fidelissimum debitorem, quia tenemus misericordissimum promissorem. Omnia dona, quibus gaudemus, ab illo sunt (2. Tim. 2.) . Omnia opera ejus in fide sunt. Omnia instruunt, omnia ad superiora nos mittunt.

142 5. Diligit misericordiam et judicium. Quod non ideo dicit, quin ipse diligat alia: sed quia ipse potius secundum haec operatur. Secundum misericordiam, cum peccata remittit. Secundum judicium, cum et bonis et malis secundum meritorum qualitatem retribuit. Misericordiae tempus modo est: judicii tempus post erit. Vocat modo aversos, donat peccata conversis. Patiens est super peccatores, donec convertantur. Venturum est judicium. Erit et tunc poenitentia, sed jam infructuosa. Dilige et tu misericordiam et judicium. Scriptum est enim, [Col. 0759B] Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. 5.) . Qui misericordiam diligit, miseretur. Qui autem miseretur, misericordiam consequetur. Rursus de judicio scriptum est, Nunquid qui non amat judicium, sanari potest (Job. 34.) ? Amat judicium, quisquis vias suas subtiliter discutit, et secretarium cordis ingressus, quid Dominus ipsi tribuat, quid ipse Domino Deo debeat, pensat. Hinc idem Psalmista alibi dicit, Honor regis judicium diligit (Psal. 98.) : ut videlicet qui jam Deum honorat ex fide, solicite judicet quid ei debeat in operatione. Et Salomon ait, Cogitationes justorum judicia (Prov. 12.) . Justus enim quisque intra se cogitando et formidando considerat, quam districte quandoque feriat, quandiu patienter expectat. Metuit in his quae se egisse meminit. Punit flendo, quod perpetrasse se intelligit. Odit se, qualem fuisse agnoscit. Et ipse qui est, persequitur eum qui fuit: fitque rixa in animo parturiens pacem cum Deo. Et hoc facit, ut [Col. 0759C] quem timet judicem, inveniat misericordem. De quo et subditur: Misericordia Domini plena est terra. Quid caeli (Ex Aug., Enarr. 3.) ? non indigent misericordia, ubi nulla est miseria. In terra abundat hominis miseria, superabundat Dei misericordia. Numquid ergo caeli, quia non indigent misericordia, non indigent Domino? Omnia indigent Domino, et miseria et foelicitas. Sine illo miser non sublevatur, sine illo felix non erigitur. Ergo ne forte de caelis quaereres, subjungit:

6. Verbo Domini caeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum. Non a se solidamentum fuerunt, nec ipsi caeli firmitatem sibi propriam praestiterunt. Audi unum opus Patris, Filii, et Spiritus Sancti. Cum enim Dominus Pater per Verbum Filium caelos firmat, per Spiritum roborat, manifeste ostenditur, quia unum Pater et Filius et Spiritus operantur (Hebr. 1.) . Sed et hic alios caelos divina virtute firmatos intelligimus, idest Apostolos, de quibus scriptum est, Caeli enarrant gloriam Dei [Col. 0759D] (Psal. 18.) . Istos omnipotens Deus de infirmis hominibus caelos fecit, Verbo instruxit, Spiritu confirmavit, per omnem terram misit: et suam misericordiam, idest, remissionem peccatorum praedicari praecepit. Qui intantum Spiritu oris Dei repleti sunt (Act. 2.) , ut eis diceretur, Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis (Matth. 10.) . Saeviebat tunc mare, idest, saeculum, ingentibus fluctibus persequentium, quod modo inter suos terminos manet inclusum. Unde et subditur:

7. Congregans sicut in utre aquas maris. Salsa enim (Ex Aug., ibid.) aqua maris, idest, populus infidelis et amarus, qui remansit inter Christianos, 143 jam non audet saevire. Occultum autem murmur rodit ipse, intra mortalem pellem fremit conclusa [Col. 0760A] salsugo. Hinc est quod alibi dicitur, Peccator videbit et irascetur, dentibus suis fremet et ardescet (Psal. 111.) . Mortalis enim pellis contegit amaram cogitationem. Timentes enim pelli suae intus tenent quod non audent emittere. Nam eadem est amaritudo, sed qui tunc aperte saeviebant, nunc occulte. Pensemus igitur modo non deesse Deo, unde proferat quo nos emendet, cum opus est nobis. Ideo sequitur: Ponens in thesauris abyssos. Per thesauros, secretum Dei vult intelligi. Per abyssos, reprobos. Novit ille omnium corda. Scit quod ad tempus proferat, unde proferat, quantam potestatem tribuat malis in bonos, ad judicandos quidem malos, erudiendos autem bonos. Fiat ergo quod sequitur:

8. Timeat Dominum omnis terra. Nescis unde proferat, quod opus est ad flagellandum te, pater tuus: qui quidem ad disciplinam tuam habet abyssi thesauros quibus erudiet te ad thesauros caelorum. Ergo redi ad timorem, qui jam ibas ad securitatem. Et ne converteret se homo ad timendum aliquid aliud praeter [Col. 0760B] Deum, confirmat nos in timore Dei, cum subjungit, Ab eo autem commoveantur omnes inhabitantes orbem. Commoveantur omnes ab illo. Non timeant alterum praeter illum. Furit, saevit, serpens insidiatur, odit homo, diabolus impugnat: Deum time. Tota enim creatura sub illo est, quem juberis timere. Unde et subdit:

9. Quoniam ipse dixit et facta sunt: ipse mandavit et creata sunt. Omnia fecit, omnia sequuntur ejus imperium. Ipse dixit, idest voluit, et facta sunt omnia ex informi materia. De informi autem materia, per mandatum ejus species suas accepit omnis creatura. Ipse qui omnia fecit verbo, et creavit mandato: cum jubet, moventur: cum jubet, quiescunt: et malitia hominum cupiditatem nocendi habere valet: propriam potestatem, si ille non dat, non habet. Non est enim potestas, nisi a Deo (Rom. 13.) . Ideo adjungit:

10. Dominus dissipat consilia gentium. Quae Ecclesiam putabant destruere, et idola et deorum templa aedificare. Reprobat autem cogitationes populorum, [Col. 0760C] idest Judaeorum, qui propter legem in qua vivere debuerunt, populi non immerito appellati sunt. Cogitationes eorum fuerunt de gente retinenda, et loco (Joan. 11.) . Et reprobat consilia principum. Idest daemoniorum, et regum, et ducum, et pontificum: quorum quidem consilium fuit, ut Jesum interficerent (Ibidem.) . Sed in hoc est dissipatum, quia eum quem occiderunt, retinere in morte non valuerunt. Non enim est sapientia, non est prudentia, non est consilium contra Dominum (Prov. 21.) .

11. Consilium autem Domini in aeternum manet. Unde, nisi de nobis, quos ante praescivit et praedestinavit? Quis tollit praedestinationem Filii Dei ante mundi constitutionem (Rom. 8.) ? Vidit nos, fecit nos, emundavit nos: misit ad nos, redemit nos. Hoc ejus consilium manet in aeternum. Cogitationes cordis ejus in generatione et generationem. Idest, dispositiones ejus, quae ideo 144 dicuntur cordis, quia rationabiliter ordinantur, in omnem generationem extenduntur. [Col. 0760D] Unde et subditur:

12. Beata gens cujus est Dominus Deus ejus. Quis (Ex Aug., Enarr. 3.) hoc audito, non erigat se? Amant homines [Al. omnes] beatitudines, et ideo perversi sunt homines, quia mali esse volunt, sed miseri nolunt. Et cum sit malitiae comes individua miseria, isti perverse [Al. perversi] non solum mali esse volunt, et miseri nolunt: quod fieri non potest: sed ideo volunt esse mali, ne sint miseri. Furtum facit aliquis. Quaeris quare? Propter famem, propter necessitatem. Ergo ne miser sit, malus est. Et ideo miserior, quia malus. Semper ergo beati esse volunt, sive male viventes, sive bene viventes. Non erunt autem, nisi illi, qui justi fuerint. Quaere igitur quid habeas, ut beatus sis. Fieri autem non potest, ut res deterior te faciat meliorem. Accipe [Col. 0761A] itaque fidele consilium. Melior te vis esse? quaere quid sit melius te: et inde efficieris melior te. In animo est quod quaeris. Beatus enim esse vis, in animo tuo quaere quid sit melius. Cum enim duo sint quaedam, animus et corpus: et in istis duobus illud sit melius quod dicitur animus: potest corpus tuum melius fieri per meliorem, quia subjectum est corpus animo. Ut cum fuerit justus animus tuus, sit etiam postea immortale corpus tuum (1. Cor. 15.) . Per animi etiam illuminationem meretur corpus incorruptionem: ut fiat inferioris reparatio per meliorem. Si ergo corporis tui bonum animus tuus est, quia corpore tuo melior est: cum quaeris bonum tuum, illud quaere quod melius est animo tuo. Quid est autem animus tuus? Attende: in animo tuo est imago Dei. Mens hominis accepit eam, et inclinando se ad peccatum decoloravit eam. Ipse ad eam venit reformator, qui erat ejus antea formator. Venit ipsum Verbum, ut audivimus ab Apostolo, Reformamini in novitate sensus vestri (Rom. 12.) . Jam ergo superest, [Col. 0761B] ut quaeras quid sit melius, quam animus tuus. Quid erit, obsecro, nisi Deus tuus? Non invenis aliud melius animo tuo, quia cum fuerit perfecta natura tua, angelis aequabitur (Matth. 22.) . Jam supra non est nisi Creator. Erige te ad illum. Noli dicere, Multum est ad me (Matth. 6.) . Forte magis multum est ad te habere aurum, quam Dominum. Aurum si volueris, forsitan non habebis: Deum cum volueris, habebis. Quia et antequam velles, venit ad te: et cum adversa voluntate esses, vocavit te (Prov. 1.) : et ut conversus esses, terruit te: et cum territus confitereris, consolatus est te. Iste qui tibi praestat omnia, iste qui fecit ut esses, qui his qui tecum sunt, etiam malis, praestat solem, pluviam, fructus, salutem: servat tibi aliquid, quod non det nisi tibi. Quid est autem quod tibi servat, nisi se? Sonat cupiditas, dicit iniquitas. Beatus cujus est villa ista, cujus est ista domus, cujus est iste ager. Compesce cupiditatem: audi veritatem. Beata gens cujus est Dominus, [Col. 0761C] Deus ejus. Quid est hoc? Nonne omnium rerum Dominus Deus, quiomnia fecit et regit? Omnium quidem, sed magis noster, qui vivimus de illo, tamquam de Deo Patre nostro. Ipse sit Dominus Deus noster: ipse regat nos, qui creavit: ut simus beata 145 gens ejus, beata possessio ejus: et ad nos pertineat, quod subditur: beatus populus, quem elegit in haereditatem sibi. Commendat autem misericordiam suam, qua respexit gentem hanc beatam: cum subjungit:

13. De caelo respexit Dominus, vidit omnes filios hominum. Prius dixit beatam esse gentem, cujus est Dominus Deus possessio, et haereditas ejus. Et ut eandem Domini ostenderet esse similiter possessionem, et haereditatem, adjunxit, Populus, quem elegit in haereditatem sibi. Et sic miro et delectabili modo utrunque et possidet, et possidetur ab altero, tanquam haeres et haereditas, possessor et possessio. Nunc dicit, quia idem Dominus de caelo, tanquam de excelso loco, sive de alto divinitatis suae, sive de celsitudine misericordiae suae vidit in imo positos, et [Col. 0761D] valde a se remotos omnes filios hominum. Vidit, inquam, et misericorditer attendit. Vidit, quia misertus est eorum. Unde plerunque rogantes misericordiam, dicimus homini, Vide me. Est ergo, quaedam visio miserantis cordis, non visio punientis. Hoc modo dignatus est Dominus videre omnes filios hominum pertinentes ad Filium hominis.

14. De praeparato habitaculo suo. Quod sibi praeparavit: id est, de Apostolis, de praedicatoribus veritatis, de angelis, quos ad nos misit. Respexit super omnes, qui habitant terram. Tanquam peregrini in peregrino loco. Unde alibi beata haereditas gemit, et dicit: Heu mihi, quia incolatus meus prolongatus est, habitavi, cum habitantibus Cedar: multum incola fuit anima mea (Psal. 119.) .

[Col. 0762A] 15. Qui finxit singillatim corda eorum. Quia alii datus est sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii genera linguarum, aliis alia et diversa dona gratiarum, quae unus idemque in eis operatus est Spiritus (1. Cor. 12.) . Qui intelligit omnia opera eorum. Id est, secretius et interius videt. Expressius hoc dixit, quam si diceret, Videt omnia opera eorum. Non enim solummodo videt Deus omnia opera, quae agimus, sed etiam intelligit et subtiliter attendit, qua voluntate, qua intentione eadem faciamus. Dant duo pauperibus (Ex Aug., Enarr. 3.) : unus sibi mercedem quaerit caelestem: alius humanam laudem. Tu in duobus, unam rem vides, Deus duas intelligit. Et sicut intelligit, ita judicat et discernit. Unde et aliquando contingit, ut in uno eodemque opere alium damnet, alium remuneret. Et quia superius dixerat, Beatus populus, quem elegit in haereditatem sibi: ne videretur divites et potentes, non pauperes elegisse, ideo subjungit:

16. Non salvatur rex per multam virtutem, et gigas non salvabitur in multitudine virtutis suae. Terrae reges, [Col. 0762B] superbi gigantes, et potentes in se suaque fortititudine confidentes non salvabuutur: Quis rege potentior? Quis gigante fortior? Cum igitur isti sua potentia et fortitudine non salventur, nemo nisi misericordiam Dei ad salutem quaerat.

17. Fallax equus ad salutem: in abundantia autem virtutis suae non salvabitur. Equus, id est, humana foelicitas, quae sublevat hominem sicut equus suum sessorem, fallax est ad salutem: quam videtur quidem promittere, sed non potest donare. Cum (Ex eod., ibid.) in quolibet honore superbus incedis, quo altius ingredieris, eo te non tantum celsiorem, sed etiam tutiorem falso credis. 146 Quomodo enim te dejiciat, nescis? tanto elisum gravius, quanto sublimius ferebaris. Nec dico quod parva quoque foelicitas hujus mundi solummodo fallax sit: sed etiam quantuncunque possit esse magna, fallax existit. Et hoc est, quod ait, In abundantia virtutis suae, id est, in abundanti virtute bonorum, et divitiarum, non [Col. 0762C] salvabitur aliquis hominum. Unde ergo salvus ero? Noli diu quaerere. Noli longe.

18. Ecce oculi Domini super metuentes eum. Ecce, id est, in manifesto habetur salvatio. Non ait, oculi Domini super reges, super nobiles, super divites: sed super metuentes eum. Non enim Deus personam hominis accipit (Matth. 22. Act. 10.) : non divitias, vel honores attendit: sed tantummodo metuentes se et sperantes in se misericorditer respicit. Et ideo adjungit, Et in eis, qui sperant super misericordia ejus. Subaudis, sunt oculi Domini. Ad quid?

19. Ut eruat a morte aeterna animas eorum. Vitam enim aeternam (Ex eodem, ibid.) nobis promittit Deus, nec tamen in hac peregrinatione nos deserit. Nam sequitur: Et alat eos in fame. Tempus famis est modo. Tempus saturitatis post erit. Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. 4.) . Alit nos interim pius Dominus in hac heremo sacramentis suis, verbo suo, gratia sua: ne deficiamus in via. Tunc autem erit plena refectio, [Col. 0762D] quando implebitur, quod alibi dicitur, Satiabor, cum apparuerit gloria tua (Psal. 16.) . Quid interim agere et profiteri debemus? Sequitur et dicit:

20. Anima nostra sustinet Dominum. Quandiu fames est, quandiu peregrinatio est, anima nostra patiens erit in Domino. Talibus dicturus est Dominus, Vos estis, qui permansistis mecum in tentationibus (Luc. 22.) . Quo contra scriptum est: Vae illis qui perdiderunt sustinentiam (Eccles. 2.) . Et quomodo poteris sustinere Dominum (Phil. 3.) , o sancta anima? Sequitur, et dicit: Quoniam adjutor et protector noster est. Adjuvat in pugna, protegit ab aestu. Adjuvat in bonis, protegit in adversis. Qua mercede toleras?

21. Quia in eo laetabitur cor nostrum: et in nomine [Col. 0763A] sancto ejus speravimus. Non enim in nobis, ubi magna sine illo inopia est, sed in ipso laetabitur cor nostrum. Et ideo sic sperabimus venturos ad eum, quia nobis absentibus per fidem misit nomen suum. Spera hic, ut laeteris ibi. Esuri et siti hic, ut epuleris ibi. Proposuit nobis, quid amemus, in quo, et de quo solo praesumamus. Implevit nos gaudio spei (Rom. 15.) .

22. Post haec fit oratio brevis et salubris. Fiat misericordia tua, Domine, super nos, quemadmodum speravimus in le. Jam enim in te spem nostram constituimus: jam nomen sanctum tuum, in quo speramus, veneramur, et super nos invocamus. Sicut ergo speravimus in te, sic supra nos tuam misericordiam sentiamus.

TITULUS PSALMI XXXIII.

1. Psalmus David, quando mutavit vultum suum coram Achimelech, et dimisit eum, et abiit. Hoc modo immutavit. Nam tympanizabat (1. Reg. 21.) , affectabat, manibus suis seipsum feriebat, et salivae per barbam ejus decurrebant, [Col. 0763B] et hoc in porta civitatis David faciebat: quia Allophilli quaerebant eum perdere. Achis videns haec, qui erat rex Geth, dixit, Utquid induxistis mihi arreptitium 147 istum? Tympanizabat David, id est, Christus in cruce moriebatur: affectabat, quando misericordi aflectu se humiliabat: manibus suis se ferebat, cum dicebat, Hoc est corpus meum (1. Cor. 10.) . Et salivae per barbam decurrebant, id est, verba sua, quando dicebat, Nisi manducaveritis carnem filii hominis, et caetera (Joan. 6.) . Puerilia visa sunt eis, qui sunt Achis (qui interpretatur, Quomodo est? vel, Quid est hoc? ) barbatis vero, id est, viris virilia. Verus David coram Achimelech, id est, coram patris sui regno, id est, in gente Judaeorum, mutavit vultum, id est, prioris sacrificii modum (hoc est secundum Aaron) et dimisit eum, et abiit ad gentes, ubi secundum ordinem Melchisedech sacerdotium instituit. Materia est immutatio sacerdotii secundum ordinem Melchisedech, quae notatur ubi dicit, Magnificate Dominum mecum. Commendatio, quando ait, Quoniam suavis est Dominus. Admonet propheta in hoc psalmo, ut quisque Deum timeat, quoniam non est inopia timentibus eum: ad filialem, affectando bonos quosque, timorem, cum dicit: Venite filii, audite me. Et [Col. 0763C] hoc faciens, intendit eis generare caritatem, ubi dicit: Custodit Dominus omnia ossa eorum, unum ex his non conteretur: deterrendo ne delinquant, dicens mortem peccatorum esse pessimam.

PSALMUS XXXIII.

2. Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Dixit hoc Christus, dicat et Christianus: quia in corpore Christi est. Omni, inquit, tempore, id est, in prosperis et adversis benedicam et laudabo Dominum. Quando prospera succedunt, boni simul et mali Deum laudant et benedicunt. Si adversa veniunt, murmurant quidem mali, sed benedicunt boni. Hinc est quod beatus Job amissis rebus, orbatus filiis ait, Dominus dedit, Dominus abstulit: sit nomen Domini benedictum (Job. 1.) . Sed quia sunt nonnulli, qui de bono suo volunt laudari, cavet hoc vitium, cum subjungit:

3. In Domino laudabitur anima mea. Non laudabitur in se, non in sapientia mundi, non in sublimitate [Col. 0763D] verborum (1. Cor. 2.) : sed in Domino a quo et virtutem, et potentiam sumpsit. Et quia sancti viri bona sua communicare aliis desiderant, protinus addit: Audiant mansueti, et laetentur. Bene autem non ait iracundi, sed mansueti. Nam quando audiunt non mansueti, non laetantur, sed irascuntur. Et ipsi sunt (Ex Aug., Enar. 2.) , qui dicunt, quia non nos asinos fecerimus, Jumenta mansueta vult habere Dominus. Equus enim, et mulus, de quibus paulo ante locuti sumus, exigunt aliquando cervicem, et sua ferocitate a se ercutiunt sessorem. Domantur frenis, chamo, verbere: donec discant dominum suum portare. Tu autem antequam freno tundantur ora tua, esto mansuetus, et porta Dominum. Noli te laudari, sed laudetur ille, qui sedet super te. Sed jam quid nos admonet, audiamus.

[Col. 0764A] 4. Magnificate Dominum mecum, et exaltemus nomen ejus in idipsum. Quisquis est in corpore Christi, ad hoc debet dare operam, ut cum Dominum magnificat, alios secum ad magnificandum Deum trahat. Dominum magnificamus, quando eum magnum, mirabilem et ineffabilem praedicamus: 148 nomen ejus exaltare, est per omnes gentes quibuscumque possumus altum et aeternum propalare. Quid est autem in idipsum? In unitate, in corcordia (1. Cor. 1.) : sicut fecerunt praedicatores primi, quibus erat cor unum et anima una (Act. 4.) . Deinde dicit bona sua, unde sibi evenerunt, cum subdit:

5. Exquisivi Dominum, et exaudivit me, et ex omnibus tribulationibus meis eripuit me. Extra omnia, postpositis temporalibus, vel ex toto corde, ex totis viribus quaesivi Deum: et exaudivit me, ut inven rem eum. Sed exquirentes Dominum multis modis in hoc seculo tribulantur. Omnes enim, qui volunt pie vivere in Christo, persecutionem patiuntur (2. Tit. 3.) . In hoc vero est consolatio, quod postmodum ex omnibus [Col. 0764B] tribulationibus eruantur. Quando? Cum absorbebitur mors in victoriam, et mortale hoc induerit immortalitatem (2. Cor. 15.) . Deinde amator iste, qui non solus vult amplecti, quod amat, hortatur nos, et dicit:

6. Accedite ad eum, et illuminamini, et facies vestrae non confundentur. Ad Deum accedimus bonis studiis, et spiritualibus exercitiis, legendo, meditando, orando, amando. Illuminamur autem per intellectum, per gratiam, per doctrinam, per vitam. Illuminati autem non confunduntur, id est, non erubescunt de peccatis: vel non erubescunt de opprobriis et contumeliis sibi illatis. Hinc Paulus non erubescit evangelium (Rom. 1.) . Hinc Apostoli non confunduntur, imo gloriantur, quia digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. 1.) . Proponit autem nobis in exemplum, quemdam pauperem, cum subjungit:

7. Iste pauper clamavit, et Dominus exaudivit eum: et de omnibus tribulationibus salvavit eum. Quis est iste? [Col. 0764C] Notabilis, amabilis, imitabilis, et fortasse ipse est Christus: qui cum omnium dives esset, in tantum factus est pro nobis pauper (2. Cor. 8.) . Clamavit autem in forma servi (Philip. 2.) , et Dominus Pater exaudivit eum. Iste pauper factus est obediens usque ad mortem crucis (Ibid.) . Propter quod exaltavit illum Deus, et dedit illi nomen quod est super omne nomen (Ibid.) . Ecce quomodo Dominus exaudivit eum: De omnibus autem tribulationibus liberatur, quia Christus resurgens ex mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. 6.) . Per hunc pauperem ostenditur tibi via, qua redeas ad patriam. Factus est pauper, ut tu non timeas, imo diligas paupertatem. Passus est, ut patiaris et tu. Clamavit, ut clames et tu. Liberatus est, ut liberari speres et tu. Magnam autem tibi praetendit securitatem, cum subdit: Immittit angelus Domini in circuitu timentium eum: et eripiet eos. Tu tantum time Deum, et esto securus. Quoniam iste pauper, qui dictus est magni consilii angelus (Isai. 9.) , immittit se in circuitu timentium eum, undique custodiens, [Col. 0764D] et defendens eos, ut in nulla parte irrumpere valeat inimicus.

9. Aperte autem de ipso sacramento vult dicere, quo ferebatur in manibus suis, cum subjungit: Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus. Ostendit tibi (Ex Augustino, Enar. 2.) illam sanam insaniam, et sobriam ebrietatem illius David: qui in figura nescio, quid ostendebat, quando illi miseri coram rege Achis dixerunt, Quomodo est (Ps. 110.) ? Sic dicebat Dominus, Nisi quis manducaverit 149 carnem meam, et biberit sanguinem meum, non habebit in se vitam (Joan. 6.) . Et illi in quibus regnabat Achis (1. Reg. 21.) , id est, error et ignorantia, dixerunt: Quomodo iste potest dare nobis carnem suam manducare (Joan. 6.) ? Si ignoras, gusta: et vide, quam suavis est Dominus. Gustat, qui amat: videt, qui intelligit. [Col. 0765A] Si autem non intelligit, rex est Achis: immutavit suam faciem David, et recessit a te, et dimisit te, et abiit. Et ideo, Beatus vir qui sperat in eo. Non in homine, non in mundo, non in seipso: sed in Deo. Quo contra qui non sperat in Deo, miser est. Et ne postquam gustarent, securi essent, protinus addit:

10. Timete Dominum omnes sancti ejus. Deum timere, est coram eo se humiliare, et metuendo cavere, ne in his, quae agimus, sive in cogitatione, sive in verbo, sive in opere illum offendamus. Qui hoc faciunt, sancti sunt. Et quasi quis quaereret, Quid prodest timere Dominum? sequitur: Quoniam non est inopia timentibus eum. Et hoc probat, cum subjungit:

11. Divites eguerunt et esurierunt: inquirentes autem Dominum non minuentur omni bono. Videretur tibi magis, ut illi esurirent, qui contemto seculo, et pauperes facti, Dominum exquirerent: illi autem non minuerentur bonis, qui terrenis abundant divitiis. Sed noli attendere homines secundum facultates rerum, sed secundum virtutes animorum. Isti [Col. 0765B] quidem mundi amatores, qui foris apparent divites, non parvam intus mentis patiuntur inopiam. Qui autem intra se Deum quaerunt, et extra Deum nihil concupiscunt, non minuuntur omni bono, imo replentur summo bono, quod est Deus. Replentur fide, spe et caritate. Replentur sanctis moribus et virtutibus, quae sunt verae divitiae, quae animi expellant egestatem. Et ideo nos admonet, dicens:

12. Venite, filii, audite me, timorem Domini docebo vos. Multum nos aedificat, quod ait, Venite, ac si diceret, Vos qui vacatis otio, sive qui terrenis vanitatibus incumbitis, qui laboratis et onerati estis (Matth. 11.) : relinquite ea, quae vos impediunt, et venite ad me. Audite autem auribus cordis. Obedite, ut filii: paterno affectu docebo vos timorem Domini. Et convenienter ait, Timorem. Ipse enim primus gradus spiritualis doctrinae et caelestis sapientiae, sicut scriptum est, Initium sapientiae timor Domini (Psal. 110. Prov. 1.) . Quisquis accedit ad Dei servitium, [Col. 0765C] hoc debet esse primum illius studium, ut discat qualiter debeat timere Deum. Sed prius attendendum est, quanta vir sanctus utitur hic arte magisterii. Prius enim studet auditorum benevolentiam captare. Et proponit eis, quod magis eos delectat audire, dicens:

13. Quis est homo, qui vult vitam? Nec dico de vita posita in miseria: sed quis est ille, qui diligit dies videre bonos? Ideo hoc, quod omnes cupiunt, praetendit, ut sic accendat eos ad ea facienda, quae praecipit. Si vis vitam, velis aeternam. Si diligis dies bonos, dilige aeternos. Haec est vera vita, vivere in Deo. Semper dies mali in seculo. Semper dies boni in Deo. Ergo si vis vitam et dies bonos, audi et fac.

14. Prohibe linguam tuam a malo. Ne in aperto loquaris malum. Et labia tua ne loquantur dolum. Ut bona verba ore proferas, et malum 150 in corde abscondas: sicut illi faciunt, qui loquuntur pacem cum proximo suo, mala autem in cordibus eorum. Prius linguam, quam caetera membra jubet a peccato [Col. 0765D] reprimere: quia hoc est magis indomabile membrum in toto corpore, de qua scriptum est, In manibus linguae vita et mors (Prov. 18.) . De qua etiam Apostolus ait, Lingua inquietum malum, plena veneno mortifero (Jacob. 3.) . Quia ergo occidit animam, si non refrenatur: quia in lingua frequentius labimur: merito vir sanctus linguam primum cohibere praecipit, quam magnis in corpore praevalere ad peccandum vidit. Deinde universaliter subjungit:

15. Declina a malo. Et quia hoc non sufficit, protinus addit, Et fac bonum. Rursus, quia ad perfectam justitiam haec duo non possent sufficere, continuo adjunxit: Inquire pacem et persequere eam. Malum relinquere, inchoantium est. Bonum facere, proficientium. In his duobus praeceptis consistit justitia. [Col. 0766A] Finis autem perfectae justitiae est, ita intra se esse pacificum, ut caro concordet cum animo, et animus cum Deo, ut jam nulla possit adversitate moveri ab hac quiete. Vel pacis nomine possumus accipere Dominum Christum, qui est pax vera, qui fecit utraque unum (Ephes. 2.) . Hunc debemus toto corde, toto affectu inter nos quaerere: quem profecto persequimur, si eum perfecte vivendo imitamur. Commendat autem Dei misericordiam super nos, cum subjungit:

16. Oculi Domini super justos. Id est, intuitus divinae misericordiae sunt super eos, qui juste vivunt. Et si ipsi petunt aliquid: Aures ejus, id est, clementia et potentia, sunt paratae in preces eorum exaudiendas. Videt operantes et laborantes. Audit gementes, et orantes. Sic ergo vive, ut oculis Dei valeas dignus apparere. Sic ora, ut preces tuae usque ad aures ejus pertingant. Sed forte dicet aliquis malus, Securus pecco, quia me non videt Deus. Audi, quod sequitur.

17. Vultus autem Domini super facientes mala: ad [Col. 0766B] quid: Ut perdat de terra memoriam eorum. Per vultum accipe terrorem severitatis Dei. Bonis quidem blandus est, et propitius: malis vero terribilis et districtus. Et sicut in memoria aeterna erunt justi (Psal. 111.) , ita de memoria aeterna tollentur mali. Tunc erit perdita memoria eorum, cum nullus sanctorum super eos aliqua pia affectione movebitur. Unde dixit Abraham, Inter nos et vos chaos magnum firmatum est (Luc. 16.) . Probat autem quae aures Domini sunt in preces justorum, cum subjungit,

18. Clamaverunt justi, et Dominus exaudivit eos: et ex omnibus tribulationibus eorum liberavit eos. Clamaverunt tres pueri in fornace (Daniel. 3.) . Clamavit Daniel in lacu (Daniel. 4.) . Clamaverunt filii Israel in captivitate (Exod. 3.) . Clamavit Christus in cruce (Hebr. 5.) . Clamaverunt Apostoli in persecutione: martyres in morte, confessores et virgines in fide. Quo quot clamaverunt, exauditi sunt a Domino, vel corporaliter, vel spiritualiter: et ex omnibus [Col. 0766C] tribulationibus liberati. Confirmati ergo tot sanctorum exemplis, clamemus ad Dominum tota humilitate et afflictione cordis: ut pariter exaudiamur, et a tribulatione liberemur. Sequitur enim,

19. Juxta est Dominus his, qui tribulato sunt corde, et humiles spiritu salvabit. Quatuor modis 151 tribulantur corda sanctorum in hoc saeculo: scilicet aut dolore poenitentiae, aut anxietate praesentis vitae, aut desiderio caelestis patriae, aut timore futurae poenae. Nostrum est ergo cor conterere. Domini est, per suam misericordiam et gratiam cordi contrito propinquare, ut illud illuminet, corroboret et confirmet. Unde cor conteritur, inde humilitas generatur. Ex opere enim procedit virtus. Ex contritione cordis divinam sentimus praesentiam. Ex humilitate spiritus jam ipsam consequimur salvationem. Ubi opus, ibi gratia; ubi virtus, ibi jam sanitas est. Magnum mysterium. Deus super omnia est. Erigis te, et non illum tangis: humilias te, et ipse ad te descendit. Proprium autem justorum est, ut in hoc [Col. 0766D] saeculo tribulentur. Unde et subditur:

20. Multae tribulationes justorum. Sed in his sequitur consolatio, cum protinus addit: Et de omnibus his liberabit eos Dominus. Non ideo sint Christiani justi: non ideo audiant verbum Dei, ut se existiment tribulationibus non affligi. Non hoc promittit Deus. Magis si injusti sunt, pauciores habent tribulationes: si justi, multas. Sed (Ex Augustino, Enar. 2.) post paucas aut nullas tribulationes, illi veniunt ad tribulationem sempiternam, unde nunquam eruantur. Isti autem post multas tribulationes venient ad pacem sempiternam, ubi nunquam aliquid mali patiantur. Sed interim

21. Custodit Dominus omnia ossa eorum: unum ex his non conteretur. Ossa sunt firmamenta fidelium. Et sicut ossibus caro, sic virtutibus anima sustentatur. [Col. 0767A] Custodit ergo Dominus omnia ossa eorum, ita ut unum ex his non conteratur: quia sic sanctorum suorum virtutes servat, ut nulla earum in tentatione deficiat. Et bene non ait, Unum ex his non frangetur, sed ait non conteretur: quia sanctorum virtus aliquando quidem frangitur in tentatione, sed non conteritur, idest, ex toto non deperit: quia integra manet in intentione. Et unde tentati ad momentum cadunt, inde excitati ad virtutem robustius resurgunt. Quid autem de reprobis subjungat, audiamus:

22. Mors peccatorum pessima. Sed quia multa sunt genera peccatorum, et non esse peccatorem difficile, aut forte impossibile est in hac vita: subjecit statim, cujus generis peccatorum esset mors pessima. Et qui oderunt justum delinquent. Quem justum, nisi eum qui justificat impium? Quem justum (Ex eodem, ibidem) , nisi Dominum nostrum Jesum Christum, qui est etiam propitiatio pro peccatis nostris (Rom. 4.) ? Qui ergo hunc oderunt, [Col. 0767B] mortem habent pessimam: quia in peccatis suis moriuntur (Joan. 8.) , qui per eum Deo non reconciliantur. Secundum animam intelligenda est mors, aut pessima, aut optima, non secundum corpus damnatis peccatoribus.

23. Iterum de justis ait: Redimet Dominus animas servorum suorum. Omnes enim servi erant peccati. Fusus est sanguis Christi, et tanto pretio sunt redemti. Attende ergo quis te redemit, et a quo vel quali pretio te redimendo salvavit. Ipse Deus Creator tuus redemit te, ipse sanguinem suum fudit pro te. Ab ipso diabolo et a peccato salvavit te. Servus itaque factus tanti Domini, stude ut servias illi 152 in sanctitate et justitia (Luc. 1.) . Sed magna quaestio oritur, cum subinfertur, Et non delinquent omnes qui sperant in eo. Quid enim ait Apostolus? Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus (1. Joan. 1.) . Et iterum, In multis offendimus omnes (Jacob. 3.) . Sed hanc quaestionem solvit nobis Paulus, ubi ait: Si autem quod [Col. 0767C] nolo hoc ago, jam non ego operor illud: sed quod habitat in me peccatum (Rom. 7.) . Si ergo illi, qui sperant in Deo, per concupiscentiam carnis delinquunt (Gal. 5.) : jam ipsi non operantur illud, sed quod habitat in eis peccatum. In eo enim quod sperant in Deo, jam non sunt in carne, sed in spiritu (1. Joan. 2.) . Quod si caro concupiscit (Rom. 7.) , ipsi qui in spiritu sunt, non consentiunt: et ideo non delinquunt.

TITULUS PSALMI XXXIV.

1. Titulus Psalmi sequentis est, Psalmus huic David. Psalmus iste attribuitur David, id est Christo, qui hic loquitur. Quod dicit, Huic, ad differentiam vel excellentiam potest accipi: huic, id est, notabili scilicet, non carnali regi, sed regi regum Domino. David interpretatur manu fortis, vel desiderabilis. In hoc enim (Ex Aug. Serm. 1.) manu fortis, quia mortem nostram vicit. In hoc desiderabilis, quia vitam aeternam promisit. Quid enim fortius manu hac, quae tetigit loculum, et mortuus resurrexit? Quid [Col. 0767D] fortius manu hac, quae mundum vicit, non ferro armata, sed ligno transfixa? Quid autem desiderabilius eo, quem non videntes martyres, mori voluerunt, ut ad illum pervenire mererentur? Ergo psalmus illi, illi cor nostrum, illi lingua nostra digna cantet. Intendit nos admonere ad tolerantiam passionis, ut sustineamus adversa, si volumus habere praemia gloriosa. Materia est passio et resurrectio. Eam sic exequitur: primam partem ponit orationem, in secunda enumerat passionem cum exultatione resurrectionis, in tertia parte quid illa passio et resurrectio efficiat: ita dicens:

PSALMUS XXXIV.

1. Judica, Domine, nocentes me: expugna impugnantes me. Nocentes et expugnantes sunt nostri visibiles et invisibiles inimici (Colos. 1.) . Judica, inquit, et expugna. Ac si aperte dicat, discerne et destrue. Quomodo?

[Col. 0768A] 2. Apprehende arma et scutum, et exsurge in adjutorium mihi. Magnum (Ex Augustino, ibid.) spectaculum est, videre Deum armatum pro te. Arma autem ejus, quibus percutiat inimicos, si bene profecerimus, nos erimus. Sicut enim nos, ut armemur ab illo habemus: sic ipse armatur de nobis. Scutum est bona voluntas ejus; sicut alibi dicitur, Domine, ut scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos. Vel scutum est fides nostra, qua protegimur ne igneis inimici jaculis feriamur. Sed quid sumus nos jam arma Dei, quamvis splendida, quamvis acuta, quamvis luce sapientiae coruscantia, quid possumus nisi nos apprehendat Deus, et pugnet de nobis? Quaelibet optima arma jacent, si bellatorem non habent. Apprehendat ergo nos Deus: et cum in manu ejus fuerimus, utatur nobis quomodo vult. Exsurge, inquit, in adjutorium mihi, id est 153 innotesce, appare, sentire, adjuva ad pugnandum.

3. Effunde frameam, et conclude adversus eos qui persequuntur me. Ac si diceret, Multiplica vindictam [Col. 0768B] et concludatur aditus illis, qui volunt delere nomen meum. Vel per frameam quamlibet fidelem designat animam. Abundent justi, et effunditur framea. Conclusum est autem adversus eum, qui non habet adversus sanctos quid dicat pravum. Et quia vox illorum est, non est salus ipsi in Deo ejus (Psal. 3.) : Dic animae meae, Salus tua ego sum. Dic, et factum erit. Aliam salutem non requiram, praeter Deum meum. Et si homo subvenit mihi, si angelus, si alia creatura: per illam mihi subvenit Deus. Omnia enim illi subjecta sunt: et ideo non illa, sed ille est mea salus. Deinde incipit orare pro inimicis: sed hic prophetia est. Et quae figura optandi dicuntur, animo prophetandi explicantur. Illud fiat, et illud fiat, nihil est aliud, quam hoc et futurum est. Sic ergo audite prophetiam:

4. Confundantur et revereantur quaerentes animam meam. Ac si diceret, Confundentur et reverebuntur: factum est enim. Multi (Ex Augustino, ibid.) salubriter [Col. 0768C] confusi sunt, multi reveriti a persecutione Christi, et ad societatem membrorum ejus devota pietate transierunt: et non fieret hoc, nisi confunderentur et revererentur. Avertantur retrorsum et confundantur cogitantes mihi mala. Non praecedant, sed sequantur. Non dent consilium, sed accipiant. Nam Petrus praecedere voluit Dominum, cum ait, Absit a te, Domine, propitius tibi esto, non fiat istud. Sed quid ait Dominus? Redi retro, sathana (Matth. 16.) . Praecedendo sathanas es, et sequendo discipulus eris. Hoc ergo et istis. Avertantur retrorsum et confundantur de peccatis: erubescant ad poenitentiam: et cum ceperint retrorsum sequi, jam non cogitabunt mihi mala, sed desiderabunt bona. Haec bene illis optavit. Sed quia sunt duo genera eorum qui confunduntur: aut enim ad hoc confunduntur, ut convertantur ad Christum: aut confunduntur, ad hoc, ut damnentur a Christo: quod de conversis dixit, de reprobis subjungit:

5. Fiant tamquam pulvis ante faciem venti, et angelus [Col. 0768D] Domini coarctans eos. Ventus tentatio est, pulvis iniquus. Quando venerit tentatio, tollitur pulvis, nec stat, nec resistit. Tales coarctat angelus, quando eos sub potestate sua invisibilis redigit inimicus: De quibus adhuc subdit:

6. Fiat via illorum tenebrae et lubricum: et angelus Domini persequens eos. Tenebrosum solum quis non horreat, lubricum solum quis non caveat? In tenebris et lubrico ubi pedem figis? Sunt ista duo mala magnae poenae humani generis, qui procedunt de tentatione angeli coarctantis. Per viam designatur actio. Per tenebras, caecitas cordis. Per lubricum praecipitatio operis. Quando reprobi tentati et confusi ab angelo malo coarctantur: primum est ut mentis caecitate tenebrentur, deinde in lubricum malorum dilabuntur. Nec jam possunt converti, quia [Col. 0769A] tentator angelus eos persequitur, ut impingat [ Ant. impinguat] de malo in pejus, donec incidant in foveam iniquitatis, et mergantur in profundum desperationis et mortis. Unde autem tanta mala? Quo merito? Sequitur et dicit:

154 7. Quoniam gratis absconderunt mihi interitum laquei sui. Idest, occultos dolos ad interitum meum paraverunt. Et hoc gratis, quia nihil mali feci, nec eis nocui. Supervacue exprobraverunt animam meam. Multa enim opprobria adversus Dominum dixerunt. Sed hoc supervacue: quia falsum dicentes et nihil probantes. Sed quomodo absconderunt ei laqueum, qui videbat corda abscondentium? Sed tantum erat inter illos ignoranti similis quasi falleretur, cum illi in eo deciperentur, in quo eum falli arbitrabantur. Hoc autem ad exemplum patientiae nostrae factum est, quibus necesse erat, ut inter malos viveremus: et malos, sive scientes, sive nescientes toleraremus. Sed quid contigit huic populo reproborum? Sequitur et dicit:

[Col. 0769B] 8. Veniat illi laqueus quem ignorat. Magnifica (Ex Aug., ibid.) retributio. Nihil justius. Illi laqueum absconderunt, et inde decipiuntur nescientes, unde decipere voluerunt. Inde illis nocetur, unde illi nocere conati sunt. Sequitur enim: Et captio quam abscondit, apprehendat eum. Tamquam si quisquam veneni calicem praepararet alicui, et oblitus bibat. Et tamquam si foveam fodiat, ut inimicus ejus in eam incidat: et ille oblitus quod foderat, ambulans ea via prior illuc cadat. Sic omnis qui nocet alteri, prius sibi nocet quam alteri: recte ergo subjungitur, Et in laqueo cadat in ipso. Non in alio, sed in ipso. Unde enim alium decipere appetit, inde seipsum primum decipit. Et fieri potest, ut malitia sua non noceat alteri: fieri autem non potest ut non noceat sibi. Mihi autem quid?

9. Anima mea exultabit in Domino. Tamquam (Ex Aug., ibid.) in eo, a quo audivit, Salus tua ego sum: tamquam non quaerens alias extrinsecus divitias. [Col. 0769C] Tamquam non quaerens circumfluere voluptatibus bonisque terrenis: verum gratis amans. Non ab illo volens accipere quod delectet, sed ipsum solum sibi proponens, in quo delectetur. Quid enim melius Deo? Et delectabitur super salutari suo. Idest, filio suo, per quem salvati sumus (Luc. 2.) : per quem accessum habemus ad Deum (Ephes. 2.) , ut exultantes in eo, corde credamus ad justitiam, ore autem confiteamur ad salutem (Rom. 10.) . Unde et subditur:

10. Omnia ossa mea dicent, Domine, quis similis tibi? Ossa (Ex Aug., ibid.) dicuntur in corpore Domini, omnes justi, firmi, corde fortes, nullis persecutionibus et tentationibus cedentes ad consentiendum malo. Et unde possunt nullis tentationibus cedere, nisi quando credunt Deum omnipotentem, inaestimabilem, valentem eos liberare de omni tribulatione? Unde et dicunt, Domine, quis similis tibi? Eripiens inopem de manu fortiorum ejus: egenum et pauperem a diripientibus eum. Fortior enim erat diabolus ad tenendum [Col. 0769D] te, quia ipse te vicit et diripuit, cui consensisti. Sed quid fecit manu fortis? Alligavit fortem, effundendo frameam et ad concludendum eum: et de manu, idest, de potestate ejus eruit inopem, sine viribus, pauperem spiritu, egenum cui non erat adjutorium. Quis enim adjutor tibi, nisi ille, cui dicis, Dominus adjutor meus et redemptor meus (Psal. 18.) ? Si de tuis viribus praesumere volueris, inde cades, unde praesumseris: si de alterius, dominari vult, non subvenire. Ille ergo 155 quaerendus est, qui et redemit et liberos facit. Quid autem in persona sua subjungat, audiamus:

11. Surgentes testes iniqui, quae ignorabam interrogabant me. Testes iniqui surrexerunt, quando iniquo animo adversus eum falsum testimonium dixerunt (Matth. 26.) . Sed quid (Ex Aug., serm. 2.) est quod [Col. 0770A] ignorabat, qui iniquorum corda et dolos videbat? Ignorabat peccatum, non quasi non judicando, sed non committendo. Sunt hujusmodi locutiones etiam quotidianae. Cum dicis de aliquo, Non novit malefacere, quia non malefacit. Quod alienum est ab opere, alienum est a conscientia. Quod alienum est a conscientia, alienum est a scientia: et dicitur, Nescivit. Ignorabat Christus blasphemare, hinc interrogabatur a persecutoribus (Matth. 22. 26. et 27.) : de quibus sequitur,

12. Retribuebant mihi mala pro bonis: sterilitatem animae meae. Ego (Ex Aug., ibid.) attuli foecunditatem, ipsi retribuebant sterilitatem. Ego vitam, ipsi mortem. Ego honorem, ipsi contumelias. Ego medicinam, ipsi vulnera. Et in his omnibus quae retribuebant, utique sterilitas erat.

13. Ego autem cum mihi molesti essent, induebar cilicio. Non invenimus juxta literam Dominum Jesum portasse cilicium. Intelligendum est ergo Dominum per similitudinem appellasse cilicium, carnis [Col. 0770B] suae mortalitatem. Quare cilicium? Propter similitudinem carnis peccati. Apostolus enim (Ex Aug. ibid.) dicit, Misit Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum in carne (Rom. 8.) : hoc est, Filium suum induit cilicio, ut de cilicio damnaret haedos: non quia peccatum erat in Domino, sed similitudo carnis peccati: quia mors non est nisi de peccato, et utique caro illa erat mortalis. Cum ergo ei molesti essent, induebatur cilicio, idest, abscondebatur in carne. Non se vindicabat, non se demonstrabat. Hinc nos admonet Apostolus dicens, Non vosmetipsos defendentes, carissimi: sed date locum irae (Rom. 12.) . Ideo subjungit, Humiliabam in jejunio animam meam. Non legimus secundum literam, in passione Dominum jejunasse: sed spiritualiter esurit Christus bona opera nostra. Et quia in illis crucifigentibus nihil boni inveniebat, ideo jejunabat. Retribuebant enim sterilitatem animae ejus. Nam quale jejunium ipsius fuit, qui vix unum latronem invenit, quem in cruce gustaret? [Col. 0770C] Et Apostoli eum fugerunt (Luc. 23. Matth. 26.) . Nullum autem majus aut melius negocium est in tribulatione, quam recedere ab eo strepitu, qui foris est: et in interiora secreta mentis ire, ibique orare Dominum, ne in tentatione vincamur. Deinde ut etiam illi qui nos persequuntur, ad sanitatem justitiae convertantur. Ideo subjunctum est;

14. Et oratio mea in sinu meo convertetur. Per signum agnoscimus secretum. In secreto cordis debemus orare, ubi Deus videt, ubi Deus audit. Unde in Evangelio dicitur, Tu autem cum oraveris, intra in cubiculum tuum, et caetera (Matth. 6.) . Et hoc bene admonemur. Sed in Christo Domino aliquid amplius intelligere debemus. Ego intelligo, quia in sinu suo habebat Patrem. Deus enim erat in Christo, mundum reconcilians sibi (1. Cor. 5.) . In se ergo habebat, quem deprecaretur: quia ipse dixerat, Ego in Patre, et Pater in me est (Joan. 10. et 14.) . Quanto autem affectu eos diligebat, pro quibus orabat [Col. 0770D] (Joan. 17.) : ostendit, cum subjungit:

156 15. Quasi proximum, quasi fratrem nostrum, sic complacebam: quasi lugens et contristatus sic humiliabar. Haec dicunt quidam, quia ponitur casus pro casu: ac si diceret, quasi de proximo et de fratre. Complacebat ergo Christus Deo Patri de persecutoribus suis, quasi de fratribus et proximis suis: diligebat enim eos, tamquam proximos et fratres suos (Joan. 15.) . Majorem autem hac dilectionem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Ibid.) . Et quia ei nolebant acquiescere, humiliabatur tamquam lugens in corpore, et contristatus in anima. Exemplo ergo Dominico admonemur, ut non solum quos toleramus, amemus: sed etiam prava eorum opera contristati delleamus. Ego sic pro eis humiliabar: illi autem quid? Sequitur et dicit:

[Col. 0771A] 16. Et adversum me laetati sunt. De his quae mihi adversa et contraria fuerunt. Et convenerunt in unum consilium et eamdem voluntatem, ut me dolo traderent et caperent (Matth. 26.) . Congregata, idest, multiplicata et coadunata sunt super me flagella, et ignoravi. Nesciebam enim in me culpam, qua debuissem flagellari. Dissipati sunt nec compuncti. Secundum enim interiorem hominem sunt destructi, atque a caritatis vinculo divisi. Vel dissipati sunt, quando terraemotus et signa viderunt (Matth. 28.) . Non in hoc compuncti sunt, ad poenitentiam. Inde magnam designat eorum cordis duritiam et nequitiam.

17. Tentaverunt me. Dixerunt enim, Si Filius Dei est, descendat nunc de cruce, et credimus ei (Matth. 28.) . Subsannaverunt me subsannatione. Quia postquam dixit, Subsannaverunt, etiam, Subsannatione addidit, aperte insinuat, quia illa subsannatio non ex verbi praecipitatione, sed ex studio, et ex animi deliberatione fuit. Frenduerunt bestiali ferocitate, super me dentibus, Idest, corrosionibus suis. Ex his ergo verbis [Col. 0771B] nobis ostendit, quantam humilitatem, quantam caritatem, quantam patientiam, erga tam pravos, tam perversos, tam perfidos, pius Redemtor noster habuerit. Quia in re sciendum nobis est, quia haec caussa fuit, qua pateretur caput nostrum: ut videlicet corpori suo patientiae praeberet exemplum (1. Petr. 2.) . Dominus enim voluntate passus est, non necessitate. Voluntaria ejus passio, nostra est necessaria consolatio: ut quando forte talia patimur, caput nostrum intueamur: atque ejus exemplo commoniti, discamns et nos cum eo pati. Si enim compatimur, congloriabimur (Rom. 8.) . Ipsi ita contra me fecerunt; sed tu,

18. Domine, quando respicies? Quando misericorditer attendendo facies, ut de eorum me esuas potestate? Restitue animam meam a malignitate eorum, a leonibus unicam meam. Ac si diceret, Animam meam, quae unica est, immunis a peccato. Nulla enim alia anima sine peccato. Hanc, inquam, animam ereptam a malignante populo, et a leonibus, [Col. 0771C] scilicet principibus et sacerdotibus liberatam, restitue a passione: ut facias eam redditam corpori, cum ipso corpore immortalem et incorruptibilem. Quid factura es, o sancta anima, postquam resurrexeris?

19. Confitebor tibi in ecclesia magna, in populo gravi laudabo te. Fit quidem (Ex Aug. serm. 2.) confessio in omni multitudine, sed in omnibus laudatur 157 Deus. In ista enim magna Ecclesia toto terrarum orbe diffusa, palea est, et frumentum. Palea volat, frumentum manet (Matth. 3.) . Igitur in gravi populo, quem ventus tentationis non aufert, in his Deus laudatur. Nam in palea semper blasphematur. Et quia laudabo te:

20. Non supergaudeant mihi qui adversantur mihi inique, qui oderunt me gratis, et annuunt oculis. Supergauderent quidem, si Christus non resurgeret: sed quia resurrexit, gaudium eorum conversum est in luctum. Bene autem ait, quia inique adversabantur ei, scilicet non ex amore, sed ex odio: non studio [Col. 0771D] corrigendi, sed voluntate nocendi. Gratis autem oderunt, id est, sine culpa, sine merito. Annuentes oculis sunt hypocritae simulati, qui vultu pronuntiant quod in corde non gestant. De quibus mox subditur:

21. Quoniam mihi, quidem pacifice loquebantur. Dicebant enim, Magister bone, scimus, quia verax es, et non respicis personam hominis (Matth. 19 et 22.) . Haec et his similia pacifica verba sunt sub adulationis figura. Et in iracundia terrae loquentes, dolos cogitabant. Irati loquebantur, timentes ne terram perderent et gentem (Joan. 11.) . Haec autem hac caussa iracundo animo pro terra sua loquebantur, ut Jesum dolo tenerent et occiderent. Talis erat eorum cogitatio.

22. Et dilataverunt super me os suum. Palam blasphemantes. Et clamabant, Crucifige, crucifige. Dixerunt, Euge, euge. Id est. bene, bene (Matth. 26. 27.) . [Col. 0772A] Insultatoria laus est. Viderunt oculi nostri. Vidimus qualis esset, et tandem eum cognovimus. Ubi sunt virtutes, quas faciebat? Cur, qui (Ex-Augustino, ibid.) salvavit alios, seipsum non salvat? Dominus autem patiens erat. In cruce non potentiam perdiderat, sed patientiam demonstrabat. Quid enim illi erat magnum de cruce descendere, qui potuit postea de sepulchro resurgere? Sed cessisse videretur insultantibus. Et hoc oportebat, ut resurgens suis se ostenderet, et non illis: quia resurrectio ipsius vitam novam significabat: vita autem nova amicis nota est, non inimicis.

23. Vidisti, Domine, Insultationes et opprobria illorum. Cognovisti eorum nequitiam, et meam innocentiam. Et ideo, Ne sileas. Sed profer sententiam. Qui non siles a praecepto, ne sileas a judicio. Domine, ne discedas a me. Quanvis sit securus, quod ab eo non discedat Deus (una enim persona in duabus naturis Homo et Verbum), tamen, quia scit se nihil habere ex humanitate, orat, ut det aliis exemplum [Col. 0772B] orandi, qui nihil prorsus in humanitate sua debent confidere. Dico ne discedas, sed potius,

24 Exsurge, adjuvando me: et intende judicio meo. Id est, considera quale sit judicium de me factum. Et ne putaretur judicium attendi debere secundum poenam, ideo adjungit: Deus meus, et Dominus meus in caussam meam. Ac si diceret, Tu qui es creator meus et redemptor meus, intende non in poenam, sed in caussam meam. Non (Ex Aug., ibid.) in id, quod mecum habet latro commune, sed in illud quod beati, qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Haec enim caussa discreta est. Nam poena similis est bonis et malis. Itaque martyrem non facit poena, sed caussa. Et ideo subdit:

25. Judica me secundum justitiam meam, Domine Deus meus. Quia justus es, discerne me 158 injuste judicatum: et fac quod justum est, hoc est, secundum justitiam, judicare secundum caussam, non secundum poenam judicii sententiam dare.

26. Et non supergaudeant mihi. Non dicant in cordibus [Col. 0772C] suis, Euge, euge animae nostrae: nec dicant, Devoravimus eum (Thren. 2.) . Id est, omnino delevimus. Quod quidem nec facere potuerunt, quando eum resurrexisse audierunt. Haec quoque non dubius de se orat, sed ut nobis exemplum orandi proponat. De talibus etiam, ut convertantur, postulat: cum subditur:

27. Erubescant et revereantur simul, qui gratulantur malis meis. Ac si diceret, Poeniteant et honorent me, qui de mea gavisi sunt passione. Hinc est etiam, quod nos admonet pius Dominus in Evangelio suo dicens, Si diligitis eos, qui vos diligunt tantum, quam mercedem habebitis? nonne et publicani hoc faciunt? Sed diligite inimicos vestros. Benefacite his qui oderunt vos. Et orate pro persequentibus et calumniantibus vos: ut sitis filii Patris vestri, qui in caelis est (Matth. 5.) . Unde capitis nostri voce adhuc subditur, Induantur confusione et reverentia, qui maligna loquuntur super me. Id est, et illi similiter convertantur, [Col. 0772D] erubescentes mala sua, et mihi reverentiam exhibentes, qui si non facto, vel verbo peccaverunt super me. Ideo dixit, Induantur, ut per poenitentiam praeterita mala tegerentur. Quo contra,

28. Exultent et laetentur, qui volunt justitiam meam. Ad corpus simul et animam pertinet exultatio: laetitia tantum ad animum. Exultare itaque et laetari, est exterius et interius gaudio repleri. Qui volunt declinare a malo, et facere bonum (Psal. 33.) , hi sunt, qui volunt justitiam Dei. Et notandum, quod non ait, Qui faciunt, sed, qui volunt. Multi enim faciunt opera justitiae, non ex voluntate. Nemo autem invitus bene facit, etiam si bonum est, quod facit. Nam si actio videtur bona, voluntas tamen tenetur rea. Justitiae vero virtus non in actione est, sed in voluntate. Bene ergo hi, qui volunt justitiam, jubentur exultare: quia amor justitiae et novam vitam generat, et gaudium spirituale. Et ne inde velint in se gloriari, [Col. 0773A] ideo mox adjunctum est. Et dicant semper, Magnificetur Dominus. Semper enim oportet illum magnificare, et laudare, qui operatur in nobis, et velle et operari pro bona voluntate (Philip. 2.) . Recte autem subdit: Qui volunt pacem servi ejus. Neque enim sufficit servis Dei velle justitiam, nisi studeant et velle pacem. Unde cum superius dixisset, Declina a malo et fac bonum (Psal. 33.) : protinus adjunxit, Inquire pacem et persequere eam. Pax est, quando caro et spiritus concordant in Deo. In hac pace completur justitia. Et nihil jam restat aliud, nisi perseverantia. Unde apte mox subditur:

29. Et lingua mea meditabitur justitiam tuam, tota die laudem tuam. Videtur magis ad cor pertinere meditatio, quam ad linguam. Sed quia sancti viri die ac nocte meditantur in lege Domini (Psal. 1.) , et quae meditantur, loquuntur: ideo lingua eorum Dei justitiam meditari dicitur. Hinc scriptum est, Os sapientium in corde ipsorum (Prov. 16.) . Sed cujus lingua durat meditari tota die laudem Dei? Sed opera bona, [Col. 0773B] vita bona linguam suam habent apud Dominum. Si tota die bene vixeris, tota die laudabis Deum.

159 TITULUS PSALMI XXXV.

1. In finem puero Domini David. Finis noster est Christus, in quem nos mittit iste psalmus: qui attribuitur eidem Domino Jesu Christo, qui dictus est David, quia factus est ex semine David secundum carnem. Puer autem a puritate dictus est, quia sine peccato fuit: quod in hoc psalmo liquido declaratur. In quo ostenditur peccatorum omnia peccata sua non Deo, sed a se habere. Justum vero nihil habere justitiae, nisi ex solius Dei largitate. Materia est justus, et secundario impius. In prima parte psalmi impium, cum sua accusatione describit. In secunda parte describit justum non cum sua laude, sed cum laude Dei. Intendit autem nos admonere, ut vitia nostra ex nobis esse, bona autem a Deo cognoscamus: ne veniat nobis pes superbiae et cadamus (Osee 13.) . Sic ergo incipit.

PSALMUS XXXV.

2. Dixit injustus, ut delinquat in semetipso. Multi [Col. 0773C] hoc dicunt: Non possumus esse sine peccato (1. Joan. 1.) . Talis est nostra natura. Tales nos fecit Deus. Si ipse non vellet, non peccaremus. Quare hoc dicit injustus? Non est timor Dei ante oculos ejus. Si Deum timeret, non hoc diceret: imo accusaret seipsum, non Deum. Ubi non est timor, ibi est dissolutio animi. Timor autem Dei fraenum est peccati. Quia ergo talem se vult abscondere Deo, qualis est, recte de illo subjunctum est:

3. Quoniam dolose agit in conspectu ejus: ut inveniatur iniquitas ejus ad odium. Dolose agit in conspectu Dei, quisquis vult ei abscondere peccatum suum. Et haec est iniquitas, quam Deus odit, et vehementer punit. Quando homo peccat, et deinde poenitet, et recognoscit se male egisse, nullum alium increpans, vel accusans, nisi semetipsum:, et inde toto corde, toto gemitu convertitur ad misericordiam Dei: talis iniquitas Deo ad odium non invenitur. Imo facile ei remittitur. Quia autem non solum male [Col. 0773D] vivit, sed etiam malam vitam superbiendo defendit: hic est, quem Deus odit. Secundum duritiam autem cordis sui, et cor impoenitens thesaurizat sibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei (Rom. 2.) : de quo et subditur:

4. Verba oris ejus iniquitas et dolus. Iniquitatem per partes exequitur, ostendens eam in cognitione, in actu, in verbo. Multi dolose agunt, ut inveniant iniquitatem suam: id est, non ex animo agunt, ut eam possint invenire et odisse. Invenirent, si vellent. Nolunt autem, ut sic se defendere et excusare valeant. Et sicut dolus est in inquisitione, sic etiam in defensione. Nam si cui eorum dicis, Quare hoc malum facis? respondet tibi? Quam multi hoc faciunt. Nunquid omnes perditurus est Deus? Sic ergo iniquitatem loquens, et male se tegens, invenitur in ore ejus iniquitas et dolus. Noluit intelligere, ut bene ageret. Sunt homines, qui volunt intelligere, et non [Col. 0774A] possunt. Sed alii qui nolunt, et ideo non intelligunt. Sed aliud est, quando quisque conatur intelligere aliquid, et per infirmitatem carnis non potest, sicut scriptum est, Quia corpus, quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit terrena 160 inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. 9.) : et, sicut ait Apostolus, animalis homo non percipit ea, quae sunt spiritus Dei (1. Cor. 2.) . Aliud autem est quando perniciosius agit adversum seipsum cor humanum, ut quod posset intelligere, si bona voluntas accederet, non intelligat: non quia difficile est, sed quia voluntas adversa est. Et illud quidem infirmitas est: hoc autem summa iniquitas. Illud invalitudo, hoc deliberatio. Sed adhuc de illo injusto, quid subjungat, audiamus.

5. Iniquitatem meditatus est in cubili suo. Id est, in secretario cordis sui. Astitit omni viae non bonae. Id est (Ex Augustino, loc. cit.) , perseveranter peccavit. Malitiam autem non odivit. Ibi est fructus, ibi finis. Non potes, non habere malitiam? vel oderis illam. [Col. 0774B] Cum enim odisti illam, vix tibi subrepit, ut aliquid mali facias. Est enim peccatum in mortali corpore. Sed quid dicit Apostolus? Non regnet peccatum in vestro mortali corpore, ad obediendum desideriis ejus (Rom. 6.) . Et paulo post idem Paulus: Cum enim servi essetis peccati, liberi fuistis justitiae (Ibid.) . Aliud est non pugnare, et esse in pace vera atque perpetua. Aliud pugnare, et vincere. Aliud pugnare et vinci. Aliud nec pugnare, sed trahi. Sunt enim homines prorsus, qui non pugnant, qualis est iste de quo loquitur. Cum enim dixit, Malitiam autem non odio habuit, quomodo pugnat contra eam, quam non odit? Iste malitia trahitur, nec repugnat. Sunt autem, qui pugnare incipiunt, sed quia de viribus suis praesumunt, cadunt. Et sunt, qui pugnant, et non vincuntur, quia de seipsis non praesumunt: sed totos se divinae misericordiae committunt. De his autem subjungit, convertendo se ad familiarem Domini locutionem, et dicendo:

[Col. 0774C] 6. Domine, in coelo misericordia tua. Duobus modis accipitur misericordia Dei. Una est quam communiter hic praestat bonis et malis, sicut est facultas rerum, sanitas corporum, scientia, doctrina, prophetia, et alia hujusmodi. Sed quia haec sunt transitoria, temporalis est misericordia. Est alia, quam praestat Deus solis bonis et sanctis: sicut est remissio peccatorum, divina caritas, aeterna vita. Haec quidem non terrena, sed caelestis: non transitoria, sed aeterna est. Sed quomodo haec annuntiata est? sequitur et dicit, Et veritas tua usque ad nubes. Id est, cognitio tuae veritatis venit ad praedicatores. Praedicatores isti per quos praedicatur Evangelium Dei, nubes Dei sunt. Tonant minis, pluunt verbis, coruscant miraculis. Speremus ergo misericordiam, sed illam, quae in caelo est.

7. Justitia tua sicut montes Dei. Sicut misericordia Dei facit homines caelos, cum a terrenis ad caelestia sublevat: et sicut veritas Dei facit homines nubes, cum eos per sapientiam suam illustrat: sic divina [Col. 0774D] justitia facit homines sicut montes Dei, quando eos virtutibus et operibus bonis exaltat et confirmat. Et quomodo, quando oritur sol, prius luce montes vestit, et inde lux ad humillima terrarum: sic quando venit Dominus Jesus Christus, prius radiavit in altitudinem Apostolorum, prius illustravit montes: et sic descendit lux ejus ad convallem terrarum. Et ne aliquis quaereret, quare potius hos elegit et hos reprobavit: ideo protinus addidit: Judicia tua abyssus multa. Tantae profunditatis sunt, quod a nullo investigari possunt (Rom. 11. Prov. 18.) . Vel per abyssum potest intelligi malitia 161 reproborum. Unde scriptum est, Peccator, cum venerit in profundum malorum, contemnit (Prov. 18.) . Postquam ergo dixit de electis, continuo adjunxit de reprobis dicens, Judicia tua abyssus multa. Ac si diceret: Sicut misericordia et veritas et justitia salvat justos, ita judicia tua condemnant reprobos: qui ideo abyssus [Col. 0775A] multa dicuntur, quia iniquitate multiplici tenebrantur. Et quia prius dixerat, quod divina misericordia in caelo erat: modo ostendit, quia etiam ad terram venit. Ait enim:

8. Homines et jumenta salvabis, Domine: quemadmodum multiplicasti misericordiam tuam Deus. Intantum enim suam misericordiam pius Dominus multiplicavit, quod non solum homines rationales, sed etiam brutos et idiotas salvavit. Ubi enim abundavit peccatum, superabundavit gratia (Rom. 5.) . Filii autem hominum, id est, tota Ecclesia continuata usque ad finem saeculi, In tegmine alarum tuarum sperabunt. Idest, in protectione duorum praeceptorum, caritatis Dei videlicet, et proximi (Matth. 22. Luc. 10.) . Sub istis alis quisquis non protegitur, vitiorum aestibus exuretur. Vel quia dicit prius homines, et postea filios hominum, possumus intelligere per homines, antiquos patres, qui legem quidem non habuerunt, sed ipsi sibi fuerunt lex: et praecepta Dominica rationabiliter [Col. 0775B] intellexerunt et fecerunt. Cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt, faciunt: ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex: qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum (Rom. 2.) . Ipsi quidem per misericordiam Dei salvati sunt, quemadmodum et nos, qui sumus filii hominum, scilicet prophetarum et Apostolorum: pertinentes ad Filium hominis Salvatorem Christum: qui sumus nutriti sub lege, regenerati per gratiam in spem vitae aeternae. Quae quidem gratia nobis commendatur, cum subinfertur:

9. Inebriabuntur ab ubertate domus tuae: et torrente voluptatis potabis eos. Gratia Dei diffusa in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. 5.) , ipsa est ubertas domus Dei. Hac ubertate inebriantur, qui tanto omnipotentis Dei amore repleti sunt, ut mente mutata sibimet ipsis extranei esse videantur. Haec merito torrens voluptatis dicitur, quia [Col. 0775C] cum magno impetu venit, et cum magna suavitate atque delectatione a sitientibus justitiam potatur. Hac inebriati erant martyres, quando ad mortem laeti ibant, tormenta contemnebant, parentes flentes non agnoscebant. Speremus ergo sub tegmine alarum Dei, quatenus ejus dulcedine mereamur inebriari.

10. Quoniam apud te est fons vitae: et in lumine tuo videbimus lumen. Qui est 'fons vitae, nisi Christus? Venit in carne, roravit sitientem, satiavit sperantem. Hic aliud est fons, aliud lumen: ibi non ita. Quod enim fons, hoc est et lumen. Et quicquid vis illud voca: quia non est quod vocas. Quia (Ex Augustino) non potes congruum nomen invenire, non remaneat in uno nomine. Fons est quia satiat sitientes. Lumen quia illuminat caecos. In hoc lumine videmus lumen, quia illuminati a Christo videmus sapientiam, justitiam, caritatem. Vel in hoc lumine videmus lumen, sicut ipse ait, Qui videt me, videt et Patrem (Joan. 14.) . Et ut hoc fiat, fac quod sequitur:

11. Praetende misericordiam tuam scientibus 162 te, [Col. 0775D] et justitiam tuam his qui recto sunt corde. Prius est scire Deum per fidem, deinde rectum habere cor: idest, velle quod vult Deus. Scientibus se praetendit misericordiam suam Deus, quando credentibus in eum prius donat remissionem peccatorum. Deinde cum jam cor rectum habere coeperint, ut ea quae Deus vult, et ipsi velint: sic justitiam Dei consequuntur, ut de peccatoribus justi efficiantur. Sed jam caveant, ne superbiant. Unde orandum est, et dicendum:

12. Non veniat mihi pes superbiae: et manus peccatoris non moveat me. Radicem peccati (Ex Augustino) et caput peccati timuit, qui hoc dixit. Non deerat primo Adae justitia, sed venit illi pes superbiae. Et movit illum manus peccatoris, idest, tentatio diaboli. Superbia ergo lapsi sumus, ut ad istam mortalitatem perveniremus. Superbia dejicit: humilitas erigit. Serva ergo quod intus est, scilicet pedem tuum, afiectum tuum: et non timebis foris ne te moveat manus [Col. 0776A] peccatoris. Quare contra superbiam hoc dicitur? Quia

13. Ibi ceciderunt qui operantur iniquitatem; expulsi sunt, nec potuerunt stare. Qui modo iniqui sunt, prius in superbia ceciderunt. Prior ille, qui in veritate non stetit (Joan. 8.) : deinde per eum illi, quos Deus de paradiso dimisit (Gen. 3.) . Ideo cum cautam faceret Ecclesiam Dominus: Illa tuum (inquit) observabit caput, et tu ejus calcaneum (Ibid.) . Serpens observat, ut tibi veniat pes superbiae, ut tuus affectus moveatur a Deo, et ita te dejiciat. Tu autem caput ejus observa, initium omnis peccati superbiam (Eccli. 19.) . Prima origo peccandi est voluntas deficiens a summo bono, et haec est pes superbiae. Inde procedunt duo vitia, scilicet ignorantia rerum agendarum, et concupiscentia noxiarum. Deinde alia duo derivantur: idest timor et amor. Ex his autem omnis malorum seges generatur. Summo opere igitur cavendum est, ne pes, idest affectus noster, moveatur a summo bono, ne labatur per superbiam: et sic [Col. 0776B] incidat inter manus peccatoris, et a beatitudine excludatur. Inquantum quisque minus amat Deum, in tantum labitur pes ejus ad peccandum. Et in quantum plus amat Deum, intantum robustior stat, et tantum eum minus peccare delectat.

TITULUS PSALMI XXXVI.

1. Psalmus ipsi David. Id est, excellentioribus membris Ecclesiae. Videns Propheta, vel quilibet justus qui hic loquitur, impios prosperari, et justos conculcari ab impiis, et quod quidam simplices justi inviderent potentiae eorum, et vellent ulcisci injurias ab illis allatas: aliquando etiam vellent conformes fieri eis. Ponit contra haec quandam saluberrimam doctrinam. Materia est justus, et econtrario impius secundario. Tamen eam sic dividit. In primis ait de justo, admonendo eum, ne moveatur invidia erga impium, vel imitatione, vel ira: intramiscendo quaedam de impio. In secunda parte ponit quid faciat impius contra justum, admonendo ipsum justum, ut patienter sustineat. In tertia parte ponit praemia justi cum admiratione et damnationem malorum: per quod justum, ne malum velit [Col. 0776C] imitari, deterret. Intentio est per haec animas simplices consolari, ut nullatenus propter impiorum nequitiam vel injuriam moveantur.

PSALMUS XXXVI.

163 Noli aemulari (inquit) in malignantibus. Malignantes dicti sunt quasi malum ignem alentes, idest concupiscentiam. Unde scriptum est, Qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. 10.) . Et iterum, Quicumque voluerit amicus esse seculi hujus, inimicus Dei constituetur (Jacob. 4.) . Ipsi sunt malignantes, qui in seipsis operantur malum: Deum et animas suas odiendo, et deligendo peccatum. Aemulari diversos habet sensus. Aliquando enim ponitur pro diligere, sicut dicit Apostolus, Aemulor enim vos Dei aemulatione (2. Cor. 10.) . Aliquando pro imitari, sicut rursus ait, Aemulamini charismata meliora (1. Cor. 12.) . Aliquando pro invidere, sicut in hoc loco. Admonetur ergo quaeque fidelis et imperfecta [Col. 0776D] anima, ut non velit aemulari, id est, invidere, his qui in malo delectantur: neque zelare, id est, persequi, eos qui iniquitatem operantur. Et hoc est, quod subdit: Neque zelaveris facientes iniquitatem. Duobus enim modis infirmus electorum animus commovetur adversus reprobos: aut cum invidet de illorum foelicitate: aut cum irascitur de iniquitate. Noli hoc, sed esto aequo animo. Nam brevis est eorum et felicitas et iniquitas.

2. Quoniam tanquam faenum velociter arescent. Ad tempus enim laetantur et florent, sed cito siccantur, et in pulverem rediguntur (Isa. 40.) . Et quemadmodum olera, id est, viriditas, herbarum cito decident. Unde Isaias, Omnis, inquit, caro foenum, et omnis gloria ejus quasi flos foeni. Siccatum est faenum, et cecidit flos (Ibid.) . Prius evellit pravitatem: deinde commendat bonos mores, cum subjungit:

3. Spera in Domino, et fac bonitatem. Neque enim est utilis spes sine bono opere. Nec (Ex Augustino) [Col. 0777A] bonum opus est aliquod sine caritate. Unde mox subditur, Et inhabita terram, et pasceris in divitiis ejus. Terra Domini est Ecclesia. Ipsam colit, ipsam rigat agricola pater multorum, qui exercent bona opera: sed qui non habitant terram, nec pertinent ad agricolam. Terram autem habitare, est intra sanctam Ecclesiam spiritualiter et concorditer vivere. Quod facere non valet, nisi is, qui caritatem habet. Ipsa est divitiae hujus terrae. Deus est caritas (1. Joan. 4.) . Non quaerit Ecclesia divitias alias, nisi Deum suum: unde et cecinit, Pars mea tu es. Ergo delectare, o anima, in divitiis tuis. Ad hoc enim quaerunt homines divitias, ut delectentur in eis: et ideo subditur:

4. Delectare in Domino. Quo fructu? Sequitur, et dicit: Et dabit tibi petitiones cordis tui. Aliae sunt petitiones carnis, aliae cordis. Illae sunt corporales, istae spirituales. Delectatio in Deo non petit, quod caro vult, sed quod vult spiritus. Quid aliud petit cor delectantis in Deo, nisi ipsum Deum, ipsam lucem, ipsam sapientiam, ipsam aeternitatem? [Col. 0777B] Hanc promittit Deus delectantibus in se. Inde scriptum est, Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, haec praeparavit Deus diligentibus se (Isai. 64. 1. Cor. 2.) . Haec est petitio cordis nostri. Haec est merces delectantis in Domino. Et quia posset aliquis dicere, Non possum delectari, vel sperare in Domino: quia multa habeo peccata: contra hoc salubre dat consilium, cum subdit:

164 5. Revela Domino viam tuam. Dic peccata tua (Eccles. 17.) . Accusa, et corrige teipsum (Jacob. 5.) . Et spera in eo, et ipse faciet. Spem enim promittit peccatoribus (l. Joan. 1.) , et facit indulgentiam agentibus poenitentiam (Matth. 4.) . O quam salubria mandata, non invidere malis, non diligere iniquitatem, in Domino sperare, in Domino delectari, vias et opera nostra Domino confiteri! Si hoc facies, et ipse faciet. Quid?

6. Et educet quasi lumen justitiam tuam. Ut nunquam (Ex Aug.) in tenebris et vitiis obscuretur. [Col. 0777C] Justitia tua est fides tua (Rom. 1.) . Justus enim ex fide vivit (Hebr. 10.) . Haec justitia modo abscondita est. In fide res est, nondum in specie (1. Cor. 3.) . Aliud credis, ut facias, nondum vides, quod credis. Cum autem coeperis videre, quod credidisti, educetur in lumen justitia tua (Isa. 58.) . Et judicium tuum tanquam meridiem. Parum erat (Ex eodem) dicere ut lumen. Lumen enim est, cum albescit, cum sol oritur: sed nunquam est clarior lux, quam medio die. Modo judicas sequi Christum, hoc proposuisti, hoc elegisti. In abscondito est judicium tuum (Joan. 8.) , adhuc reprehenditur et irridetur ab infidelibus. Quando educet tanquam meridiem? Cum Christus apparuerit vita nostra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria (Coloss. 3.) . Interim quid?

7. Subditus esto Domino, et ora eum. Hoc sit vita nostra, obedire praeceptis ejus, et obsecrare eum. Perseveret bonum opus et oratio, donec det quod promisit. Si videris florere impium, non te moveat vanitas. Noli aemulari in eo, qui prosperatur in via sua, et [Col. 0777D] in homine faciente injustitias. Prosperatur (Ex eodem) in via sua? Tu labora in via Dei. Illi prosperitas in via est, in perventione infoelicitas. Tibi labor in via, in perventione foelicitas. Illa via lata est, finis ejus in profundum inferi perducit: via tua angusta est (Matth. 7.) , finis ejus vita aeterna. Dico, ne aemuleris. Et si aliquo modo motus es, sive in animo, sive in corpore, corrige illud. Et hoc est quod subdit:

8. Desine ab ira, et derelinque furorem: noli aemulari, ut maligneris. Ira pertinet ad animum, furor ad corpus. Ac si diceret, Nec iniquitas pravorum moveat te ad iracundiam, nec illorum prosperitas ad invidiam. Quoniam, qui malignantur, exterminabuntur. Id est, extra terminos supernae Jerusalem ejicientur: sicut scriptum est, Tollatur impius ne videat gloriam Dei (Isa. 26.) .

9. Sustinentes autem Dominum ipsi haereditabunt terram. Qui sunt sustinentes, nisi patientes? Hinc [Col. 0778A] discipulis suis Dominus ait, Vos estis, qui permansistis mecum in tentationibus (Luc. 22.) . Quo contra scriptum est, Vae his, qui perdiderunt sustinentiam (Eccles. 2.) . Terra autem est caelestis patria, de qua alibi dicitur, Credo videre bona Domini in terra viventium (Psal. 26.) . Hanc terram sustinentes Dominum haereditabunt, id est, haereditario jure possidebunt. Et ne hanc sustinentiam longissimam aestimares, protinus adjunxit:

10. Et adhuc pusillum, et non erit peccator. Id est, non apparebit. Brevis est pravorum vita et foelicitas. Et si longum spatium videtur, cum vivunt, breve videtur, cum moriuntur. Cito transeunt tempora: breve est, quod durare non potest. Hinc Apostolus, Quae est, inquit, vita vestra? Vapor fumi ad modicum parens (Jacob. 4.) . Sed valde notandum est, quod subditur: Et quaeres locum ejus, et non invenies. Modo quaere locum peccatoris, et invenis. Locus ejus est usus ejus. 165 Habet enim (Ex Augustino) aliquem usum peccator. Hic utitur ille Deus ad probandum [Col. 0778B] justum, quomodo usus est diabolo ad probandum Job (Job. 1.) : quomodo est usus Juda, ad tradendum Christum (Matth. 26.) . Est ergo in hac vita, quod agatur de peccatore. Hic est locus ejus. Quomodo est in fornace aurificis palea, et ardet palea, ut aurum purgetur: sic saevit impius, ut justus probetur. Sed cum transierit tempus probationis nostrae: quando non erunt, qui probentur, non erunt per quos probentur. Et tunc si quaeres locum eorum, non invenies.

11. Mansueti autem haereditabunt terram. Mansueti sunt, qui Domino non resistunt, qui jugum ejus humiliter portant (Matth. 11.) , qui adversa mundi aequanimiter tolerant (Rom. 12.) , non reddentes malum pro malo, vel maledictum pro maledicto: sed econtrario benedicentes (1. Thess. 5.) . Ipsi erunt idonei ad haereditandum terram illam sanctam Jerusalem, quae liberabitur de ista peregrinatione et in aeternum vivet cum Deo et de Deo. Et delectabuntur in multitudine pacis. Fruentur enim aeterno Deo, qui [Col. 0778C] est omnium bonorum fons et plenitudo. Inde superna illa civitas Jerusalem nominatur, quae visio pacis interpretatur. Tantum est autem pacis bonum, ut in rebus terrenis nihil gratius soleat audiri, nihil desiderabilius concupisci: nihil postremo possit melius inveniri. In omnibus autem rebus pax quaedam quaeritur et ordo naturae. Pax omnium rerum, tranquillitas ordinis. Ordo est parium dispariumque rerum sua cuique loca tribuens dispositio. Pax domus ordinata imperandi et obediendi concordia cohabitantium. Pax animae rationalis ordinata cognitionis actionisque consensio. Pax animae et corporis, ordinata vita et salus animantis. Pax hominis mortalis et Dei ordinata in fide, sub aeterna lege obedientia. Haec sunt in quibus mansuetus Dei se debet nutrire, ut ad coelestem pacem valeat pervenire. Pax vero coelestis civitatis, est ordinatissima et concordissima societas fruendi Deo, et invicem in Deo. Et quia quandiu hic vivitur, justi injustorum insidias patiuntur, subjunctum est:

[Col. 0778D] 12. Observabit peccator justum. Non enim cessant pravi bonorum vitam inquirere, studiose attendentes, si qua ex parte valeant eis nocere. Hinc de Domino scriptum est, Et ipsi observabant eum (Luc. 14.) . Malus ergo bonum observat, ut eum capiat et perdat. Et quod opere exercere non valet, fera et bestiali corrosione verborum exercet. Et hoc est, quod subdit, Et stridebit super eum dentibus suis. Id est dentibus nequitiae et impietatis, quibus eum nititur devorare. Saepe autem per corporis motus animi designantur affectus.

13. Dominus autem irridebit eum: quoniam prospicit, quod veniat dies ejus. Ille habet oculos cognitionis. Praescivit futurum esse diem judicii, in quo erunt occulta manifesta. Ibi peccator irrisione dignus, a Domino demonstrabitur: quando amissa potestate a gloria paenis aeternis puniendus tradetur. Hic etiam jam irrideri incipiunt, cum militiae gladium, quo [Col. 0779A] nocere aliis aestimant, ipsi in seipsos nescientes convertunt.

14. Gladium evaginaverunt peccatores, intenderunt arcum suum. Per gladium, apertam et manifestam persecutionem intelligimus. Per 166 arcum vero occultam et dolosam deceptionem, qua sanctis insidiantur. Gladium evaginare est malitiam prius in corde occultam, etiam opere exercere. Arcum intendit, qui dolum parat, unde incautum feriat. Gladio cominus quisque percutit, arcu a longe trahit. Gladius ergo percutiens, est persecutio insistens. Arcus vero, inopinata et quasi longe remota deceptio. His duobus generibus persecutionis impugnant mali bonos: videlicet, Ut decipiant pauperem et inopem, ut trucident rectos corde. Nomine pauperis et inopis designantur simplices scientiam et virtutem non habentes. Per rectos corde intelligimus perfectos. Simplices ergo moliuntur arcu occulte decipere: perfectos vero student aperte persecutionis gladio trucidare. Inimici [Col. 0779B] Ecclesiae quolibet errore caecentur, vel malitia depraventur, si accipiunt potestatem corporaliter affligendi, exercent ejus patientiam. Et ut etiam inimici diliguntur, exercent ejus benevolentiam. Quia Deus his, qui diligunt eum, omnia cooperatur in bonum (Rom. 8.) . Quod vero inimicus adversatur, sibi ipsi convertitur in detrimentum. Et ideo subditur:

15. Gladius eorum intret in corda ipsorum, et arcus eorum confringatur. In corpore occidere voluerunt, in anima moriuntur. Quicumque alium laedere molitur, primum seipsum proprio jaculo percutit. Arcus autem confringitur, quando dolus et mala voluntas non pervenit ad effectum. Constat plus esse quod se laedunt iniqui, quam quod sibi videntur laedere alios. Gravius est enim vitio animam occidi, quam gladio corpus trucidari. Deinde commendat justorum modicitatem, dicens:

16. Melius est modicum justo super divitias peccatorum multas. Melior enim justorum paupertas, quam divitiae peccatorum. Iste enim paucis abundat, ille autem [Col. 0779C] plenus sitit. Iste animam salvat, ille autem et corpus et animam perdit (Matth. 16.) . Sed quid prodest homini, si mundum universum lucretur, animae autem suae detrimentum patiatur (Matth. 13.) ? Melior est enim huic fides, quae grano sinapis comparatur, quam illi perfidia, quae ubique vagatur.

17. Quoniam brachia peccatorum conterentur. Idest, virtus, potentia, divitiaeque in quibus confidunt. Confirmat autem justos Dominus. Ne ab injustitia vincantur. Quoniam sicut Apostolus ait, Tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem, spes autem non confundit: quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum qui datus est nobis (Rom. 5.) . Audi voces confirmati justi, Quis nos separabit a charitate Christi? Tribulatio, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius (Rom. 8.) ? Quomodo confirmat? sequitur et dicit:

18. Novit Dominus dies immaculatorum. Novit enim quomodo vixerint, et in quibus vitam finierint. [Col. 0779D] Vel novit quia dilexit. Unde econtra malis dicturus est, Amen dico vobis, nescio vos (Matth. 25.) . Omnis enim qui ignorat, ignorabitur: et ideo Haereditas eorum in aeternum erit. Esto ergo purus et mundus omnibus diebus vitae tuae, ut placeas Domino Deo tuo in omni tua conversatione (1. Cor. 14.) . Et cum dies istos finieris, in aeternum haereditabis.

19. Non confundentur in tempore malo, et in diebus famis saturabuntur. Modo est tempus malum, 167 in quo laborant justi. Unde quotidie dicunt in oratione, Libera nos a malo (Matth. 6.) . In hoc tempore elati quique, dum suam gloriam quaerunt, si injuriae vel contumeliae sibi illatae fuerint, erubescunt. Quo contra sancti viri qui non quaerunt gloriam suam, sed Dei, si deridentur, si contumeliis et paenis dehonestantur, non solum non erubescunt, sed etiam gloriantur. Unde Apostolus, Gloriamur in tribulationibus (Rom. 5.) . Saturantur autem in diebus famis, [Col. 0780A] pabulo veritatis, et coelestibus sacramentis. In hac enim fame, ubi sancti Domini esuriunt, interim verbum suum in cibum assumunt, ne deficiant in via: donec visione ipsius satientur in patria. Et quia supra dixerat, Brachia peccatorum conterentur, probat hoc, cum infertur:

20. Quia peccatores peribunt. Quomodo? sequitur et dicit, Inimici vero Domini, Idest, ipsi peccatores: Mox ut honorificati fuerint, in reverentia habita, Et exaltati, per potentias et dignitates, Deficientes quotidie de malo in pejus, quemadmodum fumus deficient. Fumus a loco ignis erumpens in alto extollitur, et ipsa elatione in globum magnum intumescit. Et quanto fuerit ille grandior, tanto fit vanior. Sic iniqui, qui quanto plus sunt erecti, quanto extensi, quanto undique in majorem ambitum diffusi: tanto fiunt exiliores, et deficientes, et non apparentes. Sic per multas partes est ostensum, quod melior est justi modicitas, quam divitiae peccatorum. Deinde ponit caussam, quare peccator deficiat, cum subdit:

[Col. 0780B] 21. Mutuabitur peccator, et non solvet. Nihil habet homo, quod mutuo non accepit. Unde in Evangelio Dominus dicit, Homo quidam peregre proficiscens vocavit servos suos, et tradidit illis bona sua. Et uni dedit quinque talenta, alii duo, alii vero unum (Matth. 25.) . Ecce pecuniam Domini servi mutuo acceperunt. Qui autem in hoc saeculo fideliter eam dispensaverit, et cum usura Domino revertenti solvere poterit, hoc ei a Domino dicetur: Euge, serve bone et fidelis, intra in gaudium Domini tui (Ibid.) . Fideliter dispensant divites, cum de divitiis eleemosynas faciunt. Fideliter dispensant doctores, cum recte docent, et bene vivunt. Peccatores vero divitias et sapientiam, virtutes et intellectum a Domino mutuantes, neque ei gratias referunt, neque pauperibus, quae habent tribuunt, nec bene vivendo persolvunt quae debent. Et ideo sicut fumus deficient. Justus autem miseretur, idest, pia affectione erga afflictos movetur: Et retribuet. Habet semper unde det, [Col. 0780C] cujus pectus plenum est charitatis. Ipsa est charitas quae dicitur et voluntas bona (1. Cor. 13. Matth. 5.) . Si habet foris facultatem, dat ipsam charitas. Si non habet, dat benevolentiam, praestat consilium, dat auxilium, si potest. Si non potest, vel voto adjuvat, vel pro contribulato orat: et forte magis hoc valet, quam si panem porrigeret. Vacare non potest bona voluntas. Ipsi inter se pauperes praestant sibi de bona voluntate. Vides caecum a vidente duci, quia nummos non habet, quos det, commodat oculos non habenti. Unde hoc factum est, nisi quia virtus est voluntas bona, quae est thesaurus pauperum? Qui autem miseretur et tribuet, mercedem bonam recipiet. Nam subditur:

22. Quia benedicentes ei haereditabunt terram. Qui bene vivunt, et bona quae possunt, 168 aliis cum gratiarum actione tribuunt, ipsi sunt qui Domino benedicunt. Talibus in judicio dicturus est, Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. 25.) . Ecce [Col. 0780D] illa terra, quam justi haereditabunt. Quare? Esurivi, inquit, et dedistis mihi manducare (Ibid.) . Et incipiet narrare opera misericordiae, quibus justi Domino benedixerunt, quando ad honorem ejus illa impleverunt. Maledicentes autem ei disperibunt. Audituri sunt enim, Ite, maledicti in ignem aeternum (Ibid.) . Isti noluerunt persolvere, quae mutuo acceperunt. Et quia male vivendo, et sibi commissa injuste retinendo, maledixerunt Domino, et ipsi juste sunt maledicti. Et ut quisque sciat quo tendere debeat, ne similiter pereat, sequitur et dicit:

23. Apud Dominum gressus hominis dirigetur, et viam ejus volet. Nam apud seipsum non invenit homo, nisi errorem et peccatum. Ideo ipse Dominus factus est nobis dux et via (Joan. 14.) . Et si errare non volumus, apud ipsum gressus bonorum operum dirigamus. Et in ipso sit voluntas nostra, qui est via, veritas et vita (Ibid.) . Noli per aliam viam velle ire, quam per [Col. 0781A] illam, qua ipse ivit. Fortasse videtur dura, sed secura. Alia forte delicias habet, sed latronibus plena est. Melius est modo viam Domini velle tenere, jejunando, orando, patiendo, ut postmodum in patria gaudeamus, quam velle tenere viam saeculi, ridendo, delectando, carnem sequendo, ut postmodum in aeterna poena lugeamus. Et quia in hac etiam via Domini, non est homo qui non peccet (3. Reg. 8.) : sequitur consolatio, cum subinfertur:

24. Cum ceciderit, non collidetur: quia Dominus supponit manum suam. Cecidit Petrus (Luc. 22.) , sed non est collisus. Nam Dominus manum suam supposuit, atque eum auxilio suae misericordiae sublevavit. Scriptum est enim, Respexit Dominus Petrum, et flevit amare (Ibid.) . Sed quare? Permisit Dominus cadere electum suum, ut videlicet in tentatione disceret se, qui ante tentationem praesumserat de se. Hoc quotidie in electis suis Dominus facere non cessat. Magnarum virium homo se crederet, si semper in virtute fixus permaneret. Pie ergo Dominus aliquando [Col. 0781B] gratiam suam subtrahit, et praesumenti, qualiter infirmetur, ostendit. Qui cum in tentatione labitur, per eamdem tentationem prudenter eruditur. Nam cum tentatus cadit, eo post verius quo humilius, surgit. Et unde virtus quasi amittitur, inde certius possidetur; probat autem quod non collidetur justus, cum subjungit:

25. Junior fui, etenim senui: et non vidi justum derelictum, nec semen ejus quaerens panem. Loquitur hic corpus Christi tamquam unus homo, qui junior fuit, in primis aetatibus, senior autem in novissimis temporibus: et in tanto spatio non vidit justum derelictum, ita ut non periret, nec semen ejus, idest aliquem fidelem invitatione ipsius, qui panem quaereret. Si corporalem panem accepimus, hunc quaerere multos etiam justos invenimus. Et jam sententia secundum literam non erit vera. Necesse est ergo panem spiritualem intelligere, illum scilicet de quo Dominus dicit in Evangelio, Non in solo pane vivit [Col. 0781C] homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei (Matth. 4.) . Hunc panem non cessavit Dominus fidelibus suis distribuere tam in 169 primis aetatibus, quam in ultimis: loquens eis per angelos, per patriarchas, per prophetas. Deinde per Filium suum (Hebr. 1.) , per Apostolos, per doctores: ad reficienda et confirmanda corda eorum, ne deficiant in via. Tali pane nutritur justus, ut in Deo vivat, et bona quae potest, proximis impendat. Unde et subditur:

26. Tota die miseretur et commodat. Hoc jam expositum est. Bene autem dixit, Commodat, quia quod dispensat sibi reddi, non a paupere, sed a Deo expectat. Unde protinus adjungit: Et semen illius in benedictione erit. Semen justi sunt opera bona, de quibus Apostolus dicit, Bonum autem facientes non deficiamus, tempore enim suo metemus (Gal. 6.) . Itaque dum tempus habemus, ait, operemur bonum ad omnes. Et iterum, Qui parce seminat, parce et metet: et qui semitat in benedictionibus, de benedictionibus et metet (2. Cor. 9.) . Hinc alibi dicitur: [Col. 0781D] Euntes ibant et flebant, mittentes semina sua (Psal. 125.) . Audivimus semen: audiamus hujus seminis futuram benedictionem. Venientes autem venient cum exultatione portantes manipulos suos (Ibid.) . Vide ergo quod sequitur, et noli esse piger.

27. Declina a malo, et fac bonum. Diverte a peccato, fuga diabolum, sequere bonum, Et inhabita in saeculum saeculi. Ubi? in Ecclesia, in unitate, in veritate, in Deo, in recto judicio.

28. Quia Dominus amat judicium, idest, discretionem, qua separatur bonum a malo, falsum a vero, temporale ab aeterno. Et non derelinquet sanctos suos, quos flagellat ad tempus. In aeternum conservabuntur. Ego, inquit Dominus, quos amo, arguo et castigo (Prov. 3.) . Hinc Paulus ait: Omnis disciplina in praesenti non videtur esse gaudii, sed moeroris: postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae (Hebr. 12.) . Ideo sancti viri ad tempus [Col. 0782A] flagellantur, et tamquam grana in area inter paleas triturantur (Matth. 5.) : ut postmodum purgati in aeterno horreo conserventur. Injusti autem punientur, idest aeternaliter damnabuntur. Et semen impiorum peribit, Idest, opus eorum nullum fructum habebit. Ideo dicturi sunt in judicio: Quid nobis profuit superbia? aut quid divitiarum jactantia contulit nobis? Transierunt omnia illa tamquam umbra. Undique circumvenit infirmitatem nostram haec prophetica Scriptura. Modo nos erudit verbis, modo informat exemplis. Hinc proponit nobis reproborum poenam, illinc justorum gloriam: quatenus illa nos terreat, atque ab amore hujus saeculi compescat: et ista nos excitet atque ad amorem patriae coelestis invitet. Unde et subditur:

29. Justi autem haereditabunt terram, viventium. Et hoc non ad tempus, sed in aeternum. Ideo subdit: Et inhabitabunt in saeculum saeculi super eam. Super, bene dicit: quia possessores et domini terrae illius erunt. Noli ergo istam transitoriam haereditatem diligere, [Col. 0782B] in qua diu non potes habitare. Despicienda sunt cuncta quae transeunt: illa sola amanda est, quae transire non potest: cujus via est sapientia, de qua subditur:

30. Os justi meditabitur sapientiam. Os interioris hominis, est cor nostrum. Sicut enim ore corporis loquimur hominibus, ita corde loquimur Deo. Omnis autem profectus spiritualis ex meditatione procedit: et est ille panis, 170 de quo supra diximus. Vide ergo (Ex. Aug., serm. 3.) quam libenter manducet justus, quomodo in corde suo verset et ruminet sapientiam: ut postmodum eructare possit verbum bonum (Psal. 44.) : unde et subdit, Et lingua ejus loquetur judicium. Judicium loqui, est discretum proferre sermonem. Prius in corde suo tractat justus, quid loqui, et quid tacere debeat: et cum tacet, quod tacendum est: et dicit, quod dicendum est, lingua ejus loquitur judicium. Ostendit autem illam sapientiam, quam justus meditatur, non mundanam esse, sed divinam, cum [Col. 0782C] subjungit:

31. Lex Dei ejus in corde ipsius. Habent et reprobi aliquando legem Dei, sed in ore tantum, non in corde. Verba Dei proferunt, nec tamen diligunt: laudando exaggerant, vivendo calcant. Quo contra justus: quia verbum Dei et meditando diligit, et diligendo complet, merito dictum est, Lex Dei ejus in corde ipsius. Et quid ei prodest? sequitur, et dicit: Et non supplantabuntur gressus ejus. Liberat ab omni tentatione verbum Dei in corde: unde alibi dicitur: In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi (Psal. 118.) . Tecum est, cujus verbum a te non recedit. Quid autem mali patitur, quem custodit Deus? Nam vide quid sequitur:

32. Considerat peccator justum. Ut eum (Ex eod., ibid.) supplantet, ejusque detorqueat gressus. Dicit quod in libro Sapientiae praedictum est, Gravis est nobis etiam ad videndum, quoniam dissimilis est aliis vita ipsius (Sap. 2.) . Et ideo quaerit mortificare eum. Duobus modis quaerit mortificare bonum malus. [Col. 0782D] Primum ut ei consentiat, et sic occidat eum in anima. Deinde si non consenserit, quaerit ut occidat eum in corpore. Sed quid sequitur?

33. Dominus autem non derelinquet eum in manibus ejus. Dimitteret Dominus justum suum in manibus impii, si illum faceret consentire cum impio. Non ibi autem dimittit justum suum, sed de carne capta educit animam invictam. Et licet flagelletur et occidatur exterius, semper tamen custoditur interius. Nec damnabit eum cum judicabitur illi. Idest, cum judicium fiet de illo. Omnes enim adstabimus ante tribunal Christi, ut illic recipiat unusquisque quod per corpus gessit, sive bonum sive malum (2. Cor. 5.) . Quando ergo ad illud judicium ventum fuerit, et Dominus justi sui caussam audierit: jam non damnabit etsi modo damnari ab homine videatur.

34. Exspecta igitur Dominum, qui te vindicabit teste Apostolo, qui ait: Mihi vindictam, et ego re [Col. 0783A] tribuam, dicit Dominus (Rom. 12.) . Et custodi viam ejus. Idest, serva mandata. Et exaltabit te. De vitiis ad virtutes, de terrenis ad coelestia. Ut haereditate capias terram. Illam scilicet quam tibi nullus auferre poterit. Cum perierint peccatores, videbis. Sed quae gloria justo erit, quia peccatorem perire videbit? Cum modo videt aliquem errare et perire, nonne per compassionem solet dolere et gemere? Sed jam tunc auctoris sui justitiae conjunctus, tanta rectitudine constringitur, ut nulla ad reprobos compassione moveatur. Videbunt ergo justi poenas peccatorum, et gaudebunt (Psal. 57.) , quia tales non erunt. Qua in re sciendum est quod omnipotens Deus numquam eos creasset, quos in aeternum perituros praescisset, nisi aliquos ex eis usus bonos praevidisset. Quorum quidem 171 iniquitas sicut modo prodest bonis ad augmentum sanctitatis, sic ipsorum paena eisdem justis proderit ad incrementum beatitudinis. Nam ex reproborum damnatione cognoscent electi, quid per justitiam meruerint: quia ex sua salvatione sentient, quid [Col. 0783B] per gratiam receperint. Tantoque amore ardentiori adhaerebunt divinae bonitati, quanto ejus gratuito dono et per meritum non sentient poenam, et immeritam percipient gloriam. Deinde, quam nulla sit impiorum prosperitas, ostendit: cum subjungit:

35. Vidi impium superexaltatum et elevatum sicut Cedros Libani. [Vers. 36.] Et transivi, et ecce non erat: quaesivi eum, et non est inventus locus ejus. Superexaltatus et elevatus sicut Cedrus Libani videtur impius, quando corde tumens, et virtute et gloria caeteros etiam altos saeculi praecellens, cernitur elatus. Sed si mente transeas, et diligenter quod futurum est animadvertas, videbis oculis fidei, quod nulla sit, etiam cum aliquid esse videtur, gloria, vel potentia impii. Locus quoque ejus non invenitur, cum status vitae praesentis pro nihilo computatur. Et hoc quidem incessanter contingit. Nam modo cernimus aliquos honoribus et divitiis florere, et ecce quasi in transitu atque in momento videmus eosdem interire. Unde et [Col. 0783C] dicimus: Ubi est ille? ubi tanta gloria? tantae divitiae? tanta potentia? Et ingemimus dicentes! Heu quia nihil est homo. Sed imperfectorum est, gloriam morituri in ipsa morte despicere: et tunc ei etiam illi derogant, qui hanc et usque ad mortem sequentes amant. Qui hoc quidem rectius agerent, si cum in gloria hominem cernerent, tunc ejus interitum cogitantes, transeuntem potentiam nihil esse sensissent. Tunc humana elatio pensanda est, quam nihil sit, cum sese super caeteros successibus extollit.

37. Custodi ergo innocentiam, et vide aequitatem, quoniam sunt reliquiae homini pacifico. Innocentia vera est, quae nec sibi nec alteri nocet. Haec est animae thesaurus, quam auferre semper molitur inimicus. Unde et suadet terrena appetere, praesentem gloriam amare, carnis voluptatibus deservire. Aequitas dicuntur divina eloquia. Juxta quod scriptum est: Quod tibi non vis fieri, aliis ne feceris (Tob. 4.) . Et quae vultis, ut faciant vobis homines, et vos facite [Col. 0783D] illis (Luc. 6.) . Aequitas sunt, quia et bona bonis, et mala malis retribui praedicant. Innocentiam custodire, est a vitiis et peccatis se immaculatum servare. Aequitatem videt, qui solicite pensat, et quae a Domino acceperit, et quae ei persolvere debeat. Quisquis hoc agit, ipse est homo pacificus: cujus reliquiae erunt incorruptio, immortalitas, vita aeterna.

38. Injusti autem disperibunt. Quia in corpore et anima destruentur. Simul reliquiae impiorum interibunt. Sicut alibi dicitur in psalmo, Cum dives fuerit homo, et cum multiplicata gloria ejus, cum introierit, non sumet eam: et caetera (Psal. 48.) . Introibunt ergo impiorum reliquiae, quia jam nullae erunt eorum divitiae quas amaverunt.

39. Salus autem justorum a Domino. Prima salus, quae ad animam pertinet, quam a Domino percipiunt justi, est remissio peccatorum per gratiam fidei. Unde etiam justi sunt, quia justus ex fide vivit (Rom. 1.) . Sed quia nondum perfecta est ista salus, et adhuc [Col. 0784A] justus periclitatur in tribulationibus (Hebr. 10.) , recte subjunctum est: Et protector 172 eorum in tempore tribulationis. Nam nisi fideles suos divina virtus protegeret, quis tot jacula tentationum, aut tantos aestus vitiorum ferre potuisset?

40. Et adjuvabit eos Dominus. Ad pugnandum, ad bene operandum. Et liberabit eos. A tribulationibus. Et eruet eos a peccatoribus, quando ducet eos de hac vita. Et salvabit eos, Salvatione perpetua. Propter hoc, Quia speraverunt in eo. Attende, o miles Christi, quanta faciat pro te tuus imperator. Ipse est tua salus, tua protectio, tua arma, tua liberatio: ut te hic regat, custodiat, et deinde ad vitam aeternam perducat.

TITULUS PSALMI XXXVII.

1. Psalmus David in rememoratione sabbati. Psalmus iste convenit David prophetae, vel alii poenitenti, in rememoratione aeternae requiei. Sic enim interpretatur sabbatum, id est, requies. Est in hoc psalmo materia, poenitens [Col. 0784B] afflictus multis miseriis, multisque doloribus pro peccatis suis. In exordio captat judicis benevolentiam. In secunda parte narrat miseriam et dejectionem nimiam, ubi ait, Miser factus sum. In tertia parte ostendit, se nunquam Deum inter tot mala deseruisse: sed semper in ipso sperasse, et se ad graviora patiendum paratum esse. In conclusione ponit quandam exultationem de impetrata venia. Intendit nos admonere, non ut intelligamus (sicut fecit in alio poenitentiali psalmo), sed ut jam patienter sustineamus quaecunque mala ad purgationem peccatorum evenerint, dicens:

PSALMUS XXXVII.

2. Domine, ne in furore tuo arquas me, neque in ira tua corripias me. Per furorem vehemens indignatio Domini designatur, qua reprobi in judicio arguentur. Unde in furore suo dicturus est illis (ante tamen de operibus bonis, quae facere neglexerunt, terribiliter increpatis), Ite maledicti in ignem aeternum (Matth. 25.) . In furore hoc arguentur, qui modo tempore misericordiae ad paenitentiam non emolliuntur. Per [Col. 0784C] iram potest intelligi examinatio ignis Purgatorii, in quo corripientur, qui modo super fundamentum Christum infructuosa aedificant. Detrimentum quidem patientur, sed salvi erunt: sic tamen quasi per ignem (1. Cor. 3.) . Gravior autem erit ille ignis quam quidquid potest homo in hac vita tolerare. Ab hac ergo ira et furore poenitens iste tutum se esse deprecatur, praetendens miserias multas quibus jam in hoc saeculo affligitur, dicens:

3. Quoniam sagittae tuae infixae sunt mihi, et confirmasti super me manum tuam. Quasi sagittis Domini infigimur, quando doloribus corporis et animae a Domino propter peccatum vulneramur. Humana quippe anima inde est punita, unde delectata. Manum autem suam Dominus super nos confirmat, quia paena peccati, qua primum hominem percussit, adhuc in humano genere perdurat. Intantum manum suam super nos confirmavit, quod etiam proprio Filio suo non pepercit (Rom. 8.) . Prima quidem virtus est, ne perpetrati [Col. 0784D] debeant, vitare peccata. Secunda autem saltem perpetrata corrigere. Sed plerunque culpas non solum imminentes minime vitamus, 173 verumetiam nec commissas agnoscimus. Et peccatoris mens tanto altius tenebrascit, quanto nec damnum suae caecitatis intelligit. Unde fit plerunque divini muneris largitate, ut culpam poena sequatur, et flagella oculos delinquentis aperiant, quos inter vitia securitas caecabat. Torpens quippe animus percussione tangitur, ut excitetur: quatenus qui statum suae rectitudinis securus perdidit, afflictus consideret, quo jacet. Ipsa asperitas correctionis origo fit luminis. Unde et subditur:

4. Non est sanitas in carne mea a facie irae tuae. Etenim (Ex Augustino) portamus corpus mortale, plenum tentationibus et sollicitudinibus, obnoxium doloribus corporalibus et indigentiis, mutabile et languidum, medicamento indigens. Nam famis medicamentum, cibus est: medicamentum sitis est potus: medicamentum fatigationis est somnus. Detrahe [Col. 0785A] ista medicamenta, deficiunt illa, quae existunt. Sed unde ista patimur? Faciem irae Dei intuemur: facies autem dicta est propter cognitionem, quia in facie solemus homines cognoscere. Per cognitionem vero irae Dei, fit' etiam cognitio peccati. Et ideo subdit: Non est pax ossibus meis a facie peccatorum meorum. Per ossa intelliguntur animae fortia. Ecce propter peccata nostra, quae sunt caussa irae Dei, multa patimur in membris corporis, multa in virtutibus animae. In corpore amisit homo sanitatem, in anima perdidit pacem. Quia enim cum auctore suo concordare noluit, juste et in seipsa discordiam invenit. Magnam pacem cum Deo habebat, quando in aeterno lumine sine contradictione alicujus molestiae indesinenter inhaerebat. Sed postquam peccando iram Dei meruit, mox ab illa beata immutabilitate miserabiliter corruens, poenamque mortalitatis et mutabilitatis incurrens, pacem (ut diximus) amisit. Ecce sicut ossa carnem: sic prudentia, temperantia, fortitudo, justitia sustinent mentem. Sed eidem menti [Col. 0785B] modo ignavia subrepit, et prudentia frigescit: nam cum fessa torpet, ventura non providet. Modo menti delectatio subrepit, et temperantia frigescit: inquantum enim ad delectationem terrenorum ducimur, in tantum minus ab illicitis temperamur. Aliquando se timor cordi insinuat, et vires nostrae fortitudinis turbat: et eo minores contra adversa existimus, quo quaedam perdere immoderatius dilecta formidamus. Nonnunquam vero amor suus se menti ingerit, eamque latenti mora a rectitudine justitiae divertit, et quo se totam auctori reddere negligit, eo in se justitiae jure contradicit. Turbat quoque animae sapientiam stultitia, intellectum hebetudo, consilium praecipitatio, fortitudinem timor, scientiam ignorantia, timorem superbia. Rursus in corde per flagella turbatur caritas, per formidinem concutitur spes, per quaestiones pulsatur fides. Et quia innumeris modis turbantur virtutes a vitiis et peccatis, dicatur recte, Non est pax ossibus meis a facie peccatorum [Col. 0785C] meorum. Nec hoc mirum,

5. Quoniam iniquitates meae supergressae sunt caput meum. Id est praevaluerunt menti meae, quae est interioris hominis caput. Ipsae sunt, quae captivant mentem in lege peccati et mortis (Rom. 7.) . Et sicut onus grave, gravatae sunt super me. Nullum onus tam grave potest esse, quam iniquitas: cujus gravitatem illi soli sentiunt, qui 174 eam deponere cupiunt. Non enim gravis illi videtur, qui adhuc in illa delectatur. Qui vero illam deponere, et mentem ad caelestia sublevare appetit, quantum onus sit iniquitas, sentit. Cum labore erigitur, libens jacet; ab infirmis vix levatur, et tamen elevata protinus labitur. Semetipsam laboriose vincendo, superna conspicit: sed pondere proprio gravata, in seipsam continuo cadit. Unde adhuc adjungit:

6. Putruerunt, et corruptae sunt cicatrices meae a facie insipientiae meae. Per similitudinem dictum est. Nam sicut cicatrices putrescunt prius, postea rumpitur caro: sic peccata sanata in baptismate, putrescunt, [Col. 0785D] quando renovantur in voluntate. Corrumpuntur autem, quando ea exercemus in opere. Et hoc fit a facie insipientiae nostrae, id est propter insipientiam, quae nobis praesens est. Quanto enim plus desipimus, tanto amplius putredini et corruptioni propinquamus. Ideo adhuc subditur:

7. Miser factus sum, et curvatus sum usque in finem. Ante beatus eram, modo factus sum miser, portans multas miserias, et in anima et in corpore. Ante erectus usque ad Deum, modo curvatus usque in finem, id est, in peccatum: vel usque in fine, id est, usque in mortem. Unde Apostolus gemens ait, Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus (Rom. 7.) ? Tota die contristatus ingrediebar. Amissa laetitia spirituali, haec tristitia generatur ex recordatione sabbati. Electorum mentes, dum cuncta transitoria nulla esse conspiciunt, ad quae sint conditae, exquirunt; cumque illis nihil extra Deum sufficit, [Col. 0786A] in ipso spe et amore requiescunt. Et quanto plus caelestia cogitant, tanto magis aerumnam suam, quam tolerant, deplorant. Unde adhuc iste poenitens subdit:

8. Quoniam lumbi mei impleti sunt illusionibus, et non est sanitas in carne mea. Tristitia nobis sit, donec et anima nostra exuatur illusionibus, et corpus nostrum induatur sanitate. Illa est vera sanitas, quae est immortalis. Ideo posuit lumbos, quia in lumbis est carnalis voluptas, unde illusiones procreantur. Sed quis potest enumerare, quot et quibus modis anima repleta sit illusionibus? A facie illarum illusionum aliquando vix orare permittitur. Saepe irruunt cogitationes, quas non quaerimus: et volumus ex hac in hanc ire, et ab illa in illam transire: et aliquando vis redire ad id, quod cogitabas, et dimittere quod cogitas, nec praevales, et aliud tibi occurrit. Vis recordari, quod oblitus eras, et non tibi venit in mentem, et venit potius aliud, quod nolebas, et occurrunt pro eo innumerabilia, quae non quaerebantur. [Col. 0786B] Hoc dixi, ut invenias, quid sit plangere illusiones animae. Accepit poenam illusiones, amisit veritatem. Sicut enim poena est animae illusio, sic praemium animae veritas est.

9. Afflictus sum et humiliatus sum nimis: rugiebam a gemitu cordis mei. Ex afflictione humiliatio, et ex humilitate procedit gemitus. Ad hoc poenis et flagellis peccator affligitur, ut a superbia sua omnimodo humilietur: quatenus qui laetus et elatus perpetravit peccatum, afflictus et humiliatus redeat ad lamentum. Quod ait, Rugiebam a gemitu: signum est vehementissimi doloris, quando homo prae anxietate cordis in suo gemitu, quendam ferum et intelligibilem emittit rugitum. Et notandum quod non ait, 175 A gemitu carnis: sed, A gemitu cordis. Multi enim sunt, qui pro aliquo damno, vel incommodo temporali vehementer gemunt. At vero servus Dei, quia rugit ex recordatione sabbati, ubi est regnum Dei, quod caro et sanguis non possidebit (1. Cor. 15.) : [Col. 0786C] convenienter dicit, Rugiebam a gemitu cordis mei. Quod evidenter ostenditur, cum subinfertur:

10. Domine ante te omne desiderium meum, et gemitus meus a te non est absconditus. Sit desiderium tuum ad te illum, et Pater quid videt in occulto, reddet tibi (Matth. 6.) . Attende autem, quod ait, Ante te, ac si dicat: Nihil desidero, nisi quod tibi placeat. Nam pravum desiderium non ante Deum, sed contra Deum est. Si autem inest desiderium bonum, inest et gemitus: qui etsi ad aures hominum non semper pervenit, ab auribus Dei nunquam recedit: hunc autem interiorem gemitum commendat, cum subjungit:

11. Cor meum conturbatum est. Quare? quia Dereliquit me virtus mea. Videlicet immortalitas, impassibilitas, innocentia, justitia. Et lumen oculorum meorum, id est, rationis lumen. Et ipsum, quod mihi naturale erat, non est mecum. Vel lumen oculorum, ipse Deus est. Hoc lumen non est, cum ipso, sed tanquam cernentium in spe. Sed nondum est illud [Col. 0786D] lumen de quo dicitur, Ostendam illi meipsum (Psal. 90.) . Habemus aliquid luminis, quia filii Dei sumus (Joan. 1.) , et utique hoc in fide retinemus: sed nondum est illud lumen, quod videbimus, nondum enim apparuit, quid erimus (1. Joan. 3.) . Scimus quia cum apparuerit, similes ei erimus, cum videbimus eum sicuti est. Nam modo lumen fidei, et lumen spei est. Quandiu enim sumus in corpore, peregrinamur a Domino (2. Cor. 3.) . Per fidem enim ambulamus, non per speciem. Et quandiu, quod non videmus, speramus: per patientiam exspectamus (Rom. 8.) . Inter has tribulationes jam ad consolationem nostram, audiamus capitis nostri voces. Jam incipiat lucescere caput nostrum in passione: ait ergo,

12. Amici mei, et proximi mei, adversum me appropinquaverunt et steterunt. Quasi dicat: Quid conquereris? Vide me afflictum, crucifixum, peccata tus portantem, mundi miserias ferentem, et auferentem [Col. 0787A] Et hoc est quod dicit, Amici mei, id est, Judaei, qui se finxerunt amicos meos, et proximi mei secundum carnem (Matth. 1 et 15.) , adversum me appropinquaverunt, cum gladiis et fustibus (Matth. 26 et 27.) , ut me traderent: et steterunt rigidi in malitia sua perseverantes. Grave est peccare, sed gravius est in peccato pertinacem permanere. Et notandum quod non ait, Inimici, aut extranei: sed amici et proximi. Graviora quidem sunt mala quae ab amicis patimur, quam ea quae patimur ab inimicis. Non solum enim poena illorum nos cruciat, sed etiam caritas amissa tormentat. Et qui juxta me erant de longe steterunt. Idest, discipuli: quia relicto eo omnes fugerunt (Matth. 26.) . Et vim faciebant qui quaerebant animam meam. Trahentes eum ad judicium et mortem. Et qui inquirebant mala mihi, loquuti sunt vanitates. Dicebant enim adversus eum falsa testimonia (Luc. 22, et 23.) . Et dolos tota die meditabantur. Quibus ante Pilatum accusare possent (Matth. 26.) . Sed jam patientiam nostri Redemtoris audiamus:

[Col. 0787B] 13. Ego autem tamquam surdus non audiebam. 176 Unde quidam eorum ait: Non audis quanta adversum te testificantur (Luc. 22.) ? Et sicut mutus non aperiens os suum: Sicut scriptum est: Tamquam ovis ad victimam ductus est, et non aperuit os suum (Isai. 53.) . Et hoc dictum est secundum actum. Cum haberet actum audiendi et loquendi, non eodem utebatur ad vindictam. Haec autem pertinent ad potentiam, cum subinfertur:

14. Et factus sum sicut homo non audiens, Idest, non potens audire. Et non habens in ore suo redargutiones. Idest, quamvis haberem unde possem redarguere, tamen fui quasi non habens. Quid in hoc aliud, nisi nostra superbia confunditur? Quae si exagitata vel leviter fuerit, acriores injurias reddit, quam acceperat: facit mala quae potest, minatur quae non potest. Ecce injuriam suscipiens Deus non irascitur, non contumeliosa verba respondet. Et tanquam si ei diceretur, Quare non aperuisti os [Col. 0787C] tuum? Sequitur, et dicit:

15. Quoniam in te, Domine, speravi, tu exaudies me, Domine Deus meus. Unde et illi dixerunt: Confidit in Deo, liberet nunc eum si vult (Matth. 26.) . Facile adversa superas, si spes tua fixa sit in Deo. Et si tribularis ad tempus, in tempore opportuno exaudiet te Dominus Deus tuus. Sed unde exaudiet? sequitur:

16. Quia dixi, Nequando supergaudeant mihi inimici mei. Nos qui puri homines sumus, quando impetrare aliquid volumus, humiliter deprecamur Dominum. Mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (1. Tim. 2.) , quia Deus est de Deo, dicit ut fiat, et factum est. Orat quando vult, ex infirmitate carnis: imperat quando vult, ex potestate divinitatis. Sed quid dixit? Nequando supergaudeant mihi inimici mei, pro me devicto. Supergauderent enim, si ipse non resurgeret. Et dum commoventur, et quasi labuntur pedes mei: in passione super me magna loquuti [Col. 0787D] sunt. Projicientes enim jugum ejus, atque illum contemtui habentes superbe dixerunt: Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. 19.) . Et multa alia loquuti sunt super eum. Quare?

17. Quoniam ego in flagella paratus sum. Aliquando (Ex Augustino) peccatores in hac vita aut non, aut minus flagellantur, quia jam desperata est intentio eorum. At vero illi, quibus paratur vita sempiterna, necesse est ut hic flagellentur: quia vera est illa sententia, Fili, ne deficias a disciplina Domini, neque fatigeris dum ab eo argueris (Prov. 3.) . Quem enim diligit Dominus, corripit, flagellat omnem filium quem recipit (Hebr. 12. Apoc. 5.) . Ideo ergo non insultent inimici mei, non magna loquantur. Et si flagellat me Pater meus, in flagella paratus sum: quia mihi praeparatur haereditas. Non vis flagellum? non tibi datur haereditas. Omnis enim filius necesse est ut flagelletur. Usque adeo omnis flagellatur, ut nec ipsi pepercerit, qui peccatum non habuit [Col. 0788A] (1. Petr. 2.) . Et dolor meus in conspectu meo semper. An de flagello dolebat? Absit. Unde ergo? sequitur:

18. Quoniam iniquitatem meam annuntiabo, et cogitabo pro peccato meo. Ecce (Ex eodem) unde dolor. Non de flagello, non de vulnere, non de medicina: sed de peccato. Nam flagellum medicina est contra peccatum. Non securus sis, cum confessus fueris peccatum. Non hoc sufficit, nisi deinde cogites pro peccato tuo. Detexisti vulnus confitendo: sacerdos qui est medicus animae tuae, dedit tibi consilium medicinae: 177 dixit tibi unde abstineas, quid adhibeas vulneri tuo. Debes ergo cogitare pro peccato, et semper memoriter retinere, et facere quae audisti, curam gerere, et operam dare, ut saneris. Cogitabat ille pro peccato suo, qui dicebat: Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et peccatum meum contra me est semper (Psal. 50.) . Neque enim securus adhuc erat, quamvis audisset a propheta, Transtulit Dominus a te peccatum tuum (2. Reg. 12.) . Haec autem [Col. 0788B] verba in persona nostra dicta sunt, qui sumus peccatores.

19. Inimici autem mei vivunt. Bene est illis, gaudent in saeculi felicitate, ubi ego laboro, rugio a gemitu cordis mei. Et confirmati sunt super me, Id est (ex Augustino) , conglobati et corroborati ad opprimendum me. Et multiplicati sunt qui oderunt me inique. Multi enim apparuerunt in passione inimici, qui antea videbantur amici. Quia Christus dilexit eos, illi eum oderunt inique. Odium namque iniquum est, odio habere amicum. Odium iniquum est, odire hominem, non peccatum. Hic est omnis et magnus reatus illorum. Nam quid nocere potuerunt persequendo voluntate non necessitate morienti? Sed ipsum odium est crimen maximum persequentis.

20. Qui retribuunt mala pro bonis detrahebant mihi. Et non alia de caussa, nisi quoniam sequebar bonitatem. Debuerant quidem pro tantis beneficiis bona retribuere: quod non solum non fecerunt, verumetiam [Col. 0788C] pro bono mala reddiderunt. Nec solum nocebant facto, sed etiam detrahebant verbo. Propter hoc orat, et dicit:

21. Ne derelinquas me, Domine Deus meus. Id est, ne permittas me cadere in tentationem. Ne discesseris a me. Ne per absentiam gratiae tuae dimiseris me perire. Hoc dicitur in persona nostri.

22. Intende in adjutorium meum. Id est, da te intentum, ut me adjuves ad bene operandum. Domine Deus salutis meae. Rector meus, Creator meus, et meae salutis auctor.

TITULUS PSALMI XXXVIII.

1. In finem pro Idithum Canticum ipsi David. Cujusdam (Ex Augustino) qui vocatur Idithum, voces exspectandae atque audiendae sunt. Et si esse unusquisque nostrum potuerit Idithum in eo quod cantat, invenit se, et audit se. Idithum, quippe Transiliens eos interpretatur. Si quis transiliens cantavit, gaudeat se esse quod cantavit. Si quis adhuc terrae inhaerens cantavit, optet et studeat esse quod cantavit. Canticum ideo dicitur, quia spiritualem continet [Col. 0788D] jocunditatem: docet enim nos mente de terrenis ad coelestia transilire. Mittit nos in finem, id est, in Christum. Materia est transiliens et perfectus ille qui omni mundanorum voluptate postposita, solis coelestibus inhiat, et talis qui a Deo perfectus est, ut etiam linguam suam a peccato omnino cohibeat. Hanc per partes ita disponit. In prima parte ostendit ille transiliens, se tacere mundo, id est, hominibus pravis, qui deprimunt eum, et conantur reprehendere dicta ejus, et loqui de eo. In secunda parte comparat haec mundana cum coelestibus, ostendus haec esse vana, illa appetenda. In tertia ponit orationem, ut a malis liberetur, et coelestia valeat obtinere. Intentio est, justos admonere, ut mundanis postpositis, ad coelestia transeant.

PSALMUS XXXVIII.

178 2. Dixi, Custodiam vias meas, ut non delinquam in lingua mea. Viae nostrae ad Dominum, sunt actiones et locutiones nostrae. Bene enim loquendo et recte agendo ad aeterna proficiscimur. Et quia vir sanctus jam custodierat vias pravae actionis, deliberavit etiam [Col. 0789A] custodire vias illicitae loquutionis. Nam qui in verbo non offendit, ille perfectus est vir (Jacob. 3.) . Hinc Salomon ait: Qui custodit linguam suam, custodit animam suam (Prov. 21.) . Dixi, inquam, et feci. Nam sequitur: Posui ori meo custodiam. Quando? Cum consisteret aliquis pius, et religiosus, et sanctus? Absit. Hi sic audiunt (ex Augustino) , ut quod probant, laudent: quod autem improbant, inter multa forte quae laudant, veniam non laudatis dant, potius quam calumniam parent. Quando ergo? Cum consisteret peccator adversum me. Stat enim propria quadam notitia peccator superbus, quisquam invidus audit loquentem transilientem, captat verba, proponit laqueos. Difficile est, ut non inveniat aliquid non ita dictum, ut dici debuisset: nec audiendo ignoscit, sed calumniatur invidendo. Talibus quidem magis silendum est, quam aliquid dicendum. Nam quid dicas turbidis, calumniosis, litigiosis? Hinc Dominus dicit in Evangelio, Nolite dare sanctum canibus, neque margaritas spargere ante porcos (Matth. 7.) . Qualiter [Col. 0789B] autem ori suo custodiam posuit, insinuat cum subjungit:

3. Obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis. Recte cum dixisset, Obmutui, protinus adjungit, Et humiliatus sum: ut intelligamus virum justum obmutuisse, non ex ira sive indignatione: sed solnmmodo ex humilitate. Siluit autem a bonis, ut non delinqueret in malis. Et ex hoc, inquit, dolor meus renovatus est. A dolore quippe quodam (Ex eod.) , quem mihi inflexerant calumniatores et reprehensores, tanquam requieveram in silentio, et cessaverat dolor ille, qui factus fuerat a calumniantibus. Renovatus est autem dolor meus, quia coepi plus dolere tacuisse quae dicere deberem, quam dolueram dixisse quae dicere non deberem. Et ideo:

4. Concaluit cor meum intra me. Coepit esse inquietum cor meum: videbam insensatos, et tabescebam. Non arguebam, et me sic tacentem zelus domus tuae comedebat (Psal. 68. Joan. 2.) . Et ne putaremus [Col. 0789C] hunc calorem esse parvum, continuo adjunxit: Et in meditatione mea exardescet ignis. In eo quod non ait: Exarsit, sed Exardescet: ostendit illum ignem crescere magis ac magis ex taciturnitate. Ac si diceret: Quandiu silebo, tanto amplius ignis exardescet. Positus (Ex eod.) in hac fluctuatione dicendi et tacendi, inter eos qui calumniari parati sunt, et eos qui affectant instrui, periclitans ne projiciat margaritas porcis, periclitans ne non eroget cibaria conservis: in hoc aestu quaesivit alium meliorem locum, et suspirans in finem quemdam, ubi ista non erit passurus, ait:

5. Locutus sum in lingua mea. Sed cur ei loquitur in lingua sua, cui nota est cogitatio sua? Sed fortassis ideo in lingua loquitur, ut ejus locutione auditorum vita instruatur. Ait ergo: Notum fac mihi, Domine, finem meum. Quia jam vias quibus gradiebatur, noverat et easdem, ne offenderet, prout poterat, custodiebat: 179 Vult etiam finem suum quo tendere debeat, scire: ne si currat in incertum, valeat [Col. 0789D] aberrare. Finem viae nostrae nobis ostendit Apostolus, ubi ait: Finis legis Christus, ad justitiam omni credenti (Rom. 16.) . Christus est finis nostri operis, et merces laboris. Ad ipsum tendimus, ultra ipsum non est quo tendere valeamus. Ipse est enim summum bonum, summa beatitudo. Quisquis hunc finem nescit, ad ipsum non tendit. Etiam si recte vivere videatur, in vanum currit. Nec certum finem tantummodo, sed veram quoque vitam scire postulat, cum subjungit: Et numerum dierum meorum quis est, notum fac mihi. Quare? Ut sciam quid desit mihi. Isti dies non sunt. Ante abeunt pene quam veniant: et cum venerint, stare non possunt. Urgent se, sequuntur se, et non se tenent. Nihil de praeterito revocatur, quod futurum transiturum exspectatur: nondum habetur, dum non venit: non tenetur, dum venerit. Numerus ergo dierum qui est, ipsa est infinitas aeternitatis, quae verum esse habet: quia praeterire [Col. 0790A] non valet. Nec ideo dicitur dierum numerus quod ita sit in re: sed quia nos longa spatia temporum designamus pluralitate dierum pro nostra capacitate, infinitum aeternitatis spatium, numerum dierum qui est, improprie voluit appellare. Recte autem illa prius scire appetit, ut postmodum sciat quid ei desit. Non enim plene scire possumus quae nobis desint in temporalibus, nisi prius aeterna bona, quae amisimus, Domino revelante, cognoscamus. Idcirco reprobi quid eis desit, deprehendere non possunt, quia terrenis rebus ex amore succumbunt. Cumque ad perennitatem corda non sublevant, exilium patriam, tenebras lucem, cursum stabilitatem putant: quia qui majora nesciunt, judicare de minimis non possunt. Quo contra servus Dei cum ad superna cor elevat, defectum temporalitatis ex consideratione perennitatis melius pensat. Unde tamquam noto fine suo, et numero dierum qui est, attendit ad haec quae transeunt, et ait:

6. Ecce mensurabiles posuisti dies meos. Id est, [Col. 0790B] non aeternos, sed defectivos. Quisque enim sub certa mensura vivit. Et substantia mea: non renovatio quam fecit Christus, sed essentia corporalis, quam traximus ex Adam: tamquam nihilum ante te. Quidam videntur magni ante se, de quibus scriptum est: Vae qui sapientes estis in oculis vestris (Isai. 3.) : sed ante Deum nihil sunt, teste Apostolo, qui ait: Qui putat se aliquid esse, cum nihil sit, ipse se seducit (Galat. 5.) . Nec iste ex hoc magnus est, nam inflatio et tumor imitatur magnitudinem, sed non habet sanitatem. Sic primus homo traditus fuit, ut per augmenta temporum tendi posset ejus vita tantummodo, non evolvi. Sed quia sponte ad culpam decidit quo attigit vetitum, pertulit decursum. Ideo nunc iste vir sanctus dies suos transitorios conspicit, et se nihil nisi pulverem cognoscit. Unde etiam sequutus adjunxit: Verumtamen universa vanitas, omnis homo vivens. Jam transilii mortalia omnia. Ascendi ad delectationem legis Dei. Desideravi finem (Ex Augustino) , [Col. 0790C] cujus non est finis, et numerum dierum qui est, et in eo quod restat sic inhio. Verumtamen quamdiu temporaliter vivo, quamdiu 180 tentatio est vita hominis super terram (Job. 7.) , quamdiu humana natura et secundum corpus et secundum animam, sub se habet deficere: Universa vanitas est omnis homo vivens. Universa enim quae in homine sunt, tam interius quam exterius, diminutionem habent, sive mutabilitatem. Omnia, inquam, homo et manens et transiliens, et ipse etiam Idithum, quamdiu hic vivit, universae subjacet vanitati. Unde Salomon ait: Vidi cuncta quae fiunt sub sole, et ecce universa vanitas (Eccl. 1.) . Unde et subditur:

7. Verumtamen in imagine pertransit homo, sed et frustra conturbatur. Quamquam portet imaginem Dei, tamen non solum transit, sed pertransit. Cujus transire, est singulis momentis ad finem tendere. Pertransire vero vitam moriendo finire. Nec solum haec patitur, sed et usibus terrenis frustra conturbatur. Unde et subditur: Thesaurizat, et ignorat cui congregabit [Col. 0790D] ea. Haec est adhuc magis lugenda vanitas, quia cum homo a sui Conditoris amore cecidit, protinus amore et studio mundialibus inhaesit, intantum, ut exilium suum libens perferat: invitus recedat, caecaque cupiditate orbatus, thesauros colligat: sed cui congreget nescit. Unde cuidam dictum est: Stulte, hac nocte animam tuam tollent a te. Quae praeparasti, cujus erunt (Luc. 12.) ? Habere vis quod Deus, et non perdere? Ostendam tibi tutum locum. Audi Dominum in Evangelio: Thesaurizate vobis thesauros in caelo, ubi fures, non furantur, nec aerugo, aut tinea demolitur (Matth. 6.) . Sed ergo, inquis, quomodo pono in caelo? Pone in manibus pauperum (Luc. 11.) : da indigentibus. Audi, et fac quod iste transiliens addit:

8. Et nunc, quae est exspectatio mea? Nonne Dominus? Et quia cuncta hic transeunt, et nihil retinetur certum, aut securum nunc, id est, in hac vanitate, [Col. 0791A] in hac peregrinatione, dum adhuc habere non possum: quid debeo, nisi Deum exspectare? Et convertens se ad eum quem exspectans diligit, ei familiari et antiqua locutione dicit: Et substantia mea apud te est. Apud Dominum habet substantiam suam, quisquis propter Deum cuncta quae habet, distribuit: aut ea quae retinet, ad honorem ipsius expendit: et nihil omnino praeter Deum concupiscit. Post contemtum rerum, postulat remissionem peccatorum, cum subjungit:

9. Ab omnibus iniquitatibus meis erue me. Ab omnibus, inquam, tam cogitationis quam locutionis et operis. Tam ab occultis quam ab alienis, tam a venialibus quam a criminalibus. Et quia terrena contemno, quia laeteri in transitoriis nolo, quia humilitatem et paupertatem appeto, et sola invisibilia concupisco, Opprobrium insipienti dedisti me. Unde Apostolus ait: Spectaculum facti sumus mundo, et angelis, et hominibus (1. Cor. 4.) . A dextris et a sinistris habemus arma quibus pugnamus, per gloriam [Col. 0791B] et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam, ut seductores et veraces (2. Cor. 6.) . Hinc alibi Psalmista dicit: Multum repleti sumus despectione (Psal. 122.) . Multum repleta est anima nostra, opprobrium abundantibus, et despectio superbis. Inter haec opprobria constitutus, patientiam suam vir sanctus nobis insinuat, cum subjungit:

10. Obmutui, et non aperui os meum. Non respondi eis verbum, nec murmuravi contra te. 181 Quia potuisset obmutire prius et postea loqui: ideo postquam dixit, Obmutui, continuo subjecit, Et non aperui os meum: ut sui silentii ostenderet longanimitatem. Deinde misericordiam et sanitatem postulat, caussam praemittendo, cum subjungit:

11. Quoniam tu fecisti: amove a me plagas tuas. Quae sunt istae plagae, quibus omnipotens Deus percussit hominem peccatorem, nisi corruptio, passibilitas, et mortalitas? Ab istis plagis sanari desiderat, et ad veram sanitatem reduci, id est, ad impassibilitatem [Col. 0791C] et immortalitatem. Et debes, inquit, hoc facere, quoniam tu fecisti me, vel quoniam tu fecisti illas plagas, amovere eas debes a me. Sicut enim tuum est ferire peccatorem ex justitia, sic tuum est parcere ex misericordia. Neque enim tantum justus es, sed etiam misericors. Ostendit autem vehementer se afflictum, cum subdit:

12. A fortitudine manus tuae ego defeci in increpationibus. Fortitudo manus Dei ipsa est percussio flagelli. Ipso flagellante a rigore defecimus nostrae superbiae. Ipsius percussiones nobis sunt increpationes. In eo enim, quod flagellat, increpat nos: quia peccavimus. Unde (Ex Augustino) Domini justitiam commendans, et nostram culpam insinuans, adjungit: Propter iniquitatem corripuisti homines. Totum quod feci, quod infirmus sum, quod in imo clamo, totum pro iniquitate: et in hoc erudisti hominem. Audi hoc planius ex alio psalmo. Bonum mihi Deus, quod humiliasti me, ut discam justificationes tuas (Psal. 118.) . Humiliatus sum, et bonum est mihi: et poena est, et gratia est. Hinc alibi dicitur: Qui fingis laborem in praecepto, id est, laborem formas, ut mihi praeceptum sit. Dico, amove. Et opus est, ut amoveas, quia ego defeci, id est, sustinere non potui, a fortitudine manus tuae, id est, a forti vindicta tua facta in increpationibus. Per hoc quod dicit, in increpationibus, notat Deum vindictam suam ad hoc facere, ut retrahat hominem a peccato. Cum dico plagas tuas, aut fortem manum tuam, non te accuso: sed confiteor me habere iniquitatem, propter quam disciplinis tuis corripuisti me hominem. Hic notatur judicium et misericordia Dei. In hoc judicium, quod propter iniquitatem flagellat. In hoc misericordia, quod correptione quasi pater castigat, ut ad viam veritatis reducat. Unde adhuc subjungit. Et tabescere fecisti sicut araneam animam ejus. Attende ipsum animal, [Col. 0792A] quam tabidum est. Pone supra digitum, ruina est. Nihil omnino est tabidius. Talem fecisti humanam animam, ad erudiendum eam pro iniquitate. Eruditio justi Dei hanc infirmitatem fecit. Fortitudo quaedam erat vitium, fortitudine quadam displicuit homo, ut erudiretur infirmitate, et quia superbia displicuit, eruditur humilitate, vel infirmitate. Iste versus applicari potest et ad bonos, et ad malos. Ad bonos hoc modo: Ita corripuisti hominem, ut penitus se mundo mortificaret, sicut aranea se mortificat in suo opere. Tabescit anima justi sicut aranea, quando a pinguedine carnalis voluptatis deficit, cum carnem jejuniis et vigiliis macerat, et mentem a desideriis illicitis castigat: cum studet se vitiis et concupiscentiis mortificare, atque in virtutibus extenuare: texere, ut cum veste nuptiali caelesti sponso digna 182 valeat apparere. Vel sicut aranea ad inutile opus faciendum interiora sua extrahit et consumit: sic peccator interiora animae suae, in appetitu terrenorum inaniter expendit. Avarus enim etiam animam suam [Col. 0792B] venalem habet. Hinc Dominus dicit in Evangelio: Et quid prodest homini si lucretur totum mundum, animae autem suae detrimentum patiatur (Matth. 16.) ? Et ideo subditur: Veruntamen vane conturbatur omnis homo. Omnis scilicet homo, qui carnaliter vivit, dum terrena appetere per cupiditatem nititur, inutiliter conturbatur. Quis (Ex Augustino) vel de ipso suo bono securus est? Quid in hac terra certum est, nisi mors? Considerate omnia, vel bona, vel mala vitae hujus, vel in ipsa justitia, vel in ipsa iniquitate: omnia incerta sunt. Quid sis hodie scis: Quid futurus sis crastino, nescis. Pauper es? incertum est an ditescas. Indoctus? incertum est an erudiaris. Imbecillis? incertum est an convalescas. Natus es? certum est, quia morieris. Quocunque te verteris, incerta sunt omnia. Sola mors certa: et sola multum cavetur, quae nullo modo devitatur. Quisquis ergo conturbatur, jactet in Dominum curam suam, et dicat quod sequitur:

[Col. 0792C] 13. Exaudi orationem meam. Ut finem meum notum mihi facias. Et deprecationem meam. Ut ab omnibus iniquitatibus eruas me. Et debes exaudire, quia cum affectu et lacrymis deprecor te. Et hoc est, quod dicit: Auribus percipe lacrymas meas. Quanto quisque sanctior est, tanto uberiores lacrymas habet in oratione: quas benignus Deus auribus percipit, quando misericorditer suscepit. Si vis a Domino exaudiri: ora cum lacrymis, contere cor tuum. Nullum majus sacrificium Deo afferri potest, quam cor contritum et humiliatum (Psal. 50.) . Ubi sunt lacrymae, ibi divinus ignis accenditur. Quaeri solet quare orandus sit Deus, et quid opus sit oratione, cum ipse sciat antequam oremus, quid opus sit nobis (Matth. 6.) . Sed ideo orandum est, quia orationis intentio cor nostrum serenat et purgat, capaciusque efficit ad excipienda divina munera, quae spiritualiter nobis infunduntur. Pius Dominus offert nobis gratiam suam, et semper paratus est dare. Nos vero non semper parati sumus accipere: cum inclinamur [Col. 0792D] ad terrena, et rerum temporalium cupiditate tenebramur. Fit ergo in oratione conversio cordis ad Deum, et in ipsa conversione puriores et digniores efficimur. Unde adhuc subditur: Ne sileas quoniam advena ego sum apud te. Loquitur enim Deus secreta sua locutione in cordibus suorum fidelium, et aspirationem infundit gratiae suae. Ideo alibi postulat dicens, Dic animae meae, Salus tua ego sum (Psal. 34.) . Et iterum. Audiam quid loquatur in me Dominus Deus, et caetera (Psal. 84.) . Ideo autem non debes silere a me: quoniam advena ego sum, translatus de civitate Babylonis, in qua natus fueram per originale peccatum (Psal. 50.) : manens apud te, serviens tibi, et de tua familia existens. Nec tamen adhuc in civitate tua sum. Propterea subdit: Et peregrinus, sicut omnes patres mei fuerunt peregrini. Scilicet [Col. 0793A] Abraham, Isaac, et Jacob, atque alii. Quandiu enim in corpore sumus, peregrinamur a Domino (Hebr. 13.) . Non enim habemus hic manentem civitatem, sed futuram in caelo requirimus. Quid ergo? Restat, ut petam, quia sine dubio migraturus sum. Sequitur et dicit:

183 14. Remitte mihi, ut refrigerer. In conscientia mea, ut exonerata sit aestu solicitudinis peccatorum meorum. Priusquam abeam, ex hac vita: Et amplius non ero, idest, non habeo verum esse, si ego non remissis prius peccatis meis hinc abiero.

TITULUS PSALMI XXXIX.

1. Titulus sequentis psalmi est, In finem psalmus David. Psalmus iste convenit David, id est Christo, scilicet capiti et membris. Materia est immutatio veteris sacrificii. In prima parte ponit testimonium hujus innovationis. In secunda parte inducit ipsum Christum legalia destituentem, et suam innovationem confirmantem. In ultima parte inducit sequaces Christi, id est, annuntiantes. Intendit persuadere legalia instituta jam finem habere, et per Christum [Col. 0793B] ad Deum accedendum esse: ut scilicet postpositis superstitionibus Judaeorum, et idololatria gentilium, accedamus ad fidem Christi. Ait ergo:

PSALMUS XXXIX.

2. Exspectans exspectavi Dominum, et intendit mihi. Ac si dicat, Ita exspectavi Dominum, ut quotidie essem exspectans: et quia perseveravi, intendit Dominus mihi, idest, ad utilitatem meam, scilicet praestando gratiam suam. Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. 24.) . Hinc Propheta nos admonet, dicens, Si moram fecerit, exspecta eum: quia veniens veniet (Abac. 2.) . Quomodo autem intendit ei Dominus, exponit cum subjungit:

3. Et exaudivit preces meas. In quo exaudivit? Audi quod sequitur. Et eduxit me de lacu miseriae. Idest, de certa profunditate erroris, quae homines miseros facit. Et de luto faecis. Idest, de concupiscentiis carnis, quae animas reddunt lutulentas coram Domino, [Col. 0793C] et in imo jacentes.

4. Et statuit supra petram pedes meos, et direxit gressus meos. [Vers. 5.] Et immisit in os meum canticum novum, carmen Deo nostro. Notandus est ordo verborum. Prius enim de luto pravitatis educitur, ut ejus pedes per fidem in petra solidentur. Sed quia rectam fidem recta subsequi debet operatio, gressus ejus directi sunt, ut post directionem gressuum, idest, perfectionem boni operis, in ore acciperet etiam novum canticum praedicationis. Adhuc enim nobis in infirmitatis confusione jacentibus, praeberi non debet auctoritas praedicationis. Sed cum jam in bono opere surgimus, cum jam recti stare coeperimus, dignum est, ut ad lucrandos alios in praedicationem mitti debeamus. Valde etiam notandum est, quod postquam dixit Canticum, continuo adjunxit Carmen, idest, hymnum Deo nostro. Sunt enim nonnulli quibus a Domino gratia doctrinae datur, sed eamdem in suam propriam gloriam reflectere conantur. Hi nimirum canticum in ore percipiunt, sed carmen, [Col. 0793D] idest, laudem, Domino Deo nostro de percepta gratia reddere contemnunt. Sed quia iste vir sanctus praedicationis verbum de novo Testamento scilicet de Dominica incarnatione, passione, resurrectione, ascensione et de caeteris quae ad novam vitam et ad novum 184 hominem pertinent, accepit: et haec omnia ad laudem omnipotentis Dei expendit, non solum in ore suo immissum esse canticum novum, sed etiam carmen Deo nostro, recte testatus est. Esto novus homo, praedica Christum: et sic cantasti canticum novum. Noli quaerere laudem tuam, sed laudans invoca Dominum: et sic carmen Deo nostro dixisti. Fidem Domini praedicare, et insuper ipsum devote laudare, canticum et carmen Deo nostro cantare est. Et quia hoc cantico et carmine audito multos ad fidem conversuros vir sanctus vidit, ideo protinus addidit: Videbunt multi, et timebunt, et sperabunt in Domino. Qui caeci erant, et de Deo nihil intelligebant, [Col. 0794A] attendentes et imitantes cantici novi cantatores, illuminati sunt. Videbunt ergo credentes, timebunt poenitentes, sperabunt caelestia appetentes. Postquam homo fide illuminatus est, primus gradus ad Deum est timor, sicut scriptum est, Principium sapientiae timor Domini (Psal. 110,) . Et quanto magis quisque in se humiliatur per timorem, tanto amplius in Deo erigitur per spem. Spe autem ad invisibilia bona erectus, incipit caelestia diligere et despicere terrena (1. Cor. 13.) . Ecce fides, spes, caritas, quibus colitur Deus, et efficitur homo beatus. Unde et subditur:

5. Beatus vir cujus est nomen Domini spes ejus. Nomen Domini Jesus est, quod interpretatur Salvator (Matth. 1. Luc. 1.) . Beatus ergo ille, qui se a Jesu salvari sperat. Et non respexit in vanitates et insanias falsas. Ut avaritiae deserviret, aut idola adoraret. Terrena quippe concupiscere, in vanitates respicere est. Unde Dominus dicit in Evangelio, Nemo respiciens retro aptus est regno Dei (Luc. 9.) . Ideo in alio [Col. 0794B] psalmo orat, dicens, Averte oculos meos ne videant vanitatem (Psal. 118.) . Idola vero colere, lapides adorare, creaturae potius deservire quam Creatori (Rom. 1.) , qui omnia fecit, omnia sapienti cogitatione disponit, magna et falsa insania est. Unde fide et devotione convertens se ad Dominum, ut corda similiter ad ipsum convertat aliorum, qui vanitates et insanias falsas respiciunt, ait:

6. Multa fecisti tu, Domine Deus meus, mirabilia tua. Fecisti enim caelum et terram et omnia quae in eis sunt: et haec quidem tua, idest tibi subdita, tibi famulantia. Et cogitationibus tuis, Quibus omnia disponis, Non est qui similis sit tibi. Quis enim cognovit sensum Domini? aut quis consiliarius ejus fuit (Rom. 11.) ? Haec tua mirabilia opera tam visibilia quam invisibilia, et tua incomprehensibilis sapientia, praedicant te solum colendum esse, te solum amandum et appetendum: non istas vanitates et insanias falsas. Annuntiavi, Haec nescientibus. Et locutus sum, scientibus. [Col. 0794C] Sapientibus enim et insipientibus debitor sum (Rom. 1.) . Vel annuntiavi prius per patres, et novissime locutus sum per memetipsum. Multiplicati sunt super numerum. Multi enim audita praedicatione venerunt ad societatem credentium, qui non sunt in numero electorum, teste Veritate, quae ait: Multi vocati, pauci vero electi (Matth. 20.) . Super numerum ergo praedestinatorum ad vitam, multiplicati sunt credentes. Et quia in tempore quo fides praedicata est, vetus etiam sacrificium mutatum est (Hebr. 7.) : ostenditur, cum subinfertur:

7. Sacrificium et oblationem noluisti, aures autem 185 perfecisti mihi. Ecce quomodo vir sanctus praevidebat mutandum esse sacrificium, et legem spiritualiter intelligendam. Nec factum est hoc temporibus suis, sed nostris. Ipse hoc Spiritu sancto revelante praevidebat. Nos autem sicut audivimus, sic vidimus in civitate Domini. Ecce sacrificium et oblationem, sicut prius consuetudo erat, noluit Dominus. Ipse factus est nobis sacerdos et sacrificium. Ipse est [Col. 0794D] verus agnus Dei, qui immolatus est pro nobis, qui tollit peccata mundi. Transivit umbra, apparuit Veritas: vetera transierunt, et ecce facta sunt nova. Perfecit autem nobis aures, ut quae de lege audimus, spiritualiter intelligamus. Has requirebat Christus, quando dicebat, Qui habet aures audiendi audiat (Luc. 8.) . Aures perfecit suis Discipulis, quando aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas (Luc. 24.) . Vel aures nobis perficiuntur a Deo, quando ad obediendum ei per omnia perfecti efficimur. Unde scriptum est, Melior est obedientia quam victimae (1. Reg. 15.) . Perfectas aures a Domino populus ille habuit, de quo alibi Dominus per Psalmistam ait, Populus quem non cognovi, servivit mihi (Psal. 17.) : in auditu auris obedivit mihi (Ibid.) . Holocaustum et pro peccato non postulasti (Hebr. 10.) . Hoc distat intra holocaustum et sacrificium: quod hostiae pars aliqua oblata Deo, sacrificium dicebatur. Holocaustum [Col. 0795A] autem totum incensum erat (Levit. 1.) : videlicet quando tota hostia in sacrificio incendebatur. Sed Dominus nec minora nec majora veteris legis sacrificia requirit, cui non jam umbra, sed veritas grata existit: quandoquidem haec non postulavit. Quae sunt, quae postulavit? sequitur, et dicit:

8. Tunc dixi, Ecce venio. Vox Christi est in persona sua: Tunc, idest, eo tempore, quo mihi opportunum videbatur, ut vetera in nova mutarentur: Dixi, Ecce venio (Hebr. 10.) , idest, deliberavi ut in manifestatione fieret adventus meus. Hujus adventus testimonium de scriptura trahit, cum subdit convertendo se ad Patrem, et dicendo: In capite libri scriptum est de me, [Vers. 9.] ut facerem voluntatem tuam: Deus meus volui: Et legem tuam in medio cordis mei. In primo psalmo hujus libri scriptum est, ut faciam voluntatem tuam, idest, ut impleam obedientiam a te mihi injunctam. Et sic scriptum est: Ita volui, o Deus meus. Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me Patris. Attende, quid [Col. 0795B] in capite hujus libri scriptum sit de Christo. Dicitur enim ibi, Beatus vir qui non abiit, et caetera. Hic autem ait, Ecce venio. Dicitur ibi: Sed in lege Domini voluntas ejus: hic vero ait, Ut facerem voluntatem tuam. Dicitur ibi: Et in lege Domini meditabitur die ac nocte: hic autem dicit, Et legem tuam in medio cordis mei. Haec satis aequipollentia sunt. Quod medium est, non declinat magis ad aliquam partem. Ille ergo habet legem Dei in medio cordis sui, qui mandata ejus ita meditatur et servat, ut non declinet ad dexteram, neque ad sinistram (Deut. 5.) . Ille habet legem Dei in medio cordis sui, qui diligit Dominum Deum ex toto corde suo, et ex tota anima sua, et ex totis viribus suis, et proximum suum sicut seipsum (Luc. 10.) . Quisquis talis est, justum profecto est, ut justitiam, quam ipse habet, aliis praedicare non cesset (Galat. 3.) . Unde et subditur:

10. Annuntiavi justitiam tuam in Ecclesia magna, 186 Toto orbe terrarum diffusa. Annuntiavi quod [Col. 0795C] ex legalibus institutis justitia non fiat, sed ex te. Ecce labia mea non prohibebo. Si aliqui voluerint prohibere, non tacebo. Talia labia habebat Petrus, tam promta ad praedicandam justitiam: quando prohibitum est a principibus, ne ultra loqueretur de Jesu: et ipse viriliter respondit, Obedire oportet Deo magis quam hominibus (Act. 4. et. 5.) . Et quia promta sunt labia mea ad annuntiandam veritatem, Domine, tu scisti. Tu enim cognitor cordis, tu testis conscientiae. Quicquid labia nostra loquantur, Deus semper attendit cor nostrum, et secundum illud nos judicat. Tales ergo nos exhibere debemus, ut Domino Deo nostro corde et labiis placeamus. Corde, inquit Apostolus, creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. 10.) . Sona labiis, propinqua corde, ut testem cordis tui possis invocare Dominum, dicens, Domine, tu scisti. Gloria enim nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (2. Cor. 1.) . Unde et subditur:

11. Justitiam tuam non abscondi in corde meo. Sicut [Col. 0795D] ut ille servus piger, qui talentum abscondit in terra (Matth. 25.) . Hinc Dominus Discipulis suis ait, Quaecumque audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. 15.) . Ideo et Apostolis praecepit, ut neque sacculum portarent (Luc. 9.) . Sacculum namque portat, qui verba divina in corde celat. Justitia in hoc loco intelligitur fides. Justus enim ex fide vivit (Rom. 1.) . Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Galat. 3.) . Hanc multi absconderunt in corde suo, timore mortis. Multi adhuc abscondunt Dei justitiam, aut propter poenam timentes, aut propter damnum. Qui autem nec poenam, nec damnum timent, ad illos pertinent, de quibus dicitur, Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum caelorum (Matth. 5.) . Veritatem tuam et salutare tuum dixi. Idest, Christum praedicavi, qui de seipso ait, Ego sum Veritas (Joan. 14.) . Et de quo Simeon dicit, Viderunt oculi mei salutare [Col. 0796A] tuum (Luc. 2.) . Et alibi Psalmista postulat dicens, Salutare tuum da nobis (Psal. 84.) . Non abscondi misericordiam tuam, et veritatem tuam a concilio multo. In conciliis te synagogis ante reges et praesides cum magna auctoritate et audacia Apostoli sancti et martyres praedicaverunt (Act. 5.) misericordiam et veritatem Christi. Vis audire misericordiam Dei? Age poenitentiam, et remittuntur tibi peccata (Matth. 4.) . Vis audire veritatem? Tene justitiam et dabitur tibi merces aeterna (Eccles. 18.) . Audi misericordiam simul et veritatem. Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum caelorum (Matth. 4.) . Poenitentia pertinet ad misericordiam, regnum caelorum ad veritatem. Modo misericordia praedicatur, postea veritas exhibebitur. Rursus qui modo contemnit misericordiam: districte postea sentiet veritatem non quidem ad gloriam, sed ad poenam. Deinde respexit ad membra saucia, et pro illis orat, dicens:

12. Tu autem, Domine, ne longe facias miserationes tuas a me, idest, a meis. Attende peccatores, et noli [Col. 0796B] longe facere ab eis tuas miserationes. Quisquis se sentit elongari a Domino per pravam vitam, per malam voluntatem, dicat devote, dicat lacrymabiliter, Tu autem, Domine, ne longe facias miserationes tuas a me. Ego miser, Tu misericors. Multae meae iniquitates, sed superant tuae miserationes. Misericordia tua 187 et veritas tua semper susceperunt me. Attendo, quia misericors es: attendo, quia verax es. Amo misericordem, timeo veracem. Et sic amor et timor ducunt me ad te: quia misericordia et veritas tua semper susceperunt me. Ideo oro, ne longe facias miserationes tuas.

13. Quoniam circumdederunt me mala, quorum non est numerus. Innumera sunt peccata mea, infinitae sunt negligentiae meae, quae undique circumdant, undique impediunt. Dicamus haec medullis cordis. Ostendamus medico nostro passiones nostras: humiliter deprecemur, ut nos suscipiat ad sanandum. Nemo se justum putet. Teste enim Apostolo, in multis offendimus [Col. 0796C] omnes (Jacob. 3.) . Pertinet ad nos clamare, gemere, confiteri: non jactare, non de meritis gloriari. Quae si ulla sunt, quid habes quod non accepisti (1. Cor. 4.) ? Recte ergo subditur: Comprehenderunt me iniquitates meae, et non potui, ut viderem. Intantum comprehendunt nos iniquitates nostrae, ut etiam si velimus evadere, sine adjutorio non valeamus. Hinc alibi Psalmista dicit: Funes peccatorum circumplexi sunt me (Psal. 118.) . Unde et postulat dicens, Converte Domine captivitatem nostram (Psal. 125.) . Amissa autem veritatis luce in tantam caecitatem venimus, ut nosmetipsos ignoremus. Perpetramus mala, nec celerius deprehendimus, vel perpetrata. Exclusa ab interno lumine anima nil in se nisi tenebras invenit. Semetipsam videre perdidit, quia auctoris sui visionem contemsit. Ex amissione luminis crevit multiplicitas iniquitatis. Ideo adjungit: Multiplicatae sunt super capillos capitis mei. Capillos capitis ad numeri multitudinem revocat. Quis (Ex Augustino) numerat capillos? Multominus peccata numerat, quae [Col. 0796D] excedunt numerum capillorum. Jam non occidis, non moecharis, non facis furtum, non dicis falsum testimonium, et caetera hujusmodi grandia peccata: moles sunt istae peccatorum. Magna praecavisti, de minutis quid agis? Projecisti molem, vide ne arena obruaris. Sed adhuc valde gravius est, quod subjungit: Et cor meum dereliquit me. Hoc est, virtus cordis mei defecit, et non est idoneum ad cognoscendum se. Quotiens mente vagamur foris, delectamur terrenis, propria nostra studia relinquimus: atque inania, vel agimus, vel loquimur, vel cogitamus: totiens cor nostrum derelinquit nos. Quotiens non cogitamus Deum, vel ea, quae ad utilitatem animarum pertinent: totiens amittimus cor nostrum. Unde, quidam sapiens ait, Quocunque tempore non cogitaveris Deum, puta illud amisisse. Congrue ergo sequitur haec oratio qua dicitur:

14. Complaceat tibi Deus, ut eruas me, Domine, ac [Col. 0797A] adjuvanaum me respice. Bene ait, Complaceat: non enim ex meritis, sed solo beneplacito suo (Tit. 3.) , sola gratia, sola bonitate sua justificat Deus hominem. Miseretur nobis pius Dominus, quia ei sic placet, non quia nos meruimus. Ideo discipulis suis ait, Non vos me elegistis, sed ego elegi vos (Joan. 15.) . Et Apostolus, gratia Dei sum id quod sum (1. Cor. 15.) . Commendando ergo gratiam, humiliter Dominum deprecatur, ut eum eruat a tot et tantis, quae praemisit malis, ut misericorditer respiciendo adjuvet in bonis. Deinde contra persecutores deprecatur, dicens:

15. Confundantur et revereantur simul, qui quaerunt animam meam. Quid revereantur, vel 188 Dominum, vel poenam, qua puniendi sunt? Multi quaesierunt animam Christi, sed ille potestatem habebat ponendi animam suam et iterum sumendi eam. Illi autem gavisi sunt, cum posuit: confusi sunt, cum recepit. Multi adhuc quaerunt corpus Christi, et quaerunt animas perdere (Joan. 10.) : qui profecto aut confundentur [Col. 0797B] modo, ut erubescant de malis, et poenitentiam agant, et timentes revereantur: aut aeternam confusionem postmodum patientur, cum dicetur eis, Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. 25.) . Unde et subditur: Avertantur retrorsum, et revereantur, qui volunt mihi mala. Retrorsum fiant per humilitatem, qui erant erecti male per superbiam, et qui praeibant trahendo, occidendo, sequantur obediendo. Revereantur etiam, id est, timeant, et honorent Deum, qui prius blasphemabant: et sic convertantur a mala voluntate, qua me persequebantur.

16. Ferant confestim confusionem suam. Ut cito redeant ad poenitentiam: Qui dicunt mihi, Euge, euge. Id est, Bene, Bene: Irrisoria laus est. In istis tribus versibus nota tria genera persecutorum. Prius orat pro eis, qui quaerunt animam ejus, ut auferant eam: intelligendi sunt illi, qui aperta persecutione servos Dei conantur occidere. Tales fuerunt illi, qui cum gladiis et fustibus apprehenderunt Jesum, et qui posuerunt eum in cruce (Joan. 18.) . Deinde orat pro [Col. 0797C] eis, qui volunt ei mala (Matth. 26.) . Accipiendi sunt illi, qui nondum persequuntur aperte, sed odium et inimicitias gestant in corde: hi aliquando simulationibus et callidis utuntur argumentis, ad decipiendum eos quos oderunt; aliquando effraenantur in verba malitiae. Tales fuerunt Judaei adversus Dominum (Matth. 12 et 22.) . Postmodum orat pro eis, qui dicunt ei, Euge, Euge: designantur illi, qui deridere solent religionem et simplicitatem justorum. Tales etiam fuerunt in passione Christi. Isti omnes in ipsius corpore perseverant. Sicut autem non se vindicavit de illis Dominus, sed pro illis oravit (Luc. 23. Hebr. 5.) : sic nos non debemus de inimicis quaerere ultionem, sed humilem proferre orationem, quemadmodum ipse praecepit, dicens: Diligite inimicos vestros, benefacite his, qui oderunt vos: et, Orate pro persequentibus et calumniantibus vos (Matth. 5.) . Et quasi quis quaereret, quo fructu, qua mercede? protinus adjungit, Ut sitis (inquit) filii Patris vestri, qui in caelis est. Et de seipso nobis tribuens exemplum [Col. 0797D] subdit: Qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (Ibidem) . Attende quantus honor est esse filium Dei, ut patienter feras injurias inimici. Deinde convertens se ad Dominum, consolatur nos et admonet, dicens:

17. Exultent et laetentur super te omnes quaerentes te. Omnes per fidem et dilectionem, qui te quaerunt, exultent corpore, laetentur spiritu: non super se, sed super te: ut qui gloriatur in Domino glorietur. Gemina merces nobis promissa est a Domino, scilicet immortalitas corporis, atque animae beatitudo (2, Cor. 10.) . Propterea gemina exultatione praecipimur gaudere, cum dicitur, Exultent et laetentur. Exultare enim ad corpus pertinet, Laetari vero ad animam. Commendatur autem laus Domini, cum subinfertur, Et dicant semper, Magnificetur Dominus, qui diligunt [Col. 0798A] salutare tuum. Quid enim tam laudare, tam praedicare, tam magnificare debemus, quam Deum et patrem 189 luminum, a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum (Jacob. 1.) ? Ipse enim primos patres nostros exspectantes eum, eduxit de luto faecis, et statuit supra firmam petram quae est Christus (Ephes. 1.) : et dedit eis opera bona, docuit canticum novum, illuminavit per eos alios. Dedit eis timorem et spem, trahens eos a vanitatibus falsis. Auxit eos et numero, et virtute. Deinde misit Filium in carnem, qui faceret voluntatem suam et annuntiaret justitiam suam in Ecclesia magna, et misericordiam et veritatem et salutare suum, ut liberaremur ab innumeris peccatis et inimicis, et exultaremus et laetaremur in Domino. Haec sunt caussae justorum, ut dicant semper, Magnificetur Dominus. Sed qui hoc dicant? Qui diligunt, inquit, salutare tuum, id est, Filium tuum, per quem nobis aeterna data est salvatio. Qui non diligit Dominum nostrum Jesum Christum (1. Cor. 16.) , non est speciosa laus in ore ejus. [Col. 0798B] Laudem nostram apud Dominum non commendat nisi affectio et caritas. Quid autem tam diligere debemus, quam eum a quo creati et salvati sumus? Rursus redit ad miseriae et inopiae considerationem, quam in hac peregrinatione patitur: et dicit,

18. Ego autem mendicus sum et pauper. Sed protinus redit consolatio, cum subdit, Dominus solicitus est mei. Ecce mendici Domini sumus: ad januam suae misericordiae sedemus: mendicamus, et clamamus, Adveniat regnum tuum, et, Da nobis panem nostrum, et, Libera nos a malo (Matth. 6.) . Pauperes enim sumus, nihil habemus a nobis. Ecce magna spes: Dominus solicitus est mei. Dicit aliquis in servitio Domini constitutus, Mendicus sum, pauper sum, non habeo unde vivam. Nolite diffidere pauperes Domini. Omnem solicitudinem vestram projicite in eum, quoniam ipsi cura est de vobis. Et ne dicatis, Quid manducabimus? aut quo vestiemur? quoniam haec gentes cogitant. Quid ergo faciendum? Primum quaerite [Col. 0798C] regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. 6.) . Dominus, inquit pauper, solicitus est mei. Ergo si Dominus solicitus est, et nos securi simus. Sed quia jamdiu expectans expectavit, Dominum postulat, cum subjungit, Adjutor meus, et protector meus tu es, Deus meus, ne tardaveris. Expectans expectavi te Dominum meum: intendisti mihi, multa beneficia largiendo: solicitus es mei. In hac vita factus es adjutor meus in bonis, et protector in adversis. Solus tuus mihi restat adventus, Deus meus, ne tardaveris. Quandiu te non video, non possideo, mendicus et pauper sum. Nihil extra te mihi sufficit. Tu expectatio mea: tu salus mea: noli morari. Una hora desideranti, aestuanti longa mora est: Deus meus, ne tardaveris.

TITULUS PSALMI XL.

1. Titulus sequentis psalmi est, In finem psalmus David, quia jam saepe expositus est, non oportet replicari. Materia est Christus Deus et homo secundum humanitatem [Col. 0798D] injuriatus, per deitatem glorificatus. Facit tres partes in hoc psalmo. In prima parte admonet, cum bonis promissionibus, ut intelligatur Christus supra hominem Deus. 190 In secunda parte ponit caussas, quare quidam eum simpliciter hominem putaverunt, quia injuriatum multis modis viderunt. In tertia parte nos reddit certos, eum plusquam hominem fuisse. Intentio est nos admonere, mediatorem Dei et hominum hominem simul (1. Tim. 2.) extitisse et Deum: propter gloriam passionis Christi, imperatoris martyrum, qui non sibi pepercit, militibus imperans pugnam, sed prior pugnavit, prior vicit, ut pugnantes exemplo hortaretur, et majestate adjuvaret, et promissione coronaret. Audiamus ( Ex Augustino ) aliquid in isto psalmo, quod pertinet ad ejus passionem. Commendamus autem saepius, quod nobis utile est retinere, Dominum Jesum Christum plerumque loqui ex se, id est, ex persona sua, quod est caput nostrum: plerumque ex persona corporis sui, quod sumus nos et Ecclesia ejus: sed ita, quasi ex unius hominis persona sonare verba, ut intelligamus caput et corpus [Col. 0799A] in unitate integritatis consistere, nec separari ab invicem tanquam conjugium illud, de quo dictum est, Erunt duo in carne una (Genes. 2. Matth. 19.) . Si ergo agnoscimus duos in carne una, agnoscamus duos in voce una. Audiamus ergo quod dicitur.

PSALMUS XL.

2. Beatus qui intelligit super egenum et pauperem. Id est, super Christum. Super egenum et pauperem intelligere, est super humanitatem et infirmitatem Christi aliud altius cogitare. Hoc utique intelligendum est, quod Dominus et Redemtor noster, cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo (Philipp. 2.) . Dives apud Patrem, pauper apud nos. Sed tamen paupertas ejus divitiae nostrae sunt: quomodo infirmitas ejus nostra fortitudo est: quomodo stultum ejus nostra sapientia est: quomodo mortalitas ejus nostra immortalitas est. Intelligere etiam oportet, quia paupertas et infirmitas [Col. 0799B] nostri Salvatoris exemplum nobis tribuit humilitatis, patientiae, obedientiae, mansuetudinis, caritatis. Haec intelligere et cogitare, credere et imitari, vera beatitudo est. Et quasi quis quaereret, Quis fructus erit hujus intellectus? sequitur et dicit: In die mala liberabit eum Dominus. Id est, in die judicii, quando puniendi sunt mali, liberabit eum Dominus ab omni malo, ab omni poena, ab omni tribulatione et angustia hujus saeculi, atque a potestate et tormentis diaboli, et inferni: et transferet eum in libertatem gloriae filiorum Dei (Rom. 8.) . Narrat et alia beneficia, quae Dominus largitur beato viro, qui intelligit, subdens:

3. Dominus conservet eum, et vivificet eum, et beatum faciat eum in terra, et non tradat eum in animam inimicorum ejus. Haec oratio promissio est. Conservat enim Dominus hunc intelligentem. Intra pericula et tentationes hujus laboriosae vitae non sinit eum perire. Non permittit tentari supra, quam ferre potest [Col. 0799C] (1. Cor. 10.) . Quicquid agat, quocunque se vertat, semper in custodia Dei est. Vivificat eum spiritu suo magis ac magis secundum interiorem hominem (Ephes. 3.) , ut quotidie justius et purius vivat in Deo. Et beatificat 191 eum non solum in caelo, sed etiam in terra, spirituales virtutes largiendo. Juxta quod scriptum est: Beati, qui sperant in te, Domine (Psal. 38.) , et beati qui diligunt nomen tuum. Et beati pauperes spiritu. Beati mites, beati misericordes, beati pacifici, beati mundo corde, et caetera (Matth. 5.) . Promittit nobis Dominus beatitudinem in futura vita: sed si diligenter attendimus, etiam in hac terra jam partem praemii possidemus. Pars utique magnae felicitatis est, seculum potuisse despicere, et omnipotenti Deo servire coepisse, evasisse vitiorum infelicissimum dominatum, liberum esse a misera servitute diaboli et peccati (Joan. 8.) , vanarum rerum cupiditatibus non excruciari, sceleribus non immisceri, innocenter vivere, beatae castitati operam dare, gloriosae paupertatis sufficientiam possidere: [Col. 0799D] nihil extra Deum quaerere, in ipsius amore et contemplatione suaviter requiescere. Pensemus quantum nobis Dominus pia vocatione contulerit, de quantis fraudibus, adulteriis, rapinis, perjuriis, sacrilegiis, immundiciis, vitiis et peccatis liberaverit: et tunc cognoscemus, quam verum sit, quod audimus in psalmo, quod dicitur: et beatum faciat eum in terra. Hunc autem intelligentem, etsi tradit aliquando Deus in manus inimicorum ejus, ut habeant potestatem occidendi corpus, nunquam tradit eum in animas (Matth. 10.) , id est, in voluntates inimicorum: ut scilicet possint eum facere suis iniquis voluntatibus obedire. Unde sancti Martyres etiam in suis passionibus victores exliterunt, quia et si potuerunt corporaliter occidi, nunquam tamen animo potuerunt frangi. Illi vero qui occiderunt, victi sunt: quia quod voluerunt implere, minime potuerunt. Hinc est, quod in mortibus Martyrum non ploramus, sed [Col. 0800A] cantamus, quia videlicet de triumpho exultamus. Nec annuntiamus mortes, sed natalicia: quia martyrio foeliciter renati, coeperunt beate vivere in gloria. Dicatur ergo recte, Et non tradet eum in animam inimicorum ejus. Sequitur aliud magnum donum.

4. Dominus opem ferat illi super lectum doloris ejus. Per lectum doloris, intelligitur caro nostra, quae dolet infirma. Quomodo aliquis jacet et requiescit in lecto suo, ita animus infirmus jacet et requiescit in carne sua. In carnalibus enim delectatur voluptatibus. Humana quippe natura eo ipso quod creata est in infirmitate, semper habet deficere, atque indesinenter ad deteriora labitur: nisi ope divinae gratiae sustententur. Portabat te ( Ex Augustino ) lectus, non portabas lectum. Paralyticus intus eras: Adest qui dicat tibi, Tolle grabatum tuum, et vade in domum tuam (Joan. 5.) . Et quasi quaereretur, Quare ergo cum opem ferat nobis Deus, tanta mala patimur in hac vita, tantos labores, tantam inquietudinem carnis et seculi? convertit se ad Dominum: et tanquam [Col. 0800B] consilium nobis medicinae exponens, adjunxit: Universum stratum ejus versasti in infirmitate ejus. Per stratum corpus cum mente vult intelligi. Universum dicit secundum omnes sensus, ut secundum carnem, et secundum mentem, tam interius, quam exterius intelligas hominem infirmatum. Lectus carnis infirmatur per famem, per sitim, per frigus, per calorem, per passionem, per dolorem, per corruptionem, 192 per mortalitatem, et innumeris aliis modis. Stratum mentis infirmatur per ignorantiam, per stultitiam, per hebetudinem, per timorem, per superbiam, per vanam gloriam, per invidiam, per iram, et modis aliis multis. Haec autem infirmitas poena est peccati. Quia homo noluit fortis esse in Deo, infirma est in seipso. Quia carne et spiritu delectatus est, carne et spiritu punitus est. Dicatur ergo, Universum stratum ejus versasti in infirmitate ejus. Propterea adhuc in hac infirmitate relinquitur, etiam si originale peccatum, propter quod punitus est, remittatur: ne iterum [Col. 0800C] possit superbire, et culpam quam fecit, valeat oblivisci. Malus servus est: semper oportet teneri sub flagello. Sed jam flagellatus postulat misericordiam, postulat sanitatem, de superbia ad humilitatem redit. Confitetur peccatum suum, dicens:

5. Ego dixi, Deus, miserere mei: sana animam meam, quia peccavi tibi. Ego dixi, inquit. Non abscondi peccata mea, non tacui confessionem: sicut quidam tacuit, et ideo inveterata sunt ossa ejus (Psal. 34.) . Quoniam qui malum, quod gessit, non aperit, eas etiam virtutes, quas habet, perdit. Verae humilitatis indicium est, culpam suam recognoscere, atque eamdem voce confessionis aperire. Ideo praecipit Dominus noster, ut peccata nostra sacerdotibus confiteamur (Luc. 15.) : ut videlicet confitendo humiliemur, et per humilitatis meritum percipiamus remissionem peccatorum. Superbis enim resistit Deus, sed humilibus dat gratiam (Jacob. 4.) . Magnus est confessionis fructus. Dicit quidam poenitens in alio psalmo, Dixi, confitebor: et tu remisisti impietatem [Col. 0800D] peccati mei (Psal. 13.) . Attende quam velox est misericordia Dei homini confitenti. Nondum confitetur, sed deliberatum habet in corde suo ut confiteatur, ideo a peccato mundatur. Hoc significat, quod Dominus leprosis praecipit dicens: Ite, ostendite vos sacerdotibus. Et cum irent in via, sanati sunt (Luc. 17.) . Publicanus quid ait? Deus propitius esto mihi peccatori. Descendit justificatus (Luc. 18.) . O beata confessio! quanti per te mundantur, sanantur, justificantur? Igitur unusquisque nostrum dicat humiliter, dicat lachrymabiliter, dicat ex affectu, dicat ex corde: Ego dixi, Deus, miserere mei: sana animam meam, quia peccavi tibi. Quid est, Peccavi tibi? peccavi coram te, vel contra te. Quid est peccavi tibi? rationem tibi redditurus pro peccato. Talia dicunt amici confitendo. Audiamus quid dixerunt inimici errando.

6. Inimici mei dixerunt mala mihi. Haec verba proprie pertinent ad caput, Ac si dicat, Ego veni, mediator [Col. 0801A] Dei et hominum (1. Tim. 2.) . Sed inimici hoc non attendentes, et me hominem tantum non Deum esse credentes, dixerunt haec mala mihi, id est, de me: Quando morietur, et peribit nomen ejus? Optabant enim, ut moreretur, et nomen ejus deleretur de terra (Jerem. 11.) . Mortuus est Christus, et admirabile factum est nomen ejus. Granum frumenti cadens in terra mortuum est, et inde amplius multiplicatum (Joan. 12.) . Sic etiam corpus Christi crescere consuevit in tribulatione. Dicebant inimici Judaei: Quando morietur? Quando poterimus eum occidere? Et sic peribit nomen ejus, id est, fama ejus. Facit etiam mentionem de traditore suo Juda, qui caput erat inimicorum, cum subjungit:

7. Et si ingrediebatur ut videret, vana loquebatur, 193 cor ejus congregavit iniquitatem sibi. Ingrediebatur tamquam fraudulentus, tamquam explorator, tamquam insidiator: non ut imitaretur, sed ut videret quid posset reprehendere, quid accusare, quid calumniari. Cor ejus tractabat de morte Christi, et [Col. 0801B] sic congregabat iniquitatem sibi. Melius enim erat ei, si natus non fuisset homo ille (Matth. 26.) . Quod passum est caput, patiuntur et membra. Si me (inquit) persecuti sunt, et vos persequentur (Joan. 15.) . Apostolus dicit, Propter subintroductos falsos fratres, qui subintroierunt explorare libertatem nostram (Galat. 2.) . Hi sunt hypocritae, simulatores mali, adjungentes se ficta caritate, captantes omnes motus, omnia verba sanctorum, in omnibus laqueos inquirentes. Tales multi inveniuntur intra societatem fratrum, qui spiritualia studia relinquentes, torpentes otio, appetunt quotidie audire et videre et loqui vanitatem: totum diem expendunt in fabulis, in curiositate, in stultitia. Pravis etiam concupiscentiis atque illicitis cogitationibus animum subjugantes, corde congregant iniquitatem sibi, idest, ad detrimentum suum. Sibi congregaverunt, non mihi, quomodo Judas sibi, non Christo. Egrediebatur foras, et loquebatur in idipsum. Egrediebatur ad Judaeos (Matth. 16.) , et [Col. 0801C] loquebatur in idipsum, idest uno consilio, una conspiratione. De talibus dicit Apostolus: A nobis exierunt, sed non erant ex nobis (1. Joan. 2.) . Sive intus sint, sive foris, semper hoc loquuntur, quod pertinet ad vanitatem, et semper congregant sibi iniquitatem et damnationem. Multi sunt intus corpore, et foris corde: sicut de quibusdam Israelitis dicitur, quia corde reversi sunt in Aegyptum (Exod. 16.) . Et alibi dicit quidam in psalmo: Et cor meum dereliquit me (Psal. 39.) . Quisquis mente vagatur et inania cogitat, ipse foras egreditur. Si autem id quod inutile et vanum est, cor nostrum delectabiliter meditatur, idipsum et lingua nostra libenter loquitur. Vis scire de fratre, quale cor habet? Attende unde libentius loquatur. Ex abundantia enim cordis os loquitur (Matth. 12.) . Et bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bona, et malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala (Ibid.) . Custodiamus, fratres, introitum nostrum, maneamus intus, et magnam ex istis verbis attendamus aedificationem nostram. Prius [Col. 0801D] dixit, Ingrediebatur, nec dixit, ut ageret, sed videret: jam notatur vagatio oculorum et curiositas, quod vitium vehementer solet nocere conversis. Audi aliud vitium: Vana loquebatur. Audi tertium: Cor ejus congregavit iniquitatem sibi. Perversae cogitationes separant a Deo (Sap. 1.) . Haec tria studia sunt otiosorum in claustro: vagatio oculorum, superfluitas verborum, perversitas cogitati num. Haec tria vitia ejiciunt fratrem de claustro. Ad hoc autem foras libenter egreditur, ut vanitatem quam in corde gestat, extra licentius videat et loquatur. Egressus Judas loquntus est ad Judaeos (Luc. 22.) . Sed quid illi? Adversum me susurrabant omnes inimici mei: adversum me cogitabant mala mihi. Quae adversa mihi erant et nociva, secretis consiliis et cogitationibus exquirebant. Timebant enim, ne forte tumultus fieret in populo (Matth. 26.) . Sciendum autem est, quia susurrare magnum peccatum est. Hinc per quemdam sapientem [Col. 0802A] dicitur: Susurro et bilinguis maledictus: 194 multos enim turbavit pacem habentes (Eccli. 28.) .

9. Verbum iniquum constituerunt adversum me. Constituerunt enim, ut adversus Jesum falsum diceretur testimonium (Luc. 22.) . Verbum etiam iniquum fuit, quando dixerunt. Crucifigatur. Et, Reus est mortis (Matth. 26. et 27.) . Ipsi de me ita fecerunt. Sed, Numquid qui dormit non adjiciet ut resurgat? Ille qui tam facile potest resurgere a morte, quam facile potest dormiens excitari a somno, numquid non adjiciet morti suae ut resurgat? Numquid non resurget ille, qui ait, Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam (Joan. 10.) ? Et Adam dormivit ( Ex Augustino ), quando de latere ejus Eva formata est (Gen. 2.) . Adam in figura Christi, Eva in figura Ecclesiae. Dum dormisset Christus in cruce, de latere ejus sacramenta Ecclesiae fluxerunt (Joan. 19.) . Et unde dormivit? Ex illo qui ingressus est ut videret.

[Col. 0802B] 10. Etenim homo pacis meae, in quo speravi, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Non fuit mirum, si inimici mei cogitabant adversum me mala mihi: quia et homo pacis meae, idest, Judas, cum quo pacem habebam, et qui se pacificum simulabat: in quo speravi, quantum ad aestimationem hominum. Putabant enim quod ei multum crederem, et in eo multum confiderem, qui edebat panes meos, ides, cui ego intinctum panem porrexi: vel panes meos spirituales edebat, quia quotidie praedicationem meam audiebat. Majorem supplantationem super me magnificavit, quam alii: quia etiam osculo tradidit. Nolite aestimare, fratres, ut illi qui ad conversationem veniunt, et habitum sanctae religionis assumunt, omnes sint sancti, omnes sint religiosi. Et Judas inter Apostolos Apostolus erat: sperabatur quod sanctus esset: et ipse fur erat et latro (Joan. 12.) Sed quomodo eum Christus patienter sustinuit, ita si nos aliquos habemus simulatores, qui sedeant ad mensam nostram, qui sint nobis conjuncti: [Col. 0802C] in osculo pacis aequanimiter exemplo Domini nostri tolerandi sunt: quia qui malum non tolerat, ipse per impatientiam suam sibi testis est, quia bonus non est. Quod si aliquis talis patienter a nobis toleratur: illi quidem detrimentum magnum est, nobis autem propter virtutem patientiae magna merces a Domino reddetur. Scire autem debemus quia sicut laudabile valde est, et ad magnam perfectionem pertinet bonum esse inter malos: ita econtrario valde detestabile est, et ad magnam perversitatem pertinet malum esse inter bonos. O quam gloriosum est et acceptabile Deo, si intra multos superbos unus est humilis, intra multos iracundos unus est mitis, intra multos luxuriosos unus est castus, intra multos inordinatos unus est religiosus! Ita nimis turpe est, et vehementer Deo displicet, cum intra multos humiles unus est superbus, intra multos castos unus est immundus, intra multos mansuetos unus est iracundus, intra multos religiosos unus est perversus. Tolerandus est, quia Dominus praecepit: sed ipse iram Dei [Col. 0802D] non effugiet. Et sicut bonus pro sua laudabili perfectione majorem quam caeteri homines recipiet a Domino retributionem: ita et cum Juda traditore majorem recepturus est damnationem. Magnificavit enim super Christum 195 supplantationem, quia membra ejus a bono proposito studuit perverso exemplo suo supplantare. Christus tamen non se modo vindicat, sed patienter tolerat et orat. In futuro tamen mala quae faciunt, nisi modo resipuerint, malis est redditurus. Et ideo dicit:

11. Tu autem, Domine, miserere mei, et resuscita me, et retribuam eis. Ut hoc sit misereri, ut me a morte resuscites: et retribuam eis in futuro. Omnes ante tribunal Christi astabimus, rationem reddituri, et recepturi secundum quod unusquisque gessit in corpore, sive bonum sive malum (2. Cor. 5.) . Scio autem quia resuscitabit me. Et ponit caussam unde sciat, cum subjungit:

[Col. 0803A] 12. In hoc cognovi quoniam voluisti me: quoniam non gaudebit inimicus meus super me. Quasi (Ex Augustino) me superato. Quia gavisi sunt Judaei, quando viderunt Christum crucifixum. Implesse se arbitrati sunt voluntatem nocendi, effecto fructu saevitiae. Viderunt Christum in cruce pendentem, moverunt caput, dicentes: Si Filius Dei es, descende de cruce (Matth. 27.) . Non descendebat, qui poterat. Non impotentiam demonstrabat, sed patientiam docebat. Si enim haec illis dicentibus, de cruce descenderet, his quasi insultantibus cessisse videretur, et victus, opprobria tolerare non potuisse crederetur. Magis mansit in cruce illis insultantibus, fixus illis nutantibus. Ideo enim caput agitabant, quia capiti non haerebant. Docuit nos plane patientiam. Nam quod est fortius, fecit, qui noluit facere quod Judaei provocabant. Multo est enim potentius de sepulcro surgere, quam de cruce descendere. Quoniam non gaudebit inimicus meus super me. Gavisi sunt ergo, sed resurrexit Christus, glorificatus est Christus. Vident [Col. 0803B] modo in nomine ejus converti genus humanum: modo insultent, modo caput agitent, imo jam caput figant.

13. Me autem propter innocentiam suscepisti. Me flagellatum sine merito, occisum sine debito, propter innocentiam, propter integritatem, sine peccato, suscepisti sanandum, quemadmodum medicus aegrotum. Et confirmasti me, Dando immortalitatem et impassibilitatem. In conspectu tuo. In majestate et divinitate tua. In aeternum. Quia Christus resurgens ex mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. 6.) . Ecce propter innocentiam Christus suscipitur, susceptus in aeternum confirmatur. Attendite, fratres, via ad Dominum innocentia est. Hinc alio psalmo quaesitum est. Quis ascendet in montem Domini? Et continuo adjunctum est: Innocens manibus et mundo corde (Psal. 23.) . Ille innocens est, qui nec sibi nocet, nec alteri. Attendamus igitur caput nostrum in infirmitate nostra [Col. 0803C] positum. Beatus enim qui intelligit super egenum et pauperem: et discamus in illo virtutem innocentiae, qui cum malediceretur, non maledicebat: cum pateretur, non comminabatur: tradebat autem judicanti se injuste (1. Petr. 2.) . Tamquam ovis ad occisionem ductus est, et sicut agnus coram tondente se, non aperuit os suum (Isai. 53.) . Recte ergo ait, Me autem propter innocentiam suscepisti, et ideo merito confirmatus est in aeternum. Hoc fecit, hoc docuit, hanc ejus innocentiam prout possumus, 196 imitemur: ut non regnet in nobis peccatum (Rom. 6.) , ut cum capite nostro suscipi a Deo Patre et confirmari mereamur in aeternum. Et ne ingrati simus, agamus ei gratias pro tantis suis beneficiis, et toto corde, tota devotione dicamus quod subditur: Benedictus Dominus Deus Israel. Inde sit benedictus et laudatus, tamquam dominator, creator Israel, idest videntium eum per fidem, et credentium videre eum per speciem: qui intelligunt Filium ejus Deum esse et hominem. Et ista benedictio incipiat ab hoc saeculo, [Col. 0803D] et duret usque in saeculum subsecutivum. Fiat, fiat. Hic habetur in Hebraeo, Amen, amen. Quae verbi replicatio indissolubilem significat confirmationem. Qua verbi repetitione ipse Dominus usus est in Evangelio, ubi ait: Amen, amen dico vobis (Joan. 3.) : ad confirmandam videlicet sententiam suam. In quo donat nobis intelligere, quia quod sic veritas duplicat, constanter affirmat.

TITULUS PSALMI XLI.

1. Iste psalmus intitulatur hoc modo, In finem, intellectus filiis Chore. Sic est titulus in psalmo, quomodo clavis in domo. Sicut enim per clavem reseratur domus, ut interiora videantur: ita per titulum aperitur psalmus, ut spiritualia [Col. 0804A] quae intus sunt, intelligantur. Magni sacramenti (Ex Augustino) res est ut Christiani appellentur filii Chore. Dicti sunt enim Christiani filii Crucifixi. Per Chore autem accipitur Christus, quia Chore interpretatur calvaria: et in loco Calvariae crucifixus est Christus (Matth. 27. Marc. 15. Luc. 23. Joan. 19.) . Locus vero ille, sicut quidam dicunt, ideo calvaria appellatus est, quia rei solebant ibi decalvari et decapitari. Igitur intellectus isto quem sequentis psalmi voces nobis generant, attribuitur filiis Chore, id est, filiis crucis: directis in finem, id est ad summam beatitudinem pervenire desiderantibus. Materia justus est secundum utramque vim animae. Vel materia potest dici desiderium summi boni. In prima parte ostenuitur justus secundum vim superiorem animae Deum desiderare, coelestia sola appetere, adversitates hujus vitae non timere. In secunda parte per illam vim superiorem animalitatem confortare, quae cito movetur a tribulatione. Vox est perfectorum se in hoc psalmo spe futurae beatitudinis consolantium, et tribulationem hujus vitae patienter tolerantium. Attendunt enim, non esse condignas passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis (Rom. 8.) . Horum intentio est nos hortari, ut in tribulationibus positi, exemplo suo nos ipsos consolemur, atque in pressura [Col. 0804B] spe futurae remunerationis non deliciamus. Desiderium suum in principio psalmi, qui in finem tendere desiderant, sic exponunt: Vox perfectorum:

PSALMUS XLI.

2. Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus. Dicitur natura esse cervi, ut serpentem flatu suo extrahat, atque ipsum ad renovationem suam transglutiat. Quo absorpto, tanta siti propter venenum inardescit, quod non sufficit ei de uno fonte potasse, sed ad plures currit. Ad hunc modum se perhibet haec anima 197 perfecta Deum desiderasse, dicens: Quemadmodum, idest, quam ardenter, desiderat et festinat cervus, absorpto serpente, non ad unum tantum, sed ad plures aquarum fontes: ita, ad illum modum, et ardore et fervore anima mea, absorptis vitiis, desiderat pervenire ad te. Quia sicut plures fontes sitim cervi refrigerant, ita tu eris mihi refrigerium multarum miseriarum: ut per te deponam omnem vetustatem [Col. 0804C] peccati, et in novitate reformer spirituali (Rom. 6. et 12.) . Quoniam apud te est fons vitae, ad quem tu ipse animas invitare diguatus es, dicens: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat (Joan. 7.) . Et iterum, Qui bibit ex aqua quam ego do, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. 4.) . Ideo,

3. Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum. Hic fit conversio personae ad auditores: ut admoneantur et aedificentur. Hoc enim habent justi proprium, ut in omne quod dicunt aut faciunt, non suum tantum, sed aliorum profectum quaerant. Deus est fons vivus, fons indeficiens. Vel fortis et vivus, idest incorruptibilis et immortalis. Curre ad fontem, vel fortem vivum. Cursus tuus sit affectus tuus. Cursus tuus sit desiderium tuum. Sed noli utcumque, noli ut qualecumque animal currere: ut cervus curre. Cervus, interemtis serpentibus, majore siti inardescit, ad fontes acrius currit. Serpentes vitia tua sunt. Consume serpentes iniquitatis (Prov. 13.) , tunc amplius desiderabis fontem veritatis. Sed audiamus, quid [Col. 0804D] foelix anima ista sitivit. Quando veniam et apparebo ante faciem Dei? Quando veniam? Quod citius est, tardum desiderio est. Hoc est autem quod sitio, venire et apparere. Apostolus ait, Filii Dei sumus, sed nondum apparet quod erimus. Scimus autem quoniam cum apparuerit, similes ei erimus: quoniam videbimus eum sicuti est (1. Joan. 3.) . Hoc est (Ex Augustino) quod sitit. Sitio in peregrinatione: sitio in cursu, satiabor in adventu. Unde alibi dicit: Satiabor cum apparuerit gloria tua (Psal. 16.) . Interim dum meditor, dum curro, dum in via sum, antequam veniam, antequam appaream:

4. Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte: [Col. 0805A] dum dicitur mihi quotidie, Ubi est Deus tuus? Fuerunt mihi, inquit, lacrymae meae non amaritudo sed panis. Suaves (Ex Augustino) erant ipsae lacrymae. Sitiens illum fontem, quia bibere nondum poteram, avidius meas lacrymas manducabam. Non enim dixit, factae sunt mihi lacrymae meae potus, ne ipsas desiderasse videretur, sicut fontes aquarum: sed servata illa siti, qua inardesco ad fontes aquarum, panis mihi factae sunt lacrymae meae, dum differor. Et utique manducando lacrymas meas, sine dubio plus sitio fontes. Die quippe et nocte factae sunt lacrymae meae panis. Cibum istum qui panis dicitur, die comedunt homines. Nocte dormiunt. Panem lacrymarum die ac nocte comedunt, sive totum accipias diem et noctem, sive diem intelligas pro hujus seculi prosperitate, noctem vero pro hujus saeculi adversitate. Sive, inquit, in prosperis rebus saeculi, sive in adversis rebus saeculi, ego desiderii mei lacrymas fundo. Ego desiderii mei aviditatem non desero. Et cum in mundo bene est mihi, male est antequam apparebo [Col. 0805B] ante faciem Dei. Quid ergo 198 diei quasi gratulari me cogis? Si aliqua hujus saeculi prosperitas arriserit, nonne deceptoria est? nonne fluxa, caduca, mortalis, volatica, transitoria? Nonne plus habet deceptionis quam delectationis? Cur ergo non ob et ipsa fiant lacrymae meae panis? Si quidem et cum felicitas saeculi circumfulget, quamdiu sumus in hoc corpore, peregrinamur a Domino (1. Cor. 5.) . Et dicitur mihi quotidie, Ubi est Deus tuus? Quia paganus si mihi hoc dixerit, non illi et ego possum dicere, Ubi est Deus tuus? Deum quippe suum digito ostendit. Intendit enim digitum ad aliquem lapidem, et dicit, Ecce est Deus meus. Ubi est Deus tuus? Cum lapides irrisero, et erubuerit qui demonstravit, tollit se a lapide, suspicit caelum, et forte in solem digitum intendens, iterum dicit, Ecce Deus meus. Ubi est Deus tuus? Invenit ille quod ostendit oculis carneis. Ego autem non quasi non habeo quem ostendam; sed non habet ille oculos, quibus ostendam. Potuit enim ille oculis [Col. 0805C] corporis mei ostendere Deum suum solem, quibus ego oculis ostendam solis creatorem? Verumtamen audiendo quotidie, Ubi est Deus tuus? et in lacrymis meis quotidianus pastus die ac nocte, meditatus sum quod audivi, Ubi est Deus tuus? Quaesivi etiam ipse ego Dominum meum, ut si possem, non tantum crederem, sed aliquid et viderem. Video enim quae fecerit Deus meus, non autem video ipsum Deum meum qui fecit haec. Sed quoniam sicut cervus desiderat ad fontes aquarum, et est apud Deum fons vitae: et in intellectum scriptus est ipse psalmus filiis Chore, et invisibilia Dei, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur (Rom. 1.) : quid agam, ut inveniam Deum meum? Considerabo terram? facta est terra. Est magna pulchritudo terrarum, sed habet artificem. Magna miracula sunt seminum atque gignentium, sed habent ista omnia Creatorem. Attendo magnitudinem circumfusi maris: stupeo, miror, artificem quaero. Caelum suspicio: pulchritudinem siderum admiror, splendorem solis exserendo [Col. 0805D] diei sufficientem, lunam nocturnas tenebras consolantem. Mira sunt haec, laudanda sunt haec, vel etiam stupenda sunt haec. Neque enim terrena, sed etiam caelestia. Nondum tamen stat sitis mea: haec miror, haec laudo: sed eum qui fecit haec, sitio. Redeo ad meipsum, et quis sim etiam ipse intra talia quaero, perscrutor: et invenio me habere corpus et animam: unum quod regat, alterum quod regatur. Corpus servire, animam imperare. Discerno aliquid melius esse animam quam corpus: ipsumque inquisitorem talium [Col. 0806A] rerum non corpus, sed animam video. Et tamen haec omnia quae cellustravi, per corpus ea me collustrasse cognosco. Terram laudabam, oculis cognoveram. Caelum, sidera, solem, lunamque laudabam: oculis cognoveram. Oculi membra sunt carnis, fenestrae sunt mentis. Interior est, qui per has videt, qui quando cogitatione aliqua absens est, frustra patent. Deus meus qui fecit haec quae oculis videam, non est istis oculis inquirendus. Aliquid etiam per seipsum animus ipse conspiciat, utrum sit aliquid quod non per oculos sentiat, quasi colores et lucem: 199 non per aures, quasi cantus et sonum: non per nares, quasi odorum suavitatem: non per palatum et linguam, quasi saporem: non per totum corpus, quasi duritiam et mollitiem, rigorem atque fervorem, asperitatem lenitatemque pertractem: sed utrum sit aliquid quod intus videat. Quid est, intus videat? Quod neque color sit, neque sonus, neque odor, neque sapor, neque calor, aut frigus, aut duritia, aut mollitudo. Dicatur ergo mihi quem colorem habeat sapientia. [Col. 0806B] Cogitamus justitiam ejus, quia intus in ipsa cogitatione pulchritudine fruimur. Quid tamquam sonus ad aures? Quid tamquam vapor surgit ad nares? Quid ori infertur? Quid manu tractatur? Et delectat, et intus est, et pulchra est, et videtur, et laudatur. Et si in tenebris sint oculi isti, animus illius luce perfruitur. Quid est illud quod Tobias videbat, quando videnti filio caecus vitae consilium dabat (Tob. 4.) ? Est ergo aliquid, quod animus ipse corporis dominator, rector, habitator videat, quod non per oculos corporis sentiat, non per aures, non per nares, non per palatum, non per corporis tactum: sed per seipsum. Et utique melius quod per seipsum, quam quod per servum suum est prorsus. Seipsum enim per seipsum videt, et animus quoque ipse ut norit se, videt se. Nec utique ut videat se, corporalium oculorum quaerit auxilium. Imo vero ab omnibus corporis sensibus, tamquam impedientibus et perstrepentibus abstraxit se ad se, ut videat se in se, [Col. 0806C] ut noverit se apud se, collegit se. Sed nunquid tale aliquid Deus ipsius est, qualis est animus? Non quidem videri Deus, nisi animo potest: nec tamen ut animus videri potest. Aliquid enim quaerit animus iste, quod Deus est, de quo illi non insultent, qui dicunt, Ubi est Deus tuus? Aliquam quaerit incommutabilem veritatem, sine defectu substantiae. Non est talis ipse animus, deficit, proficit: novit, ignorat: meminit, obliviscitur: modo illud vult, modo non vult. Ista mutabilitas non cadit in Deum. Si dixero, Mutabilis est Deus: insultabunt mihi qui dicunt, Ubi est Deus tuus? Quaerens ergo Deum meum in rebus visibilibus, et non inveniens: quaerens ejus substantiam in meipso, quasi aliquid sit, et qualis ego sum, neque inveniens: quaero aliquid super animam meam, et ecce sentio Deum meum. Ergo ut eum tangerem,

5. Haec recordatus sum, et effudi in me animam meam. Quando (Ex. Aug.) anima mea contingeret quod super eam quaeritur, nisi anima mea super seipsam [Col. 0806D] effunderet se? Si enim in seipsa remaneret, nihil aliud quam se videret, et cum se videret, non utique dominum suum. Dicant jam insultatores mei, Ubi est Deus tuus? Dicam ego quamdiu non video, quamdiu differor, Manducabo die ac nocte lacrymas meas. Dicant illi adhuc, Ubi est Deus tuus? Quaero ergo Deum meum in omni corpore, sive in terrestri, sive in caelesti: et non invenio. Meditatus sum tamen inquisitionem Dei mei, et per ea quae facta sunt, invisibilia Dei mei cupiens intellecta conspicere [Col. 0807A] (Rom. 1.) , effudi super me animam 200 meam. Et non jam restant quae tangam, nisi Deum meum. Ibi enim domus Dei mei super animam meam. Ibi habitat, inde me creavit, inde me gubernat, inde me consulit, inde me exspectat, inde me vocat, inde me dirigit, inde me ducit, inde me perducit. Ille enim qui habet altissimam in secreto domum, habet etiam in terra tabernaculum. Tabernaculum ejus in terra, Ecclesia ejus est (2. Cor. 5.) , adhuc peregrina. Sed inquirendus est qui in tabernaculo invenitur, via qua pervenitur ad domum. Etenim cum effunderem super me animam meam, ad attingendum Deum meum, quare hoc feci? Quoniam ingrediar in locum tabernaculi. Nam extra locum tabernaculi errabo quaerens Deum meum. Quoniam ingrediar in locum tabernaculi admirabilis, usque ad domum Dei. Ecce quanta admiror in tabernaculo. Tabernaculum enim Dei mei in terra, homines sunt fideles. Admiror in eis ipsorum membrorum obsequium, quia in eis non regnat peccatum ad obediendum desideriis ejus, nec exhibent membra [Col. 0807B] sua arma iniquitatis peccato (Rom. 6.) : sed exhibent Deo vivo in operibus bonis: animae servienti Deo vivo membra corporalia militare admiror. Respicio et ipsam animam obedientem Deo, distribuentem Deo opera actus sui, fraenantem cupiditates, pelientem ignorantiam, extendentem se ad omnia dura et aspera toleranda. Justitiam et caritatem impendentem caeteris. Miror et istas virtutes in animo, sed adhuc in loco tabernaculi ambulo. Transeo et haec, et quamvis admirabile sit tabernaculum, stupeo cum venio usque ad domum Dei. Dum miratur membra tabernaculi, ita perductus est ad domum Dei, quamdam dulcedinem sequendo interiorem, nescio quam occultam voluptatem: tamquam de domo Dei sonaret suaviter aliquod organum. Et cum ille ambularet in tabernaculo, audito quodam interiore sono, deductus dulcedine Dei, sequens quod sonabat, abstrahens se ab omni strepitu carnis et sanguinis, pervenit usque ad domum Dei. Nam viam suam, et ductum [Col. 0807C] se sic ipse commemorat, quasi diceremus ei: Miraris tabernaculum in hac terra, et quomodo pervenisti ad secretum Dei? In voce, inquit, exultationis et confessionis, sonus epulantis. In domo Dei festivitas sempiterna est. Non enim ibi celebratur aliquid et transit: festum sempiternum, chorus angelorum, vultus praesens Dei, laetitia sine defectu, dies festus ibi ita est, ut nec aperiatur initio, nec fine claudatur. De illa aeterna et perpetua festivitate sonat nescio quid canorum et dulce auribus cordis. Sed si non perstrepat mundus ambulanti in hoc tabernaculo, et miracula Dei in redemtione fidelium consideranti, mulcet aurem sonus festivitatis illius, et rapit cervum ad fontes aquarum.

Sed quia (Ex. Aug.) , fratres, quamdiu sumus in corpore, peregrinamur a Domino (2. Cor. 5.) : et corpus quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. 9.) . Et si utcumque nebulis diffugatis, ambulando [Col. 0807D] per desiderium ad hunc sonum pervenerimus, interdum aliquid de illa domo nitendo carpimus: 201 onere tamen quodam infirmitatis nostrae ad consuela recidimus, et ad solita ista dilabimur. Et quomodo ibi in veneramus unde gauderemus, sic hic non deerit unde gemamus. Etenim iste cervus manducans die ac nocte lacrymas suas, raptus desiderio ad fontes aquarum, interiorem scilicet ad dulcedinem Dei, effundens super se animam suam, ambulans in loco tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei, et ductus interioris et intelligibilis soni jocunditate, ut omnia exteriora contemneret, et ad interiora raperetur: adhuc tamen homo est, adhuc hic gemit, adhuc carnem fragilem portat, adhuc inter scandala hujus mundi periclitatur. Respexit et ad se, tamquam inde veniens, et ait sibi, constitutus inter has tristitias: comparans haec illis, ad quae videnda [Col. 0808A] ingressus est, et quae post visa egressus est: Quare, inquit, tristis es anima mea, Et quare conturbas me? ? Ecce jam quadam interiore dulcedine laetati sumus. Ecce acie mentis aliquid incommutabile (etsi strictim et raptim) perspicere potuimus: quare adhuc quoque tristis es, anima mea? Non enim dubitas de Deo tuo. Numquid enim non est quod tibi dicas contra illos qui dicunt, Ubi est Deus tuus? Jam aliquid incommutabile persensi: quare adhuc conturbas me? Spera in Deo. Et quasi responderet illi anima ejus in silentio: Quare conturbo te, nisi quia nondum ibi sum, ubi est dulce illud, quo sic rapta sum quasi per transitum? Numquid jam bibo de fonte illo, nisi metuens? Jam nullum scandalum pertimesco: jam de cupiditatibus omnibus tamquam edomitis victisque secura sum. Nonne adversus me diabolus vigilat? Hostis meus nonne laqueos mihi quotidie deceptionis intendit? Non vis conturbem te posita in saeculo, et peregrina adhuc a domo Dei mei? Spera in Deo, respondit conturbanti se animae suae, et quasi [Col. 0808B] rationem reddenti perturbationis suae propter mala, quibus abundat hic mundus: Interim, inquit, habita in spe. Spes enim quae videtur, non est spes. Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. 8.) .

Spera in Deo. Quare speras in Deo? [Vers. 7.] Quoniam adhuc confitebor illi. Quid ei confiteberis? Salutare vultus mei et Deus meus. A me mihi salus esse non potest. Propter hoc dicam hoc, confitebor. Salutare tuum, o Deus Pater, est vultus mei, videlicet est homo: sicut scriptum est, Formam servi accipiens et habitu inventus ut homo (Philip. 2.) : et est etiam Deus. Recte autem Fillum tuum dico salutare tuum: quia per eum hominem factum aeternam nobis operatus es salutem. Et quasi diceret aliquis: Cur ita improperas, et videris irasci animae tuae dicens, Quare tristis es anima mea? et caetera. Respondit: Ad meipsum anima mea, idest, animalitas et sensualitas, scilicet illa pars animae inferior, quae animat [Col. 0808C] et vivificat corpus, Conturbata est, propter tribulationes quae mihi inferuntur: et non inde culpandus est auctor, sed ad meipsum ferendum, idest, meo vitio est retorquendum. Ergo (Ex. Aug.) quia ad me turbata est anima mea, et hanc perturbationem fecit superbia: Propterea memor ero tui de terra Jordanis, 202 et Hermoniim, a monte modico. Unde sum memor tui? A monte parvo, et de terra Jordanis, idest, baptismo ubi est remissio peccatorum. Etenim nemo currit ad remissionem peccatorum, nisi qui displicet sibi. Nemo currit ad remissionem peccatorum, nisi qui se confitetur peccatorem. Nemo se confitetur peccatorem, nisi qui se humiliaverit Deo. Ergo de terra Jordanis memor ero tui, et de monte parvo, ut tu facias magnum. Quoniam qui se exaltat, humiliabitur: et qui se humiliat, exaltabitur (Matth. 23. Luc. 18.) . Si autem interpretationem nominum quaeras, Jordanis est descensio eorum. Descende ergo, ut leveris. Noli extolli (Rom. 9.) , ne elidaris. Et de Hermoniim a monte parvo. Hermon anathematisatio interpretatur. [Col. 0808D] Anathematisa teipsum, displicendo tibi. Displicebis enim Deo, si placueris tibi. Ergo quia Deus omnia bona nobis praestat, quia ipse bonus est, non quia nos digni sumus: quia ille misericors, non quia in aliquo promeruimus: de terra Jordanis memor ero tui. Propterea etiam memor ero tui: quia

8. Abyssus abyssum invocat in voce cataractarum tuarum. Abyssus profunditas quaedam est impenetrabilis, incomprehensibilis. Putamus non cor hominis abyssus est? Quid enim profundius hac abysso? loqui homines possunt, videri possunt per operationem membrorum, audiri in sermone: sed cujus cogitatio penetratur? Cujus cor inspicitur? quid intus gerat, quid intus possit, quid intus agat, quid intus disponat, quid intus velit, quid intus nolit, quis comprehendit? Abyssus abyssum invocat, homo hominem [Col. 0809A] lucratur. Non tamen in voce sua, sed in voce cataractarum tuarum, idest, praedicatorum tuorum, qui per vocem suam regni caelestis nobis aperiunt claritatem. Cataractae enim dicuntur fenestrae. Tamen secundum quosdam cataractae dicuntur proprie aquaeductus unde ebullit aqua. Tales sunt sancti prophetae et Apostoli, a quibus nobis defluit vera doctrina. Vel in voce cataractarum, idest, praedicantium, invocat abyssus abyssum: quia verba quae praedicant, ex novo et veteri Testamento confirmant. Abyssus invocat abyssum, quia duo testamenta quoddam sibi mutuo conferunt adjumentum: quia vetus est prophetia novi, et novum veteris est expositio Testamenti. Audita autem praedicatione, Omnia excelsa tua, idest, omnia judicia tua alta, investigabilia, et fluctus tui, idest, comminationes tuae, terrentes et tundentes super me transierunt. Superaverunt me et in imo demerserunt: sed tamen transierunt. Recessit ira, venit misericordia. Transierunt fluctus, venit tranquillitas. Agitabatur navicula ventis, operiebatur [Col. 0809B] fluctibus: exclamaverunt periclitantes Deo, Salva nos: Et ipse imperavit fluctibus et mari, et facta est tranquillitas magna (Matth. 8. Marc. 6.) . Ubi abundavit peccatum, superabundavit gratia (Rom. 5.) : quia in ira sua non continuit misericordias suas Deus. Unde et subditur:

9. In die mandavit Dominus misericordiam suam. Quid est in die, nisi in tempore gratiae. Unde scriptum est, Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (2. Cor. 6.) . Sed quia et dies habet noctem, et gratia tribulationem (Omnes enim, 203 qui pie volunt vivere in Christo, persecutionem patiuntur [2. Tim. 3.] ), ideo in nocte tribulationis mandavit canticum laudis. Et hoc est, quod subdit: Et nocte canticum ejus. Canticum in nocte, est laus Dei in tribulatione. In hoc discernuntur filii irae a filiis gratiae, quia quando succedunt prospera, laudant Deum communiter boni et mali. Sed quando veniunt adversa, mali quidem murmurant, sed boni laudant. [Col. 0809C] Hinc alibi dictum est in psalmo, Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo (Psal. 33.) . Vel per diem fide illuminata Gentilitas, per noctem infidelitate caecata Judaea potest intelligi. In die mandavit Dominus misericordiam suam, quia in Gentilitate credente praedicari praecepit peccatorum remissionem, et vitam aeternam. In nocte vero canticum: quia Judaeae orbatae vetus tantummodo reliquit Testamentum. Hinc alibi dicitur, In salicibus suspendimus organa nostra (Psal. 136.) . In Judaeis tanquam in salicibus infructuosis, organa suspenduntur, quia legalia et prophetica verba apud illos sunt. Pendent quidem, sed non resonant: quia illi in quibus suspenduntur, artem intelligentiae spiritualis ignorant. Diximus, quia canticum in nocte, est laus Dei in tribulatione. Sed quia dum tribulamur, periclitamur: non solum laudare Deum nos oportet, sed etiam orare. Ideo subditur:

10. Apud me, oratio Deo vitae meae: dicam Deo, Susceptor meus es. Cum Redemtor noster nos orare [Col. 0809D] jubeat, et idem dicat: Scit enim Pater vester, quid necesse sit vobis, antequam petatis eum (Matth. 6.) : quaerendum videtur, quare a sciente quibus indigemus, petere praecipimur? Solent enim quidam haeretici objicere, quia scienti frustra loquimur. Quibus praeter exemplum Domini, qui in monte Oliveti oravit Patrem: praeter auctoritatem praecepti, quo nos orare praecepisse cognoscitur: breviter responderi potest, Nos nequaquam ideo orationi incumbere, ut scienti omnia, quibus indigeamus, cupiamus indicare: sed ea quae nobis sunt necessaria impetrare. Aliud est enim narrando te velle aliquid indicare, aliud orando te velle aliquid impetrare. In narratione quippe demonstrandum est studium, in oratione vero exaudiendi meritum. Et quoniam in sciente omnia, ita est misericordia, ut sit etiam in ipso justitia: hoc quod per misericordiam vult indigentibus benigne largiri, vult quoque eosdem indigentes apud [Col. 0810A] justitiam suam orando promereri. Oratio quippe in sacris literis frequentius accipitur, utilis et honestarum rerum apud Deum vel apud sanctos ejus recta postulatio. Nihil est quod utilius possit facere servus Dei, quam orare et laudare Deum. Sed si veraciter volumus orare, valde attendendum et memoriae commendandum est, quod dicitur, Apud me oratio mea Deo vitae meae. Saepe quando oro, mens mea vagatur exterius, non intelligo quod dico. Tunc oratio mea non est apud me, neque ipse ego sum apud me. De talibus Dominus ait, Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Isai. 26.) . Quomodo autem intendit Deus orationi meae, cui non intendo? Quod si in intimo arcano cordis mei oro Deum meum, et ea quae ad salutem animae meae pertinent, peto: tunc possum veraciter dicere, Apud me oratio mea Deo vitae meae, id est, Deo qui praestat 204 mihi vitam praesentem, et aeternam. Et in ipsa oratione Dicam Deo, Susceptor meus es, id est, me infirmum suscepisti ad curandum, vel susceptor meus es, ne [Col. 0810B] in tribulatione succumbam. Magna nobis fiducia, fratres, quia susceptor noster est Deus. Ergo post tantas iniquitates et negligentiam properemus ad poenitentiam: curramus in fervore spiritus ad gratiam, quae neminem vult perire, sed omnes salvare (1. Tim. 2.) . Venite (inquit) ad me omnes qui laboratis, et ego vos reficiam (Matth. 5.) . Iterum infirma anima videns se peregrinari, atque inter molestias et tentationes tribulari, dolendo et gemendo conqueritur dicens: Quare oblitus es mei? et quare contristatus incedo, dum affligit me inimicus? Videtur oblivisci Dominus servos suos, quando eos permittit contristari, persecutionibus affligi, tentationibus concuti: nec eos cito exaudit, non visibiliter adjuvat, non corporaliter eripit. Ideo autem dicit, Quare? quia nescit aliquis utrum haec patiatur ad probationem, sive ad damnationem. Sed valde tremendum est, quod subdit:

11. Dum confringuntur ossa mea, exprobraverunt [Col. 0810C] mihi, qui tribulant me inimici mei. Ossa enim (Ex Augustino) fortes sunt: et aliquando ipsi fortes tentationibus cedunt. Haec cum quisque considerat ex corpore Christi, ex voce corporis Christi nonne clamat, Ut quid me repulisti? Ut quid tristis incedo, dum affligit me inimicus? Dum confringit ossa mea? Non carnes meas, sed etiam ossa mea: ut in quibus putabatur esse aliqua fortitudo, videas cedere in tentationibus: ut caeteri infirmi desperent, quando fortes vident succumbere. Quanta ista pericula, fratres mei! Exprobraverunt mihi, qui tribulant me. Iterum vox illa, Dum dicunt mihi per singulos dies, Ubi est Deus tuus? Et maxime ista dicunt in tentationibus Ecclesiae: Ubi est Deus tuus? Quantum haec martyres audierunt, pro nomine Christi fortes et patientes! Et quantum illis dictum est, Ubi est Deus vester? Liberet vos, si potest. Tormenta enim ipsorum extrinsecus videbant, coronas extrinsecus non videbant. Et ego, quoniam propter haec ad me turbata est anima mea, quid ei aliud dicam, quam illud, Quare [Col. 0810D] tristis es anima mea? et quare conturbas me? Et quasi respondenti, Non vis, ut conturbem te, hic posita in tantis malis? suspirans ad bona, sciens et laborans, non vis, ut conturbem te? Spera, inquit, in Deum, quoniam adhuc confitebor illi. Dicit ipsam confessionem, et repetit spei confirmationem, Salutare vultus mei, et Deus meus.

TITULUS PSALMI XLII.

Titulus psalmi sequentis est, Psalmus David. Psalmus iste convenit alicui justo ex societate pravorum et miseriis hujus vitae afflicto: dirigens nos in finem, id est, ad Christum. Materiae est in hoc psalmo separatio justi, hic in caussa tantum, in futuro autem separatio et persona et loco. Qui enim a malis hic in caussa discernitur, securus esse potest, quia in extremo judicio totus et corpus, et anima separabitur. In prima parte petit justus separari ab impiis. In secunda parte se affirmat intraturum in secretarium Dei. In tertia parte hortatur animalitatem suam, [Col. 0811A] ut speret in Domino. In quo patet intentio. Seipsum enim confortando intendit 205 confortare et debiles, quosque suo exemplo. Vox fidelis:

PSALMUS XLII.

1. Judica me Deus, et discerne caussam meam de gente non sancta, ab homine iniquo et doloso erue me. Non me judicet inimicus: non falsa hominum opinio, quae bonum malum, et econverso malum bonum facit. Sed tu me judica, qui justus es atque misericors. Et discerne caussam meam, quam si justam repereris, Erue me a gente non sancta, id est, ab infidelibus: Et ab homine iniquo, id est, a persecutore manifesto, et doloso, qui quaerit me latenter decipere. Non timeo (Ex Augustino) judicium tuum, quia novi misericordiam tuam. Perfecta caritas foras mittit timorem (1. Joan. 4.) . Non timeo te poenaliter, quia amo te. Non interim in hac peregrinatione, nondum discernis locum meum, quia simul, cum zizaniis vivo, usque [Col. 0811B] ad tempus messis (Matth. 13.) : nondum discernis lucem meam. Vel discerne caussam meam. Distet inter eum, qui in te credit, et eum qui in te non credit. Par infirmitas, sed dispar continentia. Par labor, sed dispar desiderium. Et debes hoc facere.

2. Quia tu es Deus fortitudo mea. Non praesumo de viribus meis, nec aliunde habere aliquam fortitudinem, nisi a te solo: et totam spem meam in te pono. In Deo faciemus virtutem (Psal. 59.) , et ipse ad nihilum deducet inimicos nostros. Aliquando facit homo in seipso fortitudinem. Appetit regnare, dominari, superior caeteris apparere. Non patitur injurias, vindicat illatas. Qualis fortitudo humana est, non divina: carnalis non spiritualis. Reddit malum pro malo, maledictum pro maledicto. Erubescit apparere victus. Sed dum vincit hominem, ipse deterius a vitio superatur. Talis fortitudo est superbiae. Fortitudo autem, quae a Deo est, non carnis est, sed animae: non contra homines, sed contra vitia et diabolum. Ipsa est patientia, ipsa est humilitas, obedientia, [Col. 0811C] caritas, et caeterae virtutes animi, quae a Deo sunt. Scriptum est, Qui confidunt in Domino, mutabunt fortitudinem (Isa. 40.) . Hinc Apostolus nos admonet dicens: Noli vinci a malo, sed vince in bono malum (Rom. 12.) . Deus ergo sit fortitudo nostra. In ipso eripiemur a tentationibus, per ipsum superabimus mundum et diabolum, vitia et peccata, ipsam carnem et desideria mala: ipsum etiam regnum caelorum vi capiemus. Juxta quod scriptum est, Et violenti rapiunt illud (Matth. 11.) Sed ad haec, quae dicta sunt, contraria videntur, quae sequuntur, cum ait: Quare me repulisti? et quare contristatus incedo, dum affligit me inimicus? Si Deus est fortitudo ejus, quomodo est repulsus? quomodo contristatus affligitur ab inimico? Nunquid invalida manus Domini? Sed sciendum, quia pius Dominus, quadam dispensatoria misericordia sua plerunque electos suos et repellendo retinet, et retinendo repellit. Sicut cum diabolus beatum Job peteret ad tentandum. Ecce, inquit Dominus, in manu tua est (Job. 1.) . Sed quia eum repellendo retinuit, [Col. 0811D] ostenditur cum protinus addit: Tantum animam ejus serva. Quantus autem vir iste fuerit, qui 206 a Deo relinquitur, et diabolo traditur, ipso Domino ad eundem diabolum dicente didicimus: ubi ait, Nonne considerasti servum meum Job, quod non sit ei similis in terra? vir simplex et rectus, ac timens Deum, et recedens a malo (Ibidem) . Qui cum talis esset, poterat digne Domino dicere: Quare ergo me repulisti? Et quare tristis incedo, dum affligit me inimicus? Cui etiam dignius potuisset Dominus respondere, Ego quos amo, arguo et castigo: flagellat enim Dominus omnem filium, quem recipit (Prov. 1.) . Et, Beatus qui suffert tentationem: quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jacob. 1.) . [Col. 0812A] Ecce quare utiliter repellit Dominus servos suos. Sed quia sancti viri occulta Dei judicia nesciunt, et plerosque deseri, et tentari damnabiliter sciunt: quaerunt (si fieri potest) scire consilium Dei: ut si in aliquo displicent ut deserantur, citius corrigere valeant ne reprobentur. Unde protinus adjungit:

3. Emitte lucem tuam et veritatem tuam. Nisi enim nos illuminet, in tenebris sumus. Nisi nos doceat veritatem, errabimus. Quid autem (Ex Augustino) aliud lux Dei, nisi veritas Dei. Aut quid veritas Dei, nisi lux Dei. Aut quid utrunque nisi unus Christus? Ego (inquit) lux sum mundi. Ego via, veritas et vita (Joan. 8. et 14.) . Recte ergo subjungitur, Ipsa me deduxerunt et adduxerunt in montem sanctum tuum, et in tabernacula tua. Ac si dicat, Ipsa lux et veritas tua, deduxerunt me, de errore ad fidem tuam: et adduxerunt in montem sanctum tuum. Id est, in perfectionem et eminentiam virtutum. Et in tabernacula tua, id est, in unitatem et societatem sanctorum. Ideo praesens Ecclesia tabernaculum dicitur, quia in [Col. 0812B] ea Domino militatur. Tabernaculum autem habitatio est militantium: et militia est vita hominis super terram (Job. 7.) . Bene autem non ait, tabernaculum, sed tabernacula: quia multae sunt congregationes sanctorum, et in multis locis servit Domino militia Christiana. Nam alia sunt tabernacula conjugatorum fidelium, alia continentium, alia inchoantium, alia provectorum, alia perfectorum, alia auditorum et subditorum, alia praelatorum et praedicatorum. Omnia uni militant Regi. Et si diversa sunt studia, diversorum est intentio una. Cum audis lucem, munda oculum. Illa lux cordis mundum oculum requirit. Beati mundo corde quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. 5.) . Cum audis tabernaculum, bellum intellige, hostem cave. Sed jam ducti in tabernaculum, et positi in monte sancto ejus, quam spem gerimus? sequitur, et dicit:

4. Introibo ad altare Dei. Quod est illud altare? Ad Deum, qui laetificat juventutem meam. Id est, qui me juvenem factum, deposita omni vetustate, laetificabit, [Col. 0812C] dando immortalitatem et impassibilitatem. Altare Dei est ipse Filius Dei. Ad hoc altare introimus modo per fidem, postmodum introibimus per speciem. Et in hoc altari modo offerimus Deo Patri vota et sacrificia, cor contritum et humiliatum (Psal. 50.) , orationes et preces: postmodum repulsa omni tristitia in eodem altari, in ipsa divinitate sacrificium tantummodo offeremus laudis, et non orationis. Laetificabitur juventus nostra in resurrectione, et postquam Deus erit omnia in omnibus (Philipp. 3.) . Jam 207 nihil deerit, quod necessarium postulare sit: sed tantummodo laudibus divinis vacare. Sed ad illam laudem quisquis pervenire appetit, prius oportet, ut hic inchoet: ideo subdit, Confitebor tibi in cythara, Deus Deus meus. Ubi repetitio, affectus et devotionis indicium est. In hoc differt cythara a psalterio, quia psalterium a superiori parte, cythara ab inferiori reddit sonum. In his duobus organis in plerisque psalmorum locis praecipimur confiteri Domino. Utraque (Ex Augustino) sunt placita Deo, et [Col. 0812D] suavia auribus ejus. Quando dicebat Apostolus praedicare evangelium Dei, et illud non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum accepisse (Gal. 1.) , desuper sonabant chordae. Cum vero dicebat: Gloriamur in tribulationibus, scientes, quia tribulatio patientiam operatur, et caetera (Rom. 5.) : cythara sonabat, ex inferiori quidem, sed tamen dulciter. Omnis enim patientia dulcis est Deo. Dicit ergo, Confitebor tibi in cythara: propter illud, quod dixerat, Quare tristis incedo, dum affligit me inimicus? Patiebatur ex inferiori afflictione, et in eo ipso volebat placere Deo, et gestiebat gratias agere fortis in tribulationibus: et quia sine his esse non poterat patientia, Deo dicebat.

[Col. 0813A] 5. Inter haec alloquitur animam suam, consolans, et dicit: Quare tristis es, anima mea? et quare conturbas me? Sed quis est, qui loquitur ad animam? Intelligimus habere nos aliquid, ubi imago Dei est: mentem scilicet atque rationem. Ipsa est, quae invocat lucem et veritatem Dei. Ipsa est, qui injustum capimus et justum, qua discernimus verum a falso. Ipsa vocatur intellectus, quo carent bestiae. Intellectus ergo noster alloquitur animam nostram, superior pars animae inferiorem. Ista in tribulationibus marcida est, fessa in languoribus, in tentationibus contracta, aegra in laboribus. Erigit eam mens desuper, capiens veritatem. Audit illam vocem Dei internam. Audit rationabile carmen intrinsecus. Ita enim desuper in silentio sonat quiddam, non auribus, sed mentibus: ut quicunque illud audit melos, taedio afficiatur ex strepitu corporali, et tota vita ista humana tumultus ei quidam sit, impediens auditum interni cujusdam soni nimium delectabilis et ineffabilis. Et cum [Col. 0813B] ita contingit, et ex aliqua perturbatione vim patitur homo, alloquens animam suam dicit: Quare tristis es, anima mea? Quaedam sonat praesens allocutio, reliqua purgat fidelis confessio. Unde et subdit: Spera in Deo. Expecta Dominum remuneratorem, quia jam confessus, adhuc confitebor illi. Modo confiteor afflictus: futurum est, ut adhuc confitear renovatus et laetificatus. Et haec est, et erit mea confessio, Salutare vultus mei, et Deus meus. Et haec est, magna caussa sperandi, quia Salvator meus est vultus mei, id est, habens vultum meum, formam meam, et pro me est homo factus (Philipp. 2.) , et ipse est Deus meus.

208 TITULUS PSALMI XLIII.

1. In finem filiis Chore ad intellectum. Psalmus iste proponitur filiis Chore, id est, filiis passionis et crucis, ad intellectum habendum subaudis: ut intelligant per temporalia bona data antiquo populo, significata esse spiritualia bona, quae jam dantur Christiano populo, et plenius dabuntur in futuro. Filiis Chore dico, directis in finem, per [Col. 0813C] hunc intellectum. Materia sunt martyres, qui etiam loquuntur. In prima parte ponit distinctionem beneficiorum Dei, quae facit Deus huic populo, et quae fecit priori populo: ostendens haec esse aeterna, illa vero fuisse temporalia. In secunda parte ponit mala, quae sustinent in hac vita, quamvis in futuro sint habituri multa bona. Quod autem justi in hac vita patiuntur mala temporalia: contra hoc est, quod priores populi liberabantur a corporalibus poenis. In tertia parte orat liberari a malis hujus vitae in tempore resurrectionis. Intentio est nos invitare ad patientiam, ne contristemur pro temporalibus poenis. Vox martyrum, ostendentium, quae bona fecit Deus antiquis patribus, cum dicit:

PSALMUS XLIII.

2. Deus auribus nostris audivimus. Notandum nobis est, quod non tantum dicit, audivimus: sed jungit, auribus nostris. Consonant verba prophetiae, verbis quae Dominus dicit in Evangelio: Qui habet auros audiendi, audiat (Luc. 8.) . Multi habent aures carnis, non cordis, quia exterius audiunt, intus non recipiunt. Propterea dicitur, auribus nostris, ut quae [Col. 0813D] dicuntur, audiamus cum intentione et intelligentia, quae aures sunt cordis. Et ut haec auditu digna commendaret: non quilibet, inquit, homines, sed Patres nostri, Patriarchae et prophetae annuntiaverunt nobis per Scripturas suas, opus quod operatus es in diebus eorum. Quomodo liberasti eos de Aegypto, et per mare Rubrum eduxisti, custodisti in deserto (Exod. 13.) , et caetera talia. Et annuntiaverunt etiam nobis opus, quod operatus es. In diebus antiquis: quod fecisti in exordio de creatione caeli et terrae, de his quae contigerunt ante diluvium. Et hoc est opus, quod fecisti in diebus eorum, quod annuntiaverunt Patres nostri.

[Col. 0814A] 3. Manus tua, id est, virtus et potentia tua, gentes disperdidit, videlicet Amorrhaeum, Jebusaeum, Pherezaeum, et plantasti eos, scilicet patres nostros. Dictum est a simili arboris plantatae, quae ad hoc plantatur, ut radicetur et fructificet. Hoc modo disperdidit eos manus tua, quia prius afflixisti eos per multa bella, et sic expulisti eos, de terra sua, ut istos introduceres et plantares, eorumque regnum tua misericordia confirmares. Sed forte illi adeo ista potuerunt, quia fortes erant, quia praeliatores, quia invicti, quia exercitati. Non hoc nobis indicaverunt Patres nostri. Non hoc habet Scriptura. Sed quid habet, nisi quod sequitur? Non enim in gladio suo, id est armatura sua, possederunt terram, et brachium, id est, robur, eorum non salvavit eos, ab inimicis. Si enim 211 seipsos non potuerunt salvare ab illis gentibus: multominus constat ut propria virtute terram illorum potuissent possidere. Brachium, inquam, non salvavit eos: Sed dextera tua, id est, favor gratiae tuae, quia saepe eos quibus favemus, ad dexteram [Col. 0814B] nostram collocamus: Et brachium tuum, id est, fortitudo tua: quia in brachiis habet homo fortitudinem: Et illuminatio vultus tui, id est, prudens consilium, sive miracula, quae erant eis demonstratio vultus tui, id est, gratiae et benevolentiae tuae. Quid est quod talibus signis affuisti in eis, ut praesens intelligereris? Numquid enim quando nobis aliquo miraculo Deus adest, faciem ipsius oculis nostris videmus? Sed effectu miraculi suam praesentiam insinuat hominibus. Denique qui mirantur ad hujusmodi facta, dicunt: Vidimus Deum praesentem. Haec autem ideo fecisti eis, Quoniam complacuisti in eis. Hoc est (Ex Augustino) , sic cum eis gessisti, ut placeres in eis, ut quisquis eos attenderet quomodo cum eis ageretur, diceret: Quia vere Deus est cum illis, et Deus eos adjuvat.

4. Sed quia haec in figura contingebant illis (sicut dicit Apostolus), scripta sunt autem ad aedificationem nostram (1. Cor. 10.) : etiam titulus ad intellectum [Col. 0814C] est positus. Hoc opus Domini quod de dispersione gentium audivimus facta temporaliter in patribus antiquis, etiam nunc videmus adimpleri spiritualiter in spiritualibus viris. Harum gentium mentionem Moyses facit, ubi ait: Cum introduxerit te Dominus Deus tuus in terram quam possessurus ingredieris, et deleverit gentes multas coram te Hethaeum et Gergesaeum, Amorrhaeum et Chananaeum, Pherezaeum et Hevaeum et Jebusaeum: gentes septem multo majores numero quam tu es, et robustiores te: tradideritque eas Dominus tibi: percuties eas usque ad internecionem (Deut. 7.) . Septem istae gentes, septem sunt spiritualia vitia, quae per gratiam Dei unusquisque spiritualis miles exsuperans, exterminare penitus admonetur. Quod vero majoris numeri esse dicuntur, haec est ratio: quia plura sunt vitia, quam virtutes. Et ideo in catalogo quidem dinumerantur septem nationes, in expugnatione vero earum sine numeri ascriptione ponuntur. Ita enim dicitur, Et [Col. 0814D] deleverit gentes multas coram te (Ibid.) . Numerosior est enim quam Israel carnalium passionum populus, qui de hoc septenario fomite vitiorum ac radice procedit. De Gastrimargia namque nascuntur commessationes et ebrietates: de fornicatione turpiloquia, scurrilitas ludicra, atque stultiloquia. De Philargyria mendacium, fraudatio, furta, perjuria, turpis lucri appetitus, falsa testimonia, violentiae, inhumanitas atque rapacitas. De ira homicidia, clamor et indignatio. De tristitia rancor, pusillanimitas, amaritudo, desperatio. De acedia ociositas, somnolentia, importunitas, inquietudo, praevaricatio, instabilitas mentis et corporis, verbositas et curiositas. De xenodochia contentiones, haereses, jactantia ac praesumtio novitatum. [Col. 0815A] De superbia contemtus, invidia, inobedientia, blasphemia, murmuratio, detractio, aliaque plurima similia. Quae cum sint multo majoris numeri 212 quam virtutes, devictis tamen illis septem principalibus vitiis, ex quorum natura ista procedunt, omnes protinus conquiescunt, ac perpetua pariter internecione delentur. Quod autem hae pestes etiam robustiores sint, manifeste naturae ipsius impugnatione sentimus. Fortius enim militat in membris nostris (Rom. 7.) oblectatio carnalium passionum, quam studia virtutum, quae non nisi summa contritione cordis et corporis acquiruntur. Quod vero istarum perniciosarum gentium regiones salubriter possidere praecipimur, ita intelligitur. Habet enim unumquodque vitium in corde nostro propriam stationem: sed cum Israeli populo, id est, virtutibus contra se dimicantibus fuerint vitia superata, locum quem sibi in corde nostro concupiscentiae vel fornicationis spiritus retinebat, deinceps castitas obtinebit. Quem furor coeperat, patientia vindicabit. Quem tristitia, mortem [Col. 0815B] operando, occupaverat, salutaris et plena gaudio laetitia possidebit. Quem acedia vastabat, incipit excolere humilitas. Et ita singulis vitiis expulsis, eorum loca, id est affectus contrarios, possidebunt filii Israel, id est, animae videntes Deum. Quia ergo omnipotens Deus quod corporaliter operatus est in antiquis patribus, etiam nunc operari spiritualiter non cessat in nobis: recte ei dicit Ecclesia quod subditur:

5. Tu es ipse rex meus et Deus meus. Tu es ipse (Ex Augustino) non mutatus. Tempora mutata sunt, Creator temporum non mutatur. Tu me soles ducere, ut Rex: tu mihi soles subvenire ut Deus. Qui mandas salutes Jacob. Quid est, Qui mandas? etiam si tu per tuam prorsus substantiam atque naturam, qua es quicquid es, occultus es: nec per hoc quod es, interfuisti patribus, ut facie ad faciem te viderent: tamen per quamlibet creaturam tu mandas salutes Jacob. Non solum per te ades, sed per quamcumque creaturam affueris, tu mandas, ut fiat hoc [Col. 0815C] pro salute servorum tuorum, quod faciunt quibus mandas. Tu es ipse, inquit, per quem patres nostri inimicos suos destruxerunt, rex meus, regens me spiritualiter secundum bonos mores et virtutes, ut jam non dominetur mihi diabolus, nec vitia: neque regnet peccatum in meo mortali corpore (Rom. 6.) . Et Deus meus, quia te adoro, te colo, qui mandas salutes Jacob, id est, qui per salutaria mandata tua salvas eos qui luctantur et vitia supplantant. Jacob enim supplantator interpretatur. Ista praeterita sunt: de futuro quid erit?

6. In te inimicos nostros ventilabimus cornu. In te cornu nostro, id est, fortitudine et defensione nostra, ventilabimus, id est, projiciemus et dispergemus inimicos nostros, tam carnales quam spirituales: quod fiet in judicio, ubi sancti perfecti viri judicando separabunt malos a bonis, quomodo aliquis ventilando dividit paleas a granis (Matth. 13.) . Hoc est quod Dominus discipulis suis promittit, dicens, In regeneratione [Col. 0815D] cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos judicantes duodecim tribus Israel (Matth. 19.) . Tunc implebitur quod modo subditur: Et in nomine tuo spernemus insurgentes in nobis. Modo spernunt, 213 quia tuum nomen reclamamus, quia tibi vindiciam relinquimus, quia humiles et pauperes propter nomen tuum sumus: sed in ipso nomine cui credidimus, eos qui modo insurgunt in nobis ad persequendum, in futuro tamquam victos, sicut viles et reprobatos despiciemus. Et bene dico, in nomine tuo.

7. Non enim in arcu meo sperabo, id est, in calliditate mea. Arcus a longe trahit. Ideo per arcum providentia vel prudentia humana designatur. Quasi [Col. 0816A] in arcu suo sperat, qui in sensu confidit, et prudentiae suae innititur. Unde scriptum est, Vae qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes (Isai. 5.) . Quo contra Salomon nos admonet, dicens: Habe fiduciam in Domino ex toto corde tuo, et ne innitaris prudentiae tuae (Prov. 3.) . Non sperat ergo in arcu suo, qui in sensu suo et in prudentia sua non confidit. Et gladius meus, id est, armatura mea, fortitudo mea, non salvabit me. Quemadmodum et patres nostri non sunt in gladio salvati. Haec sunt duo, in quibus valde confidunt homines saeculi: in calliditate propria, et virtute. Sed iste totam salvationem suam in Deo constituit, cum subjungit:

8. Salvasti enim nos de affligentibus nos. Praeteritum ponit pro futuro. Usus enim prophetarum est, sic quaedam praescire futura, et tam certa habere, ac si jam sint praeterita. Ac si diceret: Salvabis nos in futuro ab his qui modo propter te affligunt nos. Et odientes nos confudisti, id est perseverantes in odio [Col. 0816B] nostro confundes, et erubescere facies, ostendendo eis mala quae fecerunt, damna bonorum quae amiserunt, poenas aeternas quibus puniendi sunt. O quam fera, quam dura confusio erat eis quibus dicetur: Amen dico vobis, nescio vos. Et, Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. 25.) .

9. Confusis inimicis, In Deo laudabimur tota die. Tunc erit unus dies, una aeternitas. Tunc laus erit unicunique a Deo. Laudabimus et laudabimur: nos in te, et tu in nobis. Et in nomine tuo, id est, ad honorem nominis tui, Confitebimur tibi in saeculum: quia scriptum est: Beati qui habitant in domo tua, Deus, in saeculum saeculi laudabunt te (Psal. 83.) . Haec futura sic certa sunt nobis, quomodo illa praeterita quae audivimus a patribus nostris. Sed quid modo?

10. Nunc autem repulisti, id est, videris repulisse per hoc, quod in praesenti nos permittis affligi et confudisti nos, non in conscientia nostra, sed in facie hominum, et non egredieris in virtutibus nostris. Procedimus ad inimicos nostros, et tu nobiscum non [Col. 0816C] procedis: praevalent illi, nos invalidi sumus. Ubi est illa virtus tua? ubi est dextera et potentia tua? ubi mare siccatum? ubi Aegyptii persequentes fluctibus involuti? ubi Amalech resistens in crucis signo superatus? Et non ingredieris in virtutibus nostris.

11. Avertisti nos retrorsum post inimicos nostros. Ut quasi illi ante sint, nos retro: illi victores, nos victi deputemur. Et qui oderunt nos, diripiebantur sibi: diripiebant nos tamquam in praedam sibi: alios trahentes, alios flagellantes, alios in carcere mittentes, alios occidentes (Matth. 24.) .

12. Dedisti nos tamquam oves escarum, et in gentibus dispersisti nos. A nationibus (Ex Augustino) quidam ex nobis manducati sunt. Hi significantur qui 214 sic passi sunt, ut in corpus reverterentur gentilium. Plangit eos Ecclesia, tamquam membra devorata. Vel in gentibus dispersi sunt, quando Petrus Romae crucifigitur, Thomas in India moritur, et innumeri martyres per innumera loca occiduntur. Dispersionem [Col. 0816D] etiam illorum Dominus Jesus pronuntiabat cum dicebat: Si persequuti vos fuerint in unam civitatem, fugite in aliam (Matth. 10.) .

13. Vendidisti populum tuum sine pretio. Quasi sine pretio populus sanctorum martyrum vendebatur, quando tam pretiosus sanguis fundebatur, ut exemplo eorum nullus ad redemtionem et salutem convertebatur. Intantum aliquando sine pretio sancti martyres habiti sunt, intantum perditi esse putati sunt, ut qui eos occiderunt, etiam in hoc obsequium se praestare Deo aestimarent (Joan. 6.) . Quasi ergo sine pretio dabantur, quando occidebantur, et neminem lucrabantur. Et si aliqui erant qui converterentur, in comparatione martyrum pauci erant. Et hoc [Col. 0817A] est quod subdit: Et non fuit multitudo in commutationibus eorum. Martyrum scilicet, qui moriebantur propter nomen tuum ampliandum: vel in commutationibus eorum, quando occidebantur martyres, non fuit multitudo congregationum, qui simul Deo servirent in Ecclesiis, in monasteriis, in diversis ordinibus, sicut modo videmus in tempore pacis. Abscondebantur enim propter persecutiones, et alii ab aliis dividebantur: ut melius latitarent, ne citius si simul multi essent, invenirentur, caperentur.

14. Posuisti nos opprobrium vicinis nostris. Tanta fuit persecutio nostra, quod vicinis nostris, id est, illis qui appropinquabant ad fidem et animum suum affectabant, essemus in opprobrium. Videntes enim mortem nostram ita probrosam, retrahebant se a fide. Et posuisti nos: Subsannationem et derisum his qui sunt in circuitu nostro. Qui nos circumdant, ut capiant et occidant. Subsannatio fit per nasum, derisio per os.

15. Posuisti nos in similitudinem gentibus. Hoc est [Col. 0817B] in similitudinem ponere (Ex Augustino) , quando maledicentes homines similitudinem dant de eo quem detestantur: Sic moriaris, sic puniaris, ut ille. Hodieque non desunt hostes Christi Judaei, contra quos quando defendimus Christum, dicunt nobis: Sic moriaris, quomodo et ille. Non enim illam mortem intulissent, si martyrii meritum intelligere potuissent. Posuisti etiam nos commotionem capitis in populis. Commotio capitis, signum est insultationis. Unde alibi dicitur. Loquuti sunt labiis, et moverunt caput (Psal. 21.) . Hoc fecerunt Domino. Hoc sanctis ejus, quos persequi, quos tenere, quos illudere, quos tradere, affligere, occidere potuerunt.

16. Tota die, id est, assidue verecundia mea tantorum opprobriorum contra me est, id est, ante conspectum meum. Et confusio faciei meae meae cooperuit me. Hoc a simili dicitur, quia quando confusi erubescimus, facies nostra rubore sanguinis cooperitur. Quae verecundia venit mihi,

[Col. 0817C] 17. A voce exprobrantis, idest, a parte resistentis, et obloquentis, id est, occulte detrahentis, vel contra veritatem loquentis; a facie inimici, idest, a praesentia sive instantia inimici in voluntate persequentis, in actu. Quis hic (Ex eodem) intellectus? Quae praeterita sunt, non in nobis fiunt. 215 Quae futura sunt et speramus, non apparent. Praeterita: in magna gloria tua eductus populus de Aegypto, liberatus a persequentibus, ductus per gentes, expulsis gentibus, collocatus in regno. Quid futura? Educendus populus de ista Aegypto saeculi, duce Jesu Christo, et apparente in gloria sua, ponendi sunt sancti ad dexteram, iniqui ad sinistram, damnandi cum diabolo in aeterna poena (Matth. 21.) : accipiendum nobis est regnum a Christo in sempiternum cum sanctis. Haec futura et praeterita: in medio tribulatio. Quare? ut appareat animus colens Deum, quantum colat Deum: ut videatur, utrum gratis colat Deum, a quo salutem gratis accepit. Ergo ut haec fides nostra, qua purgamur, ad invisibilia praeparetur, hoc est ad intellectum filiis [Col. 0817D] Chore facta sunt omnia ista, ut detraherentur sanctis ea, quae habebant, detraheretur et ipsa vita temporalis: ut non propter haec ipsa temporalia colerent ipsum aeternum, sed amore illius casto tolerarent haec omnia, quae pro tempore paterentur. Denique, quia intellexerunt hoc filii Chore, quid dicunt?

18. Haec omnia venerunt super nos, nec obliti sumus te: et inique non egimus in testamento tuo. Secundum praecepta tua nos habuimus. Inter tot adversa, nec fide, nec operatione a te recessimus. Magna hic martyrum constantia et perfectio commendatur. Quid ad hoc de nobis dicturi sumus? Qui si vel leve verbum injuriae nobis ab aliquo illatum fuerit, mox ad iracundiam inardescimus, mentem amittimus, phrenetici more loquimur, vindictam, si possumus, exquirimus: si non possumus, odium in corde (quod est venenum diaboli) portamus. Obliviscimur Deum: obliviscimur caritatem, patientiam: inique agimus, in testamento [Col. 0818A] Dei, mandatorum ejus praevaricatores facti. Ad hoc igitur haec scripta legimus, ut quanta pro amore Dei martyres sancti pertulerunt, vigilanter attendamus, attendentes nostram fragilitatem et impatientiam deploremus, et corrigamus. Sed adhuc, quid dicant, audiamus.

19. Et non recessit retro cor nostrum. Sed semper ad ea, quae ante sunt, nos extendimus, ad promissum bravium festinantes. Quando cor erigitur in spe, fit patiens in tribulatione. Cogitando praemia aeterna, facile transitoria despiciuntur tormenta, et cum via vitae diligitur, via seculi protinus declinatur. Unde et subditur: Et declinasti, id est, declinare fecisti, semitas nostras; semitas carnalium cogitationum, desideriorum, voluptatum; a via tua arcta et angusta, quae ducit ad vitam (Matth. 7.) . Commendatio divinae gratiae est. Quisquis viam Domini ingreditur, ne tanquam de justitia sua glorietur, praeteritas vias suas ad memoriam debet reducere, et pensare de quantis concupiscentiis et desideriis malis, de quantis negligentiis [Col. 0818B] et voluptatibus per gratiam suam liberavit eum misericors Dominus. Hinc Apostolus Paulus ait: Qui fui blasphemus et persecutor: nunc autem misericordiam consecutus (1. Tim. 1.) . Semitas nostras Dominus declinat a via sua, quando, eo auxiliante, agimus, quod scriptum est: Declina a malo, et fac bonum (Psal. 33.) . In hoc autem semitas nostras declinasti.

20. Quoniam humiliasti nos in loco afflictionis, id est, in hoc seculo, in tempore nostrae peregrinationis. 216 Quia humiliavit nos Deus affligendo, ideo declinavit nos a superbia nostra: quatenus humiliati semitas nostras relinqueremus, et sequeremur vias Domini. Et ex illa humiliatione cooperuit nos umbra mortis. Non vera mors, sed umbra: non mors animae, sed mors carnis: umbra mortis, carnalis mortalitas: vera mors, damnatio cum diabolo. Dictum est superius, Quia non obliti sumus te. Non enim esset nobis sanitas, nisi nos tu requireres. Et hoc est, quod [Col. 0818C] subdit:

21. Si obliti sumus nomen, id est, honorificentiam Dei nostri, ut a fide recederemus: Et si expandimus manus nostras ad Deum alienum, venerandum et colendum, qui neque nos creavit, neque bonum nobis fecit: et si sumus idololatrae,

22. Nonne Deus requiret ista? Sed non requiret a nobis. Ipse enim novit abscondita cordis. Ipse novit, quia non obliti sumus eum: quod ex hoc apparet, quia incessanter mortificamur propter eum. Et hoc est, quod subjungit. Quoniam propter te mortificamur tota die. Id est, assidue. Multi laborant in hoc saeculo, multi affliguntur, multi moriuntur propter aliud, non propter Deum. Ideo dicturus, mortificamur, recte praemisit propter te: quia martyrem non facit poena, sed caussa. Hinc beatus Petrus ait: Quae enim gratia est, si peccatores et colaphizati suffertis (1. Petr. 2.) ? Sed si bene facientes et patientes sustinetis, haec est gratia apud Deum. In hoc enim vocati estis. Quia Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, [Col. 0818D] ut sequamini vestigia ejus, qui peccatum non fecit nec inventus est dolus in ore ejus. Qui eum malediceretur, non remaledicebat: cum pateretur, non comminabatur (Isa. 33.) . Apte ergo subjunctum est: Aestimati sumus sicut oves occisionis, scilicet, ut nullatenus reputemur esse idonei, nisi ad occasionem. Bene sancti viri ovibus comparantur, quia sunt simplices, innocentes, morsum malitiae non habentes. Hinc est, quod Dominus discipulos suos instruit, ubi ait: Oves meae vocem meam audiunt (Joan. 10.) . Et iterum: Ecce ego mitto vos, sicut oves in medio luporum (Matth. 10.) . Moyses dicit ad Pharaonem: Abominationes Aegyptiorum immolabimus Domino Deo nostro (Exod. 8.) . Oves Aegyptii edere dedignantur. Sed quod abominantur Aegyptii, hoc Israelitae Deo offerunt: quia simplicitatem continentiae, quam injusti quique velut infima abjectaque despiciunt, hanc justi in virtutis sacrificium vertunt: et [Col. 0819A] excolentes recti puritatem ac mansuetudinem, Deo immolant, quam abominantes reprobi fatuitatem putant. Duo sunt martyrii genera: unum mentis, aliud corporis; unum manifestum, aliud occultum: Manifestum est, quando propter Deum corpus occiditur: occultum est, quando pro amore Dei vitia resecantur. Unde Apostolus nos admonet, dicens: Mortificate membra vestra, quae sunt super terram: fornicationem, immunditiam, luxuriam, etc. (Coloss. 3.) . Quia ergo viri sancti dum Deo vivere, et mundo mori appetunt, sese incessanter affligunt, carnem jejuniis macerando, culpas lacrymis lavando, vitia extinguendo: recte voce eorum nunc dicitur: Quoniam propter te mortificamur tota die. Aestimati sumus sicut oves occisionis. Sed in iis tribulationibus constituti, quia in suis viribus non confidunt, Domini adjutorium petunt, cum subditur: 217 Exsurge, quare obdormis Deus? exsurge, et ne repellas in finem. Dormire quiescentis est, exsurgere pugnantis, vel adjuvantis. Dormiebat Christus, et navicula operiebatur fluctibus. [Col. 0819B] Excitatus est, deprecantur eum discipuli, imperat ventis et mari, et facta est tranquillitas magna (Matth. 8.) . Sic et nunc laborat Ecclesia in mundi hujus periculis tanquam in fluctibus maris. Quasi dormit Dominus, quando non eripit. Excitatur deprecationibus, et adjuvat laborantes. Propterea quaerit, Quare obdormis? quia quandiu quisque permittitur laborare, et Dominus non vult adjuvare, incertum est utrum hoc sit ex ira, aut ex misericordia: utrum eum velit ad tempus probare et corrigere, an ex toto relinquere. Propter hoc fit deprecatio, cum subinfertur: Exsurge, et ne repellas in finem, id est, ex toto. Si deseris, non repellas. Si vis ut tribulemur, non velis, ut frangamur. Si permittis ut tentemur, non sinas ut pereamus.

23. Quare faciem tuam avertis? Quasi iratus, quasi non adsis, quasi oblitus sis nostri. Oblivisceris inopiae nostrae, quod propter te reliquimus terrena, et modo sumus quasi sine ope, sine solatio. Et oblivisceris [Col. 0819C] tribulationis nostrae? quod pro amore tuo tribulamur, et. non eripimur.

24. Quoniam humiliata est in pulvere anima nostra. Afflicta est per eos, qui sunt instabiles et infructuosi, tanquam pulvis: de quibus alibi dicitur, Non sic impii, non sic (Psal. 1.) : sed tanquam pulvis: quem projicit ventus a facie terrae. Intantum autem humiliata est in pulvere anima nostra, quod etiam conglutinatus est in terra venter noster. Poenam (Ex Augustino) nimiae humilitatis videtur expressisse, quia quisquis quando prosternitur, haeret in terra venter ejus: ultra quo humilietur non habet. Jam pervenit usque ad summum humiliatio. Veniat et miseratio. Venter Ecclesiae in terra conglutinatur, quando molliores et infirmi terrenis rebus ex desiderio inhaerent. Tales vero luget, et pro eis orat, cum subjungit:

25. Exsurge, Deus, adjuva nos: et libera nos propter nomen tuum. Adjuva laborantes, libera oppressos: adjuva in nobis, libera nos a malis: et hoc non propter meritum nostrum, sed propter nomen tuum [Col. 0819D] dilatandum et glorificandum, ut cognoscaris et lauderis, qui es benedictus in secula. Amen.

TITULUS PSALMI XLIV.

1. In finem, pro his, qui conturbantur, filiis Chore ad intellectum, canticum pro dilecto. Hoc epithalamium, id est, carmen nuptiale, est canticum, id est, auditoribus ad delectandum propositum. Habitum pro dilecto, id est, pro Christi commendatione, qui est sponsus Ecclesiae, dilectus Patris, secundum illud: Hic est filius meus dilectus (Matth. 3 et 17. Luc. 3.) . Et quare sponsus commendetur, caussa praemissa est, pro his, qui commutabuntur in finem filiis Chore. Id est, pro his qui transformabuntur de corpore humilitatis hujus in configuratione corporis claritatis Christi (Philip. 3.) : qui primitus in hac vita fuerunt filii Chore, id est imitatores passionum crucifixi: quod canticum est propositum fidelibus ad intellectum, 218 id est, ad hoc, [Col. 0820A] ut intelligant eminentiam divinitatis et humanitatis Christi, qui Christus commendatur in hoc psalmo, et secundum humanitatem et secundum divinitatem. Materia est in hoc psalmo sponsus et sponsa, subandis Christus et Ecclesia. Hanc hoc modo exequitur. In prima parte ponit commendationem sponsi, id est, Christi. In secunda Ecclesiae. Intentio est prophetae in hoc psalmo Deum Patrem loquentem introducentis, fideles exhortari, ut taliter vivere studeant, quatenus se uni viro (subaudis Christo) virginem castam exhibeant (1. Cor. 11.) : ut in nuptiis a dextris sponsi sui sedeant.

PSALMUS XLIV.

2. Eructavit cor meum verbum bonum: dico ego opera mea regi. Cor Dei Patris verbum eructavit, quia ejus secreta et divina essentia Filium generavit, qui vere et singulariter bonus, quia sicut ipse ait, Nemo bonus, nisi solus Deus (Marc. 10.) . Quaecunque enim alia bona, aliunde sunt bona: et nihil per se est bonum, nisi ipse solus, qui summum est bonum. Ex his verbis ostenditur, quia Verbum consubstantiale [Col. 0820B] est Patri. Et ipse Pater opera sua regi dicit, quia cum Filio suo omnia disponit: et per hoc quod omnipotens cum Patre intelligitur Filius. Per cor ideo Patris divinitatem accipimus, quia sicut per verbum alicui intimamus secreta cordis, sic per Filium manifestata est divinitas Patris. Nemo enim novit Filium, nisi per Patrem. Ne putares aliquo conjugio indiguisse Deum, unde Filium generaret: Eructavit (inquit) cor meum verbum bonum, id est, ex meipso aeternaliter genui Filium. Hodie cor tuum, homo, generat consilium: nec quaeris uxorem. Per consilium natum in corde tuo aedifica aliquid, et antequam stet illa fabrica, stat consilium, et inest jam quod facturus es, in eo per quod facturus es. Laudes fabricam nondum existentem: sed in probatione consilii. Ergo si per Verbum omnia, et Verbum de Deo: inspice fabricam factam per Verbum, et in isto aedificio mirare consilium. Dico (inquit) opera mea regi. Miraris quia ita dicit Deus? Sic dicere Dei aeternum est. Legitur (Ex August.) in alio psalmo: Semel [Col. 0820C] locutus est Deus (Psal. 61.) . Totiens locutus est Deus per prophetas, per Apostolos, per doctores (Hebr. 1.) : hodieque loquitur per sanctos. Unde ergo semel locutus est Deus, nisi propter verbum bonum? Et quare, Opera mea dico regi? Quia in ipso omnia opera Dei (Rom. 11.) . Quicquid enim facturus erat in creatura, jam in Verbo erat: sicut in Evangelio dicitur, Quod factum est in ipso, vita erat. Non tantum cum rege dispono omnia, sed etiam per eum omnia facio. Et hoc est, quod subdit: Lingua mea calamus scribae. Lingua mea id est, ipsum verbum (ponitur enim caussa pro effectu) est calamus mei scribae. Sicut enim scriba per calamum imprimit figuras, sic ego per Verbum meum operor creaturas. Est autem ipsa creatura quaedam nobis Scriptura, in qua legimus et cognoscimus Deum, teste Apostolo, qui ait: Invisibilia enim ipsius per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque virtus ejus et divinitas (Rom. 1.) . Et bene ait, Velociter scribentis. [Col. 0820D] Quoniam ipse dixit, et facta sunt (Psal. 148.) . Velociter (Ex eodem) 219 Dei tale est, ut velocius nihil sit. In scripturis enim scribitur litera post literam, syllaba post syllabam, verbum post verbum, nec ad secundum transitur, donec primum finiatur. Ibi autem nihil velocius, ubi non sunt mutata verba: nec tamen aliquid praemissum est, cum in uno sint omnia. Commendavit Filium secundum divinitatem, ostendendo eum consubstantialem et compotentialem Patri: modo commendat eum secundum humanitatem, ita:

3. Speciosus forma prae filiis hominum. Quare non (Ex August.) et apud angelos? Quid voluit dicere prae filiis hominum, nisi quia homo? Ideo prae filiis hominum speciosus, quia immunis a peccato, quod alius nullus extitit homo. Quod ait Speciosus forma, ad [Col. 0821A] exaggerationem dicit: sicut dicitur, Vita vivet (Joan. 8.) . Judaeorum personam gerebat Propheta, cum diceret, Vidimus eum et non habebat speciem neque decorem (Isai. 53.) . Quare? Quia non intellectum. Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (1. Cor. 2.) . Intelligentibus autem, et Verbum caro factum, est magna pulchritudo. Mihi autem absit gloriari (dixit unus amicorum sponsi) nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Galat. 6.) . Parum est ut non inde erubescas, nisi etiam glorieris. Quare ergo non habuit speciem, neque decorem? Quia Christus crucifixus Judaeis scandalum, Gentibus autem stultitia est (1. Cor. 1.) . Quare autem in cruce habuit decorem? Quia quod stultum est Dei, sapientius est quam homines: et quod infirmum est Dei, fortius est quam homines (Ibid.) . Nobis ergo jam credentibus ubique sponsus occurrat pulcher. Pulcher Deus Verbum erat apud Deum. Pulcher in utero Virginis, ubi non amisit divinitatem, et sumsit humanitatem. Pulcher natus infans Verbum, quia cum esset [Col. 0821B] infans, cum sugeret, cum manibus portaretur, caeli loquuti sunt, angeli laudes dixerunt, Magos stella direxit. Adoratus est in praesepio cibaria mansuetorum. Pulcher erat in caelo, pulcher in terra, pulcher in utero, pulcher in manibus parentum, pulcher in miraculis, pulcher in flagellis, pulcher invitans ad vitam, pulcher non curans mortem, pulcher deponens animam, pulcher recipiens, pulcher in ligno, pulcher in sepulcro, pulcher in caelo. In intellectu audite canticum, neque oculos vestros a splendore pulchritudinis illius avertat carnis infirmitas. Summa et vera pulchritudo gratia est, vox Prophetae convertentis se ad Christum. Diffusa est gratia in labiis tuis. Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. 1.) . Venit nobiscum, verbo gratiae praedicans poenitentiam in remissionem peccatorum. Tanta gratia diffusa est in labiis Christi, ut ad vocem ejus viderent caeci, sanarentur leprosi, claudi ambularent, mortui resurgerent. De diffusione hujus [Col. 0821C] gratiae dicit Paulus: Ubi abundavit peccatum, superabundavit gratia (Rom. 5.) . Et Joannes: Nos, inquit, de plenitudine ejus accepimus (Joan. 1.) , gratiam pro gratia. Et quia talis es: Propterea benedixit te, Deus, in aeternum. Primum testamentum terram promiserat. Et aliud (Ex August.) fuit promissum sub lege, aliud sub gratia: Terra Chananaeorum Judaeis sub lege positis, regnum caelorum Christianis sub gratia constitutis. 220 Itaque id quod pertinebat ad eos qui sub lege erant, transiit; regnum caelorum quod pertinet sub gratia positis, non transiit. Propterea hic Benedixit te, Deus, non ad tempus, sed in aeternum: et hic enim et in futuro semper benedicetur Christus. Et tu talis rex,

4. Accingere gladio tuo super femur tuum potentissime. Idest, fortiter utere verbo praedicationis tuae, de quo Apostolus ait: Et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. 6.) . Per femur corpus Dominicum intelligimus: quia in femoribus generationis est locus. Accinxit gladium super femur, quia in carne [Col. 0821D] assumta Evangelium praedicavit. Hinc Veritas ait: Non veni pacem mittere, sed gladium (Matth. 10.) . Gladius iste separat filium a patre, filiam a matre, nurum a socru. Litigat Pater (Ex August.) cum filio, quia vult filius servire Deo. Ille promittit terrenam haereditatem, iste appetit caelestem. Ille pugnat, iste repugnat. Sed fortior est gladius spiritualis separans, quam natura carnalis copulans. Bene autem ait, Super femur tuum potentissime: quia quod infirmum est Dei, fortius est quam homines. Potentissime usus est hoc gladio in carne, quia non solum vicit homines, sed etiam aereas potestates: non solum vitia destruxit, sed etiam infernum spoliavit. Gladius iste carnem domat, vitia resecat, spiritum roborat, virtutes nutrit, desideria mala consumit. Ecce accinctus [Col. 0822A] est rex noster gladio suo. Audiamus jam quomodo pugnet, quomodo regnet, cum quibus armis procedat:

5. Specie tua et pulchritudine tua intende, prospere procede, et regna. Species potest referri ad innocen tiam et morum sanctitatem: pulchritudo ad divinitatis decorem. Per haec intendit Christus, idest, intentus factus est, ne remisse ageret, sed prospere procederet ad bellum, et vincendo regnaret. Vel dici potest: Prospere procede de una gente ad aliam, et regna in acquisitis secundum bonos mores et virtutes. Potest etiam intelligi hoc modo: Intende in specie et pulchritudine tua, ut imaginem et similitudinem, quam primo nostro parenti dedisti, in filiis eam renovare et reformare digneris. Prospere procede, prospere ex utero virginali progredere: prospere de sepulcro consurge: prospere ab inferis ad Patrem revertere; haec enim omnia nobis prospera et felicia sunt: et regna totius mundi imperio, precioso sanguine tuo Redemtor Propter veritatem et mansuetudinem et justitiam. Haec enim omnia decent regem. Tu [Col. 0822B] igitur regna, qui verus es et mansuetus et justus. Et deducet te mirabiliter dextera tua, idest, fortitudo, virtus, et potentia tua. Sed quo deducet? Ad Patrem (Joan. 12.) . Quare mirabiliter? Quia mortuus diabolum superasti. Vel regnare dicitur Christus, propter veritatem Evangelii, et mansuetudinem qua passus est, et justitiam qua bonos et malos judicaturus. Et deducet (Ex Aug.) eum mirabiliter dextra ejus, faciens divina, patiens humana. Malitias hominum sternens bonitate sua: adhuc deducit eum, et ubi nondum dictum est de gladio, dicatur nunc de sagittis. Multiplex est enim armatura regis nostri.

6. Sagittae tuae acutae. Verba tua cor transfigentia, 221 amorem excitantia. Unde dicitur in Canticis: Vulnerata caritate ego sum (Cant. 2.) . Secundum hoc verba Dei vocantur sagittae, quod occulte alliciunt homines ad timorem et amorem Dei. Secundum hoc gladius, quod manifesta et cogenti ratione homines Deo faciunt adhaerere. Et per hoc, quod ita instructus [Col. 0822C] es ad pugnandum, Populi sub te cadent. Te adorabunt, tibi humiliabuntur. Et ubi cadent? In corde inimicorum regis, idest, in eodem corde, in quo prius inimicabantur tibi regi: ubi se erigebant adversus Christum. Ubi cadent? ante Christum (Ex Augustino) , blasphemabant Christum, modo supplicant Christo: ipsum appellant regem. Acceperunt sagittas tuas. Ceciderunt ante e. In corde ubi tu vides, ex inimicis amici facti sunt. Occisi sunt inimici, vivunt amici. Prostrati sunt superbi, surgunt humiles.

7. Et facti sunt Sedes tua, Deus, in saeculum saeculi. Tu in illis resides in aeternum: juxta quod scriptum est, Anima justi sedes est sapientiae (Prov. 14.) . Virga directionis virga regni tui. Virga haec est justitia. Tali virga rex noster gubernat regnum suum, quod sumus nos. Non autem regit ( Ex eodem ), qui non corrigit. Quomodo sacerdos est ad sanctificandos nos, ita rex ad regendos nos. Curvi erant homines regni sui, distorti erant, sibi regnare cupiebant, se amabant, non voluntatem suam Deo subdebant sed ejus voluntatem [Col. 0822D] ad suas concupiscentias flectere cupiebant. Venit Rex cum directionis virga. Direxit nos in justitia, emendavit nostram tortitudinem secundum regulae suae rectitudinem. De hac virga alibi dicitur, Reges eos in virga ferrea (Psal. 2.) . Ideo ferrea, quia dura. Inflexibilis est justitia. Alios regit, alios conterit. Regit spirituales, conterit carnales. Bene dico virgam tuam esse directionis, quia tu

8. Dilexisti justitiam. Et in te et in allis. Et intantum quod etiam Odisti iniquitatem. Et ut talis posses esse, Propterea unxit te spiritualiter, o Deus, Deus tuus, idest, tibi consubstantialis, oleo laelitiae, idest, Spiritu sancto, prae consortibus tuis. Plusquam caeteros homines quos tui regni esse tecum voluisti consortes. Recte Spiritus sanctus oleo laetitiae comparatur, [Col. 0823A] quia sicut oleum et carnem nutrit, et dolorem repellit: ita sancti Spiritus unctio mentem quam repleverit, et suaviter fovet, et hilarem facit. Hoc autem oleo spirituali prae consortibus suis unctus est Christus, quia caeteris datus est Spiritus sanctus per partes: in ipso vero fuit omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. 2.) . Et notandum quod non ait, Fecisti justitiam, sed, Dilexisti. Neque dixit, Reliquisti iniquitatem, sed odisti. Multi enim bona faciunt plus timore poenae, quam amore justitiae: in quibus etsi actio videtur bona, voluntas tamen tenetur rea. Qui etsi ex opere apparent justi, in eo tamen injusti sunt, quo peccare vellent, si impune possent. Relinquunt iniqua opera, sed adhuc retinent desideria prava. Profectus aliquis est in eo, quod opera justitiae faciunt: sed adhuc ad consequendum regnum Dei non est hoc sufficiens, quia virtutem justitiae nondum in corde habent. Duo ergo sunt quae veraciter faciunt justum: Amor boni, et odium mali. Quisquis 222 haec duo habere potest, unctione [Col. 0823B] sancti Spiritus dignus est, quae sanitatem et laetitiam praestat animae. Unctus est Deus a Deo. Unctum audis? Christum intellige. Christus enim dictus est a chrismate. Hoc nomen (Ex Augustino) quod appellatur Christus, unctionis est. Nec in alio alibi ungebantur reges et sacerdotes, nisi in illo regno, ubi Christus prophetabatur. Unctus est ergo Deus a Deo, quo oleo, nisi spirituali? Oleum enim visibile signum, est in sacramento. Oleum spirituale, virtus est. Deus igitur homo, et ideo unctus est Deus, quia homo Deus, et factus est Christus. Audivimus qualis in se fuerit, dicatur nobis qualis fuerit in suis.

9. Myrrha et gutta et casia a vestimentis tuis, a domibus eburneis. Tu es unctus oleo prae consortibus, et etiam a vestimentis tuis, idest, ab humanitate tua, vel Apostolis tuis, qui ornant te et decorant, sicut vestis ornat Dominum, procedit myrrha et gutta et casia, idest, boni odores, et bona fama. Myrrha est species valde amara, de qua ungitur corpus mortui, ut non [Col. 0823C] putrescat, et pellit vermes. Per hanc significatur mortificatio carnis, quae valde amara est, et pellit vermes, idest, tentationes diaboli, et servat corpus et animam a putredine vitiorum. Gutta iterum species quae pellit tumores pulmonis, humilitas est, quae pellit inflationem et omnem motum superbiae. Casia herba est quae crescit in aquoso loco, et crescit in magnam altitudinem, et reddit magnum odorem. Fides est, quae oritur in aquis baptismi, et crescit in justis multum, et bonam famam dat aliis. Haec omnia nobis processerunt ex humanitate Christi: vel adsunt Apostolis, qui haec omnia nobis in semetipsis proposuerunt in exemplo. Et haec eadem processerunt nobis a domibus eburneis, idest, ab ipsis sanctis Apostolis: quae dicuntur domus, quia Dominus habitat in eis: eburnei vel propter fortitudinem, vel propter simplicitatis candorem: sive quia diversis tormentis incisi, sculpti, rasi, et elimati fuerunt. Ex quibus delectaverunt te filiae regum in honore tuo. Ac si diceret, propter haec odoramenta placuerunt tibi Ecclesiae singulae, [Col. 0823D] quarum patres et rectores fuerunt Apostoli, qui eas genuerunt fonte baptismatis in honore non suo, sed tuo. Ad hoc sacramentum (Ex August.) pertinet quod scriptum est in lege: Si mortuus fuerit frater, accipiat uxorem frater ejus, et suscitet semen fratri suo (Matth. 8. Deut. 25.) . Mortuus est Christus: absentavit se corpore: susceperunt fratres ejus uxorem ejus Ecclesiam, praedicatione Evangelii filios generaturi, non per seipsos, sed per Evangelium propter nomen fratris. In Christo Jesu (inquit Paulus) per Evangelium ego vos genui (1. Cor. 4.) . Itaque suscitantes propter nomen fratris semen fratri suo, quotquot genuerunt, non Paulinos, non Petrinos: sed Christianos nominaverunt. Hoc est in honore tuo, [Col. 0824A] quia non quaesierunt honorem suum, sed tuum. Ex his omnibus facta est una sponsa regi una regina, de qua subditur:

10. Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato circumdata varietate. Regina ideo dicitur Ecclesia, quia bene regit filios suos. Astitit parata servire a dextris tuis, idest, in bonis tuis potioribus: in vestitu deaurato, in ornatu virtutum, 223 ubi maxime relucet sapientia, quae per aurum significatur, sicut scriptum est: Thesaurus desiderabilis requiescit in ore sapientis. Vestitus (Ex Augustino) reginae hujus et pretiosus est, et varius in linguis variis. Alia lingua Afra, alia Syra, alia Graeca, alia Hebraea, et alia illa et illa. Faciunt quinque istae linguae varietatem vestis reginae hujus. Quomodo autem omnis varietas vestis in unitate concordat, sic et omnes linguae ad unam fidem. In veste ista varietas sit, scissura non sit. Ecce varietatem intelleximus de diversitate linguarum, et vestem intelleximus propter unitatem in ipsa varietate. Aurum quid [Col. 0824B] est? Ipsa sapientia. Quaelibet sit varietas linguarum, unum aurum praedicatur, non diversum aurum, sed veritas de auro: eandem quippe sapientiam: eandem doctrinam et disciplinam omnes linguae praedicant. Varietas in linguis, aurum in sententiis. Alloquatur propheta reginam istam, libenter enim illi cantat, et unusquisque nostrum; si tamen noverimus ubi sumus, et ad illud corpus pertinere conemur, et fide et spe pertineamus, uniti membris Christi. Nos enim alloquitur.

11. Audi, filia, et vide. Alloquitur eam ( Ex eodem ) tanquam unus de patribus, quia filiae regnum sunt: etsi alloquitur propheta, etsi alloquitur Apostolus tanquam filiam. (Sic enim dicimus: Patres nostri prophetae: patres nostri Apostoli. Sic nos illos, ut patres, illi nos ut filios.) Et vox una paterna alloquitur unam filiam. Audi, filia, et vide. Prius audi, postea vide. Ventum est ad nos, cum Evangelio, et praedicatum est nobis, quod nondum videmus: et audiendo [Col. 0824C] credimus, et credendo vidimus. Audi, ut credas: munda cor fide. Et cum cor mundavero, quid videbo? Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. 5.) . Et inclina aurem tuam. Id est, humiliter audi. Et obliviscere populum tuum. Scilicet sectas Judaeorum, vel Gentium: ritus legales in Judaismo, et idololatriam in Gentilitate. Et domum patris tui. Id est, conversationem diaboli. Vel domum patris tui, hoc est hujus mundi vanitates, in quo quasi in propria domo usque modo diabolus regnavit (Joan. 14.) . Cujus filia pro malorum operum imitatione fuisti.

12. Et concupiscet rex decorem tuum. Id est, te decoram, postquam ea, quae dicta sunt, oblita fueris. Et ideo debes libenter audire, quae praecepta sunt tibi. Quoniam ille qui concupiscit te, non solum est rex et sponsus tuus, sed Ipse est Dominus Deus tuus. Id est, creator, et dominator tui. Regi nubis Deo, ab illo dotata, ab illo decorata, sanata, et redemta. Quicquid habes unde illi places, ab illo habes. Haec [Col. 0824D] quae de Ecclesia dicta sunt, unusquisque nostrum ad se referre potest. Anima, quae, errore relicto, recte credit, de alienigena Deo adoptatur in filiam. Adoptata ergo inclinet aurem suam, et totam se tradat doctrinae et intelligentiae eorum quae dicuntur. Obliviscatur primum populum suum: et cum Abraham de Chaldaea egrediens, relinquat terram nativitatis et cognationis suae (Genes. 12.) . Nemo dubitat patrem nostrum antequam adoptaremur a Deo, fuisse de quo Salvator ait: Vos de patre diabolo estis (Joan. 8.) . Cum ergo, inquit, antiqui patris fueris oblita, et per baptismum, sive per poenitentiam renovata: tunc concupiscet 224 rex decorem tuum. Talem ergo se praebeat anima, ut ametur a rege. Ipse etenim Dominus [Col. 0825A] Deus ejus, cui flectere debet genu et deposita superbia jugum humilitatis assumere (Phil. 2.) . Et adorabunt eum etiam,

13. Et filiae Tyri in muneribus. Filiae Tyri, filiae sunt Gentium, a parte significans totum. Tyrus vicina huic terrae, ubi prophetia erat, Gentes credituras in Christum significabat: quae adoraverunt Dominum cum muneribus, juxta quod scriptum est: Thesaurizate vobis thesauros in coelo (Matth. 6.) . Et date eleemosynam, et omnia munda sunt vobis (Luc. 11.) . Tyrus interpretatur angustia, et significat peccatores, quos diabolus comprimebat. Adorant igitur Dominum filiae Tyri, siquidem peccatores, quos arctis vinculis diabolus angebat. Et hoc in muneribus, quia seipsos Domino offerunt. Vultum tuum deprecabuntur. Id est devote precabuntur Deum, ut det eis posse pervenire ad tuam conformitatem. Omnes divites plebis, id est, omnimodi divites, sive consules, sive duces, sive reges, sive imperatores. De talibus divitibus discipulum suum admonet Paulus, dicens (1. Tim. 6.) : Praecipe divitibus hujus seculi non superbe sapere, nec sperare in incerto divitiarum: sed in Deo vivo, qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum. Divites sint in operibus bonis: facile tribuant, thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum. Postquam ostendit dignitates Ecclesiae, commendat eam esse laudabilem secundum interiora, dicens:

14. Omnis gloria ejus filiae regis ab intus. Hinc Paulus ait: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (2. Cor. 1.) . Fatuae virgines oleum secum non sumserunt (Matth. 23.) , quia gloriam intra conscientiam non habuerunt, dum hanc ab ore proximorum quaesierunt. Et notandum quod omnes lampades, sed non omnes oleum habere dicuntur: quia plerunque bona opera in se cum electis et reprobis ostendunt, sed soli ad sponsum veniunt cum oleo, qui de his quae foris egerunt, non foris, sed intus gloriam requirunt. Non solum ergo bona agere, [Col. 0825C] sed eadem cum cautela magna custodire necesse est: ut qui gloriatur, in Domino glorietur (1. Cor. 10.) . Et illa filia regis est, In fimbriis aureis circumamicta varietatibus. Varietatibus quidem circumamicta est, quia fides, spes, caritas, prudentia, justitia, fortitudo, temperantia, eam undique circumdant. Hae autem virtutes cum fimbriis aureis sunt in Ecclesia, quoniam sapientia, et scientia, et miraculorum fulgor ab his pendent. Fimbriae ad ornamentum ponuntur in vestimentis. Quasi ergo ex varietatibus vestimenti fimbriae aureae procedunt, quando ex virtutibus miracula clarescunt.

15. Adducentur regi virgines post eam. Apostolicam et primitivam Ecclesiam praecedentem multae aliae subsequuntur: virgines, id est, integri et anima et corpore, adducentur regi, ad serviendum. Et in hoc notat, quod per se ad illam dignitatem venire nequeunt, nisi adducantur praedicatione, et gratia adjuvante. Hinc ipse sponsus ait. Nemo potest venire ad me, nisi Pater meus traxerit eum (Joan. 6.) . Hic fit conversio ad ipsum regem, cum subditur, Proximae ejus afferentur tibi. Non enim (Ex Augustino) quae afferentur alienae sunt, 225 sed proximae ejus, ad eam pertinentes. Per virgines possumus intelligere illas animas, quae semper integritatem carnis servantes, in virginitate sua caelesti sponso servierunt: et ipsae in primo gradu sunt. Sunt aliae, si non virgines, tamen continentes, quae quamvis in eodem gradu non sint, tamen sunt proximae: quia post lapsum carnis continentiam studuerunt servare mentis. Inter has proximas conjugatorum ordo, qui ab aliena conjunctione se custodivit, continetur. Hae ergo, quae sequuntur Ecclesiam, et in primo ponuntur gradu, quae in virginitate corporis et animae perseverant, et proximae, id est, viduae, et in matrimonio continentes: omnes,

16. Afferentur in laetitia et exultatione, quia in praesenti quoque Ecclesia valde laetantur sancti de [Col. 0826A] puritate suae conscientiae. Et de hac deinde, Adducentur in templum regis, id est in supernam Jerusalem. In templum adducentur, quasi sacerdotes Dei, in thalamum quasi sponsae regis, et sponsi. Vel adducentur in templum, id est, ad hoc, ut sint templum regis: ut tanquam in templo Dominus habitet in eis. Juxta quod Paulus ait: Templum Dei sanctum est, quod estis vos (1. Cor. 3. 6.) . In unitate est templum regis. Lapides vivi sunt fideles Dei. Non est hoc templum ruinosum, non discissum, non divisum. Junctura lapidum viventium, caritas est. Duce ergo gratia, adducentur in templum regis, in unitatem perfectae caritatis: ubi possint in aeternum laudare Deum. Deinde alloquitur Ecclesiam, dicens:

17. Pro patribus tuis nati sunt tibi filii. Genuerunt te Apostoli. Ipsi missi sunt, ipsi praedicaverunt, ipsi sunt patres, ipsi sunt recepti in gloria: et loco illorum nati sunt filii: constituti sunt episcopi. Non te ergo putes desertam, quia non vides Paulum, quia non vides eos per quos nata es. De prole tua tibi [Col. 0826B] crevit paternitas. Nati sunt filii tibi ad opus tuum. Constitues eos, id est, stabiles facies in fide et opere. Principes magistros et doctores. Super omnem terram. Id est, Ecclesiam per omnes partes terrae diffusam. Et quia ita est ordinata Ecclesia, et confirmata, ideo

18. Memor ero nominis tui, Domine. Id est, famae et gloriae tuae memoriam agam in omni generatione, diffusa in omni terra: et deinde in generationem, succedentem. Propterea etiam Populi, qui futuri sunt, videntes tantam gloriam Ecclesiae tuae, confitebuntur tibi, id est, laudabunt te, tanquam auctorem et gubernatorem, in aeternum, per totam hanc praesentem vitam. Non quia haec vita sit aeterna, sed secundum eorum intentionem et devotionem: quia si semper viverent, hic semper laudarent. Et in saeculum subsecutivum hujus saeculi. O felices illi, qui Dominum laudare merebuntur in saeculum saeculi!

TITULUS PSALMI XLV.

[Col. 0826C] 1. In finem filiis Chore pro arcanis psalmus David. Psalmus iste attribuitur filiis Chore, id est, imitatoribus crucifixi, Apostolis scilicet invitantibus futuros filios Chore, ut in finem tendant, id est, in perfectionem: Qui enim perseveraverit usque finem, hic salvus erit (Matth. 24.) . Et agunt pro arcanis manifestandis. In hoc psalmo manifestatur adventus Christi, qui multum occultus erat, 226 et conversio Apostolorum a Judaeis ad Gentes, et salvatio Judaeorum in novissimis temporibus, et pax in ejus tempore nativitatis inter Deum et hominem. Materia est adventus Christi, de quo cuncta arcana, quae dicta sunt, processerunt. In prima parte ostendit omnem spem in adventu Christi, et in transitu Apostolorum ad Gentes. In secunda parte ostendit Ecclesiam esse fundatam in Christo, cui subjiciuntur gentes et regna. In tertia admonet nos Deus, ut attendamus opera istius Domini. Intentio est, ut homines spem suae liberationis constituant in adventu Dei: vel certificare nos de ipso adventu, et de salvatione Gentium. Proponit se primitiva Ecclesia in hoc psalmo posteris exemplum patientiae, videlicet, ut non deficiant sub tribulationum pondere, cum eos audiant, qui salutem omnium quaerebant, tot et tanta pertulisse patienter.

PSALMUS XLV.

[Col. 0826D]

2. Deus noster refugium et virtus. Ille qui est, Deus omnium potestate, noster autem voluntate et gratia, est nobis refugium, id est, et securitas. Et quia multa sunt refugia, quae non sunt tuta: ideo subjungit, Et virtus, virtuosum, inexpugnabile refugium. Sunt (Ex Augustino) quaedam refugia, ubi non est virtus, quo quisque cum fugerit, magis infirmatur, quam confirmatur. Cum fugis (verbi gratia) ad aliquem in seculo magnum, ut facias tibi potentem amicum, refugium videtur. Tanta tamen hujus seculi incerta sunt, et ita mala potentium quotidie crebrescunt, ut cum ad tale refugium confugeris, plus ibi timere incipias. Antea enim caussae tuae tantum timebas: cum ad talem refugeris, et de illo timebis. Multi enim cum ad talia refugia confugissent, cadentibus illis, ad quos confugerunt et ipsi quaesiti sunt, quos nemo quaereret, [Col. 0827A] nisi ad talia confugissent. Non autem refugium nostrum est tale, sed refugium nostrum virtus est. Cum illuc confugerimus, tuti erimus. Et non tantum defendit nos ab inimicis, sed etiam est, adjutor noster, ut non solum non vincamus, sed ut alios vincere possimus: in tribulationibus, quae invenerunt nos nimis. Quoniam tribularemur supra quam ferre posset fragilitas carnis (1. Cor. 10.) , nisi juvaremur auxilio divinitatis. Aliud est invenire tribulationes, aliud a tribulationibus inveniri. Tribulationes invenimus; quando jam praemeditatas sustinemus. Ipsae vero inveniunt nos, quando inopinatos intercipiunt. Gravius autem feriunt tela, quae praevisa non sunt. Quia ergo martyres sancti tanta aliquando tormenta passi sunt, quanta nec cogitare ante potuerunt, nimis a tribulationibus inveniri se asserunt. Nimis est, quod cogitari, vel ferri non potest. Sed quoniam ab omnipotenti Deo auxilium et virtutem percipiunt, inter ipsa nimia tormenta invicti atque intrepidi persistentes dicunt:

[Col. 0827B] 3. Propterea non timebimus, dum turbabitur terra, et transferentur montes in cor maris. Paulo ante soliciti, et subito securi ex tribulationibus nimiis [ Ant. nimis], in magna tranquillitate positi. Nihil timere, magna tranquillitas est in mente. Turbetur terra, turbetur mare, turbentur omnia elementa: Dei servus intrepidus manet. Mare autem (Ex Augustino) significat hoc seculum, in cujus 227 maris comparatione, tanquam terra videbatur gens Judaeorum. Non enim Idololatriae amaritudine tegebatur, sed erat tanquam arida, ipsa amaritudine Gentium tanquam mari circumdata. Futurum erat, ut turbaretur terra, idest illa ipsa gens Judaea, et transferrentur montes in cor maris (Isai. 2.) . Et primo ipse mons magnus paratus in cacumine montium. Deseruit enim gentem Judaeorum, et factus est in gentibus, translatus de terra ad mare, transferentibus Apostolis, quibus dixerat: Si habueritis fidem in vobis tanquam granum synapis, dicetis monti [Col. 0827C] huic, Tollere et mittere in mare, et fiet (Matth. 17.) . Id est, per vestram fidelissimam praedicationem fiet ut mons iste, hoc est, ut ego ipse glorificer in Gentibus, agnoscar in Gentibus, praedicer in Gentibus: et fiat quod de me praedictum est. Populus quem non cognovi, servivit mihi (Psal. 17.) . Quando autem et illi montes translati sunt, et hoc indicet nobis Scriptura Dei. Quando Apostolus praedicabat, Judaei respuerunt verbum, et ait Apostolus Paulus: Ad vos missi eramus: sed quia respuistis verbum Dei, imus ad Gentes (Act. 13.) . Sic translati sunt montes in corde maris. Vere autem Gentes crediderunt montibus, ut in corde maris essent montes illi, non sicut Judaei, de quibus dictum est, Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Isai. 26.) . Hoc enim in novo Testamento promittit Dominus per Prophetam, dicens, Dabo leges meas in cordibus eorum (Jerem. 31.) . Hae leges, haec praecepta per Apostolos indita ommum Gentium fidei et credulitati, montes dicti sunt tanslati, a montibus in [Col. 0827D] corde maris. Tunc non timebimus nos qui compuncti sumus corde, ne fieremus de numero reproborum Judaeorum, tamquam ramorum fractorum. Crediderunt enim et accesserunt Apostolis. Timeant ergo illi, quos deserunt montes. Nos a montibus non recessimus: et quando translati sunt in corde maris, sequuti sumus.

Quid jam ( Ex eodem ) sequitur ex eo, quod translati sunt montes in corde maris? Attendite et videte veritatem. Haec enim quando dicebantur, obscura erant, quia nondum comigerant: nunc autem quis jam non facta cognoscat? Liber sit tibi pagina divina, [Col. 0828A] ut haec audias. Liber sit tibi orbis terrarum, ut haec videas. In istis codicibus ea non legunt, nisi qui literas norunt. In toto mundo legant et idiotae. Quid ergo factum est, dum translati sunt montes in corde maris? [Vers. 4.] . Sonuerunt, et turbatae sunt aquae eorum. Quando praedicabatur Evangelium [ Subaud. dixerunt]: Quid est hoc? Peregrinorum daemoniorum videtur iste annuntiator esse. Hoc Athenienses (Act. 17.) . Ephesii autem quo tumultu occidere Apostolos voluerunt, quando in theatro pro Diana sua tantum strepitum fecerunt, ut clamarent, Magna Diana Ephesiorum (Act. 19.) . Inter quos fluctus et sonitus maris non timebant, qui ad refugium illud confugerant. Denique Apostolus Paulus volebat intrare in theatrum, et a discipulis revocatus est: quia necessarium erat adhuc in carne manere propter ipsos (Philip. 1.) . Sed tamen sonuerunt et turbatae sunt aquae eorum. Conturbati sunt montes in fortitudine ejus. Cujus? Numquidnam maris 228 an [Col. 0828B] potius Dei, de quo dictum est, Refugium et virtus, adjutor in tribulationibus, quae invenerunt nos nimis? Turbati sunt enim montes, idest, potentes hujus saeculi. Alii enim sunt montes Dei, alii sunt montes saeculi. Quibus caput est diabolus, montes saeculi: montes Dei, quibus caput est Christus. Sed per istos montes turbati sunt illi montes. Tunc dederunt leges contra Christianos, quando turbati sunt montes. Sonantibus fluctibus et montes turbati sunt, et factus est terrae motus magnus (Matth. 28.) commotis aquis. Sed cui haec? Civitati illi fundatae supra petram (Matth. 7.) . Sonent aquae, turbentur montes annuntiato Evangelio. Quid tu, civitas Dei? Audi quod sequitur:

5. Fluminis impetus laetificat civitatem Dei. Cum turbantur montes (Ex August.) , cum saevit mare, non deserit Deus civitatem suam per impetus fluminis. Qui sunt isti impetus fluminis? Inundatio illa Spiritus sancti, de qua Dominus dicebat: Qui sitit, veniat et bibat. Qui credit in me, flumina aquae vivae [Col. 0828C] fluent de ventre ejus (Joan. 7.) . Ergo haec flumina fluebant de ventre Petri, Pauli, Joannis, aliorum Apostolorum, aliorum Evangelistarum fidelium. Haec flumina cum fluerent ab uno flumine, multi impetus fluminis laetificabant civitatem Dei. Nam ut noveritis hoc de Spiritu sancto dictum, in eodem Evangelio consequenter Evangelista dicit: Hoc autem dicebat de Spiritu sancto (Joan. 7.) , quem accepturi erant hi qui in eum erant credituri. Spiritus autem nondum erat datus, quia Jesus nondum erat clarificatus. Glorificato Jesu post resurrectionem (Marc. 16.) : glorificato post ascensionem die Pentecostes venit Spiritus sanctus, implevit credentes, loquuti sunt linguis (Act. 2.) : praedicare Evangelium coeperunt Gentibus (Matth. 28.) . Hinc civitas Dei laetificabatur, dum mare turbaretur sonitu aquarum suarum, dum montes turbarentur, quaerentes quid agerent, quomodo novam doctrinam pellerent, quomodo genus Christianorum de terra eradicarent. Contra quem? Contra fluminis impetus laetificantes civitatem Dei.

[Col. 0828D] Et sequitur: Sanctificavit tabernaculum suum Altissimus. Si ergo sequitur sanctificationis nomen, manifestum est fluminis illos impetus de Spiritu sancto intelligendos, quo sanctificatur omnis pia anima credens in Christum, ut fiat civitas Dei. Unum flumen unus spiritus est, qui in septem cornua dividitur, quae sunt spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et spiritus timoris Domini (Isai. 11.) . Ideo Spiritus sanctus dicitur flumen: quia concupiscentias et ardores carnis extinguit. Impetuosum autem, quia nemo ei resistit. Ecclesia dicitur civitas, vel propter [Col. 0829A] concordiam habitantium, vel propter munitionem virtutum, vel quia legem habet et regem. Hanc intantum laetificat spiritus, ut glorietur etiam in tribulationibus (Ephes. 4.) . Dicitur et tabernaculum (Rom. 5.) , quia in ea Domino militatur. Et hoc tabernaculum sanctificatur per spiritum. Omnis enim qui habet Spiritum sanctum, sanctus est: et qui hunc non habet, sanctus esse non valet. Non solum laetificat et sanctificat Deus Ecclesiam suam, sed etiam in medio ejus est, ne moveatur de bono 229 ad malum. Et hoc est quod subdit:

6. Deus in medio ejus non commovebitur. Ergo (Ex Augustino) ambitur loco Deus? Et lata sunt quae circumdant, in angusto est qui circumdatur. Absit: nihil tale cogitetis de Deo, qui nullo capitur loco: cui sedes est conscientia piorum. Et ita sedes Dei est in cordibus hominum, ut si homo ceciderit a Deo, Deus in se maneat: non quasi cadat, non inveniendo ubi sit. Magis enim te sublevat, ut in illo sis, quando incumbit: ut si se subduxerit, cadas tu. Tu [Col. 0829B] te si subduxeris, non cadet ille. Quid ergo est, Deus in medio ejus? Hoc significat quod aequus est omnibus Deus, et personam non accipit. Quomodo enim illud quod in medio est, paria habet spatia ad omnes fines: ita Deus in medio esse dicitur, aequaliter omnibus consulens. In medio est, idest, in communi: quia omnibus aequaliter propositus est. Vel ideo, quia est columna, quae sustentat omnes partes domus. Et non solum sustentat ne corruat, sed etiam Adjuvabit eam Deus ad bene operandum: mane, idest, in principio conversionis, diluculo, hoc est, illuminatione Spiritus sancti. Mane dicitur proprie ante lucem. Diluculum est, quando primo oritur dies. Quando pro peccatis quae fecimus, ad poenitentiam sive ad conversionem properamus: relictis tenebris ad lucem propinquamus: hoc est mane nostrum. Sed post mane, fit diluculum: quia per initium conversionis venitur ad originem et lumen virtutis. Sed quia hoc non fit viribus nostris, sed divino adjutorio, recte nunc dicitur: Adjuvabit eam Deus [Col. 0829C] mane diluculo. Et non solum Ecclesia firma est, quia Deus in medio ejus est: sed per ejus praedicationem venerunt alii ad conversionem. Unde et subditur:

7. Conturbatae sunt gentes. Bona conturbatione ad poenitentiam, et inclinata sunt regna. Et principes vel regiones humiliati. Juxta quod scriptum est: Et adorabunt eum omnes reges, omnes gentes servient ei (Psal. 71.) . Et unde hoc contigit? sequitur et dicit: Dedit vocem, idest, praedicationem suam, et mota est terra, idest, terreni ad conversionem. Haec est illa vox de qua idem Psalmista alibi dicit: Vox Domini in virtute: vox Domini in magnificentia (Psal. 28.) . Hanc vocem dedit per apostolos, et mota est terra de infidelitate ad fidem, de vitiis ad virtutes, de diabolo ad Deum. Quis est qui dedit vocem suam? Dicant Apostoli, dicat Ecclesia, dicat populus innovatus:

8. Dominus virtutum nobiscum: susceptor noster Deus Jacob. Quis non movetur hac voce? Quis non contremiscit [Col. 0829D] gaudio? Quis non de tanta gratia miratur? Dominus virtutum, Dominus angelorum, ipse est nobiscum in carne. Susceptus est a nobis, et suscepit nos. Accepit nostram humanitatem, suscepit nos in suam divinitatem (Philip. 2.) . Factus est particeps nostrae mortalitatis, ut nos faceret participes suae immortalitatis (Rom. 8.) . Dicant ergo Christiani quod non possunt dicere Judaei, aut Pagani, aut Haeretici: Dominus virtutum nobiscum. Hoc et ipse promiserat per Prophetam suum, dicens: Et inhabitabo et inambulabo in eis, et ero illorum Deus, 230 et ipsi mihi populus (Jerem. 31.) . Hinc ipsa Veritas Discipulis suis ait: Ecce ego vobiscum sum [Col. 0830A] usque ad consummationem saeculi (Matth. 28.) . Ipse Dominus virtutum, et Deus Jacob, ipse dat virtutes eis qui spiritualiter sunt Jacob, idest, qui luctantur cum carne, et qui vitia supplantant. Jacob enim dicitur supplantator. Et quia admirabilis et salubris est ista gratia, omnes invitando et admonendo subjungit:

9. Venite, et videte, idest, credite, et intelligite opera Domini, quae operatus est propter nos. Eamus, inquit Ecclesia, obliviscamur ea quae retro sunt. Transeamus de terrenis ad spiritualia: et oculis cordis videamus quae posuit prodigia, idest, in signum. Prodigia enim dicuntur, in quibus aliud significatur quam videtur: super terram, idest, super terrenos. Quae sunt illa?

10. Auferens bella usque ad finem terrae. Pacem enim fecit inter Deum, et hominem: et idololatriam, et cultum veteris legis abstulit, per quae discordabant Judaei et Gentes, et fecit utrumque unum (Coloss. 1.) . Et illa pax Dei ad homines non fuit in una sola terra, sed usque ad fines terrae. A solis enim [Col. 0830B] ortu usque ad occasum laudabile nomen Domini (Psal. 121.) . Aufert etiam in nobis Dominus bella, quando extinguit repugnantia vitia. Unde et subditur: Arcum conteret, et confringet arma, et scuta comburet igni. Arcum (Ex Augustino) , arma, scuta, ignis. Arcus, est insidiae. Arma, publica impugnatio: scutum, vana praesumtionis protectio. Ignis quo ista comburuntur, est ille de quo Dominus ait: Ignem veni mittere in terram (Luc. 12.) . Et de quo igne dicit in psalmo: Non est qui se abscondat a calore ejus (Psal. 18.) . Fervente igne isto, nulla in nobis impietatis arma remanebunt. Necesse est ut omnia confringantur, conterantur, comburantur. Remaneas inermis, nullum habens adjutorium tuum, et quo magis infirmus es, nulla tua arma habens, tanto magis te suscipit, de quo dictum est: Susceptor noster Deus Jacob. Valebas enim quasi per te: conturbaris in te. Perde arma quibus praesumebas. Adi Dominum, dicentem: Sufficit tibi gratia mea. Dic et tu: Quando infirmor, tunc potens sum, Apostoli [Col. 0830C] vox est (2. Cor. 12.) . Omnia arma perdiderat tamquam fortitudinis suae, qui dicebat: Ego autem non gloriabor, nisi in infirmitatibus meis (Ibidem.) . Quando autem Dominus suscipit, numquid inermes dimittit? Armat nos, sed illis armis Evangeliasticae veritatis, continentiae et salutis, fidei, spei, caritatis (2. Cor. 10.) . Haec arma habemus, sed non a nobis. Arma autem quae a nobis habuimus, arserunt: sed tamen igne illo sancto accensi sumus. Prius invitati sumus ad videnda opera Domini. Jam ipse Dominus nos invitat ad videndum se, dicens:

11. Vacate, et videte, quoniam ego sum Deus. Vidistis opera mea. Jam praeparate vos ad videndum artificem ipsum. Et ut ad hoc idonei sitis: Cessate a terrenis: vacuate vos a malis. Nullus tumultus in mente sit. Omnia sint pacata, omnia mundata. Beati enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. 5.) . Ad hoc jam relinquimus impedimenta mundi et curas saeculi, atque ad monasterii accessimus [Col. 0830D] secretum: ut liberius vacare possimus Deo, non his rebus, 231 quibus noster delectetur adversarius. Certum est enim, quod quando ociosi et negligentes sumus, quando caelestibus desideriis animum non attollimus, quando ab amore Dei refrigescimus, quando diem expendimus in fabulis, in cogitationibus pravis: magis tunc vacamus diabolo, quam Deo. Hoc significat, quod scriptum est: Viderunt eam hostes, et deriserunt sabbata ejus (Thren. I.) . Sabbatum requies dicitur. Et sabbata nostra hostes derident, quando nos maligni spiritus otiositatibus et vanitatibus vacare vident. Illud ergo habere studeamus, quod in nobis maxime Dominus desiderat, id est, [Col. 0831A] mentem ab omni malitia liberam et devitatis his quibus Spiritus sanctus offenditur, humilitati, quieti, caritati operam demus; ut impleatur a nobis, quod dicitur: Vacate et videte quoniam ego sum Deus. Sic enim Deum videre merebimur, si prius ab illicitis cessare, et mente tranquilli esse studeamus. Paulo ante (Ex Augustino) dixeram, terrae nomine significari gentem Judaeorum. Maris nomine caeteras gentes. Translati sunt montes in corde maris. Conturbatae sunt gentes, inclinata sunt regna, dedit vocem suam Altissimus, et mota est terra. Dominus virtutum nobiscum, susceptor Deus Jacob. Facta sunt miracula in gentibus, impletur fides in gentibus, ardent arma praesumptionis humanae, vacatur in tranquillitate cordis, ut cognoscatur Deus auctor omnium munerum suorum. Et post ipsorum clarificationem nunquid deserit et plebem Judaeorum? De qua dicit Apostolus: Dico enim vobis, ut non sitis vobis sapientes: quia caecitas ex parte in Israel facta est, donec plenitudo gentium intraret, id est, montes [Col. 0831B] huc transferrentur, ut nubes hic pluerent, hic Dominus tonitruo suo regna inclinaret, donec plenitudo Gentium intraret. Et quid postea? Et sic omnis Israel salvus fieret. Ideo et hic ipsum ordinem servans, Exaltabor, inquit, in gentibus et exaltabor in terra. Id est, in mari, et in terra: ut jam omnes dicant, quod sequitur:

12. Dominus virtutum nobiscum, susceptor noster Deus Jacob. Dominus Deus noster fidem in qua vivimus, et ex qua vivimus, per libros suos, Scripturas suas multipliciter nobis varieque diffudit. Sacramenta quidem verborum varians, fidem tamen unam commendans. Una enim eademque res ideo multis modis dicitur, non ut modo ipso dicendi propter fastidium varietur, sed propter concordiam una teneatur. Itaque in hoc psalmo, quem cantatum audivimus, cui cantando respondimus, ea sumus dicturi, quae nostis. Et tamen fortassis aliquam adjuvante et donante Deo suavitatem allaturi sumus vobis, quando ea, quae alibi et [Col. 0831C] alibi noveratis, etiam commoniti ruminatis. Nam et in ipsa ruminatione, in qua significat Deus munda animalia, hoc voluit insinuare, quia omnis homo, qui audit, sic debet in cor mittere, ut non piger sit ea cogitare: ut quando audit, similis sit manducanti. Cum autem audita in memoriam revocat, et cogitatione dulcissima recolit: fiat similis ruminanti. Alio vero modo eadem dicuntur, et faciunt nos dulciter cogitare, quae novimus: et eadem ipsa libenter audire: quia modus dicendi variatur, et res antiqua ipso modo dicendi renovatur.

232 TITULUS PSALMI XLVI.

1. Titulus psalmi sic habet: In finem, pro filiis Chore, psalmus ipsi David. Psalmus iste convenit David prophetae, qui hic loquitur in persona Apostolorum. Psalmus dico propositus filiis Chore, directis per hoc in finem. Materia est Christus ascendens. Vel materia sunt Gentes conversae scilicet ipsi filii Chore, qui sunt filii Christi. In prima parte monet nos omnes ad laudem Dei. In secunda describit regnum [Col. 0831D] Christi per ascens onem ejus. Intendit autem invitare ad laudes Dei. Pro filiis Chore psalmus cantatur. Ergo pro Christianis cantatus est. Audiamus enim tanquam filii sponsi illius, quem pueri insensati in Calvariae loco crucifixerunt (Joan. 19.) . Illi vero meruerunt a bestiis devorari: nos ab angelis coronari. Agnoscimus enim humilitatem Domini nostri, et non de illa erubescimus. Non erubescimus de illo appellato mystice calvo, propter calvariae locum. Ipsa enim crux, in qua illi insultatum est, non permisit calvam esse frontem nostram, quam suo signo signavit. Denique, ut noveritis, quia nobis dicuntur haec, videte quid dicitur.

PSALMUS XLVI.

2. Omnes gentes plaudite manibus. Nunquid populus Judaeorum omnes gentes erant (Ex Augustino) ? sed caecitas ex parte in Israel facta est, ut pueri insensati clamarent, Calve, Calve (4. Reg. 2.) : atque ita [Col. 0832A] Dominus crucifigeretur in Calvariae loco, et sanguine suo fuso redimeret, et impleretur quod ait Apostolus: Caecitas ex parte contingit in Israel, donec plenitudo gentium intraret (Rom. 11.) : insultent ergo vani, et hebetes, et insensati: et dicant, Calve, Calve. Vos autem sanguine illo redempti (1. Petr. 1.) , qui fusus est in Calvariae loco; Omnes gentes plaudite manibus, pervenisse ad vos gratiam. Quid est Plaudite? Gaudete. Sed quare manibus? Quia bonis operibus. Si tantum voce, non bene: quia pigrae sunt manus. Si tantum manibus, nec hoc bene, quia muta est lingua. Concordent manus et lingua. Illa confiteatur, illae operentur. Jubilate Deo, id est, tantam laudem Dei mente concipite, quae non possit exprimi voce: et ita quod jubilatio illa sit in voce exultationis. Id est, non solum Deum laudate corde, sed etiam exultanti voce. Illum aliis annuntiate. Et subjungit caussam quare laudandus sit, dicens:

3. Quoniam Dominus, quia dominatur omni creaturae: excelsus, quia potens et efficax suae voluntatis. [Col. 0832B] Et ne in ejus bonitate confidatis si mala feceritis, quia ipse est terribilis futurus judex: puniet impios, et rex quia suos spiritualiter regit per potentiam. Magnus super omnem terram: quia nulla pars est terrae, ubi ipse non dominetur. Ille qui videbatur parvus et despectus, facius est terribilis et excelsus: et qui erat tantum in regno Judaeorum, jam regnat super omnem terram. Non illi sufficit unam tantum gentem habere sub se: ideo tantum pretium ex latere dedit, ut emeret orbem terrarum. Ideo voce praedicatorum subditur:

4. Subjecit populos, id est, Judaeos, nobis, et gentes sub pedibus nostris. Ideo dicit, Sub pedibus, 233 ut omnimodam subditorum humilitatem intelligamus. Sic enim Dominus ordinavit Ecclesiam, ut alios vellet esse praelatos, alios subditos. Unde et in alio psalmo dicunt subjecti: Posuisti homines super capita nostra (Psal. 65.) . Praelatorum officium est praedicare, monere, corrigere, et in Ecclesiis Christi vices [Col. 0832C] tenere (1. Tim. 3.) . Subjectorum officium est audire, obedire, omnem subjectionem praelatis suis tamquam ipsi Domino Christo exhibere (Hebr. 13.) . Neque enim quod dicunt: Subjecit populos nobis, ex sua persona hoc dicunt: sed ex ejus persona, cujus ministerium agunt. Hinc Petrus quosdam admonet dicens: Subjecti estote omni humanae creaturae propter Dominum (1. Petr. 2.) . Illa utique quae propter Deum fit subjectio, non tam hominibus exhibetur quam Deo. In eo ergo quod praedicatores sancti dicunt, Subjecit populos nobis, et gentes sub pedibus nostris: nequaquam ita intelligendum est, ut sibi vellent hoc adscribere: cum Apostolus Paulus quosdam volentes ei subjici tamquam homini, redarguat, dicens: Numquid Paulus crucifixus est pro vobis, aut in nomine Pauli baptizati estis (1. Cor. 1.) ? Non ergo in hoc verbo seipsos appetunt commendare, sed illum potius, cujus auctoritas erat in ipsis: cui magis obediebatur per ipsos, quam ipsis. Quorum adhuc voce subjungitur:

[Col. 0832D] 5. Elegit nobis haereditatem suam. Idest, gentes elegit nobis in haereditatem sociandas. Vel elegit nobis, ut nos subsistentes loco ipsius, in haereditate excolamus eam, spinas vitiorum auferendo: vomere disciplinae arando: semina virtutum mittendo. In eo quod dicitur, Elegit, gratia divina commendatur. Juxta quod ipse auctor gratiae suis dicit: Non vos me elegistis, sed ego elegi vos (Joan. 15.) . Quae gratia magis declaratur, cum subditur: Speciem Jacob quem dilexit. Duo fratres erant, Jacob et Esau (Gen. 25.) : et antequam aliquid egissent boni vel mali, ait Dominus: Jacob dilexi, Esau autem odio habui (Malach. 1. Rom. 9.) . Per Jacob ergo intelliguntur gratia electi. Elegit itaque Dominus speciem Jacob quem dilexit: non quia tunc esset speciosus, quando est electus, aut propter speciem quam ante [Col. 0833A] haberet, esset dilectus: sed illam speciem jam diligebat in Jacob, quam per gratiam postmodum erat daturus. Sic elegit sibi Ecclesiam non habentem maculam aut rugam (Ephes. 5.) . Non quia esset immaculata, quando est electa: sed ad hoc elegit foedam, ut faceret pulchram. Deinde ostendit quo ordine gentes electae sint, cum subjungit:

6. Ascendit Deus in jubilo. Nam post ascensionem missus est Spiritus sanctus in Apostolos (Act. 2.) , et praedicatum est gentibus Evangelium (Matth. 28.) , et sic electae sunt. Quid est (Ex Augustino) jubilatio, nisi admiratio gaudii, quae verbis non potest explicari? Quomodo admirati sunt gaudentes, videntes ire in caelum (Marc. 16.) quem planxerant mortuum? Revera huic gaudio verba non sufficerent. Restabat jubilare quod nemo poterat explicare. Ibi erat et vox tubae, vox illa angelorum. Dictum est enim, Sicut tuba exalta vocem tuam (Isai. 38.) . Praedicaverunt Angeli ascensionem Domini. Viderunt Discipuli ascendentem Dominum, haerentes, 234 admirantes, [Col. 0833B] stupentes, nihil dicentes, sed corde jubilantes. Et vox jam tubae in clara voce Angelorum: Viri Galilaei quid statis aspicientes in caelum? hic Jesus est (Act. 1) . Quasi illi non scirent, quia ipse est Jesus. Ante se paulo ante eum non videbant? secum loquentem non audiebant (Joan. 20. Luc. 24.) ? Nempe non solum speciem viderunt praesentis, sed membra contrectaverunt. Ipsi ergo nesciebant quod ille esset Jesus? Sed admiratione prae gaudio jubilationis; tamquam mente alienata, loquuntur Angeli, Ipse est Jesus. Ille, quo crucifixo, nutaverunt vobis pedes. Quo occiso et sepulto, spem vobis perdidisse putabatis (Matth. 26.) . Ecce ipse est Jesus. Ascendit ante vos: sic veniet, quemadmodum vidistis eum euntem-in caelum (Act. 1.) . Tollitur quippe corpus ab oculis vestris, sed non separatur Deus a cordibus vestris. Ergo vos filii Chore, jam si intellexistis vos, et inspicitis hic vos, et gaudetis quia videtis, hic vos

[Col. 0833C] 7. Psallite bene operando Deo nostro, id est, ad honorem Dei nostri: psallite mente. Et non solum psallendum est ei, in eo quod Deus est; sed etiam in eo quod homo est. Nec qualiscumque homo, sed rex. Et ideo subjungit: Psallite regi nostro, psallite. Psallendum est Deo, quia nos creavit. Psallendum est, quia nos redemit. Iste rex est Deus, est homo: Deus ante carnem, Deus in carne. Cui etiam ideo psallendum est:

8. Quoniam rex omnis terrae Deus. Quid enim (Ex Augustino) ? Et ante non omnis terrae Deus? Nonne et caeli et terrae Deus? Cum per illum facta sint omnia, quid posset dicere non esse Deum suum? Sed non omnes homines agnoverant Deum suum, et ubi agnoscebatur, quasi ibi tantum Deus erat. Notus in Judaea Deus (Psal. 75.) . Nondum filii Chore dicebant, Omnes gentes plaudite manibus. Jam ab omnibus agnoscitur, quia impletum est quod dicit Isaias, Ipse Deus tuus, qui eruit te, universae terrae Deus vocabitur. Ideo subdit: Psallite sapienter, idest, bene [Col. 0833D] operamini, non pro terrenis, ne sitis comparabiles fatuis virginibus, quae accipientes lampades suas non sumserunt oleum secum in vasis suis (Matth. 25.) . Per eas enim designantur animae quae continenter vivunt, et bona opera quae per lampades designantur, faciunt. Sed dum inde hominibus appetunt placere, oleum in vasis, idest, nitorem gloriae in conscientiis negligunt habere. Tales videntur Deo psallere, in eo quod bona agunt: sed insipienter psallunt, quia eadem bona per inanem gloriam amittunt. Sapienter ergo psallere, est recta agere, et de ipsis rectis operibus soli Deo velle placere. Non est autem otiosum, [Col. 0834A] quod totiens dictum est Psallite. Repetens inculcat, ut tardos excitet: frequens quoque repetitio ejusdem vocis, nimiae inculcatio est jocunditatis. Vel quinquies psallite ad quinque sensus corporis possumus referre: ut videlicet visum, auditum, gustum, odoratum et tactum vertamus in bonum usum. Deinde ostendit quomodo sit rex omnis terrae, cum subdit:

9. Regnavit Deus super gentes. Et ne aliquis intelligeret, ut etiam in malis regnaret, 235 determinat ita, Deus sedet super sedem sanctam suam. Id est, ita regnat in gentibus, ut tamen in sanctis maneat. Inde scriptum est, Anima justi sedes est sapientiae (Sap. 7.) . Ubi ergo regnabat diabolus, modo regnat Christus. Ille regnabat per superbiam, per luxuriam, per iram, et per vitia. Iste regnat per humilitatem, per castitatem, per mansuetudinem, et per caeteras virtutes: ut jam non simus servi peccati, sed liberi justitiae (Rom. 6.) . Si haec agimus, erimus regnum Dei, et sedes Dei. Exponit quomodo factum sit, ut regnet [Col. 0834B] super gentes.

10. Principes populorum congregati sunt, cum Deo Abraham. Ac sic diceret, Reges et aliae potestates, qui prius Deo adversabantur, congregati sunt per fidem, cum Deo cui credidit Abraham (Hebr. 11.) . Ex illis principibus erat ille Centurio, cujus fides commendatur in Evangelio (Matth. 8.) . Ecce quomodo impletum est, quod Joannes ait, Potens est Deus de lapidibus suscitare filios Abrahae (Matth. 3.) . Nonne lapides erant gentes, quando lapides colebant, sicut de illis al i bi dicitur in psalmo: Similes illis fiant, qui faciunt ea (Psal. 113.) ? Et ideo accesserunt ad fidem, Quoniam Dii fortes terrae, id est, Apostoli et praedicatores sancti: Dii per gratiam, fortes per fidem, vehementer elevati sunt: in signis et virtutibus. Et ita factum est, ut multi generentur ad fidem.

TITULUS PSALMI XLVII.

[Col. 0834C] 1. Psalmus cantici filiis Chore in secunda sabbati. Psalmus iste proponitur filiis Chore, id est, filiis Christi, qui crucifixus est in loco Calvariae. Chore enim (ut saepe dictum est) Calvaria interpretatur. Qui psalmus dicitur cantici, quia de re agit, unde maxime nobis exultandum est: quoniam magnam exponit Ecclesiae dignitatem. Psalmus, dico, habitus in secunda sabbati, id est, de fundatione Ecclesiae, quae significatur pro fundatione terrae, quae facta fuit in secunda die (Genes. 1.) . Prima enim die discreta est lux a tenebris (Ibid.) : in qua significatur resurrectio Christi, de qua lux immortalitatis a mortalitate discreta est. In secunda die factum est firmamentum, in quo significatur tempus post resurrectionem, quo fundata est sancta Ecclesia. In prima parte describit eam, et multis modis commendat: modo per fundatorem, modo per positum loci, modo per dilatationem. Laudat etiam eam a muneribus. Per hoc quoque, quod quidam volentes eam destruere, cognoscentes ejus dignitatem, conversi sunt ad eam. Deinde commendat quoddam insigne donum ipsius, scilicet quod misericordia Dei habitat in ea. In secunda parte agit de ordinibus ipsius Ecclesiae. Intentio est hortari, ut omnes istam civitatem amplificent. Vox perfectorum.

PSALMUS XLVII.

[Col. 0834D]

2. Magnus Dominus et laudabilis nimis. Idest, magni imperii et magnae potentiae. Et inde dignus laude nimis super quam lingua possit explicare. Et hoc quod magnus et laudabilis sit, maxime perpenditur, In civitate Dei nostri, id est, in constructione Ecclesiae, quae est munita virtutibus, ampla caritate, collecta per fidem 236 ad jure vivendum. Nec talis civitas est Babylonis, id est, confusorum, aut haereticorum: sed est Dei nostri. Hinc commendat Ecclesiam per artificem Deum. Civitate dico posita, in monte sancto ejus. Id est, in Christo, sive in monte [Col. 0835A] virtutum, vel constantiae. Haec civitas a tali domino est possessa. De hujusmodi lapidibus est constructa, id est, de Judaeis et Gentibus. Et hoc est, quod subdit:

3. Fundatur exultatione universae terrae. Id est, firmiter aedificata est de habitatoribus universae terrae exultantibus de peccatorum remissione: vel fundatur exultatione universae terrae, id est, ad exultationem omnium credentium. Et hoc exequitur per partes, cum subjungit: Mons Sion latera Aquilonis civitas regis magni. Mons Sion, in quo caput regni Judaeorum erat, ipsos Judaeos significat. Per latera Aquilonis Gentes designantur, quae torpentes frigore infidelitatis a diabolo possidebantur. Pro eo, quod ventus Aquilo constringit in frigore, non incongrue Aquilonis nomine torpor maligni spiritus accipitur. Quod Isaias quoque testatur, qui dixisse diabolum denuntiat dicens: Sedebo in monte testamenti, in lateribus Aquilonis (Isa. 14.) . Malignus spiritus montem testamenti tenuit, quia Judaicum populum, qui [Col. 0835B] legem acceperat, sibi in perfidiam subjugavit. Adhuc monti testamenti praesidet, quando corda doctorum tenet: qui etiam in lateribus Aquilonis sedit, quia mentes Gentilium frigidas possedit. Unde et sponsi voce in Canticis dicitur, Surge Aquilo et veni Auster, perfla hortum meum, et fluent aromata illius (Cant. 4.) . Recedente enim Aquilone, id est, maligno spiritu, Spiritus Sanctus mentes quasi Auster replet. Qui dum calefaciendo flaverit, statim de cordibus fidelium aromata fluunt virtutum. Tales (Ex Augustino) fiunt civitas regis magni, liberati homines ab infidelitate et superstitione daemoniorum, credentes in Christum collimati sunt illi civitati. Occurrerunt in angulo parietis de circumcisione venientis (Rom. 15.) . Et facti sunt civitas regis magni, qui fuerant latera Aquilonis. Quicumque adhaerent diabolo, latera Aquilonis sunt. Adhaereant Christo, et erunt de civitate regis magni. In his magna gloria et honor omnipotentis est. Magna enim medici gloria [Col. 0835C] est, quando ex desperatione convalescit aegrotus. Sequitur alia commendatio:

4. Deus in domibus ejus cognoscetur, cum suscipiet eam. In domibus ejus civitatis, id est, in singulis fidelibus, qui dicuntur domus, quia in eis habitat Dominus, cognoscetur Deus: quia ipsi cognitionem habebunt de Deo, cum suscipiet eam tuendam et protegendam ab inimicis. Vel in domibus dictum est, propter duos parietes Judaeorum et Gentium (Ephes. 2.) . Commendatur autem gratia, ubi dicitur, Cum suscipiet eam. Nam quid esset civitas ista, nisi ille suscepisset eam? Nonne statim caderet, nisi tale fundamentum haberet? Nemo ergo de suis meritis glorietur. Sed qui gloriatur, in Domino glorietur (2. Cor. 10.) . Jam ecce illa latera Aquilonis quomodo veniant videte.

5. Quoniam ecce reges terrae congregati sunt. Ecce reges et potestates hujus seculi congregati sunt de multis locis, de multis populis: convenerunt in unum: lapidem angularem, qui de multis facit unum [Col. 0835D] (Ephes. 2.) .

237 6. Ipsi videntes sic, intelligentes civitatem Dei sic fundatam, sic constructam, sic decoram, sic firmam: admirati sunt. Post admirationem miraculorum Ecclesiae Christi. Conturbati sunt, de peccatis suis: commoti sunt ad poenitentiam. Tremor apprehendit eos. Pro timore futurae irae. Notandus est ordo verborum. Prius vident, et videndo admirantur: deinde ad se reversi, conturbantur et contremiscunt. [Col. 0836A] Et tu fac similiter. Aperiantur oculi cordis tui. Et vide et admirare gloriam hujus civitatis Dei. Perpende quantis virtutibus polleat, quibus miraculis coruscet, quomodo terrena despiciat: quantis desideriis ad caelestia anhelet, quanta in futuro sit ejus merces et beatitudo. Talia pensans atque admirans, revertere ad temetipsum, plange peccata tua. Pertimesce districtum judicium Dei, contremisce in teipso, ut possis couniri huic beato populo, de quo subditur: Ibi dolores, ut parturientis. In illa conturbatione et tremore fuerunt dolores fructuosi, ut parturientis. Vetus enim homo peperit novum (Rom. 6.) . Mulier cum parit, tristitiam habet. Cum autem peperit puerum, jam non meminit pressurae propter gaudium, quia natus est homo in mundum (Joan. 16.) . Sic peccatrix anima quando poenitet, magnum dolorem patitur, magnas intra se sentit angustias. Sed postquam fructum poenitentiae, id est, absolutionem et remissionem peccatorum perceperit, jam non meminit pressurae poenitentiae propter gaudium salutis. [Col. 0836B] A timore (inquit Isaias) concepimus et parturivimus et peperimus spiritum salutis (Isai. 26.) . Sic ergo reges conceperunt de timore Christi, ut parturiendo parerent salutem. Et hoc, quod dolores illi fuerunt fructuosi, non ex suis fuit meritis, sed ex gratia Dei. Et ideo subditur:

8. In spiritu vehementi conteres naves Tharsis. Secundum Hieronymum, Tharsis idem est, quod Carthago. Primordia autem (Ex Augustino) regni in Carthaginis navibus floruerunt, intantum, ut inter caeteras gentes excellerent negociationibus et navigationibus. Atque hinc nimium superba facta est illa civitas, ut digne per ejus naves intelligatur superbia gentium, praesumens in incertis tanquam in flatibus ventorum. Sed in vehementi spiritu conterentur naves Tharsis, quia in virtute Spiritus Sancti destruuntur omnes elationes hujus mundi. Iste vehemens spiritus omnes auras tentationum expellit, omnes nebulas cogitationum dividit. Omnia in mente serenat, [Col. 0836C] ubi vult spirat (Joan. 3.) , et quem vult, immutat: Vitia conterit, virtutes nutrit. Haec autem constitutio Ecclesiae non est impraemeditare facta, sed diu ante prophetizata, et modo completa. Et ideo subditur:

9. Sicut audivimus, sic vidimus in civitate Domini virtutum. Recte Dominus virtutum dicitur, quia Angelis, Archangelis, Thronis, Dominationibus, et cunctis caelorum agminibus dominatur. Et tantus Dominus, qui regnat in Angelis, non dedignatur regnare in nobis. Propterea 238 protinus additur: In civitate Dei nostri. Ipse qui Dominus est virtutum, ipse est, et Deus noster, id est, Dominus et Deus angelorum et hominum. Omnis una civitas, omnium unus Dominus et Deus (Ephes. 4.) . Quid est, quod audivimus, et vidimus? sequitur et dicit: Deus fundavit eam: non ad tempus sicut Synagogam, sed in aeternum. Fundare Dei, est incommutabiliter stabilire. [Col. 0836D] quodam tempore vidit. Audivit in promissione, vidit in exhibitione. Audivit in Prophetia, vidit in Evangelio. Omnia quae modo complentur, antea prophetizata sunt. Fundavit autem civitatem suam, mittendo Filium suum, ut omnis qui credit in ipso, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Et ipse Salvator factus est misericordia nostra. De quo eidem Domino ad laudem ipsius Ecclesia dicit:

10. Suscepimus Deus misericordiam tuam in medio templi tui. Bene misericordia Dei dicitur Filius, quia [Col. 0837A] per eum misertus est nobis Deus. De quo etiam dicitur in alio psalmo: Deus meus misericordia mea (Psal. 58.) . Si tantum peccata dimitteret, misericors Christus dici potuisset. Sed quia et culpas dimisit, et insuper aeternam vitam immeritis dedit: non solum misericordem, sed ipsam misericordiam digne appellavit. Qui recte in medio dicitur positus, quia ad omnes aequaliter se habet, tam ad nobiles, quam ad ignobiles: tam ad idiotas, quam ad sapientes: sicut scriptum est, Quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit (Joel. 2.) . Et iterum: Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. 1.) . Bene ergo subjunctum est:

11. Secundum nomen tuum Deus, sic et laus tua in fines terrae. Quomodo nomen tuum Deus ubique terrarum diffusum est, sic et laus tua usque ad fines terrae universae procedit et crescit. Nulla enim terra est, in qua Christi nomen non sit auditum. Et vere multi erunt justi, qui te laudabunt; quia justitia plena est dextera tua. Quia per omnipotentiam tuam multos [Col. 0837B] justos jam convertisti. Multi sunt illi, qui stabunt ad dexteram tuam (Matth. 25.) . Non solum multi erunt qui stabunt ad sinistram: sed ibi erit plenitudo massae ad dexteram constitutae: Et ideo

12. Laetetur mons Sion, et exultent filiae Judae. Id est, uterque populus, Judaea et Gentilitas. Unde? propter judicia tua, Domine. Tu enim judicaturus es vivos et mortuos, et separaturus paleas a granis (Matth. 13. 16. et 25.) : et si modo electi tui patiuntur multas molestias, adhuc inter malos positi, quia non discernuntur adhuc judicia tua: tunc profecto erit plenum gaudium, et perfecta exultatio, quando post judicia data audituri sunt: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. 25.) . Per Sion montem ideo intelliguntur Judaei, quia sicut jam supra dictum est, ibi est caput regni. Filiae Judae non immerito accipiuntur Gentiles: sed propter confessionem 239 fidei. Judas enim confessio est: et omnes filiae confessionis, [Col. 0837C] filiae Judae sunt. Hinc (Ex Augustino) Apostolus ait: Non enim qui in manifesto Judaeus est, neque, quae in manifesto et in carne est circumcisio: sed qui in abscondito Judaeus est, et circumcisio cordis in spiritu non litera: cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo est (Rom. 2.) . Talis Judaeus esto: Gloriare de circumcisione cordis. Admonentur alii, ut convertantur, cum subditur:

13. Circumdate Sion, et complectimini eam. Circumdate eam per fidem, per operationem, per bonos mores, et complectimini eam dulcissimis amplexibus caritatis. Nolite (Ex eodem) scandalis circumdare, sed caritate, ut qui bene vivunt in medio vestri, eos imitemini: et eorum imitatione Christo, cujus membra sunt, incorporemini (Rom. 12.) . Narrate in turribus ejus. Id est, in altitudine munitionum ejus constituti, praedicate laudes ejus. Hinc alius propheta admonet dicens: Super montem excelsum ascende, tu qui evangelizas Sion (Isai. 40.) . Non enim verbum Dei praedicare debet, qui adhuc prave vivendo [Col. 0837D] in imis jacet. Unde scriptum est in alio psalmo: Peccatori autem dixit Deus, Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum (Psal. 49.) ? Tu vero odisti disciplinam, etc. Ergo in turribus et in monte excelso narrandus est divinus sermo. Justum est, ut alte vivat, qui alta praedicat: ut cum doctrinis concordet vita. Apte itaque subjunctum est:

14. Ponite corda vestra in virtute ejus. Virtus hujus civitatis, ipsa est vis caritatis. Nihil est fortius hac virtute, de qua Salomon ait: Fortis est, ut mors dilectio (Cant. 8.) . Quomodo enim quando venit mors, resisti ei non valet quibuslibet artibus, quibuslibet medicinis; [Col. 0838A] sic contra violentiam caritatis mundus nihil potest. Hinc Paulus ait: Quis nos separabit a caritate Christi? Tribulatio, an augustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? Certus sum, quia neque mors, neque vita, neque instantia, neque futura, neque creatura aliqua poterit nos separare a caritate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro (Rom. 8.) . Ubi regnat caritas, non regnat cupiditas, non superbia, non ira, non invidia, non luxuria, non caetera vitia. Caritas vitia extinguit (I. Cor. 13.) , virtutes nutrit. Ipsa est virtutum virtus, et (ut ita dicam) anima virtutum. Quomodo caro sine anima vivere non potest, sic reliquae virtutes, sine caritate figuram habere possunt, veritatem habere non possunt. Et quomodo anima corpus animat, ita caritas caeteras virtutes vivificat. Nam per caritatem viget humilitas, splendet castitas: per caritatem obedientia servit, patientia vincit. Sic unaquaeque virtus totam speciem suam, totam fortitudinem suam non trahit aliunde, nisi a caritate. Ponite ergo [Col. 0838B] corda vestra in virtute ejus: et distribuite domos ejus, ut enarretis in progenie altera. Domus duae intelligendae sunt: una ex praeputio, alia ex circumcisione. Constitutum est (Ex Augustino) , ut Apostoli distribuerent, hoc est discernerent, domos istas. Cum vocatus esset Saulus, et factus esset Paulus (Act. 9.) , conveniens in unitate coapostolorum suorum, 240 sic cum eis habuit placitum, ut illi irent in circumcisionem: iste in praeputium (Act. 11.) . Ista dispensatione Apostolatus sui distribuerunt domos civitatis magni regis, et concordantes in angulo, Evangelium dispensatione diviserunt, caritate vinxerunt. Distribuuntur etiam domus istius per diversas regiones, per diversas congregationes, per diversos ordines, per diversa merita. Quae distributio domorum habet in caelo distinctionem praemiorum. Unde Salvator ait, In domo patris mei mansiones multae sunt (Joan. 14.) . Sicut modo diversae domus gratiae in una civitate, ita tunc diversae erunt mansiones [Col. 0838C] gloriae in eadem aeternitate (I. Cor. 15.) . Sed quid est, quod praecipitur vobis, o sancti Apostoli, ut enarretis in progenie altera? Sequitur et dicit:

15. Quoniam hic est Deus, Deus noster in aeternum, et in seculum seculi: ipse reget nos in secula. Nos sumus progenies altera. Re vera altera, quia nova. Prophetata sunt haec in progenie carnali, praedicata et impleta in progenie spirituali: narratur ergo nobis, quoniam hic Deus, qui tam magnus est, et tam laudabilis, Deus noster est: non ad tempus, sed in aeternum. O dulce gaudium! ineffabile donum! habuerunt Judaei Deum caeli, sed non in aeternum: quia repulerunt eum. Habuerunt gentes Deos multos aereos, ligneos, lapideos, aureos: sed non in aeternum, quia de corruptibili materia fuerunt: de quibus scriptum est, Dii qui caelum et terram non fecerunt, pereant de terra, et de his, quae sub caelo sunt (Jerem. 10.) . Quoniam omnes dii gentium daemonia: Dominus autem caelos fecit (Psal. 95.) . Ipse est Dominus Deus noster in aeternum, regnaturus, et [Col. 0838D] in hoc seculo et in futuro. Ipse et non alius, reget nos in secula. Si Deus noster est, et rex noster est. Protegit nos, quia Deus est, ne moriamur. Reget nos, quia rex est, ne cadamus. Regendo autem nos non frangit nos. Nam quos non regit, frangit. De his, quos regit, scriptum est; Reges eos in virga ferrea (Psal. 2.) . De his, quos non regit, protinus subditur: Et tanquam vas figuli confringes eos. Ab illo ergo optemus regi et liberari hic, in aeternum, in secula seculorum.

Murmurant (Ex Augustino) homines plerumque, qui propterea volunt Deum colere, ut hic illis bene [Col. 0839A] sit, quando viderint eos, qui Deum non colunt, pollere atque florere foelicitate terrena: se autem Deum colentes laborare in angustiis, jejuniis, caeterisque difficultatibus mortalitatis humanae. Contra hunc morbum sermo divinus loquitur nobis in hoc psalmo.

TITULUS PSALMI XLVIII.

1. Titulus talis est, In finem filiis Chore psalmus David. Psalmus iste convenit David prophetae qui hic loquitur, propositus filiis Chore ad intelligendum. Materia Christus est, non malorum, sed justorum Redemptor. Vel materia est 241 contemptus mundi. In prima parte ponit prologum, ad commendationem rei quam dicturus est. In secunda parte proponit Christum Redemptorem, non malorum et saeculi amalorum, sed justorum, et in eadem parte reprehendens stultitiam eorum, notat vanitates, quibus amatores istius saeculi sunt intenti. In tertia parte admonet justos pauperes, ne curent istos divites: quia cito peribunt eorum divitiae Intendunt autem Apostoli vel Propheta in hoc psalmo, omnes in fide existentes, tam ex Judaeis quam ex Gentibus, tam liberos quam servos cujuscumque conditionis [Col. 0839B] sint, dehortari ab appetitu terrenorum ad amorem coelestium. Et sic non erit in die judicii timendum. In primis autem multis faciunt eos attientos, tum quia prudenter, id est moraliter eis loquuntur: tum quia parabolice: tum etiam quia illud a magistro interius praesidente addiscent, et quod aliis voce praedicabunt, opere complebunt.

PSALMUS XLVIII.

2. Audite haec omnes gentes, auribus percipite omnes qui habitatis orbem. Quod dico, Auribus percipite, hoc est, nolite transeunter audire. Sicut est ergo aliqua distinctio inter Audite, et Auribus percipite: ita est distinctio aliqua inter omnes gentes, et habitatores orbis. Significantius enim vult nos intelligere quod ait, Omnes qui habitatis orbem: ut gentes intelligamus, omnes iniquos: habitatores autem orbis, omnes justos. Nam qui habitat non tenetur. Qui autem (Ex Augustino) tenetur, non habitat: sed habitatur. Ista verba audituri erant non solum peccatores et impii, sed et justi. Permixte modo audiunt [Col. 0839C] omnes, sed cum ventum fuerit ad reddendam rationem, separabuntur qui sine caussa audierunt, ab illis qui auribus perceperunt. Audiant ergo peccatores. Hoc est quod ait, Audite haec omnes gentes. Audiant et justi, qui non sine caussa audierunt, et regunt potius terram, quam regantur a terra. Et hoc est quod subjungit, Auribus percipite omnes qui habitatis orbem. Et iterum dicit:

3. Quique terrigenae, et filii hominum. Quod ait (Ex eodem) Terrigenae, ad peccatores retulit. Quod ait, Et filii hominum, ad fideles et justos. Videtis ergo quia servatur ista distinctio. Qui sunt ergo terrigenae, nisi filii terrae? Qui sunt filii terrae? Qui haereditates terrenas requirunt: Qui sunt filii hominum? Qui pertinent ad filium hominis. Aliquando jam ista distinximus sanctitati vestrae. Et invenimus quia Adam homo erat, filius hominis non erat. Et Deus non erat ipse Adam: Christus autem et filius hominis erat, et Deus erat. Quicumque pertinent ad Adam, terrigenae: [Col. 0839D] quicumque pertinent ad Christum, filii hominum. Omnes tamen audiant. Ego nullis subtraho sermonem meum. Terrigena est? Audiat propter judicium. Filius hominis est? Audiat propter regnum. Simul in unum dives et pauper. Iterum ipsa sunt repetita. Quod ait, Dives, ad terrigenas pertinet. Quod autem Pauper, ad filios hominum. Divites intellige superbos: pauperes humiles. Habeat 242 multas facultates pecuniarum, si in eis non extollitur, pauper est. Non habeat aliquid, cupiat et infletur, Inter divites reprobos deputat eum Deus. Et divites et pauperes in corde interrogat Dominus. Non parva se Propheta dicturum insinuat, cum tantam omnium faciat advocationem. Et ponit cau sam, quare debeat audiri cum subdit:

[Col. 0840A] 4. Os meum non loquatur sapientiam, et meditatio cordis mei prudentiam. Sapientia est cognitio divinorum. Prudentia est de instructione morum. Et propheta vel Apostoli hic annuntiant sapientiam, ubi Christum Filium Dei omnium Redemptorem justorum annuntiant. Mores informant, cum docent haec terrena non esse appetenda, et divitum divitias negligendas. Haec autem non puris labiis se dixisse pronuntiant, sed meditate, ut auditores magis attentos reddant. Haec etiam non a seipsis, sed interiore magistro, videlicet Spiritu Sancto, audire et loqui se asseruit, cum subjungit,

5. Inclinabo in parabolam aurem meam, aperiam in psalterio propositionem meam. In parabolam aurem inclinare, est eamdem parabolam humiliter audire (Matth. 23.) . Quam non audiunt, qui non faciunt quod dicunt: quales erant Pharisaei, quos dicit Dominus sedere super cathedram Moysi (Matth. 5.) . Qui vero doctor est (Ex Augustino) et non auditor, alteri prodest, sibi non prodest. Qui autem faciunt, [Col. 0840B] et sic dicunt: audiunt quod dicunt. Et ideo fructuose dicunt quod audiunt. Talis erat iste vir sanctus. Qui prius parabolam humiliter audit, quatenus instructus interiore magistro, deinde aperiat propositionem suam in psalterio. Parabolae sunt similitudines rerum, quae comparantur rebus de quibus agitur. Propositiones sunt quaestiones, in quibus aliquid est quod disputatione solvendum sit. Quare audit parabolam? Quia videmus nunc per speculum in aenigmate, sicut dicit Apostolus. Quandiu hic peregrinamur a Domino, nondum est illa visio nostra facie ad faciem, ubi jam non sunt parabolae neque aenigmata, neque similitudines. Aenigma est obscura parabola. quae difficile intelligitur. Si ergo in aenigmate videmus, inclinemus in parabolam aurem nostram. Et sic aperiamus in psalterio propositionem nostram. Audiamus quod dicitur, faciamus quod praecipitur. Aperiam (inquit) propositionem meam in psalterio, quia quod propono manifestandum in psalmo hoc, [Col. 0840C] faciam non solum verbo, sed etiam exemplo: ut quod doceo ore, compleam opere. Psalterium enim, in quo manibus feriuntur chordae, ut audiatur melos, idest psalmus, bonam operationem significare saepe jam diximus. In psalterio ergo propositionem aperire, est verba quae ponuntur operibus demonstrare. Inclinabo in parabolam aurem meam. Ac si dicat, audiam in me Spiritum sanctum loquentem, et ea quae futura sunt, in parabolis et propositionibus denuntiantem. Inclinabo ergo et humiliabo in hanc parabolam aurem meam, neque de illis ero, de quibus dicitur: Vae prophetae, qui prophetat de corde suo (Ezech. 13.) . Postea vero aperiam in psalterio propositionem 243 meam. Audivit enim propheta, et quid audisset in hoc psalterio psalmi manifestat, dicens:

6. Cur timebo in die mala? idest, in die judicii. Dicit aliquis, Quia fecisti furtum, homicidium, vel aliud grave peccatum. Non ideo, inquit, timebo. Cur igitur timebo? sequitur et dicit, Iniquitas calcanei mei, idest, finalis iniquitas circumdabit me. Idest, ex [Col. 0840D] omni parte ostendit me damnabilem. Non ergo tam iniquitas, quam finis iniquitatis timenda est. Non enim qui male vixerit, sed qui mala vita finierit, periturus est. Si ergo vitet iniquitatem calcanei sui, et ambulet in viis Dei, non timebit, ut perveniat ad diem malam. Cur ergo timebimus in die mala? Aut quare non nos emendabimus, antequam veniat dies mala? Praeceptum est Evae, ut observet caput diaboli: quia diabolus calcaneum ipsius observat (Gen. 3.) . Eva est caro nostra. Per carnem facilius labitur homo. Si igitur iniquitas calcanei circumdabit nos, cur timebimus in die mala? Habemus enim in potestate (Ex Augustino) auxiliante Domino, ut non faciamus iniquitatem: aut si fecimus, ut emendemus. [Col. 0841A] Et sic non erit qui nos circumdet. Et in die novissima non timebimus, sed gaudebimus.

7. Qui sunt ergo quos circumdabit iniquitas calcanei sui? Qui confidunt in virtute sua, et in multitudine divitiarum suarum gloriantur. Vae vobis, Judaei, qui non in Christo, sed in vestra justitia confiditis. Vae vobis, divites, qui in vestris divitiis gloriamini. Vobis timendum est, quod subditur in psalmo:

8. Frater non redimit, redimet homo? Quis est iste frater, nisi Christus, qui caeteros fratres salvavit? Cujus typum Joseph ille tenuit, qui fratres suos de fame liberavit (Gen. 42. 43.) . Frater iste post resurrectionem suam cuidam dixit: Vade, dic fratribus meis (Joan. 20.) . Frater noster voluit esse Dominus noster, assumendo nostram naturam. Christus enim qui dicitur Filius Dei, et est, dicitur frater noster (Hebr. 2.) . Ergo si Christus non redimet, homo redemturus est? Si ille non redimet qui Deus est et homo, redimet alius qui sit purus homo? Non utique. Unde Non dabit Deo placationem suam. Non [Col. 0841B] poterit Deum placare malus, neque per oblationem, neque per orationem, neque per sacrificium. Hinc Paulus ait: Voluntarie nobis peccantibus jam non relinquitur hostia pro peccato (Hebr. 10.) . Quamdiu enim homo est in voluntate peccandi, nullis Deum potest placare muneribus, nullis sacrificiis, nullis operibus bonis. Et ideo subdit:

9. Et pretium redemtionis animae suae: non poterit dare. Non est enim ejus Deo beneplacita eleemosyna, cujus adhuc voluntas retinetur in culpa. Et laborabit in aeternum [Vers. 10.] , et vivet adhuc in finem. Qui ad tempus delectatus est in divitiis, in aeternum laborabit in tormentis (Apoc. 9.) . Desiderabit mori, sed non poterit. Ad hoc tantum vivet, ut semper laboret. Vae tibi, mala cupiditas, quam male tuos decipis amatores.

11. Non videbit interitum, cum viderit sapientes morientes. Vident sapientes mori. Attendunt temporalem mortem, sed futurum damnationis interitum non provident. Talia plerumque solet dicere: Nonne [Col. 0841C] mortuus est 244 ille sapiens? Si aliquid posset, qui aliquid sapuit, non moreretur. Faciam ergo mihi bene, dum vivo. Hi sunt qui voluptatem summum bonum esse putantes, cunctis corporis delectationibus inhaerent. Hi sunt qui dicunt, Comedamus et bibamus, cras enim moriemur (Eccles. 7.) . Viderunt (Ex Augustino) Judaei Christum pendentem in cruce, et contemserunt illum dicentes: Hic si Filius Dei esset, descenderet de cruce (Matth. 27.) : non videntes quid sit interitus . Ille moriebatur temporaliter, ut revivisceret in aeternum. Illi vivebant temporaliter, morituri in aeternum. De quibus mox subinfertur: Simul insipiens et stultus peribunt. Insipiens est, qui non credit in futuram poenam. Stultus qui licet credat, tamen non cavet. Cave ergo insipientiam: cave stultitiam: provide futurum interitum. Fac tibi amicos de mammona iniquitatis (Matth. 6.) . Vade ad formicam (Prov. 6.) , et disce sapientiam (quae aestate congregat, unde vivat in hyeme) et non [Col. 0841D] peribis in aeternum. Hi autem simul peribunt, Et relinquent alienis divitias suas. Omnes iniqui relinquunt alienis divitias suas: sive filii sint, sive parentes, sive vicini, quibus relinquunt. Tamen in hoc alieni sunt, quia illis de suis divitiis subvenire non possunt.

12. Et sepulcra eorum, idest, pyramides et mausolea, quae quasi magnas aedificant domos, quasi illa sepulcra debeant esse domus illorum in aeternum. Excipiuntur sepulcris pretiosis, et involvuntur pretiosis vestibus: sepeliuntur unguentis et aromatibus. Deinde memoriam qualem habent? Tabernacula eorum in progenie et progenie, vocaverunt nomina sua in terris suis. Domus et famittae eorum usque in tertiam et quartam generationem eos laudant, eisque sacrificant. Tangit consuetudinem Gentilium, qui [Col. 0842A] constitutis diebus aliquos conducebant, ut invocarent nomina mortuorum circa sepulturam eorum. In quo propheta magnam eorum notat stultitiam, quia cum ipsi per haec memoriam aeternam habere putarent, tamen in solis terris suis hoc faciebant. Vel aliter: tabernacula eorum, idest domus lapideae, quas de divitiis construxerunt, in quibus ad horam habitaverunt: manentia in progenie filiorum et progenie nepotum; vocaverunt nomina sua, idest, fuerunt caussa quare nomina eorum haberentur in memoria. Et non ubique, sed in terris suis, idest, in vicinio suo. Hoc totum pertinet ad redarguendam inanem divitum extollentiam, ut in amplis aedificiis operam non insumant: cum tandem praeter sepulcrum nihil eorum possideant. Hoc autem ideo faciunt, quia intellectum suum amiserunt. Et hoc est quod subdit:

13. Homo cum in honore esset, non intellexit. Quis major honor homini dari potuit, quam ratio et intellectus, Deique similitudo? In tanto honore positus non intellexit, idest, non intelligenter egit: [Col. 0842B] sed Comparatus est jumentis insipientibus. Non secundum aliud nisi secundum insipientiam, et in actu Similis factus est illis. Quia sicut jumenta prona sunt terrae, et tantum ventri obedientia, ita amatores mundi terrenis rebus tantum sunt dediti:

14. Haec via illorum scandalum ipsis. Haec via 245 secundum quod ipsi fuerunt in honore, et non intellexerunt, terrena tantum appetendo, erit scandalum ipsis, id est, offensio, quae ducet eos ad interitum. Ipsis sit scandalum (Ex Augustino) , non tibi. Quando erit tibi? Si putes, quod beati sint tales. Si vero intelligas, quia non sunt beati, ipsis erit scandalum via ipsorum, non Christo, non membris ejus. Et postea in ore suo complacebunt. Cum facti fuerint tales, ut non quaerant nisi bona temporalia, laudabunt se placentes sibi. Vel postea in ore suo complacebunt, quando dicent in judicio, Domine Deus aperi nobis (Matth. 25.) . Sed tunc fiet, quod sequitur: Sicut oves in inferno positi sunt, mors depascet eos. Quia grege facto divitiis tonsi, et exspoliati a magna [Col. 0842C] nigrorum spirituum multitudine in tenebras deducentur. Et merito, qui Christum pastorem habere noluerunt, a morte depascentur, et a lupo rapace devorabuntur.

15. Et dominabuntur eorum justi in matutino. Quia judices eorum erunt in judicio. Et auxilium eorum, quod habent in hoc seculo, veterascet, id est, deficiet, in inferno a gloria eorum, Id est, propter hoc quod gloriati sunt in divitiis suis. Recte dicitur, Auxilium eorum a gloria eorum veterascere, quia gloria et divitiae eorum in inferno nullum eis auxilium poterunt praestare.

16. Verumtamen Deus redimet animam meam, de manu, id est, de potestate, inferi, cum acceperit me. Id est, meam humanitatem. Modo justis est labor, pressura, tribulatio: in spe futura est verum gaudium. Modo qui ad laetitiam secularem oculos aperiunt, et cor claudunt, transit eorum foelicitas, et venit poena. Quo contra transit justorum poena temporalis, et venit aeterna foelicitas. Excitat nos ergo [Col. 0842D] spiritus Dei cum subjungit:

17. Ne timueris, cum dives factus fuerit homo. Et non tantum, cum ipse dives factus fuerit: sed, cum multiplicata fuerit gloria domus ejus. Id est, honor divitiarum ejus. Non desperes, neque putes eum a Deo diligi, quia abundat divitiis: et te, quia pauper es, a Deo derelictum.

18. Quoniam cum interierit, non sumet omnia. ! Vides viventem? Cogita morienem. Quid hic habeat attendis? an secum tollat attende. Multum auri habet, multum argenti, multum praediorum, mancipiorum, et caetera alia. Cum interierit, non sumet omnia. Neque descendet cum eo gloria ejus. Quid habebit caro putrescens in sepulcro? Quid habebit anima perdita [Col. 0843A] in inferno? Ideo non descendet cum eo gloria ejus, quia in vita sua quaesivit gloriam temporalem. Hoc est, quod subjungit:

19. Quia anima ejus in vita ipsius benedicetur. Illi enim, qui ista temporalia pro magno habent, quando aliquos in hoc mundo honoribus et divitiis florere vident, solent eos laudare et beatificare: sicut alibi dicitur in psalmo: Quoniam laudatur peccator in desideriis animae suae (Psal. 9.) , et iniquus benedicitur. Et iterum, Beatum dixerunt populum cui haec sunt (Psal. 143.) . Anima ergo ejus in vita ipsius benedicetur, sed in morte torquebitur, et sentiet aeternam poenam, qui transitoriam secutus est gloriam, Confitebitur tibi, cum benefeceris ei. Perfectorum est, Dominum laudare in adversis. Reprobus autem tantum laudat in prosperis. Venit illi lucrum? Confitetur. Venit haereditas? confitetur. Venit 246 damnum? blasphemat. Et ideo subditur:

20. Introibit usque in progenies patrum suorum. Qui sunt patres eorum, nisi diabolus, et angeli ejus? [Col. 0843B] Unde Dominus quibusdam ait: Vos ex patre diabolo estis (Joan. 8.) . Progenies vero diaboli sunt omnes reprobi. Hinc per Joannem dicitur: Progenies viperarum, quis ostendet vobis fugere a ventura ira (Matth. 3.) ? Ergo in progenies patrum introibit, quia simul cum reprobis in aeterno igne peribit. Et usque in aeternum non videbit lumen. Mittetur enim in tenebras exteriores, ubi erit fletus et stridor dentium (Matth. 8. et 13.) . Omnis qui male agit, odit lucem (Joan. 3.) . Quia ergo dum viveret, tenebras dilexit, ideo nunquam lucem videbit. Et quod lumen amiserit cordis, ostendit cum subinfertur:

21. Homo cum in honore esset, non intellexit: comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis. Sententiae repetitio confirmatio est: vel ideo repetit, quia in hoc versu maxime pendet intentio psalmi, et utilitas. Defende, o homo, honorem tuum. Noli deserere eum quem tibi dedit Deus intellectum, ad hoc, ut divina percipias, aeterna diligas, terrena [Col. 0843C] contemnas. Utere intellectu, utere ratione, despice temporalia, ut pervenire merearis ad caelestia.

TITULUS PSALMI XLIX.

Agitur in sequenti psalmo de vocatione omnium gentium: de manifesto adventu Christi, de mutatione veteris sacrificii in novum, de damnando peccatore indisciplinato: et quod iter ad Dominum sit laudis sacrificium. Titulus est, Psalmus Asaph. Interpretatur Asaph congregatio. Attribuendus est ergo psalmus iste Asaph, id est, congregationi fidelium ante adventum Christi existentium, credentium esse venturum Christum in carnem, et pro nobis: quod nos credimus esse completum. Materia psalmi hujus est ipse Christus, modo nos per praedicationem vocans: deinde districte judicans. Intendunt autem praenominati fideles, introducendo ipsius Domini Christi personam, ut majori pondere loquantur, suadere auditoribus suis, ut a carnalibus observantiis desistant, et ab umbra ad veritatem se transferant: nec ita voce praedicent, ut opere non impleant. Cur autem praeceptis Christi talia suadentis obtemperandum sit, caussae praemissae sunt in principio psalmi, usque ad eum locum ubi dicitur: Audi populus meus. [Col. 0843D] In principio vero fit praedicationis ejus talis commendatio. Vox est synagogae.

PSALMUS XLIX.

1. Deus deorum Dominus locutus est, et vocavit terram, a solis ortu usque ad occasum. Non quicunque homo, aut quicunque angelus loquutus est, sed ipse deorum Deus, scilicet Dominus noster Jesus Christus, qui est operator et deificator sanctorum, sicut ipse alibi ait quibusdam sanctis diis per gratiam factis: Ego dixi, dii estis et filii excelsi omnes (Psal. 81.) . Hinc Apostolus ait, Dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. 1.) . Et iterum: Filii Dei sumus, sed nondum apparet, quod erimus (1. Joan. 3.) . Iste tantus ac talis locutus est per angelos, per prophetas per semetipsum (Hebr. 1.) , per fideles suos, et vocavit terram, id est, homines habitantes in terra. Et non in una terra tantum, sed a solis ortu usque ad occasum. [Col. 0844A] Datus est enim Apostolis Spiritus sanctus, 247 et dictum est eis, Ite, praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. 16.) . Et quia praedicatio incepit ab Jerusalem, recte subjunctum est:

2. Ex Sion species decoris ejus. Hinc alius propheta dicit: De Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem (Isai. 2.) . Inde coepit praedicari species decoris, id est, pulchritudo divinitatis Christi. Ipse est speciosus forma prae filiis hominum (Psal. 44.) , de quo et subditur:

3. Deus manifeste veniet: Deus noster, et non silebit. Prius occultus venit, infirmus in carne apparuit. Erat gloriae species in divinitate, sed haec talebat in humanitate. Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (1. Cor. 2.) . Occultus ergo venit, ut judicaretur. Manifeste veniet, ut judicet (Matth. 16.) . Et hoc est (Ex Augustino) , quod ait, Et non silebit. Silet modo a judicio, occultus in caelo. Patiens est super peccatores; non exercens iram, sed expectans poenitentiam. Tacui, inquit: nunquid semper [Col. 0844B] tacebo? Et notandum, quod ait Deus noster. Non enim est Deus, qui non est Deus noster. Quoniam omnes dii gentium daemonia (Psal. 95.) , Deus autem Christianorum est verus Deus. Quia vero ad judicium veniet, sequentia docent, cum dicitur: Ignis in conspectu ejus exardescet. Veniet enim judicare seculum per ignem. Hinc Apostolus ait: Uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit (1. Cor. 3.) . Qui dulcedinem Dei nondum gustaverunt, si nondum desiderant Dei faciem, timeant vel ignem. Supplicia terreant (Ex eod.) , quem praemia non invitant. Vile tibi est, quod Deus pollicetur? Contremisce, quod minatur. Omnis arbor, quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur (Matth. 7.) . Aliter: Christus venit ad judicium, et tunc ignis pravae concupiscentiae exardescet, et exuret reprobos, qui erunt in conspectu ejus: quia videbunt in quem transfixerunt (Zach. 12. Joan. 19.) . Et in circuitu ejus tempestas valida. Id est, angeli, quia sicut valida tempestas sufflat paleas ad [Col. 0844C] ignem, sic malos sufflabunt ad inferos (Matth. 13.) . Valida tempestas ventilatura est tam magnam aream. Hac tempestate (Ex eod.) erit illa ventilatio, qua separabitur a sanctis omne immundum: a fidelibus omnis simulatio, a piis et trementibus verbum Dei omnis contemtor et superbus. Veniens itaque Dominus ad judicium, quid facturus est?

4. Advocabit coelum de sursum. Per caelum (Ex eod.) vult intelligi omnes sanctos et perfectos, quos advocabit sursum sessuros, secum judicaturos. Vocabit et terram discernere populum suum. Caelum vocabit, ut judicet cum eo. Terram vocabit, ut discernat populum suum a populo malo. Audi vocationem terrae, et populi sui discretionem: Venite benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. 25.) . Percipite dico. Quare? Esurivi enim, et dedisti mihi manducare, etc. Ecce quare dicuntur terra: videlicet propter boni operis fertilitatem. Hi si non potuerunt caelum esse, omnia contemnendo, vel bona terra fuerunt, fructum misericordiae [Col. 0844D] faciendo (Matth. 5. et 25.) . Deinde propheta videns futura, tanquam praesentia, exhortatur angelos congregantes. Mittet enim Dominus angelos suos, et congregabuntur ante eum omnes gentes (Matth. 13. et 25.) .

5. Congregate illi de diversis partibus orbis, sanctos ejus. Et non tales sanctos, qui insistant 248 carnalibus observantiis, sed tales, qui ordinant, et proponunt novum testamentum ejus super sacrificia legalia. Illa enim sacrificia veteris Testamenti, umbra, et prophetia fuerunt veritatis. Testamentum ergo super sacrificia ordinare, est seipsum in sacrificium Domino offerre, et quod litera praecipit, spiritualiter adimplere. Vel super sacrificia testamentum ordinatur, quando veteribus nova praeponuntur: quando animalium sacrificiis destructis, Melchisedech ordo ubique praedicatur (Hebr. 5. 7. et 10.) . Ad cujus novitatis ordinem pertinet, quod subditur.

[Col. 0845A] 6. Et annuntiabunt coeli justitiam ejus: quoniam Deus judex est. Caeli justitiam Dei annuntiant, quando spirituales viri fidem Domini nostri Jesu Christi, et bona opera praedicant. Unde alibi dicitur: Caeli enarrant gloriam Dei (Psal. 18.) . Quae profecto justitia ideo nobis praedicatur, quatenus illam exequentes iram judicis evitare mereamur. Quoniam Deus judex est, qui judicabit vivos et mortuos (Matth. 16.) : quia secundum opera unicuique retribuet merita. Hoc incessanter mentis oculis attendentes sancti viri, quoniam Deus judex est, vitam suam inquirere, peccata sua deflere, sese semper ad meliora promovere non cessant: ut postmodum ante districtum judicem injudicabiles apparere valeant. Huc usque Synagoga commendavit Christum, vel exponendo ordinem praedicationis ejus, vel secundum adventum commendando: amodo introducit eum loquentem sic:

7. Audi, populus meus, et loquar Israel: Israel nomen electionis est. Non vocaberis Jacob, sed vocaberis Israel (Genes. 32.) . Ergo audi sicut Israel, sicut [Col. 0845B] videns Deum (Et si nondum spe, sed jam fide), hoc enim interpretatur Israel, videns Deum. Qui habet aures audiendi, audiat (Luc. 8.) . Captat autem ejus benevolentiam, cum ait: Populus meus. Ac si diceret: Populus electus, populus peculiaris (1. Petr. 2.) . Et testificabor tibi. Id est, testimoniis Scripturarum approbabo. Quid? Deus, Deus tuus ego sum. Id est ego Deus sum, Deus tuus. Quicunque enim Apostolorum et Prophetarum Scripturas intelligit, Dominum Jesum esse Deum nostrum agnoscit. Deus tuus, et proprie dicitur, quem familiarius habet Deus tanquam in mancipio suo, tanquam ex peculio suo. Quid vis amplius? Primum quaeris a Deo? Ecce Deus, ipse Deus tuus est. Quid Deo dicimus? dona tibi quaerebas, ipsum donaturum habes. Et quid exigit a nobis Dominus Deus noster? Audiamus quid adjungat:

8. Non in sacrificiis tuis arguam te. Non tibi dicam (Ex Augustino) , Quare non mihi pinguem taurum [Col. 0845C] mactasti? Quare non de grege tuo hircum optimum obtulisti? Quare aries ille ambulat in ovibus tuis, et in ara mea non imponitur? Holocausta autem tua in conspectu meo sunt semper. Holon, totum est: caustum, incensum. Holocaustum autem totum igne absumtum. Sunt quaedam holocausta, quae non recipit Deus, de quibus in alio psalmo dicitur: Utique holocaustis non delectaberis (Psal. 50.) . Haec sunt holocausta brutorum animalium, quibus Deus non delectatur. Quae sunt ergo illa, quae in conspectu meo sunt semper? Benigne fac, inquit Deus, in bona voluntate tua Sion. Tunc acceptabis sacrificium justitiae oblationes, et holocausta. Est ignis flagrantissimae caritatis. Animus inflammetur caritate, 249 arripiat eadem caritate membra in usum suum. Non ea permittat militare cupiditati, ut totus exardescat igne amoris divini. Talia holocausta dicit Deus, in conspectu meo sunt semper. Adhuc forte Israel cogitat de bobus, de ovibus, de hircis. Ideo subjunctum est:

9. Non accipiam de domo tua vitulos: neque de [Col. 0845D] gregibus tuis hircos. Praenuntiat (Ex Aug.) Testamentum novum, ubi omnia illa vetera sacrificia cessaverunt. Erat enim tunc praenunciatum futurum, quoddam sacrificium, cujus sanguine mundaremur. Quare non accipiam de domo tua vitulos, hircos, et caetera talia?

10. Quoniam meae sunt omnes ferae silvarum. Ac si diceret: Qui omnes feras possideo, illo qui in domo tua est, vitulo, vel hirco non indigeo. Sed forte ( Ex eod. ) ait Israel, Bestiae Dei sunt illae bestiae ferae, quas non includo in corte mea, quas non alligo ad praesepe meum. Ea vero, quae apud me sunt, non Dei, sed mea sunt. Ideo Dominus adjungit: Jumenta in montibus et boves, mea sunt. Et illa, quae possides, [Col. 0846A] et illa, quae non possides, mea sunt omnia. Si enim servus meus es tu, totum peculium tuum meum est.

11. Cognovi omnia volatilia coeli. Id est, appendi omnia et numeravi. Alia est notitia Dei, alia hominis. Sicut (Ex eod.) aliud est possidere Dei, aliud est possidere hominis. Non enim tu, quod possides, totum habes in potestate: ut quandiu vivat bos tuus, in potestate tua est. Haec volatilia caeli de aqua nata sunt a verbo Domini dicentis: Producant aquae volatilia caeli (Genes. 1.) . Ubi noverat, quae imperaverat, ut aquae proferrent? Jam certe noverat, quod creaverat et antequam crearet, noverat. Tanta ergo notitia Dei: ut apud ipsum essent quodam ineffabili modo, antequam creata essent. Et a te expectat, ut accipiat, quod antequam crearetur habebat. Et pulchritudo agri mecum est. Id est, ubertas omnium in terra gignentium mecum est. Cum illo ager, cum illo species terrae, cum illo species caeli, cum illo omnia volatilia caeli et omnis creatura [Col. 0846B] (Jerem. 23.) , quoniam ipse ubique est (Joan. 1.) .

12. Si esuriero, non dicam tibi. Non esuriet neque sitiet, non laborabit, neque dormitabit, qui custodit Israel (Ps. 120.) . Sed haec secundum carnalitatem tuam dicta sunt: quia tu antequam manduces, famem pateris, forte putas, et Deum esurire, ut manducet. Etiam si esse posset, ut esuriret, non diceret tibi. Omnia quae ante illum sunt, unde vult, tollit. Nihil illi necessarium est. Et ideo subdit: Meus est enim orbis terrae, et plenitudo ejus. Noli ergo laborare, quod mihi des: sine labore habeo, quod volo.

13. Nunquid manducabo carnes taurorum? aut sanguinem hircorum potabo? Quia ista non quaeris, dic ergo: Domine Deus noster, quid velis, ut offerat tibi populus tuus Israel. Sequitur et dicit:

14. Immola Deo sacrificium laudis. Interiora sacrificia semper plus diligit Deus. Magis enim attendit affectum, quam censum. Ideo protinus addit. Et redde altissimo vota tua. Sit ara tua conscientia tua. Ignis [Col. 0846C] tuus amor divinus. 250 Sacrificium tuum laudes Dei. Sic ergo Deum lauda in corde tuo, ut in ipsa oblatione laudis spirituali igne accensus teipsum immoles et mortifices, et sacrifices Deo. Et bene cum sacrificio praecipimus votum reddere altissimo. Nam secundum vota pensat Deus sacrificia. Tanto apud Deum majus erit sacrificium tuum, quanto majorem in ipso sacrificio habueris devotionem. Unde scriptum est: Fide plurimam hostiam Abel, quam Cain obtulit Deo, per quam testimonium consecutus est esse justus (Hebr. 11.) . Cor namque et non substantiam pensat Deus. Nec perpendit, quantum in ejus sacrificio, sed ex quanto proferatur. Hinc alibi dicitur in psalmo: In me sunt Deus vota tua, quae reddam, laudationes tibi (Psal. 55.) . Ac si aperte dicat: Et si exterius munera offerenda non habeo, intra memetipsum tamen invenio, quod in aram tuae laudis impono. Quia qui nostra datione non pasceris, oblatione cordis melius placaris. Immola, inquam, Deo sacrificium laudis, ut sic habeas [Col. 0846D] eum placatum et propitium. Et quid deinde?

15. Et invoca me in die tribulationis: et eruam te, et honorificabis me. Quando tribularis noli desperare, nec velis in tuis viribus confidere. Invoca me, et eruam te. Ad hoc enim permissus est dies tribulationis fieri, quia forte si non tribulareris, non invocares me. Cum tribularis autem, invocas me: et quia voces, eruam te. Cum fueris erutus, honorificabis me, ut jam non discedas a me. Valent ergo nobis tribulationes, quia nos excitant ad honorandum Deum. Tribulati propriam infirmitatem cognoscimus, eruti divinam gratiam sentimus. Tanto magis autem eum honoramus, quo liberationem nostram non a nobis, sed ab ipso procedere scimus. Et sciendum, quod [Col. 0847A] tota vita ista mortalis tribulatio est (Job. 7.) sanctis viris. Nam praeter innumeras mundi hujus anxietates, in eo quod a Deo separantur, quod adhuc in mundo peregrinantur (2. Cor. 5.) , quod corpus quod corrumpitur aggravat animam (Sap. 9.) , vehementer tribulantur. Et quanto crebriores tribulationes sunt apud nos, tanto frequentiores debent orationes esse apud Deum. Sed cavendum est, ne vivamus male, dum cantamus bene. Nam sequitur:

16. Peccatori autem dixit Deus, Quare tu enarras justitias meas? Id est praecepta mea justificantia praedicas? De talibus dicit Apostolus (Rom. 2.) : Qui praedicas non furandum, furaris: qui doces non moechandum, moecharis: qui abominaris idola, sacrilegium facis. Et assumis testamentum meum per os tuum? Id est corpus Christi et calicem novi Testamenti, qui pro multis effusus est, in remissionem peccatorum (Matth. 26; Marc. 15; Luc. 22; 1. Cor. 11.) . Vel assumis testamentum meum per os tuum, id est, Evangelium meum, tam pollutis labiis praedicare praesumis?

[Col. 0847B] 17. Tu vero odisti disciplinam. Id est corruptionem: Et projecisti sermones meos retrorsum. Quia eos negligens non custodisti. In odiendo disciplinam, redarguitur voluntas mala. In projiciendo sermones Dei retrorsum, reprehenditur negligens et prava vita. Sermones Dei projicere, est, illis contemtis, perversa agere. 251 Ecce quomodo projecisti sermones meos:

18. Si videbas urem, currebas cum eo: et cum adulteris portionem tuam ponebas. Ne forte (Ex Augustino) non diceres, Non feci furtum. Non feci adulterium. Quid si placuit tibi qui fecit? nonne ipso placito cucurristi? Nonne portionem tuam cum illo qui fecit, laudando posuisti? Et si non facis malum, si tamen laudas malum, si ex voto consentis, curris cum malo, et portionem mali recipis.

19. Os tuum abundavit malitia, et lingua tua concinnabat dolos. Malitiam et dolum quorumdam hominum [Col. 0847C] insinuat, qui quamvis sciant mala esse quae audiunt, minime reprehendunt. Et parum est quia non dicunt, Mala fecisti; sed adulando dicunt, Bene fecisti. Et norunt mala esse, sed abundant malitia, et lingua eorum concinnat, id est, adornat dolos. Dolus autem est fraus quaedam in verbis, quando aliud promittitur, aliud sentitur. Parum est quod facis malum, insuper laudas adulando, et irrides et fallis peccantem. Vel os peccatoris malitia abundat, quando maledictis et conviciis alios exasperat. Dolos vero labia concinnant, quando auditu placida verbis pronuntiant. Unde adhuc subinfertur:

20. Sedens, adversus fratrem tuum loquebaris. Hoc fit quando aliquis quasi firmus, aut alicujus jam momenti doctor detrahit fratri suo forte bene agenti et recte viventi. In eo autem quod ait Sedens, mora vel studium designatur. Est alius infirmus et imperfectus, adversus quem ponit scandalum similiter prave loquendo. Ideo infirmus ille dictus est matris filius, nondum patris, adhuc lacte indigens et uberibus [Col. 0847D] adhaerens. Portatur adhuc sinibus matris Ecclesiae, nondum valens ad solidum cibum mensae Patris sui accedere Scandalizatur autem, quia adhuc perfectus non est. Si enim perfectus esset, scandalizari nullatenus potuisset. Nam pax multa est diligentibus legem Dei, et non est illis scandalum (Psal. 118.) . Et Dominus in Evangelio: Qui scandalizaverit (inquit) unum de pusillis meis (Matth. 18.) . Non ait de majoribus, sed de pusillis: quia pusillorum est tantum scandalizari. Pravorum autem usus est, perfectis derogare, imperfectis scandalum ponere, et semper discordias seminare.

21. Hoc fecisti (inquit Dominus) et tacui, id est, non reprehendi, non vindicavi. Modo enim tempus est misericordiae, quo nos pius Dominus patienter [Col. 0848A] exspectat, ut convertamur. Non enim irascitur per singulos dies (Psal. 7.) , sed sicut dicitur in alio psalmo: Nisi conversi fueritis, gladium suum vibrabit (Psal. 17.) . Hinc est quod subjungit: Existimasti inique quod ero tui similis. Parum est (Ex August.) quia mala facta tua placent tibi. Placere putas et mihi. Deum, quia non pateris ultorem, vis tenere participem. Arguam te, et statuam contra faciem tuam. Quanto modo patientius misericors Dominus peccatores sustinet, tanto eos districtius in judicio arguet. Et quia (Ex eodem) hic seipsos attendere et emendare negligunt, statuet eos ibi ante faciem suam, ut videant foeditatem suam. Nec tamen ad hoc, ut corrigant: sed ut magis erubescant. Modo ergo tu fac quisquis talis es, quod tibi minatur 252 facere Deus. Tolle te a tergo tuo, ubi te videre non vis dissimulans a factis tuis, et constitue te ante te. Ascende tribunal mentis tuae. Esto tibi judex. Torqueat te timor. Erumpat confessio. Et dic Domino tuo: Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et [Col. 0848B] peccatum meum contra me est semper (Psal. 50.) . Si enim (ut Paulus ait) nosmetipsos dijudicaremus, non utique judicaremur (1. Cor. 11.) . Propterea admonendo subdit:

22. Intelligite haec qui obliviscimini Deum. Vos qui Deum obliti estis, dum mala agitis, ex ratione perpendite quae dicta sunt: ut vosmetipsos corrigatis. Attende in hoc versu viscera divinae misericordiae. Etiam obliviscentes se non obliviscitur, non repellit, imo revocat ad intellectum, ut resipiscant, et non pereant. Non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. 18.) . Et quare, o misericors Domine, admones obliviscentes te, ut intelligant? Audi caussam: Ne quando rapiat adversarius ille diabolus, qui tamquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (1. Petr. 5.) , et non sit qui eripiat. Si vos intelligere non vultis. Non enim eripit Dominus eos, qui obliviscuntur eum: qui ea quae ad salutem animarum suarum pertinent, intelligere contemnunt. [Col. 0848C] Unde scriptum est: Omnis ignorans ignorabitur (1. Cor. 14.) . Quo contra de intelligentibus et laudantibus Deum quid subjungat, audiamus:

23. Sacrificium laudis honorificabit me: et illic iter, quo ostendam illi salutare Dei. Quod Latine salutare, hoc Hebraice Jesus dicitur. In sacrificio igitur laudis fit Jesu iter ostensionis, quia dum per psalmodiam compunctio effunditur, via nobis in corde fit, per quam ad Jesum in fine pervenitur. Sicut ipse de sua ostensione loquitur dicens: Qui diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum (Joan. 14.) .

TITULUS PSALMI L.

1. In finem psalmus David, [Vers. 2.] cum venit ad eum Nathan propheta, quando intravit ad Beth-sabee (2. Reg. 12.) . Psalmus iste attribuitur David prophetae in finem respicienti, id est, Christum, a quo per peccatum recesserat, qui est finis legis et prophetarum. Vel finis, id est, perfectio omnium bonorum operum. Psalmus, dico, compositus pro eo negocio, pro quo venit ad eum arguendum Nathan [Col. 0848D] propheta. Et quia Nathan multotiens venerat ad eum, ut sciretur in quo adventu ipse fuit caussa hujus psalmi, determinat sic: eo scilicet tempore, quando intravit ad Beth-sabee. Hujus mulieris, uxoris alienae, pulcuritudine captus est rex et propheta David. Hoc in isto psalmo non legitur, sed in titulo ejus apparet. In libris autem Regnorum (Ex Augustino) plenius legitur. Hujus maritum in bello curavit occidendum. Et post hoc factum missus est ad eum Nathan propheta a Domino, qui eum argueret de tanto commisso (2. Reg. 11.) . Multi volunt cadere cum David, et nolunt resurgere cum David. Non cadendi exemplum propositum est: sed si cecideris, resurgendi. Attende ne cadas. Non sit delectatio minorum, casus majorum: sed sit casus majorum, tremor minorum. Audiant qui non ceciderunt, ne cadant. Audiant qui ceciderunt, ut surgant. Admonet etiam tale exemplum, 253 non se quemquam extollere debere in prosperis rebus. Multi enim res adversas [Col. 0849A] timent, prosperas non timent. Periculosior est autem res prospera animae, quam adversa corpori. Hoc peccatum non fecit, cum persecutorem Saulem pateretur. Semper vero adversus felicitatem vigilandum est. Materia hujus psalmi est David, sive quilibet alius poenitens. Intendit autem propheta in hoc psalmo principaliter orare pro triplici reatu hujus criminis supradicti, scilicet pro adulterio, homicidio, et fraude. Deinde etiam pro omnibus aliis delictis, ut Deus hanc noxam et omnes alias sibi indulgeat, et gratiam sancti Spiritus restituat: ita ut illam numquam amplius amittat. Proponitur autem David in hoc psalmo omnibus justis exemplar, non peccandi: sed si ceciderint, resurgendi. Et ne in virtute sua praesumant cum scriptum sit, Qui stat, videat ne cadat (1. Cor. 10.) . Injustis ad hoc proponitur, ut de magnitudine delicti sui aliqui non desperent, respicientes David, tanti delicti per condignam satisfactionem consequutum veniam. Dicit ergo sic David:

PSALMUS L.

3. Miserere mei, Deus. Dictum est a simili alicujus in caussa deprehensi, cujus crimen, quia jam [Col. 0849B] manifestum est judicibus, non jam studet illud defendere: sed solam veniam nititur deprecando impetrare, suam poenitentiam ostendens, et merita praeterita praetendens: et sic facturum bona in futuro promittens. Prius orat pro peccato: deinde crimen suum sponte confitetur. Ac si diceret, Deus, id est, Creator meus, quem magna et multiplex iniquitas mea non latet, Miserere mei, secundum magnam misericordiam tuam. Idest, ad modum misericordiae tuae, quae magna est, dimitte magnum peccatum meum. Et secundum multitudinem miserationum tuarum. Idest, ad modum miserationum tuarum, quae multae sunt in effectis, dele iniquitatem meam: quae multiplex est. Idest, dele homicidium, fraudem, et adulterium. Hic ostendit et peccatum suum magnum esse (erat enim adulterium [1. Reg. 11.] ) et multiplex. Ibi namque homicidium et fraus, et multa alia denotari possunt. Hoc distat inter misericordiam et miserationem: quia Deus naturaliter semper est misericors [Col. 0849C] in se, actualiter autem miserator in nobis. Misericordiae virtus inseparabiliter in Deo est. Cum autem ex hac misericordia nobis aliqua beneficia tribuuntur, miserationes dicuntur. Et notandum quod qui magnam misericordiam deprecatur, magnam miseriam confitetur. Opponitur ergo magna misericordia magno peccato. Opponitur multitudo miserationum multiplicitati culparum. Propterea adhuc subjungit:

4. Amplius, quam ego te deprecari valeam, lava me ab iniquitate mea: ut dimittas quae conscientia metuit, et adjicias quod oratio non praesumit. Et a peccato meo munda me. Quamvis inter iniquitatem et peccatum nihil distare perhibeat Joannes Apostolus, qui ait, Iniquitas peccatum est (1. Joan. 1.) : ipso tamen usu loquendi plus iniquitas quam peccatum sonat. Et omnis 254 se homo libere peccatorem fatetur, iniquum vero dicere, nunnunquam erubescit. Cum ergo poenitens iste orat, ut ab iniquitate lavetur, et a peccato mundetur: tam a graviori, quam [Col. 0849D] a leviori culpa curationem postulare videtur. Et supponit caussam, quare sibi dimitti postulat quod deliquit, dicens:

5. Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, secundum poenitentiam et satisfactionem: et hoc non ad horam, sed continue. Ideo subdit: Et peccatum meum contra me est semper. Contra me, id est, ante oculos meos. Non est oblitus peccati sui et iniquitatis, quamvis jam a propheta audisset: Transtulit a te Deus peccatum tuum (2. Reg. 12.) . In conscientia sua tamquam in imagine, adulterium et homicidium depictum habebat: per singulos dies videbat putredinem: et ideo dicebat, Et peccatum meum contra me est semper. Ego illud video. Tu id ne consideres. Attende [Col. 0850A] quid facit Deus. Si memor sis peccati tui, ille non erit memor. Si tu ejus oblitus fueris, Deus ejus memorabitur. Ego sum (inquit Dominus) qui deleo iniquitates tuas (Isai. 43.) . Tu vero memor earum esto. Sed forte dicet aliquis, Ut quid ego memor sum? Ut sit gratior, inquit, misericordia mea, ut sentias quid tibi concesserim. Si enim fueris memor cumuli peccatorum tuorum, eris memor et magnitudinis beneficentiae Dei. Tales erant sancti: virtutes suas non emittebant, sed peccatorum suorum memoriam revocabant: non sicut nunc homines, qui peccatorum suorum obliviscuntur, et celare cupiunt: si quippiam autem boni fecerunt, in medio proferunt, et omnibus propalare festinant. Fecisti aliquid boni? Cela illud, ut Dominus tuus videat, et laudet. Fecisti mala? agnosce et emenda, et ignoscit Deus. Confitere Deo, et dic quod sequitur:

6. Tibi soli peccavi. Cui soli reddenda est ratio de peccato, qui solus est sine peccato (Joan. 8.) . Et malum coram te feci. Quid est hoc (Ex Augustino) : [Col. 0850B] Coram hominibus non est adulteri uxor aliena, et maritus occisus. Sed in hoc soli Deo peccat omnis homo, quod solus Deus potest curare hominem a peccato. Ac si egregio medico dicat aegrotus: Tibi soli aegroto: passionem meam nullus sanare potest, nisi tu solus. Hinc in alio psalmo de hoc caelesti medico animae peccatrici dicitur, Qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis (Psal. 102.) . Qui sanat omnes infirmitates tuas. Recte autem coram Deo malum fecisse se dicit, quia solus Deus quale et quantum sit malum cujusque cognoscit. Homo enim videt in facie, Deus videt in corde (Job. 35.) . Homo videt peccatum operis, Deus inspicit etiam radicem intentionis. Vel, tibi soli sine peccato, peccavi et malum coram te feci, quem nullum latet secretum. Ille justus punitor est, qui in se non habet quod puniatur. Et ideo oro, munda me. Quare? Ut justificeris in sermonibus tuis. Sermo tuus est, Convertimini ad me et salvi eritis (Isai. 45.) . Sermo tuus est, Venite ad me [Col. 0850C] omnes qui laboratis, et onerati estis, et ego vos reficiam (Matth. 11.) . Sermo tuus est, Quacumque hora peccator conversus fuerit, vita vivet, et non morietur (Ezech. 18.) . Et ego quidem conversus sum, et ad te veniens misericordiam peto. Dimitte ergo quae commisi, 255 ut in sermonibus tuis justus et verax inveniaris. Et vincas cum judicaris. Idest, cum quidam prave intelligentes judicent te non misereri criminaliter lapsis. Vince illos, et sententiam eorum destrue, mihi parcendo criminaliter lapso. Aliter: Ideo tibi soli peccata mea confiteor: ideo coram te mala mea detego, ut te justificem in sermonibus tuis, et me inculpem in operibus meis: et tamquam judicio constituto, vincas tu, vincar ego. Saepe enim dum caussam Dei erga nos, et nostram erga Deum diligenter discutimus, ipsum Deum apud nos ex ratione judicamus. Ascendit homo tribunal mentis suae: fit accusatrix cogitatio, testis conscientia: fit judex ratio, carnifex timor: et cum se injustum et convictum deprehendit, humilior factus gratiorem se [Col. 0850D] Domino reddit. Vel, vincas cum judicaris, idest, in judicio Filii tui, quo condemnatus est morti, victor appareas, secundum clarificationem resurrectionis et ascensionis. Superas enim omnes judices: et qui se putat justum coram te, injustus est. Nec (Ex Augustino) sufficit David tantum sua criminalia peccata confiteri: etiam ipsam ad medicum ducit originem peccati. Omnia confitetur, in omnibus se humiliat: ut omnium peccatorum veniam mereatur. Unde nunc tam sua, quam totius humani generis voce subjungit, dicens:

7. Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea. Mater mea me concepit cum delectatione peccati. Ego conceptus contraxi mecum [Col. 0851A] iniquitatem originalis delicti. Numquid de adulterio David, natus erat de Jesse justo viro et conjuge ejus? Quid est ergo (Ex eod.) quod se dicit in iniquitatibus conceptum esse, nisi quia detrahitur iniquitas ex Adam (Rom. 5. et 13.) ? Nemo nascitur, nisi trahens culpam, et culpae poenam. Quod dicit, Ecce: significat in manifesto. Omnes enim hoc vident. Omnes hoc sentiunt. Homo enim in corruptibili carne vivens, habet tentationum immunditias impressas in semetipso: quia nimirum eas traxit ab origine ipsa: quippe propter delectationem carnis, ejus conceptio immunditia est. Hinc est quod plerumque tentatur, et nolens. Hinc est quod immunda quaedam in mente patitur, quamvis ex judicio reluctetur: quia conceptus de immunditia dum ad munditiam tendit, hoc conatur vincere quod est. Qui ergo ad munditiae locum jam pervenit, conceptionis suae viam respiciat per quam venit: atque inde colligat, quia ex sua virtute non habet munditiam vivendi, cui de immunditia factum est [Col. 0851B] initium subsistendi.

8. Ecce enim veritatem dilexisti. Ideo cognosco peccatum secundum poenitentiam, quia, Ecce, idest, patens est, quod tu dilexisti veritatem: idest, veram confessionem: vel veritatem dilexisti, impunita etiam (Ex eod.) illorum peccata, quibus ignoscis non reliquisti. Sic misericordiam praerogasti, ut servares et veritatem. Ignoscis confitenti, sed seipsum punienti. Incerta et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi. Ita me dilexisti, ita me honorasti, ut occulta mysteria sapientiae tuae, idest, Filii tui, prophetico spiritu revelares mihi: videlicet incarnationem, passionem, resurrectionem, ascensionem, et alia plurima. Incerta dicit, propter Judaeos, qui ea legebant, et dubitabant. Occulta propter Gentes, quae haec omnino nesciebant. Dic nobis, 256 o sancte David, de adventu Christi si quid tibi fuerit revelatum. Descendet, inquit, sicut pluvia in vellus (Psal. 71.) . Dic conventum persecutorum. Astiterunt reges terrae et principes convenerunt in unum, adversus Dominum, et adversus [Col. 0851C] Christum ejus (Psal. 2.) . Dic passionem crucis. Foderunt manus meas et pedes meos (Psal. 21.) . Dic cibum et potum. Dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto (Psal. 68.) . Dic sepulturam. Posuerunt me in lacu inferiori (Psal. 87.) . Dic resurrectionem. Non derelinquas animam meam in inferno (Psal. 15.) . Dic ascensionem. Ascendit Deus in jubilo (Psal. 46.) . Dic gloriam Ecclesiae. Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato (Psal. 44.) . Longum esset enarrare, quot et quanta revelata sunt ei secreta. Cum ergo tantus vir ceciderit, quis est, qui de se securus esse possit? Et tamen si contingat aliquem cecidisse, attendat hunc poenituisse, et non solum percepisse veniam, sed etiam in ordine pristino restitutum esse. Unde et subdit:

9. Asperges me hyssopo et mundabor. Hyssopum (Ex Augustino) herbam novimus homilem, sed medicinalem, quae saxo haerere radicibus dicitur. Apprehende et tu radice dilectionis petram tuam, idest, Christum (1. Cor. 10.) Esto humilis Deo tuo, ut sis excelsus [Col. 0851D] in glorificato Deo tuo. Noli herbam contemnere, vim medicamenti attende. Hyssopus pulmonis deponit tumorem. In pulmone solet notari superbia. Illic enim inflatio, illic anhelitus. Talem autem passionem curat humilitas. Hyssopo in veteri lege sanguis spargebatur vitulae ad mundandos filios Israel (Levit. 14.) , Aspergamus et nos hyssopo, imitemur humilitatem passionis Christi, et mundabimur a peccatis. Sed parum est mundari nos a sordibus peccatorum, nisi contingat decorari candore virtutum. Ideo subjungit: Lavabis me, sanguine sacrato: Et super nivem dealbabor. In qua nulla nigredinis vestigia cerni possunt. Bene dicit se super nivem dealbari, quia candor justificatae animae candorem omnem superat visibilis creaturae. Vestis Christi in monte tamquam nix dealbata effulsit (Matth. 17.) , quae Ecclesiam omnium macula [Col. 0852A] peccatorum mundandam significavit. Sic me mundato et dealbato:

10. Auditui meo dabis gaudium et laetitiam . Valde delectat veritas intus audita. Et vehementer gaudet servus Dei et laetatur, cum de remissione peccatorum, sive de promissione salutis aeternae, sive de aliquibus divinis conditionibus intus instruitur. Inde de Joanne dicitur: Amicus autem sponsi stat et audit, et gaudio gaudet propter vocem sponsi (Joan. 3.) . Gaudium ad praesentem gratiam referri potest. Laetitia ad futuram gloriam. Et, propter gaudium mihi redditum, exultabunt ossa humiliata. Idest, virtutes quae per peccatum fuerunt depressae, erunt mihi exultationis caussa. Vel perfecti viri possunt intelligi, quoniam humiliati sunt, exultabunt: juxta quod scriptum est: Omnis qui se humiliat, exaltabitur (Luc. 18; Matth. 23.) . Et ut hoc fiat, sequutus adjungit:

11. Averte faciem tuam a peccatis meis. Hoc facit Deus, quando dissimulat peccata hominum propter poenitentiam. [Col. 0852B] Quasi avertita peccatis faciem, quasi non reminiscitur, quando non punit. Merito rogas, et bene rogas, ut Deus avertat faciem suam a peccatis tuis, si tu faciem tuam non inde avertis. Hinc est quod superius dicit, Et peccatum meum contra me est semper. 257 Nec solum rogo pro his peccatis, sed etiam pro omnibus aliis. Et hoc est, quod dicit: Et omnes iniquitates meas dele. Quas, cum deleveris,

12. Cor mundum crea in me Deus. Crea, ut Deus, novum aliquid: munda cor meum: aufer malas cogitationes. Et spiritum rectum innova in visceribus meis. Bene dixit, Innova: denuo namque domus aedificata est, quam inveteraverat peccatum; rogo ut innovet gratia. Per factum meum curvata erat rectitudo spiritus mei: per gratiam tuam dirigatur: ut sicut prius recte, et in veritate in conspectu tuo ambulem.

13. Ne projicias me a facie tua. Id est, a praesentia tua. Projiciantur a te peccata mea, non ego. Hactenus, inquit, ante faciem tuam steti, secreta tua intellexi. Te deprecor, Domine, ne me repellas a tanta [Col. 0852C] tua cognitione. Et spiritum sanctum tuum ne auferas a me.

14. Redde mihi laetitiam salutaris tui. Ut sicut olim, ita et nunc Filii tui adventus, incarnatio, passio, resurrectio, ascensio mihi sint manifesta: et spiritu principali confirma me. In quo (Ex Augustino) confirma? quia ignovisti mihi: quia certus sum non mihi imputari, quod donasti. Et ex hoc factus securus, atque ita gratia confirmatus, non ero ingratus. Quid dabis pro hoc munere?

15. Docebo iniquos vias tuas. Hoc enim habent sancti viri proprium, ut bona spiritualia, quae a Deo percipiunt, aliis ex caritate impartire studeant: et sicut ipsi suam, ita aliorum salutem quaerant. Unde et subdit; et impii ad te convertentur. Non enim ad hoc docent alios, ut se velint commendare, aut ex sua doctrina lucrum aliquod temporale quaerere: sed hac tantum intentione, ut impios ad conversionem possint trahere. Magna est divinae misericordiae commendatio, et peccantium consolatio, cum dicitur, Et impii ad te convertentur. [Col. 0852D] Ita (Ex eod.) plenus est Deus adipe misericordiae, ut non solum conversis, sed etiam ipsis impiis promitiatur salus. Hinc Paulus ait, Ut credentes in eum, qui justificat impium, deputetur fides eorum ad justitiam (Rom. 4.) . Attendens autem multas suas iniquitates, et eas tribuens corruptioni carnis et sanguinis, adjungit:

16. Libera me de sanguinibus Deus, Deus salutis meae. Tu Deus, qui es Deus, et auctor salutis meae, libera me de sanguinibus, id est, corruptionibus carnis. Expressit (Ex eod.) Latinus interpres verbo minus Latino proprietatem tamen ex Graeco. Nam omnes novimus Latine non dici sanguines: tamen quia ita Graecus posuit plurali numero, non sine caussa, quia hoc invenit in prima lingua Hebraea, maluit potius interpres minus Latine aliquid dicere, quam [Col. 0853A] minus proprietatem designare. Quare ergo pluraliter dixit, De sanguinibus? In multis sanguinibus, tanquam in origine carnis peccati, peccata multa intelligi voluit: ad ipsa peccata respiciens, quae veniunt de corruptione carnis et sanguinis. Unde Apostolus ait: Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt (1. Cor. 15.) . Libera me de sanguinibus, id est, de iniquitatibus. Et exultabit, id est, exultando annuntiabit lingua mea 258 justitiam tuam. Si potero justitiam tuam enarrare: Si tu me prius liberaveris ab iniquitate. Et quia dixit, Labia mea exultabunt justitiam tuam, ne videretur hoc viribus suis attribuere, tanquam in potestate habens sermonem: commendans gratiam Dei subjungit:

17. Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam. Labia mea idonea facies ad praedicandum, quae prius clausa fuerant propter peccatum. Non est enim speciosa laus in ore peccatoris (Eccles. 15.) . Unde peccatori dixit Deus, Quare tu enarras justitiam meam (Psal. 49.) ? Quo contra rectos decet [Col. 0853B] laudatio (Psal. 32.) . Tuum est ergo aperire labia mea: meum est deinde annuntiare laudem tuam: quod tibi magis acceptabile est, quam legalia sacrificia offerre.

18. Quoniam si voluisses sacrificium, legale magis, quam oblationem laudis, dedissem illud. Sed ideo magis decrevi offerre sacrificium laudis, quia utique holocaustis veteribus non delectaberis. Quid ergo? Nunquid non offerebat Deo sanctus David sacrificia et holocausta vitulorum et taurorum, sicut in lege praecipiebatur? Offerebat plane: sed in ipsa oblatione plus novum, quam vetus exhibebat sacrificium. Cum enim animalia mactabat, seipsum intus in contritione cordis Deo immolabat, ibique Deo offerebat vota et laudes, quae magis acceptabilia Deo sciebat, quam offerre animalium carnes. Et hoc est verum, quod nobis insinuat sacrificium, cum subjungit:

19. Sacrificium Deo spiritus contribulatus. Carnale tantum sacrificium non placet Deo, sed spiritus contribulatus, [Col. 0853C] id est, pro peccatis plurimum anxiatus, est Deo placens sacrificium. Et hoc probat ex verbis sequentibus, dicens: Cor contritum et humiliatum Deus non despicies. Ex hoc apparet, quia contribulatus spiritus sit tibi gratum sacrificium; quia o Deus, non despicies, imo gratanter accipies cor contritum, per compunctionem et humiliatum. Commendato novo sacrificio, orat, ut constituat Ecclesiam ex utroque pariete, quae exhibeat hujusmodi sacrificium. Ait ergo:

20. Benigne fac, Domine, in bona voluntate tua Sion. Tu Domine, cui tale placet sacrificium, benigne fac Sion, id est, largam benedictionem et misericordiam impende tuae futurae Ecclesiae, et non ex meritis suis, sed In bona voluntate tua, id est, cum gratuita gratia tua. Et ex vivis lapidibus, videlicet fidelibus animabus, aedificentur muri Jerusalem, id est, uterque paries Ecclesiae, scilicet Judaicus et Gentilis, in fide, spe et caritate construatur (Ephes. 2.) . Interpretatur Sion speculatio, et Jerusalem visio pacis. Agnoscitis ergo vos in Sion, et Jerusalem, si certam expectatis [Col. 0853D] spem futuram: et si pacem habetis cum Deo.

21. Tunc acceptabis sacrificium justitiae. Modo sacrificium pro iniquitate (quod est spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum) Deus non despicies. Tunc, id est, in futuro seculo, gratanter accipies sacrificium justitiae tantum, et laudis: sicut scriptum est: Beati, qui habitant in domo tua Deus, in secula seculorum laudabunt te (Psal. 85.) . Acceptabis etiam Oblationes et holocausta. Quando totum pecus imponebatur 259 arae igne consumendum, hoc dicebatur holocaustum. Totos nos divinus ignis absumet. Non enim tantum absumetur anima nostra divino igne [Col. 0854A] sapientiae, sed corpus nostrum ibi merebitur immortalitatem. Tunc imponent super altare tuum, id est, super memoriam venerandae tuae passionis et resurrectionis, vitulos, significatos, id est, seipsos, innocentes, novos, a jugo Legis liberos.

TITULUS PSALMI LI.

1. Agitur in hoc psalmo de duobus generibus hominum: unum terrenum, aliud coeleste: unum persequitur, aliud patitur: unum gloriatur in malitia, quod eradicabitur: aliud gloriatur in Deo, et permanebit. De perverso genere in prima parte psalmi agitur, et malitia ejus per partes describitur. Genus vero electorum in fine demonstratur. Titulus talis est, In finem, intellectus David, [Vers. 2.] cum venisset Doeg Idumaeus, et annuntiavit Sauli, et dixit ei: Venit David in domum Achimelech. Legitur in historia, quod eo tempore quo Saul persequebatur David, ipse David fame et ab hostibus compulsus, cum non haberet quo fugeret, intravit in domum Achimelech sacerdotis, et apud eum comedit de panibus Propositionis. Quod cum vidisset Doeg Idumaeus quidam servus Saulis, invidia motus [Col. 0854B] nuntiavit Sauli dicens: Venit David in domum Achimelech (1. Reg. 21. et 22.) . Haec persecutio et Doeg accusatio impleta est, et quotidie impletur in Ecclesia. Doeg interpretatur motus. Idumaeus interpretatur terrenus: Saul appetitio, Achimelech patris mei regnum. Expositio tituli haec est: Intellectus iste, quem voces hujus psalmi pariunt, non in hac vita complendus est, sed in finem, id est, in futuro: vel in finem, Christum. Quo intellectu impii per hanc praesentem licentiam, quam habent malum faciendi, subituri creduntur damnationem aeterni supplicii. Boni vero per hoc, quod ab eis illa mala patiuntur, in futuro remunerandi. Intellectus autem iste attribuendus est David, id est, cuilibet fideli. Intellectus, dico, habitus de eo negotio, quod significatum fuit, cum venisset Doeg Idumaeus, id est, terrenus aliquis malitia motus, et annuntiavit Sauli, qui interpretatur appetitio, per quem significatur mors: et dixit ei, instigando eum ad persecutionem: Venit David, id est, quilibet fidelis, in domum Achimelech, id est, in consortium Ecclesiae, quae recte Achimelech designatur, qui patris mei regnum interpretatur: quia in ipsa regnat Deus pater. Nec immerito per Saul intelligimus mortem: quia sicut hunc peccator populus a Deo petiit regem, ita nos per illicitum appetitum [Col. 0854C] acquisivimus mortem. Saul enim (ut diximus) interpretatur appetitio. Appetitus malus animae mors est. Iste rex dominatur in filiis diffidentiae (Ephes. 5.) . Persequitur autem nos, et per se, et per ministros suos. Sed ab hoc rege triumphabimus, quando mortale hoc induerit immortalitatem, cum fiet sermo, qui scriptus est: Ubi est mors contentio tua? ubi aculeus tuus (1. Cor. 15; Osee 13.) ? Interim, ut patientes simus ne deticiamus in via, reficiamur panibus sanctitatis in domo Achimelech, id est, verbo Dei et coelestibus sacramentis in domo Ecclesiae. Materia hujus psalmi est, utrumque gends hominum, 260 persecutorum et patientium. Fidelis anima habens hunc intellectum, quod ii, qui modo in malitia gloriantur, postmodum damnabuntur, et qui modo patiuntur propter justitiam, postea gloriam sempiternam percipient (Matth. 5.) : loquitur hic contra ipsos perversos, intendens eos a perversitate revocare, et viam veritatis ostendere, ita dicens:

PSALMUS LI.

3. Quid gloriaris in malitia, qui potens es in iniquitate? Tu persecutor et amator mundi, cui licentia et [Col. 0854D] potentia iniquitatem operandi est concessa, pro quo fructu? pro qua utilitate gloriaris in malitia? Vel hoc certe te revocare deberet, quod in hac gloria fructus aliquis invenire non valet. Plus profecto est gloriari in iniquitate, quam iniquitatem opere exercere. Nam sunt nonnulli, qui iniqua quidem faciunt, sed remordet eos conscientia de peccato, atque in semetipsis contrem scunt. Et solet contingere; quod si nondum ex omnibus possunt, a quibusdam tamen operibus pravis student seipsos refraenare. Et sunt qui laetantur cum male fecerint, et exultant in rebus pessimis (Prov. 2.) . Hi sunt qui habenis laxis ad [Col. 0855A] universum se praecipitant malum. Tales redarguuntur in hoc psalmo. Quoniam in malitia gloriantur, et potentes sunt in iniquitate: reprehenditur in eis, et voluntas prava, et actio perversa. Malitiam autem exequitur per partes, cum subjungit:

4. Tota die, id est, assidue, injustitiam cogitavit lingua tua. Aut facies malum, aut dum non potes facere, dicis malum: aut quando nec hoc potes, vis et cogitas malum. Linguam cordis commendat in hoc loco, non oris: habet enim cor nostrum linguam suam. Quale officium foris habet lingua in loquendo, tale officium lingua cordis intus habet in cogitando. Hinc est, quod sine verborum strepitu saepe nobisipsis loquimur in corde. Nec solum cogitasti injustitiam, sed et dolum fecisti. Hoc est, quod subdit: Sicut novacula acuta fecisti dolum. Dolus tuus officium habet novaculae. Sicut novacula acuta sordes et pilos abradit pellium, ita dolus tuus, quando aufers fidelibus terrenas facultates, aut corpora caedis, vel occidis: [Col. 0855B] superflua tantum tollis, damna nulla animae facis. Imo candidiorem et perfectiorem reddis. Ecce quid faciunt sanctis mali: pilos radunt. Ergo acuat novaculam suam malus, acuat dolum quantum potest: superflua temporalia ablaturus est, non necessaria sempiterna. Vitam temporalem tollit, ad aeternam mittit. Aufert temporalia, impellit ad aeterna. Et notandum, quod in hoc versu cogitatio, et actus continetur malitiae: in sequenti vero etiam affectus designatur, cum dicitur:

5. Dilexisti malitiam super benignitatem. Non solum cogitasti et fecisti, sed etiam dilexisti malum. Nec hoc tantum dilexisti ad faciendum, sed etiam ad loquendum. Et ideo subdit: Iniquitatem magis, quam loqui aequitatem. Subaudis dilexisti. Hoc profecto semper convenit reprobis, 261 ut magis diligant malum cogitare, agere, loqui, quam bonum. Et in hoc est duplex iniquitas et damnatio, quia quod reprobandum erat, eligunt: et quod eligendum fuerat, contemnunt. Vae iniquo cordi. Avertit se, ne videat [Col. 0855C] quod videre debuerat. De tali (Ex Augustino) dicitur in alio psalmo: Noluit intelligere, ut bene ageret (Psal. 35.) . Propter hoc recte subinfertur:

6. Dilexisti omnia verba praecipitationis, lingua dolosa. Jam non curat quid dicat, quid mentiatur, qualiter fallat. Ad omnem falsitatem, dolositatem, vanitatem se praecipitem derelinquit. Lingua dolosa ministra fallaciae est. Lingua dolosa (Ex Eod.) aliud in corde gestantium, aliud ore promentium. Sed in his praecipitatio et submersio est.

7. Propterea Deus destruet te in finem. Et si modo videris stare, et florere quasi foenum in agro, in finem evellet te Deus, quando dicet: Ite in ignem aeternum (Matth. 25.) . Et quamvis fixeris in amore mundi radicem cordis: Evellet te, et emigrabit te, id est, emigrare faciet de tabernaculo tuo, id est, de hoc mundo, vel de corpore, sive de Ecclesia, in qua stare debuisti. Et radicem tuam de terra viventium. Habent et reprobi aliquando radicem boni. Quod significatur in grano quod cecidit super petram. [Col. 0855D] Misit enim radicem, sed natum aruit: quia non habebat humorem. Hi sunt (inquit Dominus) qui ad tempus credunt, sed in tempore tentationis recedunt (Luc. 8.) . Credendo ergo mittunt radicem, sed non perseverando de terra viventium, idest, de societate sanctorum eradicantur, quia gratiae divinae non habuerunt humorem.

8. Videbunt justi et timebunt, et super eum ridebunt. Intelligamus et discernamus duo ista tempora, timendi et ridendi (Eccles. 3.) . Legimus quid servetur in finem malis. Et quia intelligimus et credimus: videmus et timemus. Apostolus dicit, In timore et tremore vestram ipsorum salutem operamini (1. Cor. 2.) . Et Psalmista: Servite Domino in timore (Psal. 2.) . Ergo justi qui sunt modo, qui vivunt ex fide, intelligunt quod damnandi sunt mali. Propterea timent et sibi. Quod enim sunt hodie, sciunt. Quod cras futuri sunt, nesciunt. Cum autem venerit dies noster, cum Christus [Col. 0856A] apparuerit vita nostra, et nos apparebimus cum ipso in gloria (Coloss. 3.) . Tunc super eum ridebunt justi, quia jam non erit locus compatiendi aut condolendi. Non quomodo nunc, quando vides hominem injuste viventem, vis cum illo laborare, et ad viam veritatis errantem reducere. Unde (Ex Aug.) et doles de illo, et oras pro illo. Tum vero cum venerit judicii tempus, jam non erit correctionis locus, sed tantum damnationis. Erit ibi poenitentia, sed infructuosa, quia sera. Tunc iniquum videbunt justi, et super eum ridebunt (Sap. 5.) , idest, superiores apparentes, eum irrisione dignum indicabunt. Et dicent, interiori locutione sua:

9. Ecce homo qui non posuit Deum adjutorem suum. Vigilanter nobis in nuendum est, quid in hoc iniquo damnet Scriptura. Non enim dixit, Ecce qui fuit dives: sed Ecce homo qui non posuit Deum adjutorem suum. Sed speravit in multitudine divitiarum suarum, idest, in copia auri vel argenti, et potentiae, et gloriae et aliarum rerum. Non quia habuit divitias sed quia in ipsis speravit, ideo damnatur, ideo de [Col. 0856B] tabernaculo movetur, ideo extirpatur radix ejus de terra 262 viventium Et praevaluit in vanitate sua. Quid enim vanius eo qui plus putat valere nummum quam Deum? Ergo isto damnato, quid dicis de te, o David? Quid dicis de te, o corpus Christi?

10. Ego autem sicut oliva fructifera in domo Dei. Ego manens in Ecclesia, quae est domus Dei, sicut oliva fructifera in pinguendine caritatis et fructificatione bonorum operum, Speravi non in divitiis, sive honoribus, sed in misericordia Dei: Ego (dico) perducendus in aeternum. Et hoc exponit cum subdit: et in saeculum subsequutivum hujus saeculi. Sicut oliva neque in hyeme neque in aestate suam amittit viriditatem, sic sancti viri neque in prosperis neque in adversis amittunt virtutum decorem.

11. Confitebor tibi in saeculum, quia fecisti. Ergo quia me talem fecisti, ideo laudabo te in aeternum. Magna confessio, magna gratiae commendatio est, dicere Deo, Quia fecisti. Quid est quod fecisti? Utique [Col. 0856C] hoc quod ego sicut oliva fructifera in domo Dei, speravi in misericordia Dei. Nam quid ego feci, nisi malum? Deus autem est qui operatur in nobis et velle et operari pro bona voluntate (Philip. 2.) . Et ideo cum patientia expectabo nomen tuum idest, gloriam et deificationem nominis tui: vel nomen tuum, Jesum, idest, Salvatorem: quoniam bonum est in conspectu sanctorum tuorum. Non dicit in conspectu impiorum, sed in conspectu sanctorum bonum esse nomen Domini. Non enim habent oculum aut palatum cordis, ut videre aut gustare valeant quam bonus et quam suavis est Dominus. Homo nesciens quid sit mel, nisi gustaverit, nescit quid dicat. Ideo magis ad experimentum invitans Psalmus, Gustate, inquit, et videte quoniam suavis est Dominus. Ac si dicat: Tunc videbitis si gustaveritis. Si nihil dulce esset martyribus, nequaquam tantas tribulationum amaritudines aequo animo tolerarent. Bonum est nomen tuum in conspectu sanctorum tuorum. Bonum est mihi, quando audio Deus. Bonum est mihi, quando audio Jesus. [Col. 0856D] Hoc nomen audire possunt et boni et mali: non autem gustare nisi sancti. Et quanto quisque sanctior est, tanto dulcius et suavius sapit nomen Domini in corde ejus. Tanto etiam patientius et desiderabilius expectat, ut tandem videre mereatur quod amat.

TITULUS PSALMI LII.

1. In finem pro Mahalath intellectus David. Iste intellectus attribuitur David, id est, Christo invitanti nos, id est, in conformitatem sui ipsius qui est finis legis. Proponitur nobis idem Christus in hoc Psalmo, ad intelligendum, ut in ipsum qui finis legis est, transformemur: ut credamus eum esse salutare Israel. Christus, dico, agens pro Mahalath, id est, vice parturientis vel dolentis. Mahalath enim interpretatur dolens sive parturiens: sed habet effectum dolentis vel parturientis, scilicet arguendo, increpando Judaicam perfidiam, de vetustate in novitatem transformare satagentis. Filioli mei, quos iterum parturio (hoc est pro Mahalath) donec formetur Christus in vobis ( (Galat. 4.) , hoc est in finem. Materia est hujus psalmi insipiens populus, non cognoscens Deum. Intendit autem ipsum caput nostrum in hoc psalmo confutare eos qui Christum Dominum esse negabant: ostendens eos consummare et esse corruptos, 263 et ita ab minabiles esse Deo, ut nullus illorum faciat bonum, donec convertantur ad unum, scilicet ad Deum. Ostendit etiam propter quorundam iniquitates, rationes et eorum arbitrium a Deo dissipandum, et ipsos etiam in aeternum puniendos: justos vero salutem consecuturos. Sic ergo incipit:

PSALMUS LII.

2. Dixit insipiens in corde suo, Non est Deus. Iste Psalmus, quia jam superius expositus est (Psal. 13.) , expositione non indiget, praeter hunc unum versum, qui non est in superiori psalmo. [Vers. 6.] Quoniam Deus dissipavit ossa eorum qui hominibus placent. Voluerunt hominibus Judaei placere magis quam Deo, quando dixerunt, Non habemus regem nisi Caesarem. Et iterum: Si dimittis eum, non es amicus [Col. 0857B] Caesaris (Joan. 19.) . Apostolus dicit: Si hominibus placerem, Christi servus non essem (Galat. 1.) . Quia ergo hominibus placere appetentes, noluerunt esse servi Christi: propterea Deus ossa eorum dissipavit, idest, virtutes animae: et interiores sensus, scilicet rationem et intellectum, memoriam et alia hujusmodi in eis destruxit: quae ideo ossa dicuntur, quia sicut ossibus caro, ita virtutibus anima sustentatur. Confusi sunt autem amisso loco et gente, atque per omnes terras in captivitatem dispersi. Et hoc ideo contingit eis, Quoniam Deus sprevit eos. Ipsi enim prius eum spreverant, sicut ipse per Prophetam suum dixit: Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me (Isai. 1.) . Quia ergo spreverunt Deum, justo omnipotentis Dei judicio spreti sunt.

TITULUS PSALMI LIII.

1. et 2. In finem, in carminibus intellectus David, [Vers. 2.] cum venissent Ziphaei, et dixissent Sauli, Nonne David absconditus est apud nos (1. Reg. 23.) ? Intellectus hujus [Col. 0857C] psalmi attribuendus est David, id est, Christo tendenti in finem, id est, in perfectionem suae obedientiae. Et hoc in carminibus, id est, in jocunditate: quia vita Domini nostri disciplina fuit morum: quia quod ipse intellexit, et nobis intelligendum proposuit. Quid autem intellexit? Perseverandum in laudibus, usque in finem. Quando hoc intellexit? Quando Judaei in hoc saeculo tantum florentes prodiderunt eum morti, et Deum in homine latentem credere noluerunt. Quae proditio fuit praefigurata, cum venissent Ziphaei, et dixissent Sauli, Nonne David absconditus est apud nos (1. Reg. 23.) ? Vicus quidam erat Ziph: cujus habitatores Ziphaei: in cujus regione se absconderat David, cum eum vellet Saul invenire et occidere. Isti ergo Ziphaei cum hoc cognovissent, prodiderunt eum regi persecutori, dicentes: Nonne ecce David absconditus est apud nos? Nihil quidem profuit illis proditio eorum: et ipsi David nihil obfuit. Namque animus eorum malignus demonstratus est. Ziph interpretatur flos. Inde dicuntur Ziphaei, id est, florentes: per quos designantur Judaei, qui florebant temporalibus bonis. Per Saul intelligitur mors. Ziphaei ergo prodiderunt David Sauli, quia Judaei tradiderunt Christum morti (Matth. 25.) . Per Ziphaeos etiam intelliguntur [Col. 0857D] amatores hujus mundi, qui adhuc persequuntur corpus Christi. Materia hujus psalmi est caput et corpus, inter iniquos constitutum et afflictum. In prima parte psalmi orat se ab alienis, a quibus affligitur, liberari. 264 In ultima parte ostendit eos dispersos, se autem ex omni tribulatione eripi, et super inimicos suos exaltari. Hoc ergo nobis in hoc psalmo intelligendum proponitur, ut quemadmodum Filius voluntarie se Patri obtulit (Hebr. 9.) , et non pro salute praesenti, sed pro futura Patrem postulavit (Joan. 17.) : ita si florentes in mundo contra nos se erigant, illata incommoda laeto animo percurramus, et ea nobis ad futuram vitam prodesse postulemus. Orat itaque in hoc psalmo ipsum caput, et se orandi (ut diximus) et perseverandi exemplar proponit: praevidens se passurum pro redemptione humani generis, ut a morte resuscitetur, et secundum virtutem et omnipotentiam Dei digne tandem exaltetur. Sic ergo dixit:

PSALMUS LIII.

3. Deus in nomine tuo salvum me fac. Vox Christi ad Patrem: ac si aperte dicat. In nomine tuo glorifica, [Col. 0858A] Salvum me fac, resuscitando. Et in virtute tua judica me, idest, secundum tuae virtutis excellentiam crescat judicium meum: ut omnes discernant et cognoscant, quia tu me misisti (Joan. 11.) . Et erit (inquit Propheta) quicumque invocaverit nomen Domini, salvus erit (Rom. 10; Johel. 2.) . Invocemus ergo nomen Domini, ut salvemur (Act. 2.) . Deus, in nomine tuo, idest, per invocationem sancti nominis tui, salvum me fac a peccatis: Et in virtute, idest, in potentia tua, qua judicaturus es vivos et mortuos, judica me; idest, discerne a malis. Notandum quod prius petit salvari in nomine, deinde judicari in virtute. Nam quem in nomine praecedente salvaverit, in virtute subsequente salubriter judicabit. Securus esto: judicium illud non tibi erit punitio, sed discretio. Et hanc orationem quam ad Patrem mittit, exaudiri postulat, cum subjungit:

4. Deus, exaudi orationem meam. Hanc videlicet quam praemisit de salute et judicio. Auribus percipe verba oris mei, idest, ipsam orationem habitam corde, [Col. 0858B] et prolatam voce. Dominus non habet alias aures, nisi gratiam et misericordiam suam. Et cum dicitur, Auribus percipe, non intelligitur aliud nisi, Attende et memoriter ac misericorditer audi. Si enim aure percipiat, ut misericorditer audiat, securi sumus quod orationem nostram exaudiet Dominus. In primo ergo versu fit oratio pro salute, in secundo vero versu fit oratio ad commendandam orationem factam, et ad captandam benevolentiam Dei. Deinde ponit caussam quare sit orandum, dicens:

5. Quoniam alieni insurrexerunt adversum me. Insurrexerunt enim Judaei, ut adversarentur Christo (Joan. 10.) . Alieni quidem, si non genere et natura, moribus tamen et vita. Et non tantum minor populus, sed et fortes quaesierunt animam meam. Sicut scriptum est: Reges terrae et principes convenerunt in unum et adversus Dominum et adversus Christum ejus (Psal. 2.) . Fortes ergo secundum superbiam et potentiam seculi. Et non proposuerunt Deum ante conspectum suum. Si enim cognovissent, numquam Dominum [Col. 0858C] gloriae crucifixissent (1. Cor. 2.) . Fuit itaque caussa tanti peccati caecitas cordis et infidelitas. Caecitatis vero caussa fuit superbia. Vae homini illi, qui non ponit Deum ante conspectum suum. Nam Dominus est illuminatio nostra. 265 Quando enim homo intelligit, illuminatur. Quando intelligere negligit, tenebratur: et sic incidit in errorem omnem et iniquitatem. Isti sunt alieni, qui persequuntur corpus Christi. Non enim sunt a Deo, sed a patre diabolo (Joan. 8.) . Ipsi me non intellexerunt Deum; sed ecce in manifesto apparet, quia revera sum Deus.

6. Ecce enim Deus, Pater secundum quod ego homo sum, adjuvat me, in passione, ne deficiam: et Dominus, Filius ejus, susceptor est animae meae. Suscipiens eam sibi in unitate personae. Vel susceptor animae meae, quia post passionem in qua me audivit, animam meam in gloria suscepit. Hoc adjutorium promittit et membris suis, ubi ait: Ecce ego vobiscum [Col. 0858D] sum usque ad consummationem seculi (Matth. 28.) . Et in psalmo alibi ait: Cum ipso sum in tribulatione, eripiam eum, et glorificabo eum (Psal. 90.) . Noli ergo timere persecutores tuos, quia Deus tecum est in tribulatione. Noli timere eos, qui occidunt corpus (Matth. 10.) , quia Dominus susceptor est animae tuae. Fortassis ideo convertit ad nos vocem suam. Nam huc usque ad Patrem orando locutus est. Nunc autem volens ostendere nobis se esse exauditum et adjutum a Patre, non jam ad Patrem, sed ad nos dicit: Ecce enim Deus adjuvat me et caetera. Non enim opus erat, ut diceret Patri, quod sciebat, et quod ipse praestabat: sed nobis utique erat hoc audire necessarium, ut patientiae Christi disceremus exemplum. Ex his enim verbis instruimur, quia cum ab inimicis mala nobis irrogantur, non debemus irasci, aut maledicere, aut vindictam exquirere: sed orare, et Dei adjutorium expectare. Mihi vindictam, et ego retribuam, dicit Dominus (Deut. 32; Rom. 12; Hebr. 18.) . Unde non tam orando, quam prophetando subjungit:

7. Averte mala inimicis meis. Ecce qualem vindictam facit Deus. Mala quae mali irrogant bonis, avertit a nobis Deus, et retorquet in malos. Quid enim persecutio et tribulatio nocet martyribus? Imo prodest ad salutem. Illis vero nocet ad damnationem. Unde alibi dicitur: Convertetur dolor ejus in caput ejus, et in verticem ipsius iniquitas ejus descendet (Psal. 7.) . Recte ergo subditur: In virtute tua, Id est, justo judicio tuo, disperde illos. Bene autem non ait: Perde, sed disperde: quia Judaei in diversis partibus perditi, et dispersi sunt per regiones propter malum, quod fecerunt in Jesum. Disperdet etiam Deus in veritate sua malos, quando in extremo judicio diversis. poenis et tormentis tradet cruciandos, dicens,

8. Voluntarie sacrificabo tibi. Omne opus bonum oblatum Deo, sacrificium dici potest. Et bene praemisit Voluntarie. Voluntatem enim et affectum pensat [Col. 0859B] Deus in omni sacrificio, atque offerentis bonam intentionem, et non doni magnitudinem considerat. Et quanta est devotio, et voluntas offerentis, tantum est apud Deum ipsius sacrificium. Hinc Moyses ait: Respexit Dominus ad Abel et ad munera ejus (Genes. 4.) . Non prius ad munera, sed ad Abel prius respexisse Dominus perhibetur: quia non pensat voluntatem ex munere, sed munus ex voluntate. Ad Cain vero et munera ejus non respexit (Ibid.) , quia videlicet 266 bonam in eo voluntatem non vidit. Seipsum obtulit Patri Filius in sacrificium pro nobis voluntarie quidem, quia non ex necessitate, sed ex caritate. Non enim coacta dona, et coacta servitia diligit Deus. Et confitebor nomini tuo, Deus, quoniam bonum est. Vere bonum est, et salubre animabus nostris, ut cuncta, quae agimus ad laudem et gloriam nominis tui faciamus, ut tota voluntate sacrificemus Deo, toto corde confiteamur nomini Domini. Hoc dulce, hoc bonum, hoc suave est. Et ponit caussam, quare hoc faciendum sit, cum subdit:

[Col. 0859C] 9. Quoniam ex omni tribulatione eripuisti me. Ideo dixi (Ex Augustino) , quia bonum nomen tuum. Nam si hoc possem ante tribulationes agnoscere, forte mihi necessariae non fuissent. Sed adhibita est tribulatio ad admonitionem, admonitio facta est ad tuam laudationem. Non enim intelligerem, ubi essem, nisi de infirmitate mea admonitus essem. Ex omnibus ergo tribulationibus eripuisti me. Et super inimicos meos despexit oculus meus. Super illos Ziphaeos despexit oculus meus. Florem quippe eorum transii, altitudinem cordis ad te levavi, et perveniens inde despexi super illos. Et vidi, quia omnis caro foenum, et claritas hominis, ut flos foeni (Isai. 40.) . Hoc agite ergo, fratres, cum animis vestris. Erigite corda vestra. Expolite aciem mentis vestrae. Discite gratis diligere Deum. Discite praesens contemnere seculum. Discite voluntarie sacrificare hostiam laudis. Discite etiam nomen Domini admirabile ac magnum laudare et invocare, ut transcendentes florem foeni, respiciatis super inimicos vestros.

TITULUS PSALMI LIV.

[Col. 0859D]

1. In finem, in carminibus intellectus David: Intellectus hujus psalmi attribuendus est David, id est, Christo perseveranti in finem, id est, in consummationem suae obedientiae. Et hoc in carminibus, id est, mentis hilaritate. Materia hujus psalmi est Christus totus, scilicet secundum caput et corpus ab iniquis afflictum. Sed liberatum. Proponit autem nobis membris suis Christus in hoc psalmo intelligendum, id est, non segniter memoriae commendandum, ut exemplo suo inter adversa positi, a spe nunquam deliciamus: sed fiducialiter tormenta percurrentes, aeternam a Deo speremus remunerationem, et inrevocabilem persequentium damnationem credamus. Hoc est, quod circa finem psalmi breviter continetur, ubi dicitur: Jacta super dominum curam tuam. Et post pauca: Ego autem speravi [Col. 0860A] in te Deus. Inter quae autem adversa speravit, et quid de sua liberatione, et de adversariorum damnatione sperando obtinuerit, in prioribus partibus psalmi manifeste promittit. Et orat pro se, ne deficiat in passione: et pro resurrectione sua, et glorificatione. Agit etiam de repulsione Judaeorum praesenti, et de damnatione aeterna, et de assumtione Gentium, et de glorificatione fidelium in aeternum: sic dicens:

PSALMUS LIV.

267 2. Exaudi Deus orationem meam, et ne despexeris deprecationem meam: [Vers. 3.] Intende mihi, et exaudi me. Quasi dicat: O vos fideles mei in tribulationibus positi, nolite deficere: sed in Domino sperantes, et remunerationem ab eo expectantes, meo exemplo orate: quia ego in passione positus, sic oravi ad Dominum: O Deus Pater, exaudi propter dignitatem Filii tui orationem meam, resuscitando me a morte, et clarificando in passione. Ac si diceret: Pater clarifica, Filium tuum, ut Filius tuus [Col. 0860B] clarificet te (Joan. 17.) . Et ne despexeris deprecationem meam, id est, propter humanitatem assumtam ne habeas vilem deprecationem meam, quam facio pro evitandis malis: sed potius intende mihi, id est, ipsam humanitatem fac intensam, id est, perseverantem in oratione, vel in virtutibus, et in augmento bonorum operum. Et sic exaudi me. Quando in divina pagina oratio, et deprecatio simul ponitur, a se invicem differunt: quia oratio est, quando aliquid honestum petimus, scilicet de his, quae volumus assequi. Deprecatio vero pro evitandis malis, de his scilicet, quae a nobis volumus repelli. Sciendum quoque est, quod plerunque quorundam deprecationem omnipotens Deus et exaudit et despicit. Hinc est, quod Israeliticis carnes, quas male petierunt, iratus tribuit (Exod. 16.) : sed quantum eorum postulatio sibi displicuerit, etiam puniendo monstravit. Unde scriptum est: Adhuc escae eorum erant in ore ipsorum, et ira Dei ascendit super eos (Num. 11; Psal. 77.) . Sic etiam, quando more [Col. 0860C] caeterarum gentium, quae erant in circuitu, regem a Deo petierunt: eis regem habere permisit quidem: sed quantum eorum petitio sibi displiceret, Samueli significavit dicens: Audi vocem populi in omnibus, quae loquuntur tibi. Non enim te abjecerunt, sed me, ne regnem super eos (1. Reg. 8.) . Quod etiam testatus est Samuel dicens: Vos autem projecistis Dominum Deum vestrum qui solus salvavit vos de universis malis, et tribulationibus vestris (1. Reg. 10.) . Sic ergo suam orationem exaudiri postulat, ut ejus deprecationem Deus non despiciat: sed exauditio ipsius gratiam simul contineat, et utilitatem. Cui sententiae verba videntur congruere, quae sequuntur.

3. Intende mihi, et exaudi me. Tunc enim mihi intendit Dominus, et non solum orationem meam, sed me exaudit: quando id quod ego postulo, ad utilitatem animae meae tribuit. Et quasi quaereretur: Quae tibi necessitas, ut sic te postules exaudiri? Contristatus sum (inquit) in exercitatione mea, et conturbatus sum [Vers. 4.] a voce inimici, et a tribulatione peccatoris. [Col. 0860D] Dominum nostrum Jesum Christum in exercitatione passionis suae inimici Judaei maledicendo et tribulando contristaverunt, et conturbaverunt. Unde ipse ait: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. 26.) . Adhuc Ecclesiae inimici non cessant membris, aut mala facere, si possunt, aut si non possunt, vel detrahere et derogare. Hinc in alio psalmo dicitur, Qui retribuunt mala pro bonis detrahebant mihi (Psal. 37.) . Et alibi: In idipsum adversum me susurrabant omnes inimici mei: adversum me cogitabant mala mihi. Verbum iniquum constituerunt adversum me, etc. (Psal. 40.) . De quibus 268 adhuc subditur: Quoniam declinaverunt in me iniquitates. Accusando et criminando, sicut scriptum [Col. 0861A] est: Nonne bene dicimus, quia Samaritanus es, et daemonium habes (Joan. 8.) ? Et in ira molesti erant mihi. Verberando, colaphizando: et non juste, sed in ira, id est, propter iram suam. Scriptum est quippe: Fili accedens ad servitutem Dei, sta in justitia et timore, et praepara animam tuam ad tentationem (Eccles. 2.) . Non ait ad quietem et securitatem, sed ad timorem et ad tentationem. Omnes enim, qui pie volunt vivere in Christo, persecutionem patiuntur (2. Tim. 3.) . De justis et am alibi sic Sapiens loquitur: Aestimata est afflictio, exitus illorum: et ab itinere justo abierunt in exterminium (Sap. 3.) . Similiter et Apostolus: Lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occisione gladii mortui sunt, circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, angustiati, afflicti (Hebr. 12.) . Insuper, et ipse Salvator de se ipso loquens ait: Nonne haec oportuit pati Christum, et ita intrare in gloriam suam (Luc. 24.) ? Ad hoc pertinet, quod subjunctum est:

5. Cor meum conturbatum est in me, et formido mortis [Col. 0861B] cecidit super me. Hinc scriptum est in Evangelio: Coepit pavere, taedere et tristis esse Jesus, et angelus Domini confortabat eum (Luc. 22.) . Nec tamen nobis credendum est, ut Redemptor noster, qui potestatem habebat ponendi animam suam, et iterum sumendi eam (Joan. 10.) , quantum ad personam suam ullam mortis habuisset formidinem. Sed secundum membra sua hoc dictum accipimus: quae quamvis in spiritu fortia sint, tamen quia caro est infirma (Matth. 26.) , turbantur aliquando inter se propter poenam, et mortis amaritudinem timent. Propter hoc subdit:

6. Timor et tremor venerunt super me. Timor ad animam: tremor ad corpus referri potest. Hinc est, quod ipse ait: Mi Pater, si possibile est, transfer calicem istum a me (Matth. 26.) . Atque ut se maxime timore percitum fuisse ostenderet, non semel tantum, sed ter oravit, eundem sermonem dicens (Matth. 26.) : et etiam in agonia factus prolixius [Col. 0861C] orabat: et factus est sudor ejus, sicut guttae sanguinis decurrentis in terram (Luc. 22.) . Haec etiam verba plus pertinent ad membra, quam ad caput. Et contexerunt me tenebrae. Id est, Judaei tenebrosi et caeci. Nisi enim caeci fuissent, et diabolicis tenebris obumbrati, saltem ex tantis virtutibus et miraculis Christum cognoscere potuissent (Joan. 10.) . Vel in eo, quod ait, Cor meum conturbatum est intra me, potest ira intelligi, de qua dicitur alibi: Turbatus est prae ira oculus meus (Psal. 6.) . Et si oculus turbatus est, quid sequitur? Et formido mortis cecidit super me: vita nostra dilectio, mors odium est. Cum coeperit homo timere ne oderit quem diligebat, mortem timet, et acriorem mortem et interiorem, qua occiditur anima non corpus. Inde timor, et tremor venerunt super me, et contexerunt me tenebrae. Quoniam qui odit fratrem suum, in tenebris est (1. Joan. 2.) . Et quid sibi ait in illa exercitatione, et infirmitate positus?

7. Et dixi, Quis dabit mihi pennas, sicut columbae, [Col. 0861D] et volabo, et requiescam? In hac tribulatione non desperavi, sed dixi, id est, ita Patrem meum oravi: Resuscita me Pater apud temetipsum. Nam quis alius praeter te, mihi existenti sicut columbae, id est, innocenti et sine felle amaritudinis, dabit pennas, id est, agilitatem et possibilitatem, et volabo, id est, 269 transibo de hoc mundo ad Patrem (Joan. 13.) , de Judaico populo ad Gentilem, et ibi requiescam? Et non frustrabitur oratio mea.

8. Nam Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine. In manifesto est, quod ego fugiens, idest, celeriter a morte resurgens, elongavi mundum vel Judaicum populum, et mansi in solitudine, idest, in caelo, vel in Gentilitate. Desiderant sancti viri pennas sicut columbae, idest, spirituales virtutes, ut mente relictis terrenis volare possint per caelestem contemplationem, [Col. 0862A] atque in amore Dei requiescere. Et frequenter pius Dominus implet desiderium eorum, ut elongent fugientes tumultus carnalium cogitationum, atque in solitudine maneant, idest, in quiete mentis suae delectabiliter requiescant. Et ut hoc mihi contingeret, non confidebam in viribus meis.

9. Exspectabam eum, qui salvum me fecit a pusillanimitate spiritus, et tempestate, id est, spem meam ponebam in Domino, qui salvavit me, ne fierem pusillo animo. Et a tempestate, idest, ab omni commotione. Pusillanimitatem spiritus habuit Petrus, quando ventum validum et maris tempestatem videns expavit. Et cum caepisset mergi, adjutorium sui Salvatoris exspectabat. Unde et clamabat: Domine, salvum me fac. Et extendens Jesus manum apprehendit eum atque a pusillanimitate spiritus et tempestate salvavit eum. Et tamen reprehendit dicens: Modicae fidei quare dubitasti (Matth. 14.) ? Sic plerumque electi cum validas tentationum impulsiones vident, ex infirmitate animi tempestatem et periculum [Col. 0862B] salutis timent, et sic mergi incipiunt: sed tamen non pereunt, quia exspectantes et petentes auxilium divinum, salvi fiunt. Sed sicut ipsi salvantur, ita econtrario reprobi demerguntur. De quibus prophetando protinus, et orando subjungit:

10. Praecipita, Domine, et divide linguas eorum. Qui se male extulerunt. Expedit eis (Ex Augustino) ut praecipitentur: qui male conspiraverunt, expedit ut linguae eorum dividantur. Quidam per superbiam construxerunt altam turrim, et Dominus divisit linguas eorum (Gen. 11.) . Tunc se coeperunt non intelligere. Hinc facta est origo linguarum multarum. Antea enim una lingua erat. Sed lingua una cordibus humilibus proderat. At ubi illa collectio inter conspirationem superbiae praecipitata est, pepercit illis Deus, ut divideret linguas eorum, ne sese intelligendo, perniciosam facerent unitatem. Per superbos homines divisae sunt linguae. Per humiles Apostolos congregatae sunt linguae. Spiritus superbiae [Col. 0862C] dispersit linguam. Spiritus sanctus congregavit linguas (Act. 2.) . Qui volunt unam linguam. veniant ad Ecclesiam: quia in diversitate linguarum carnis, una est lingua in fide cordis. Praecipita et divide linguas eorum. Quare? Quoniam vidi iniquitatem et contradictionem in civitate: Iniquitatem in actu: contradictionem in verbis, in civitate, idest, in societate pravorum vidi. Est quaedam civitas turbulenta. Ipsa erat quae turrim aedificaverat. Ipsa confusa est, et appellata est Babylonia: ipsa per innumeras gentes dispersa (Gen. 11.) . Inde congregatur Ecclesia in desertum bonae conscientiae. Venit Christus: contradixit ei civitas iniqua. Extendebat ille manus 270 ad populum non credentem et contradicentem. Quod ergo hic ait, Iniquitatem, perfidia illorum potest intelligi. Si enim justus est qui ex fide vivit, iniquus est qui non habet fidem. Igitur infidelitas est iniquitas. Nec solus iniquus est qui non credit, sed etiam is, qui male vivit. De talibus enim loquitur Apostolus, Qui confitentur se nosse [Col. 0862D] Deum, factis autem negant (Rom. 1.) . Adhuc sane illius civitatis reliquiae saeviunt et contradicunt: de qua adhuc subjungitur:

11. Die ac nocte, idest, assidue circumdabit eam super muros, idest, super majores ejus iniquitas. Plerumque dicunt homines: Nemo remaneret paganus, si illi fierent Christiani. Qui ergo nondum fiunt Christiani, quasi muri sunt illius civitatis, et non credentis et contradicentis. Quicumque alium defendit in peccato, murus est civitatis iniquae. Et labor in medio ejus, et injustitia. Ideo labor ibi, quia iniquitas ibi, quia injustitia ibi. Ubicumque videris ini quitatem, ibi intellige laborem. Qui iniquus est, numquam pacem habebit. Torquet enim eum conscientia sua, et ipse est hostis suus. Semper in superbia labor est, sicut econtrario quies in humilitate. [Col. 0863A] Hinc Salvator nos admonet dicens: Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. 11.) . Unde enim illi laborant, nisi quia non sunt mites et humiles torde?

12. Et non defecit de plateis ejus usura et dolus. Attende populum Judaeorum, et vide quomodo semper in eis regnent haec duo vitia, scilicet dolus et usura. Plateae hujus civitatis sunt superbia, luxuria, cupiditas, avaritia, et caetera talia. Via civitatis hujus lata et spaciosa est, quae ducit ad mortem (Matth. 7.) . Usura est quando plus exigitur quam commodatur. Est alia pejor usura, quando non dimittis quod tibi debetur: et oculus cordis tui turbatur in eo versu, quo dicitur: Dimitte nobis debita nostra, etc. (Matth. 6.) . Verbum contumeliosum audisti? Vis exigere damnationis supplicium: foenerator injuriarum es. Pugno percussus es? Interfectionem quaeris: usura mala est. Tales usurae abundant in illa civitate. Dolus est, quando aliud corde tegitur, aliud ore pronuntiatur. [Col. 0863B] Iniqui autem semper volunt occultare quod sunt, et demonstrare quod non sunt. Deinde populum illum ostendit ideo esse merito puniendum, quia prius familiaris extitit, et postmodum Domino suo maledixit. Graviora autem sunt mala, quae ab amicis inferuntur.

13. Quoniam si inimicus meus, idest, Gentilis populus maledixisset mihi, sicut Judaicus maledixit: sustinuissem utique, tolerabilius et mitius judicassem. Et si is qui oderat me, quando idola adorabat, super me magna loquutus fuisset, idest, per superbiam insultasset: magnificaret se super me, atque minaretur mihi quicquid posset: Abscondissem, idest, subtraxissem me forsitan ab eo. Haec autem verba de Juda traditore specialius intelligi possunt, quia a Judaeis se abscondit Jesus: a Juda autem minime se abscondit. Sed quid est quod ait Forsitan? Numquid apud Deum aliquid esse potest incertum? Sed haec ambiguitas sermonis secundum usum posita est humanae locutionis. [Col. 0863C] Sic enim 271 solemus loqui: Forsitan illuc ibo, forsitan hoc faciam. De inimicis, inquam, tolerabilius agendum esset.

14. Tu vero, o Juda, homo secundum carnalitatem, unanimis, per simulationem, Dux meus, per praedicationem, et notus, per fidem: qui simul conversans mecum, dulces capiebas cibos, tam corporales quam spirituales. Tu, inquam, o Juda, o popule perverse, cum in tanto malo perseveres, numquid tolerandus es? Judas et populus ejus significant falsos fratres intra sanctam Ecclesiam, qui cum simulate vivunt, tanto gravius, quanto interius sunt, electos premunt. Quos tamen exemplo suo Dominus sustinere docet: sed ipsi poenam aeternam non evadent. Qui tales sunt, audiant mortis sententiam, qua subditur:

15. Veniat mors super illos, et descendant in infernum viventes. Mors super illos veniet, quando eos damnatio aeterna operiet. Viventes (Ex Augustino) in infernum descendunt, qui malum esse intelligunt quod faciunt, nec tamen ab ipso desistunt. Quid est [Col. 0863D] viventes? Scientes quia pereunt. Talibus multo gravior damnatio quam caeteris incumbit, sicut scriptum est: Servus qui scit voluntatem domini sui, et non facit, plagis vapulabit multis (Luc. 12.) . Timeant ergo falsi fratres, simulatores, detractores, religionem habitu ostentantes, in religione tamen non viventes. Ad illos enim pertinet haec sententia, qua dicitur: Veniat mors super illos et descendant in infernum viventes. Quare?

16. Quoniam nequitiae in habitaculis eorum. Et non solum in angulis, sed etiam in medio eorum. Ac si dicat: Usquequaque pleni sunt nequitia: vel in habitaculis, idest, in corporibus eorum, in quibus temporaliter peregrinantur et militant (2. Cor. 5.) , sunt nequitiae. Et in medio eorum, idest, in corde, nequitias quas faciunt, ex toto corde faciunt. Illi qui tales sunt, pereunt. Ego autem ad Dominum clamavi, et Dominus salvavit me. Si te afflixerit inimicus, clema [Col. 0864A] ad Deum: et salvabit te. Hinc in alio psalmo ait: Invoca me in die tribulationis, et eruam te (Psal. 80.) .

18. Vespere et mane, et meridie narrabo et annuntiabo, et exaudiet vocem meam. Vespere (Ex August.) Dominus in morte: mane in resurrectione: meridie in ascessione. Narrabo vespere patientiam mortis. Annuntiabo mane vitam resurgentis. Orabo ut exaudiat meridie, ad dextram Patris. Exaudiet me qui interpellat pro nobis. Itaque fratres quos in ipsa congregatione parietum horum videtis turbulentos, elatos, perversos: ipsa est palea dominicae areae. Cum ille in ultimo ventilabit, tota palea volabit (Matth. 3.) . Sed nos quid, nisi cum isto cantemus, et oremus, et plangamus in psalmo? Et tamen dicamus securi quod sequitur, Vere exaudiet vocem meam: quia,

19. Redimet in pace animam meam. Ipse est enim pax vera. In pace anima redimitur, quando de vitiis ad virtutes, sive de hoc mundo ad Patrem per omnipotentis Dei gratiam transfertur. A quibus redimet? [Col. 0864B] Ab his qui appropinquant mihi. Nam ab his qui longe sunt a me, facilis caussa est. Non me (Ex August.) tam cito fallit, qui dicit: Veni, idolum adora. Multum longe est a me, quia paganus est. Periculosius est mihi de Christiano, qui mecum habitat in domo: et sub imagine religionis laqueum mihi 272 parat deceptionis. Bene dico, Qui appropinquant mihi: Quoniam inter multos erant mecum. Multa est palea et pauca grana. Multi sunt vocati, pauci vero electi (Matth. 20.) . Isti autem non erant de paucis salvandis, sed inter multos, idest inter illos, qui pertinent ad paleam et ad perditionem, erant mecum. In tritico non erant mecum, sed in palea erant mecum: quia appropinquat palea tritico. In sacramentis erant mecum, in caritate non erant mecum.

20. Exaudiet Deus, et humiliabit illos qui est ante saecula. Quia (Ex August.) etsi ex tempore Christus Deus noster ex Maria Virgine, tamen in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus [Col. 0864C] erat Verbum (Joan. 1.) . Exaudiet humiles in aeternitate: humiliabit illos in damnatione, qui erecti sunt in dissensione. Et merito: Non enim est illis commutatio. Quia non mutantur in melius, sed descendunt in pejus. Et non timuerunt Deum. Sicut timor Domini initium sapientiae (Psal. 110; Prov. 1 et 9.) : ita non timere Deum mortis initium est. Beatus homo qui semper est pavidus. Qui vero mentis est durae, corruet in malum (Prov. 28.) . Unde et subditur:

21. Extendet manum suam in retribuendo. Hoc in judicio erit, quando Deus ultricem manum suam amplificabit in vindictam. Hinc alibi minatur, dicens, Levabo ad caelum manum meam. Si acuero ut fulgur gladium meum, et arripuerit judicium manus mea, reddam ultionem hostibus meis, et his qui oderunt me, retribuam (Deut. 32.) . Et vere digni sunt ut puniantur: Contaminaverunt enim testamentum ejus. Quia illum qui testamento legis ad salutem pronuntiatus est, contemserunt. Ideo,

22. Divisi sunt ab ira vultus ejus. Ira enim et severitas [Col. 0864D] Dei, propter hoc peccatum, divisit eos per diversas partes mundi. Ista etiam verba videntur ad haereticos pertinere. Ipsi enim contaminare testamentum Dei non desistunt, dum Scripturas sanctas prave intelligunt et exponunt. Dei testamentum contaminant: quia ex ipso mendacium et errorem approbare non cessant. Et ideo divisi sunt ab ira vultus ejus. Ab ira severitatis Dei sunt divisi. Non enim quod dicit Donatus, dicit Sabellianus. Neque quod dicit Sabellianus, dicit Arianus. Ab unitate catholicae Ecclesiae separati, per multos errores divisi sunt. Et appropinquavit cor illius. Ut intelligamus voluntatem illius. Multum valet nobis ad intelligendum Deum, haereticorum divisio. Multa enim (Ex August.) . latebant in Scripturis, et cum praecisi essent haeretici quaestionibus agitaverunt Ecclesiam Dei. Aperta sunt quae latebant, et intellecta est voluntas Dei. Numquid enim de Trinitate perfecto [Col. 0865A] tractatum est, antequam obsisterent Ariani? Nec de ipsa unitate Christi enucleate dicta erant quae dicta sunt, nisi postea quam separatio illa urgere caepit infirmos fratres. Idcirco illi qui noverant haec tractare atque dissolvere, ne perirent infirmi, sollicitati quaestionibus, impiorum sermonibus et disputationibus suis, obscura legis deduxerunt in publicum. Ergo illi divisi sunt ab ira vultus ejus: et nobis ad intelligendum appropinquavit cor illius. Oportet (inquit Apostolus) haereses esse, ut probati manifesti fiant inter vos (1. Cor. 11.) . Molliti sunt sermones ejus super oleum, et ipsi sunt jacula. Quaedam enim in Scripturis dura videbantur: exposita emollita sunt. Et 273 bene super oleum, quia oleum fovet carnem, suavitas vero sermonum Dei fovet animam. Et ipsi sunt jacula. Armaverunt enim (Ex August.) praedicatores. Et ipsi sermones diriguntur in pectora audientium ab instantibus opportune importune. Quod sermones Dei sunt jacula, testatur Apostolus ubi ait: Sermo Dei vivus et efficax, et penetrabilior [Col. 0865B] omni gladio ancipiti, etc. (Hebr. 4.) . Sed tu forte nondum idoneus es, qui armeris his jaculis.

23. Jacta super Dominum curam tuam. Id est omnia ab ipso expecta, et a te nihil. Curam hominis Salomon vermem dicit, qua homo corroditur sicut pannus a tinea (Prov. 26.) . Curam ergo tuam super Dominum jacta. Ipsum cogita, quatenus apud te maneas tranquillus. Et ipse te enutriet, in fide et moribus, in doctrina, et virtutibus. Et licet hic habeat modo tentationem, non dabit in aeternum fluctuationem justo, id est, commotionem, vel conturbationem: sed quietum eum faciet in vita aeterna. Non dabit in aeternum fluctuationem justo. Quia etsi ad tempus fluctuamus, et tentamur, et affligimur, anchoram nostram in caelo fixam habemus. Justo igitur fluctuationem in aeternum non dabit, quia post tentationem fluctuum, portum quietis in aeternum illi praeparabit. Quis est ille portus? Venite benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis praeparatum [Col. 0865C] est ab origine mundi (Matth. 25.) .

24. Tu vero, Deus, deduces eos in puteum interitus. Unde dicturus est: Ite maledicti, in ignem aeternum (Ibid.) . Puteum dicit infernum, propter profunditatem et obscuritatem. Iste locus iniquis praeparatus est, ut in eo, tanquam in profundo puteo cadant et intereant. Deducet Deus in puteum interitus, non quod ipse sit auctor culpae eorum, sed quod ipse judex iniquitatis eorum. Quam iniquitatem ostendit, cum subjungit, Viri sanguinum, Id est, persecutores et sanguinis effusores: Et dolosi, qui per simulationem et fraudem incautas decipiunt animas: Non dimidiabunt dies suos, ut revertantur ad poenitentiam: sed continuabunt eos in malitia, usque in finem. Non de omnibus intelligendum est. Multi enim post effusionem sanguinis et dolositatem conversi sunt ad poenitentiam et salutem. Sed de illis tantum, qui divisi sunt ab ira vultus ejus. Sancti viri dies suos dimidiant, quia quod in caeteris diebus delinquunt, in quadraginta aliisque poenitentialibus diebus [Col. 0865D] jejuniis et orationibus persolvunt. Sive quia alii in pueritia, alii in adolescentia, alii vero in senectute ad Deum convertuntur. Recte ergo subjunctum est: Ego autem sperabo in te, Deus. Id est, non in mundo, non in homine spem meam constituam: sed in te.

TITULUS PSALMI LV.

1. Titulus sequentis psalmi talis est: In finem pro populo, qui a sanctis longe factus est, David in tituli inscriptione, cum tenuerunt eum Allophyli in Geth (2. Reg. 1. et 21.) . Psalmus iste attribuitur David, scilicet Ecclesiae, dirigens in finem Psalmus, dico, habitus pro populo, scilicet, ut ipse liberetur a populo, qui longe factus est a sanctis, in tituli inscriptione: quia cum sancti confiteantur Christum regem Judaeorum, sicut titulus dicit (Joan. 19.) , populus iste contradicit, sive dictis, ut Judaei et pagani, sive factis, ut mali Christiani: cum tenuerunt eum 274 Allophyli in Geth. Geth civitas erat Allophyloram, id est, alienigenarum, [Col. 0866A] utique populi longe a sanctis. Geth interpretatur torcular. Fugit ad istam civitatem David, sed ibi retentum esse juxta historiam non legimus. Ergo David nostrum Jesum Christum non solum tenuerunt, sed adhuc tenent Allophyli, id est alienigenae, in Geth, id est, in torculari, videlicet in pressura hujus vitae. Materia est Christus et Ecclesia. Et ipsa loquitur de se. In prima parte petit liberari a daemonibus et a membris suis, ponens in Deo fiduciam suae liberationis. In secunda, quae incipit ubi dicit: Tota die verba mea, etc., enumerat illa mala, quae sibi facit populus ille. In tertia, quae incipit, ubi dicit, In me sunt Deus vota tua, dicit se in aeternum laudaturum Deum. Intentio est, nos admonere, ut cum patientia sustineamus mala hujus vitae, attendentes etiam illos, qui nobis mala inferunt, ad nos converti. Et licet in Deo confidat Ecclesia de sua liberatione, tamen suam attendens infirmitatem, sic incipit orare.

PSALMUS LV.

2. Miserere mei Deus. Praesta auxilium de malorum persecutione. Et necesse est: Quoniam conculcavit me homo. Et diabolus in Evangelio vocatus est homo, [Col. 0866B] ubi de zizaniis dicitur: Inimicus homo hoc fecit (Matth. 13.) . Iste inimicus homo, et per se et per membra non cessat persequi, et opprimere servos Dei. Cum coeperis in Christo pie vivere, ingressus es torcular. Praepara te ad pressuras. Noli timere, quia te conculcat homo. Uva factus es, ut calceris. In torculari fructuosa pressura est. Uva in vite pressuram non sentit. Integra videtur, sed nihil inde manat. Mittitur in torculari: calcatur, premitur: injuria videtur fieri uvae: sed ista injuria sterilis non est, imo si nulla injuria fieret, sterilis remaneret. Attendamus ergo duos hostes, quem videmus, et quem non videmus, hominem et diabolum. Illum diligamus, istum caveamus. Pro homine oremus, contra diabolum oremus, et dicamus Deo: Miserere mei Deus, quoniam conculcavit me homo. Tota die, id est, assidue impugnans verbis et suggestionibus tribulavit me, manifestis impugnationibus. Contra tales iste psalmus confirmat nos. Necesse est enim, ut [Col. 0866C] tales patiamur usque in finem, quos non pateremur nisi nobis expediret. Omnis namque tentatio probatio est: et omnis probationis effectus habet fructum suum. Et ostendit per quos facit diabolus hujusmodi impugnationem Ecclesiae, cum subjungit:

3. Conculcaverunt me inimici mei tota die. Ad modum uvae, quae premitur in torculari, oppresserunt me membra diaboli: et potuerunt facere, Quoniam multi bellantes adversum me. Quod praemisit de uno, nunc dicit de pluribus: quia omnium reproborum caput est diabolus, qui modo per se, modo per membra sua conculcat et impugnat Christi corpus, sicut prius fecit et caput. Sed inter adversa fortis, quid subjungat, audiamus.

4. Ab altitudine diei, id est, a superbia temporali timebo? Absit: vel timebo ab altitudine, id est, potentia, quae quidem timenda non est, quia diei est, id est, ad tempus concessa. Hanc non timebo, sed potius spem meam 275 constituam in te. Et hoc est, quod subdit: Ego vero in te sperabo. Cum transierint [Col. 0866D] dies, qui atti sunt, etenim ad tempus alti sunt, finito tempore altitudinis suae timebunt. Ego vero in te sperabo. In die judicii timebunt quidem mali (Sap. 5.) , sed securi erunt justi. Illud enim veniet tunc, quod sperabant, quod desiderabant, quod venire orabant. Jam se validum et constantem ostendit, cum subdit:

5. In Deo laudabo sermones meos. Sermones suos in Deo laudat, qui in his, quae dicit, non se, sed Deum commendat. Hinc ipsa Veritas ait: Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misit me Patris (Joan. 7.) . Aliquis liber laudatur, cum ab aliquo nominato Philosopho, sive a perfecto Grammatico compositus dicitur. Quanto magis illi sermones laudandi sunt, qui a Deo sunt. Sed quod in te Dei est, honoratur a te: et tu factus in Deo, honoraberis a Deo. Si autem, quod in te Dei est, honoraveris tanquam tuum, non Dei, quomodo populus ille longe factus [Col. 0867A] est a sanctis, sic tu longe a sancto. Ergo in Deo laudabo sermones meos. Si in Deo, quare meos? Sed in Deo et meos. In Deo, quia ab ipso: meos, quia accepi. In Deo speravi. Paulo ante dixerat, Sperabo. Jam dixit speravi, tanquam non timens, tanquam confirmatus. Non timebo, quid faciat mihi caro. Id est, quilibet carnalis. Spes fixa in Deo omnem expellit timorem. Ipsa etiam transitoria contemnit tormenta. Generat enim caritatem. Generat patientiam, quibus calcatur mundus, superatur diabolus. Dicis, Non timebo, quid faciat mihi caro: et quid tibi facit?

6. Tota die verba mea exsecrabantur. Id est, meam praedicationem judicabant execrabilem. Adversum me omnes cogitationes eorum, in malum. Reprobi enim adversus justos non cogitant nisi malum (Psal. 7.) : quomodo eos, et sermonem eorum possint destruere et adnihilare. Nec solum extranei persequuntur, sed etiam domestici et privati. Ideo subjungit:

7. Inhabitabunt et abscondent: ipsi calcaneum meum [Col. 0867B] observabunt. Habitant mecum in una domo, in una Ecclesia. Abscondunt se sub vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces (Matth. 10.) . Abscondunt se tanquam insidiatores, exploratores, parant laqueos: si non statim possunt malum facere, quod cogitant, calcaneum observant, ut vel in fine cogitata valeant adimplere. Mos iste diabolicus est, vel eorum, qui ministri ejus sunt, ut calcaneum, id est, ultima nostra insidiosa calliditate observent. Hinc serpenti a Domino de muliere dictum est: Illa tuum observabit caput, et tu insidiaberis calcaneo ejus (Gen. 3.) . Semper ergo servus Dei debet esse vigilans, et circumspectus contra hujus callidi serpentis caput: atque vitam et mores suos auxiliante Domino ita disponere, ut inhabitantes, et abscondentes, qui calcaneum observant, neque in principio, neque in fine inveniant, quid reprehendant. Ita autem observaverunt calcaneum meum: Sicut sustinuerunt animam meam. Mali enim, quasi grave pondus [Col. 0867C] ferunt vitam justorum: unde Judaei de Daemonio [Leg. Domino] dixerunt: Gravis est nobis etiam ad videndum. Dissimilis est enim operibus nostris (Sap. 2.) . Docuit tamen, et pro talibus orare psalmus. Quantumlibet enim homo peccator sit, potens est benignus Deus salvare illum. Unde et subjungit:

276 8. Pro nihilo, id est, pro nullis praecedentibus meritis, salvos facies illos. Vel sic illos salvos facies, ut nullus tibi labor sit. Non laborabis in sanando, quamvis nos stupeamus in inspiciendo. In ira populos confringes. Ira videtur sed paterna. Irascitur pater filio praeceptorum suorum contemtori. Iratus colaphizat, caedit, ducit ad scholam: frangit eum, a superbia deprimit in disciplina. Quam multi impleverunt domum Dei, in ira ejus confracti, id est, tribulationibus triti. Tu confringes eos, et ego ponam partem meam ad eorum conversionem. Annuntiabo eis me fecisse multa mala, et illa mihi per confessionem esse condonata: ut ipsi audientes non desperent de peccatis suis, sed exemplo meo per confessionem [Col. 0867D] medicinam consequantur salutis. Et ideo dicit:

9. Deus, vitam meam annuntiavi tibi. Quomodo annuntiavit Paulus vitam suam, dicens: Qui prius fui blasphemus, et persecutor, et injuriosus: sed misericordiam consecutus sum (1. Tim. 1.) . Annuntiavit, vitam suam non sibi, sed illi: quia sic annuntiavit, ut illi crederetur, non ad sua lucra tantum, sed illius. Si propterea annuntias vitam tuam, ut alios exemplo tuo invites ad confessionem, et ad accipiendam vitam, quam tu accepisti: annuntias vitam tuam Deo, a quo gratiam accepisti, et habebis mercedem ampliorem, quia ex eo, quod accepisti, non ingratus extitisti. Posuisti lacrymas meas in conspectu tuo. Illas lacrymas, quas ego fudi, peccata mea annuntiando, posuisti in conspectu tuo, id est, [Col. 0868A] acceptabiles habuisti, et me exaudisti. Sicut, et in promissione tua. Quia (Ex Augustino) sicut promiseras, hoc egisti. Dixisti te exauditurum flentem. Credidi, flevi, exauditus sum. Inveni te misericordem in promittendo, veracem in reddendo.

10. Tunc, id est, per tuam confractionem, et per meam annuntiationem, convertentur inimici mei, a sua vita mala, ita ut sint retrorsum, id est, sequantur te. Praecedendo non corrigitur homo. Bonum est illi, ut retrorsum convertatur, et quem praecedere volebat, sequatur. Praecedit homo per superbiam. Convertitur retrorsum per humilitatem. Praecedere appetit, qui voluntatem suam vult facere. Retrorsum fit, qui semper paratus est obedire. Retrorsum ergo convertantur inimici, ut fiant humiles qui fuerant superbi. Et sic erunt amici, qui fuerant inimici. Deinde ostendit, quam velox sit misericordia Dei, cum subjungit: In quacunque die invocavero te, ecce cognovi, quoniam Deus meus es. Id est, meus exauditor. Simile est illud, quod alibi dicitur: Quacunque [Col. 0868B] hora peccator conversus fuerit (Ezech. 18.) , et ingemuerit: omnia peccata ejus remittentur. Neque enim tardat per dies et annos, sed, Convertimini ad me (ait) et ego revertar ad vos: sequimini retrorsum, et ego ducam vos (Zach. 1.) . Ecclesia igitur tantam attendens divinam misericordiam, ideo non dicit, Ecce cognovi, idest, manifeste intellexi, quoniam Deus meus es. Magna cognitio. Non ait cognovi, quoniam Deus es: sed, quoniam Deus meus es. Tuus est enim, cum tibi subvenit. Tuus est, cum tu ab illo alienus non es. Unde dicitur: Beatus populus cujus Dominus Deus ejus (Psal. 143.) . Cujus enim non est? Omnium quidem Deus est, sed eorum proprie, qui eum diligunt, timent, possident, colunt. Jam unum, cum eis factus per 277 conversionem et participationem gratiae Dei, repetit versum quem jam dixerat, ut et ipsi cum eo et ipsius exemplo dicant:

11. In Deo laudabo verbum, et in Domino laudabo [Col. 0868C] sermones, etc. Verbum est praedicatio de fide: quomodo trinum et unum Deum debeamus credere, sicut dicit Apostolus: prope est verbum in ore tuo, et in corde tuo, hoc est verbum fidei quod praedicamus (Rom. 10.) . Sermo est de moribus, quando praedicatur nobis qualiter debemus vivere, quam caste, quam sobrie, quam juste, quam pie. Et haec omnia debemus ad Deum referre, quatenus in eo quod bene credimus, aut juste vivimus, aut recte loquimur (Tit. 2.) : et nos in Deo, et Deus in nobis laudetur et honoretur. Et quia fidei sermonem subsequi debet fortitudo spei, recte adjunctum est: In Deo speravi, non timebo quid faciat mihi homo. Fides dicitur, quia fit in Deo. Spes autem quasi pes, quia in eo innititur. Fides vatet nobis ad justitiam, quia justus ex fide vivit (Rom. 1.) . Credendo in Deum declinas a malo, et facis bonum (Psal. 33.) . Haec est justitia. Spes nobis valet ad patientiam et contemtum mundi. Sperando aeterna, facile contemnimus terrena, et fortiter toleramus adversa (Hebr. 6.) . Est autem [Col. 0868D] quasi anchora nostra spes in Deo. Nauta cum timet tempestatem, figit anchoram suam. Si nos anchoram spei fixam in Deo habuerimus, nullam hujus mundi tempestatem formidabimus. Non timebo (ait) quid faciat mihi homo: quia etsi aufert temporalia, habeo tamen quae tibi offeram spiritualia.

12. In me sunt, Deus, vota tua, quae reddam, laudationes tibi. Haec sunt vera dona et grata sacrificia quae a nobis exigit Deus, scilicet pia vota, sancta desideria, fides recta, spes certa, caritas perfecta. Quisquis talia vota persolvit, laudes omnipotenti Domino reddit. Istae sunt varae divitiae, quas non timet homo perdere, nisi ipse velit auferre. Quisquis vult Domino Deo vovere et reddere gratuitum votum, seipsum voveat et reddat. Hoc enim exigitur, hoc debetur. Imago Caesaris reddatur Caesari, [Col. 0869A] imago Dei reddatur Deo (Matth. 22.) . Et hoc quidem justum est. Quare?

13. Quoniam eripuisti animam meam de morte. Praeteritum ponit pro futuro. Qui enim aeternitatem mente considerat, quicquid transire potest, jam tamquam praeteritum pensat. Ac si diceret: Quoniam in alia vita eripies animam meam a morte aeterna. Et pedes meos a lapsu. Quia ibi nullo modo movebitur ad malum mea affectio. Ibi nullus lapsus erit, ubi tentatio non erit: ibi nullus lapsus erit, ubi beata Trinitas erit. Bene ergo subditur: ut placeam coram Deo in lumine viventium. Coram Deo in lumine viventium placebimus, quando immortales et sine peccato illi apparebimus. Similes enim ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (1. Joan. 3.) . Ibi lumen verum et aeterna vita. Ibi fulgebunt justi sicut sol in regno Patris eorum (Sap. 3.) . Ergo nobis valeant haec omnia, ut Deum gratis diligamus, in illo speremus: nec hominem, nec diabolum timeamus. [Col. 0869B] Toleremus malos, simus boni: de nemine desperemus. Pro omnibus (Ex Augustino) quos patimur, oremus: ut et hic in lumine fidei, et ibi in lumine speciei tamquam in lumine viventium in conspectu Dei placeamus. Amen.

278 TITULUS PSALMI LVI.

1. In finem ne disperdas, David in tituli inscriptione, cum fugeret a facie Saul in speluncam (I. Reg. 22. et 24.) . Psalmus iste tendit in finem, id est, in Christum, admonens te, quicumque es, ne disperdas David, id est, ne dehonores Christum in tituli inscriptione mutata a te, id est, subtrahendo teipsum a regno Christi, scilicet negando Christum regem esse Judaeorum: inscriptione tituli mutata a quibusdam tunc, cum fugeret David, id est Christus, a facie, id est, a cognitione Saul, id est, diaboli, vel Judaeorum, in speluncam, id est, in humanitatem vel sepulcrum. Propter hoc enim quod solam humanitatem Christi cognoverunt, et in sepulcro mortuum viderunt, nullo modo attendentes esse Deum: quidam tituli inscriptionem mutaverunt, negantes Christum esse regem Judaeorum (Joan. 19:) . Materia est Christus. In prima parte sicut in aliis [Col. 0869C] psalmis ubi de passione agit, praemittit orationem. In secunda parte quae incipit, Misit de caelo et liberavit me: tangit breviter de passione sua et glorificatione. In tertia quae incipit, Paratum cor meum Deus: ostendit, se magnam laudem Deo ex sua glorificatione facere. Ostendit Christus in hoc psalmo per mysterium suae incarnationis, passionis et resurrectionis, atque ascensionis totum mundum Christianae fidei subjiciendum. Per hoc videlicet intendens omnes admonere, ut nullus sit qui velit se ab ejus regno per infidelitatem subtrahere. Et hoc facit proponendo nobis incarnationem suam, passionem, resurrectionem, ascensionem suam. Sic ergo incipit:

PSALMUS LVI.

2. Miserere mei, Deus, miserere mei. Audis magistrum orantem: disce orare. Ad hoc enim oravit, ut doceret orare. Ad hoc passus est, ut doceret pati. Ad hoc resurrexit ut doceret sperare resurrectionem. Geminando orationem, magnam nobis insinuat necessitatem. Potest etiam haec orationis geminatio ad [Col. 0869D] diversa referri, hoc modo: Miserere mei Deus, dando mihi constantiam in passione, Miserere mei, faciendo me resurgere. Et debes misereri, Quoniam in te, non in alio, confidit anima mea. Ac si dicat, Non tantum confido in te in praesenti, sed etiam in futuro. Non secundum corpus tantum, sed secundum animam. Et ideo adhuc subdit, et in umbra alarum tuarum sperabo. A simili dictum est hoc: sicut in Evangelio Dominus Jerusalem ait: Quotiens volui congregare filios tuos quemadmodum gallina congregat filios suos sub alas, et noluisti (Matth. 23.) ? Divina quidem bonitas quodam quasi materno affectu alis suae misericordiae et potentiae protegit, atque ab aestu vitiorum defendit sperantes in se. Bene autem subjunctum est: Donec transeat iniquitas. Modo in hoc saeculo quamdiu durat iniquitas, unicuique justo spes necessaria est, ut sperando aeterna bona patienter mala sustineant temporalia. Hinc Paulus admonet dicens: Spe gaudentes, in tribulatione patientes [Col. 0870A] (Rom. 12.) . Et iterum: Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. 8.) . Modo ergo abundat iniquitas premens, cui resistit justitia patiens, et spes indeficiens. In morte justi, sive in fine saeculi iniquitas transibit et 279 jam spes non erit, quia jam possidere incipit quod patienter exspectavit. Hinc est quod Apostolus ait: Beatus vir qui suffert tentationem: quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jacob. 1.) . Interim in tribulatione constitutus quid subjungat, audiamus:

3. Clamabo ad Deum Altissimum. Commendat nobis Deum nostrum, cum dicit Altissimum, quatenus exemplo suo nos excitet ad clamandum, scilicet quia Altissimus est, quia potentissimus est, quia super omnes est. Clamor autem ad Deum est desiderium nostrum. Quanto plus quisque desiderat, tanto amplius clamat. Dicit Altissimum, dicit et benignum, cum subdit: Deum qui benefecit mihi. Audi quanta [Col. 0870B] beneficia, ut amplius diligas Deum, et devotius clames.

4. Misit de coelo, idest, de excelso vel de secreto suo. Et liberavit me, dedit in opprobrium conculcantes me. Dispersi sunt per omnes gentes (Ex Augustino) , nusquam habentes stabilitatem, nusquam certam sedem. Propterea autem adhuc Judaei sunt, ut libros portent ad confusionem suam. In quali libro sunt, attende: Codicem portat Judaeus, unde credat: Christianus. Librarii nostri facti sunt. Deinde quid miserit de caelo Deus, aut a quibus eum liberavit, evidenter insinuat, cum subjungit: Misit Deus misericordiam suam et veritatem suam. De hac missione dicit Paulus: Postquam venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum in terris, etc. (Galat. 4.) . Christus est ergo Dei misericordia, quia peccata dimittit. Christus est veritas (Joan. 14.) , quia implet quod promisit. Attende misericordiam ad te missam, et convertere a peccatis. Attende veritatem, et securus esto de promissis.

[Col. 0870C] 5. Et eripuit animam meam de medio catulorum leonum. Qui sunt catuli leonum? Populus male seductus a principibus sacerdotum. Illi leones, isti leonum catuli. Omnes fremuerunt. Omnes circumdederunt eum, de quorum medio anima erepta est, sed corpus occisum. Unde et subdit: Dormivi conturbatus: Nolite (inquit Dominus) timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere (Matth. 10.) . Quid enim nocere possunt bonis, tantummodo corpus occidendo? Imo adjuvant, dum citius mittunt ad regnum. Aperte autem dicit, Dormivi. Mors enim ei somnus fuit: quia quam facile quisque potest excitari a somno, tam facile fuit Domino nostro a morte resurgere. Unde ipse ait: Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam (Joan. 10.) . Dormivi (inquit) prius in passione conturbatus. Turbaverunt illi, dormivit ille. Magna humilitas turbati. Magna potestas dormientis. Nec poterant turbare illi, nisi quantum volebat ille. Qui fuerunt illi conturbatores? [Col. 0870D] Filii hominum, idest, Judaei qui debuerunt esse imitatores patriarcharum et prophetarum rationabiliter viventium. Quomodo occiderunt, qui ferrum non habuerunt? Dentes eorum arma et sagittae, et lingua eorum, gladius acutus. Dentes significant mordentes locutiones, quibus tamquam armis et sagittis modo cominus, modo de longe, modo manifeste, modo occulte vulnerare moliti sunt. Noli attendere inermes manus, sed os armatum. Inde gladius processit, unde Christus occideretur, quomodo et de ore Christi, unde Judaei occiderentur. Nam habet 280 ille gladium bis acutum, et resurgens percussit eos, ut faceret fideles suos. Illi malum gladium, ille bonum: illi sagittas malas, ille bonas, scilicet verba bona, unde sagittat cor fidele, ut ametur. Quando ergo percusserunt, nisi quando clamaverunt: Crucifige, crucifige (Matth. 27; Joan. 19.) ? Et quid tibi fecerunt, o Domine? Exultat hic Propheta: Vidit in spiritu Dominum humiliatum, [Col. 0871A] flagellatum, spinis coronatum, ligno suspensum. Illos saevientes, illum vero tolerantem. Illos exultantes, illum quasi victum. Et post tantam humiliationem cognovit eum resurrecturum, et omnia illa quae fecerunt Judaei saevientes, facta esse inania: etatus gaudio tamquam videret fieri, exclamat et dicit:

6. Exaltare super coelos, Deus. Homo in cruce, Deus super caelos. Remaneant in terra saevientes: tu in caelo esto judicans. Et in omni terra gloria tua. Domino enim residente in caelo ad dexteram Patris, ubique terrarum praedicata est gloria resurrectionis ejus, et divinitatis (Marc. 16.) . Exaltatum in caelo Dominum non videmus, sed credimus. In omni autem terra gloriam ejus non tantum credimus, sed etiam videmus. Deinde ad verba passionis redit, atque in persona Domini dicit:

7. Laqueum paraverunt pedibus meis, idest, deceptionem actibus meis praetenderunt: a similitudine avis, quae in laqueo pedibus retinetur. Et incurvaverunt [Col. 0871B] animam meam. Quantum ad opinionem suam. Ita enim putaverunt eam incurvasse, ut amplius non posset ad corpus redire et resurgere. Hoc autem quod de nostro Redemtore dicitur, quotidie a malignis spiritibus contra nos agitur. Laqueum enim pedibus nostris parant, quia occulta tentamenta bonis nostris actibus praetendunt, ut impediant. Anima vero incurvatur, cum de bono ad malum reflectitur. Anima incurvatur, quotiens terrenis desideriis implicatur. Hinc Propheta de immundis spiritibus ait: Qui dixerunt animae tuae: Incurvare, ut transeamus (Isai. 51.) . Recta quippe stat anima, cum superna desiderat, et nequaquam flectitur ad ima. Sed maligni spiritus, cum hanc in sua rectitudine stare conspiciunt, per eam transire non possunt. Transire namque eorum, est immunda illi desideria spargere. Dicunt ergo, Incurvare, ut transeamus: quia si ipsa se ad ima appetenda non dejicit, contra hanc ilorum perversitas nullatenus convalescit, et transire per [Col. 0871C] eam nequeunt, quam contra se rigidam in superna intentione pertimescunt. Nos ergo, fratres carissimi, nos viam malignis in nobis spiritibus damus, cum terrena concupiscimus, cum ad temporalia appetenda curvamur. Pudeat ergo terrena concupiscere, et dorsa mentium ascendentibus adversariis praebere. Foderunt ante faciem meam foveam: et inciderunt in eam. Paraverunt mihi mortem, sed seipsos interius occiderunt. Nemo prius peccat in alterum, quam in seipsum. Fovea peccatoris est mala conscientia. Ibi necesse est omnes malos cadere. Putas eum in foveam non cecidisse, qui lucem Christi perdidit, et caecitate percussus est? Si non caderet in foveam, videret ante se. Nescit quo eat. Quomodo qui ambulat in via, cum ceciderit in foveam, perdit viam. Affligit te malus? Parat tibi foveam, ut intereas. Tu in pressura es: ille gaudet. Laetitia iniqua facientis, 281 ipsa est fovea. Illuc quicumque ceciderit, oculos perdit: perdit et vitam per malam conscientiam. [Col. 0871D] Et bene ait, ante faciem meam: quia non eum latuit. Sciens est traditus, volens occisus. Ex quibus verbis vera nobis insinuatur Domini nostri patientia. Unde et subditur:

8. Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum. Illi paraverunt mortem, et cor meum paratum est ad omnia libenti animo sustinenda. Ideo repetit, ut perseverantiam notet in patientia. Posset enim ad horam sustinere, et postea deficere. Verbi itaque repetitio, confirmatio est. Bonorum autem patientia praeparatione cordis excipit voluntatem Dei, et gloriatur in tribulationibus dicens: Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum. Illi (Ex Augustino) paraverunt foveam ad opprimendum, ego autem parabo cor ad tolerandum. Propterea illi inciderunt in eam: Ego autem Cantabo et psalmum dicam. Cantus refertur ad animi jocunditatem. Psalmus ad bonam operationem. Ad omnipotentis Dei laudem cantus cum psalmo debet concordare, ut quod ore profertur, [Col. 0872A] commendetur et opere. Deinde expleta passione, carnem suam denuntiat suscitandam, cum subjungit:

9. Exsurge gloria mea, exsurge psalterium et cythara. Imperando dicit, Exsurge, tamquam habens potentiam ponendi animam suam, et iterum sumendi eam (Joan. 10.) . Gloriam autem dicit carnem suam, propter immortalitatem et divinitatem. Magna enim gloria fuit Christo exsurgere, atque ad dexteram Patris sedere. Declarat etiam suae resurrectionis horam, cum subdit: Exsurgam diluculo. Mane enim prima sabbati resurrexit Dominus Jesus (Marc. 16.) . Et unde una caro resurrexit, inde surrexerunt duo organa: Psalterium videlicet et Cythara. Psalterium sonat a superiori parte, Cythara ab inferiori. Per carnem suam Dominus duo genera factorum operatus est, scilicet miracula et passiones. Miracula de super fuerunt, passiones ab inferiori. Illa quae fecit miracula divina erant, sed per carnem fecit. Caro ergo divina operans psalterium est. Caro humana [Col. 0872B] patiens cythara est: illuminentur caeci, sanentur aegroti, resurgant mortui, sonus psalterii est. Esuriat, sitiat, dormiat, flagelletur, occidatur, sepeliatur, sonus cytharae est. Habes ergo in una carne psalterium et cytharam. Et ista duo genera factorum impleverunt Evangelium, et praedicantur Gentibus. Et hic fructus passionis et resurrectionis.

10. Confitebor tibi in populis, idest, acquiram tibi confessores in Judaeis, et Psalmum dicam tibi in Gentibus, idest, tales acquiram in Gentibus, qui psalmum dicent, idest, bene operabuntur. Vel tibi, idest, ad honorem tuum, confitebor et psalmum dicam, idest, laudem et bonam operationem praedicabo, non solum in Judaeis, sed etiam in Gentibus. Attende quod ipse Filius Dei ex tanta justitiae actione non quaerit gloriam suam, sed ejus qui misit eum: ut non glorietur in se omnis caro, sed qui gloriatur, in Domino glorietur (2. Cor. 10.) . Et merito confitebor tibi? et psallam:

[Col. 0872C] 11. Quoniam magnificata est usque ad coelos misericordia tua, et usque ad nubes veritas tua. Per caelos in hoc loco intelligimus angelos, archangelos et caelestes alias virtutes. Per nubes autem praedicatores veritatis, homines portantes 282 istam carnem caliginosam: unde Deus tonat praeceptis, et coruscat miraculis. In caelo angeli laudant Deum, videntes ipsam speciem veritatis, sine ulla caligine visionis. Ibi veritas: et non est opus misericordia sursum, ubi nullus est miser. Hic autem in nostra miseria utique misericordia necessaria est. Videretur ergo congruentius dici potuisse, Quoniam magnificata est usque ad coelos veritas tua, et usque ad nubes misericordia tua. Sed si subtiliter attendatur, valde praestantius et mirabilius est quod dicitur, Et misericordia usque ad coelos, et usque ad nubes veritas exaltata. Omnipotens enim Deus per misericordiam suam peccatores homines levavit usque ad angelos. Unde nunc dicitur: Quoniam magnificata est misericordia [Col. 0872D] usque ad coelos. Et quia veritas quae in angelis pollet, venit ad homines: recte subjungitur, Et veritas tua usque ad nubes. Gloria Deo nostro, quia nec deseruit nos misericordia facere beatos, nec fraudavit veritatem: sed sanavit oculum cordis nostri, ut eum postea facie ad faciem videre valeamus (1. Cor. 13.) . Pro tanto gaudio et utilitate repetit Psalmista versum, quem jam dixit:

12. Exultare super coelos Deus, et super omnem terram gloria tua. Qui fortassis ideo repetitur, quia circa hunc versum maxime intentio et utilitas psalmi versatur.

TITULUS PSALMI LVII.

1 In finem ne disperdas, David in tituli inscriptione. Psalmus iste intendit in finem, id es, Christum. Monens ne tu disperdas David, id est, dehonores Christum in tituli inscriptione mutata a quibusdam, scilicet ne minuas regnum Christi, teipsum subtrahendo a regno ejus: sed per regem Judaeorum confitearis Christum. Et haec est intentio, [Col. 0873A] sicut in alio psalmo: ne disperdas Christum. Materia sunt Judaei per oppositum, quia Christus debet esse principalis. Admonemur in hoc psalmo, ne subtrahamur a Christi regno, id est, a sanctorum consortio. Et hoc facit Christus, nobis proponendo Judaeorum caecitatem, et eorum localem dispersionem, et futuram eorum damnationem: ut visa malorum facta damnatione terreamur ab eorum imitatione. Proponit etiam nobis laetitiam justorum, quam habent spe futurae gloriae: ut visa eorum laetitia, nos ad eorum imitationem alliciat. Vox prophetae:

PSALMUS LVII.

2. Si vere utique justitiam loquimini, recte judicate filii hominum. Ac si dicat: Vos Judaei, qui estis filii hominum, qui debetis esse imitatores patrum vestrorum prophetarum rationabiliter viventium: si vere loquimini justitiam in lege et prophetis (quod utique facitis) recte judicate, idest, discernite et credite, quia Christus Dominus noster ipse est Deus. Hunc enim vobis commendat et prophetat justitia vestrae legis. Vel, Recte judicate, idest, vivite, discernentes [Col. 0873B] bonum a malo, secundum justitiam quam loquimini. Nam bona loqui, et mala agere, judicium damnationis est. Unde et ipsa Veritas Pharisaeis ait: Hypocritae, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali (Matth. 12.) ?

3. Etenim in corde iniquitates operamini, in terra. 283 Iniquitates in corde operari, est malam gerere voluntatem. Voluntas enim prava apud Deum pro facto reputatur. Et bene ait, In terra, id est, terrenis inhaerentes. Nam, cum in terra cor figitur, inde iniquitas in corde generatur. Injustitias manus vestrae concinnant. Id est, pravis voluntatibus pravae actiones vestrae concordant. Vel injustitias manus concinnare, est injustas actiones injustis aggregare. Juxta quod alibi per Psalmistam dicitur, Appone iniquitatem super iniquitatem eorum, et non intrent in justitiam tuam (Psal. 68.) . Et juxta Joannem: Qui sordidus est, sordescat adhuc (Apoc. 22) . Deinde convertit se ad auditores, atque eorum errorem et duritiam [Col. 0873C] cordis ostendit, ut auditor quisque caveat, ne similiter errans similiter pereat. Ait ergo:

4. Alienati sunt peccatores a vulva, id est, ab ipsa egressione: erraverunt ab utero, hoc est ab ipsa conceptione. Locuti sunt falsa. Relicta veritate. Non hoc ita accipiendum est, ut eos in utero matris suae errasse intelligamus: neque enim tunc potest esse puer capax sensus, aut intellectus. Sed ita sentiendum est, quod omnipotens Deus ab ipso utero antequam nascantur, praecognoscit, qui peccaturi sunt, atque in errore et falsitate permansuri. Hinc est, quod cum adhuc praegnans esset Rebecca, et geminos utero portaret, dictum est: Jacob dilexi, Esau autem odio habui (Gen. 25; Rom. 9.) . Occultum ibi judicium Dei, et ideo magis timendum. Aliter nascuntur inter viscera Ecclesiae parvuli: Bonum est, ut formati exeant, ne ab ortu labantur. Generet te mater, non abortiat. Patiens esto, usquequo formeris. Teneant te materna viscera, usquequo certa sit in te doctrina veritatis. Si autem impatientia tu concusseris [Col. 0873D] viscera matris, cum dolore quidem te excutit foras, sed tuo magis malo, quam suo. Qui eruditus est in doctrina, et non credit, aut male vivit, a vulva egreditur tanquam formatus, sed repellitur tanquam alienus. Qui incipit erudiri, et nondum ad plenum edoctus a societate sanctorum egreditur: hic tanquam abortivus ab utero matris Ecclesiae ejicitur. Quia ergo Judaei, ex quo Legem cognoverunt, a fide et justitia ipsius maternae Legis recesserunt: recte de eis nunc dicitur: Erraverunt peccatores a vulva. Quia vero minus capaces quidam ex eodem populo erudiri contemserunt: dictum est de illis, Erraverunt ab utero. Et quia alienati sunt et erraverunt, ideo locuti sunt falsa. Qui enim relinquit veritatem, necesse est ut loquatur falsitatem. Ecce ad quantam vesaniam devenerunt errantes.

5. Furor illis secundum similitudinem serpentis. Error eorum versus est in furorem, non humanum, [Col. 0874A] sed serpentinum et venenosum. Erat enim invidiae venenum in furore eorum. Audi cujus serpentis furor in illis erat. Sicut aspidis surdae, et obturantis aures suas. Ideo surdae, quia obturat aures suas.

6. Quae non exaudiet vocem incantantium, et venefici incantantis sapienter. Hic data est quaedam similitudo de Marso. Qui incantat, ut educat aspidem de tenebrosa caverna, utique in lucem vult educere. Illa autem amando cavernas suas, quibus se involutam occultat, dicitur, quod cum exire noluerit, recusans audire illas voces, quibus se cogi sentit, allidit unam 284 aurem terrae, et de cauda obturat alteram. Atque ita voces illas, quantum potest evitans, non exit ad incantantem. Huic similes dixit Spiritus Dei quosdam non audientes verbum Dei (Matth. 23; Luc. 11.) , et non solum non facientes, sed omnino ne faciant, audire nolentes. Ita isti, eum praedicatores volunt eos de fovea, id est, de profunditate vitiorum suorum extrahere, et hoc, quod peccatores sunt, mactare (unde dictum est Petro: Macta et [Col. 0874B] manduca [Act. 10.] ) et venenum, id est, peccata inde extrahere: ipsi nolentes veritatem obaudire, sed in fovea sua permanentes, ad veram lucem aspirare nolentes, alteram aurem cordis terrae, id est, praesenti delectationi apponunt: alteram vero cauda obturant, id est, memoria praeteritarum delectationum. Non ideo (Ex Augustino) dicit Sapienter, ut incantationem laudet, sed ad similitudinem valet. Factum est hoc, et in primis temporibus fidei. Stephanus martyr praedicabat veritatem (Act. 6.) , et tanquam tenebrosis mentibus, ut eas in lucem educeret, incantabat. Ubi venit ad commemorationem Christi, quem illi omnino audire nollent, quid de eis Scriptura dicit? Clauserunt (inquit) aures suas. Quid autem postea fecerunt? Passio Stephani narrata declarat (Act. 7.) . Non erant surdi, sed surdos se fecerunt. Illi, inquam, locuti sunt falsa, sed quid faciet Deus? Audi sequentia.

7. Deus conteret dentes eorum in ore ipsorum. Id [Col. 0874C] est, destruet mordaces quaestiones in responsione eorum: sicut scriptum est, de tributo Caesaris (Matth. 22.) . Quid est in ore ipsorum? Ut ore suo contra se pronuntiarent. Coegit enim illos, ore suo sententiam dare, unde dentes eorum contererentur. Cum enim dicerent, in nummo esse imaginem Caesaris, et Dominus quae Caesaris sunt, Caesari, et quae Dei sunt, Deo persolvere praecepisset: non habuerunt quid responderent (Ibid.) , unde morderent, quia contriti erant dentes eorum in ore ipsorum. Sic et de Joannis baptismate inquisiti, nescierunt quid responderent (Matth. 21.) . Aspides ergo erant Judaei, quando insidiabantur Christo, insibilare et venena immittere molientes; sed contriti sunt dentes eorum in ore ipsorum. Postea clamaverunt, Crucifige, crucifige (Joan. 19.) . Jam non est lingua aspidis, sed fremitus leonis. Sed molas leonum confringet Dominus. Sicut per dentes accipimus mordentes quaestiones: ita per molas intelligimus fortiores et acriores de morte Christi persuasiones. Prius occulte decipere [Col. 0874D] tanquam aspides tentabant, postmodum coeperunt in mortem Christi aperte frendere, ut leones. Crucifixus est, resurrexit, ascendit in caelum, glorificatus est, adoratus ab hominibus, a regibus. Molae ergo leonum confractae sunt, id est, accusationes et falsa testimonia, quae jam adversus Christum proferre non possunt. De quibus adhuc subditur:

8. Ad nihilum devenient, tanquam aqua decurrens. Omnes superbi et impii sonantes ad saxa superbiae suae tanquam aqua decurrunt, et ad nihilum deveniunt. Attende persecutores martyrum: sonaverunt ad tempus velut torrens: Cucurrerunt in rivis, quantum potuerunt: siccati sunt rivi, vix eorum reperitur memoria. Et non solum ipsi, sed totum hoc seculum ad tempus perstrepit, currit tanquam aqua. Fluit in vittis et concupiscentiis, quaerens quem trahat. Non timeantur ergo mali: non possunt 285 permanere. Necesse est (Ex Augustino) decurrant ad [Col. 0875A] locum suum, ad finem suum. Et tamen de isto torrente bibit Deus (Ps. 109.) . Et quia bibit, propterea exaltavit caput: quia passus est, propterea resurrexit. Si nollet bibere in via de torrente, non moreretur, non resurgeret, non glorificaretur. Ergo de torrente in via bibit, propterea exaltavit caput. Exaltatum est jam caput nostrum: sequantur eum membra sua, bibendo de torrente. Non timeant aquas perstrepentes, populos minantes, persequentes: quia Deus: Intendit arcum suum donec infirmentur. Arcus Dei sunt minae Dei, quae non cessant. Intenditur arcus, nondum ferit. Multi infirmati sunt, ipsius arcus intensione territi. Nam hinc infirmatus est ille, qui dixit: Quid me jubes facere? Ego sum (inquit) Jesus Nazarenus, quem tu persequeris (Act. 9.) . Qui clamabat de caelo, arcum tendebat. Multi ergo, qui fuerunt inimici, infirmati et conversi sunt. Noluerunt diu erigere cervices suas adversus perseverantiam extenti arcus. Nam et infirmatus est ille, qui dixit: Quando infirmor, tunc potens sum (1. Cor. 12.) . [Col. 0875B] Et cum oraret a se tolli stimulum carnis, ei responsum est: Virtus in infirmitate perficitur. Vel intendere arcum, est vindictam praeparare; donec infirmentur, id est, penitus a suis viribus debilitentur, ut ulterius non valeant nocere bonis. Tantum enim permittit Deus malos in bonis desaevire, quantum hoc bonis novit prodesse, vel ad correctionem morum, vel augmentum virtutum, sicut scriptum est: Fidelis Deus, qui non permittit vos tentari supra quam ferre possitis, sed facit etiam ex tentatione proventum (1. Cor. 10.) . Unde adhuc de reprobis subditur:

9. Sicut cera, quae fluit, auferentur. Non ait convertentur, sed auferentur. Consumit enim eos aestus vitiorum, sicut ignis ceram. Solvuntur ab omni constantia virtutis, euntes in libidines suas soluti et fluxi. De talibus dicit Apostolus: Tradidit eos Dominus in concupiscentias cordis eorum, in immunditiam, ut faciant quae non conveniunt (Rom. 1.) . Deinde enumerat multa mala in quae defluunt dissoluti [Col. 0875C] tanquam cera: et postea subdit, Quoniam qui talia agunt, digni sunt morte (Ibid.) . Unde hoc sequitur, et dicit: Supercecidit ignis, et non viderunt solem. Alius (Ex Augusto) ignis est avaritiae, alius luxuriae, alius superbiae, alius invidiae, alius iracundiae. Talis ignis fumosus est, et tenebrosus: super quem ceciderit, non videbit solem. Non dico illum, quem fecit Dominus oriri super bonos et malos (Matth. 5.) : sed illum dico, de quo illi dicturi sunt in judicio: Et sol non ortus est nobis (Sap. 5.) . Transierunt omnia illa tanquam umbra: erravimus a via veritatis, et justitiae lumen non luxit nobis. Ergo, fratres, ignem concupiscentiae timete, si non vultis liquefieri sicut cera a facie Dei. Et notandum est, quia poena impiorum duas species habet: unam in praesenti, alteram in futuro. Una ignis concupiscentiae, altera ignis aeternus. Hanc poenam concupiscentiae commendat nobis Spiritus Dei, usque in finem psalmi. Hanc caveamus, et in illam terribilem non incidemus. Delectatio quidem (Ex eodem) carnalis, [Col. 0875D] cum homine nascitur, sed qui bene eruditur, cito videt hostem suum, et aggreditur, et luctatur et cito vincit. Qui autem illam concupiscentiam, cum qua de peccati propagine natus est, negligit vincere, et multas adhuc excitat, exeritque libidines, difficulter 286 eas superat, et adversus se ipse divisus, igne proprio concrematur. Et ne illi intelligerent hoc tantum fieri in futuro, convertens se ad eos, ut attentiores reddat, determinat sic: Super vos cecidit ignis, o Judaei,

10. Priusquam intelligerent spinae vestrae rhamnum. Id est, priusquam intelligere vos facerent peccata vestra rhamno esse similia. Rhamnus est herba prius mollis, deinde quando maturescit, acutissimos aculeos habet. Sic sunt peccata: prius quidem mollia et delectabilia sunt, sed deinde gravissime pungunt. Temporalem enim delectationem dolores et compunctiones sequuntur tormentorum. Tunc erit et [Col. 0876A] compunctio poenitentiae, sed serae et infructuosae, sicut spinarum sterilitas. Poenitentia hujus temporis dolor medicinalis est. Poenitentia illius temporis dolor poenalis est. Hoc non intelligunt, qui amant hanc transitoriam voluptatem: quia Supercecidit ignis, et non viderunt solem. Ignis iste, Sicut viventes, sicut in ira absorbet eos. Id est, deglutiet et vastabit. Quare non dicit viventes, sed sicut viventes, nisi quia falsa est vita impiorum? Non enim vere vivit, qui a Domino separatur. Et quare non ira, sed sicut in ira: nisi quia tranquillus hoc facit Deus? Sicut scriptum est: Tu autem, Domine virtutum, cum tranquillitate judicas (Sap. 5.) . Vel sicut in ira, et non dicenda vere ira ad comparationem ejus, quae ventura est in judicio. Unde autem puniuntur mali, inde ad justitiam proficiunt boni. Nam subditur:

11. Laetabitur justus, cum viderit vindictam. Non ideo laetabitur, ut pravorum vindicta sit justo caussa laetitiae. Sed ideo laetabitur, quia ipse non erit particeps eorum poenae. Attende poenam malorum etiam [Col. 0876B] in hoc seculo, etiam inter suas voluptates. Ecce dum quidam desiderata possident, quaedam alia desiderant, ad quae pervenire non valent. Pro his, quae non habent, cruciantur desiderio: pro his, quae habent, aut tedio cruciantur, aut timore. Ecce ille aestuat avaritia, alius fervet luxuria, alius iracundia accenditur, alius invidiae facibus inflammatur. Sic se omnipotens Deus in praesenti a malis vindicat, eosque ipsis suis desideriis, et vitiis flagellat. Hanc vindictam, cum viderit justus, laetabitur: quoniam adjutus per piam Domini gratiam, talibus non implicatur. Hoc quoque vivendo, Manus suas lavabit in sanguine peccatorum, id est, actiones suas manducabit ex consideratione vindictae reproborum. Quando videt peccatoris poenam, proficit ipse, et mors alterius valet ad vitam ipsius. Attende ergo impium pereuntem, et purga te a peccatis. Ita lavabis quodammodo manus tuas in sanguine peccatoris.

12. Et dicet homo, Si utique est fructus justo: utique [Col. 0876C] est Deus judicans eos in terra. Ille veraciter homo dicitur, qui sua utitur ratione. Hic dicet, Utique est fructus justo. Etiam in hac vita, antequam veniat aeterna. In fide est fructus, in tentatione et tribulatione est fructus, in patientia est fructus, in caritate est fructus justo. Quod si ita est, utique est Deus judicans, idest, damnatione dignos reputans eos malos, nondum in extremo die, nondum in igne aeterno, nondum apud interos: sed hic in terra. Probat ab opposito, ac si breviter dicat: Si justo est fructus salutis in hac terra, in eo quod 287 justus est, utique et impio est judicium damnationis similiter in hac terra, in eo quod impius est. Contraria enim contrariis conveniunt. Attendat igitur homo discretus et judicet. Sic enim admonet psalmus: Recte judicate, filii hominum. Discernat bonos a malis et eorum exemplo fugiat eos, qui pereunt, ne et ipse simul pereat. Eos autem qui salvi fiunt, imitari studeat, ut et ipse, auxiliante Domino, eandem salutem [Col. 0876D] consequi valeat.

TITULUS PSALMI LVIII.

1. et 2. Sicut (Ex Augustino) solet Scriptura psalmorum mysteria in titulis ponere, et frontem psalmi sublimitate sacramenti decorare: ut sciamus qui intraturi sumus, cum tamquam super postem quid intus agatur legerimus, vel cujus domus sit, vel quisnam sit illius praedii possessor: ita et in hoc psalmo scriptus est titulus de titulo. Habet enim, [Vers. 1.] In finem, ne disperdas David in tituli inscriptione, quando misit Saul, et custodivit domum ejus, ut interficeret eum (1. Reg. 18. et 19.) . Psalmus iste tendit in finem, id est, in Christum. Admonens, ne tu quicumque es, disperdas David, id est, Christum intituli inscriptione, hoc est quod dixi, titulus de titulo. Quaenam enim sit tituli hujus inscriptio, quam corrumpi vetat, Evangelium indicat. Nam cum Dominus crucifigeretur, titulus inscriptus est a Pilato, et positus, Rex Judaeorum (Matth. 27.) , tribus linguis Hebraea, Graeca, et Latina: quae linguae toto orbe maxime excellunt. Igitur si Rex Judaeorum crucifixus est, et Judaei [Col. 0877A] regem suum crucifixerunt, crucifigendo eum etiam regem gentium fecerunt magis quam occiderunt. Et quidem quantum in illis fuit, perdiderunt Christum, sed sibi, non nobis. Et mortuus est ille pro nobis, et sanguine suo redemit nos, et non est corruptus titulus: quia ille est rex et non solum Gentium, sed etiam ipsorum Judaeorum. Ergo ne corrumpas optime et prophetice: quandoquidem et illi Judaei suggesserunt tunc Pilato, et dixerunt: Noli scribere rex Judaeorum, sed scribe, quia ipse dixit se regem esse Judaeorum. Nam iste (inquiunt) titulus confirmabit nobis illum regem. Et Pilatus, Quod scripsi, scripsi (Joan. 19.) . Et impletum est, Ne corrumpas. Tituli dico confirmati tunc, cum Saul, id est, Judaicus populus misit custodes, et custodivit domum, id est sepulcrum ejus. Sed quid est quod subdit, Ut interficeret eum? Numquid non erat interfectus Jesus, quando positus est in sepulcro? Sed aliud erat quod quaerebant interficere in eo, videlicet nomen et famam ejus. Ideo et sepulcrum custodierunt, ne Discipuli corpus ejus furarentur, et dicerent, Surrexit a mortuis (Matth. 27.) . Custodivit ergo Judaicus populus sepulcrum Christi, ut interficeret eum, id est, ut extingueret famam ejus. Hoc est vere Christum velle interficere, nomen resurrectionis ejus extinguere, ut mendacium [Col. 0877B] Evangelio praeferretur. Sed quomodo illud non effecit Saul, ut interficeret David, sic nec hoc potuit regnum Judaeorum efficere, ut plus valeret testimonium custodum dormientium quam Apostolorum vigilantium. Materia est Christus, de qua sic agit. In prima parte, petit liberationem et exaltationem. In secunda ostendit conversionem Gentium, quae ex illa Christi exaltatione et liberatione procedit: et incipit ibi: Convertentur ad vesperam. In tertia conversionem Judaeorum, quae incipit ibi: Et de exsecratione et mendacio. In quarta ponit laudem quam totus Christus de eo facit, pro sua scilicet liberatione et Judaeorum 288 et Gentium conversione, quae ibi incipit, Ego autem cantabo. Intentio est, ne disperdas David, sicut in caeteris. Ostendit Christus in hoc psalmo passione sua Gentiles gratiam conversionis assecuturos, et eorum exemplo Judaeos in finem convertendos. Eos vero qui in infidelitate perstiterint, sine misericordia puniendos: his videlicet exemplis nos admonere intendens, ut eorum perfidiam devitantes, conversorum vero fidem in nobis conformantes, nos a regno ejus non subtrahamus: sed subjici studeamus. Vox Christi:

PSALMUS LVIII.

[Col. 0877C]

3. Eripe me de inimicis meis, Deus meus: et ab insurgentibus in me libera me [Vers. 3.] . Eripe me de operantibus iniquitatem: et de viris sanguinum salva me. In his duobus versibus quatuor persecutorum Christi genera designantur. Alii enim sic inimicabantur Christo, ut odium in corde tegerent (Matth. 25. et 27.) . Alii sic, ut adversus eum insurgerent, atque aperta voce veritati resisterent. Ideo in primo versu et ab inimicis eripi, et ab insurgentibus in eum postulat liberari. Quidam insuper et prava opera commiserunt, intantum ut Salvatorem ipsum manibus raperent, traherent, et flagellarent (Joan. 18. et 19.) : quidam intantum desaevierunt, ut in cruce suspenderent, clavos in manibus et pedibus ejus figerent, latus lancea perforarent et, fuso sanguine, occiderent auctorem vitae (Marc. 15; Luc. 23.) . Propterea orat in secundo versu, ut et ab operantibus iniquitatem eruatur, et a viris sanguinum salvetur. Et necesse est ut eripias:

[Col. 0877D] 4. Quia ecce, idest, in manifesto ceperunt animam meam. Partem posuit pro toto. Neque enim animam Jesu sine corpore tenere potuissent. Ceperunt (inquit) animam meam: et hoc quodam avido et inordinato atque ruinoso impetu fecerunt. Unde et subditur: Irruerunt in me fortes. Diligenter intuendum est qui sint isti fortes. Primo ipsum diabolum Dominus fortem dixit. Nemo, inquit, intrare potest in domum fortis, et vasa ejus diripere, nisi prius alligaverit fortem (Matth. 12.) . Alligavit enim fortem vinculis damnationis, et vasa ejus, idest animas, diripuit, suaque fecit. Sunt et in hominibus quidam fortes reprehensibili fortitudine, qui praesumunt de temporali felicitate. Talem redarguit Spiritus Dei in alio psalmo dicens: Quid gloriaris in malitia, qui potens es in iniquitate (Psal. 51.) ? Rursus fortes alii sunt, qui non de vitiis, sed de justitia sua praesumunt. Talis (Ex Augustino) fortitudo impedivit Judaeos. [Col. 0878A] Cum enim justi sibi et sani viderentur, medicinam recusaverunt, medicum occiderunt. Fortitudo ista non sanitas est, sed insania. Ad hoc ergo venit magister humilitatis, factus particeps nostrae fragilitatis, ut nos doceret infirmari, et peccata nostra confiteri: ut fortes simus non in nobis, sed in Deo. Ostensa necessitate suae iiberationis ostendit, quia dignus sit, ut debeat liberari, cum subjungit:

5. Neque iniquitas mea, neque peccatum meum, Deus. Iniquitas quantum ad proximum, Peccatum quantum ad me. Vel iniquitas in gravioribus, peccatum in levioribus. Intelligi potest fortes, id est, superbi in me irruerunt: sed culpam non invenerunt, sed potius: Sine 289 iniquitate cucurri, id est, bene operatus sum: et direxi alios ad bene operandum praedicatione, et exemplo. Sine iniquitate currere et dirigere, est sine admixtione mali perfecte vivere, et bonum exemplum aliis demonstrare. Non enim bona Deo placere possunt, quae malis admixta sunt. Et notandum quod non ait, Ambulavi, sed Cucurri: [Col. 0878B] quia non solum bene operandum est, sed et ipso gressu boni operis festinandum. Juxta quod scriptum est: Quodcunque potest manus tua, instanter operare: quia nec opus, nec ratio sunt apud inferos, quo tu properas (Eccles. 19.) . Et Apostolus: Sic currite (inquit) ut comprehendatis (1. Cor. 9.) . Vel currere Redemptoris nostri, est obedientiam Patris libere et sine ullo impedimento peragere: sicut alibi scriptum est: Exultavit, ut gigas ad currendam viam (Psal. 18.) . Et iterum: Omnia quaecunque faciet prosperabuntur (Psal. 1.) . Et ne hoc videretur suis viribus attribuere, ideo deprecans adjungit:

6. Exsurge in occursum meum. Ac si dicat: Adjuva me in profectu virtutum, dando mihi resurrectionem: et vide. Id est, fac me videri aequalem tibi. Ex illa figura hoc dictum est, qua et illud ad. Abraham: Nunc cognovi, quia times Deum (Gen. 22.) , hoc est, nunc te feci cognoscere. Ignotus enim quisque est ante interrogationem tentationis. Exsurge ergo, et vide, id est, fac alios videre et cognoscere meam [Col. 0878C] exaltationem: ut qui me viderunt depressum, videant excelsum. Et tu, Domine Deus virtutum, Deus Israel, intende ad visitandas omnes gentes. Ut quae infirmae sunt, et peccatis oneratae, visitare eas digneris, dando gratiam sanitatis, et mittendo tuos praedicatores: ut sicut tu es Deus virtutum, id est, angelorum, et Deus Israel, id est, Israelitici populi: ita esse digneris et Deus Gentium, quatenus eas consortes facias, et angelorum et Israeliticorum fidelium. Sed valde tremendum est, quod subditur: Non miserearis omnibus qui operantur iniquitatem. Quis enim sine iniquitate (Prov. 20.) ? Sed hoc de his vult intelligi, qui in iniquitate perseverant. Ergo puniamus peccata nostra, si Dei misericordiam quaerimus. Nam si nos non punimus, ille non miseretur, sed punit. Quia iniquitas omnis, sive magna, sive parva sit, necesse est, puniatur, vel ab ipso Deo judicante, vel ab ipso homine poenitente. Et vere intendes ad visitandas omnes gentes: quia, te aspirante, [Col. 0878D] convertentur. Hoc est quod subdit:

7. Convertentur ad vesperam: et famem patientur, ut canes, et circuibunt civitatem. Hoc jam factum est, et continue fit. Relicta autem idololatria ad vesperam in hac ultima aetate ad cultum Dei convertuntur, atque esuriendo, et sitiendo justitiam, famem patiuntur, ut canes, sicut peccatores. Canum nomine merito designantur gentes propter immunditiam peccati. Ex his erat illa Chananaea, cui Dominus ait: Non est bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus. Quod illa recognoscens, humiliter respondit: Etiam Domine. Sed quia famem patiebatur, ut canis, protinus adjunxit: Sed et catelli edunt de micis, quae cadunt de mensa dominorum suorum. Intendit ergo Dominus ad visitandam eam, propter fidem et humilitatem ejus, et ait illi: O mulier, magna est fides tua: fiat tibi sicut vis (Matth. 15.) . Tales canes non cessant civitatem Dei circuire, sagaci [Col. 0879A] mente investigando 290 vitam et mores sanctorum patrum, ex quibus civitas Dei constructa est. Vel canes possunt accipi sancti praedicatores, qui in assertione veritatis contra fures et latrones, magnos (ut ita dicam) dedere latratus. Famem passi sunt, omnes sibi incorporari et uniri per fidem desiderantes, et circuierunt civitatem, id est, mundum, ubique evangelizantes. Unde et subdit:

8. Ecce loquentur, id est, manifeste praedicabunt in ore suo, id est, more sibi convenienti. Quia quod loquentur verbo, confirmabunt opere, et exemplo. Sive in ore suo, id est, libere, audacter, cum auctoritate. Et gladius in labiis eorum. Gladius bis acutus, de quo dixit Apostolus: Et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. 6.) . Quare bis acutus? Ex utroque testamento feriens. Hoc gladio mactabantur, de quibus Petro dicebatur: Macta et manduca (Act. 10.) . Indignabuntur autem, quoniam multi erunt, qui non audient aure audiendi. Et hoc est, quod subditur: Quoniam quis audivit? Hinc est [Col. 0879B] quod propheta ait: Quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatum est (Isai. 53.) ? Praedicamus (inquit Apostolus) sapientiam in mysterio absconditam (1. Cor. 2.) , quam mundus non cognovit. Tempore quoque martyrum raro inveniebantur qui audirent verbum Dei. Dixi non miserearis omnibus, qui operantur iniquitatem: et ita erit. Unde et subjungit:

9. Et tu, Domine, deridebis eos, id est, dignos derisione ostendes eos. Hoc in judicio erit, cum dicet eis: Ite in ignem aeternum (Matth. 25.) . Ex hoc etiam apparet, quia Gentes convertentur: quoniam ad nihilum deduces omnes gentes. Omnis, qui ad Deum convertitur, necesse est prius ad nihilum deducatur. Hinc Veritas ait: Qui vult post me venire, abneget semetipsum (Luc. 9.) . Semetipsum abnegat, qui se mutando in melius, desinit esse quod erat, et incipit esse quod non erat. Ad nihilum deductus erat Paulus, cum diceret: Vivo ego, jam non ego, vivit autem in me Christus (Galat. 2.) . Hinc etiam ait: [Col. 0879C] Qui se putat aliquid esse, cum nihil sit, ipse se seducit (Gal. 6.) . Ad nihilum deductus erat Abraham, cum diceret: Loquar ad Dominum meum, cum sim cinis et pulvis (Gen. 18.) . Sic quisque prius deficiens in seipso, incipit esse fortis in Deo. Talem se agnoscit, cum protinus addit:

10. Fortitudinem meam a te custodiam. Illi enim fortes, qui in me irruerunt, ideo ceciderunt: quia fortitudinem suam a te non custodierunt, sed de se praesumpserunt. Ego autem fortitudinem meam a te custodiam: quia si recedo, cado: si accedo, fortior fio. Videte quid est in anima humana. Non habet ex se lumen: non habet ex se vires: totum autem, quod pulchrum est in anima, virtus et sapientia est. Sed nec ipsa sibi lux est, nec ipsa sibi virtus est. Est quaedam origo fonsque virtutis et sapientiae Deus, a quo recedens anima tenebratur, accedens illuminatur. Ergo fortitudinem meam a te custodiam, non a te recedam, non de me praesumam: et merito, Quia [Col. 0879D] Deus susceptor meus es. Suscepisti humanitatem meam, conjungens eam tuae divinitati: suscepisti me ad sanandum, quemadmodum medicus aegrotum, Deus meus qui creasti me.

12. Misericordia ejus praevenit me. Ubi jacebam? Quo erectus sum? Ecce quare non debeo 291 de me praesumere, quia non praecesserunt merita mea, sed praevenit me divina misericordia, ut justus essem. Non movere nos debet, quod frequenter personas mutat. Talis est enim usus prophetiae. Modo convertit se ad familiarem Domini locutionem, a quo accipit prophetiae revelationem: modo se ad auditores convertit, ut eos aedificet ex his quae Domino revelante agnovit: modo autem in persona sua loquitur: modo in persona membrorum: modo in persona Christi. Unde nunc subditur: Deus ostendit mihi super inimicos meos. Quantam (Ex Augustino) circa me habuit misericordiam, in illis mihi [Col. 0880A] monstravit, in quibus non habuit. Nisi enim debitor suspendatur, minus agit gratias cui debitum relaxatur. De ipsis inimicis quid? Ne occidas eos, nequando obliviscantur populi mei. Ipsos inimicos qui me occiderunt, noli tu occidere. Non sine caussa Cain cum fratrem occidisset, posuit in eo Deus signum, ne quis eum occideret (Gen. 4.) . Hoc est signum quod habent Judaei. Tenent reliquias legis suae, circumciduntur, sabbatum observant, azyma comedunt. Sunt ergo Judaei, non sunt occisi. Necessarii sunt credentibus, ut demonstraret nobis Deus super inimicos nostros misericordiam suam. In ramis superbiae praecisis inserto misericordiam suam ostendit oleastro. Ecce ubi jacent qui superbi erant, ecce ibi insertus es, qui jacebas. Et tu noli superbire, ne praecidi merearis. Ergo ne obliviscantur populi fideles gratiam Dei, vivunt ante oculos eorum excaecati Judaei, ut ex eorum caecitate semper recolligant quantas omnipotenti Deo de sua illuminatione gratias agere debeant. Disperge illos in virtute tua. Hoc impletum [Col. 0880B] est a Tito et Vespasiano, qui populum Judaeorum captivaverunt. Nec tamen hoc virtuti eorum adscribendum est: sed Dei, qui praestitit eis, ut hoc facere potuissent. Omnis enim potestas a Deo (Rom. 13.) . Propterea non dictum est, Disperge illos in virtute hostium, sed, in virtute tua: quia (ut dictum est) omnis virtus a Deo est. Et non solum disperge, sed, o Domine, qui me protegis et defendis, depone eos a timore superbiae. Hoc est quod subjungit: Et depone eos, protector meus, Domine. Deinde ostendit quid in eis deponi velit.

13. Delictum oris eorum, sermonem labiorum ipsorum. Sermo labiorum et delictum oris fuit, quando de Christo dixerunt: Daemonium habet: Reus est mortis, et alia hujusmodi (Joan. 7. et 19.) . Hoc autem delictum, ideo dicit: Sermonem labiorum, quia talia improperia aperte dixerunt, palam praedicaverunt. Tale delictum, talem sermonem depone et destrue, et de ore et labiis eorum tolle. In hoc volo deponas eos, non secundum naturam, sed secundum [Col. 0880C] culpam. Illi me interimere tentaverunt. Tu autem (Ex Augustino) resuscitando Christum, quem perdere voluerunt, occidisti delictum oris eorum, sermonem labiorum ipsorum. Quippe quem perdendum clamaverunt, vivere expaverunt: et quem in terra contemserunt, in caelo adorari ab omnibus gentibus mirati sunt. Sic deleantur delicta: Et comprehendantur in superbia sua. Et vere comprehensi sunt. Ille enim, quem superbiendo occiderunt, surrexit: et factum eorum in irritum venit, peccatum remansit. Quia ergo factum evacuatum est, peccatum autem mansit 292 super facientes: Comprehensi sunt in superbia sua, convicti sunt male se et superbe egisse. Restabat ergo ut confiterentur peccatum, et ille ignosceret qui venerat solvere peccata (Joan. 3.) . Factum est hoc jam a quibusdam. Postmodum fiet in pluribus. Ideo subjunctum est: Et de exsecratione et mendacio annuntiabuntur in consummatione. De eo quod Dominum execraverunt, et corpus ejus furatum mentiti [Col. 0880D] sunt (Matth. 28.) , per poenitentiam et confessionem inde educti, annuntiabuntur in consummatione, idest, praedicabuntur esse perfecti. De ipsa magnitudine peccati plus humiliabuntur, et majori humilitate erigi merebuntur, et eo magis perfecti erunt, quia tam execrabile peccatum se commisisse dolebunt. Et hoc fiet,

14. In ira consummationis, et non erunt. Omnis vindicta Dei ira dicitur. Sed plerumque ad hoc vindicat Deus, ut perficiat sicut scriptum est: Flagellat omnem filium quem recipit (Prov. 3. Hebr. 12.) . Plerumque ad hoc vindicat, ut damnet, sicut dicturus est reprobis: Ite in ignem aeternum (Matth. 25.) . Ira igitur consummationis, est ira correctionis, quando paterna ira vindicat Deus culpas in hoc saeculo, ut emendet et perficiat. Annuntiabuntur itaque consummationes in ira consummationis, idest, in tali ira, quae consummet eos, et perficiat. Et nor [Col. 0881A] erunt (subaudis) tales quales ante exstiterant: scilicet superbi, exsecrantes, mendaces. Tali modo dicitur alibi: Verte impios, et non erunt (Prov. 12.) . Et scient, quia Dominus dominabitur Jacob, idest, Judaici populi: Et finium terrae, idest, Gentium per omnes terras. Tunc agnoscent eundem Deum et Judaeorum esse et Gentium. Antea justi sibi videbantur, quod legem acceperant, quod Dei praecepta servaverant. Demonstratum est eis quod non servaverunt: quia in eis Christum non intellexerunt. Videbunt quod Gentes non debeant contemnere. Omnes enim peccaverunt et egent gratia Dei (Rom. 3.) . Deponent superbiam, et saluti Gentium non invidebunt: quia parem suam et illorum cognoscent infirmitatem: et in angulari lapide copulati (Ephes. 2.) simul Deum adorabunt. Dicitur ergo de Judaeis quod supra dictum est de Gentibus:

15. Convertentur ad vesperam, idest, in finem saeculi. Reliquiae enim salvae fient. Et famem verbi Dei patientur ut canes, idest, tamquam peccatores. Et circuibunt [Col. 0881B] civitatem, idest, Ecclesiam sanctorum, vitam et mores investigando: vel civitatem, idest mundum circuibunt evangelizando. Unde aperte subjungitur:

16. Ipsi dispergentur ad manducandum, idest, ad alios incorporandum sibi in fide Domini Jesu Christi, Si vero non fuerint saturati, idest, si praedicatio ad votum eorum non fructificaverit, et ipsi sicut et gentes murmurabunt: quomodo superius dictum est: Domine, quis audivit? Sed jam concludatur psalmus. Videte (Ex Augustino) angulum exsultantem, jam de utroque pariete gaudentem. Superbiebant Judaei, humiliati sunt. Desperabant Gentes, erectae sunt. Veniant ad angulum. Ibi conveniant: illi de circumcisione, isti de praeputio. In angulo autem teneant se. Et tota jam Ecclesia quid subjungat audiamus. Ego autem cantabo fortitudinem tuam, et exultabo mane misericordiam tuam. Sancta electorum Ecclesia fortitudinem, qua diabolum vicit, qua mortem superavit, qua infernum spoliavit: atque 293 [Col. 0881C] ejus misericordiam, qua humanum genus redemit, et peccata dimisit. Ista omnia Ecclesia cantabit et exultabit: et hoc mane, id est, in resurrectione, quando transactis hujus seculi tenebris, apparebit sol justitiae (Mal. 4.) , et justi fulgebunt ut sol, in regno patris eorum (Sap. 3; Matth. 13.) . Non enim perfecte potest modo cantare canticum Domini in terra aliena (Psal. 136.) , quandiu sedet, et flet super hos fluctus Babylonis, inter hos decursus praesentis vitae. Sed quando transibit in locum tabernaculi admirabilis, usque ad domum Dei, tunc fiet cantus in voce exultationis et laudis (Psal. 41.) . Unde alibi dicitur: Beati qui habitant in domo tua, Deus, in secula seculorum laudabunt te (Psal. 83.) . Et reddit causam quare cantare, et exultare debeat, cum subjungit:

17. Quia factus es susceptor meus, et refugium meum in die tribulationis meae. In praesenti vita, in qua tribulatur omnis, qui juste vivit, factus es ab ipsa tribulatione meus susceptor, atque ab instantibus periculis tutum refugium. Nisi enim tu suscepisses et [Col. 0881D] salvasses, nemo esset qui inter tot et tanta mala subsistere potuisset. Ideo adhuc subdit:

18. Adjutor meus, tibi psallam. Bona opera quae te aspirante et auxiliante gessi, tibi ascribam. Et merito. Quia Deus susceptor meus es. Non susceptor homo, sed susceptor Deus, qui etiam susceptum deificat. Deus meus (Ex Augustino) , qui me creasti. Misericordia mea, qui me salvasti. Attendens omnia bona, quaecunque habere possumus, sive in natura, sive in conversione, in fide, in spe, in caritate, in bonis moribus, in justitia, in timore Domini, totum non esse nisi ex illius bonis: ita conclusit, Deus meus, misericordia mea. Non invenit impletus bonis, quid appellaret Deum suum, nisi misericordiam suam. O dulce nomen, sub quo nemini desperandum est, omnes consolans, omnes ad conversionem [Col. 0882A] invitans! Si utique peccata nostra nobis tantum dimisisset, misericors recte dici potuisset. Nunc quia et peccata dimisit, et insuper dona addidit, et (quod incredibile erat) etiam caelestem gloriam immeritis peccatoribus donavit, non solum jam misericors dicitur, sed ipsa misericordia digne appellatur. Dicat ergo voce, et corde Ecclesia. Dicat unaquaeque fidelis anima, Deus meus, misericordia mea.

TITULUS PSALMI LIX.

1. et 2. Deus repulisti. [Vers. 1.] In finem, pro his, qui commutabuntur inscriptione tituli ipsi David in doctrina [Vers. 2.] cum succendit Mesopotamiam Syriae, et Syriam Sobal, et convertit Joab, et percussit Edom in valle Salinarum duodecim millia (2. Reg. 8. et 10; 1. Paral. 18.) . Mortuo Saule postquam David obtinuit regnum, succendit Mesopotamiam, scilicet partem Syriae, et Syriam Sobal aliam partem Syriae, et convertit ad se Joab inimicum suum, et percussit Edom, id est, Idumaeum populum, quia erat populus ille de terra Idumaea (Genes. 25.) , quae sic vocata fuit ab Esau habitatore, qui vocatus fuit Edom propterea, quia dilexit terrena. Per has autem victorias intellexit [Col. 0882B] David victorias Christi, quas facturus erat in Judaeos et in Gentes. Titulus sic est: Iste psalmus habitus est pro his, id est, ad honorem illorum, qui commutabuntur in finem, id est, in Christum, 294 vel in perseverantiam. Ostendit duas commutationes justi: unam in hac vita, quae fit de peccato ad justitiam: secundam in alia vita, quae est de mortalitate ad immortalitatem. Quae commutatio fiet inscriptione tituli suscepta per fidem, scilicet, quia credunt Christum regem Judaeorum. Inscriptione dico facta ipsi David, id est, Christo, eundo in doctrinam, id est, in praecepta ejus, subjiciendo se legi ipsius Christi, ut secundum eam legem operentur. Quia fides sine operibus mortua est (Jacob. 2.) . Commutabuntur dico, cum succendit, id est, per hoc quod succendit igne Dei, Mesopotamiam Syriae, id est, Judaeos, quos vocando elevavit in altam dignitatem, qui prius erant sublimes, id est, singulariter superbi de cognitione Dei: Mesopotamia enim alta vocatio, Syria vero sublimis interpretatur. Et idem Christus succendit Syriam Sobal, id est, ipsos Judaeos sublimes, et superbos de vana vetustate, id est, de carnalibus observantiis legis. Sobal namque vana vetustas interpretatur. Et convertit ab Idololatria ad fidem suam Joab, id est, inimicum, [Col. 0882C] scilicet gentilem populum, qui nullam cognitionem de Deo habebat. Et percussit, id est, commovit de infidelitate ad fidem Edom, id est, gentilium populum terrenis deditum, vel in peccati sanguinem. Edom namque terrenus, vel sanguineus interpretatur. Percussit terrenitatem gentium, quod jam terrena non quaererent. Per hoc convertit Joab, id est, gentilem populum: et ita percussit eos, ut essent in valle Salinarum. In valle fuerunt, id est, in humilitate, quae est mater virtutum et condimentum omnium, sicut sal ciborum. Quia qui sine humilitate virtutes congregat, pulverem in ventum portat. Percussit dico duodecim millia, id est, omnes in quatuor mundi partibus fidem sanctae Trinitatis confitentes. Per mille perfectio intelligitur. Materia sunt ipsi commutandi Judaei, et Gentiles ad fidem conversi per Christi percussiones. Modus: In prima parte ostendit per multas rationes et per auctoritatem ipsius Dei esse commutandos de peccato ad justitiam. In secunda, quae incipit, Salvum fac dextera tua, ostendit eos per eandem commutationem pervenire ad aliam commutationem, scilicet de mortalitate ad immortalitatem. Intentio est, ut nemo contemnat istas percussiones, sed patienter ferant adversa hujus mundi, quia per eas habebunt utranque commutationem. [Col. 0882D] Vox ad fidem conversorum per victorias Christi. Et quia dicturi erant se commutandos, ostenditur prius, unde commutentur, cum dicitur.

PSALMUS LIX.

3. Deus repulisti nos, a paradisi gaudiis, a contemplatione intimae visionis. Et destruxisti nos. Corruptione passibilitatis et mortalitatis. Iratus es, propter peccata nostra: sed propter bonitatem tuam misertus es nobis. Hinc alibi dicitur: Cum iratus fueris, misericordiae recordaberis (Psal. 39.) . Magnus accessus ad Deum est cognitio infoelicitatis suae. Valde utile est animae pensare unde cecidit, videre ubi jacet: plangere destructionem suam ex amissione justitiae: atque in his iram formidare judicis. Qui hoc facit, misericordiam Domini consequetur. Iratus es (inquit) et misertus es nobis. Ac si dicat: [Col. 0883A] Ad hoc irasceris, ut miserearis: irasceris 295 in praesenti, ut miserearis in futuro. Ipsa ira tua, misericordia est. Et exponit quomodo sit misertus, ita:

4. Commovisti terram, id est, terrenos vomere praedicationis: Et conturbasti eam, ad poenitentiam. Et sicut cepisti, Domine, ita perfice. Sana contritiones ejus, idest, remove ab ea miserias, quas sustinet, vel peccata, pro quibus cor contritum habet. Et dignum est, ut sanes: quia commota est. Et gratiae tuae commoventi per liberum consensit arbitrium. Talibus quidem gradibus peccatrix anima, Deo aspirante, ad sanitatem incipit accedere. Prius commovetur a timore Domini. Deinde conturbatur a dolore peccati. Timet ne pereat, dolet quia deliquit. Sic inter timorem et dolorem constituta, dum conscientia accusat, culpa terret, incipit poenitere, atque anxietate dura cor conterere, et cruciare: et sic per contritionem redit ad sanitatem. Praedicatum est nobis, Agite poenitentiam: appropinquavit enim regnum caelorum (Matth. 4.) . Ecce unde commota, et conturbata est [Col. 0883B] terra. Audivit peccatrix anima, forte non movetur, non est digna sanari. Audivit (Ex Augustino) alia, movetur, stimulatur, pectus tundit, lachrymas fundit. Sana, Domine, contritiones ejus, quia commota est. Sic percusso terreno, succensa vetustate, mutato in melius homine, jam dura et aspera subsequuntur: unde et subditur:

5. Ostendisti populo tuo dura. Non solum per visionem, sed etiam per experientiam, unde scriptum est: Omnes qui volunt pie vivere in Christo, persecutionem patiuntur (2. Tim. 3.) . Per multas enim tribulationes nos oportet intrare in regnum Dei (Act. 14.) . Hinc Dominus discipulis ait: In mundo pressuram habebitis (Joan. 16.) . Potasti nos vino compunctionis. Delectari nos fecisti poculo passionis. Quomodo enim delectat vinum, cum potatur: et hoc ipsum, quod pungit, ad delectationem potantis est: sic passiones et tribulationes hujus seculi ad delectationem sunt servorum Dei. Hinc est quod Paulus gloriatur in tribulationibus [Col. 0883C] (Rom. 5.) . Et Apostoli ibant gaudentes a conspectu concilii, quia digni (Supp. habiti) sunt pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. 5.) . Hunc potum propinabat Dominus filiis Zebedaei, cum dicebat: Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum (Matth. 20.) ? Vel potasti nos vino compunctionis, id est, suavitate lachrymarum et poenitentiae, et confessionis. Primus ergo labor est, ut displiceat homo sibi, ut peccata expugnet, ut mutetur in melius. Secundus labor est, pro eo, quod mutatus est, ferre tribulationes et tentationes hujus seculi, atque inter illas perseverare usque in finem. Et notandum quod non ait, Peremptionis: sed compunctionis. Iste enim passionis potus non perdens est, sed medicina urens. Unde adhuc subjungitur:

6. Dedisti metuentibus te significationem. Istas videlicet tribulationes indicantes et significantes, Ut fugiant a facie arcus. Id est, a praesentia futuri et minantis judicii. Per tribulationes (inquit) temporales significasti tuis fugere ab ira ignis sempiterni. Hinc [Col. 0883D] unusquisque consideret, quae peccantes postmodum maneant, si etiam justos tam valida hic flagella castigant. Hinc Petrus ait: Tempus est, ut incipiat judicium de domo Domini; et, Si justus vix salvabitur, 296 impius et peccator, ubi parebunt (1. Petr. 4.) ? Quomodo feriet eos quibus irascitur, si sic affligi patitur eos in quibus laetatur? Recte autem per arcum designatur judicium: quia sicut ex arcu mittitur sagitta, sic ex judicio producetur sententia. Nervus retro tenditur, quando illa mittenda est: et quanto plus est ejus extensio retrorsum, tanto majore impetu illa volat in priora. Sic quanto magis differtur judicium, tanto majori impetu venturum est. Ergo de temporalibus Domino gratias agamus, quia dedit plebi suae significationem, ut fugiant a facie arcus. Quare hoc?

7. Ut liberentur dilecti tui. Ad hoc quippe significationes [Col. 0884A] praesentium malorum dantur, ut ab aeternis malis Domini dilectores liberentur. Et ut hoc fiat, suppliciter exorat, dicens: Salvum fac dextera tua. Id est, in potioribus bonis tuis, in beatitudine perpetua. Ita salvum me fac, ut ad dexteram stem. Non salutem temporalem peto, de hac fiat voluntas tua: aeterna peto, quae tu praecipis petere. Et ideo exaudi me. Hinc convertit se ad auditores suos, ut confirmet eos, dicens:

8. Deus locutus est in sancto suo. Ex hoc scio quia salvabit dextera sua: quoniam Deus Pater locutus est in sancto, id est, in Filio suo. Hinc Paulus ait: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (2. Cor. 5.) . Et iterum, Novissime diebus istis locutus est nobis in Filio, quem constituit haeredem universorum (Hebr. 1.) , in quo promisit hanc salvationem. De qua locutione ego fidelis populus Laetabor et partibor Sichimam, et convallem tabernaculorum metibor. Cum (Ex Aug.) Jacob rediret a Laban socero suo, cum omnibus suis, abscondit Rachel idola in Sichima, [Col. 0884B] quae habuerat pater ejus in Syria. Tabernacula autem fecit ibi Jacob propter oves suas et armenta, et appellavit locum illum Tabernacula (Gen. 31.) . Et haec metibor, inquit Ecclesia. Quid per Sichimam, ubi idola absconduntur, nisi Gentiles idolorum cultores designantur? Partibor Sichimam, id est, dividam gentes. Non enim omnium est fides. Alii credunt, alii non credunt. Et eorum etiam, qui credunt, alii bene vivunt, alii male. Ipsorum quoque bene viventium, alii sunt perseveraturi, alii casuri, et perituri. Non ergo timeant, qui credunt inter eos, qui non credunt, et hi qui recte vivunt inter eos, qui pravis moribus resistunt. Dividuntur nunc fide et moribus, dividentur in judicio oves ad dexteram, hoedi ad sinistram (Matth. 25.) . Sichima autem interpretatur humerus. Secundum nominis interpretationem dividuntur humeri, ut alios gravent peccata sua, alii tollant sarcinam Christi: sicut ipse nos admonet, dicens: Tollite jugum meum super vos. Jugum enim meum suave est [Col. 0884C] et onus meum leve (Matth. 11.) . Convallem, inquit, tabernaculorum metibor. Forte propter oves Jacob, convallis tabernaculorum intelligitur gens Judaeorum: et ipsa dividitur. Nam transierunt inde, qui crediderunt, foris reliquiae remanserunt. Haec jam divisio demonstratur, cum subinfertur:

9. Meus est Galaad, meus est Manasses, Ephraim fortitudo capitis mei. Galaad interpretatur acervus testimonii. Sic vocatus est cumulus lapidum, quem fecerunt Jacob et Laban, in signum 297 foederis. Per acervum testimonii multitudo martyrum designatur. Martyres enim Graece, testes dicti sunt Latine. Meus est Galaad, meus est acervus testimonii, meus est numerus martyrum, idest, meae societatis est. Manasses interpretatur oblivio. Qui obliviscitur prioris status, ille similiter est meus. Unde alibi dicitur: Obliviscere populum tuum et domum patris tui, et sic concupiscet rex decorem tuum (Isai. 144.) . Ephraim dicitur fructificatio. Hi qui bonos fructus faciunt, capitis, idest, Christi sunt fortitudo. Per hos maxime [Col. 0884D] intelliguntur doctores Ecclesiae, qui in seipsis fructus faciunt et in aliis. Talibus dicit Dominus in Evangelio: Ego vos elegi, ut eatis, et fructum afferatis (Joan. 15.) . Isti sunt fortitudo capitis, quia Christi membra infirmiora sustentant.

10. Juda Rex meus. Peccata sua confitentes et seipsos spiritualiter regentes, mei sunt. Judas enim interpretatur confessio. Vel Christus, qui est de tribu Juda (Matth. 1.) , nasciturus erit Rex meus. Moab olla spei meae. Moab interpretatur ex patre: quia fuit ex patre et filia. Per Moab intelligitur Gentium populus natus de peccato, de filiabus Loth, quae cum patre inebriato concubuerunt, male utentes patre (Gen. 19.) . In hoc illi significantur qui male utuntur lege. Porro Apostolus dicit: Bona est lex (1. Tim. 1.) , si quis ea legitime utatur. Illae autem filiae Loth non [Col. 0885A] legitime usae sunt patre. Quomodo autem nascuntur opera bona, cum quisque bene lege utitur: sic nascuntur opera mala, cum quisque male lege utitur. Proinde illae male utentes patre, idest, male utentes lege, generaverunt Moabitas, per quos significantur opera mala. Inde (Ex Augustino) tribulatio Ecclesiae, inde olla bulliens. De hac olla dicitur alibi per Prophetam, Olla succensa in Aquilone (Jerem. 1.) . Unde nisi a parte diaboli qui dixit: Ponam sedem meam ad Aquilonem (Isai. 14.) ? Tribulationes ergo maxime non oriuntur adversus Ecclesiam, nisi ab eis qui male lege utuntur. Sicut autem in olla cibi, sic in tribulatione excocti sunt sancti. Aperte vero dicitur, Olla spei meae: quia spes sanctorum venit a tribulatione, Apostolo testante, qui ait: Tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem (Rom. 5.) . Ardet olla iniquitatis, sed major est flamma caritatis. Noli timere Moabitas, idest, opera mala eorum qui lege male utuntur. Juda rex tuus praecessit. Nescis Judaeos male utentes lege, regem [Col. 0885B] tuum occidisse? Ergo spera, et qua rex tuus praecessit, sequere. In hac olla tribulationum constituta, quantam spem habeat Ecclesia audiamus. Sequitur enim: In Idumaeam extendam calceamentum meum. Idumaea interpretatur terrena, sive sanguinea. Per calceamentum intelligitur Evangelium. Unde scriptum est: Quam speciosi pedes eorum qui annuntiant pacem, qui annuntiant bona (Isai. 52.) ! Et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis (Ephes. 15.) . Bulliat olla quantum potest, saeviat mundus quantum valet. Ego in Idumaeam, idest, usque ad terrenos et sanguineos extendam calceamentum meum, idest, praedicationem meam. Vel usque in Idumaeam calceamentum extenditur, cum Dei humanitas Gentibus praedicatur. Carne enim nostra mortali calceata (ut ita dicam) divinitas fuit. Mihi alienigenae subditi sunt. Etiam illi qui non pertinent ad genus meum, ad haereditatem meam, mihi sunt subditi. Multi enim 298 veniunt ad fidem, qui non pertingunt ad haereditatem, [Col. 0885C] sicut scriptum est: Multi enim sunt vocati, pauci vero electi (Matth. 20.) . Quam multi adorant Christum, qui non sunt regnaturi cum Christo. Et ne hoc videretur viribus suis attribuere, commendat gratiam Dei deducentem se, cum subjungit:

11. Quis deducet me in civitatem munitam sanctis, idest, caelestem Jerusalem? Quis deducet me usque in Idumaeam? idest, in Gentilitatem, ut multi ex Gentibus mihi incorporentur, et societate membrorum civitas amplietur. Vel civitas haec Judaea intelligitur, quae munita recte dicitur, videlicet patriarchis et prophetis, legibus quoque, variisque institutionibus. Ad hanc primum missus est Christus. Ad hanc primum ducti sunt Apostoli. Ad hanc primum praedicatum est Evangelium. Dicat ergo primitiva Ecclesia: dicat vox apostolica: Quis deducet me in civitatem munitam, idest, in Idumaeam? Quis deducet me usque in Idumaeam, idest, in universam Gentilitatem.

12. Nonne tu, Deus, qui repulisti nos? Tu ipse qui repulisti, deduces. Tu ipse, qui iratus es, misereberis. [Col. 0885D] Non enim continebis in ira tua misericordias tuas. Et non egredieris, Deus, in virtutibus nostris? Serviturus est mundus, futurus est acervus testimonii effuso martyrum sanguine, dicturi sunt pagani: Ubi est Deus eorum (Psal. 41.) ? et tunc non egredieris, Deus, in virtutibus nostris, non contra eos apparebis. Non ostendes potentiam tuam qualem ostendisti in Moyse, in Jesu Nave, in David, et in caeteris, quando eorum fortitudini cesserunt gentes, et strage facta, in terram quam promisisti, plebem tuam induxisti. Certe quando catenati martyres ducebantur, quando ferro occidebantur, igne cremabantur, diversis tormentis cruciabantur, contemnebantur tamquam deserti, tamquam sine adjutore. Numquid ergo quia non egrediebatur Deus in virtutibus eorum, ideo deserebat? Nonne magis non egrediendo, in virtutibus eorum deduxit Ecclesiam usque in Idumaeam? Si bellare enim vellet Ecclesia, et gladio uti, videretur [Col. 0886A] pro vita pugnare praesenti. Quia ergo contemnebat vitam praesentem, ideo factus est acervus testimonii de vita futura. Tu ergo, Deus, qui non egredieris in virtutibus nostris, quia non dabis temporale auxilium, da sempiternum. Et hoc est quod subdit:

13. Da nobis auxilium sempiternum de tribulatione, idest, propter tribulationem, quam hic sustinemus. Et ideo non petimus hanc salutem humanam, quia vana est et transitoria. Unde protinus adjungit: Et vana salus hominis. Hinc Salomon ait: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas (Eccles. 1.) . Et iterum dixit: Vidi cuncta quae fiunt sub sole, et ecce universa vanitas, et afflictio spiritus (Ibid.) . Merito ergo subdit Ecclesia:

14. In Deo faciemus virtutem. Non in gladio, non in equis, non in loricis, non in potentatu exercitus: Et ipse ad nihilum deducet tribulantes nos. Factum est (Ex Augustino) hoc: conculcati sunt martyres patiendo, perseverando, in Deo fecerunt virtutem. Et ipse fecit quod sequitur. Ad nihilum deduxit tribulantes nos. [Col. 0886B] Ubi sunt persecutores? Ubi sunt qui fremebant, trahebant, occidebant? Quis eorum vel reminiscitur? Adnihilata est saevitia persecutorum: floret virtus et gloria sanctorum. Faciemus et nos virtutem 299 in Domino, ut ab omni tribulatione et tentatione liberi esse mereamur. Nam si Deus pro nobis, quis contra nos (Rom. 8.) ? Sit ergo in Deo fortitudo nostra: et nulla nocere praevalebunt adversa.

TITULUS PSALMI LX.

1. Sequens Psalmus intitulatur hoc modo: In finem, in hymnis David. Psalmus iste dirigit nos in finem, habitus in hymnis David, id est, in laudibus Christi. Ostenditur in hoc psalmo totus populus a cunctis partibus mundi per omnes successiones, ad Christum clamare. Ostenditur etiam quod per Christum ad eandem haereditatem, quam ipse Christus habet, populus ille perveniet. Materia est fidelis populus, qui hic loquitur. Et ostendit se in prima parte psalmi ad Christum, ut dictum est, clamare. In secunda parte, quae incipit: Quoniam tu, Deus meus, exaudisti [Col. 0886C] orationem meam, ostenditur Christi haereditatem possidere. Intentio est exhortari nos, ut suo exemplo orantes, et per adeptionem praesentium bonorum futura bona sperantes, perseveremus in laudibus usque in finem. Et haec intentio perpenditur in fine psalmi, ubi dicitur: Sic psalmum dicam nomini tuo, etc. Proponit autem nobis orandi formam, sic dicens:

PSALMUS LX.

2. Exaudi, Deus, deprecationem meam: intende orationi meae. Orationi nostrae intendit Deus, cum gratanter suscipit quod oramus. Nonnullos aliquando exaudit iratus, non tam ad salutem, quam ad damnationem. Et ideo postquam dixit, Exaudi, protinus addidit, Intende: ut videlicet gratanter et utiliter dignetur exaudire. Potest etiam ita distingui: Exaudi deprecationem meam, in cavendis malis: Intende orationi meae, in appetendis bonis. Quidam enim hanc distinctionem faciunt inter deprecationem et orationem, ut hoc sit deprecari Deum, quando ut avertat a nobis mala, quaerimus. Et hoc sit orare, quando ut [Col. 0886D] bona tribuat, postulamus. Et quia Ecclesia toto orbe terrarum diffusa est, undique se clamare insinuat, cum subjungit:

3. A finibus terrae ad te clamavi. Clamor noster ad Deum, est nostrum desiderium. Quanto quisque plus desiderat, tanto plus clamat. Et subdit caussam quare. Dum anxiaretur cor meum. Ostendit se esse per omnes gentes in magna gloria, nec tamen sine magna tentatione. Omnes enim qui pie volunt vivere in Christo, persecutionem patiuntur (2. Tim. 3.) . Provectus autem noster per tentationem fit, nec sibi quisquam, nisi tentetur, innotescit: nec potest coronari, nisi vicerit (2. Tim. 2.) : nec potest vincere, nisi certaverit: nec potest certare, nisi inimicum et tentationem habuerit. Anxiatur ergo iste a finibus terrae clamans, sed non relinquitur: quia subditur: In petra exaltasti me. Petra autem erat Christus (1. Cor. 10.) . Hinc ipsa Veritas ait: Super [Col. 0887A] hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. 16.) . In petra exaltatur, qui in fide Domini nostri Jesu Christi fundatus est (Rom. 1.) . Et bene ait, Exaltasti: quia justus qui ex fide vivit (Philip. 3.) , cuncta temporalia transcendit: atque in caelis conversatio 300 ejus est. Et quia ille qui donat fidem, promovet suos ad operationem et spem, atque in eo ipso confirmat, ne tentatus quisque deficiat, recte subditur: Deduxisti me, de virtute in virtutem, de bono in melius:

4. Quia factus es spes mea, turris fortitudinis a facie inimici. Ille (Ex Augustino) si nostra spes factus non fuisset, non nos deduceret. Deducit tamquam dux, et in se ducit tamquam via, et ad se perducit tamquam patria. Unde est spes nostra? Quia passus est, quia surrexit. Quid enim nos dicimus, quando haec legimus? Non perdit nos Deus, pro quibus misit Filium suum tentari, crucifigi, mori, resurgere. Non nos despicit Deus, propter quos et Filio suo non pepercit: sed pro nobis tradidit illum (Rom. 8.) . Sic ergo [Col. 0887B] factus est spes nostra. In illo vides laborem tuum et mercedem tuam. Laborem in passione, mercedem in resurrectione. Habemus duas vitas, unam in qua sumus, alteram quam speramus. In qua sumus, nobis nota est. Quam speramus, ignota nobis est. Tolera in qua es, et habebis quam nondum habes. Quomodo toleras? Non vincaris a tentatore laboribus ullis. Tentationibus suis, morte sua demonstravit tibi vitam in qua es: resurrectione sua demonstravit vitam in qua eris. Ideo factus est dux tuus. Ipse creator tuus passus est, ne tu timeas pati. Mortuus est, ne tu timeas mori. Resurrexit in tua carne, ut et tu speres resurgere. Spe enim salvi facti sumus (Rom. 8.) . Ipse etiam qui est spes nostra, factus est nobis turris fortitudinis a facie, idest, a praesentia inimici. Talis munitio est nobis Deus, in qua et ab inimico securi esse possimus, et in ipsum jaculari inimicum. Ante te (Ex Aug.) est Christus. Recordare Christum, et intra in turrim. Quicquid pateris, cogita quia ille prior [Col. 0887C] passus est: et cogita quo fine passus est, scilicet ut moreretur et resurgeret. Talem finem spera, qualis in illo praecessit: et intrasti in turrim, non consentiendo inimico. Si enim consenseris inimico, ad te pervenit oppugnantis jaculum. Tu potius in illum jaculare tela, quibus feriatur et vincatur. Quae sunt ista tela? Verba Dei, fides tua, spes tua, opera bona. Nunc dico sic, esto in ista turri ut vaces ibi, et sufficiat tibi, quia hostis tela ad te non perveniunt. Age ibi aliquid, non cessent manus. Opera tua bona, gladii sunt interficientes inimicum. Tali ergo munitione confortatus, perseverare se promittit, cum subjungit:

5. Inhabitabo in tabernaculo tuo in saecula. Quia hic erit Ecclesia usque in finem saeculi Deo militatura, in concordia permanebo, in unitate fidei pugnabo usque in finem. Non enim qui ceperit, sed qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. 24.) . Sed unde perseverabis? Quae sunt vires tuae inter tot scandala, inter tantas pugnas? Sequitur et dicit: Protegar in velamento alarum tuarum, idest, in protectione [Col. 0887D] virtutum. Unde beatae Virgini ab Angelo dicitur: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. 1.) . Ecce quare securi sumus inter tantas tentationes, donec veniat finis saeculi, et suscipiant nos saecula aeterna: quia protegimur in velamento alarum ipsius. Magnus est (Ex eod.) aestus vitiorum, sed 301 magna est umbra sub alis Dei. Et ideo certus sum de protectione,

6. Quoniam tu, Deus, exaudisti orationem meam, de percipiendis bonis. Dedisti haereditatem timentibus nomen tuum. Beneficia autem collata, argumentum sunt futurorum. Admonemur hic non cessare orando, quandiu tempus est tentationum. Orate (inquit Dominus) ut non intretis in tentationem. Oratio frequens diaboli jacula submovet. Haec prima est virtus adversus tentationum incursus. Nihil utilius potest [Col. 0888A] facere servus Dei in hoc seculo, quam orare Deum. Oratio serenat cor, abstrahit a terrenis, mundat a vitiis, sublevat ad caelestia, reddit capacius et dignius ad accipienda bona spiritualia. Perseveremus ergo in oratione et timore nominis Dei, quatenus caelestem promereri possimus haereditatem. Deinde exponit, quam haereditatem daturus est Deus, dicens:

7. Dies super dies regis adjicies: annos ejus usque in diem generationis et generationis. Tu adjicies (Ex Augustino) dies aeternos super temporales regis nostri Christi, ut non solum diebus istis transeuntibus regnet Christus in Ecclesia sua, sed regnent cum illo sancti in diebus illis, qui non habent finem. Aeternitas Dei, et dies et anni nominatur (Dan. 7.) : improprie tamen. Unde in alio psalmo dicitur: Et anni tui non deficient (Psal. 101.) . Quomodo anni, sic dies, sic unus dies. Quicquid vis dicas, de aeternitate minus dicis. Sed ideo aliqua necesse est dicas, ut sit unde cogites, quod non potest dici. Et quia posset adjicere duos, vel tres dies, vel annos: adjicies, inquit, usque in [Col. 0888B] diem generationis praesentis, et generationis futurae, vel generationis carneae, et spiritualis: temporalis, et aeternae. Et ipse rex, cum generatione sua, Permanet in aeternum in conspectu Dei. Haec est autem merces sanctorum gloria visionis Dei. Hinc Apostolus ait: Similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (1. Joan. 3.) . Et quia tanta est Dei remuneratio, et tanta est beatitudo: Misericordiam et veritatem ejus quis requiret? Misericordia dicitur, quia non merita nostra attendit Deus, sed bonitatem suam: ut peccata nostra nobis dimitteret, et vitam aeternam promitteret. Veritas autem, quia non fallit reddere, quod promisit. Agnoscamus hic eam et nos, et faciamus ut quomodo nobis exhibuit misericordiam, dimittendo peccata: veritatem, dando promissa: sic et nos faciamus hic misericordiam circa egentes, circa infirmos, circa etiam inimicos nostros: veritatem vero non peccando, nec adjiciendo peccatum super peccatum. Ideo autem sub interrogatione, quasi invitando [Col. 0888C] dicit, Quis requiret? Quia quamvis hoc ineffabile bonum sit, pauci sunt tamen, qui requirant, aut requirentes perseverent. Tanta est humana miseria, in tantum abundavit iniquitas, ut in inquirenda vanitate et mendacio sint multi, in requirenda veritate sint pauci. Nos autem de paucis his esse studeamus, ut cum electis dicere possimus, quod subditur:

8. Sic psalmum dicam nomini tuo in seculum seculi: ut reddam vota mea de die in diem. Sub hac spe positus, quia spero te daturum mihi haereditatem in futuro, et mansurum in aeternum in conspectu tuo. Sic psalmum dicam nomini tuo, id est, sic bene operabor ad honorem nominis tui, tendens in seculum subsecutivum hujus seculi, ut reddam vota mea, id est, 302 meipsum, quem devovi, de die in diem, id est, continue: vel de die in diem, id est, de virtute in virtutem. Vel sic psalmum dicam, ut vota reddam, id est, sic psallam voce, ut vox oris, cum animi concordet devotione. Psallentium enim Deo vox concordare debet cum corde, ut impleatur illud [Col. 0888D] Apostoli: Psallam et mente (2. Cor. 14.) . Non enim placet Deo laus illorum, de quibus dicitur: Hic populus labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Isai. 26. Matth. 15.) . Tunc est autem Deo acceptabilis nostra psalmodia, quando sic ore psallimus, ut corde accendamur: quando in laude Dei simul conveniunt lingua, vita et conscientia. Talem laudem, talia vota studeamus Domino Deo solvere in seculum seculi, de die in diem.

TITULUS PSALMI LXI.

1. In finem, pro Idithum (1. Par. 25.) , psalmus David. Psalmus convenit David, et caeteris justis, habitus pro Idithum, id est pro transilientibus: dirigens in finem, id est, in Christum. Materia sunt transilientes, tales quia nulla tribulatione, vel persuasione possunt impediri, quin [Col. 0889A] terrenis dimissis ad sola coelestia tendant. In prima parte ostendit se non posse impediri, quia saltum suum perficiat: increpando malos, qui volunt eum impedire, sive persuasionibus, sive tribulationibus. In secunda (quae incipit: Verumtamen Deo admonet seipsum, et alios, ut Deo subjecti sint. In tertia (quae incipit: Verumtamen vani) increpat malos de nequitia sua, et dicit non esse confidendum in terrenis. Intentio est nos admonere, ut nulla tribulatione impediamur, quin a terrenis ad coelestia transeamus. Unde nunc voce cujuslibet perfecti contra invidos dicitur.

PSALMUS LXI.

2. Nonne Deo subjecta erit anima mea? Noverat enim (Ex Augustino) , quoniam qui se exaltat humiliabitur: et trepidus, ne transiliendo superbiret, non elatus ex his, quae infra essent: sed humilis ex Deo, qui supra esset, tanquam minantibus ei ruinam invidis, qui eum transiliisse doluerant, respondit: Nonne Deo erit anima subjecta, id est, obediens et mandata ejus observans? Anima, dico, mea, id est, meae potestatis: quia licet corpus vestrae potestatis sit, tamen [Col. 0889B] anima nunquam nisi mea erit. Quantumcunque accedam, quantumcunque ascendam, quantumcunque transiliam, sub Deo ero, non contra Deum. Securus ero transcendendo caetera, quando ille me sub se tenet, qui est super omnia. Et justum est, ut ei subjiciar, Ab ipso enim, id est, a Deo Patre est salutare meum, id est, mea salvatio. Et hoc probatur:

3. Nam et ipse Deus meus, qui me creavit, et salutaris meus, qui me salvavit. Susceptor meus, qui me de morte ad vitam, de poena ad gloriam suscepit. Ideoque, Non movebor amplius. Licet aliquando motus fuerim, nunc susceptus, et sanatus sum ab auctore et Redemtore meo. Jam ulterius non movebor. Et notandum, quod inter Salutaris, et Salutare est differentia. Nomine enim salutaris Christus accipitur. Salutare autem, quia per eum salvatio facta intelligitur. Et quando quidem tantum habeo Salvatorem, a quo amplius non movebor: igitur o stulti,

303 4. Quousque irruitis, id est, quandiu irrationabiliter [Col. 0889C] impetum facitis, In hominem? exteriorem. Quia licet corpus possitis affligere, usque ad animam pertingere non potestis (Matth. 10.) . Nobis quidem nullum est detrimentum. Sed vos in eo, quod agitis, vestrum cogitate interitum. Quia Interficitis universi vos. Quicunque bonos a suo proposito nitimini removere, sive dissua dendo, sive persequendo, vos ipsos in hoc intus occiditis. Animas vestras damnatis: irruitis autem tanquam parieti inclinato. Id est, sicut inclinatus paries pronus est ad ruinam, sic nos ad cadendum aestimatis faciles, tanquam omni destituamur auxilio. Et maceriae depulsae? Id est, sicut maceria sine caemento est fragilis, et si depellatur, facile ruit: sic nos putatis sine colligatione esse, et pronos ad ruinam: sed non est ita.

5. Verumtamen non ideo cessant mali, sed Pretium meum cogitaverunt repellere a me. Id est, Deum meum et gloriam, quam spero futuram, meritumque laboris auferre mihi. Ideo Cucurri in siti. Non ut piger et fastidiosus, sed tanquam sitiens, et pro justitia [Col. 0889D] mori desiderans. Ad passionem enim alacer fui. Beati enim, qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. 5.) . Inter hunc cursum et sitim, Ore suo benedicebant. Ut adulationis me verbis deciperent. Et corde suo maledicebant. Iniquitatem et mortem machinantes. Hoc faciunt iniqui, et dolosi, quando aperte bonos non audent persequi. Ore doloso loquuntur bonum, sed intus in corde latet venenum. Sed quamvis hoc faciant, haec cogitent, quamvis impellant, insidientur, persequantur, calumnientur: ego tamen fixus in Deo permanebo. Ideo animam suam inter tot pericula exhortans subdit:

6. Veruntamen Deo subjecta esto anima mea. Sicut cepisti, recognosce te ab eo accepisse bona, quae habes. Humilia te illi quantum potes. Et re vera ita facies: Quoniam ab ipso patientia mea. Vel quia ipse Christus exemplum factus est patientiae, sicut dicit Apostolus: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens [Col. 0890A] exemplum ut sequamini vestigia ejus (1. Petr. 2.) . Vel quia ipse fortem et patientem facit in tribulationibus. Nemo enim tanta, vel aperta bella, vel occultas insidias inter apertos hostes et falsos fratres tolerare posset, nisi omnipotens Deus vires patiendi tribueret. Iterum reddit aliam caussam, quare anima Deo debeat esse subjecta, dicens: Quia ipse Deus meus, qui vocat me. Et salvator meus, qui redemit me. Adjutor meus. Ad bene operandum: et ideo, Non emigrabo. Versum hunc jam superius praemisit. Sed quia ibi in hoc auditores suos monuit, nunc eundem ad sui ipsius exhortationem repetiit. Est autem utile consilium, in omnibus Deum nostrum salvatorem atque adjutorem reminisci: quatenus ab eo nullis tentationibus valeamus emigrare. Unde adhuc subdit:

8. In Deo salutare meum. Id est, per Deum habeo salvationem. Tota nanque salus justorum ad eum referenda est, qui justificat impium. Et gloria mea: ut (secundum Apostolum) qui gloriatur, in Domino glorietur [Col. 0890B] (1. Cor. 10.) . Vel quia per ipsum gloria aeternae vitae tribuitur, interim nunc inter tentationes et scandala, inter apertas oppugnationes et subdolas locutiones, Deus auxilii mei. Dat enim auxilium certantibus. Et 304 spes mea in Deo est. Spes (Ex Augustino) quandiu nondum est, quod promissum est, et creditur, quod non videtur. Cum autem venerit, erit salvatio et glorificatio. Non tamen dum illa differuntur, deserimur. Deus enim auxilii mei, et spes mea in Deo est. Jam caeteros exemplo suo exhortatur, tanquam currens in siti, desiderans omnes salvos fieri. Justum est enim, ut qui bene vivendo ad Deum currunt, secum ad eum trahere festinent, quos possunt. Ait ergo:

9. Sperate in eo omnis congregatio populi, Omnes qui congregati estis in unitate fidei. Et ut digne in illo possitis sperare, Effundite coram illo corda vestra. Id est, evacuate ab omni sorde, ut sint coram illo, id est, in beneplacito ipsius: quia qui non habet cor [Col. 0890C] vacuum a malo, si speret, non est spes, sed praesumtio. Nolite ergo (Ex eod.) corda vestra retinere intra corda vestra, coram illo effundite plangendo, confitendo, deprecando. Quia Deus adjutor noster in aeternum. Non est talis adjutor Deus, ut homo. Adjuvant enim homines temporaliter. Adjuvat Deus etiam ad aeternitatem praestandam. Deus (inquam) adjutor noster in aeternum.

10. Veruntamen vani filii hominum. Haec non attendunt, sed sunt vani, id est, dediti vanitatibus. Filios dicit hominum imitatores carnaliter viventium. Sunt etiam mendaces filii hominum in stateris, id est, in libra justitiae, in boni malique deliberatione, dum bono malum praeponderant. Dictum est hoc a simili eorum qui in stateris, in quibus videtur esse justitia, emptores decipiunt. Unde et subdit: ut decipiant ipsi de vanitate in idipsum: hoc quod ait, In idipsum, significat, quia etsi sunt diversae fraudes, diversi errores, diversa dogmata: omnia tendunt ad unam vanitatem, ad unum regnum destructionis et perditionis. [Col. 0890D] Ab hujusmodi vanitate ergo nititur eos dehortari, cum subjungit:

11. Nolite sperare in iniquitate. Et hanc iniquitatem per partes exequitur, cum subinfertur: Et rapinas nolite concupiscere. Dictum est pauperibus hoc, fortassis aliquid de necessitate rapturis. Audiant et divites: Divitiae si affluant, si exundent, tanquam de fonte currant, Nolite cor apponere. Ne in divitiis (Ex eod.) confidatis. Ne praesumatis: ne speretis. Ne dicatur: Ecce homo, qui non posuit Deum adjutorem suum (Psal. 51.) : sed speravit in multitudine divitiarum suarum, et praevaluit in vanitate sua. Beatus autem cujus est Dominus Deus spes ejus, et non respexit in vanitates et insanias falsas (Psal. 58.) . Ecce ille non habet, iste habet. Ille non quaerat rapere, quod non habet. Iste in eo quod habet, non apponat cor: non ibi figat, sed magis timeat. Praecipe (inquit Paulus) divitibus hujus seculi, non superbe [Col. 0891A] sapere, nec sperare in incerto divitiarum (1. Tim. 6.) . Ergo non fraudem, non rapinam concupiscatis. Non in his quae habetis, spem ponatis. Et ut magis eos a vanitate dissuadeat, proponit duo: quorum alterum deterret, alterum demulcet, dicens:

12. Semel locutus est Deus, duo haec audivi, quia potestas Dei est, [Vers. 13.] et tibi, Domine, misericordia: quia tu reddes unicuique juxta opera sua. Si vocem hominis contemnis, attende quia locutus est ipse Deus: et hoc semel, id est, incommutabiliter: vel semel, id est, in unico Verbo suo. 305 Habet enim Deus Pater unum Verbum, unigenitum Deum (Hebr. 1.) . In illo sunt omnia: quia per Verbum facta sunt omnia (Joan. 1.) . Ibi omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi sunt (Coloss. 2.) . Unum Verbum habet: semel locutus est Deus. Duo haec quae vobis dicturus sum, ibi audivi. Non ex me loquor. Audivit forte alia multa, sed non opus est dicit nobis. Ait enim ipse Dominus: Multa habeo vobis [Col. 0891B] dicere, sed non potestis portare modo (Joan. 16.) . Transiliendo universam creaturam, pervenit ad Verbum unigenitum Dei, quo revelante, duo haec valde nobis necessaria audivit, quia potestas Dei est. Omnis enim potestas a Deo (Rom. 13.) ; et tibi Domine misericordia. His duobus continentur prope omnes Scripturae. Propter haec duo Patriarchae, Prophetae, Lex, Dominus noster Jesus Christus, Apostoli. Propter haec annuntiatio omnis, et celebratio verbi in Ecclesia. Potestatem ejus timete: Misericordiam ejus amate. Nec sic de misericordia ejus praesumatis, ut potestatem contemnatis. Nec sic potestatem timeatis, ut de misericordia desperetis. Ad ejus potestatem pertinet, malos pro pravo opere punire. Ad ejus misericordiam pertinet, justos pro bono opere remunare. Ideo ait, Quia tu reddes unicuique juxta opera sua: bonis videlicet bona, et malis mala. Ergo antequam hoc fiat, studeamus declinare a malo, et facere bonum. Studeamus transire de hoc mundo ad [Col. 0891C] Deum, de vitio ad virtutem. Hic est fructus hujus psalmi, et intentio transilientis.

TITULUS PSALMI LXII.

1. In finem, psalmus David, cum esset in deserto Idumaeae (2. Reg. 28.) . David historialiter fugiens Saulem, venit in deserto Idumaeae. Intellexitque in hac figura Ecclesiam positam in deserto hujus vitae: de quo significato cantat in hoc psalmo. Psalmus iste convenit David prophetae, cum omnibus justis, cum ipsa Ecclesia in deserto est Idumaeae, id est, hujus vitae, ubi nihil est, nisi terrenitas. Materia est Ecclesia posita in deserto hujus vitae. In prima parte ostendit se admonitam per desertum hujus vitae, ad Deum omni desiderio festinare. In parte secunda (quae incipit, Si memor fui tui) ostendit se habere securitatem in hoc deserto, per ipsum Deum. Intentio est admonere, ut solum Deum eligant sibi: vel docere, quomodo conversentur in medio nationis pravae. Vox totius Ecclesiae.

PSALMUS LXII.

2. Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo. O Deus [Col. 0891D] omnium creatione, Deus meus secundum praecipuam et singularem dilectionem, vigilo, id est, diligenter studens, et curiosus sum ad te promerendum, atque ad voluntates tuas exequendas. Et hoc de luce, id est, per puritatem bonae conscientiae. De hac vigilatione dictum est in Evangelio: Beatus ille servus, quem cum venerit Dominus, invenerit vigilantem (Matth. 24.) . Puram conscientiam vocat lucem. Sic econtra conscientiam malam dicimus tenebras juxta Apostolum, Fuistis aliquando tenebrae: nunc autem lux in Domino (Ephes. 5.) . Vel vigilo ad te de luce, id est, ex quo habui cognitionem tui, quae est caussa meae vigiliae. Somnus animae, 306 est oblivisci Deum. Talem excitat Paulus dicens: Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus (Ibid.) . Christus illuminat animas, et facit eas vigilare. Vita ergo nostra et mores nostri debent per Christum vigilare ad Deum. Hujus autem vigiliae [Col. 0892A] caussam ostendit, cum subjungit: Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro mea. Omnis qui sibi vult aliquid praestari in ardore desiderii, ipsum desiderium sitis animae est. Sunt autem diversa desideria in cordibus hominum. Alius sitit aurum, alius argentum, alius possessionem, alius haereditatem, alius hoc, alius illud. Vix invenitur, qui sitiat Deum. Sed anima, quae sancta est, omnia, quae mundi hujus sunt, tanquam amara respuit: atque ad illam ineffabilem dulcedinem, quae in Deo est, totis desideriis inardescit. Inebriari desiderat ab ubertate domus Dei, ubi est fons vitae, et origo sapientiae. Et caro mea, inquit, sitivit tibi (Psal. 35.) , ut videlicet in ea resurrectione atque immortalitate tibi appareat, quam promisisti. Et hoc quam multipliciter, id est, multo amplioribus causis, quam anima: subjacet enim amplioribus miseriis. Nam spiritus promptus est, caro autem infirma (Matth. 26.) . Et quamvis anima multas tentationes, multas perturbationes sentiat: tamen non ita deficit, ut caro. Modo enim [Col. 0892B] (Ex Augustino) ex corruptione carnis, si non manducemus, deficimus, et esurimus. Si non bibamus, deficimus et sitimus. Si diu manducemus et bibamus, ipsa diuturna refectio defectio est. Si diu dormiamus, deficimus, et ideo vigilamus. Si diu vigilemus, deficimus: et ideo dormimus. Si diu stemus, fatigamur: et ideo sedemus. Si diu sedeamus, et ibi fatigamur: et ideo surgimus. Nullus ergo nostrae carnis status est. Modo de infantia transit ad pueritiam, de pueritia ad adolescentiam, de adolescentia, ad juventutem, de juventute ad senectutem, de senectute ad senium, de senio ad mortem. Non stat aetas nostra: ubique fatigatio, ubique corruptio. Caro itaque, quam multipliciter fatigatur, tam multipliciter sitit a Deo infatigabilem incorruptionem. Ubi sitit?

3. In terra deserta, invia et inaquosa. Idest, in hoc seculo, quod est terra deserta, quantum in se est, ab omni bono non habens viam veritatis, nec refrigerium verae salutis. Misertus est autem Dominus [Col. 0892C] nostri in hoc deserto. Veritas de terra orta est, et terra nostra dedit fructum suum. Factus est via Dominus noster Jesus Christus. Dedit nobis aquam in deserto, praedicatores suos implens Spiritu Sancto, ut fiat in eis fons aquae salientis in vitam aeternam. Haec habemus hic. Sed non sunt de deserto. Ideo proprietatem deserti prius commendavit psalmus, ut et tu cum audisses in quo malo esses, si quas habere hic posses consolationes, fructus, vel viae, vel aqua, non tribueres deserto, sed illi qui te visitare dignatus est in deserto. Nisi primo quis sitiat in isto malo in quo est, nunquam pervenit ad bonum, quod Deus est. Sic in sancto apparui tibi, id est, talem me paravi, quem tu deberes respicere: per hoc scilicet, quod sunt in sancto desiderio, sive proposito: ut viderem virtutem tuam et gloriam tuam. Id est, ut intelligerem Filium tuum in quo est omnipotentiae virtus (quia per ipsum facta sunt omnia [Joan. 1.] ) et gloria divinitatis. Hanc virtutem, et gloriam modo vident per fidem, hi qui habent 307 sanctificatum [Col. 0892D] cor: postmodum visuri sunt per speciem. Adhuc reddit aliam caussam, quare vigilaverit et sitierit dicens:

4. Quoniam melior est misericordia tua super vitas. Multae (Ex Augustino) sunt vitae humanae, sed Deus unam vitam promittit. Et non illam dat nobis propter merita nostra, sed propter misericordiam suam. Alius sibi eligit vitam negotiandi, alius feneraudi, alius rusticandi, alius militandi, alius illam, alius illam. Diversae sunt vitae, sed melior est misericordia tua super vitas nostras. Melius est quod das correctis, quam quod diligunt perversi. Unam vitam donas, quae praeponatur omnibus nostris, quascumque in mundo eligere potuerimus. Vel aliter: Multae sunt sanctorum vitae in hoc saeculo. Alius Deo servit in conjugio, alius per continentiam, alius per communem vitam, alius per solitariam, alius per activam, alius per contemplativam: diversi diverso [Col. 0893A] modo, secundum mensuram gratiae quae unicuique data est a Deo (Rom. 12.) . Quantumcumque quisque perfecte vivat, quam sancte et pure Deo serviat; tamen ad caeleste regnum non perducitur, nisi divina misericordia cum bonis operibus adjungatur. Dicatur ergo recte: Quoniam melior est misericordia tua super vitas; ideo Labia mea laudabunt te, idest, laudabilem te aliis praedicabo. De tanta enim pii Domini misericordia ne ingrati simus, laudes et gratias quas possumus referre debemus. Unde adhuc subjungit:

5. Sic benedicam te in vita mea, et in nomine tuo levabo manus meas. Quid est sic? Ut misericordiae tuae tribuam vitam meam, in qua te laudo, non meritis meis. Vel sic laudabunt te labia mea, ut etiam benedicam te in vita mea, idest, per totam vitam meam. Sic enim digne Deum quisque laudat, quando cum labiis vita concordat. Manus autem levare, est respectu supernae patriae bona opera exercere. In nomine (inquit) tuo, idest, ad honorem [Col. 0893B] et gloriam nomnis tui. Juxta quod alibi dicitur, Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. 113.) . Et ut labiis digne laudare, et recte vivendo ac bene operando Deum benedicere valeat; impinguari dono suae gratiae postulat, cum subjungit:

6. Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea: et labiis exultationis laudabit os meum. Adeps proprie vocatur pinguedo illa, quae est interius circa vitalia. Significat caritatem Dei diffusam in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. 5.) . Pinguedo quae est in membris exterioribus, designat alacritatem animae ipsius, quae facit corpus alacriter bene operari. Non enim placet Deo macra anima, sicut nec dicebatur placere in sacrificio veteri macra hostia. Ideo autem positum est, scilicet, ut intelligamus hoc significative dictum, videlicet non carnalem pinguedinem postulare, sed spiritualem. Non eam quae in carne est, sed quae [Col. 0893C] in anima. Sicut adipe ergo et pinguedine anima repletur, quando et caritas est in mente, et foris affectus: atque hilaritas spiritualis apparet in actione. Hilarem enim datorem diligit Deus (2. Cor. 9.) . Unde et labiis exultationis laudare se Deum perhibet, quia in Domini servitute, atque in ipsius laude non tristitia, sed gaudium haberi debet. Hinc nos alibi Spiritus sanctus admonet in psalmo: Servite Domino in laetitia (Psal. 99.) . 308 Nec solum laus Dei debet in ore esse, sed etiam in meditatione et opere, unde et subditur:

7. Si memor fui tui super stratum meum in matutinis meditabor in te. Stratum suum quietem dicit. Saepe quando quieti sunt homines, per quietem dissolvuntur et obliviscuntur Deum: Haec sancta anima in quiete sua Deum reminiscitur. Unde constat quia et in actionibus suis in Deo meditabitur. Si memor fui tui super stratum meum, idest, quando quietus fui, meditabor in te, idest, in operibus lucis. Digna enim debemus operari, tamquam in luce: [Col. 0893D] quia non sumus noctis ac tenebrarum, sed Filii Dei ac lucis (1. Thess. 5.) . Hinc nos Apostolus admonet, ut in die honeste ambulemus (Rom. 13.) . Et Dominus in Evangelio; Luceat (inquit) lux vestra coram hominibus, ut videntes opera vestra bona, glorificent patrem vestrum qui in caelis est (Matth. 5.) . Commendat autem gratiam Dei, cum subjungit:

8. Quia fuisti adjutor meus. Etenim nisi Dominus adjuvet bona opera nostra, impleri a nobis non possunt. Ecce jam ostendit Ecclesia se esse securam in deserto, per adjutorium gratiae Dei. Unde exultans dicit: Et in velamento alarum tuarum exultabo. Hilaresco in bonis operibus: quia supra me est velamen alarum tuarum, idest, refrigerium et protectio virtutum. Nec solum exultabo, sed jam affectu et desiderio.

9. Adhaesit anima mea post te. Non ita ut praecedat, veluti Petrus, cum dixit Domino: Propitius tibi esto [Col. 0894A] ne fiat istud. Propterea repulsus audivit: Vade retro, sathana. Non enim sapis quae Dei sunt, sed quae sunt hominum (Matth. 16.) ; sed ita adhaesit, ut sit post te, idest, ut te sequatur assidue, et obediat tibi. Et quia sic adhaesit, Me suscepit dextera tua, idest, virtus et gratia tua in magnam dignitatem a dejectione in qua eram propter peccatum, me sustulit: vel suscepit me gratia tua ad dexteram tuam collocandum. Aut potest hoc specialiter accipi de nostro capite, qui post resurrectionem et ascensionem ad dexteram patris collocatus est. In persona cujus adhuc subditur:

10. Ipsi vero in vanum quaesierunt animam meam. Judaei quaesierunt perdere animam Christi (Joan. 11.) , sed in vanum: quia non potuerunt implere quod voluerunt. Unde haec poena praedicitur eis ventura, quae subinfertur: Introibunt in inferiora terrae: [vers. 11.] tradentur in manus gladii, partes vulpium erunt. Ducti enim sunt in captivitatem usque ad inferiores terras, expugnati sunt ab hostibus, et traditi [Col. 0894B] in potestatem pugnatorum: divisi scilicet per partes a regibus et principibus saecularibus, qui propter calliditatem et astutiam dicti sunt vulpes. Hinc est quod Herodem regem ipse Dominus appellat vulpem. Ite, dicite (inquit) vulpi illi (Matth. 13.) . Sed his ita dispersis, de rege nostro quid subjungat, audiamus:

12. Rex vero laetabitur in Deo. Ille qui a salute rex dicendus est, qui est rex regum et dominus dominantium, qui nos regit secundum bonos mores et virtntes, cujus regni non erit finis (Apoc. 1. et 19.) . Talis rex laetabitur, in illa vero incommutabilitate quae est in Deo, scilicet in divinitate paterna. Laudabuntur etiam omnes qui jurant in eo, idest, laudabiles apparebunt per ipsum omnes, qui fidem Dei promittunt, et servant: quia animas suas illi vovent, et reddunt. 309 Magna quidem laus erit sanctis, quando ab ipso Domino audient in judicio; Esurivi, et dedistis mihi manducare. Sitivi, et dedistis [Col. 0894C] mihi bibere, et alia hujusmodi. Et iterum: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. 25.) . Rege itaque cum militibus suis in magno gaudio constituto, pars adversa confundetur, de qua et subditur: Quia obstructum est os loquentium iniqua. Quanta (Ex Augustino) iniqua locuti sunt Judaei! Quanta mala dixerunt Pagani, qui propter idola Christianos sunt persecuti! Cum putant quod possunt finiri Christiani, creverunt, et ipsi finiti sunt. Obstructum est os eorum. Jam non audent loqui adversus Christum. Quod tamen in judicio perfectius adimplebitur, quando regem nostrum regnare videbunt. Et Deum negare non poterunt, quando aspicient sanctos stare in magna constantia adversus eos qui se angustiaverunt: quando eos quos aliquando habuerunt in derisum, computari videbunt inter filios Dei (Sap. 5.) . Tunc quippe iniquorum os obstructum erit, quando jam quid dicere valeat, non habebit. Studeamus ergo de luce vigilare ad Deum, atque [Col. 0894D] in hoc arido deserto sitire fontem vitae. Sit in sancto desiderio cor nostrum. Laudent et benedicant Deum labia nostra, vita nostra, opera nostra. Sit pinguedo caritatis in corde, hilaritas in actione. Memores simus Dei vespere et mane. Sit gaudium nostrum in ipso. Adhaereat illi anima nostra toto desiderio: caveamus exemplum pravorum, qui pereunt: quatenus cum rege nostro Jesu Christo in caelesti regno gaudere et regnare possimus. Haec est utilitas psalmi.

TITULUS PSALMI LXIII.

1. Titulus psalmi sequentis est: In finem, psalmus David. Iste psalmus convenit David, id est, Christo, qui hic loquitur, dirigens in finem. Christus est materia, passus et glorificatus. Breviter enim de passione sua tangit et glorificatione. In prima parte describit malitiam Judaeorum, et orat liberari ab eis. Et affirmat quod liberabitur. In [Col. 0895A] secunda (quae incipit, Sagittae parvulorum ) ponit irrisionem stultitiae eorum. Ostendit in hoc psalmo constantiam suam in passione: nos videlicet suo exemplo intendens instruere, qualiter inter inimicos nos debeamus habere, et qualiter orantes debemus in tribulationibus perseverare: hoc videlicet attendentes, quia quanto fuerit asperior et iniquior tribulatio nostra, tanto in futuro majorem habebimus profectum, illi vero majorem defectum. Orat autem hic Christus, ne cedat inimicis in passione, quamvis certissime se sciret numquam deficere: sed hoc facit ad instructionem fidelium, ut si ipse qui praescius erat futuri, orare voluit, multo magis qui incerti sunt, sedule dent operam orationi. Sic itaque incipit:

PSALMUS LXIII.

2. Exaudi, Deus, orationem meam cum deprecor. Nunc te, pater, deprecor. Nunc exaudi orationem meam. Quod autem se exaudiri Christus postulat, hoc non secundum divinitatem, verum secundum humanitatem intelligi debet. Ea enim ex parte qua homo 310 erat infirmus atque mortalis et passibilis erat. [Col. 0895B] Hac igitur ex parte misericordiam petebat, qua misericordia indigebat. Quae autem ista sit oratio in sequentibus declaratur. Ait enim: A timore inimici eripe animam meam. Hoc orat in psalmo servus, quod in Evangelio praecipit Dominus: Nolite (inquit) timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere (Matth. 10.) . Oretur ergo, ut praestet quod jubet. Nec orat ut non occidatur, sed ut occidentem non timeat, ne forte timendo succumbat. Nec hoc ideo postulat Dominus Christus, ut timore aliquo frangi valeat, sed ut infirmantibus membris orandi formam atque in passione constantiam tribuat. Et quod de exauditione securus sit, ex verbis sequentibus ostendit. Ait enim:

3. Protexisti me a conventu malignantium, idest, a collectione male de me cogitantium, et etiam a multitudine operantium iniquitatem, idest, a multis qui illam singularem iniquitatem, videlicet crucifixionem in me operati sunt. Protectus est enim (Ex Augustino) , protegente se Deo, protegente carnem suam ipso Filio. Quid enim potuerunt facere inimici? Occiderunt corpus, animam autem occidere non potuerunt. Parum erat Domino martyres suos hortari verbo, nisi firmaret exemplo. Exaudi, inquit, et necesse est, ut exaudias. Quare?

4. Quia exacuerunt ut gladium linguas suas, intenderunt arcum rem amaram: ut sagittent in occultis immaeulatum. Sicut gladius acuitur, ut magis incidat: ita ipsi acutissime excogitabant quid in eum pejus dicere potuissent. Ipsum fuit acumen Judaeorum. Hoc pro magno quaesierunt, ut si occiderent, ut interfectores non apparerent. Ideo arcum intenderunt, idest insidias paraverunt. Simul pugnaverunt, et gladio et arcu. Gladio linguae, arcu deceptionis. Gladio cominus pugnatur. Qui sagittam mittit, fallit, ut feriat. Et bene hunc arcum, hanc fraudem dicit rem amaram. Quid enim tam amarum, quam occidere Christum? Ad hoc scilicet intenderunt ut sagittent immaculatum, idest, interficiant [Col. 0895D] innocentem. Et hoc in occultis, idest, latenter. Ad hoc quaesierunt quomodo a discipulo traderetur (Matth. 26.) , a judice Romano damnaretur, ab ipsis Romanis crucifigeretur (Luc. 22.) . Hoc fuit acumen linguae, hoc arcus, hoc sagittae. Sic per alios sagittaverunt Christum. Sic gladio propriae linguae occiderunt. Unde et subditur:

5. Subito sagittabunt eum, et non timebunt: firmaverunt sibi sermonem nequam. Subito dicit, quasi ex improviso. Tria autem ex hoc versu commendantur ex perversitate Judaeorum. Primo crudelitas operis, ubi ait, Sagittabunt eum. Secundo perversitas mentis, ubi dicit: Et non timuerunt. Tertio pertinacia insanae locutionis, ubi subdit: Firmaverunt sibi sermonem nequam. Quae nobis verba insinuant, quia in omnibus, idest, in verbo, opere, cogitatione corrupti erant. O cor durum et impoenitens! Traditus est ille judici. Trepidat judex, et non trepidant [Col. 0896A] qui judici tradiderunt. Contremiscit potestas, et non contremiscit immanitas. Vult ille lavare manus, et illi inquinant linguas suas. Sed quare? Firmaverunt sibi sermonem nequam, Crucifige, crucifige (Matth. 27; Luc. 22.) . Vere utique nequam: quo nequior nullus esse potest. Repetitio confirmatio est 311 sermonis maligni. Firmaverunt autem hoc, non Domino, sed sibi, id est, ad damnationem suam. Quomodo enim non sibi, cum dicant: Sanguis ejus super nos, et super filios nostros (Matth. 27.) ? Et quia qui peccat in absconso, appetit peccare non in publico, recte subditur:

6. Narraverunt ut absconderent laqueos, id est, qualiter absconse Christum caperent et occiderent, tradendo eum per discipulum, judicando per principem Romanum, interficiendo per milites ejus (Matth. 26.) . Talis fuit absconsio laqueorum, de quibus etiam, Dixerunt? Quis videbit eos? Neque enim hoc ab aliquo deprehendi posse putaverunt, sed non profuit illis. Nam sequitur:

[Col. 0896B] 7. Scrutati sunt iniquitates: quibus Christum in sermonibus redarguere possent, sive quia falsos testes super eum constituerunt (Ibid.) . Sed defecerunt scrutantes scrutinia, id est, in ea subtili, et frequenti inquisitione nihil potuerunt proficere. Quod patenter ostenditur, cum subinfertur:

8. Accedet homo ad cor altum: et exaltabitur Deus. Ad cor altum, id est, ad cor secretum, ad cor Divinum, non ostendens quid nosset, non ostendens quid esset. Illi putantes hoc totum esse, quod videbatur, occidunt hominem in corde alto. Exaltabitur Deus, in corde divino. Unde humiliatur, inde amplius exaltatur. Mortuus est enim Christus, resurrexit a mortuis, ascendit in caelum, misit praedicatores suos in mundum. Creditus est Deus. Magnificatus est, et exaltatus, non quod quantum ad seipsum possit unquam exaltari: sed quantum ad eum, apud quem major de Deo cognitio habetur. Audi quomodo exaltatus sit Deus, et hi qui persequebantur, humiliati.

[Col. 0896C] 9. Sagittae parvulorum factaesunt plagae eorum: [Vers. 9.] infirmatae sunt contra eos tinguae eorum. Conturbati sunt omnes, qui videbant eos. [Vers. 10.] Et timuit omnis homo. Illi qui sagittabant, et non timebant, jam sagittis parvulorum feriuntur, conturbatique pertimescunt. Et qui firmaverunt sibi sermonem nequam, jam contra eos linguae eorum infirmatae sunt. Cessaverunt minae, atque blasphemiae. Cognoverunt sua scrutinia non valere, atque a tanto verborum strepitu siluerunt. Talis est mutatio dexterae excelsi (Psal. 76.) . Non enim potentibus armis fortium pugnatorum, sed humilibus sagittis simplicium puerorum, tantos, tam feroces omnipotens Deus prostravit hostes. Infirma enim mundi elegit Deus, ut confundat fortia (1. Cor. 1.) . Nam qui sunt isti parvuli, nisi quibus dictum est in Evangelio: Nisi conversi fueritis, et efficiamini sicut parvulus iste, non intrabitis in regnum caelorum (Matth. 18. Marc. 10.) ? Conturbati sunt ergo ad poenitentiam omnes, id est, ex omni genere homines. Et timuit [Col. 0896D] omnis homo, id est, omnis utens ratione, ad intelligenda, quae facta erant. Timor Domini se subdidit: Annuntiaverunt opera Dei. Videlicet nativitatem, passionem, resurrectionem, humanitatem, et divinitatem, virtutesque et miracula. Et facta ejus intellexerunt. Factam videlicet esse nostram per Deum redemtionem et salutem. Et ideo sequitur:

10. Laetabitur justus, non in seipso, non in mundo, sed in Domino, et sperabit in eo, vitam aeternam. Et laudabuntur omnes recti corde. Id est, laudabiles apparebunt omnes, qui recte credunt, 312 et bene vivunt. Illi recti sunt corde, qui propria voluntate relicta voluntati penitus se subjiciunt divinae. Nos ergo Deum oremus, ut det nobis constantiam, ne conventum malignantium timeamus, non linguarum gladios, non deceptionum arcus. Accedamus ad Deum in corde humili, et ideo alto: ut in ipso exaltari mereamur. Timeamus eum timore casto, annuntiemus [Col. 0897A] opera ejus, quatenus per eum justificati, in ipso semper laetari valeamus. Haec est psalmi utilitas.

TITULUS PSALMI LXIV.

1. Titulus sequentis psalmi hic est: In finem psalmus David, Canticum Jeremiae et Aggaei de verbo peregrinationis, quando incipiunt proficisci (Jerem. 5.50.52; Agg. 1. et 2.) . Captivatus est (Ex Augustino) populus Israel: Ex civitate Jerusalem ductus est in servitutem Babyloniae. Prophetavit autem sanctus Jeremias post septuaginta annos rediturum populum de captivitate, et instauraturum civitatem ipsam Jerusalem, quam devictam ab hostibus planxerat. Aggaeus vero non prophetavit captivitatem, sed successit Jeremiae, qui mortuus fuit dum essent Judaei in captivitate. Et ipse Aggaeus prophetavit reditum, et fuit in reditu: quia mortuo Nabuchodonosor successit alius rex, qui timens Deum dimisit populum Dei. Sed quoniam (dicit Apostolus) haec in figura contingebant illis, scripta autem sunt propter nos, in quos finis seculorum obvenit (1. Cor. 10.) : debemus et nos nosse prius captivitatem nostram, deinde liberationem nostram. Debemus nosse Babyloniam [Col. 0897B] in qua captivi sumus, et Jerusalem ad cujus reditum suspiramus. Duas istas civitates faciunt duo amores. Jerusalem facit amor Dei: Babyloniam facit amor seculi. Interroget ergo unusquisque, quid amet, et inveniet unde sit civis. Si se invenerit civem Babyloniae, extirpet cupiditatem, plantet caritatem. Si se invenerit civem Jerusalem, toleret captivitatem, speret libertatem. Quidam tituli loco Aggaei ponunt Ezechiel, qui fuit in captivitate Babyloniae. Et ubi hic dicitur de verbo peregrinationis, quidam dicunt, Ex populo transmigrationis. Ubi etsi verba discrepant, sententia non discordat. Sed jam expositionem tituli videamus. Psalmus iste convenit David prophetae et aliis redeuntibus. Qui psalmus est canticum Jeremiae et Aggaei. Quia exponit nobis illud, unde exultaverunt Jeremias et Aggaeus, sive Zacharias, sive Ezechiel, qui fuerunt ex populo transmigrationis. Canticum, dico, habitum de verbo peregrinationis, id est, de revelatione, quae facta est eis a Deo pro captivorum peregrinatione: quando incipiebant proficisci, id est reverti de Babylonia in Jerusalem. Horum exultatio praefiguravit nostram, quam habemus, cum spiritualiter proficisci de hac peregrinatione incipimus. Et huic Babyloniae non intendentes, Deum amare intendimus. [Col. 0897C] Est enim conceptio amoris initium proficiscendi. Incipit exire, qui incipit amare. Exeuntium pedes sunt cordis affectus. Etsi corpore adhuc permixti sunt cum filiis Babyloniae, desiderio tamen sancto discernuntur. Materia sunt ipsi revertentes, qui hic loquuntur. In prima parte Deum laude dignum praedicant. Orant, ut de captivitate redeant, miseriam suam denuntiant, Deum propitium esse, et beatum, quem elegerit, narrant. Domum et habitationem et bona ipsius commendant. In secunda 313 parte (ubi dicitur: Spes omnium finium terrae) agitur de potentia Salvatoris, de virtute et gratia praedicatorum, de timore et mutatione conversorum, de dono sancti Spiritus, de multiplicatione fidelium, de fructu ipsorum. In tertia (ubi dicitur: Benedices coronae anni) commendatur benedictio et beatitudo, quam sanctis suis, unicuique secundum merita sua, Deus per gratiam suam daturus est in futuro. Pro his omnibus in fine, sicut in capite, hymnum Deo canendum denuntiat. Vox Ecclesiae ad Christum.

PSALMUS LXIV.

2. Te decet hymnus Deus in Sion. O Deus, qui noster Redemtor es, Te decet hymnus, non in Babylone, non [Col. 0897D] in confusione peccatorum: sed in Sion, id est, in speculatione virtutum. Non est enim speciosa laus in ore peccatoris (Eccles. 15.) , sed rectos decet laudatio (Psal. 32.) . Cum ceperit quisque innovari, et mente ad caelestia erigi: tunc primum decet, ut Deum laudet. Et quia sic Deum laudare debemus, ut nos ipsos ei voveamus, incipientes hoc in novitate vitae (Rom. 6.) , sed complentes in aeterna pace: recte subditur: Et tibi reddetur votum in Jerusalem, id est, in visione pacis. Hic in ista Sion, ubi videmus per speculum et in aenigmate, nondum autem facie ad faciem (1. Cor. 13.) , votum Deo incipimus agere: sed illud non possumus ex toto adimplere, quamdiu in nobis est, quod Apostolus dicit: Velle adjacet mihi, perficere autem bonum non invenio (Rom. 7.) . Bona quippe opera nostra tunc perficientur, quando ita spiritui caro consenserit, ut adversus eum illa concupiscere non possit (Galat. 5.) . Hoc volumus quotiens [Col. 0898A] perfectionem justitiae desideramus. Ideo dictum est: Velle adjacet mihi. Sed quia hoc in ista corruptione nullatenus adimpletur, propterea mox subditur: Perficere autem bonum non invenio. Est enim perfectio boni, ubi nulla est concupiscentia mali. Tunc ergo reddetur in illa caelesti pace, quando jam nullum malum erit, sed summum bonum. Ibi erimus totum, idest, integri, non solum anima, sed caro ipsa in resurrectione justorum. Vincet pax, et finietur bellum; destruetur mors et vita erit in perpetuum. Tunc nostrum desiderium adimplebitur. Tunc fiet, quod modo prophetatur. Et tibi reddetur votum in Jerusalem. Ad hoc suspirat Ecclesia: unde et suppliciter orat, dicens:

3. Exaudi Deus orationem meam. Ut in illa caelesti Jerusalem votum meum persolvam. Scio enim, quia non solum animae, sed ad te omnis caro veniet. Hic aperte propheta resurrectionem annuntiat. Unde Apostolus: Omnes (inquit) sive boni, sive mali, adstabimus ante tribunal Christi (Rom. 14.) . Et alibi: [Col. 0898B] Vivo ego, dicit Dominus, quoniam mihi curvabitur omne genu, et confitebitur omnis lingua (2. Cor. 5; Isai. 45.) . Et subdit caussam, quare necesse est, ut exaudiatur, cum ait:

4. Verba iniquorum, id est, diaboli et Evae qui persuaserunt Adae, praevaluerunt super nos. Quia nos in peccatum demerserunt. Et tamen tu Domine propitiaberis impietatibus nostris. Condonando eas. Primum peccatum per verbum factum est: et per verbum mala multa quotidie fiunt. Hinc apostolus, malum linguae describens ait: Lingua inquietum malum, plena veneno 314 mortifero (Jacob. 3.) . Et alibi dicitur: In manibus linguae vita et mors (Prov. 29.) . Cavendum est igitur malum linguae, ne loquamur, quod noceat, nec a verbis impiorum depravemur. Et si in hoc delinquimus, corrigamur. Advocatum enim habemus apud Patrem Jesum Christum justum. Et ipse est propitiatio pro peccatis nostris (1. Joan. 2.) . Cujus propitiatione hominem electum, et [Col. 0898C] salvatum commendat, cum subjungit:

5. Beatus, quem elegisti, id est, de massa perditorum segregasti, convertendo ad fidem. Et assumpsisti ad dignitatem. Ideo beatus, quia habitabit in atriis tuis, id est, in caelesti Jerusalem, quam dicit atria propter amplitudinem. In se Christus assumsit, quendam beatum, et cum multos assumserit, non de pluribus dicitur, sed de uno. Commendat ergo unitatem, quam assumsit. Nam haereses et schismata reprobavit. Qui autem manent in compage Christi, et membra sunt ejus. Facit quodammodo unum virum, de quo dicit Apostolus: Donec occurramus omnes in agnitionem Filii Dei, in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. 4.) . Et quia iste unus consistit ex pluribus, rursus de singulari numero ad pluralem redit, caussamque aliam beatitudinis ostendit, dicens: Replebimur in bonis domus tuae. Quae sunt bona domus Dei? Mira et ineffabilia. Nam quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, praeparavit Deus diligentibus [Col. 0898D] se (Isai. 64; 1. Cor. 2.) . Oportet igitur ea nunc esurire, et sitire, ut tantis postmodum bonis repleri mereamur. Ecce magna sunt bona domus Dei, et beatum est bonis illius adimpleri. Jam audiamus, quae sit haec domus.

6. Sanctum est, inquit, templum tuum, mirabile in. aequitate. Sancta electorum Ecclesia domus dicitur, quia a Deo inhabitatur. Templum, quia sanctificatur per Deum. Hinc Apostolus ait: Templum Dei sanctum est, quod estis vos (1. Cor. 3. et 6.) . Hoc sanctum Dei templum dicitur mirabile, non in columnis, non in marmoribus, non in tectis deauratis, sed in aequitate. Quae est aequitas? Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris. Et quae vultis, ut faciant vobis homines, et vos facite illis (Luc. 6.) . In his duobus praeceptis est aequitas atque justitia. Quando haec observant justi viri, qui sunt domus et templum Dei, mirabiles apparent in aequitate, in justitia, in sanctitate, [Col. 0899A] in moribus, in actionibus, in virtutibus. Ad hanc ergo impetrandam aequitatem humiliter exorat dicens: Exaudi nos Deus salutaris noster. Cum dixit Deus, continuo adjunxit, Salutaris, ut quem Deum diceret, apertius declararet. Salutaris enim proprie dicitur Jesus Christus, per cujus incarnationem salvati sumus. Ipse mediator Dei et hominum interpellat pro nobis (1. Tim. 2.) , ut homo, et exaudit nos, ut Deus. In Deo est salus nostra et spes nostra. Non unius anguli non solum Judaeae, non Orientis tantummodo, aut Occidentis: sed Spes omnium finium terrae. In illo enim sperant etiam illi, qui in ultimis terrae partibus habitant. Nec tantum hi sperant in eo, qui non solida terra sunt, sed et illi, qui in remotissimis insulis consistunt. Hoc est, quod subdit: Et in mari longe. Quomodo autem tam longe sit factus, spes ostenditur, cum subinfertur:

7. Praeparans montes in virtute tua. Montes dicit Apostolus et praedicatores altitudine 315 vitae terrena [Col. 0899B] omnia transcendentes. Quos Deus omnipotens praeparavit, et praeparat vocando, justificando, gratia, doctrina et moribus informando. Et bene potes eos praeparare, quia tu es accinctus potentia. Dominus ac Redemtor noster secundum humanitatem Accinctus potentia dictus est. Unde illi Psalmista alibi ait: Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime (Psal. 44.) . Et iterum: Indutus est Dominus fortitudinem et praecinxit se (Psal. 92.) . In eo autem quod Verbum est apud Patrem, neque induitur fortitudine, neque accingitur potentia. Imo ipse est fortitudo et virtus et sapientia (1. Cor. 1.) . Incarnatus ergo Dominus quia divinitate sua undique circumdatur, undique munitur, non immerito accinctus potentia perhibetur. Accinctus autem, tanquam paratus ad pugnam contra diabolum et mundum. Unde protinus addit:

8. Qui conturbas profundum maris, sonum fluctuum ejus. Fundus maris (Ex Augustino) , est cor impiorum. Sicut enim a fundo vehementius omnia moventur, [Col. 0899C] et fundus continet omnia: sic quidquid processit per linguam, per manus ad persecutionem Ecclesiae de profundo processit. Si enim non esset radix iniquitatis in corde, non illa omnia procederent adversus Christum. Fundum conturbavit, forte ut fundum exhauriret: nam in malis quibusdam exhausit mare a fundo, et posuit mare in desertum. Dicit illud alius psalmus: Qui convertit mare in aridam (Psal. 65.) . Omnes impii ut pagani qui crediderunt, mare erant: terra facti sunt: salsis fructibus primo steriles, postea justitiae fructu faecundi. Conturbat sonum fluctuum, quando minas dissipat superborum. Vel sonum fluctuum couturbat, quando tumultus cogitationum in cordibus impiorum Deus excitat. Ascendunt in corde cogitationes, quando suas ad memoriam reducunt pravitates. Conturbatur mare, quia contremiscit amaritudo poenitentiae: et quod in imo est, ad summum reducitur, quando malum quod in corde jacebat, ore confessionis aperitur. Quis hoc agit in corde peccatoris, nisi pia potentia Redemtoris. De [Col. 0899D] qua adhuc subditur:

9. Turbabuntur gentes, et timebunt qui habitant terminos, a signis tuis. Ideo enim Dominus et Discipuli ejus tanta signa et prodigia faciebant (Marc. 16.) , ut cum viderent gentes quae fidem non habebant, turbarentur pro peccatis, et timerent Deum, et credentes salvi fierent. Et quia in via Dei incipitur a timore (Prov. 1. et 9.) , sed in caritate consummatur, recte adhuc subjungitur: Exitus matutini et vesperi delectabis Matutinum (Ex August.) significat prosperitatem, vesperum tribulationem: quia mane laetum est, transacta velut tristitia noctis. Tristes autem sunt tenebrae, vespere veniente. Delectat ergo Deus, idest, servos suos delectare facit, exitus matutini et vesperi, idest, ut exeant de prosperitate et adversitate ejus saeculi. Non extolluntur prosperis, non [Col. 0900A] franguntur adversis, Cuncta forti mente pertranseunt, laeti et alacres ad finem tendunt. Talis erat Paulus, cum diceret: Cupio dissolvi et esse cum Christo (Philip. 1) . Notandus est autem ordo verborum: Prius ponitur perturbatio timoris, deinde delectatio amoris. Timor excludit vitia: caritas contemnit terrena. Magnifice ergo posuit, Delectabit exitus. Si enim 316 non delectat te, non laboras exire. Delectare in Domino, et fastidio erit tibi mundus. Ad hoc autem quod praemissum est, Praeparans montes in virtute tua, respicere videtur versus iste, qui subjungitur:

10. Visitasti terram et inebriasti eam: multiplicasti locupletare eam. Misisti nubes tuas, ut pluerent praedicationem veritatis. Inebriata est terra, idest, repleta sunt corda terrena caelesti imbre sapientiae, ad proferendum multipliciter fructum vitae. Omnipotens Deus terram visitat, quotiens peccatorem per suam gratiam aspirat. Inebriat vero, cum tanto ejus amore repletur, ut vita et moribus ad meliora immutetur. [Col. 0900B] Solet enim per ebrietatem sensus bibentium mutari. Hinc est quod de electis alibi dicitur: Inebriabuntur ab ubertate domus tuae (Psal. 35.) : quia tanto omnipotentis Dei amore repleti sunt, ut mente mutata sibimetipsis extranei esse videantur. Quaedam enim quasi ebrietas videtur, contemtis divitiis paupertatem amare, seipsum contemtui habere, tribulationibus gaudere, mortem magis quam vitam diligere, ad ea quae non apparent, totis desideriis anhelare. Hoc modo inebriata terra non potest sterilis esse. Multipliciter locupletatur a Deo spiritualibus donis: Hinc Paulus ait: Alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii genera linguarum, alii gratia curationum. Et quibusdam aliis enumeratis: Haec (inquit) omnia operatur unus atque idem spiritus dividens singulis prout vult (1. Cor. 12.) . Et quia sic ditat Deus terram suam dicatur recte: Multiplicasti locupletare eam. Hunc autem multiformis gratiae spiritum declarat, cum subjungit: Flumen Dei repletum [Col. 0900C] est aquis. Quid per Dei flumen intelligi debeat, ipse Dominus nobis insinuat, ubi ait: Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. 7.) . Hoc (inquit Evangelista) dixit de spiritu quem accepturi erant credentes in eum (Ibid.) . Et sicut in uno flumine multae aquae conveniunt: ita in uno spiritu multae gratiarum divisiones consistunt. Ideo dicitur Spiritus sanctus flumen, quia cum impetu venit, atque a sordibus peccatorum mundat mentem quam infundit. Ideo aqua, quia mentem potat, eamque ab aestu desideriorum carnalium refrigerat. Sed quia de potu audivimus, nunc de cibo animae quid subjungat, audiamus: Parasti cibum illorum quoniam ita est praeparatio ejus. Quem cibum? Utique de quo ipse ait: Ego sum panis vivus, qui de caelo descendi. Si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum (Joan. 6.) . Quomodo hunc cibum paravit nobis? Quia verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. 1.) . Bene autem dicitur, Parasti, quia multo [Col. 0900D] studio egit, et multo labore, quatenus electorum mentes de seipso posset reficere. Unde convenienter ait: Quoniam ita, idest, per te est praeparatio ejus. Neque enim tantum cibum praeparate potuisset aut Apostoles, aut propheta, aut angelus, nisi solummodo mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus (1. Tim. 2.) . Est etiam Scriptura sacra cibus nobis paratus a Domino, quo quotidie reficimus, ne deficiamus in hujus peregrinationis deserto. Unde scriptum est: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit ex ore Dei (Matth. 4.) . Ecce paratus est cibus, 317 ecce paratum est flumen: sed haec fragilis homo non valet suscipere, nisi superna bonitas dignetur adjuvare. Ideo exorat dicens:

11. Rivos ejus inebrians, multiplica genimina ejus. [Col. 0901A] Rivos ejus fluminis Apostolos et doctores dicit, per quos Spiritus sanctus ad audientium corda decurrit. Unde scriptum est: Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus sanctus qui loquitur in vobis (Matth. 10.) . Hunc Spiritum a Patre de caelo missum quando Apostoli receperunt, tanta ejus plenitudine imbuti sunt, ut cum linguis variis Dei magnalia loquerentur, a quibusdam ebrii putarentur (Act. 2.) . Et re vera erant ebrii, sed spiritualiter, non carnaliter. Sed unde praedicantes Deus inebriat, inde fideles multiplicat. Multiplica (inquit) genimina ejus. Genimina dicuntur hi, qui ex aqua et Spiritu sancto regenerantur. Et non dicit Genimina eorum, sed ejus: quia sicut quidam inebriatus rivus ait: Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat: sed qui incrementum dat Deus (1. Cor. 3.) . Et quia intra sanctam Ecclesiam fructificat Deo non solum exuberans sapientia, sed ipsa etiam tenuis et parva doctrina, recte subditur: In stillicidiis ejus laetabitur germinans. Parvulis (Ex Augustino) et adhuc infirmis [Col. 0901B] stillantur quaedam de sacramentis, quia non possunt capere plenitudinem veritatis. Audi quomodo stillat Paulus quibusdam minus capacibus: Non potui (inquit) vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus, tamquam parvulis in Christo (Ibid.) . In stillicidiis ergo germinans laetatur, quando is qui in fide noviter exhortatus est, magna adhuc capere non potest: sed tamen pauca quae audit, gratanter suscipit: atque eos quos praevalet, fructus bonorum operum et virtutum proferre studet. In hoc praesenti haec beneficia quae dicta sunt, dabis: in futuro quid? sequitur et dicit:

12. Benedices coronae anni benignitatis tuae. Idest, sanctos tuos remunerabis, qui ut corona palmae atque victoriae circa te stabunt, et tibi victoriae signum erunt. Vel aliter: Coronam ubi audis, gloria victoriae designatur. Vince diabolum, et habebis coronam. Annus vero quia perfectum tempus est, spatium vitae significat aeternae. Corona ergo anni est perfecta [Col. 0901C] gloria, pertinens ad aeternam vitam, quam daturus est Deus sanctis suis post hujus vitae certamina: non ex meritis eorum, sed ex benedictione et gratia sua. Unde et dicturus est: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. 25.) . Et ideo posuit benignitatis, ut gratia Dei commendetur, ut nemo de suis meritis glorietur. Hanc autem benedictionem coronae, quam praemisit, exequitur per partes, cum subjungit: Et campi tui replebuntur ubertate.

13. Pinguescent speciosa deserti: et exultatione colles accingentur. [Vers. 14.] Induti sunt arietes ovium, et valles abundabunt frumento. Quid per campos, nisi fructificantes justos? Quid per desertum, nisi steriles peccatores voluit designare? Quosdam justos insinuat, quasi campos esse Paulus, ubi ait: Dei agricultura estis (1. Cor. 3.) . Attende quanta sunt viscera divinae misericordiae. Propter campos enim non deserit desertum. Propter justos non respuit peccatores. Illos replebit ubertate, id est, aeterna refectione, [Col. 0901D] sicut jam praemissum est: Inebriabuntur ab ubertate 318 domus tuae. Istos pinguescere faciet dulcedine gratiae suae, ut ibi abundavit peccatum, superabundet gratia (Rom. 5.) . Et notandum, quod non ait, Pinguescet desertum, sed speciosa deserti: quia non totam massam peccatricem salvabit Deus, sed eos tantum qui a sordibus exeunt vitiorum; et speciosi fiunt fide, morum honestate, et decore virtutum. Vel per speciosa deserti Ecclesiae gentium possunt figurari, quae tunc pinguescent, quando omnia perfecte habebunt. Erit enim Deus omnia in omnibus (Ephes. 1.) , nec sancti Spiritus dona dividentur. Per colles autem accipi possunt sancti martyres, qui campis, id est, justis virtute praeeminent passionis. Hi sunt, qui venerunt ex magna tribulatione (Apoc. 7.) . Ideo merito accingentur, id est, ex omni parte, tam in anima, quam in corpore circumdabuntur exultatione. Quasi quoddam cingulum erit eis sempiternum [Col. 0902A] gaudium, undique circumdans eos, undique continens, inseparabiliter adhaerens. Hinc quibusdam Dominus ait: Iterum videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. 16.) . Tunc quoque accingentur exultatione, quando circumdati et repleti fuerint ipsa divinitate. Tunc quoque induet Dominus stola jocunditatis et veste immortalitatis arietes ovium, id est, duces animarum. Vel induti erunt exultatione, quia simul cum grege suo gaudebunt in aeterna pace. Quasi quoddam indumentum illis exultatio erit, quando jam nulla pars molestiae neque in anima, neque in corpore remanebit. Absterget enim Dominus omnem lacrymam ab oculis sanctorum: et mors non erit amplius, neque luctus, neque clamor, sed nec ullus dolor: quoniam priora transierunt (Apoc. 21.) . Et valles abundabunt frumento, quia obedientes, et humiles animae caelesti reficientur alimento. Ipse Dominus erit frumentum eorum. Ipse est enim verus cibus animarum (Joan. 12. et. 6.) . Et ibi omnes non [Col. 0902B] tam voce, quam mente: non tam verborum strepitu, quam cordis affectu, in laetitia ineffabili, Clamabunt. Et eorum clamor non nisi laus Dei erit. Ideo subdit: Etenim hymnum dicent. Unde alibi dicitur: Beati qui habitant in domo tua, Domine, in secula seculorum laudabunt te (Psal. 83.) . Ergo incipiamus hic hymnum dicere Domino nostro, quatenus perfecte illum laudare mereamur in futuro. Qui enim modo non incipit, nec postmodum laudabit.

TITULUS PSALMI LXV.

1. Hoc modo psalmus, qui sequitur, intitulatur: In finem, Canticum psalmi resurrectionis. In hoc psalmo proponitur nobis canticum, ad exultandum de nostra resurrectione, quam Deus omnibus in finem, id est, in Christum tendentibus operabitur (Rom. 8; Phil. 3.) . Quae resurrectio materia hujus psalmi est. In prima parte admonet omnes gentes, ut corde, voce et opere Deum terribilem laudent, praedicent, glorificent et adorent. In secunda parte (quae incipit, Venite et videte ) commendat Dei opera esse terribilia: ubi vocationem gentium, et reprobationem Judaeorum [Col. 0902C] designat. In tertia parte (quae incipit, Benedicite, gentes ) admonet, ut benedicant gentes Deum suum pro tot et tantis sibi collatis beneficiis: tum quia animas a morte liberat, atque in bono perseverare facit: tum quia post tentationes, et probationes multas, in aeternum refrigerium perducit, ubi semper gaudeant: et vota sua, 319 quae hic inceperunt, Deo suo ibi perfecte solvant. In quarta parte (ubi dicitur, Venite, audite ) proponit seipsum in exemplum, praedicans bona, quae animae suae fecit Dominus. Et quia ad illum ore et corde clamavit sine iniquitate, propterea exaudivit Deus. In quo nos hortatur, ut similiter faciamus: quatenus ab ipso exaudiri atque ejus misericordiam consequi mereamur. Haec est intentio et utilitas hujus psalmi. Unde sub voce primitivae Ecclesiae, sive cujuslibet perfecti nunc dicitur:

PSALMUS LXV.

2. Jubilate Deo omnis terra. Id est, de omni terra gentes conversae, jubilate Deo mentis exultatione. Videte, quemadmodum commendetur universitas Ecclesiae toto orbe diffusae, cum dicitur, Omnis terra. Sed (Ex Augustino) quid est, Jubilate? In voce [Col. 0902D] erumpite gaudiorum si non potestis verborum. Non enim verbum jubilatur, sed solus gaudentium sonitus redditur, quasi parturientis et parientis cordis. Jubilate, inquit, id est, in voce rei laetitiam concipite, quae verbis explicari non possit. Psalmum dicite nomini ejus: date gloriam laudi ejus. Psallere est organum etiam assumere, quod psalterium dicitur, et pulsu atque opere manuum vocibus concordare. Si ergo jubilatis, quod Deus audiat, psallite etiam quod homines videant, et audiant: sed non nomini vestro. Cavete enim facere justitiam vestram coram hominibus, ut videamini ab eis (Matth. 6.) . Quid est psalmum dicite? Exponit nobis Evangelium, ubi ait: Luceat lux vestra coram hominibus (Matth. 5.) . Quod autem hic subditur, Date gloriam laudi ejus, hoc ibi manifestius declaratur, cum subinfertur: Ut videntes opera vestra bona, glorificent patrem vestrum, qui in caelis est (Ibid.) . Ille laudi Dei gloriam [Col. 0903A] dat, cujus bona vita cum recta praedicatione concordat. Nomini Domini psallit, cum in bono opere, quod agit, non suam, sed Domini laudem requirit. Psallite ergo nomini ejus, non vestro. Vos psallite, ille laudetur. Vos bene vivite, ille glorificetur. Totam intentionem nostram in laudem Dei mittit. Nihil nobis unde laudetur, reliquit. Non vult Deus, ut gloriemur in nobis, ne sit gloria vana: sed vult, ut gloriemur in nobis, ut sit gloria sana. Unde et subditur:

3. Dicite Deo, Quam terribilia sunt opera tua Domine! Unde terribilia? Quia caecitas ex parte in Israel facta est, ut plenitudo Gentium intraret (Rom. 11.) . Magis ergo terreamini, quia videtis ramos naturales amputari. Judaei enim, qui per Patriarchas venerunt, de carne Abrahae nati sunt. Et quid ait Apostolus? Sed dicis, Fracti sunt rami, ut ego inserar: Bene. Propter incredulitatem fracti sunt: tu autem (inquit) fide stas. Noli altum sapere, sed time. Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit, neque [Col. 0903B] tibi parcet (ibid.) . Attendendo ergo ramos fractos et te insertum, noli extolli super ramos fractos, sed magis: Dicite Deo, Quam terribilia sunt opera tua, Domine. Time illum in terribilibus operibus suis, et noli sperbire, quia te in altum vocabit: ne tibi non parcat, qui ramos naturales abscidit. Quorum abscisio demonstratur, cum subditur: In multitudine virtutis tuae, idest, in multis virtutibus et miraculis. Mentientur tibi 320 inimici tui, idest Judaei, qui praerogative dicendi sunt inimici. Et ex hoc magis digni reprobatione fuerunt, quia inter tot virtutes et miracula cum credere debuissent, increduli remanserunt. Mentiti sunt autem, falsum testimonium de Christo dicentes: corpus ejus de sepulcro furatum affirmantes (Matth. 28.) : resurrectionem negantes. Et valde notandum est, quod cum diceret, Mentientur, continuo addidit tibi, idest, ad profectum tuum. Mendacium enim Judaeorum ad commendandam multam potentiam tuam valebat. Quare solent [Col. 0903C] iuimici nostri mentiri? Ut potentiam cujusque minuant, de quo mentiuntur. Tibi, inquit, contra accidit. Nam minus appareret potentia tua, si tibi illi non mentirentur. Mentiti sunt illi, et occisus est Christus: resurrexit a mortuis, et ubique est praedicatus (Marc. 15. et 16.) . Crevit potentia ejus in terra, et impletum est quod subditur:

4. Omnis terra adoret te, Deus, et psallat tibi: psalmum dicat nomini tuo. Idest omnis generis homo habitans in terra, te qui verus Deus es, adorando colat. Adorare enim ad divinam proprie pertinet culturam: in quo etiam fides commendatur. Sed quia eadem fides sine operibus mortua est (Jacob. 2.) , recte subditur: Et psallat tibi, idest, bene operetur ad honorem tuum. Psalmum dicat, idest bonam operationem praedicet: et hoc non sibi, sed nomini tuo, hoc est ad laudem et gloriam nominis tui. Tunc quippe utiliter Deum adoramus, quando culturae fidei bonum opus, in quo Deus honoretur, adjungimus, atque alios nobiscum quos possumus, ad servitutem [Col. 0903D] Dei verbo et exemplo trahimus. Quod videtur hic facere, cum protinus adjungit:

5. Venite et videte opera Dei. O gentes (Ex Augustino) , o ultimae nationes, relinquite Judaeos mentientes. Venite confitentes: accedite passibus mentis, affectibus amoris. Venite ad Dominum, properate ad fidem, currite ad Ecclesiam. Videte, idest, credite et intelligite opera quae fecit Dominus, qui est Terribilis in consiliis super filios hominum. Machinati sunt (Ex eod.) filii hominum consilium ad crucifigendum Christum (Joan. 11.) . Crucifixus excaecavit crucifigentes. Vos machinati estis consilia perdendi, ille excaecandi et salvandi: excaecandi superbos, salvandi humiles. Ad hoc autem superbos ipsos excaecavit, ut caecati humiliarentur, humiliati confiterentur, confessi illuminarentur. Terribilis ergo in consiliis [Col. 0904A] super filios hominum. Et vere terribilis. Ecce enim caecitas ex parte in Israel facta est. Ecce Judaei ex quibus natus est Christus, foris sunt. Ecce Gentes, quae contra Judaeam erant, in Christo intus sunt. Propterea quid fecit terrore consilii sui? sequitur et dicit:

6. Qui convertit mare in aridam. Mare erat mundus, Amarus salsitate [Ant. falsitate] , turbulentus tempestate, saeviens fluctibus persecutionum. Mare erat, in aridam conversus est. Modo sitit aquam dulcem mundus, qui salsa plenus erat. Unde dicit alibi: Anima mea sicut terra sine aqua tibi (Psal. 142.) . Illi ipsi qui in aridam sunt conversi, cum essent antea amari, In flumine pertransibunt pede. Flumen est (Ex Aug.) omnis mortalitas seculi. More enim fluminis alia venit et transit, alia transitura succedit. Quid in terra nascitur, et manat? Omnis qui natus est, cedat 321 oportet nascituro. Ergo omnis iste ordo rerum labentium quasi fluvius est. In istum fluvium si se mittit anima cupida, perit. [Col. 0904B] Quomodo ergo transiet delectationes rerum periturarum? Credat in Christum, et illo duce in flumine pertransibit pede. Quid est pede transire? Facile transire. Non quaerit equum, ut transeat. Non erigitur superbia ad transeundum flumen. Humilis transit, et citius transit. Hoc etiam juxta literam et in veteri populo Dominus fecit: sed sicut Apostolus dicit, omnia in figura contingebant illis (1 Cor. 10.) . Et notandum quod non ait Transibunt, sed Pertransibunt. In flumine enim pede transire, est in hac mortalitate humiliter et simpliciter vivendo ad caelestia festinare. Pertransire vero, est cursum recte vivendi bene moriendo finire. Pertransibat quoque Paulus, cum diceret: Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. De caetero reposita est mihi corona justitiae quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex (2. Tim. 4.) . Unde nunc apte subditur: Ibi laetabitur in ipso. Hic enim super flumina Babyloniae sedemus et ploramus (Psal. 136.) , [Col. 0904C] et sunt nobis lacrymae panis, dum dicitur quotidie, Ubi est Deus tuus (Psal. 41.) ? Ibi vero flumine jam transacto, finita mortalitate, recepta incorruptione: ibi laetabitur in ipso, idest, in Deo nostro (1. Cor. 15.) . Tunc erit vera et perfecta nostra laetitia, quando similes ei erimus, et videbimus eum sicuti est (1. Joan. 3.) .

7. Qui dominatur omnibus: et hoc in virtute sua, idest, propria, in aeternum: quod vere omnipotentia est, et ad solum pertinet Deum. Quia qui dominantur in hoc mundo, neque in virtute sua, sed Dei, neque in aeternum, sed temporaliter dominantur. Si enim aeterna esset virtus nostra, non lapsi essemus in peccatum, nec poenalem meruissemus mortem. Per nos ergo infirmati, sed per eum fortes facti, qui dominatur in virtute sua in aeternum: erimus participes virtutis ejus per ipsum. Quod non nostris meritis, sed misericordia ejus actum ostenditur, cum subinfertur: Oculi ejus super gentes respiciunt. Quod enim gentilitas credidit, divinae misericordiae respectus [Col. 0904D] egit, quae cum eligitur, Judaea reprobatur. Unde et subdit: Qui exasperant non exaltentur in semetipsis. Exasperitas Judaeorum fuit ipsa infidelitas, fuit superbia, ira quoque et invidia: fuerunt pravi mores, et verba increpationis et blasphemiae adversus Christum et Ecclesiam. Qui quoniam in semetipsis elati fuerunt, non exaltari, sed duci a Domino meruerunt. Quasi maledixisse videtur, cum ait, Non exaltentur. Imo (Ex Augustino) exaltentur, sed non in semetipsis, humilientur in seipsis, exaltentur in Deo. Quoniam qui se humiliat, exaltabitur: et qui se exaltat, humiliabitur (Luc. 18.) . Cognitis istis operibus atque acceptis tantis beneficiis admonet ad Deum benedicendum, et dicit,

8. Benedicite, gentes, Deum nostrum. Jam (Ex eod.) venit semen Abrahae, in quo benedicentur omnes [Col. 0905A] Gentes (Gen. 22.) . Benedicite ergo in quo benedicemini. Nam qui ei benedixerit, erit et ille benedictus. Neque enim ideo jubemur benedicere Deum, ut nostra benedictio quidquam conferat Deo, qui bonorum nostrorum non indiget (Psal. 15.) ; sed ideo benedicere praecipimur, ut ex affectu 322 benedicendi gratiam ejus quem benedicimus, mereamur: et sic ipsa benedictio in nos retorqueatur. Pertinet quoque ad religionem nostram et fidei culturam toto corde, toto affectu Deum nostrum benedicere, praedicare, laudare. Ideo adhuc subdit: Et auditam facite vocem laudis ejus. Non solum apud vosipsos ipsum laudate, sed etiam vocem laudis ejus aliis auditam facite et praedicate. Sic benedicite Deum in vobis, ut et aliis praedicando annuntietis.

9. Ipse est enim qui posuit animam meam ad vitam. Deus ad vitam animas nostras posuit, quia a morte redemtas per fidem vivificavit. Mors in nobis, vita in Deo. Quomodo quibusdam credentibus ait Apostolus: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in [Col. 0905B] Domino (Ephes. 5.) . Sed quid deinde opus est, nisi ut perseveremus usque in finem (Matth. 24.) ? et hoc ipse dedit, de quo consequenter ait: Qui non dedit in commotionem pedes meos. Qui posuit animam meam ad vitam, ipse regit pedes meos, ne nutent, ne a bono cepto boni moveantur affectus. Quare dicis, Quia non dedit in motum pedes tuos? Multa enim (inquit) passi sumus.

10. Quoniam probasti nos, Deus, idest, nobis ipsis et aliis probatos ostendisti. Igne nos examinasti, sicut examinatur argentum. Vel materiali igne, sicut Laurentium: vel igne, idest, quacumque tribulatione non cremasti nos, sicut fenum: sed purgasti, sicut argentum. Adhibendo nobis (Ex Aug.) ignem, non in cinerem convertisti: sed sordes abstulisti. Probat Dominus sanctos suos, et tribulationum igne examinat: ut ab omni terrena sorde et carnis delectatione mundentur. Carnis autem oblectamina multum in adversis deficiunt. Et exponit per partes ipsas [Col. 0905C] examinationes, cum subjungit:

11. Induxisti nos in laqueum, posuisti tribulationes in dorso nostro: [Vers. 12.] imposuisti homines super capita nostra. Laqueum dicit vincula, carceres, sive quaslibet tentationes. Non autem intelligendum est, ut inducat quemquam Deus in laqueum (quia ipse est intentator malorum [Jacob. 1.]) , sed quasi inducit, cum induci permittit. Unde in oratione dicimus: Et ne nos inducas in tentationem (Matth. 6.) , idest, ne nos induci permittas. Utrum autem super sanctorum dorsum tribulationes imponantur, Paulum interroga. Non enim quinquies quadragenas unam minus se a Judaeis accepisse celabit (2. Cor. 11.) . Homines autem super eorum capita impositi erant, qui eis dominabantur, in tantum ut capitales possent dare sententias. Haec autem omnia (Ex Augustino) passa est Ecclesia variis et diversis persecutionibus. Hoc et singillatim etiam modo patitur. Non enim quisquam est, qui se in hac vita ab his tentationibus possit dicere immunem. Ergo imponuntur et homines [Col. 0905D] super capita nostra. Toleramus quos nolumus. Patimur superiores aliquando, quos novimus pejores. Erecti enim male superbi eramus. Male erecti, curvati sumus, ut curvati bene erigeremur. Et bonum est ut consideremus nos peccatores esse, et sic toleremus impositos super capita nostra: ut et nos confiteamur Deo, quia digne patimur. Quid enim indigne pateris, quod fecit qui justus est? Posuisti tribulationes in dorso nostro: Imposuisti homines super capita nostra. 323 Saevire videtur Deus, cum ista facit. Ne metuas, pater est. Nunquam sic saevit, ut perdat. Quando male vivis, si parcit, plus irascitur. Omnino istae tribulationes flagella sunt corrigentis, ne sit sententia punientis. Unde et subditur:

12. Transivimus per ignem, et aquam: et eduxisti [Col. 0906A] nos in refrigerium. Ignis (Ex eod.) , et aqua utrumque periculosum in hac vita. Certe videtur aqua ignem extinguere, et ignis videtur aquam siccare. Istae ipsae tentationes sunt, quibus abundat haec vita. Ignis urit, aqua corrumpit. Utrumque metuendum est, et ustio tribulationis, et aqua corruptionis. Quando sunt res angustae, et aliqua, quae infoelicitas dicitur in hoc mundo, quasi ignis est. Quando res sunt prosperae, et abundantia secularis circumfluit, quasi aqua est. Vide ne te ignis exurat, ne te aqua corrumpat. Firmus esto adversus ignem, coqui te oportet: tanquam vas factum [fictum] mitteris in fornacem, ut firmetur, quod formatum est. Vas ergo igne firmatum aquam non timet. Vas ergo si solidatum igne non fuerit, tanquam lutum aqua solvetur. Prima igitur vice ignis. Postea ablato timore, metuendum est ne foelicitas corrumpat. Cum autem te ignis crepare non fecerit, et in aquam non mergeris, sed enataveris per disciplinam, transiens ad requiem, et transiens per ignem et aquam, educeris [Col. 0906B] in refrigerium sempiternum. Eduxisti (inquit), id est, educes: praeteritum enim posuit pro futuro. Spiritus enim prophetiae sic novit futura, ut praeterita. Deinde transactis tribulationibus, quid fiet? sequitur:

13. Introibo in domum tuam, non manu factam, id est, caelestem. In holocaustis, id est, omni corruptibilitate consumta. Tunc enim fiet perfecte holocaustum, quando corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induetur immortalitate (1. Cor. 15.) . Tunc fiet sermo, qui scriptus est: Absorpta est mors in victoria (Osee. 13.) . Victoria quasi ignis divinus est, cum absorbet mortem nostram. Totum meum consumat ignis tuus. Nihil enim remaneat mihi: totum sit tibi. Tale holocaustum offeret Christi corpus, id est (Ex Aug.) , Ecclesia, quae hic loquitur. Holocaustum autem totum incensum dicitur, quando totum ardet atque igne divino totum absumitur. Non remanebit aliquid mortale [Col. 0906C] in carne, neque aliquid culpabile in spiritu. In illa domo:

14. Reddam tibi vota mea, quae distinxerunt labia mea. Id est, prae omnibus aliis elegerunt, meipsum scilicet, quod votum praefertur omnibus. Distinctio quoque in votis est, ut te accuses, et illum laudes. Te intelligas creaturam, illum creatorem: te tenebras, illum illuminatorem. Quicquid hic distinguimus labiis, in promissione, vel ordinatione, vel voto, quando in domum illam intrabimus, totum Domino Deo nostro persolvemus. Vel vota labiis distinguere, est ea, quae Deo offeruntur, mente et ratione discernere. Unde scriptum est: Si recte offeras, recte autem non dividas, peccasti (Genes. 4.) . Qui bonum opus offert Deo, recte quidem offert, sed recte non dividit: si inde mundi gloriam, aut lucrum aliquod praeter Deum requirit. Sancta ergo Ecclesia interioribus labiis vota sua distinguit, quia vota, 324 quae offert Deo, ab omni laude humana, et terreno commodo disjungit. Nec solum vota vovi in prosperis: [Col. 0906D] sed et confessionem tenui in adversis. Unde et subdit: Et locutum est os meum in tribulatione mea. Sancti enim martyres confitebantur Christum in tormentis. Christi (inquiunt) servi sumus: Christi fidem tenemus: pro Christo mori desideramus. Hinc Paulus ait: Corde creditur ad justitiam, ore autem fit confessio ad salutem (Rom. 10) . Corde ergo tenenda est fides: ore propalanda est veritas. Deinde ostendit, quomodo in domum Dei introeat in holocaustis: et ipse holocausta exponit, dicens;

15. Holocausta medullata offeram tibi, cum incenso arietum. Quid est medullata? Pinguia, suavia, plena caritate et dulcedine. Meipsum tibi offeram, pingue sacrificium, cum incenso arietum, id est, cum incensa et consumta omni altitudine et rigore superbiae, [Col. 0907A] in medullis meis erit, quod te diligo. Nihil enim interius medullis nostris. Ossa interiora sunt carne, medullae interiores sunt ipsis ossibus. Quisquis ergo in superficie colit Deum, magis placere vult hominibus. Aliud autem intus sentiens non offert holocausta medullata. Cujus autem medullam inspicit, ipsum totum accipit. Totum corpus Christi loquitur hoc. Est quod offert Deo, scilicet incensum arietum Arietes sunt duces Ecclesiae. Incensum est oratio sanctorum. Maxime autem arietes ornat pro gregibus. Et bene per incensum oratio accipitur, quia ibi electorum cor divino igne accenditur. Et sicut incensi fumus suaviter redolet hominibus, sic orationis devotio suaviter flagrat Deo. Offeram tibi boves cum hircis. Boves invenimus triturantes, et ipsi offeruntur Deo. Apostolus de annuntiatoribus Evangelii dixit intelligendum, quod scriptum est: Bovi trituranti os non infraenabis (1. Cor. 9; Deut. 23.) . Ergo magni illi arietes, magni illi boves. Quid illi, qui forte conscii sunt aliquorum peccatorum? Nunquid [Col. 0907B] ipsi remanebunt, et ad holocaustum non pertinebunt? Ideo ne ipsi timeant, addidit et hircos. Hirci per se non salvantur, adjuncti bobus accipiuntur. Fecerunt sibi amicos de mammona iniquitatis, ut et ipsi recipiant eos in aeterna tabernacula (Luc. 16.) . Ergo tales hirci ad sinistram non erunt (Matth. 25.) , quoniam, eleemosynis peccata sua redemerunt (Dan. 4.) . Possunt ergo per boves figurari electorum virtutes, quibus duritia mentis exaratur, ut habilis ad ferendos fructus spirituales habeatur. Boves ergo Deo offerunt, qui virtutes quas habent gratiae ipsius humiliter ascribunt. Hircos quoque offerre, est immundos, et lascivos motus animi Domino suppliciter confiteri. Hircos Deo offerimus, quando in nobis omnem luxuriam et petulantiam immolamus. Rursus ad alia beneficia intelligenda gentes invitat, dicens:

16. Venite, passibus mentis: audite, auribus cordis, et narrabo (omnes qui timetis Deum ). Si Deum [Col. 0907C] non timetis, non narrabo. Non est quibus narretur, ubi timor Dei non est. Dei timor aperiet aures, ut sit, qua intret, quod narraturus sum. Scilicet quanta beneficia, praeter illa, quae dicta sunt, fecit animae meac, si vultis et vestrae. Dedit enim, ut ad eum clamarem, et clamando in corde exultarem, etc. Et hoc est, quod dicit:

325 17. Ad ipsum ore meo clamavi, et exultavi sub lingua mea. Hoc ipsum factum dicit animae suae, ut ad Deum ore suo clamaret. Prius enim Ecclesia de Gentibus lapides adorabat atque ad simulachra muta clamabat. Jam imago Dei conversa est ad creatorem suum. Et qui dicebat lapidi, Pater meus es tu: nunc dicit Deo, Pater noster, qui es in caelis (Matth. 6.) . Ore meo (inquit) clamavi, non ore alieno. Nam quando ad lapides clamabant, ore alieno clamabant. Quando ad Deum clamavi, quod ipse inspiravit, ad ipsum ore meo clamavi. Sub lingua vero exultare, est ex clamore vocis gaudium in corde concipere. Ipse est verus clamor ad Deum, scilicet affectus cordis. [Col. 0907D] Ipsum publice praedicavi: ipsum in secreto confessus sum. Parum est exaltare Deum lingua, sed et sub lingua: ut quod certus loqueris, tacitus hoc cogites. Ille clamat exultanter sub lingua, quem non remordet conscientia. Cujus autem conscientia peccatrix est, ejus quoque oratio inutilis est (Joan. 9.) . Quod manifeste declaratur, cum subditur:

18. Iniquitatem si aspexi in corde meo, non exaudiet Dominus. Quasi aspicitur in corde imquitas, quando ea mentis oculis placet, quando delectat, quando eam ipsa ratio approbat, et amat. Ea enim, quae diligimus, libenter aspicere solemus. Sed quia (sicut scriptum est) immundis et peccatoribus nihil est mundum (Tit. 1.) : quicquid ab immundo corde derivatur, sive sit oratio, sive praedicatio, sive operatio, totum a Deo immundum et infructuosum reputatur. Ergo non exaudiet Deus precem, cujus ex iniquitate corruptam conspicit mentem. Noli igitur [Col. 0908A] (Ex Augustino) illam in corde tuo aspicere, id est, intra te diligere. Quicquid laetum promiserit, ut illiciat ad peccandum: quicquid triste minata fuerit, ut impellat ad malefaciendum, despici dignum est, ut calcetur: non conspici, ut acceptetur.

19. Propterea exaudivit Deus, et attendit voci deprecationis meae. Quid est propterea? Quia iniquitatem non aspexi in corde meo. Hinc Apostolus ait (1. Joan. 3.) : Si cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus, quia quicquid postulaverimus, accipiemus. Et hoc non ex nostris meritis, sed ex gratia ipsius. Propterea hoc subjunxit:

20. Benedictus Deus, qui non amovit orationem meam, et misericordiam suam a me. Sic enim pervenit ad resurrectionem iste, qui loquitur, ubi jam et nos spe sumus, et vox nostra ista est. Quandiu ergo hic sumus, hoc oramus Deum, ut non amoveat a nobis orationem nostram, et misericordiam suam, id est, ut perseveranter oremus nos, et perseveranter misereatur ipse. Multi tamen languescunt in orando, et [Col. 0908B] cum in novitate suae conversionis ferventes sint, postea frigide et negligenter securi fiunt. Pigrescit animus, interrumpitur oratio. Dormis tu, vigilat hostis, tentationes excrescunt. Propterea praecepit Dominus, quia oportet semper orare, et nunquam deficere (Luc. 18.) . Ergo non deficiamus in orando, securi de promissione: quia si differt, non aufert. Et pio affectu dicamus: Benedictus Deus, qui non amovit orationem meam, et misericordiam suam a me. Cum videris (Ex Aug.) non a te amotam orationem tuam, securus esto, quia non a te amota misericordia ipsius.

326 TITULUS PSALMI LXVI.

1. Titulus sequentis psalmi est: In finem, in hymnis psalmus cantici David. Psalmus iste convenit David prophetae, sive cuilibet fideli: qui ideo dicitur psalmus, quia admonet ad confessionem. Et dicitur canticum, quia nobis proposuit maximam exultationem de illuminatione utriusque populi, scilicet Judaeorum et Gentium, quae futura [Col. 0908C] erat per Christum. Psalmus, dico, habitus in hymnis, id est, in laudibus Dei: vel in hymnis, id est, inter illos, qui per excellentiam vocantur hymni. Intellexit enim propheta Deum esse laudandum de illuminatione, quam daturus erat mundo: de qua omnes debemus eum summo studio laudare. Hoc enim intendit admonere psalmus, qui nos dirigit in finem, id est, Christum. Materia est Christus illuminator. In prima parte precatur illuminationem. In secunda parte (quae incipit, Confiteantur tibi populi, Deus ) hortatur ad utramque confessionem, id est, peccati et laudis. Et ponit caussam Deum judicem aequum: In tertia parte, qua repetit eumdem versum, admonet ad eamdem confessionem: sed alia de caussa, scilicet, quia terra prius sterilis, modo in adventu Filii dedit fructum suum. Et quia vidit esse omnia bona ex misericordia Dei, antequam dicat de illuminatione, misericordiam precatur dicens:

PSALMUS LXVI.

2. Deus misereatur nostri. Dimittendo peccata. Et benedicat nobis, id est, multiplicet nos et numero et virtute: hoc videlicet ordine, ut illuminet vultum [Col. 0908D] suum super nos. Id est, in superiori parte nostri, in mente nostra splendere faciat Filium suum, sapientiam suam, qui est vultus, et imago ejus. Per Filium enim repraesentatur Pater, sicut ipse ait: Qui videt me, videt et Patrem (Joan. 14.) . Deinde subjungit, quod praemiserat: Et misereatur nostri. Utrumque est enim nobis necessarium, et utrumque legimus scriptum : Et misericordia ejus praeveniet me (Psal. 58.) : Et misericordia ejus subsequetur me (Psal. 12.) . Prima ergo misericordia est, de remissione peccatorum, de multitudine virtutum, de illuminatione sapientiae. Secunda misericordia est, vel bona, quae largitur Deus, ut jam in nobis conservare dignetur. Utrumque hortantur psalmi, ut nos benedicat Deus, et ut nos benedicamus Deum. Cum benedicit nos Deus, nos crescimus. Et cum benedicimus Deum, nos crescimus. Utrumque nobis prodest. Prior est in nobis benedictio Domini, et consequens est, ut et [Col. 0909A] nos benedicamus Dominum. Illa pluvia, iste fructus est : illuminet (inquit) vultum suum super nos: lumen suum nobis impressum, per nos obscuratum, et fere extinctum est per peccatum. Ipse ergo peccatum tollat et illuminet. Mittat radium sapientiae suae. Tenebras nostras expellat, ut in nobis imago ejus fulgeat. Quare convertit se ad Dei familiarem locutionem, et dicit:

3. Ut cognoscamus in terra viam tuam. In qua terra? In omnibus gentibus. Quam viam? Salutare tuum, id est, Filium tuum, quo salvemur. Ipse enim ait: Ego sum via, veritas et vita (Joan. 14.) . Ad hoc ergo miserere, ad hoc illumina, ut viam cognoscamus, per quam ad te pertingere 327 valeamus. Attende quomodo factus est nobis Christus via. Evangelista dicat: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. 1.) . In eo ergo, quod Deus factus est homo, data est nobis fiducia, ut homo possit fieri Deus. Et quia nostram carnem fecit immortalem, dedit nobis certitudinem, mortalem posse [Col. 0909B] pertingere ad immortalitatem. Haec est via, quam ostendit nobis Deus in terra, qua gradiamur ad caelestia. Et haec est fides nostra.

4. Confiteantur ergo tibi populi, Deus, confiteantur tibi populi omnes. Quia cognoverunt viam tuam. Confiteantur jam peccata sua. Confiteantur et laudem tuam. Et non unus populus tantum, sed populi omnes: quia ad gratiam invitantur omnes. Prius se accusent: prius se condemnent, ut sic postmodum digne te laudent. Quid times confiteri, o homo, qui non confitendo esse non potes occultus? Damnaberis tacitus, qui posses liberari confessus. Ad hoc exigit Deus confessionem, ut liberet humilem. Et quia ista confessio non ad supplicium ducit, sed ad gaudium: sequitur et dicit:

5. Laetentur et exultent gentes. Laetitia refertur ad animam: exultatio ad corpus. Cum ergo salventur corpore et anima, laetentur, et exultent gentes. Et dicit quare: quia judicus populos in aequitate. Reddendo [Col. 0909C] singulis secundum merita sua. Et quia propter hoc non multum laudaretur (quia nisi misericorditer in hac vita etiam homines visitaret, omnes damnarentur), ideo adjecit: Et gentes in terra dirigis: subaudis, ut recte vivendo ambulent. Distortae erant gentes: venit manus Dei: extenta est misericorditer, Direxit per justitiam, quos tortuosos invenit per culpam. Directae sunt gentes: ambulant in fide, gaudentes in Deo suo, pia opera facientes. Repetit ergo eundem versum in exhortatione, quam praemisit: sed aliam caussam subdit.

6. Confiteantur tibi populi, Deus: confiteantur tibi populi omnes. Audi caussam: Terra dedit fructum suum. Terra, quae prius maledicta erat, et proferebat spinas et tribulos (in maledictione, quam dixit Deus Adae: Maledicta terra in opere tuo [Genes. 3.] ) facta est (Ex Augustino) fructificans dando fructum suum, id est, convenientia opera sua. Omnis terra erat spinis plena. Accessit eradicantis manus: accessit [Col. 0909D] vocatio majestatis ejus, et misericordiae. Caepit terra confiteri. Jam dat terra fructum suum. Fecit enim Deus, quod subjunctum est:

7. Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus: et metuant eum omnes fines terrae. Etiam (Ex eod.) atque multipliciter benedicendo. Benedictio enim in multiplicatione solet maxime et proprie intelligi: quod in Genesi manifestum est. Nam quod fecit Deus lucem, et divisit a tenebris: et fecit firmamentum, et discrevit mare ab arida: nusquam ibi dictum est: Benedixit Deus. Ventum est ad ea, quae fecunditatis habitura erant semen: et benedixit, dicens eis: Crescite et multiplicamini, et replete aquas maris: avesque multiplicentur super terram. Similiter et homini benedicens ait: Crescite et multiplicamini, et replete faciem terrae (Gen. 1.) . Patet itaque, quia in benedictione multiplicatio intelligitur. [Col. 0910A] Et notandum quod cum tertio diceret Deus, non ait, Metuunt eos, sed eum. In quo evidenter Trinitas est declarata, quae trina 328 in personis, et una creditur in substantia. Et metuant (inquit) eum omnes fines terrae. Sic abundanter in nomine Christi benedicat nos Deus, ut filiis suis impleat universam faciem terrae, adoptatis in regnum suum cohaeredibus unigeniti Filii sui (Galat. 4.) . Bene autem ait: Et metuant eum, quia nulla in hoc mundo vera securitas. Beatus homo, qui semper est pavidus (Prov. 28.) . Nescit homo diem, neque horam, quando transeat (Matth. 25.) . Nescit utrum odio an amore dignus sit (Eccles. 9.) . Timeamus ergo Deum. Timeamus judicium ejus: ut postea securi esse valeamus.

TITULUS PSALMI LXVII.

1. Sequitur titulus psalmi sequentis: In finem, psalmus cantici David. Psalmus iste, qui est designatus cantici et maximae exultationis, attribuitur David prophetae, qui hic loquitur attendenti in finem, id est, in Christum: vel consideranti [Col. 0910B] ea, quae in fine temporum erant ventura. Psalmus iste ideo est cantici, quia tale, quid unde nobis exultandum est, proponit: quia repraesentat mysterium nostrae reparationis. Est namque psalmus iste refertus Evangelicis sacramentis. Loquitur enim de passione, ubi dicitur: Domini Domini exitus mortis. De resurrectione, ubi dicitur: Exurgat Deus. De ascensione, ubi dicitur: Ascendisti in altum. De emissione Spiritus Sancti, ubi dicitur: Confirma Deus hoc quod operatus es in nobis. De incarnatione, ubi dicitur: Manda Deus virtuti tuae. Quae omnia debent nobis esse cantica et exultatio. Materia est Christus exaltatus, et exaltans Ecclesiam. Intentio est nos admonere ad Christi exaltationem, ut cantemus Christo, et exaltemus eum. Haec quidem intentio notatur in psalmo in pluribus locis. Invitat propheta omnes futuros filios Ecclesiae, ut attendentes beneficia, quae eis attribuentur per Christi passionem et resurrectionem, etc., ne in vacuum gratiam Dei recipiant (2. Cor. 6.) , ne ingrati sint. Sed gratiam, quae eis per haec mysteria data est, quam maxime celebrent voce et opere, et in eadem gratia (sicut versus finem psalmi subinfertur: Regna terrae cantate Deo ) omnimoda jocunditate in Domino exultent. Et notandum quod, sicut [Col. 0910C] saepe dictum est, ut magis affectum suum more prophetico exprimat, loquitur in psalmi principio sub figura optantis: tamen juxta sententiam enunciativae orationis, sic incipiens.

PSALMUS LXVII.

2. Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus. Jam (Ex Augustino) factum est. Resurrexit Christus, et dissipati sunt inimici ejus per omnes gentes. Judaei in eo ipso loco, ubi inimicitias exercuerunt, debellati sunt, atque inde per cuncta dispersi. Et nunc oderunt, sed metuunt: et ipso metu faciunt, quod sequitur. Et fugiant, qui oderunt eum a facie ejus. Fuga quippe animi est timor. Nam carnali fuga, quo fugiunt a facie ejus, qui ubique est praesens? Quo ibo (inquit) a spiritu tuo? Et quo a facie tua fugiam (Psal. 138.) ? Animo ergo, non corpore fugiunt: timendo potius, quam latendo. Nec ab ea facie, quam non vident, sed ab ea, quam coguntur, ut videant. Facies quippe ejus appellata est praesentia ejus per [Col. 0910D] Ecclesiam ejus. Fugiant ergo a facie ejus. Timeant a praesentia sanctorum et fidelium ejus. 329 Sive a facie ejus fugiant, sicut scriptum est: Tollatur impius, ne videat gloriam Dei (Isai. 26.) . De quibus adhuc subditur:

3. Sicut de ficit fumus, deficiant. Extulerunt enim (Ex Augustino) se ab ignibus odiorum suorum, in superbiae cumulum: et ponentes in caelum os suum, atque clamantes Crucifige crucifige eum (Joan. 19.) , quasi victores tumuerunt: sed mox victi evanuerunt. Est autem proprium superborum, ut deficiant sicut fumus. Sicut enim fumus procedi ab igne: sic exaltatio eorum procedit ab ardore concupiscentiae. Et sicut fumus quanto magis ascendit, tanto magis evanescit: sic superbus quo plus exaltatur in elatione, eo amplius deficit a veritate. Adhuc quoque poenam eorum exaggerat, cum subjungit: [Col. 0911A] Sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Domini. Quamvis fortasse eos hoc loco significaverit (Ex eod.) , quorum duritia impoenitentiae lacrymis solvitur: tamen etiam aliud intelligi potest, ut futurum judicium comminetur. Nam quia in hoc saeculo, sicut fumus se extollendo defecerunt: veniet illis in fine extrema damnatio, ut a Dei facie, idest, praesentia pereant in aeternum, cum ipse praesentatus fuerit in sua claritate, velut ignis ad poenam malorum, lumenque bonorum. Peribunt quippe peccatores: non ut prorsus deficiant a substantia, sed sicut a facie ignis fluit cera, sic a terrore districti judicis dissolventur in conscientia. Postquam ostendit de Christi exaltatione quid contingat malis, consequenter insinuat quid de eadem proveniat bonis, dicens:

4. Et justi epulentur, idest, reficiantur ipso scilicet Deo, qui erit omnia in omnibus (Ephes. 1.) . Et exultent in conspectu Dei. Non enim erit exultationis hujus tamquam coram hominibus ulla inanis jactantia, [Col. 0911B] sed in conspectu ejus qui sine errore inspicit quod donavit. Vel exultabunt justi in conspectu Dei, quia ipsum facie ad faciem videbunt (1. Cor. 15.) . Unde adhuc recte subditur: Et delectentur in laetitia. Tunc quidem laetitia delectabilis erit, quando timor et sollicitudo omnis exclusa fuerit, quando aeterna permanebit securitas et secura aeternitas. Deinde (Ex Aug.) se ad ipsos convertit, quibus tantam spem dedit. Et hic viventes alloquitur et hortatur:

5. Cantate Deo, psalmum dicite nomini ejus. Admonet ut ea quae dicuntur, opere compleantur. Discreverunt quidam inter canticum et psalmum, ut quoniam canticum ore profertur, psalmus autem adhibito visibili organo, idest, psalterio canitur, per canticum significari videantur intelligentiae mentis, per psalmum vero opera corporis. Ita ergo quidam discreverunt, ut Cantate Deo, dictum videatur, quia quae in seipsa mens agit, Deo nota sunt, sed ab hominibus non videntur. Opera vero bona quoniam [Col. 0911C] ideo videnda sunt ab hominibus, ut glorificent Patrem nostrum qui in caelis est (Matth. 6.) : merito dictum sit: Psallite nomini, idest, diffamationi ejus, ut laudabiliter nominetur. Cantat Deo qui vivit Deo. Psallit nomini ejus, qui operatur in gloriam ejus. Ita cantate Deo: ita psallite Deo, idest, sic vivendo, sic operando. Et etiam iter facite ei, idest, corda auditorum praedicando ei aperite. Qui, idest, ipse cui viam parare debetis, Ascendit super occasum. Vicit 330 mortem, sicut per prophetam suum ait: Ero mors tua, o mors (Ose. 13; 1. Cor. 15; Hebr. 2.) . Iter facite Christo (Ex Aug.) , ut per speciosos pedes evangelizantium, pervia sint ei corda credentium. Ipse enim ascendit super occasum, cum resurgendo vicit corporis casum. Illi etiam iter faciunt Christo, qui a pravis cogitationibus corda mundant, et ea fide et bonis moribus atque virtutibus ornant. Quod ubi factum fuit domus pudici pectoris templum repente fit Dei. Et debetis ei iter facere, quia Dominus nomen est illi. Hoc nomen quod est Dominus, [Col. 0911D] specialiter ei congruit: quia ipse per se dominatur: et nemo potest dominari, nisi per ipsum. Et quia opus bonum et praedicatio Dei etiam cum alacritate debet fieri, recte subjunctum est: Exultate in conspectu ejus. Dum enim facitis iter ei, dum praeparatis qua veniat, gentesque possideat, multam passuri estis in conspectu hominum tristitiam. Sed vos (Ex eod.) non solum nolite deficere, sed etiam exultate, non in conspectu hominum, sed in conspectu Dei: Spe gaudentes, in tribulatione patientes (Rom. 12.) . Illi autem qui vos modo turbant, postmodum turbabuntur a facie ejus. Audituri enim sunt in judicio: Ite in ignem aeternum (Matth. 25.) . Turbabuntur a facie ejus. Cujus ejus?

6. Patris orphanorum, et judicis viduarum. A facie justi et veri Dei, qui turbat impios, ut severa potestas: [Col. 0912A] colligit viduas et orphanos, ut pius pater. Beati orphani et viduae, qui talem Patrem habent et Judicem. Hi autem sunt illi orphani et viduae, quibus diabolus pater et maritus mortuus est. Ipsi sunt qui dicunt: Quoniam pater meus et mater mea dereliquerunt me, Dominus autem assumsit me (Psal. 26.) . De his (Ex Aug.) orphanis et viduis, idest, spei secularis societate destitutis, Dominus sibi templum fabricat, de quo consequenter dicit: Deus in loco sancto suo. Quem locum evidentius ostendit, cum subdit:

7. Deus qui inhabitare facit, plures homines, Unius moris in domo, idest, unius voluntatis secundum fidem et caritatem in una Ecclesia. Hi sunt, de quibus legitur: Erat eis cor unum et anima una (Act. 4.) . Unius quidem moris sunt, quorum propositum non mutatur in diversa. In talibus est Deus, tamquam in loco sancto suo. Nam sicut in magna hominis domo, non in qualicumque loco requiescit dominus ejus, sed aliquo utique secretiore et honoratiore loco: sic Deus non in omnibus habitat, sed in his tantum [Col. 0912B] qui unius moris sunt, qui unanimiter et concorditer vivunt. Nec hoc suis viribus debent adscribere, quia non sunt ipsi qui faciunt: sed Deus hoc per eos facit, qui inhabitare facit unius moris in domo: cujus adhuc gratia magis commendatur, cum subinfertur: Qui educit vinctos in fortitudine. Vinctum enim tenebat hostis antiquus genus humanum, quod sua quidem fortitudine Dominus liberavit. Vincti in inferno et Patriarchae et Prophetae detinebantur, quos magna secum virtute eduxit. Vinctus erat Petrus, quem ex Herodis carceribus extraxit (Act. 12.) . Solvit et gravia vincula peccatorum quibus impediebantur ne ambularent in via praeceptorum. Similiter eos qui exasperant, idest, ita fortiter et potenter educit alios, qui resistendo justitiae Deum ad iram provocant. Qui habitant in sepulcris, idest, consentiunt voluptatibus carnis: 331 quae caro est sepulcrum animae, quia ibi anima carni consentiens putrescit, sicut caro in sepulcro. Illi (Ex Augustino) compediti forsitan [Col. 0912C] volunt, nec ambulare possunt; Deumque deprecantur, ut possint; eique dicunt: De necessitatibus meis erue me (Psal. 24.) . A quo exauditi gratias agunt, dicentes: Dirupisti vincula mea (Psal. 115.) . Isti autem exasperantes, qui habitant in sepulcris, in eo genere sunt, quod alio loco Scriptura significat, dicens: A mortuo veluti qui non sit, perit confessio (Eccli. 17.) . Unde est et illud: Peccator cum venerit in profundum malorum, contemnit (Prov. 18.) . Aliud est enim desiderare, aliud oppugnare justitiam, aliud a malo velle liberari, aliud mala sua defendere, potius quam fateri: utrosque tamen gratia Christi educit in fortitudine. Qua fortitudine, nisi ut adversus peccatum usque ad sanguinem certent? Ex utroque enim genere fiunt idonei, quibus constituatur locus sanctus ejus. Illi soluti, illi resuscitati. Et hoc quod modo spiritualiter adimpletur, prius figuraliter ostendebatur. Quomodo? sequitur et dicit:

8. Deus, cum egredereris in conspectu populi tui, per columnam nubis in die, et per splendorem ignis [Col. 0912D] in nocte (Exod. 13.) . Cum pertransires in deserto. Ducendo populum tuum per desertum.

9. Terra mota est. Moveri enim videbatur mons Sina. Etenim coeli distillaverunt manna (Exod. 16.) . A facie Dei Sinai, idest, Dei habitantis in illo monte. A facie Dei Israel, idest, Dei cujus erat populus Israel. Tu qui tanta miracula tunc fecisti, facies quoque quod subjunctum est:

10. Pluviam voluntariam segregabis, Deus, haereditati tuae, et infirmata est. Tu vero perfecisti eam. Sed jam mysteriorum secreta, Domino revelante, videamus. Egressus ejus intelligitur, cum apparet in operibus suis. Apparet autem non omnibus, sed eis qui noverunt opera ejus intueri. Non enim ea opera nunc dico, quae conspicua sunt omnibus, hoc est, caelum, terram, mare, et universa quae in eis sunt. Sed [Col. 0913A] opera quibus educit in fortitudine compeditos: similiter exasperantes, qui habitant in sepulcris: et facit eos unius moris in domo. Sic egredietur coram populo suo, idest, coram eis, qui istam gratiam ejus intelligunt. Denique sequitur, Dum transires in deserto, terra mota est. Desertum erant Gentes, quae ignorabant Deum. Desertum erat, ubi lex nulla ab ipso Deo data erat, ubi nulli Prophetae habitaverant, qui Dominum venturum esse praedixerant. Cum ergo transires in deserto. Cum praedicareris in Gentibus, terra mota est: terreni homines ad fidem excitati sunt. Sed unde mota est? Etenim coeli distillaverunt a facie Dei Sinai. Etenim ut terra mota esset ad fidem, cum in deserto Gentium transiret Evangelium, caeli distillaverunt a facie Dei. Hi sunt caeli de quibus in alio psalmo cantatur: Caeli enarrant gloriam Dei (Psal. 18.) . De his quippe paulo post ibi dicitur, non sunt loquelae neque sermones quorum non audiantur voces eorum. Non autem caeli a seipsis distillaverunt: sed a facie Dei Sinai, idest, Dei inhabitantis [Col. 0913B] eos, sicut habitat in monte Sina. Ipsi sunt montes de quibus dicitur: Levavi oculos meos in montes (Psal. 120.) . Et iterum: Illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis (Psal. 75.) . Et ipse est Deus Israel, idest, populi videntis Deum. Et sicut caeli distillaverunt manna (Exod. 16.) , sic tu Deus pluviam voluntariam, idest, gratuitam gratiam, segregabis 332 haereditati tuae, idest, segregatim dabis Ecclesiae tuae. Pluvia voluntaria merito gratia Dei intelligitur, quia nullis praecedentibus meritis, gratis datur. Si enim gratia (Ex Augustino) , jam non ex operibus: alioquin gratia jam non est gratia (Rom. 11.) . Haec pluvia voluntaria genuit nos verbo veritatis. Hanc pluviam segregavit Deus haereditati suae. Et infirmata est. Agnovit enim non se esse aliquid per seipsam, non viribus suis, sed gratiae Dei tribuendum esse quod est. Agnovit quod dictum est: In infirmitatibus meis gloriabor (2. Cor. 12.) . Et iterum: Noli altum sapere, sed time (Rom. 11.) . Ipsa [Col. 0913C] infirmata est. Tu vero perfecisti eam, quia virtus in infirmitate perficitur (2. Cor. 12.) . Infirmata est in se, ut perficiatur in te.

11. Animalia tua habitabunt in ea. In hac haereditate animalia inhabitant, quia inter sanctam Ecclesiam mites et mansueti (quibus jugum Dei suave est, et onus ejus leve [Matth. 11.] ) humiliter vivendo perseverant. Sive animalia Dei Doctores et praelati Ecclesiae possunt intelligi, qui in hac haereditate inhabitant: atque super se aliorum onera compatiendo portant. Ibi Scripturis sacris tamquam foeno quodam spirituali nutriuntur, et caelesti fonte sanctoque Spiritu imbuuntur. Et bene cum ait, Animalia, subjunxit, Tua, idest, tibi subdita, non sibi libera. Et hanc pluviam Parasti in dulcedine tua pauperi, Deus. Gratiam tuam humili contulisti, non ex suis meritis, sed ex sola dulcedine tuae caritatis. Quia dilexisti pauperes, ideo eos tua gratia ditasti. Et apte ait, In dulcedine tua. Quid enim (Ex Aug.) dulcius caritate? [Col. 0913D] Opus autem gratiae non ex timore poenae perficitur, sed ex amore justitiae. Deinde ostendit parationes quas pauperi suo Deus fecit. Ait enim:

12. Dominus dabit verbum evangelizantibus virtute multa. Ego (inquit) dabo vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere omnes adversarii vestri (Luc. 21.) . Et iterum: Aperi os tuum, et implebo illud (Psal. 80.) . Haec sunt cibaria quae suis animalibus in sua haereditate largitur Deus. Quae quantum dulcedinis habeant, unum ex his animalibus insinuat, ubi ait: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua super mel ori meo (Psal. 118.) . Evangelizantibus (inquit) virtute multa, hoc est, in constantia magna. Occidi enim possunt, sed flecti nequeunt. Audi virtutem evangelizantium. Quis (inquiunt) nos separabit a caritate Christi? Tribulatio, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? Scimus quia neque mors, neque vita, neque creatura aliqua poterit nos separare a caritate Dei, [Col. 0914A] quae est in Christo Jesu (Rom. 8.) . Quia Dominus dabit verbum evangelizantibus.

13. Rex virtutum dilecti dilecti, idest, Deus Pater, qui est Rex virtutum. Quae virtutes sunt dilecti dilecti, idest, Filii sui. Dilectus enim quando non ponitur quis dilectus, antonomastice Filius unicus intelligitur. Quod autem dicit Dilecti dilecti, ipsum nomen replicat loco pronominis: ac si dicat dilecti sui. Talis locutio in Scriptura divina frequenter invenitur, ut est illud: Fecit Moyses sicut praecepit Dominus Moysi (Exod. 25.) , idest, sibi: vel ita potest legi: Tu dicis virtutum dilecti: Cujus dilecti? omnino, inquit, et super omnia semperque dilecti. De quo dicit ipse Pater: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui. Hujus quidem dilecti sunt virtutes omnes (Matth. 3. et 17; Luc. 3.) . Et ipse est Dei virtus et sapientia (1. Cor. 1.) . 333 Et quisquis fortis est, per Christum est fortis. Sed quia Filius nihil habet a se, nisi a Patre (Joan. 8. 13. et 16.) , merito Deus Pater rex dicitur virtutum [Col. 0914B] dilecti Filii sui. Cui dicit ipse dilectus: Omnia mea tua sunt (Luc. 15.) . Et iterum: ego a me facio nihil. Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. 6.) . Cum itaque dixisset, Dominus dabit verbum evangelizantibus virtute multa: quia ipsa virtus ab eo regitur, eique militat a quo datur. Ipse (inquit) Dominus est rex virtutum dilecti, deinde sequitur: Et speciei domus dividere spolia. Ac si (Ex Augustino) diceretur: Dilecti etiam Christi, dividendo spolia. Speciosam quippe domum, id est, Ecclesiam Christus fecit dividendo illi spolia, sicut speciosum est corpus distributione membrorum. Spolia porro dicuntur, quae victis hostibus detrahuntur. Hoc quid sit, Evangelium nos admonet, ubi legimus: Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt ea quae possidet. Si autem fortior eo superveniens vicerit eum, universa arma auferet in quibus confidebat, et spolia ejus distribuet (Luc. 11.) . Fortis armatus diabolus est, qui hunc mundum possidebat. [Col. 0914C] Sed Christus eo fortior superveniens ipsum devicit: arma abstulit, spolia distribuit. Haec vasa Dominus mundans remissionem peccatorum. Haec spolia sanctificans hosti erepta prostrato, atque alligato, divisit ea speciei domus suae, alios constituens Apostolos, alios prophetas, alios pastores et doctores, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi (Ephes. 4.) . Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa: omnia autem corporis membra, cum sint multa, unum corpus est. Sic et Christus (Rom. 12.) . Nunquid omnes Apostoli? Nunquid omnes prophetae? Nunquid omnes virtutes? Nunquid omnes dona habent curationum? Nunquid omnes linguis loquuntur? Nunquid omnes interpretantur? Omnia autem haec operatur unus atque idem spiritus, dividens propria unicuique prout vult (1. Cor. 12.) . Haec est species domus, cui dividuntur spolia: ut amator ejus hac pulchritudine accensus, exclamet: Domine, dilexi decorem domus tuae (Psal. 25.) . Jam in eo [Col. 0914D] quod sequitur, se ad ipsa membra, de quibus fit species domus alloquendo convertit, dicens:

14. Si dormiatis inter medios cleros. O vos (Ex Aug.) qui tanquam spolia speciei domus dividimini, si dormiatis, id est, si a strepitu seculari remoti quiescatis inter duo Testamenta, quae media, id est, communia habendo utrique pareatis, scilicet, ut hoc, quod per figuram dictum est in priori, in secundo spiritualiter impletum esse intelligatis: eritis, Pennae columbae deargentatae. Id est, ornamentum et exaltatio Ecclesiae. Quia sicut columba per pennas sublimatur: ita Ecclesia per vestras praedicationes ad caelestia exaltabitur. Sancta Ecclesia merito dicitur columba, quia fel amaritudinis non habet: et quia virtute simplicitatis pollet, de qua alibi dictum est: Una est columba mea (Cant. 6.) . Deargentata est autem, quia divinis eloquiis erudita. Eloquia namque Domini in alio loco dicuntur argentum igne examinatum, terrae purgatum septuplum (Psal. 10.) . Si [Col. 0915A] ergo istis cleris duo Testamenta significantur: quid aliud admonemur, nisi ut ea Testamenta inter se consentire, non repugnare noverimus, sed intelligendo acquiescamus? nosque simus eorum concordiae signum atque documentum, cum alterum 334 adversus alterum nihil dixisse sentimus, et cum pacifica admiratione quasi extasis sopore monstramur. Per cleros ideo divinam Scripturam intelligimus, quia cleros Graece interpretatur sors Latine. Divinam autem Scripturam nullo humano habuimus arbitrio, sed sola sorte, id est, sola Dei electione. Alius hic (Ex Augustino) occurrit sensus forte anteponendus, ut cleros multo probabilius ipsas haereditates intelligamus: ut quoniam haereditas veteris Testamenti est terrena foelicitas, haereditas vero novi Testamenti est terrena immortalitas: dormire sit inter medios cleros, nec illam quaerere ardenter, et adhuc istam expectare patienter. Nam qui Deo propterea serviunt, vel potius servire nolunt: dum quaerunt in hac vita foelicitatem, ablatus est somnus [Col. 0915B] ab eis, et non dormiunt. Flammantibus [Inflammantibus] enim cupiditatibus agitati in flagitia et facinora propelluntur: nec omnino requiescunt desiderando ut acquirant: metuendo ne amittant. Qui autem me audit (ait Sapientia [Prov. 1.] ) habitabit in spe, et requiescet sine timore ab omni vanitate. Hoc est (quantum mihi videtur) dormire inter medios cleros, idest, inter medias haereditates, nondum in re, sed tamen in caelestis haereditatis spe habitare: et a terrenae foelicitatis jam cupiditate conquiescere. Cum autem venerit, quod speramus: non jam inter duas haereditates requiescimus, sed in nova et vera, cujus vetus erat umbra, regnabimus. Et quia tam bene dormierant Apostoli, eis velut pennis nunc volitat, et laudibus exaltatur Ecclesia. Quorum exemplo dum sic etiam caeteri dormiunt, adduntur pennae, quibus usque in finem seculi sublimiter praedicetur; Et posteriora dorsi ejus in pallore auri erunt, id est, in nitore sapientiae. Per quem nitorem intelligimus [Col. 0915C] caritatem. Calor enim sapientiae divinae est caritas. Sed quare a dorso, et non a pectore? An quia ibi sunt quomodo radices alarum? Caritas autem omnia suffert (1. Cor. 13.) . Et (Ex Augustino) scriptum est: Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi (Galat. 6.) . Vel aliter: Quid sunt ipsae alae, nisi duo praecepta caritatis, in quibus tota lex pendet, et prophetae (Matth. 22.) ? Quid ipsa sarcina levis, nisi ipsa caritas, quae in istis duobus praeceptis impletur? Quicquid enim difficile est in praecepto, leve est amanti. Nec ob aliud intelligitur recte dictum, Onus meum leve est (Matth. 11.) : nisi quia dat Spiritum sanctum, per quem datur caritas in cordibus nostris (Rom. 5.) : ut amando liberaliter, faciamus, quod timendo, qui facit, serviliter facit. Posteriora ergo dorsi ejus in pallore auri sunt, quia quicquid portat Ecclesia, quidquid tolerat: totum in amore facit, totum in sapientia, totum in hilaritate. Corde est simplex, verbo lucida, opere praeclara. [Col. 0915D] Quamdiu hoc facit, determinat tempus, dicens:

15. Dum discernit coelestis reges super eam. Id est, quamdiu Filius Dei ordinat et constituit sanctos et praelatos, qui bene regnat et se et alios super eam, videlicet columbam. Quis est iste caelestis, nisi ille qui ascendit super omnes caelos, ut impleret omnia (Ephes. 4.) ? Et quid est, aliud reges discernere super eam, nisi in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi praeparare (1. Cor. 12.) ? Dicuntur etiam (Ex Aug.) illi reges utique a regendo, et quid magis, quam carnis concupiscentias? ne regnet peccatum in eorum mortali corpore ad obediendum desideriis ejus: nec exhibeant 335 membra sua arma iniquitatis peccato, sed exhibeant se Deo tanquam ex mortuis viventes: et membra sua arma justitiae Deo (Rom. 6.) . Sic enim erunt reges primitus discreti ab alienigenis, quia non sunt jugum ducentes cum infidelibus. Deinde discreti inter se concorditer muneribus propriis: [Col. 0916A] ut autem discernantur, Nive dealbabuntur in Selmon. Accipient remissionem peccatorum ab illo, qui ait: Si fuerint peccata vestra sicut coccinum, tanquam nix dealbabuntur (Isai. 1.) . Bene ergo ait, In Selmon, quod interpretatur umbra, id est, in Christo. Constat autem umbra ex lumine et corpore. Illud lumen verum, quod verbum erat in principio apud Deum (Joan. 1.) , ut quasi umbra fieret nobis, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Deo scilicet homo tanquam lumini corpus accessit, et in eum credentes umbra protectionis operuit. Nive igitur in Selmon dealbantur, qui per gratiam quae in Christo est, a peccatorum maculis mundantur. Selmon dico,

16. Mons Dei, mons pinguis. Christus enim praerogative dicitur, Mons Dei Patris, per eminentiam Deitatis. Intantum autem pinguis, ut in eo corporaliter habitaret omnis plenitudo divinitatis (Coloss. 2.) . Nec solum in se pinguis extitit, sed et de se alios pinguavit. Unde et subditur: Mons coagulatus: secundum [Col. 0916B] illos, quos lacte nutrit. Mons pinguis: secundum majores, quos per uberiorem dulcedinem suae sapientiae reficit. Nam et ipsum lac unde fit caseus, miro modo significat gratiam. Manat quippe ex abundantia viscerum maternorum, et misericordia delectabili parvulis infunditur gratis. Et quia nonnulli de Christo dubitaverunt, et quosdam sanctos illi coaequales in gratia crediderunt: redarguit eos de errore, cum subjungit:

17. Ut quid suspicamini montes coagulatos? Nam et caeteri Sancti montes Dei dicti sunt. Nec defuerunt, qui eum dicerent, alii Joannem Baptistam, alii autem Heliam, alii vero Jeremiam, aut unum ex prophetis (Matth. 16.) . Ad quorum errorem compescendum, aliam excellentiam adhuc insinuat, in quo hunc sanctum montem ab aliis montibus sanctis differre probat. Ait ergo: Mons in quo beneplacitum est Deo habitare in eo. Deo patri placuit habitare in isto monte, qui paratus est in cacumine montium, [Col. 0916C] cui dicit: Tu es Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. 3. et 17; Luc. 3.) . Nec habitat Deus in eo per particularem gratiam, sicut in caeteris Sanctis, sive ad tempus. Et hoc probat, cum subdit: Etenim Dominus habitabit in finem. Id est, in perfectionem habitationis. Intantum habitat in eo, ut plus habitare non possit: scilicet in unitate personae, et aequalitate potentiae. Non quia (Ex Augustino) in aliis non habitat, sed quia in aliis per ipsum. In ipso quippe habitat omnis plenitudo divinitatis: non umbraliter, sicut in templo a Salomone facto, sed corporaliter (Coloss. 2.) et solide atque veraciter: quoniam Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (2. Cor. 5.) . Vel ideo dicit, Dominus habitabit in finem: quia hoc melius manifestabitur in fine, quando in sua apparebit majestate (Matth. 25.) , et aequalitate. Vel Dominus Jesus Christus habitabit in Sanctis suis, perducens in finem, hoc est in seipsum. Finis enim legis Christus ad justitiam omni credenti (Rom. 10.) . Postquam [Col. 0916D] ostendit altitudinem Christi, consequenter insinuat, quid inde suae Ecclesiae proveniat. Ac si dicatur: Ecce 336 mons magnus atque incomparabilis Dominus Jesus: quid erunt illi, qui putabantur montes coagulati?

18. Currus Dei, inquit, erunt. Et ne pauci aestimentur, adjungit, Decem millibus multiplex millia laetantium. Quis enim auriga? Dominus in eis, inquit. Ubi? in Sinai in sancto. Ingentem itaque multitudinem sanctorum, atque fidelium, qui portando Deum fiunt quodammodo currus Dei, significavit hoc nomine, ponens finitum pro infinito. Hanc inhabitando et regendo sicut bonus auriga perducit in finem, tanquam currum suum, velut in locum aliquem destinatum. In eo autem, quod multiplex in decem millibus dicitur, perfectio doctrinae commendatur: quia decem propter Decalogum significat doctrinam: mille, quia perfectus est numerus, designat perfectionem. [Col. 0917A] Currus ergo Dei multiplex in decem millibus existit: quia numerus sanctorum secundum decem praecepta legis multipliciter et perfecte vivit. Mirifice autem, cum dixisset, Millia laetantium, continuo subjecit: Dominus in illis. Ne miremur, quod laetentur: Dominus enim in illis. Ideo etsi sunt quasi tristes, semper tamen gaudentes (2. Cor. 6.) . Nec jam ipso fine, quo nondum venerunt: sed spe sunt gaudentes, in tribulatione patientes (Rom. 12.) . Quoniam Dominus in illis in Sinai in sancto. Id est, in mandato. Sina enim interpretatur mandatum. Et Apostolus dicit; Quia lex quidem sancta, et mandatum bonum et sanctum (Rom. 7.) . Sed quid prodesset mandatum, nisi Dominus ibi esset? de quo dicitur; Deus est enim, qui operatur in vobis, et velle et operari pro bona voluntate (Philip. 1.) . Itaque Dominus in eis, in mandato adjuvans eos, ut faciant mandatum. Quomodo in eis? Caritas enim Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. 5.) : et haec est, qua mandatum impletur, et [Col. 0917B] ideo millia laetantur. Quomodo hoc factum est? Convertit ad ipsum, qui fecit, et quomodo sit factum, nobis ostendit, dicens:

19. Ascendisti in altum, id est, in caelum resurgendo. Caepisti captivitatem. Id est, genus humanum, quod diabolus captivaverat per peccatum, redemisti. Accepisti dona in hominibus: sicut alibi dicitur: et dabo tibi Gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. 2.) . A Domino Deo nostro capta est nostra captivitas, ut fieret libertas. Hinc Petro dictum est: Ex hoc jam homines eris capiens (Luc. 5.) . Capti ergo sumus, quia subjugati: sub leve illud jugum missi, liberati a peccato, cujus servi eramus (Rom. 6.) , et justitiae servi facti, cujus liberi fuimus. Unde et ipse in illis est, qui dedit dona hominibus, et Accepit dona in hominibus: ideoque in ista captivatione, in isto cursu, sub isto jugo non sunt millia plorantium, sed millia laetantium. Dominus quippe in illis in Sinai, in sancto. Et vere erant [Col. 0917C] captivitas, quos tu accepisti: Etenim non credentes, inhabitare Dominum Deum. Non credentes ipsi sunt captivitas. Non credendo enim possidebantur a diabolo, qui operatur in filiis diffidentiae (Ephes. 4.) . In quibus et vos (inquit) fuistis aliquando, cum viveretis in eis (Ephes. 5.) . Fides eos inde liberavit, ut jam credentes inhabitentur a Deo, facti domus Dei, et currus Dei millium laetantium. Unde qui haec canebat, in spiritu ea praevidens, impletus et ipse laetitia eructavit hymnum, dicens:

337 . 20. Benedictus Dominus die quotidie. Id est, assidue usque in finem. Et quoniam currum illum duci vidit in aeternum: sequitur et dicit: Prosperum iter faciet nobis, Deus salutarium nostrorum. Omnia enim cooperantur in bonum his, qui secundum propositum vocati sunt sancti (Rom. 8.) : et non permittit eos tentari supra, quam ferre possunt, sed facit etiam ex tentatione proventum (2 Cor. 10.) . Propterea enim recte dicitur salutarium Deus, quia iter [Col. 0917D] nostrum dirigit ad salutem, atque intantum prosperum facit, ut de hoc mundo faciat transire ad Patrem, et fiat, quod ipse Dominus ait: Volo: ut ubi ego sum, et ipsi sint mecum (Joan. 17.) . Quis est iste Deus? Sequitur et dicit:

21. Deus noster, Deus salvos faciendi. Multum ( Ex Augustino ) gratia commendatur. Quis enim salvus esset, nisi ipse sanaret? Sed ut occurreret cogitationi: cur ergo morimur, si per ejus gratiam salvi facti sumus? continuo subjecit: et Domini, Domini exitus mortis. Tanquam diceret: Quid indignaris humana conditio, te habere exitum mortis? et Domini tui exitus non alius, quam mortis fuit. Potius ergo consolare, quam indigneris. Patienter ergo etiam ipsam mortem feramus, illius exemplo, qui licet peccato nullo esset debitor mortis, et Dominus esset, a quo nemo animam tolleret, sed eam ipse a semetipso poneret, etiam ipsius fuit exitus mortis. Sed quamvis [Col. 0918A] humilis moreretur, tamen condemnabit superbos. Et hoc est, quod subdit:

22. Verumtamen Deus confringet capita inimicorum suorum. Capita confringere, est superbas mentes humiliare. Juxta, quod scriptum est: Omnis qui se exaltat humiliabitur (Matth. 23; Luc. 17.) . Confringet etiam verticem capilli, id est, elationem cogitationis, perambulantium in delictis suis: id est, perseverantium in peccatis. Confracta sunt etiam inimicorum capita, id est, dominationes et imperium infidelium, et quotidie frangitur: ut uni capiti Christo totus mundus subjiciatur. Vel per capita possunt intelligi capitalia, id est, criminalia peccata. Per verticem vero capilli minuta et venialia valent designari. In quibus quisquis delectando ita perambulat, ut corrigendo dum vivit, non finiat: ipse Deus post mortem non minutus in deitate, confringet et destruet eum districti judicii sui animadversione. Per capillos ideo cogitationes accipimus, quia sicut capilli adhaerent capiti, sic cogitationes menti. Bonae [Col. 0918B] autem cogitationes ornant mentem: malae deturpant. Quosdam confringet, quosdam ad se convertet: ita quod alios faciat martyres, alios vero praedicatores. Et ad hoc confirmandum introducit Dominum loquentem sic:

23. Dixit Dominus, id est, firmiter disposuit: Ex Basan convertam in profundum maris. Basan interpretatur confusio. Et ex confusione peccati ( Ex Augustino ) fit conversio ad Deum. Inde est, quod Publicanus nec audebat oculos ad caelum levare. Ita se considerans confundebatur, sed descendit justificatus (Luc. 18.) . Item Basan interpretatur siccitas. Talis erat anima, quae dicebat: Anima mea sicut terra sine aqua tibi (Psal. 42.) . Et beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. 5.) . Deinde quid profundum maris, nisi profundam malitiam significat peccatoris? Unde scriptum est: Peccator cum venerit in profundum malorum, 338 contemnit (Prov. 18.) . In profundum maris peccator [Col. 0918C] convertitur, quando ad propriam conscientiam, Domino impellente, retruditur, ut mala, quae gessit, recogitet, atque ea poenitendo deploret. Hinc est, quod Deo dicitur a quodam poenitente: Recognitabo tibi annos meos in amaritudine animae meae (Isai. 38.) . Tunc quippe est vera conversio, quando animae fit amarum, hoc quod ante fuerat dulce peccatum. Convertit ergo Deus in profundum ad eos quosque liberandos, qui erant desperatissimi peccatores. Quae conversio, quam perfecta sit, insinuat, cum subjungit:

24. Ut intinguatur pes tuus in sanguine. Unusquisque praedicator dum deambulando, verbum Dei annuntiat, in membris Christi pedis officium servat. Unde scriptum est: Quam speciosi pedes eorum, qui annuntiant pacem, qui annuntiant bona (Isai. 52.) ! Talis pes erat Paulus, cum diceret: Non solum alligari, sed et mori paratus sum pro nomine Jesu (Act. 21.) . Pes ergo Dei in sanguine intingitur, quando praedicator Christi pro fide Evangelica coloratur martyrio. [Col. 0918D] Deinde adjungit: Lingua canum tuorum ex inimicis, ab ipso. Eos ipsos ( Ex Augustino ), qui usque ad sanguinem fuerant certaturi, etiam canes vocat: non detestabiles, sed laudabiles: Domino suo fidem servantes, et pro ejus domo contra inimicos latrantes. Non enim tantummodo canum dixit, sed Canum tuorum: nec eorum dentes, sed lingua laudata est. Quos propheta ex inimicis futuros esse praedixit, per illam scilicet conversionem, de qua superius loquebatur. Ex inimicis ergo fecit misericors Deus amicos suos: ut qui erant blasphemantes, postmodum fierent praedicantes, et qui Christum persequebantur, deinde pro Christo morerentur (1. Tim. 1.) . Et veluti quaereretur, unde hoc illis tantum bonum? continuo responsum est: Ab ipso, subaudis Deo. Nam quando id possent a siepsis? Etenim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem ipsius (Rom. 5.) . Unde et subditur:

[Col. 0919A] 25. Viderunt ingressus tuos, Deus. Qualiter ingressus es in hunc mundum, qualiter incarnatus, qualiter humanatus, qualiter occisus, qualiter exaltatus, et glorificatus. Viderunt, crediderunt, atque eosdem ingressus prout potuerunt, imitando secuti sunt. Cujus ingressus? Non angeli, non patriarchae, non prophetae, non cujuslibet justi: sed Ingressus Dei mei. Quia ad utilitatem meam carnem assumes, qui es Deus genitus a Patre Regis mei. Qui eris rex meus in humanitate. Hoc est, Tui ingressus non sunt vilipendendi, quia eris Deus et homo, reparans homines et regens. De quo recte subditur: Qui est in sancto. Non enim habitat Deus in corpore subdito peccatis (Sap. 1.) , sed in eo, cujus conscientia sancta est et pura.

26. Ad hos ingressus insinuandos: Praevenerunt principes, id est, primitivi praedicatores Apostoli, quibus super Ecclesiam datus est principatus. Praevenerunt ergo caeteros, sicut principes et magistri; et non soli, sed conjuncti psallentibus. De quorum bonis operibus, tanquam visibilibus organis, glorificaretur [Col. 0919B] Deus. Qui principes tanquam ministri et praepositi, erunt, In medio juvencularum, id est, Ecclesiarum, quae adhuc erant novellae, sicut primitivae Ecclesiae. Ipsarum dico, tympanistriarum, id est, carne mortificata. Deum laudantium. Tympana enim ( Ex Augustino ) 339 siccato corio fiunt et extenso. Propter haec omni a bona, o fideles,

27. In Ecclesiis benedicite Deo. Ubi est locus benedicendi. Quia qui extra Ecclesiam sunt, Deum digne laudare non possunt. Deo dico, Domino, qui nos creavit et regit. Illi (inquam) benedicite de fontibus, idest, propter fontes: propter sanctos Apostolos, qui vos spirituali doctrina reficiunt. Fontibus dico, Israel. Idest, procedentibus ex Judaea. Inde quippe ( Ex Aug. ) prius elegit, quos fontes faceret. Nam inde sunt electi Apostoli, et hi primitus audierunt: Qui biberit de aqua ista, quam ego dabo, non sitiet unquam: sed fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. 4.) .

[Col. 0919C] 28. Ibi Benjamin adolescentulus in mentis excessu. Ibi ( Ex eod. ). Paulus novissimus Apostolorum, qui dicit: Nam et ego Israelita sum, ex semine Abrahae, de tribu Benjamin (Rom. 12.) : qui factus est in excessu mentis, cum usque ad tertium coelum raperetur, et audiret ineffabilia verba, quae non liceret homini loqui. Sive (inquit) in corpore, sive extra corpus, ego nescio, Deus scit (1. Cor. 12.) . Et unde sunt principes, qui praevenerunt? sequitur, et dicit: Principes Juda, duces eorum principes Zabulon, principes Nephthali. Hebraea sunt quippe ( Ex eod. ) ista nomina, quorum Juda, confessio dicitur interpretari: Zabulon habitaculum fortitudinis: Nephthali dilatatio mea. Quae omnia verissimos nobis insinuant principes Ecclesiarum, dignos ducatu, dignos imitatione, dignos honoribus: Martyres namque in Ecclesiis locum suum tenent, atque apice sanctae dignitatis excellunt. Jam vero in martyrio prima confessio est: et pro illa quidquid acciderit, tolerandi, sequens assumitur fortitudo. Deinde post omnia tolerata, finitis [Col. 0919D] angustiis, latitudo sequitur in praemiis. Potest et sic intelligi: ut (quoniam tria haec praecipue commendat Apostolus, fidem, spem, et caritatem [1. Cor. 13.] ) confessio sit in fide, fortitudo in spe, latitudo in caritate. Fidei quippe res est, ut corde credatur ad justitiam: ore autem confessio fiat ad salutem (Rom. 10.) . In passionibus autem tribulationum tristis est: sed spes fortis est. Si enim, quod non videmus speramus: per patientiam exspectamus (Rom. 8.) . Latitudinem vero praestat caritatis in corde diffusio. Nam consummata caritas foras mittit timorem (Rom. 5.) . Qui timor tormentum habet per animae angustias. Principes ergo Juda duces eorum, qui in Ecclesiis benedicunt Dominum. Principes Zabulon, principes Nephthalim. Principes confessionis, fortitudinis, [Col. 0920A] latitudinis: principes fidei, spei, caritatis. Tantis principibus adjunctis tibi,

29. Manda Deus, praecipe virtuti tuae, Filio tuo, per quem virtuose operaris. Ipse enim principum imperator: ipse est virtus et sapientia tua (Hebr. 1.) , per quem facis, quidquid facis. Jussio tua, voluntas tua. Manda virtuti tuae: tua voluntas impleatur: tua potentia declaretur. Confirma, Deus, hoc quod operatus es in nobis. Manda Verbo, ut fiat. Manda, per Verbum. Confirma, per Spiritum sanctum. Manda, dicendo: confirma, adjuvando. Jube quod vis, fac quod jubes. Quod si feceris, fiet quod sequitur:

30. A templo tuo in Jerusalem, quae est libera mater nostra. Et ipsa est templum sanctum tuum. 340 Ab hoc templo tuo, Tibi offerent reges munera. Scilicet seipsos, sive laudis sacrificia. Vel manda, sicut dictum est, a templo tuo in Jerusalem. Ibi enim incepit Apostolorum praedicatio. Unde cum Dominus Apostolis praedicare praeciperet Evangelium omni creaturae (Matth. 28; Marc. 16.) : Incipientes (inquit) [Col. 0920B] ab Jerusalem (Luc. 24.) . Quod alius propheta longe ante praeviderat, cum dicebat: De Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem (Isai. 2.) . Praevidens autem in Ecclesia Dei futuros haereticos, adjunxit:

31. Increpa feras arundinis. Ferae non immerito appellantur haeretici, quia ipsi dilaniant animas simplices, quemadmodum ferae oves. Et recte dicuntur arundinis, quia mobilis et instabilis sunt sermonis. Eos dicit Apostolus Petrus indoctos et instabiles esse (2. Petr. 3.) : atque ad suum proprium interitum pervertere Scripturas. Qui quoniam durae et indomitae cervicis sunt, jugo disciplinae pacifico lenique non subditi, impatientes aratri atque doctrinae: ideo taurorum etiam nomine designantur, cum subditur: Congregatio taurorum in vaccis populorum. Non enim universos populos seducunt, in quibus sunt graves et stabiles. Unde scriptum est: In populo gravi laudabo te (Psal. 34.) . Sed in his populis congregantur, quos inveniunt quasi vaccas, [Col. 0920C] scilicet simplices et lascivas animas, quae facile audiendo sequuntur. Ad hoc autem fit ea congregatio: Ut excludant eos, qui probati sunt argento. Hanc enim intentionem habent haeretici doctores, ut ab auribus animarum, quas seducere moliuntur, separent eos, quia argento sunt probati, idest, divino eloquio eruditi. Unde Apostolus: Necesse est (inquit) ut veniant haereses, ut qui probati sunt, manifesti fiant (1. Cor. 11.) . De quibus haereticis ne praevaleant, postulat, dicens: Dissipa gentes, quae bella volunt. Non enim ( Ex August. ) correptioni student, sed contenioni. Et contradicendo veritati, discordias inferre student catholicae fidei. Ipsi ergo potius dispergantur, si corrigi recusant, qui gregem Christi dispergere affectant. Gentes autem appellavit, non propter generationes familiarum, sed propter generationes sectarum: ubi series successionis confirmat errorem. Et vere dissipabis. Quia:

32. Venient legati ex Aegypto: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo. Per hos legatos ( Ex eod. ) dissipabis [Col. 0920D] haereticos. Aegypti, vel Aethiopiae nomine omnium gentium fidem significavit, a parte totum. Legatos appellat reconciliationis praedicatores. Unde Paulus, Pro Christo inquit (2 Cor. 5.) , legatione fungor, tanquam Deo exhortante per nos, obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo. Non ergo ( Ex eod. ) de solis Israelitis, unde Apostoli electi sunt, sed etiam de caeteris gentibus futuros praedicatores Christianae pacis hoc modo mystice prophetatum est. Aethiopia quoque, idest, anima peccatis denigrata praeveniet manus ejus, idest, antecedet vindictam ejus, credens Deo, ut peccata dimittantur: ne peccatrix remanens puniatur. Vel quia, ut bona opera sequantur, praecedit fides: nec ulla sunt bona opera, nisi quae sequuntur praecedentem fidem: nihil aliud videtut [Col. 0921A] dictum, Aethiopia praeveniet manus ejus Deo, nisi Aethiopia credet Deo. Sic enim praeveniet manus ejus, idest, opera ejus. Cujus 341 ejus, nisi ipsius Aethiopiae? Hoc in Graeco ambiguum non est: quia ibi, Ejus, apertissime foeminino genere positum est. Dicatur ergo Aethiopia praeveniet manus ejus Deo, id est, credendo in Deum, praeveniet opera sua. Existimo enim (ait Apostolus) justificari hominem per fidem, sine operibus legis (Rom. 3.) . Hinc jam veluti decursis rebus omnibus, quas impletas esse jam cernimus: hortatur propheta ad laudem Christi, ac deinde futurum ejus denuntiat adventum, dicens:

33. Regna terrae, id est, homines de omni genere terrae, cantate Deo, voce et corde: psallite Domino, bona operatione. Non unum regnum, non unam gentem tantum invitat ad laudem Dei. Neminem enim vult perire misericors Deus, sed omnes venire ad cognitionem nominis sui (1. Tim. 2.) . Unde et subdit: Psallite Deo. Et quasi quaereretur, Quis est iste Deus? sequitur et ait:

[Col. 0921B] 34. Qui ascendit super coelum coeli ad Orientem. Ad hoc replicat, ut ad laudandum Deum excitet, et quatenus sit ille, qui laudatur, commendet. Hinc Apostolus dicit: Ipse est, qui ascendit super omnes coelos (Ephes. 4.) . In hoc quod Orientem addidit, etiam ipsum locum expressit, quoniam in partibus orientis est, ubi resurrexit, et unde ascendit. Et quoniam inde venturus ad judicandos vivos et mortuos, ostendit quod sequitur: Ecce dabit voci suae, vocem virtutis. Ille qui fuit sine voce, sicut agnus coram tondente se (Isai. 53.) ; ecce vocem dabit suam. Nec vocem infirmitatis tanquam judicandus, sed vocem virtutis tanquam judicaturus. Non enim Deus occultus sicut prius, sed Deus manifeste veniet, Deus noster, et non silebit. Et ideo:

35. Date gloriam Deo super Israel. Id est, voce et corde ostendite, Deum esse gloriosum, super eos, qui sunt spiritualiter Israel. De quibus veraciter dici potest: Ecce vere Israelita, in quo dolus non est [Col. 0921C] (Joan. 1.) . Tunc erit Magnificentia ejus, et virtus ejus in nubibus. Quando videbitis Filium hominis venientem in nubibus cum potestate magna et majestate, et virtutes coelorum movebuntur (Matth. 24; Luc. 12.) .

36. Mirabilis Deus in sanctis suis, subaudis, erit. Quando per Sanctum suum mundum judicabit, quando justi fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum (Matth. 13.) , quando ipse Deus erit omnia in omnibus (Ephes. 1.) . Bene autem subditur: Deus Israel. Quia tunc nomen ipsum verissime ac plenissime implebitur, Israel, quod interpretatur videns Deum, quoniam videbimus eum sicuti est (1. Joan. 3.) . Non autem quilibet alius, sed, Ipse dabit virtutem: quam in sua carne prius ostendit, scilicet immortalitatem et impassibilitatem. Et dabit fortitudinem: quia inimica destruetur mors (Osee 13.) . Plebi suae, id est, sibi usque in finem famulanti. Vel dabit plebi suae virtutem quantum ad animam, faciens eam divinam et beatam. Et dabit fortitudinem, quantum [Col. 0921D] ad corpus, faciens illud incorruptum (1. Cor. 15.) et aeternum. Pro tantis ergo beneficiis suis Benedictus sit Deus, etc.

TITULUS PSALMI LXVIII.

1. Sequens Psalmus intitulatur hoc modo: In finem, pro his qui commutabuntur, psalmus David. Psalmus iste convenit significato David, 342 id est, Christo, qui hic loquitur. Et dirigit nos in finem, id est, in seipsum. Psalmus, dico, habitus pro his exhortandis, qui commutabuntur, de infidelitate ad fidem, de vetustate ad novitatem, de corruptione ad incorruptionem. Materia psalmi est Christus passus, secundum fragilitatem humanae naturae. Et exequitur suam passionem per multas partes psalmi, usque ad consummationem. Unde et dicit: Dederunt in escam meam fel, etc. Intentio Christi est, in hoc opere nos ad suam patientiam invitare. De passione autem sua sicut mos propheticus est, orando incipit dicere: et se Patris auxilium manifestat in omnibus postulare: ut nos quibus viam demonstravit, [Col. 0922A] in tribulationibus, et quibus praesertim necessarium, est, exemplo doceat orare. Dicit ergo:

PSALMUS LXVIII.

2. Salvum me fac Deus. Et dicit caussam quare: Quoniam intraverunt aquae, idest, Judaici populi more aquae, cum sonitu et impetu extulerunt se, et magis mala inferendo, accesserunt, usque ad animam meam, tolledam. Quasi aquae ad animam intraverunt, quando insensatae turbae usque ad occidendum Christum praevaluerunt (Joan. 10 et 19.) . Sed nunquid hoc possent, nisi ab illo permissi essent? Unde ergo tanquam aliquid invitus patiatur, sic clamat, nisi quia caput membra sua praefigurat? Passus est quippe ille, quia voluit. Passi sunt martyres, et si noluerunt. Unde Petro dictum est: Alius te cinget, et ducet, quo non vis (Joan. 21.) . Quamvis enim a malis ad bona transeamus, tamen ipse transitus aliquantum amarus est, et habet fel, quod dederunt Domino in passione Judaei. Habet etiam quiddam tolerandum, [Col. 0922B] quo ostenduntur, qui eum aceto potaverunt. Hinc ergo, ut liberemur, clamemus; ne forte in pressuris iniquitati consentiamus, et irreparabiliter vere absorbeamur. Denique quantum eorum malitia in Christum desaevit, ipse insinuat, cum subjungit:

3. Infixus sum in limo profundi, et non est substantia. Terreni homines dum vana appetunt, atque alios sibi ad consentiendum trahere cupiunt, limus sunt: inter quos sunt nonnulli sceleratissimi et desperati. Hi non solum limus sunt, sed etiam profundi. Tales erant illi, in quibus Dominus noster infixus erat, id est, haeserat, ut ab illis teneretur et occideretur. Venit ergo Filius Dei ad limum profundi, et non erat substantia in qua infixus est: quia iniquitate illorum infixus est. Vitia ex nobis et ex nostra voluntate habemus: et vitia non sunt substantia. In his infixus est Dominus, quando persecutionem passus est, non in substantia hominum, quae per ipsum facta est, sed in vitio Judaeorum, quod [Col. 0922C] per ipsos factum est. Nec ideo infixus sum, quin possem praecavere mihi. Sponte enim meipsum obtuli. Et hoc est, Veni in altitudinem maris, et tempestas demersit me. Mare dicit eos propter amaritudinem vitae, altitudinem, elationem. Venit ergo Christus nulla coactione, sed spontanea voluntate inter superbos homines et amaros: et seditiosa commotio eorum, tanquam tempestas vehemens, demersit, et extinxit eum. Et in hoc eos esse inexcusabiles ostendit, cum subdit:

343 4. Laboravi clamans: raucae factae sunt fauces meae. Quid clamat Christus? Vae vobis, Scribae et Pharisaei (Matth. 23.) . Vae mundo ab scandalis (Matth. 18.) . Quotidie etiam erat docens in templo et synagogis (Luc. 19.) : sed quia parum in eis fructificabat, propterea laborabat. Hinc est quod per Prophetam ait: Laboravi sustinens (Isai. 1.) . Ideo etiam raucae fauces ejus dicuntur, non quantum ad se, sed quantum ad illos, a quibus non intelligebatur, non credebatur. Tanta autem fuit ejus persecutio, ut non [Col. 0922D] solum isti non crederent, sed illi qui jam crediderant, dubitarent. Et hoc est quod subdit: Defecerunt oculi mei, dum spero in Deum meum. Dum enim in passione perseverat, atque in Dominum suum tendens, sperat ut a mortuis resurgat: oculi ejus defecerunt, quia etiam ipsi Apostoli (qui tanquam lucernae praeeminebant in corpore) dubitaverunt. Et ne pauci viderentur illi qui persequebantur, subjunctum est:

5. Multiplicati sunt super capillos capitis mei qui oderunt me gratis. Ac si aperte dicat: Sine numero creverunt, qui sine caussa me odio habuerunt. Eum qui nocet, odire quodammodo humanum est. Unde Dominus in lege tanquam carnalibus loquens, atque eorum infirmitati condescendens, amicos diligere praecepit, atque inimicos odire permisit (Levit. 19.) . Eum autem qui non nocet, odio habere, non solum humanum non est, sed etiam diabolicum. Odium de [Col. 0923A] inimico videtur quasi naturale, quod tamen ex corruptione contingit naturae. Odium vero de innocente contra naturam est. Multum ergo distat inter odium et odium. Nam aliud est, quod facit infirmitas: aliud est, quod sola instigat malitia. In qua tantum exarserunt Judaei, ut in odio Christi et numerum excessissent, et naturam, et modum. Quorum adhuc exaggeratur malitia, cum subinfertur: Confortati sunt qui persequuntur me inimici mei injuste. Prius multiplicati sunt qui eum gratis, idest, sine caussa oderunt. Et hi deinde confortati atque animati, ad hoc ut odium quod conceperant in corde, etiam persequendo adimplerent in opere. Et hoc similiter injuste fecerunt, quia videlicet caussam, qua me persequi aut inimici fieri debuissent, non invenerunt. Sed inter tantam malitiam suam nobis insinuat innocentiam Dominus noster, cum subdit: Quae non rapui, tunc exsolvebam. Quis enim (Ex Augustino) rapuit? Adam. Et quid rapuit? Pomum vetitum. Gustate (inquit) et eritis sicut Dii (Gen. 3.) . Rapere voluerunt divinitatem, [Col. 0923B] et amiserunt felicitatem. Usurpaverunt sibi quod suum non erat, et haec est rapina. Ideo commissi sunt exactori diabolo, ut poenam mortis exsolverent pro peccato. Christus vero nihil rapuit, quia non peccavit: et tamen peccati debitum, idest, mortem exsolvit. Venit ad mortem sicut quilibet homo, sed non ea via qua [ Ant. quia] quilibet homo. Nam omnes alii per culpam, ille solus ad mortem venit per justitiam. Uterque igitur exsolvit mortem, quae est debitum peccati, Adam, et Christus. Sed quia peccavit Adam, mors ejus fuit poena peccati. Quia vero non peccavit Christus, mors ejus facta est hostia pro peccato. Sed hunc fructum mortis Christi mundus non intellexit: ideo hanc pro stultitia reputavit (Hebr. 9. et 10.) . Praedicamus (inquit Apostolus) Jesum Christum, et hunc crucifixum, Judaeis quidem scandalum, Gentibus autem stultitiam (1. Cor. 1.) . 344 Sed quod non novit mundus, agnovit Deus. Et hoc est quod dicit:

[Col. 0923C] 6. Deus, tu scis insipientiam meam. Utilitas passionis meae, quae pro insipientia reputatur a quibusdam, a te Deo creatore est praestita, approbata, et ordinata. Tu scis quod illi nescierunt. Si enim cognovissent, numquam Dominum gloriae crucifixissent (1. Cor. 2.) . Et quid tam simile insipientiae, quam cum haberet in potestate persecutores suos una voce prosternere, pateretur se teneri, flagellari, conspui, colaphizari, spinis coronari, ligno affigi? Sed quod stultum est Dei et infirmum, hoc sapientius et fortius est hominibus (1. Cor. 1.) . Nam unde Deus est humiliatus et passus, inde homo erectus est et sanatus. Simili modo, Et delicta mea, idest, opera quae pro delictis sunt reputata (ut est illud: Non est homo hic a Deo, qui sabbata non custodit [Joan. 9.] , et alia hujusmodi) a te non sunt abscondita. Quod illi putaverunt insipientiam, ut ego paterer: Et delicta, ut languoribus mederer: hoc tu scisti sapientiam esse et virtutem. Et notandum quod ex his verbis instruimur, ut in cunctis quae agimus, semper plus [Col. 0923D] Dei voluntatem quam hominum attendamus. Et ea sit nostra actio, quam Deus approbat: etiamsi non approbet homo. Hinc est quod Paulus nos admonet, ut stultissimus ante homines, ut ante Deum mereamur esse sapientes (1. Cor. 1.) . Vel delicta ejus non sunt abscondita, quia membra ejus sua quotidie non cessant confiteri peccata. Et quia futurum erat ut tamquam pro stultitia improperaretur Christianis, quia in hominem crederent mortuum et crucifixum, postulat pro eis, dicens:

7. Non erubescant in me qui expectant te, Domine: Domine virtutum. Multi enim ignominiam crucis Christi audientes, erubuerunt, atque a fide et spe, quam in Deo habere ceperant, recesserunt. Propter hoc Paulus ad confirmandas infirmorum mentes, non se erubescere Evangelium Dei, perhibet. In tantum enim non erubuit, ut vinctus et catenatus magis exultaret (Rom. 1. et 5; Ephes. 3. et 4.) . Non erubescant [Col. 0924A] ergo in hominem humilem et crucifixum, qui exspectant Deum et Dominum virtutum: quia qui despectus apparuit in carne, virtuosus et gloriosus apparebit in divinitate (Philip. 2.) . Ideo adhuc subditur: Non confundantur super me qui quaerunt te, Deus Israel. Super me occiso non confundantur mente, nec erubescant vultu, qui te ut venias expectant: et insuper bene vivendo et amando quaerere non cessant. Et hoc debet eos a confusione et erubescentia defendere, quia tu qui me misisti, et humiliari voluisti, es Dominus virtutum, et Deus Israel, idest, idem Dominus et Deus es angelorum et hominum. Virtutum enim nomine angelos designavit. Per Israel vero eos, qui per fidem et caritatem Deum spiritualiter vident, figuravit. Et ostendit aliam caussam quare non debeant erubescere, cum subjungit:

8. Quoniam propter te sustinui opprobrium: operuit confusio faciem meam. Opprobrium est quod objicit inimicus. Non esset magnum quod ait Sustinui, nisi adjungeret Propter te. Si enim sustines, quia peccasti, [Col. 0924B] propter te sustines, non propter Deum. Quae autem gloria est (ait Petrus) si peccantes punimini et suffertis (1. Petr. 4.) ? Si autem sustines, quia mandatum Dei servasti, 345 merces tibi manet in aeternum: quoniam sustinuisti opprobria propter Deum. Quia ergo Christus in passione sua multa opprobria audiebat: et tacens omnia propter Deum tolerabat: quasi verecundus in facie apparebat. Virtutem mansuetudinis pro signo habebant confusionis. Quid toleraret propter Deum, dixit. Nunc a quibus toleravit, ostendit.

9. Extraneus, inquit, factus sum fratribus meis, et peregrinus filiis matris meae. Quamvis idem de similibus verbis repetere videatur, tamen plus aliquid sonat peregrinus, quam extraneus. Nam eum qui non est domesticus, aut facie notus, etsi de eadem terra sit, tamen extraneum dicimus. Hominem vero alterius patriae peregrinum solemus appellare. Fratribus suis Christus extraneus fuerat, quia carnalibus parentibus suis vita et moribus dissimilis apparebat. [Col. 0924C] Fuit etiam peregrinus, secundum quod ait: Regnum meum non est de hoc mundo (Joan. 18.) . Possumus etiam per fratres, Apostolos intelligere: per filios matris suae, filios synagogae. Extraneus ergo fratribus suis erat, quando jam ab ipsis non credebatur Apostolis. Extraneus erat Petro, cum cepisset affirmare et jurare, quia non novisset hominem (Matth, 26; Luc. 22.) . Fuit quoque peregrinus filiis synagogae, unde et dicebant: Hunc autem nescimus unde sit (Joan. 9.) . Quare haec illi contigerunt?

10. Quoniam zelus domus tuae comedit me. Zelo Dei comedebatur, idest, interius urebatur, cum vendentes et ementes [ Ant. mentes] de templo ejiceret, et nummulariorum effunderet aes (Matth. 21.) . Nullum omnipotenti Deo tale est sacrificium, quale est zelus animarum. Ibi ignis Dei accenditur. Ibi mens munda zeli sancti ardore concrematur. Hinc est quod sanctus Spiritus in columba et igne apparuit (Matth. 3; Act. 2.) : quia eos quos repleverit, simplices pariter et ardentes facit. Et propter hunc zelum opprobria [Col. 0924D] exprobrantium tibi ceciderunt super me. Quia enim corrigebat eos, inde magis indignati contra eum machinati sunt ei mortem. Majora autem opprobria Deo inferre non poterant, quam quod Christum Filium ejus denegabant. Nemo autem exprobravit Christo, nisi Deo exprobrans. Et nemo honorat Patrem, nisi qui honorat et Filium. Illa vero (Ex August.) opprobria super Christum ceciderunt, quando hi qui exprobrabant, eum occiderunt. Sed inter haec pius Dominus mansuetudinem suam commendat cum subjungit:

11. Et operui in jejunio animam meam. Jejunium Christi spiritualiter jam in alio psalmo [XXXIV] commendatum est. Jejunium ejus erat, quando (Ex eod.) defecerunt omnes qui in eum crediderunt. Et sitis ejus erat, quando dixit mulieri: Sitio, da mihi bibere (Joan. 4.) . Fidem quippe illius sitiebat: et de cruce, cum diceret Sitio (Joan. 19.) , fidem illorum [Col. 0925A] quaerebat. Denique respuit fel quod illi obtulerunt (Ibid.) . Elegit magis jejunare, quam amaritudinem accipere. Non enim in corpus ejus intrant amaricantes. Et in hoc jejunio operui, idest, humiliavi animam meam. Humilitas erat Christi operimentum. Nam quia humiliabatur, non agnoscebatur. Et hoc ipsum factum est opprobrium illi. Quanto enim erat humilior, tanto apud reprobos despectior habebatur.

12. Et posui vestimentum meum cilicium. Opposui illis in qua saevirent carnem meam. 346 (Occultavi divinitatem meam. Cilicio peccatores poenitentes vestiuntur.) Et quodammodo facta est vestimentum peccati, quia de peccato damnavit peccatum in carne (Rom. 8.) . Non quod caro Christi peccatrix fuerit, sed quia similitudinem carnis peccati habuit. Et ex hoc etiam factus sum illis in parabolam. Parabola (Ex August.) dicitur quae datur similitudo de aliquo, quando illi maledicitur. Sic ille (verbi gratia) pereat, quomodo ille. Haec est parabola, idest, comparatio et similitudo maledicti:

[Col. 0925B] 13. Adversum me loquebantur qui sedebant in porta. Hoc est in publico. Ubi otiositas, ibi loquacitas. Publice de me loquebantur. Publice adversabantur. Coram omnibus diffamabant, Et in me psallebant qui bibebant vinum. Etiam ipsi peccatores deridebant me. Attende, o homo, quid pro te sustinuit Deus. Attende in capite tuo regulam disciplinae, formam virtutis. Discite (inquit) a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. 11.) . Inter tot scandala et opprobria, inter tantas persecutiones et tribulationes, quid tu agebas, mitissime Jesu?

14. Ego vero orationem meam ad te, Deus. Illi deridebant, ille orabat (Luc. 23.) . Illi infestabant, ille amabat. Non reddentes (inquit) malum pro malo, vel maledictum pro maledicto: sed econtrario benedicentes (Rom. 12; 1. Thess. 5.) . Haec est enim perfectio caritatis, diligere inimicos, et orare pro illis (Matth. 5.) . Quando malediceris, et quid agas non [Col. 0925C] habes: quando tibi jactantur opprobria, et corrigere non vales: nihil tibi restat, nisi ut ores. Haec justorum arma sunt, ut orando vincant. Et quia nunc tempus est orandi et placandi Deum (Eccl. 3.) , ideo subdit: Tempus beneplaciti Deus. Ecce, inquit Propheta, nunc tempus acceptabile: ecce nunc dies salutis (Isai. 49; 2. Cor. 6.) . Venit enim plenitudo temporis, in quo misit Deus Filium suum in terris, in quo beneplacitum est Deo (Galat. 4.) , et per quem gratiam suam generi dedit humano. Unde et dicit: In multitudine misericordiae tuae exaudi me, in veritate salutis tuae. Nam si non esset multitudo misericordiae tuae, quid nos faceremus de multitudine iniquitatis nostrae? Ergo quia direxi orationem meam ad te, Deus: quia tempus complendi beneplacitum tuum, per me redimi hominem, quem formasti: propter hoc exaudi me, non in meritis hominum, sed in multitudine misericordiae tuae, et etiam in veritate salutis tuae: ut per hoc verax appareas, scilicet [Col. 0925D] dando salutem quam promisisti. Duo hic posita sunt, veritas, et misericordia: in quibus se postulat exaudiri: in quibus sunt etiam universae viae Domini (Psal. 24.) . Misericordia, dimittendo peccata. Veritas, reddendo promissa. Sed jam in quo velit exaudiri, audiamus:

15. Eripe me de luto, ut non infigar. Hinc se postulat liberandum, ubi se ante dixit infixum. Et quos per lutum accipiat, exponit, cum subjungit: Libera me ab his qui oderunt me, et de profundis aquarum. Reprobi homines et lutum sunt, dum terram diligunt: et profundum aquarum, dum in voragine resolvuntur carnalium voluptatum. Ergo haeserat carne (Ex Augustino) , sed non haeserat spiritu. Dicit hoc ex infirmitate membrorum suorum. Quando forte caperis ab eo qui te premit ad iniquitatem, tenetur quidem corpus tuum: secundum corpus, infixus es in limo profundi. Sed quamdia non consentis, 347 non haesisti. Si autem consentis, haesisti: Oratio ergo [Col. 0926A] tua ibi sit, ut quoniam jam tenetur corpus tuum, non teneatur anima tua. Unde adhuc subditur:

16. Non me demergut tempestas aquae. Demersit ( Ex eod. ) secundum carnem. Non demergat secundum animam. Neque absorbeat me profundum, idest, neque involvat me iniquitas. Neque urgeat super me puteus os suum. Tunc enim super hominem coarctat puteus os suum, idest, profunditas iniquitatis, quando non solum mersus in peccatis jacet, sed etiam perdit aditum confessionis. Unde scriptum est: Peccator cum in profundum venerit malorum, contemnit (Prov. 18.) . Quando autem dicit homo, Peccator sum: radiatur aliquo lumine etiam profunditas putei. Deinde ponit caussam quare debeat exaudiri, cum subjungit:

17. Exaudi me, Deus, quoniam benigna est misericordia tua. Ea quae tibi naturaliter inest misericordia, benevolentiae et gratiae plena est. Nec secundum illam tantum postulo exaudiri, sed etiam secundum multitudinem miserationum tuarum, quam exhibuisti [Col. 0926B] patribus antiquis: sicut Noe in diluvio, sicut Danieli in lacu, et aliis multis: propter misericordiam tuam et miserationes tuas exaudi me: et respice in me. Quarum una est naturaliter in te, aliae in beneficiorum exhibitione. Respice, inquam,

18. Et ne avertas, tamquam iratus, faciem tuam a puero tuo, idest, a parvo tuo. Ad commendandum hoc dicit. Talium est enim amator Deus. Sinite (inquit) parvulos venire ad me, quia talium est regnum caelorum (Marc. 10.) . Dominus noster dictus est puer a puritate, a simplicitate, ab innocentia. Tales etiam vult nos esse. Unde et dicit: Nisi conversi fueritis, et efficiamini sicut parvulus iste, non intrabitis in regnum caelorum (Matth. 18.) . Ponit et aliam caussam, dicens: quoniam tribulor, velociter exaudi me. Moveat te misericordia tua: moveat miseria mea. Instat tribulatio. Propter hoc opus est, ut velox veniat tua consolatio. Velociter ergo exaudi me. Quando Dominus permittit aut facit ut in tribulatione aliqua [Col. 0926C] simus, etiam tunc misericors est. Non enim alimentum subtrahit, sed desiderium movet. Jam ergo ultra non est quod differas. Pervenit tribulatio mea ad mensuram certam calamitatis. Veniat misericordia tua ad faciendum opus bonitatis. Dixi ne avertas faciem tuam, sed potius

19. Intende animae meae, et libera eam, idest, intus diligenter inspice, quae sit in anima mea virtus mansuetudinis, quae puritas intentionis: ut hoc sit meritum meae liberationis. Et non propter me tantum, sed etiam propter inimicos meos eripe me. Nam indignum valde esset, si tamquam victores de mea gauderent passione. Vel propter inimicorum meorum salutem eripe me, ut cum meam viderint liberationem et glorificationem, convertantur ab errore et salventur. Et debes eripere: tu enim nosti quanta pro tuo amore sustinui.

20. Tu scis improperium meum, idest, quam turpia verba mihi intulerunt. Et confusionem meam, quam [Col. 0926D] mihi imputaverunt. Et reverentiam meam. Quam ignominiose me tractaverunt. De falsi criminis objectione erubescere, non est crimen. Aut etsi crimen est non est illius cui objicitur. Sed tamen infirmitas humani animi plerumque 348 verecundatur etiam, cum falsum objicitur: non quia objectum est, sed quia creditum. Omnia haec sunt in corpore Domini. Me vides afflictum, et eos etiam qui affligunt vides.

21. In conspectu tuo sunt omnes qui tribulant me. Illi tribulant: ego tribulor. Inter utrumque tu inspector et arbiter (Matth. 16.) . Attende in illis injustitiam, in me innocentiam: et unicuique juxta merita sua retribue. Et ne videretur tribulari tributari tamquam non praescius et ignarus, continuo adjecit: Improperium exspectavit cor meam, et miseriam. Cor meum exspectavit, idest, voluntas mea praevidit improperium in dictis, miseriam in factis. Nisi enim hoc ipse praevidisset et voluisset, non utique nasceretur, non pateretur, [Col. 0927A] non moreretur. Sed cujus miseriam praevidit Dominus? Ipsorum profecto tribulantium atque crucifigentium. In ipsis miseria, in ipso misericordia. Unde et pendens in cruce, dixit: Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. 23.) . Timeant igitur omnes qui alios tribulant, quoniam in conspectu Dei sunt. Cujus vindictam evadere non possunt. Et ipsi qui mala ingerunt, remanent miseri. Nam qui patiuntur propter justitiam, beati (Matth. 5.) . Dixisti nobis, pie Domine, quid patereris foris: manifesta etiam quid intus anxietatis habueris. Et sustinui (inquit) qui simul contristaretur, et non fuit: et qui consolaretur, et non inveni. Quid est hoc? Nonne Apostoli de Domini morte sunt contristati? Nonne Maria ad monumentum sedet et plorat? Nonne duobus Discipulis ipse Dominus dicit in via: Quid est quod confertis ad invicem ambulantes, et estis tristes (Luc. 24.) ? Sed contristati erant de morte carnis. Solus vero Dominus contristatus est de morte animae: [Col. 0927B] ex hoc videlicet, quod omnes permanebant in infidelitate. Ideo uon ait, Qui contristaretur, sed qui simul (inquit) contristaretur, sustinui, idest, exspectavi, et non fuit. Multi enim contristati sunt carnaliter: nullus autem spiritualiter, nisi ipse solus. Magna quoque illi esset consolatio, si quos in se credentes inveniret. Quod quia non invenit, quasi conquerendo ingemiscit. Unde et adhuc subjungit:

22. Et dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto. Non dederunt mihi alium cibum vel potum, nisi acetum cum felle mixtum. Et hoc figura fuit. Dominus sitiebat eorum salutem, et ipsi propinabant ei amaritudinem et vetustatem. Fel et acetum (Ex Augustino) adhuc offerunt Christo, qui male vivendo, scandalum inferunt Ecclesiae. Minus enim peccaverunt Judaei crucifigentes in terra ambulantem, quam qui contemnunt in caelo residentem. Obtulerunt potandum fel, gustavit Dominus et noluit bibere (Marc. 15.) . Si non eos pateremur, nec omnino gustaremus. Quia vero necesse est eos pati, necesse [Col. 0927C] est eos gustare. Sed quia in membris Christi tales esse non possunt, gustari possunt, in corpus recipi non possunt. Et quia malam escam dederunt, merito in esca puniti sunt. Unde et subditur:

23. Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum. Mensam eorum dicit Scripturam sacram, quam ad animarum refectionem paraverat eis Deus. Haec mensa facta est illis in laqueum, quia ex ipsa sua lege capiuntur a Christianis, et convincuntur errare. Quare coram ipsis? Sunt enim tales, qui iniquitatem suam intelligunt, 349 et tamen in ea pertinacissime perseverant: et laqueum norunt, et tenenda colla subjiciunt. Fiat Et in retributionem eis, ut mala recipiant, pro malis, et qui per legem peccaverunt, puniatur per legem. Fiat et in scandalum. Quod enim majus scandalum Judaeis fieri potuit, quam quod Deum et salvatorem suum, quem lex et prophetae praenuntiaverunt, postmodum caecati malitia crucifixerunt? Hinc Paulus ait: Praedicamus Christum [Col. 0927D] crucifixum, Judaeis, quidem scandalum (1. Cor. 1.) . Hoc autem quod ait, Fiat, non optando dicit: sed prophetando: non ut fiat, sed quia fiet. Nec potest aliter nisi, ut talibus ista eveniant. Cum audimus dici per spiritum Dei talia eventura malis, ad hoc in illis haec intelligamus, ut nos talia devitemus. Malitia inquam illos excaecavit: et ideo subjungit:

24. Obscurentur oculi eorum ne videant. Si enim cognovissent, numquam Dominum gloriae crucifixissent (1. Cor. 2.) . Primum peccatum, superbia (Eccles. 10.) . Prima poena peccati, obscuritas cordis. Quia superbi erant, caeci facti sunt. Unde protinus subditur: Et dorsum eorum semper incurva. Hoc enim semper subsequens est, ut si oculus mentis a superno lumine privetur, statim animus ad ea, quae retro sunt appetenda, inclinetur. Et hoc est dorsum curvum habere, statum mentis in inferioribus flectere. Sequitur alia poena.

25. Effunde super eos iram tuam: et furor irae tuae [Col. 0928A] comprehendat eos. Ira effunditur, quando super eos omnipotentis Dei vindicta multipliciter exercetur. Furor irae Dei, est futurae animadversio vindictae. Ita autem ad praesentem percussionem pertinet: furor ad futuram damnationem. Ideo furor, quia nullum ibi remedium, nulla ibi misericordia. Comprehendat, inquit, eos, tamquam fugitivos. Jam enim non erit evadendi locus, quando eos aeternus absorbuerit cruciatus. Nec tamen in Deo ulla aestimanda est irae aut furoris commotio: sed humano usu, quasi iratus aut furens dicitur, quando ab ipso tam acriter ac districte peccatorum culpae feriuntur. Unde adhuc subjungitur:

26. Fiat habitatio eorum deserta, et in tabernaculis eorum non sit, qui inhabitet. Habitationem dicit ipsam civitatem Jerusalem, in qua communiter habitabant. Tabernacula vero singulas cujusque domus designant, ubi potuerunt adversus Dominum clamare. Ibi (Ex. August.) a Domino non permittuntur habitare. Loca illa omnia et hominibus plena sunt. et [Col. 0928B] Judaeis inania. Quare hoc?

27. Quoniam quem tu percussisti, persecuti sunt: et super dolorem vulnerum meorum addiderunt. Nos percussi sumus a Deo, quia peccavimus: et vulnera sunt peccata nostra. Dolor vulnerum, afflictio contra peccatum. Percussio est mortalitas et corruptio. Hanc percussionem suscepit ipse Filius Dei, quamvis non peccaverit. Vere (inquit Propheta) languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit (Isai. 53.) . Sed Judaei addiderunt, quia quem Deus Pater plagis mortalitatis et corruptionis vulneraverat, ipsi insuper occiderunt. Mortales homines hic, cum poena nascuntur, et haec poena percussio est Domini. Et huic poenae addunt quicunque alios fuerint persecuti. Et quia ipsi apposuerunt dolorem super dolorem, vide apertam justitiam, quae sequitur.

28. Appone, inquit, iniquitatem super iniquitatem eorum. Ut sicut alibi dicitur: Qui nocet, 350 noceat adhuc: et qui in sordibus est, sordescat adhuc [Col. 0928C] (Apoc. 22.) . Et sic non intrent in justitiam tuam. Culpa enim excitat culpam: et cum una non corrigitur, exinde altera generatur. Et quanto plus refrigescit caritas, tanto amplius abundat iniquitas. Vel super iniquitatem patrum oppone iniquitatem filiorum, ut extendatur de progenie in progeniem iniquitas eorum, sicut ipsi dixerunt: Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. 27.) . Quod autem dixit, Appone: non sic accipiendum est, ut Deus ponat, vel addat iniquitatem in aliquo: sed quasi hoc agit, quando fieri permittit. Neque enim humanam mentem debellando destruit, sed recedendo: quia ad perditionem suam sufficit sibi dimissa. Hinc Salomon ait: Considera opera Dei, quod nemo possit corrigere, quem ille despexerit (Eccles. 7.) . Propterea adhuc subditur:

29. Deleantur de libro viventium. Libri nomine praedestinatio Dei accipitur: quia sicut hoc quod in libro scriptum est, fixum manet: sic incommutabile est, [Col. 0928D] quicquid a Deo praedestinatur. Quomodo ergo dicit Deleantur, si hi qui scripti sunt, deleri non possunt? Sed hoc dictum est secundum spem illorum, qui ibi se scriptos putabant. Quid (Ex Augustino) est deleantur de libro vitae? Et ipsis constet non illos ibi esse. Illi qui se sperabant, tanquam merito justitiae suae in libro scriptos Dei, quibus dicitur: Scrutamini Scripturas, in quibus putatis vos vitam aeternam habere (Joan. 5.) : cum perducta fuerit damnatio eorum, etiam ad cognitionem ipsorum, delebuntur de libro vitae, id est, non ibi se cognoscent. Dixi deleantur, secundum spem eorum. Quid secundum aequitatem tuam? Et cum justis non scribantur. Confirmat in fine versus, quod praemissum est in capite. Audivimus, quid nobis cavendum sit in malis: audiamus nunc quid sit imitandum in Christo. Illi tales fuerunt, et sic perierunt. Tu benigne Domine, quid dicis de te ipso?

30. Ego sum pauper et dolens: salus tua, Deus, [Col. 0929A] suscepit me. Exemplo Domini nostri discamus pauperes esse et dolentes. Beati enim pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum. Et beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. 5.) . Hoc ipsum prius in se nobis ostendit, propterea dicit, Ego sum. Totum corpus ejus hoc dicit. Corpus Christi in hac terra pauper et dolens est. Sed sint divites Christiani, prorsus si Christiani sunt, pauperes sunt. In comparatione namque caelestium divitiarum, quas sperant, quicquid hic habent, pro nihilo reputant. Nec sunt deserti tales pauperes, quoniam salus Dei suscepit eos. Ad quam rem: Ut jam non sint pauperes et dolentes, sed potius laetantes et beati faciant quod subjunctum est:

31. Laudabo nomen Dei, cum cantico. Idest, cum jocunditate: et exultans in meipso, magnificabo eum in laude. Haec sunt divitiae meae, ut scilicet, cum gaudio et hilaritate non cessem Deum meum laudare et magnificare.

32. Et laus illa placebit Deo, super omne legale sacrificium. [Col. 0929B] Et hoc (Ex Augustino) ostendit per partem, cum subjungit: Super vitulum novellum cornua producentem et ungulas. Talis enim quaerebatur vitulus in sacrificio, qui et novelius esset, et tam magnus tamen, ut cornua mitteret, atque ungulas fortes haberet. Et hoc ex significatione factum est. Qui bene instructus est, et ad laudem 351 Dei opulentus, cornua debet habere, quibus adversarium ventilet: et ungulas, quibus terram excitet: novellus propter novam vitam. Aliquis haereticus forte contradicit, cornibus novi et veteris Testamenti ventiletur. Alius terrena sapit, ungulis discretionis et robore virtutis excitetur. Super hunc vitulum tibi placebit laudatio mea, in illa aeternitate ubi perfecte laudabunt te Sancti, sine ulla contradictione.

33. Videant pauperes, et laetentur. Credant haec, et spe gaudeant: et magis pauperes sint, ut ditari mereantur. Et convertit se ad eos admonendos dicens: Quaerite Deum, et vivet anima vestra. Deus est vita animae. Quaeritis panem, ut vivat caro vestra? [Col. 0929C] Deum quaerite, et vivet anima vestra. Unde hoc probas?

34. Quoniam exaudivit pauperes Dominus. Nec exaudivit, nisi pauperes. Si vis exaudiri, pauper esto. Noli (Ex August.) de te praesumere, nec aliquid quaerere, praeter Deum tuum. Si peccator es, non ideo desperes. Et vinctos suos, in peccatis, per quae viderentur repudiari a Deo, Non despexit. Illos vinctos non despicit Deus, qui sui sunt, id est, qui per poenitentiam et satisfactionem eum requirunt.

35. Quapropter Laudent illum coeli et terra, et mare, et omnia reptilia in eis. Homo, rationalis creatura, laudet Deum, et per hominem omnis creatura: quoniam ipsae species et materiae rerum sunt homini caussa, ut ipse laudet auctorem et Salvatorem suum. Quare laudent?

36. Quoniam Deus salvam faciet Sion, idest, Ecclesiam Deum speculantem, modo per fidem, deinde contemplantem per speciem (1. Cor. 13.) . Et aedificabuntur [Col. 0929D] civitates Judae, id est, animae sua peccata confitentes. Initium bonorum est confessio peccatorum. Et justus in principio accusator est sui (Prov. 18.) . Primum ergo debent homines mala sua confiteri, atque moribus in melius commutari: et sic aedificabuntur in civitate Dei, unde psalmus intitulatur pro his, scilicet, qui commutabuntur. Et inhabitabunt ibi, id est, in illa beata civitate, in illa excelsa Sion. Et non ad horam, sed haereditate acquirent eam. Ut possideant illam in aeternum: et non una sola generatio justorum, sed per omnes successiones.

37. Et semen servorum ejus, idest, fidei imitatores, possidebit eam. Et quia fides sine dilectione non valet (Jacob. 2.) , continuo adjecit: Et qui diligunt nomen ejus, habitabunt in ea. Qui non ex timore, sed ex amore serviunt Deo. Ipsi sunt semen, et ipsi inhabitabunt in ea, tanquam in haereditate sua. Nullus ibi haereditabit, nisi per dilectionem. Deus est dilectio. [Col. 0930A] Et qui manet in dilectione, in Deo manet, et Deus in eo (1. Joan. 4.) . Hic est finis, haec est haereditas.

TITULUS PSALMI LXIX.

1. Sequitur titulus in alio psalmo, In finem, Psalmus David, in rememoratione eo quod salvum me fecit Dominus. In finem, id est, in Christum nos mittit iste psalmus, qui attribuitur David, id est, eidem Christo, sive cuilibet justo in tribulatione posito, in rememoratione, id est, in consideratione rememorationis, eo quod (inquit) salvum me fecit Dominus. Memor enim salvationis et etiam beneficiorum, quae Deus contulit mundo (sicut in alio psalmo monstratum est)? securus petit liberari, licet multis malis urgeatur. Est ergo 352 in hoc psalmo vox tribulatorum inter passiones periclitantium, sed de suo capite praesumentium. Ipsi sunt materia psalmi. In prima parte postulant a Deo suam liberationem, deinde persequentium conversionem. In secunda exultant in Domino, et magnificant eum. Ad ultimum paupertatem et egestatem suam commendant, ad exemplum caeterorum: et exinde adjutos a Deo se insinuant, et liberatos. Intendunt autem exhortari, quosque, ut convertantur ad Deum, et securos reddere de aeterno bono, etsi [Col. 0930B] urgeantur a malis, atque in his non diffidere, sed omnipotentis Dei adjutorium invocare. Audiamus eos, atque affectu cordis unusquisque nostrum dicat, quod sequitur.

PSALMUS LXIX.

2. Deus, in adjutorium meum intende. Domine, ad adjuvandum me festina. Tu qui es Deus et Dominus meus, creator et gubernator meus in adjutorium meum intende misericorditer: adjuva festinanter. Primum inspice instantem necessitatem: deinde accelera auxilii consolationem. Cum dicit, In adjutorium meum, ostendit se aliquid operari per liberum arbitrium, et petit divinum auxilium ad cooperandum. Contra omnes adversitates et tentationes dicendus est iste versiculus. Et cum tribulamur, et cum operamur, divino adjutorio semper opus habemus. Deinde orat etiam pro persecutoribus, cum subjungit:

3. Confundantur de peccatis, et revereantur, id est, timeant te judicem, qui quaerunt animam meam, subaudis ad perdendum eam. Haec vox proprie ad martyres pertinet, qui ad hoc quaerebantur, ut occiderentur. [Col. 0930C] Et cum orant pro suis inimicis, perfectionem nobis insinuant caritatis. Diligite (inquit Dominus) inimicos vestros. Benefacite his, qui oderunt vos: et orate pro persequentibus et calumniantibus vos (Marc. 5.) . Ideo adhuc subditur:

4. Avertantur retrorsum et erubescant, qui volunt mihi mala. Primo fuit (Ex Augustino) impetus persequentium: modo remansit malevolentia cogitantium. Tempora sunt in Ecclesia persecutione distincta. Factus est impetus in Ecclesiam, quando reges et principes persequebantur eam. Crediderunt illi: data est pax Ecclesiae, sed non deest fremitus persecutorum: impetus tamen suos ad cogitationem verterunt. Dictum est de his temporibus Ecclesiae: Peccator videbit et irascetur, dentibus suis fremet et tabescet (Psal. 111.) . Pro his orat martyr, quomodo et pro illis, ut retrorsum avertantur, idest, credant in Christum et sequantur. Erubescant etiam de commissis peccatis. Peccator enim et poenitens, quo plus [Col. 0930D] defert verecundiae de recordatione delicti, eo uberiorem a Domino meretur gratiam. Nonne haec praetulit Publicanus, qui nec audebat oculos ad coelum levare? Ideo justificatur magis Domini judicio, quam ille Pharisaeus, quem deformavit praesumtio (Luc. 18.) . Avertantur statim erubescentes, qui dicunt mihi, Euge, Euge. Idest, Bene, bene. Similiter avertantur illi erubescentes de malis suis, qui adulantur mihi. Et hoc statim, ut eorum conversio non moretur. Facile enim emendatur culpa, quae cito corrigitur. His tribus versibus tria genera persecutorum commendantur, id est, malefactores, malevoli, adulatores: quorum primum fit opere, alterum cogitatione, 353 tertium locutione. His tribus modis affligitur corpus Christi. Reprobi enim mala quae possunt, bonis inferre non desistunt. Et cum non possunt malum quod volunt agere, non cessant illud cogitando tractare. Et cum nocere non valent, aut non audent in aperto, [Col. 0931A] faciunt quod possunt, simulando, adulando, laudando, attrahendo. Isti sunt qui dicunt, Euge, euge: qui quos possunt, falsis laudibus seducunt. Pro his tamen orat Ecclesia, ut convertantur, et fiat quod subjunctum est:

5. Exsultent, secundum corpus, et laetentur, secundum animam non in se gloriantes, sed in te, a quo habent laetari et exultare, omnes qui quaerunt te. Quia alii non habent in te laetari vel exsultare. Et dicant semper, magnificetur Dominus. Peccator es (Ex Augustino) ? magnificetur, ut vocet. Confiteris? magnificetur, ut ignoscat. Jam juste vivis? magnificetur, ut regat. Perseveras usque in finem? magnificetur, ut glorificet. Semper ergo magnificetur Dominus. Hoc dicant justi: hoc dicant, qui quaerunt eum. Quisquis hoc non dicit, non quaerit eum. Dicant hoc, Qui diligunt salutare tuum, id est, Filium tuum. Ab illo est enim illis salus, non a se. Nec digne possunt laudare Deum Patrem, qui non diligunt Deum Filium, per quem salvati sunt. Dicant, Magnificus est [Col. 0931B] Dominus, qui nos tam potenter salvavit. De se autem dicat unusquisque quod subditur:

6. Ego vero egenus, mendicans meam salutem, vel aliorum: et pauper sum, id est, insufficiens per me ad eam inquirendam. Nec tamen ideo diffido: nam Deus adjuvat me: ut possim quam desidero salutem possidere. Sic utique nos Deum laudare decet, ut cum illum prout possumus magnificamus, nosmetipsos infirmos et inutiles judicemus. Ille enim abundans, nos egeni: ille dives, nos pauperes. Quando haec recognoscimus, et de nobis diffidentes, in ipso solo confidimus: tunc nos tamquam pauperes et egenos adjuvat Deus. Unde ad ipsum, cujus habet adjutorium, familiarem se convertens locutionem subjungit: Adjutor meus, in bonis, et liberator meus, a malis, es tu: et non alius. Et hoc tantum mihi restat petere: Domine, ne moreris: sed fac quod facturus es, ducendo me in gloriam tuam. Et hic aperte innuit, se memorem beneficiorum Dei, sicut titulus praenotavit. Imploremus et nos Domini Dei nostri [Col. 0931C] adjutorium, et liberationem, et gloriam: atque ex toto corde dicamus illi, Domine, ne moreris.

TITULUS PSALMI LXX.

1. Psalmus qui sequitur, hoc modo intitulatur: In finem psalmus David, filiorum Jonadab, et priorum captivorum. Hic titulus tangit historiam, quomodo filii Jonadab in prima captivitate in Babyloniam ducti sunt (Jerem. 35.) . Quibus pater Jonadab praecepit ut non biberent vinum, et in tabernaculis morarentur. Jonadab qui interpretatur spontaneus, Dominum Christum figuravit: qui filiis et imitatoribus suis praecepit, ut non bibant vinum (Luc. 21.) , id est, terrenae voluptati non inhaereant: et in tabernaculis, id est, in militia Domini habitare consuescant. Spontaneus Domini fuit Christus, qui Domino Patri usque ad mortem factus est obediens (Philip. 2.) . Exponitur autem sic titulus: Psalmus iste attribuitur 354 ipsi David, id est, Christo, quia Christus loquitur in hoc psalmo. Psalmus, dico, filiorum Jonadab, id est, imitatorum Christi, quia ad utilitatem eorum agit: et primorum captivorum, quia nunc filii Christi, prius filii Adam in captivitate a diabolo captivi [Col. 0931D] sunt ducti. Nam non fuit prius (ut ait Apostolus) quod spirituale est, sed quod animale (1 Cor. 15.) . Animales quippe in Adam fuimus, in carne viventes: in Christo vero spirituales, id est, spiritu viventes. Materia est justus omnis sperans in Domino. Et describuntur multa beneficia Dei, circa sperantem in eum. In prima parte petit liberari a malis, ut possit Deum laudare. In secunda (quae incipit, Ne projicias me in tempore senectutis) petit, ut sicut Deus ei obtulit beneficia sua in juventute, sic faciat in senectute, ubi maximum opus est. In tertia (quae incipit, Quae fecisti magnalia Deus, quis similis tibi?) ponit gratiarum actionem de collatis beneficiis. Invitat nos verus Jonadab filios suos ad sui conformitatem, ut non bibamus vinum, et in tabernaculis moremur, sicut superius expositum est. Et ut, sicut ipse per obedientiae suae humilitatem sublimatus est (Philip. 2.) , per ejus humilitatis vestigia sublimari mereamur. Et haec est intentio. Per totum autem psalmum gratia Dei commendatur. Ait ergo:

PSALMUS LXX.

2. In te, Domine, speravi, et si modo confundor: [Col. 0932A] vel non confundar in aeternum. Recedendo a Deo, cadit homo in peccatum, et confunditur. Accedendo ad Dominum. corrigit se, et non confundetur in aeternum. Et ne confundi valeat, petit, dicens:

In justitia tua libera me, et eripe me. Duo sunt, quae in servitutem nos redigunt: peccatum scilicet, et poena peccati. Unde nunc postulat liberari a peccato per justitiam, atque eripi a poena peccati, transeundo a morte ad gloriam. Et bene ait, In justitia tua, hoc est a te data. Deus est enim qui per gratiam suam operatur justitiam in homine, sine meritis. Ipse enim dat fidem suam, quae reputatur nobis ad justitiam (Rom. 4.) : quae operante gratia, facit hominem liberum, qui servus fuerat per peccatum (Joan. 8.) . Et quia merita mea digna non essent, ut ad tuam altitudinem pervenirent: ideo, Inclina ad me aurem tuam, id est, condescende mihi per tuam clementiam, et salva me. Et haec (Ex Augustino) est confessio humilitatis. Qui enim dicit Inclina ad me, confitetur quia jacet, tamquam medico stanti aeger [Col. 0932B] prostratus. Salva me, inquit. Quomodo?

3. Esto mihi in Deum protectorem. Ne ad me jacula perveniant inimici. Ego enim protegere me non possum. Et parum est in protectorem, ideo addidit: Et in locum munitum, ut salvum me facias. Et hoc erit in alia vita. Ibi enim in securitate erimus, ubi nos aggredi nullus valebit inimicus. Prius ergo oportet ut hic protegamur a Deo, ubi bellum est: quatenus deinde sit locus munitus in quo salvemur, ubi aeterna requires est. Quid enim munitius, cum ad illum locum confugeris? Quos ibi adversarios formidabimus? Et ideo salvum me debes facere, quoniam non habeo fortitudinem nisi a te. Et hoc est quod subdit: Quoniam firmamentum meum, et refugium meum es tu. Ex te 355 et per te sum firmus: et sicubi fuero infirmatus in me, refugiam ad te. Firmum et immobilem te facit gratia Christi, adversus omnes tentationes inimici. Sed ibi est, et humana fragilitas: ibi est adhuc prima captivitas: ibi est lex in membris, repugnans legi mentis (Rom. 7.) . Et adhuc corpus, [Col. 0932C] quod corrumpitur, aggravat animam (Sap. 9.) . Ideo quantumlibet et gratia Dei firmus sis, tamen adhuc formidandum est ex corruptione carnis. Ergo firmamentum meum es tu, ut sim firmus in isto saeculo contra tentationes. Sed si multae sunt, et turbant me: refugium meum es tu. Et quia superius dixit Eripe me: nunc determinat a quibus, cum subjungit:

4. Deus meus eripe me de manu peccatoris, id est, de potestate diaboli: qui specialiter dicendus peccator, quia ipse est persuasor omnis peccati. Et potes eripere me, quia Deus es. Et etiam debes, quia per gratiam meus fieri dignatus es. Et non solum de manu invisibilis inimici eripe me, sed et de manu contra legem agentis et iniqui. Hic (Ex Augustino) notatur omne genus peccatorum, scilicet aut legis transgressor, si accepit legem: aut tantummodo iniquus sine lege, si legem non accepit. De utroque genere loquitur Apostolus dicens: Qui sine lege peccaverunt, sine lege peribunt: et qui in lege peccaverunt, [Col. 0932D] per legem judicabuntur (Rom. 2.) . Inter utrumque gemit corpus Christi, atque ab utroque affligitur. Nec se vindicat, sed patienter tolerat, et orat: unde adhuc subjungitur:

5. Quoniam tu es patientia mea Deus, Deus spes mea a juventute mea. Ideo me debes eripere, quia tu es caussa, et fructus patientiae meae. Propter te graviter affligor: propter te aequanimiter patior. Nec solum patientia mea, sed et spes, id est, certitudo mea. Bene autem post patientiam posuit spem, quia de patientiae virtute certitudo spei generatur. Hinc Paulus ait: Tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem: spes autem non confundit (Rom. 5.) . Quanto hic graviora propter Deum sustinemus, tanto majora in futuro praemia a Domino speramus. Spes dico a juventute mea, id est, a tempore fortitudinis meae. Non enim (Ex August.) dicit juventutem, quantum ad aetatem: sed quantum [Col. 0933A] ad animi virtutem. A juventute mea cepi in te sperare, ex quo me adversus diabolum armasti: ut munitus fide, spe et caritate, caeterisque spiritualibus armis, contra adversarios tam visibiles quam invisibiles dimicarem. Nec a juventute tantum, sed etiam,

6. In te confirmatus sum ex utero: de ventre matris meae tu es protector meus. Uterum Ecclesiae parationem illam dicit, qua instruitur homo, cum credere incipit: et ante in eo utero formatur spiritualiter, ut deinde in lucem verae cognitionis pariatur. Et tu etiam es protector meus de ventre matris meae, Ecclesiae, id est, ex quo fui renatus de baptismate. Totum est commendatio gratiae divinae, quae operatur in nobis et velle, et operari, pro bona voluntate (Philipp. 2.) . Justum est ergo, ut gratiae suae beneficiis laudetur: unde et recte nunc subditur: In te cantatio mea semper. Id est, omni tempore, et in prosperis et in adversis laudabo te. Propter hoc,

7. Tanquam prodigium factus sum multis. Multi [Col. 0933B] enim amatores seculi putant me insanum et prodigiosum, cum vident me invisibilia, quae 356 ipsi contemnunt, laudare et appetere: visibilia vero, quae ipsi appetunt, contemnendo vitare. Et tu contra omnia opprobria factus es mihi adjutor fortis. Tu enim ministras spiritualem fortitudinem ad contemnendam hominum insultationem.

8. Ideo Repleatur os meum laude, antequam essem, quia fecisti: cum essem, quia salvasti: cum peccassem, quia ignovisti: cum conversus essem, quia adjuvisti: cum perseverassem, quia coronasti. Ita plane repleatur os meum laude, ut cantem gloriam tuam, tota die magnitudinem tuam. Ut (Ex August.) exultando annuntiem, quam gloriosus sis, et quam magnus. Et hoc tota die, id est, sine intermissione: tam in prosperis, quibus consolaris, quam in adversis, quibus corrigis. Dico quia tu es spes mea a juventute mea. Et sicut in juventute non deseris, sic

9. Ne projicias me in tempore senectutis. Et quid [Col. 0933C] per senectutem accipiat, determinat, dicens: Cum deficiet virtus mea, ne derelinquas me. Defectum virtutis nominat senectutem, sicut superius juventutis nomine designavit fortitudinem. Ac si dicat: Ne projicias me a te: non permittas me peccare ex infirmitate. Quod si per fragilitatem peccare contigerit, ne derelinquas me ex toto, ut deficiens viribus perseverem in peccato. Projecit Deus Petrum, cum permisit peccare: sed non dereliquit, quia fecit poenitere (Luc. 22.) . Non potest legi versus iste in persona Christi, ut a Patre postulet ne illum deserat in tempore suae passionis, quando visa est defecisse virtus ejus in miraculis. Et opus est (inquit) ut non derelinquas,

10. Quia dixerunt inimici mei mihi, et qui custodiebant animam meam. Non ut imitarentur, sed ut perderent eam. Consilium fecerunt in unum. Id est, in unam voluntatem nocendi. Dicentes, Deus dereliquit eum. Unde est illud in Evangelio: Non est hic homo a Deo: et, Daemonium habet (Joan. 9. et 10.) .

[Col. 0933D] 11. Ideo Persequimini et comprehendite eum. Et secure potestis facere. Quia non est qui eripiat. Dictum est hoc de Christo. Ille enim, qui potentia divinitatis resuscitaverit mortuos, subito inter manus inimicorum infirmus factus est, et quasi nihil valens comprehensus. Quando autem apprehenderetur, nisi primo illi corde suo dicerent, Deus dereliquit eum (Joan. 18.) ? Quo contra postulat, dicens:

12. Deus, ne elongeris a me: Deus meus, in auxilium meum respice. Ita fit. Non elongatus est a Filio suo Deus Pater: sed semper est ei coaeternus. Non elongatur etiam ab eis, imo prope est, qui tribulato sunt corde (Psal. 33.) . Prope est, ut audiat. Prope est, ut misericorditer respiciat. Prope est, ut auxilietur. Oculi Domini super justos (Ibid.) : vultus autem Domini super facientes mala (Ibid.) . Tamen pro talibus orat, cum subjungit:

13. Confundantur et deficiant detrahentes animae [Col. 0934A] meae. Hoc illis expedit, ut peccata sua recognoscant; unde confundantur et deficiant in se, qui male de se praesumebant. Operiantur multa confusione, interius: et pudore, exterius: qui quaerunt mala mihi.

14. Ego autem semper sperabo. Quicquid illi facient, quantumcunque persequentur: ego non frangar ulla adversitate, sed semper firmam spem habebo in te. Et adjiciam super omnem laudem tuam. Quid est hoc? Quid potest (Ex August.) adjicere 357 homo super omnem laudem Dei? Sed laudatus erat Deus in omni creatura sua, in regimine seculorum, in ordinatione temporum, in eminentia caeli, in foecunditate terrae, in circumfusione maris, in ipsis filiis hominum, in danda lege, et caeteris omnibus mirabilibus suis. Nondum erat laudatus in eo, quod suscitavit carnem in vitam aeternam. Laus ergo Dei super omnem laudem antehabitam adjicitur, cum Unigeniti ejus incarnatio, passio, resurrectio, et ascensio in caelum praedicatur. Unde adhuc subjungit:

[Col. 0934B] 15. Os meum annuntiabit justitiam tuam. Et subdit, quid vocet justitiam, scilicet salutare tuum, id est, Filium tuum, qui et salvat sperantes in se, et justificat. Et hoc tota die, id est toto tempore. Haec est laus, quae superat omnem laudem, Dei scilicet justitiam praedicare, qua justificatur impius: et salutare, quo salvatur damnatus. Et propter hoc annuntiavi justitiam tuam: Quoniam non cognovi, id est, non approbavi literaturam. De qua Paulus dicit: Litera occidit, spiritus autem vivificat (2. Cor. 3.) . Quidam enim non de gratia, sed de litera gloriabantur, eo quod legem accepissent (Matth. 5.) . Lex autem sine gratia, sola litera est, et manet ad convincendam iniquitatem, non ad dandam justitiam. Si enim data esset lex, quae posset vivificare, omnino ex lege esset justitia. Sed conclusit Scriptura omnia sub peccato (Galat. 3.) , ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus. In ipsa gratia (Ex Augustino) glorians, literaturam non cognovi, id est, homines [Col. 0934C] de litera praesumentes, et a gratia resilientes toto corde reprobavi. Unde merito subditur:

16. Introibo in potentias Domini. Spiritualis enim homo dum non adhaeret literae, meretur per intellectum ad interiora spiritus introire, ut potentias Domini sciat, id est, gratiam et virtutes, quibus jam non infirmatus per carnem mandata divina potenter impleat. In hoc etiam commendat gratiam Dei, non justitiam suam, cum protinus addit: Domine, memorabor justitiae tuae solius. Quidam enim ignorantes Dei justitiam, et suam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. 10.) . Nullam meam agnosco, solius tuae memorabor justitiae. Justitia tua sola me liberat: mea sola non est nisi peccata. Non gloriabor de viribus meis, ne in literatura maneam: sed de gratia tua per quam literam operando adimpleam. Nec solum facere, sed et ipsum scire Deo attribuit, cum subjungit:

17. Deus, docuisti me a juventute mea, et usque nunc. Ex ipso (Ex August.) initio fidei quo me innovasti [Col. 0934D] usque modo, docuisti me, quia tuae solius justitiae memorari debeo. Considerans enim vitam praeteritam meam, video quid mihi debebatur, et quid acceperim pro eo, quod mihi debebatur. Debebatur poena, reddita est gratia. Debebatur gehenna, data est vita aeterna. Ex quo conversus sum, didiei merita mea nulla praecessisse, sed gratiam tuam mihi gratis venisse. Taliter eruditus, Pronuntiabo mirabilia tua, id est, ea quae tu mirabiliter operatus es, aliis praedicabo. Quid mirabilius inter Dei mirabilia, quam quod ipse creator factus est creatura? Deus humanam naturam suscepit. Sanguine suo perditum hominem redemit, de morte ad vitam, de mundo ad gloriam reduxit. Haec sunt, quae pronuntiabo mirabilia, quae me docuisti a juventute mea. Et sicut hucusque cepisti misericors, Domine, 358 sic usque in finem non cesses agere. Et hoc est quod subdit:

[Col. 0935A] 18. Et usque in senectam, et senium, Deus, ne derelinquas me. Adjuvisti fortem, non deseras debilem. Tempore Apostolorum et martyrum erat juvenis Ecclesia, fortis in virtute, patiens in tribulatione, perfecta in sapientia. Jam quia caritas refrigescit, minuitur sapientia, virtus deficit: quasi in senectutem venire cepit. Tempore Antichristi cadet in senium, quando ejus virtus adeo diminuta erit, ut si fieri possit, seducantur etiam electi (Matth. 24.) . Postulat ergo Christi Ecclesia, ut sicut a juventute per omnipotentis Dei gratiam regitur: sic usque in finem per eamdem gratiam gubernetur. Usque in senectam, et senium meum, id est, usque ad diem ultimum meum, usque in finem seculi gratia tua perseveret mecum. Donec annuntiem brachium tuum, id est, Filium tuum, generationi omni, quae ventura est. Hinc alibi dicitur: Et brachium Domini cui revelatum est (Isai. 33; Joan. 12; Rom. 10.) ? Ideo Christus brachium Domini dicitur, quia ipse est virtus et fortitudo Dei per quem omnia facta sunt: et a quo diaboli [Col. 0935B] virtus superatur. Omni generationi annuntiatur hoc brachium, ut credendo in Dominum Jesum Christum fortes permaneant, atque in tanta virtute confidendo, diabolum et vitia potenter vincant.

19. Annuntiabo (inquit) non vires aut justitias meas, sed, Potentiam tuam et justitiam tuam, Deus, quae extenduntur, usque in altissima, quae fecisti magnalia: id est, usque ad ipsas caelestes virtutes, quas tu longe mirabilius quam caetera opera tua creasti. Dei magnalia sunt Angeli, Sedes, Dominationes, Principatus, Potestates. Haec ipsa magnalia tibi debent, quod sunt, quod juste vivunt, quod beate vivunt. Non solum homines gratia Dei gubernantur, sed et ipsae altissimae et aeternae potestates. Unde admirando exclamat, dicens: Deus, quis similis tibi, subaudis, in magnalibus faciendis? Voluit primus angelus tibi esse similis, et cecidit (Isai. 14.) . Voluit primus homo, cui serpens dixit: Et eritis sicut dii (Gen. 3.) , et dignitatem amisit. Et tamen ad similitudinem [Col. 0935C] Dei factus legitur homo (Gen. 2.) : et ipse Dominus ad similitudinem suam nos invitat, dicens in Evangelio: Diligite inimicos vestros: benefacite his qui oderunt vos, ut sitis filii Patris vestri (Matth. 5.) . Et Apostolus: Similes (inquit) ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (1. Joan. 3.) . In quo ergo peccavit homo, si esse voluit, quod Deus in illo fecit? Sed voluit hoc perverse, ut quomodo Deus non habet a quo formatus est, non habet a quo regatur: sic ipse voluit in sua potestate esse sine domino, sine rectore, ut propria uteretur voluntate. Posset autem et hoc velle sine peccato, scilicet ut similis esset Deo. Quisquis enim vult ita esse similis Deo, ut ad illum stet, et ab illo fortitudinem suam custodiat, eique cohaerendo signetur tanquam cera ex annulo: habet imaginem ejus, faciens quod dictum est, Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. 72.) . Hic custodit similitudinem et imaginem ad quam factus est, et non peccat. Quod quia homo prius agere contemsit, nunc captivus clamat: Deus, qui similis [Col. 0935D] tibi? Perverse volui esse tibi similis, et factus sum similis pecori. Sub tua dominatione, sub tuo praecepto vere 359 similis eram. Sed homo in honore positus non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. 48.) . Et quia tetigit vetitum, invenit supplicium. Unde nunc gemens subdit:

20. Quantas ostendisti mihi tribulationes malas et multas! Ostensum est enim malum homini per experimentum. Unde scriptum est: Et aperti sunt oculi eorum (Gen. 3.) . Cognoverunt enim se peccasse. Clausi sunt oculi interiores quibus videbant spirituale bonum: et aperti sunt oculi exteriores ad experiendum malum. Quis autem potest dicere aut excogitare, quantas et quam multas tribulationes et anxietates videat et sentiat miser homo, in hac mortalitate et corruptione? Quae ideo malae sunt, quia sine culpa esse non possunt. Disciplina tamen fiunt, [Col. 0936A] et admonitio est, non desertio. Nam protinus addit: Et conversus vivificasti me. Quasi post iram conversus ad misericordiam, vivificasti genus humanum in primo parente mortuum. Sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur (1. Cor. 15.) . Et de abyssis terrae, idest, de profunditate et submersione peccati, iterum reduxisti me. Quid est, quod dicit Iterum? Non enim semel reducit Deus a peccatis: sed modo per baptismum, modo per poenitentiam, modo per conversionem: et sic multis et diversis modis reducimur ad salutem. Nos iteramus culpam, pius Dominus iterat erga nos suam misericordiam. Vel de abyssis terrae, id est, de peccatis, quae nos mergunt in interitum, reduxit Deus genus humanum. Primum per fidem, iterum per speciem: nunc recte vivendo, iterum aeterna beatitudine perfruendo. Surreximus mente, fide, spe, caritate. Restat, ut surgamus et corpore. Et quia hoc jam spe tenemus, dicatur recte, Et de abyssis terrae iterum reduxisti me. Mihi vero sic reducto,

[Col. 0936B] 21. Multiplicasti magnificentiam tuam, idest, multis modis magna, et multiplicia virtutum dona contulisti. Et conversus, per mediatorem Christum (1. Tim. 2.) , ab ira, quam habebas de peccato contra genus humanum, consolatus es me, securum faciendo de aeterna promissione. Et quia ( Ex Augustino ) duas dixerat reductiones, unam secundum spiritum in re, alteram secundum corpus in spe, eas duas commendat, cum subjungit:

22. Nam et ego confitebor tibi in vasis psalmi veritatem tuam, Deus. Hoc est secundum spiritum. A superiori enim sonat psalterium quod est, quasi vas quoddam spirituale, in quo psalmi continentur, in quo etiam Domini veritas ad ipsius honorem praedicatur. Vasa psalmi, instrumenta sunt, ubi psalmodia fiat; et significant vivificationem spiritus. Quid de corpore? Psallam tibi in cithara, sanctus Israel. Cithara enim ab inferiori parte sonitum reddit. Psallam tibi in cithara, id est, in mortificatione carnis. [Col. 0936C] Tibi, inquam, qui es sanctus Israel, id est, qui sanctificas eos, qui sunt spiritualiter Israel, id est, videntes Deum. Et ideo

23. Exultabunt labia mea, cum cantavero tibi, et anima mea quam redemisti. Tam certus erat Sanctus David de redemtione animae suae, ut jam diceret factum, quod in spiritu praevidebat futurum. Non ait: Et animam, quam redemturus es: sed Anima mea quam redemisti. 360 Quapropter dum Domino cantat, non solum exterioribus labiis, sed intus in anima exultat. Sic enim Deum laudare decet, ut mens concordet cum voce, ut impleatur illud Apostoli: Psallam spiritu, psallam et mente (1. Cor. 14.) . Nec solum labia mea decantabunt,

24. Sed et lingua mea meditabitur justitiam tuam. Id est, qualiter anima mea per te redemta sit, et justificata, nullis meis praecedentibus meritis, sed sola tua gratuita misericordia. Quando hoc meditabitur? In fine, Cum confusi et reveriti fuerint, qui quaerunt mala mihi. Duobus modis (Ex August.) confundentur [Col. 0936D] et erubescent: aut cum credent in Christum, aut cum venerit Christus. Resurgent enim omnes mortui (1. Cor. 15.) , quisque cum caussa sua: separabuntur boni ad dexteram, mali vero ad sinistram. Et tunc confundentur, qui ante exultabant: erubescent, qui garriebant, cum dicetur eis: Ite in ignem aeternum (Matth. 25.) . Et notandum, quod non ait, Et lingua mea loquetur: sed meditabitur. Tunc enim linguae cessabunt (1. Cor. 13.) , quoniam in illa beata vita omnium voluntates et cogitationes omnibus invicem apparebunt.

TITULUS PSALMI LXXI.

1. Psalmus David, in Salomonem. Tractatus iste tendit in Christum, qui est verus Salomon, id est, pacificus, qui pacem posuit inter Deum et genus humanum (Ephes. 2.) . In hoc psalmo Christus materia est secundum utramque naturam, divinam scilicet et humanam. In prima parte petit [Col. 0937A] ei dari judicium, et affirmat quod habebit. In secunda (quae incipit, Orietur in diebus ejus justitia) loquitur de regno, ipsum regnum commendando multis modis. In tertia (quae incipit, Sit nomen ejus benedictum) commendatio est ipsius regis. Intendit nos admonere, ut subjiciamur ipsi Salomoni. Vox Prophetae praevidentis Christum futurum regem, qui orando prophetat, ut detur ei regnum, dicens:

PSALMUS LXXI.

2. Deus, judicium tuum regi da: et justitiam tuam filio regis. Hoc confirmat in se Dominus, ubi ait in Evangelio: Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio (Joan. 5.) . Qui rex etiam filius regis est, quia et Deus Pater utique rex est: et ipse Filium suum incarnatum constituit regem super populum suum, ut eum secundum justitiam et judicium, secundum bonos mores et virtutes spiritualiter regeret, atque in suo caelesti regno perenniter collocaret. Ac si dicat: O Deus Pater, da regi Christo super homines judicium tuum, ut sicut tu habes judicare, [Col. 0937B] ita habeat et ille. Atque eidem filio regis, idest, tui, qui solus rex es, et in veritate tuos regis, da justitiam tuam, idest, justum judicium: quia rex ille semper justa judicia judicabit. Endiadis est, quia per diversa idem dicit. Idem est enim in hoc loco justitia et judicium. Nec aliud designant, nisi judicium justum. Da ei Judicare populum tuum in justitia, idest, ut juste judicet universos: videlicet bonos et malos. Nec movere debet, quod dicit, Tuum. Sui enim sunt etiam perversi, 361 nec quicquam possunt facere, nisi permissu Dei. Similiter et pauperes tuos in judicio, subaudis da ei judicare. Judicat Christus in hac vita bonos et malos. Judicabit etiam postmodum, quando malos a bonis separabit (Matth. 25.) . Et notandum quod cum diceret: Pauperes, mox addidit, Tuos: ut per hoc designaret pauperes veros. Non enim omnes pauperes sunt pauperes Dei, sed divites sui: quia non humiles sunt, sed superbi. Et sunt quidam divites qui facilius omnia sua pauperibus [Col. 0937C] tribuant, quam ipsi pauperes faciant. Propterea ad designandos pauperes suos, dicit Dominus in Evangelio: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum (Matth. 5.) . Non ait pauperes rebus, sed spiritu: quoniam haec beata et Deo acceptabilis paupertas est, ubi praesumtio spiritus non est. Tales pauperes in futuro judicio judicabit, et salvabit Christus: quoniam sicut alibi dicitur: Patientia pauperum non peribit in finem (Psal. 9.) . Nec solum da ei judicium, sed fac illum per praedicatores tuos divulgari per totum mundum. Et hoc est quod subdit:

3. Suscipiant montes pacem populo, et colles justitiam. Eminentes excellenti sanctitate montes in Ecclesia sunt, qui idonei sunt et alios docere (2. Cor. 3.) . Suscipiant isti montes pacem praedicandam populo, sicut illis praeceptum est a Domino. In quamcumque domum intraveritis, primum dicite, Pax huic domui (Luc. 10.) . Colles sunt minores. Ipsi suscipiant justitiam, idest, obedientiam, quae est in hominibus, et in [Col. 0937D] omni rationali creatura omnis justitiae origo atque perfectio. Vel per montes et colles possunt intelligi Evangelicae pacis utrique praedicatores, sive praecedentes, sive subsequentes. Ipsi suscipiant pacem et justitiam, idest, Christum, qui nos pacificat Deo, et justificat per fidem (Coloss. 1.) : eumque notificent populo. Primum postulat, deinde affirmat quod re vera judicium hanebit Christus. Unde et dicit:

4. Judicabit pauperes populi, idest, veros et spirituales pauperes, segregando eos a populo, sicut Dominus Discipulis suis ait: Ego vos elegi de hoc mundo. Et salvos faciet filios pauperum, idest, imitatores Apostolorum: Et humiliabit calumniatorem, idest, opprimet diabolum, qui est injustus accusator fratrum nostrorum. Humiliatus est enim, quia quem occiderat resurrexit, regnumque mortis abstulit. Cujus [Col. 0938A] (Ex August.) ille potestatem ita gerebat, ut per unum hominem quem deceperat, omnes per mortem traheret ad damnationem. Sed humiliatus est: quoniam si per unius delictum mors intravit in mundum (Rom. 5.) , multo magis qui abundantiam gratiae accipiunt in vita, regnabunt per Christum, qui humiliavit calumniatorem.

5. Et permanebit cum sole, idest, cum deitate: quae ideo dicitur sol, quia vera cognitione justitiae illuminat animam, humiliato calumniatore: cum sole permanet, quia victo diabolo per resurrectionem ad dexteram Patris sedet, ubi jam non moritur, et mors ei ultra non dominabitur (Rom. 6.) . Et hoc ante lunam. Tamquam primogenitus a mortuis praecedens Ecclesiam, quae variando deficit et crescit. In generationem et generationem. Aut generationem dicit, qua generamur mortaliter. Deinde incarnationem divinitatis annuntiat, cum subjungit:

6. Descendet sicut pluvia in vellus. Quid 362 enim tam silenter et sine strepitu fit, quam cum imber in [Col. 0938B] vellere descendit (Judic. 6.) ? Nullius aures sono verberat. Nullius corpus humore repercussi roris aspergit: sed sine inquietudine omnium totum imbrem per multiplices effusum partes: toto corpore unius meatus, scissuram nesciens, solida mollicie meatus plures praebet: et quod clausum videtur per densitatem, est patulum per tenuitatem. Recte ergo Mariam velleri comparamus: quae ita concepit Dominum, ut toto eum hauriret corpore, nec ejusdem corporis scissuram pateretur: sed esset mollis ad obsequium, solida ad sanctimoniam. Recte ergo Maria velleri comparatur: de cujus fructu salutaria populis vestimenta texuntur. Vellus plane Maria est. Siquidem de molli sinu ejus Agnus egressus est, qui et ipse matris laniciem, idest, carnem gestans, molli vellere cunctorum operit vulnera populorum. Omne enim peccati vulnus Christi lana suffunditur, Christi sanguine fovetur: et ut sanitatem recipiat, Christi indumento vestitur. Et quia de plenitudine ejus nos [Col. 0938C] omnes accepimus (Joan. 1.) , apte subjunctum est, Et sicut stillicidia stillantia super terram. Quoniam tota se divinitas infudit in Mariam, descendit sicut pluvia in vellus: quoniam per divisiones gratiarum perfudit Ecclesiam, descendit sicut stillicidia stillantia super terram. Gedeon in praelium iturus, belli exitus signum a Domino petiit (Judic. 6.) . Posuit igitur super terram vellus, quod prius madidum, postea vero siccum apparuit. Terra autem prius sicca, postea vero madida fuit. Pluvia Christus, vellus Judaea, terra vero Gentium multitudo intelligitur. Prius pluvia in vellus, primitus Christus in Judaeam descendit. Erat autem terra sicca, quoniam Gentium populus indoctus adhuc et imbaptizatus erat. Sed numquid semper sicca erit? Non ut que semper: vellere excusso, in omnes terras Christi nomen diffunditur. De vellere ergo in terram, de Judaea in Gentes Christi nomen rorisque superni fluxit doctrina. Et quae utilitas erit in adventu Christi?

7. Orietur in diebus ejus justitia et abundantia pacis. [Col. 0938D] Hoc etiam secundum literam impletum est. In tempore enim quo natus est Dominus, sub unius regionis imperio totus mundus quiescebat. Spiritualiter autem et pax et justitia in diebus ejus exortae sunt. Peccatores facti justi, et discordes pacifici. In diebus ejus justitia exorta est, idest, gratia fidei qua justificantur electi. Bene autem dicitur, Et abundantia pacis: quoniam per totum mundum erit abundans reconciliatio, et de omni parte erunt homines reconciliati Deo. Haec autem pax perseverabit in sanctis, Donec auferatur luna, idest, donec fiat immortalis et impassibilis praesens Ecclesia. Quid est enim donec auferatur luna, nisi donec efficiatur, ut non sit? Videlicet ut pacis abundantia usque ad hoc perducatur, ut contradictio ac rebellatio penitus destruatur, et fiat pax intantum crescens, ut morte omnino [Col. 0939A] devicta, inter carnem et spiritum, inter hominem et Deum inconcussa concordia atque unitas indivisa perpetuo habeatur. Deinde ostendit amplitudinem regni, cum subjungit:

8. Et dominabitur a mari orientali, usque ad mare occidentale; et a flumine Jordane, usque ad terminos orbis terrarum, in circuitu totius orbis. Per flumen Jordanem in quo Christus 363 baptizatus est, accepimus baptismum, per quem Christus dilatatur per totum mundum.

9. Coram illo procident Aethiopes: et inimici ejus terram lingent. Per Aethiopes ( Ex Augustino ), a parte totum significavit omnes gentes: eam eligens gentem quam potissimum nominaret, quae in finibus terrae est. Procident (inquit) coram illo, idest, adorabunt illum: et inimici Dei terram lingent, si quando Judaei, haeretici et pagani in Apostolorum doctrina delectantur. Sunt enim Apostoli sal terrae (Matth. 5.) . Lingent etiam terram inimici Dei, quando fallaciae blandimentis verbisque adulatoriis sanctos decipere [Col. 0939B] nituntur.

10. Reges Tharsis et insulae munera offerent: reges Arabum et Saba dona adducent. Hoc Magi stella duce (Matth. 2.) , etiam corporaliter impleverunt, quos universae terrae reges et principes adhuc quotidie spiritualiter imitari non desistunt. Tharsis interpretatur exploratio gaudii, vel contemplatio. Aliqui enim venientes de exploratione gaudii, experta et despecta inani laetitia hujus mundi, seipsos facientes reges, carnalitatem suam rationabiliter regendo, semetipsos offerunt in munera regi Domino. Per insulas (quae sunt terra sicca et circumdata mari) accipimus eos, qui sicci sunt a fluctibus hujus mundi: cujus tempestatibus nequaquam demerguntur, licet procellis ejus circumquaque tundantur. Tales insulae munera offerunt, quia bona quae operantur, Domino ascribunt. Arabia interpretatur humilitas. Saba succensio. Humiles, et illi qui in se vitia succendunt, nihilominus facti reges, semetipsos dona gratuita Domino adducunt. [Col. 0939C] Ea quippe adduci solent, quae ambulare valent. Numquid de immolandis victimis hoc dictum est? Absit ut talis oriatur in diebus ejus justitia! Sed per haec dona quae Domino adducenda praedicantur, homines fideles designantur, quos in societatem Ecclesiae Christi regum adducit auctoritas.

11. Et adorabunt eum omnes reges, qui prius solebant adorari, idest, aliqui de omni genere regum: et omnes gentes, quae prius solebant servire terrenis regibus, servient ei, nostro videlicet caelesti regi. Et merito,

12. Quia liberabit pauperem a potente. Ille hic (Ex August.) dicitur potens, qui superius calumniator est appellatus. Quem potentem ad homines sibi subjiciendos atque in servitute retinendos, non virtus ejus fecit, sed humana peccata. Sed qui humiliavit calumniatorem, et intravit in domum fortis, ut eo alligato, vasa ejus eriperet (Luc. 11.) , ipse liberavit pauperem a potente, et tam desolatum et miserum [Col. 0939D] pauperem, cui non erat adjutor. Non enim hoc efficere potuit vel quisquam homo justus, vel aliquis angelus. Non poterant etiam per liberum arbitrium liberari, nisi tantummodo per Christum. Et quomodo liberabit?

13. Parcet pauperi et inopi. Pauper est, qui nihil habet. Inops, qui alterius ope indiget. Hunc pauperum virtutibus et bonis operibus vacuum et desertum, non damnabit rex pius juxta proprium meritum, sed parcet, relaxando poenam, dimittendo culpam. Et sic: Animas pauperum salvas faciet, Divitum animabus daemoniis traditis. Et quomodo salvas faciet animas pauperum?

14. Ex usuris et iniquitate redimet animas eorum. Quoniam neque usuras neque iniquitates 364 amplius exercebunt. Sive ex usuris et iniquitate diaboli. Hic enim pessimus foenerator aliis luxuriam, aliis avaritiam, aliis vero superbiam commodat: in quibus postquam peccatores exercitati fuerunt, animam pro usura diabolo [Col. 0940A] reddunt. Pecunia diaboli est iniquitas, quam nos ab ipso suscepimus. Super hanc pecuniam exigit a nobis usuras, idest, poenas, quas non suscepimus et solvimus. Ab his usuris et iniquitate redimuntur animae pauperum, sanguine illo qui effusus est in remissionem peccatorum. Et sic factum est honorabile nomen eorum coram illo. Jam enim (Ex August.) non memor est nominum eorum per labia sua, quibus antea vocabantur idololatrae, sive adulteri, sive homicidae: quoniam relictis vitiis, pro quibus signabantur talibus vocabulis, conversi ad Christum susceperunt novum vocabulum, ut a Christo dicerentur Christiani (Act. 11.) . Quod utique nomen coram illo est honorabile, etsi coram inimicis habeatur despicabile. Audi et aliud honorabile nomen, atque omni jocunditate plenum, quod ipse pius Dominus Discipulis suis imponere dignatus est, dicens: Jam non dicam vos servos, sed amicos meos (Joan. 151.) . Sequitur commendatio ipsius regis de quo ait:

15. Et vivet. Non enim in morte remanebit, sicut [Col. 0940B] Judaei putaverunt: sed resurget a mortuis, Et vivet in aeternum, feste Apostolo, qui ait: Christus resurgens ex mortuis, jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. 6.) . Et dabitur ei de auro Arabiae. Multi enim ex sapientibus Gentium convertentur ad ipsum. Vel aurum Arabiae significat sapientiam in humilitate. Arabiam enim interpretari diximus humilitatem. Hoc thesauro nihil carius, nihil pretiosius aut haberi, aut offerri Deo potest. Et adorabunt de ipso semper, idest, summa et singulari veneratione colent eum. Et hoc quod eum adorabunt, procedet de ipso, idest, de munere ipsius. Nos enim quomodo oremus, nescimus; sed Spiritus sanctus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. 8.) . De ipso habent, si qui bene orant. Ab ipso trahunt quicquid boni possident. Merito ergo tota die, idest, assidue benedicent ei, gratias referendo, et bona sua non sibi, sed Domino ascribendo. Ostenditur et alia caussa ut benedici debeat, cum subditur:

[Col. 0940C] 16. Erit firmamentum in terra. Omnes enim promissiones Dei in illo firmatae sunt (Galat. 3.) . Et quicquid prophetatum est pro salute nostra, totum in illo est, vel erit adimpletum. Fideles quoque animae in hac terra positae, non habent aliud firmamentum, nisi Christum. Firmamentum est timentibus eum. Ecce est firmamentum. Numquid altum? Erit utique. Nam In summis montium superextolletur, idest, inter illos montes, qui sunt aliis altiores, cum Christus venerit, solus omnibus eminentior apparebit (Matth. 24.) . Hinc alius Propheta dicit: Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium (Isai. 2.) . Nam si alii montes extolluntur sanctitate, Dominus noster superextollitur divinitate. Ecce firmamentum est, et altum: numquid fructuosum? Etiam: Super Libanum fructus ejus. Libanum (Ex August.) solemus accipere veluti hujus saeculi dignitatem: quoniam mons est Libanus excelsas arbores habens, et nomen ipsum interpretatur Candidatio. Et quid mirum 365 si [Col. 0940D] super hujus saeculi praeclarum omne fastigium fructus superextolletur Christi, cujus fructus dilectores omnia saecularia cacumina contemserunt? Si autem in bono accipiamus Libanum, propter cedros Libani quas plantavit: quis alius fructus intelligendus est, qui super Libanum exto litur, nisi de quo Apostolus de caritate locuturus dicit: Adhuc excellentiorem viam vobis demonstro? Hoc enim et in primo ponitur munerum divinorum, ubi ait: Fructus autem spiritus est caritas. Atque inde caetera consequenter contexuntur. Apte autem adjunctum est, Et florebunt de civitate sicut foenum terrae. Civitas in hoc loco designatur saeculi hujus societas. Exaltatur itaque fructus Christi super Libanum, idest, super arbores diuturnas, et ligna imputribilia (quia ille fructus aeternus est) omnis claritas hominis secundum temporalem saeculi celsitudinem foeno comparatur, quoniam a credentibus et vitam aeternam jam sperantibus, [Col. 0941A] spernitur foelicitas temporalis, ut impleatur quod scriptum est: Omnis caro foenum (Isai. 40.) , et omnis gloria ejus ut flos foeni. Foenum aruit, et flos decidit: verbum autem Domini manet in aeternum. Et propter haec omnia beneficia

17. Sit nomen ejus benedictum in saecula, idest, fama et gloria nominis ejus quantum ad homines, accipiat incrementum, et semper magis ac magis divulgetur et magnificetur hic et in aeternum. Merito autem benedicendum est, quoniam etiam Ante solem, idest, ante omnia tempora permanet nomen ejus. Non dicit nomen, illam vocem quae transit: sed substantia divina hic intelligitur, quae per nomen significatur: et est consequens, ut qui Deum benedicit, benedicatur a Deo. Quod sanctus Isaac ostendit, quando in figura Christi Filio suo benedicens dixit: Qui benedixerit tibi, erit et ille benedictus (Genes. 27.) . Hinc Abrahae dicitur, In semine tuo benedicentur omnes gentes (Genes. 22.) . Unde nunc recte dicitur: Et [Col. 0941B] benedicentur in ipso omnes tribus terrae. Tribus dicuntur quasi curiae, improprie tamen. Et Dominus Deus populum suum per diversas tribus dividi praecepit (Num. 34; Josue 13. et 14.) : et sanctus Jacob secundum diversas tribus filiis suis benedixit (Genes. 50.) . Diversae tribus in Ecclesia Dei electas animas secundum diversa merita designant, propter quod et in domo Patris mansiones multae sunt (Joan. 14.) . Ac si dicat: Non solum ipse benedictus erit, sed omnes sui per eum. Unde merito Omnes gentes magnificabunt eum: Non ipsi faciendo ut magnus sit, qui per se magnus est: sed laudando et magnum faciendo. Unde ex parte sua Deum benedixit dicens:

18. Benedictus Dominus Deus Israel qui facit mirabilia solus. Quoniam quicumque facit, non ipse per se, sed Dominus per ipsum facit.

19. Et benedictum nomen majestatis ejus in aeternum. Nomine majestatis intelligitur gloria divinitatis. Quare autem cum diceret Deus Israel, non potius dixit Deus omnium hominum, aut Deus totius creaturae? [Col. 0941C] Quia intendit ibi Deum commendare secundum gratiam. Nam secundum potentiam postmodum commendavit, ubi nomen suae majestatis apposuit: propter quod et protinus addidit: Et replebitur majestate ejus omnis terra. Qua in re notandum est, quia cum omnipotens Deus cuncta repleat per divinitatis suae potentiam, quaedam tamen 366 specialiter replet per suae inhabitationis gratiam. Unde sicut praemisimus, ad commendandam gratiam suam dictus est Deus Israel, quoniam hanc gentem sibi specialiter elegit: de qua per Prophetam alium dicit: Et inhabitabo et inambulabo in eis, et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus (Levit. 26.) . Quatuor ergo benedictiones in his quatuor versibus posuit. Primam de aeternitate Dei. Secundam de benedictione Gentium in ipso. Tertiam de gratia spirituali Israeli collata, in qua etiam solum Deum mirabilem praedicavit, quia in hoc solo opere gratiae longe mirabilior quam in caeteris operibus extitit. Quartam gloriam [Col. 0941D] suae majestatis, in qua consistit nostra beatitudo et finis. Hac enim majestate replebitur omnis terra, replebitur tota Ecclesia. Et ex his omnibus benedictus sit Deus. Fiat Fiat. Quia valde desiderat, ideo ingeminat.

TITULUS PSALMI LXXII.

Sicut per clavem, vel ostium ingredimur in domum, ta per sensum titulorum intelligentiam intramus psalmorum. Titulus hujus psalmi est: Defecerunt hymni David filii Jesse , Psalmus Asaph. Hymni sunt cantus continentes laudem Dei. Si sit laus, et non sit Dei, non est hymnus. Si sit laus, et Dei, et non cautetur, non est hymnus. Oportet ergo ut, si sit hymnus, habeat haec tria: et laudem, et Dei, et canticum. Cum ergo dixit, Defecerunt, molestam rem videtur nuntiare. Nam qui cantat laudem, non solum laudat, sed etiam hilariter laudat. Qui cantat laudem, non solum laudat, sed etiam amat eum, quem cantat. In laude [Col. 0942A] confitentis est praedicatio, in cantico affectio. Asaph interpretatur synagoga, sive congregatio. Vox est in hoc psalmo synagogae, deficientibus hymnis David, non filii Dei, sed filii Jesse. Ideo addidit filii Jesse, ne in hoc loco sicut in caeteris psalmis, per David intelligeretur Christus: sed per David acciperetur carnalis Judaicus populus, cui praeerat rex et propheta David. Hujus David, id est, carnalis populi laudes defecerunt, deficientibus temporalibus rebus, per quas solebat a carnali populo laudari Deus. Quare autem illae defecerunt, nisi ut aliae quaererentur meliores, quae deficere non possunt. Materia est ipsa fidelis synagoga. In prima parte jam tanquam confirmata Deum laudat, quae ante dubitans pene erraverat. In secunda parte (qua dicitur, Convertetur populus meus hic ) conversio ab eo, quod dubitaverat commendatur. In tertia (quae incipit, Verumtamen propter dolos ) ostendit hanc prosperitatem fallacem, atque amatores ejus ad mortem trahentem. In quarta (quae incipit, Quid enim mihi est in coelo? ) ostendit se verum habere intellectum, nec jam temporalia quaerere, sed solum Deum. Intentio est compescere simplices, ne de prosperitate bonorum, aut adversitate malorum murmurent adversus Deum, quem constat in omnibus bonum [Col. 0942B] esse, et justum. Ideo ait:

PSALMUS LXXII.

1. Quam bonus Israel Deus. Mire quidem et ineffabiliter bonus est. Sed tamen summa ejus bonitas non omnibus nota est, nisi tantummodo, illis qui recto sunt corde, id est, qui nec extolluntur prosperis nec franguntur adversis: 367 et in utroque bonum et rectum intelligunt Deum. Deinde incipit dubitationem suam quam prius habuit ad aliorum confirmationem declarare, cum subdit:

2. Mei autem pene moti sunt pedes, id est, animi affectiones pene motae sunt a Deo. Pene effusi sunt gressus mei, id est, opera mea. Gressus nostri effunduntur, quando pro diversis et terrenis rebus appetendis operamur. Quando autem pro solis aeternis laboramus, jam non effunduntur bonae actionis gressus, sed ad unum potius tendunt, scilicet ad Deum. Moti sunt (Ex Augustino) pedes, ad errandum: fusi gressus, ad lapsum: non omnino tamen, sed pene. [Col. 0942C] Ac si apertius dicat: Pene recessi a Deo, et secundum voluntatem, et secundum actum. Ideo dicit: Pene, quia resipuit. Nam si non resipuisset, a Deo penitus recessisset. Sed quare hoc?

3. Quia zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns. Vidi illos pacem habere, divitiis florere, qui Deum contemnebant. Ego vero, qui cultor Dei eram, iis omnibus carebam. Propterea zelabam super illos. Ideo indignabar, ideo invidebam. Sed jam video, quare hanc habeant pacem. Quare?

4. Quia non est respectus morti eorum. Non est in eis respectus divinae misericordiae, ut liberentur ab aeterna morte. Ideo hac temporali pace hic fruuntur, quatenus in futuro damnatione perpetua puniantur. Et firmamentum in plaga eorum, subaudis non est. Plagam eorum dicit culpam, in qua non est firmamentum, id est, aliquod poenitentiae, vel salutis medicamentum.

5. In labore hominum non sunt, et cum hominibus [Col. 0942D] non flagellabuntur. Id est, non laborant sicut caeteri homines, neque affliguntur. Non sunt enim ex filiis Dei, quos flagellat misericors pater, ut recipiat (Prov. 3.) . Nunquam autem hic omnipotens Deus magis irasci potest peccatori homini, quam cum in hac vita permitiat eum prosperari.

6. Ideo tenuit eos superbia. Quia enim flagella non sentiunt, propterea elate vivunt. Nam si flagellarentur, fortassis humiliarentur. Ergo superbia tenuit eos, alligavit, astrinxit, subdidit tanquam captivos, tanquam servos. Ex hac retentatione, Operti, id est, ex toto pleni sunt iniquitate, quantum ad proximum: et-impietate sua, quantum ad Deum: O infelices illi, quos tanquam vinctos superbia tenet, tanquam submersos iniquitas operit. Quae unde processerit, ostenditur cum subinfertur:

[Col. 0943A] 7. Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum. Id est, ex copia divitiarum, ex tumore superbiae, ex voluntate et delectatione. Ex quo notandum est, quia non ab una semper origine procedit iniquitas. Nam aliquando ex necessitate derivatur, aliquando ex abundantia. Sunt quidam (Ex Augustino) mali quasi ex macie, quia exiles, exigui, pauperes et egentes, tabe quadam necessitatis affecti. Pauper furtum facit: ex macie processit iniquitas. Dives abuudans aliena rapit: quasi ex adipe iniquitas prodiit. Cum dicis macro: Quare hoc fecisti? Humiliter afflictus, et abjectus respondet: Egestas compulit. Si dicas diviti: Quare hoc facis? Vix dignatur audire, etiam contemnit te. Aliud est ergo ex necessitate peccare, aliud ex abundantia. Ecce hi a superbia inceperunt: quo pervenerunt? Transierunt (inquit) 368 in affectum cordis, id est, usque ad pravas voluntates suas adimplendas.

8. Et hoc quod ipsi transierunt, non impraemeditate fecerunt, sed quasi ex mora et lima, quia cogitaverunt, [Col. 0943B] prius diu inter se: et postea locuti sunt ad alios docendos nequitiam suam. Et hoc non in abscondito, sed in manifesto. Unde et subdit: Iniquitatem in excelso locuti sunt. Non cum timore, sed cum audacia, clare et aperte, audientibus omnibus. Nec solum contra homines tumide et perverse locuti sunt malum, sed etiam in Deum.

9. Posuerunt enim in coelum os suum, blasphemantes Deum, ipsis caelestibus detrahentes. Et lingua eorum transivit in terra. Prius in caelum, deinde in terram linguam transtulerunt: quia prius contra Christum, postea vero contra Ecclesiam locuti sunt. Vel linguam eorum in terra transire, est contemto caelesti Domino seipsos in hac vita laudare, magnificare, sicut alibi dixerunt: Linguam nostram magnificabimus, labia nostra a nobis sunt. Quis noster Dominus est (Psal. 11.) ? Et vere in hoc lingua eorum transiit in terra, quia loquacitas eorum metas humanitatis et modum excessit in natura, cum se [Col. 0943C] intantum extollerent, ut Deum esse supra se contemnerent. Et quia intantum erraverunt, atque ad tantam malitiam ex pace, et prosperitate sua pervenerunt, eorum damnatio, fuit aliis occasio conversionis. Propterea subdit:

10. Ideo convertetur populus meus hic. Hic (inquit) in tanta eorum caecitate, in tanta perditione, quam incurrerunt, qui divitias amaverunt. Populus meus hoc ex ratione considerato, ex zelo et invidia, quam prius inde habuit, convertetur, ne simili damnatione, cum amatoribus divitiarum puniatur. Convertetur (inquit) populus meus hic, id est, considerata perditione pravorum. Vel hic, id est, in hoc seculo, dum tempus est acceptabile convertendi, et dies salutis (2. Cor. 6.) . De quibus protinus addit: Et dies pleni invenientur in eis, scilicet pleni ad indulgentiam, ad misericordiam et ad gratiam. Venit enim plenitudo temporis, in quo misit Deus Filium suum in terris (Galat. 4.) . Vel in his, qui hic ad Deum [Col. 0943D] convertentur, in futuro dies invenientur pleni beatitudine, pleni aeternitate. Vere ibi dies pleni sunt, ubi lucet sol justitiae, ubi divina splendet claritas et aeterna (Sap. 5; Mal. 4.) . Deinde narrat qualiter primum erraverunt, et quomodo postmodum conversi sunt. Ait enim:

11. Et dixerunt, videlicet cogitando intra se ante conversionem: Quomodo scit Deus? Id est, quomodo possumus scire, quod ipse sciat, quod boni ita tribulantur et mali prosperantur? et si est scientia in excelso? Si est, quod ipse sciat, quomodo patitur? Aposiopesis est, id est, defectio, ubi additur ut oratio plene intelligatur. Talis erat error eorum. Putabant enim Deum res humanas, aut nescire, aut non curare, cum tribularentur boni, et florerent mali. Unde et subsequenter dicunt:

12. Ecce ipsi peccatores et abundantes in seculo, obtinuerunt divitias. Ego qui Deo servio, egeo: ipsi peccatores [Col. 0944A] sunt, et abundantes divitias in seculo obtinuerunt.

13. Et ideo ego quoque junctus illis ante conversionem, similiter dixi: Ergo sine caussa justificavi cor meum, ut mundus essem in cogitatione: et lavi inter innocentes manus meas, idest, 369 cum innocentibus actiones meas mundavi, et hoc sine caussa feci. Ubi est merces purae conscientiae? ubi praemium innocentis vitae? Bene vivo, et egeo: ille peccat, et abundat.

14. Et fui flagellatus tota die. A me non recedunt flagella Dei. Bene servio, et flagellor: ille non servit, et requiescit. Periculosa sunt haec verba, et pene blasphema. Non dixit, Nescivit Deus: sed quasi quaerens haesitat et nutat. Non (Ex Augustino) dixit, Non est scientia in excelso. Hoc est, quod ait paulo ante: Mei autem pene moti sunt pedes. Non confirmat, sed ipsa dubitatio periculosa est. Per periculum tamen transit ad sanitatem, unde et subditur: Et castigatio mea in matutinis, id est, sine dilatione. Castigatur [Col. 0944B] autem cum ab errore sanatur. Impiorum differtur castigatio, mea non differtur. Illa sera, vel nulla est: mea in matutinis. Audi jam vocem castigati. Reprimit enim se ab eo, quod dixerat, atque errorem suum recognoscens ait:

15. Si dicebam, Narrabo sic, ecce nationem filiorum tuorum reprobavi. Hoc ut planius intelligatur, opus est, ut distinguatur sic: Dicebam cogitando intra me, Si narrabo sic, sicut videlicet superius narravi: vel sicut narraverunt illi, qui dixerunt, Quomodo scit Deus? etc. Ecce manifestum est et certum, quod nationem filiorum, id est, justorum tuorum reprobavi. Aliud (Ex eod.) dicturus sum, quam dixit Abraham, quam Isaac, quam Jacob, quam dixerunt prophetae. Illi enim omnes dixerunt, quia curat Deus res humanas. Ego dicturus sum, quia non curat. An major in me prudentia, sive intellectus, quam in illis? Saluberrima auctoritas revocavit cogitationes ab impietate. Ne ergo justos Dei reprobaret, [Col. 0944C] imo, ut unum cum eis salubriter sentiret: jam errorem suum tenaciter non deffendit: sed quae nesciat, humiliter dicit. Non enim parvus profectus scientiae est, vel suam ignorantiam non ignorare. Unde quidam ait: Hoc unum scio, quod nescio. Et hoc est quod subdit:

16. Existimabam, ut cognoscerem hoc: labor est ante me. Putabam me scire veritatem, quare floreant mali: quare doleant boni; et jam conversus, jam castigatus recognovi, quia hoc labor est ante me. Quid est ante me? dum apud me maneo, dum in sensu carnali persisto, dum sola visibilia attendo, non possum facile de terrenis rebus vera sentire. Quandiu erit iste labor?

17. Donec intrem in sanctuarium Dei. Donec mente transeam ad spiritualem intelligentiam: et intelligam, id est, intellectum meum figam, in novissimis eorum. Ergo ad habendam rerum temporalium veram scientiam duo sunt nobis necessaria. Primum, ut aeterna bono animo perpendamus. Deinde, ut eorum [Col. 0944D] quae transeunt, finem solicite cogitemus. Quo utroque perfecto, facile colligitur quia vanitas est (Eccles. 1.) , quicquid temporaliter amatur. Nihil sanctuarium Dei, nisi divinum judicium valet intelligi, quo qui ratione intrat, indubitanter intelligendo considerat, quia omnipotens et justus Deus ad hoc permittit florere malos in hoc seculo, ut puniantur gravius in futuro. Ad hoc bonos vult tribulari temporaliter, quatenus purgati, postmodum gaudeant aeternaliter. Jam vero tanquam Dei sanctuarium ingressus, atque ibi spiritualiter eruditus, non solum de novissimis, quae sentienda sunt, agnoscit: sed etiam propter 370 quod data sunt malis bona, intelligens insinuat, cum subjungit:

18. Verumtamen propter dolos posuisti eis, subaudis, divitias, in quibus confidunt, quas fallaciis dolisque adepti sunt. Non hoc ita accipiendum est, ut omnipotens Deus (qui justus est, et bonus) haec [Col. 0945A] temporalia bona malis propter dolos ponat, ut ponendo haec sic eos decipere intendat: sed in his bonis, quae bene ipse qui bonus est, malis ponendo tribuit, ipsa eorum voluntas prona, et perversus usus seipsos corrumpunt. Nam acceptis a bono Deo terrenis bonis, unde meliores bene dispensando et misericorditer largiendo esse debuerunt, inde proprio vitio suae cupiditatis et superbiae corrupti, fallacias, dolos, invidias, et caetera mala exercuerunt. Verumtamen (inquit) propter dolos posuisti eis. Quanquam dicam in novissimis eorum, tamen hic jam quodammodo punis eos occulto judicio. Unde et subdit: Dejecisti eos dum allevarentur. Non dicit, Dejecisti eos, quia elati sunt: sed in eo ipso, quo sunt elati, sunt dejecti. Sic enim efferri, jam cadere est: et quanto magis exaltantur, et superbiunt exterius, tanto magis excaecantur interius. Quo plus ascendunt, eo amplius quemadmodum fumus evanescunt. Unde et admirando adjungit:

19. Quomodo facti sunt in desolationem? Ubi enim [Col. 0945B] superbia, ibi desolatio. Nam dum mens extollitur ab omni virtute, ab omni fructu boni operis vacuatur. Magna quoque desolatio est, ubi Deus non est. Propter quod et Subito defecerunt. Subito amittuntur honores: cito amittitur potentia: subito venit damnum, quicquid temporaliter possidetur, subito evacuatur. Inde de quodam invenitur in Evangelio: Stulte, hac nocte anima tua tolletur a te (Luc. 21.) . Et postquam defecerunt, Perierunt propter iniquitatem suam. Hoc jam saepe contigit, et quotidie contingit. Talis est fructus divitiarum. Haec sunt novissima, quae intelligit, qui in Dei sanctuarium intravit. Propter iniquitatem suam pereunt, qui terrena cupierunt, qui in superbia evanuerunt, qui in voluptatibus suis tanquam semper victuri, radicati sunt. Ubi gloria illorum? ubi potentia? ubi pax, ubi divitiarum abundantia?

20. Velut somnium surgentium. Sic omnia defecerunt. Fac hominem (Ex August.) in somnis se invenire [Col. 0945C] thesauros. Pauper dormierat: in somnis dives est, sed donec evigilet. Evigilavit, invenit aerumnam suam, quam dimiserat dormiens. Et isti miseriam suam, quam sibi comparaverant, invenient cum evigilaverint. Quasi enim modo dormiunt in peccato, dum tranquille vivunt, dum venturam miseriam non attendunt. Compellentur post mortem evigilare, cum de seipsis incipient rationem reddere. Et tunc veraciter deficient et peribunt, quando implebitur, quod subinfertur: Domine, in civitate tua imaginem ipsorum ad nihilum rediges. Nonne digni sunt haec pati, ut Deus in civitate sua imagines ipsorum ad nihilum redigat, quia et ipsi in civitate sua terrena imaginem Dei ad nihilum redegerunt? Vel transitoria bona et terrenam gloriam dici eorum imaginem, quia etsi non dant, tamen promittunt beatitudinem. Quae in civitate Dei ad nihilum rediguntur, quia in sanctorum cordibus, qui sunt Dei civitas, tota haec terrena gloria et divitiae pro nihilo reputantur. 371 Et quasi quis diceret: O tu Asaph, unde tibi, quod ita [Col. 0945D] loqueris? unde tibi tantus rerum temporalium contemptus? ait:

21. Quia inflammatum est cor meum. Nam quoniam igne sancti Spiritus sanctorum corda accensa sunt, nihil nisi spiritualia desiderare possunt. Hinc Paulus admonet, dicens; Spiritu ferventes, Domino servientes (Rom. 12.) . Et quoniam Dei amor carnalem consumit voluptatem, recte subjungit: Et renes mei commutati sunt, id est, carnales delectationes commutatae et ablatae.

22. Et ego ad nihilum redactus sum, abnegans memetipsum: Et nescivi, id est, pro nesciente et stulto me habui. Hinc Paulus: Si quis videtur esse aliquid, cum nihil sit: ipse se seducit (Galat. 6.) . Divinus quippe amor, cum perfecte mentem occupat, voluptuosa desideria protinus devastat: et quicquid carnale invenit, totum adnihilat et occidit. Fortis est dilectio, ut mors (Cant. 8.) . Tria nobis in hoc versu [Col. 0946A] demonstrantur valde utilia. Primo fervor caritatis: deinde mortificatio carnis: postmodum perfectio humilitatis. In versu vero qui sequitur, duo, id est, obedientia, et perseverantia, commendantur. Ait enim:

23. Ut jumentum factus sum apud te, et ego semper tecum. Foelix anima, quae potest esse jumentum Dei, ut pro ejus amore mansueta, et mitis omnia libenter ferat, omnia patienter sustineat (1. Cor. 13.) : et sicut bene coepit, ita semper proficiat, in proposito sancto semper cum Deo permaneat ita, ut ab eo nullis tentationibus separetur, nullis adversitatibus moveatur: quatenus veraciter possit dicere, et ego semper tecum. Talis erat Paulus, cum se affirmaret nullis tribulationibus, nullis angustiis, nulla demum creatura separari posse a caritate Dei, quae est in Christo Jesu (Rom. 8.) . Et ne hoc suis viribus ascribere videretur, gratiam Dei commendat dicens:

24. Tenuisti manum dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti me, et cum gloria suscepisti me. Manum [Col. 0946B] suam dicit opera sua. Dexteram, propter aeternam vitam. Non enim pro terrenis operabatur, sed pro aeternis. Juxta quod scriptum est: Nesciat sinistra tua, quid faciat dextera tua (Matth. 6.) . Nec hoc faciebat viribus suis, sed tenebat et gubernabat ille qui ait, Sine me nihil potestis facere (Joan. 15.) . Quadam hic similitudine loquitur. Sicut enim aliquis puer, vel infirmus per se ire non valet, nisi manu teneatur: sic tanta est imbecillitas nostra, ut in bono per se proficere minime valeat, nisi eam divina virtus semper teneat et trahat. Me quoque (inquit) positum in voluntate tua implenda, ut nunquam faciam nisi quod tu volueris, deduxisti de virtute in virtutem: et tandem, cum gloria suscepisti me, id est, suscipies me. Foelix est illa anima, quae voluntati Dei semper est subdita, ut illud velit, quod vult Deus: et illud reprobet, quod reprobat Deus: et se totam ita sine ulla contradictione divinae committat voluntati, ut quicquid voluerit, tanquam de jumento [Col. 0946C] suo faciat: quo voluerit, ducat. Ducturus est enim Deus talem animam in gloriam suam. Haec gloria sanctis praeparatur in caelo, quae vere mira et ineffabilis est. Unde admirans ait:

25. Quid enim mihi est in coelo? Et coepit cogitare foelicitatem ipsam caelestem, et arguere se, quia terrena desideraverit, dicens: Et a te quid volui super terram? Comparavit (Ex August.) voluntati suae terrenae praemium, quod accepturus est caeleste. 372 Vidit, quid ibi servaretur sibi, et cogitans et aestuans in cogitatione cujusdam rei ineffabilis, quam nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (1. Cor. 2.) : non dixit, illud et illud mihi est in caelo: sed quid mihi est in coelo? Quid illud est? Quantum est? Quale est? Et cum tantum sit, quod habeo in caelo, a te quid volui super terram? Cur unquam terrena volui? Cur unquam transitoria concupivi? Servas (inquit) mihi tu in caelo divitias immortales, teipsum: et ego volui a te in terra, quod habent et impii, scilicet aurum et argentum. Sic [Col. 0946D] dum caelestia admiratur iste Asaph, et terrena despicit, inter utrunque versans animum, semetipsum poenitendo graviter affligit, totumque se, contemptis inferioribus, ad superiora rapit. Unde et dicit:

26. Defecit caro mea, et cor meum. Totum se spiritualem sanctique spiritus igne flagrantem insinuat, dum carnis concupiscentias et pristinas cogitationes in se defecisse pronuntiat. Caro nostra deficit, quando sic per rigorem disciplinae constringitur, ut jam spiritui reluctari non possit. Cor etiam nostrum defectum patitur, cum voluntas propria omnisque praesumptio interius resecatur, et sic factus est (inquit) Deus cordis mei possessor, dum temporaliter vivo. Erit postmodum et pars mea Deus in aeternum. Homines in hoc seculo eligunt sibi partes: alii divitias, alii honores, alii militiam, alii negotiationem: diversi diversa sibi eligunt. Inter hos clamat populus Dei: Pars mea Deus, non ad tempus, sed in aeternum. [Col. 0947A] Talis haereditas bona est et vera, quae in aeternum permanere potest. Et quare elegisti hanc haereditatem tibi?

27. Quia ecce, id est, manifestum est: qui elongant se a te, peribunt, id est, damnabuntur, et verum esse perdent, et vere peribunt: quia tu perdidisti, idest, perdes: vel in praefinitione tua perdidisti omnes qui fornicantur abs te. Omnis illicita conjunctio dici potest fornicatio. Unde scriptum est: Israel cum diis gentium fornicatus est (Judic. 8.) . Et bene dixit, Abs te: quia qui peccat, longe est a Deo (I. Par. 5.) . Quando homo incipit deficere ab amore Dei, incipit a Deo elongari. Quod si rebus temporalibus illicito amore conjungitur, jam utique fornicatur. Proprium enim virum, id est, auctorem suum anima deseruit, et ei qui non erat suus, se lascivo amore copulavit. Propter hoc jure incurrit perditionis poenam, quia sponte deseruit salutem suam. Illi ergo quia deseruerunt Deum, perierunt. Tu vero quid?

28. Mihi autem adhaerere Deo bonum est. Hoc est [Col. 0947B] totum bonum meum, Deo meo adhaerere voluntate, fide, caritate. Et quandiu in peregrinatione sum, ponere volo in Domino Deo spem meam. Quia nondum adhaerere possum Deo meo per speciem, interim vel adhaerebo ei per spem. Et merito: quia (Ex August.) ipse Dominus meus, qui me regit: et Deus meus, qui me creavit. Hoc bonum est mihi, hoc dulce, hoc suave est mihi. Et quid hic agis, ponens in Deo spem tuam? Quod erit negotium tuum, nisi ut laudes, quem diligis, et facias tecum coamatores ejus? Et hoc est quod sequitur: Ut annuntiem omnes laudationes tuas, id est, ut praedicemi quicquid praedicandum est de te, In portis filiae Sion, id est, in auditu filiorum Ecclesiae. 373 Aures enim portae sunt, per quas cordis interiora sanctorum penetrant praedicationes. Vel portae sunt virtutes animae, per quas itur ad caelestem Jerusalem. Laudes ergo Dei praedicantur in portis quando voces doctorum sunt in apertione virtutum. In porta praedicat, cujus sermonem [Col. 0947C] vita commendat.

TITULUS PSALMI LXXIII.

Psalmi hujus titulus est: Intellectus Asaph, id est, intellectus iste, quem pariunt nobis voces hujus psalmi, est Asaph, id est, Synagogae, non secundum ramos praecisos, sed secundum confirmatos. In hoc psalmo loquitur Synagoga conversa omnibus Judaeis, sive in praesenti, sive in fine mundi convertendis: proponens intelligendum quod intelligit, scilicet ut Christum credant venisse, quemadmodum ipsa credit. Et hoc facit per hanc materiam, scilicet proponendo eis duplicem Judaeorum dispersionem, quae a Prophetis dicta fuerat post adventum Christi futura. Merito ergo per hanc materiam eos hortatur, ut cum videant signa ista completa esse, Christum credant jam venisse. Et modo prius exponit localem dispersionem: post interiorem, Judaeorum scilicet praesentem caecitatem. Vox Synagogae.

PSALMUS LXXIII.

1. Ut quid, Deus, repulisti in finem, iratus est furor tuus super oves pascuae tuae? Non reprehendit, sed quaerit. Ac si dicat: O Deus, qui eo ipso quod Deus [Col. 0947D] es, aeterna dispositione gubernas omnia, qui non modum in aliquo excedis, sed cuncta cum summa discretione disponis (Sap. 8. 9. et 12.) , ut quid populum tuum repulisti in finem: ut numquam amplius reducas in Jerusalem? Quasi dicat: Non sine caussa hoc fecisti, nec qualicumque modo iratus es, sed in tantum, quod ira tua devenit in furorem, quantum ad visum hominum. Iratus es, dico, non super quoslibet, sed super oves pascuae tuae, idest, super Judaeos, quos velut bonus pastor per desertum duxisti, et quos manna pavisti: ac deinde in terra lacte et melle manante collocasti (Exod. 13.) . Ut quid (Ex August.) hoc fecisti, nisi quia terrenis inhaerebamus, et te non cognoscebamus? Ne irascaris, quaeso, Domine, sed fac quod sequitur.

2. Memor esto congregationis tuae, quam possedisti ab initio. Reduc ad memoriam, quod nos ex multis gentibus et locis in unum congregasti, atque ut propriam [Col. 0948A] haereditatem ab initio possedisti, idest, a tempore Patriarcharum quos primitus elegisti. A tempore Patriacharum possessi sunt, videlicet quia erant in lumbis eorum. Ab ipsis possedit Dominus populum Israeliticum, a quibus et nomen sumsit et originem. Semper enim custodivit eum, donec ab eis exacerbatus, eos propter peccatum suum affligi permisit. Memorare quod nos congregaveris atque possederis: et hoc sit caussa tuae miserationis. Et ideo etiam memor esto, quia tu redemisti virgam haereditatis tuae. Quid per virgam, nisi sceptrum, imperium et dominationem? Quid vero per haereditatem, nisi eundem populum intelligimus? Redemit igitur Dominus virgam haereditatis suae, quia Judaeorum 374 regnum de Pharaonis servitute liberavit (Exod. 12.) . Vel ipsa haereditas per intransitivam grammaticam dicitur virga, quae per virgam Moysi est figurata. Primo enim quando voluit Deus possidere illam haereditatem, liberaus eam de Aegypto, signum dedit Moysi. Dixerat enim Moyses: Quod [Col. 0948B] signum dabo eis, ut credant mihi, quia tu me misisti? Et Dominus ad illum: Quid in manu tua portas? Virgam, ait. Projice (inquit) illam in terram. Et dimisit virgam, et serpens factus est, et expavit Moyses, et fugit ab eo. Et ait illi Dominus: Apprehende caudam ejus. Et apprehendit, et reversa est in statum suum (Exod. 4.) . Quid significat? Primum a serpente mors. Ergo (Ex Aug.) virga in serpente, Christus in morte. Ideo cum a serpentibus in deserto morderentur et necarentur, praecepit Deus serpentem aereum exaltari, quem intuentes morsi a serpentibus sanabantur (Num. 21.) . Quid est intuendo serpentem, sanari a serpente? Credendo in mortuum, sanari a morte. Et tamen expavit Moyses, et fugit. Mortuus est Christus, et expaverunt Discipuli, atque ab illa spe in qua fuerant, recesserunt. Tamen apprehenderunt caudam, quia postmodum crediderunt. Hoc significat et illud: Posteriora mea videbis (Exod. 33.) . Et serpens rediit in virgam, quia Christus resurrexit [Col. 0948C] de morte ad vitam (Rom. 6.) . In fine quoque saeculi tamquam cauda redimus ad manum Dei, atque ejus regnum stabilitum efficimur, quatenus jam in nobis impleatur, Redemisti virgam haereditatis tuae. Sed quia synagoga haec loquitur, ex verbis sequentibus determinatur, cum dicitur Mons Sion in quo habitasti in eo. Hanc dico haereditatem quae est mons Sion. Ibi enim erat civitas eorum Jerusalem, ibi caput regni, ibi templum et sacrificium, in quo et Deum dicit habitasse. Et ut ejus habitationem expressius commendaret, protinus adjecit, in eo. Nam cum in omnibus habitet ut Deus, in eo tamen specialius. In omnibus per potentiam, in eo per gratiam. Post postulatam de se a Deo misericordiam, deinde de hostibus a quibus devastatur, postulat vindictam, cum subjungit:

3. Leva manus tuas in superbias eorum in finem, idest, exerce virtutem et potentiam tuam ad superbias eorum penitus destruendas. Quomodo nos repellebas in finem, sic eorum superbias opprime in finem. [Col. 0948D] Et bene elevata est manus ejus in superbias eorum in finem, quia divina virtute operante, jam gentes humiliatae Christum cognoverunt, quae prius superbe populum ejus vastaverunt. Et bene ait, In finem: quia finis Legis Christus, ad justitiam omni credenti, quam bene illis optat. Admiratur autem Romani principis in ejus devastatione malignitatem, dicens: Quanta malignatus est inimicus in sancto? idest (Ex August.) , in templo, in sacerdotio, in illis omnibus sacramentis. Et revera inimicus. Rex enim ille et exercitus suus qui hoc faciebat, deos falsos colebat, simulacra adorabat, daemonibus serviebat. Ipsi multa mala operati sunt in sanctis Dei. Et hoc est quod subdit:

4. Et gloriati sunt qui oderunt te in medio solennitatis tuae, idest, in communi Judaeorum, qui ex omnibus partibus convenerant ad diem festum (Exod. 23.) . Diligenter hoc notandum est (Ex eod.) . Dicit enim, tunc eversam esse Jerusalem, cum ipsa 375 solennitas [Col. 0949A] ageretur, in qua solennitate Dominum crucifixerunt (Matth. 26.) . Congregati saevierunt. Congregati perierunt. Et ostendit quomodo gloriati sunt.

5. Posuerunt signa, non Domini (Ex August.) , sed sua signa, vexilla sua, aquilas suas, dracones suos, statuas suas: aut forte signa quae audierunt a vatibus daemonum suorum. Et non cognoverunt sicut in exitu super summum. Non cognoverunt esse super summum, idest, apud summum Deum, sicut in exitu fiebat, idest, sicut a divina dispositione exibat. Nisi enim potestas a summo Deo exiret, haec malitia eorum exercere non potuisset. Sicut ergo exibat a summo Deo, sic fiebat ab exercitu illo. Nam omnis potestas non ab homine, sed a Deo (Rom. 13.) . Deus quippe est dator omnium potestatum, sed non est dator omnium voluntatum. Ideo omnis potestas justa. Voluntas autem alia justa, alia injusta. Si igitur potestas bona, quare actio mala? Affectus tuus imponit nomen operi tuo. Quapropter quod justus Deus juste fieri volebat, quia ipsi injuste volebant, malum erat quod [Col. 0949B] faciebant. Exibat ergo a summo quod fecerunt, sed ipsi non cognoverunt. Exsequitur adhuc malignitatem eorum, dicens:

6. Quasi in silva lignorum securibus exciderunt januas ejus in idipsum. Hoc totum secundum literam factum est. Sicut enim in silva lignaria exciduntur ligna: ita viliter sine omni reverentia temporali, januas exciderunt securibus, omnes tendentes in idipsum: quia uno corde et una voluntate simul omnes conveniebant in malum. In securi et ascia dejecerunt eam. Securis ad excidendum, Ascia ad comminuendum. Non enim tantum exciderunt, sed etiam dejecerunt.

7. Incenderunt igni sanctuarium tuum, in terra polluerunt tabernaculum nominis tui. Etiam ipsum tabernaculum, quod fuerat sancto nomini tuo dedicatum, ipsum polluerunt. Aras, mensas, libros, vestes et similia projecerunt, pedibusque conculcaverunt.

8. Dixerunt in corde suo, quod utique plus est, [Col. 0949C] quam si dixissent in ore suo. Nam in hoc quod in corde dixisse perhibentur, voluntas, affectus et intentio denotatur. Dixerunt autem non quatuor aut quinque, sed tota cognatio eorum, nec divisa per partes, sed simul. Quid dixerunt? Quiescere faciamus omnes dies festos Dei a terra. Ita dispergamus omnia, quod numquam amplius possint convenire, aut festum facere in terra. Huc usque ostensum est, quanta malignatus est inimicus in sancto. Ostensum est quanta ab hostibus illata sint mala. Deinde insinuat quae ab ipso Deo subtracta sint eis beneficia, dicens:

9. Signa nostra non vidimus. Nostrae (inquit) civitatis destructionem vidimus. Signum tamen a Deo nullum accepimus, sicut olim Gedeon (Judic. 7.) caeterique patres nostri. Jam non est propheta. Qui bona malave pronuntiet. Et nos non cognoscet amplius, idest, omnino nostri oblitus est Deus. Tantis ergo afflictus malis, Domino ingemiscens, ait:

10. Usquequo, Deus, improperabit inimicus, irritat [Col. 0949D] adversarius nomen tuum in finem? Usquequo, usque ad quem finem improperat et irritat inimicus adversarius? An ad hoc irritat, ut iratus corriptas, corripiens cognoscas? Et eo usque, 376 donec veniat in te finem? Attendat haec verba quisquis pro peccato suo affligitur, quisquis a Deo tamquam irato deseritur. Non desperet, gemat, miseriam suam medico ostendat. Ad hoc enim ferit, ut parcat: ad hoc irascitur, ne irascatur. Unde iste Asaph adhuc subjungit:

11. Ut quid avertis manum tuam, idest, Judaeam, per manum Moysi designatam; et dexteram tuam, scilicet praedictam Judaeam, cui magis favete solebas quam Genti, eam educendo prius per mare Rubrum (Exod. 12.) , quam etiam manna pavisti (Exod. 16.) : ut quid avertis de medio sinu tuo, idest, de communi sanctorum consortio, qui ideo dicuntur sinus tui, quia spiritualibus sacramentis sunt repleti. [Col. 0950A] Facis hoc in finem, vel ad quem finem tendis per hoc? Tangit hic historiam de manu Moysi, quae quamdiu fuit in sinu suo, munda fuit: cum abstraxit eam, invenit leprosam. Deinde in sinu remisit, et sic priorem munditiam recepit (Exod. 4.) : in hoc praefigurans Judaicum populum, qui quamdiu in sinu et custodia Domini fuit, mundus extitit: quando vero egressus est, immundus et plenus peccatis effectus est. Iterum in fine mundi ad Dominicum sinum redibit, atque in pristina sanitate permanebit. Ut quid (ait) avertis dexteram manum tuam a sinu tuo, ut foris (Ex August.) immunda remaneat? revoca eam, quaeso, ad sinum tuum. Redeat ad colorem suum, agnoscat Salvatorem suum. Quaerebat utquid, et jam intellexit: sicut intitulatum est, intellectus Asaph. Et ideo subdit:

12. Deus autem rex noster ante saecula, qui est in principio Verbum, per quod facta sunt omnia (Joan. 1.) : ipse rex homo factus, operatus est salutem in medio terrae. Ad hoc enim ad tempus avertit manum [Col. 0950B] suam a sinu suo, idest, gentem Judaicam a protectione sua: ad hoc caecitas ex parte contigit in Israel, ut plenitudo Gentium intraret (Rom. 11.) , ut sic rex Deus operaretur salutem in medio terrae, id est, in medio Gentium. Vel in medio terrae, idest, in assumta carne: vel in civitate Jerusalem, quae in medio terrae sita est, ubi Dominus pro totius mundi salute est crucifixus. Deinde ostendit qualiter salutem operatus sit, convertendo se ad ipsum operatorem Deum, et dicendo:

13. Tu confirmasti in virtute tua mare. Per mare significat Gentes, propter vitiorum affluentiam, et morum amaritudinem. Christus autem est Dei virtus, et Dei sapientia. In virtute hac confirmatae sunt Gentes per fidem, spem, et caritatem. In tantum autem confirmavit Deus hoc mare, ut faceret terram, sicut alibi dicitur: Qui convertit mare in aridam (Psal. 65.) . Et quo ordine factum sit, sequutus adjunxit: Contribulasti capita draconum in aquis. Comminuisti [Col. 0950C] vitia et peccata, quae a draconibus suggeruntur, idest, a malignis spiritibus, qui sanctis insidiantur animabus. Ipsum quoque principem diabolum, atque universas ejus altitudines et pompas pariter omnipotentem Deum destruxisse ostendit, cum subjungit:

14. Tu confregisti capita draconis. Capita draconis dici possunt pravae suggestiones, quae a diabolo procedunt. Multa capita habet iste inimicus draco. Capita ejus sunt octo principalia vitia. Sed primum horum caput est superbiae vitium, de quo oriuntur caetera. Nam initium omnis peccati superbia (Eccl. 10.) . Hinc praeceptum est 377 ut semen Evae caput serpentis debeat observare (Gen. 3.) . Admonita est enim Ecclesia peccati initium devitare. Confracta sunt ergo capita draconis, destructa sunt diabolica vitia. Nam ubi regnat Deus, non potest regnare superbia, non vana gloria, non invidia, non ira, non tristitia, non acedia, non ventris ingluvies, non luxuria. Talia sunt capita hujus versuti draconis, [Col. 0950D] quae in virtute sua confregit rex noster. Et sic ea confringendo operatus est salutem in medio terrae, quae prius corrupta erat, et elanguerat talium hostium invasione. Et quid de illo fecit, cujus capita confregit? Dedisti eum escam populis Aethiopum. Ipsi vocantur ad fidem, qui nigri fuerunt. Diciturque eis: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. 5.) . De his enim fit Ecclesia, cui dicitur: Quae est ista quae ascendit dealbata (Cant. 6.) ? Nigra sum (inquit) sed formosa, filiae Jerusalem (Cant. 1.) . Isti sunt Aethiopum populi, quibus draco iste in escam datus est. Hoc significat vitulus ille, quem adoravit populus infidelis, quem comminuit Moyses, missumque in aqua populo bibere dedit (Exod. 23.) . Quid est hoc, nisi quia adoratores diaboli corpus facti sunt Christi? Hinc (Ex August.) Petro dictum est de Gentibus: Macta et manduca (Act. 10.) , idest, occide quod sunt, et fac quod es. Ac si [Col. 0951A] dicatur: Comminue et bibe. Oportebat utique, ut corpus quod erat diaboli, credendo transiret in corpus Christi: et sic draco comminueretur, amissis membris suis. Hoc etiam figuratum est in serpente Moysi. Nam fecerunt magi similiter, projectisque virgis, exhibuerunt dracones. Sed draco Moysi omnium magorum virgas absorbuit (Exod. 7.) . Intelligatur ergo corpus diaboli a credentibus absorberi. Et dicatur recte, Dedisti eum escam populis Aethiopum. Vel hoc modo: Dedisti escam, quia modo omnes mordent eum, redarguendo, accusando, maledicendo. Et quo ordine hoc factum sit, sequutus ostendit:

15. Tu dirupisti fontes et torrentes, ut manarent (Ex August.) liquores sapientiae et fidei, ut irrigarent salsitatem Gentium, ut sua dulcedine atque irrigatione caeteros converterent. Et notandum quod in aliis fit verbum Dei fons, in aliis torrens. Torrentes proprie dicuntur fluvii, qui aestate defluunt, aquis autem hiemalibus inundantur et currunt. Vides hominem [Col. 0951B] fidelem perseveraturum usque in finem, non relicturum Deum in omni tentatione, cunctasque molestias sustinentem. Hic unde viget, nisi quia verbum Dei factum est in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. 4.) ? Alius accepit verbum, praedicat, non tacet et currit. Aliqua fortassis tentatione tangitur: non potest ferre aestum, deficit, exsiccatur. Aestus ergo probat fontes et torrentes. Tamen ex utroque rigetur terra, ab eo qui operatus est salutem in medio terrae. Tu siccasti fluvios Ethan. Alibi rumpit Deus fontes, ut currant: alibi siccat fluvios, ut non fluant: sed fluvios (inquit) Ethan, quod interpretatur robustus. Quasi robusti sunt, qui de virtute sua praesumunt. Siccentur flumina eorum: non proficiant doctrinae gentium: non artes philosophorum: arescat omnis inanis et tumens doctrina. Inundentur dulci et suavi fonte, Evangelio veritatis.

16. Tuus est dies, et tua est nox. Quis 378 hoc ignorat, quia ipse fecit haec omnia? Sed aliquid (Ex eod.) intelligere debemus, quod pertineat ad salutem, quam operatus est in medio terrae. Qui sunt dies, nisi spirituales? Qui sunt nox, nisi carnales? Non potui (inquit) vobis loqui tamquam spiritualibus, sed tamquam carnalibus. Quando spirituales spiritualia loquuntur, dies diei eructat verbum (Psal. 18.) . Cum vero et ipsi carnales non tacent fidem, nox nocti indicat scientiam. Ergo tuus est dies, et tua est nox. Tui sunt spirituales, tui sunt carnales. Illos illustras, incommutabilis sapientiae veritate: istos consolaris, carnis manifestatione. Tu fabricatus es auroram et solem, idest, tu fecisti gratiam et sapientiam. Quomodo enim post noctem aurora, sic post culpam gratia. Et sicut post auroram sol inardescit, ita et per effectum gratiae Dei sapientia in cordibus electorum per caritatem fervescit. Et sicut non est dies nisi per illuminationem solis: sic non est justus, nisi sit illuminatus luce divinitatis.

17. Tu fecisti omnes terminos terrae. Terminat [Col. 0951D] enim Deus gratiam suam, quam dat Ecclesiae suae ad mensuram (Rom. 12.) . Non enim proficit in virtute et gratia unusquisque quantum cupit, sed quantum placet ei dividere terrae suae, qui terminos ponit. Volo (inquit Apostolus) omnes tamquam me esse, sed unusquisque proprium habet donum a Deo: alius sic, et alius sic (I. Cor. 7.) . Aestatem et ver tu plasmasti ea, idest, maturos moribus: quia in aestate sunt maturi fructus, et florentes, scilicet primordia virtutum emittentes, quia in vere nascuntur flores. Tu plasmasti ea, neutraliter dictum est: ac si diceretur: Et perfectos et novellos omnes tu fecisti. Tu es qui das terram, et tu eam terminas, et quantum vis et quomodo vis, tu eam fructificare facis. Non ergo glorientur, quasi non acceperint; tu plasmasti ea. Magna commendatio gratiae Dei est in Ecclesia Christi. Deinde et pro suis orat, dicens:

[Col. 0952A] 18. Memor esto hujus, videlicet congregationis tuae, pro qua oravi superius. Ponit etiam caecitatem ejus, tamquam intelligens et gemens, cum subdit: Inimicus improperabit Domino, Populus enim Judaicus iniquitate et inimicitia plenus dixit Christo, Samaritanus es, et daemonium habes (Joan. 8.) : et alia multa opprobria illi intulit. Unde adhuc subditur: Et populus insipiens incitavit nomen tuum, idest, a te. Vere insipiens, vere stultus, vere durae cervicis (Exod 23.) , qui tot miracula vidit, et non credidit: insuper quem adorare debuerat, occidit. Sed quia quidam ex illis qui Christum erant occisuri, et postmodum ad confessionem et poenitentiam de tanto peccato fuerant redituri, postulat pro eis, et dicit:

19. Ne tradas bestiis animam confitentem tibi. Quibus bestiis (Ex eod.) , nisi quorum capita contrita sunt in aquis? Nam dictus est bestia, leo, serpens, draco, ipse diabolus. Noli malignis spiritibus dare animam confitentem tibi. Locutus est enim Petrus Israelitis, quoniam ipsi occidissent Christum. Qui [Col. 0952B] compuncti corde dixerunt: Quid faciemus? Agite (inquit) poenitentiam, et baptizetur unusquisque in nomine Christi: et dimittentur vobis peccata vestra (Act. 2.) . Dicatur ergo: Ne tradas bestiis animam confitentem tibi. Nam serpenti illi in paradiso (Gen. 3.) concessa est 379 peccatrix terra, non confitens anima. Et animas pauperum tuorum, id est, contemtorum mundi, ne obliviscaris in finem. Modo enim quasi oblitae a te videntur, dum esuriunt, dum sitiunt, dum consolationem terrenam a te non accipiunt, dum tribulantur, dum despiciuntur: sed in finem non oblivisceris, quando aeternaliter remunerabuntur.

20. Respice in testamentum tuum. Redde, quod promisisti. Tabulas tenemus, haereditatem expectamus. Et necesse est ut respicias: Quia repleti sunt, qui obscurati sunt terrae domibus iniquitatum. Domus nostrae (Ex Aug.) , corda nostra. Ibi libenter habitant beati mundo corde. Respice ergo in testamentum [Col. 0952C] tuum, ut reliquiae salvae fiant, quia multi qui attendunt ad terram, obscurati sunt et repleti terra. Intravit in oculos eorum pulvis, et excaecavit eos. Et factum est, quod alibi dicitur, Obscurentur oculi eorum, ne videant (Psal. 68.) . Quare hoc? Quia repleti sunt domibus iniquitatum, id est, cordibus malis, illi qui obscurati sunt, adhaerendo terrae. Et ideo dico Respice,

21. Ne avertatur humilis factus confusus. De illo hoc dicit, de quo paulo ante ait, Ne tradas bestiis animam confitentem tibi. Postulat ut ille, qui peccata sua confitens, humilis factus est, non avertatur a misericordia Dei, a respectu suae clementiae: quia si averteretur, confunderetur, et bestiis traderetur. Deinde de paupere illo, de quo ibidem subdidit, hic etiam mentionem facit, subdens: Pauper et inops laudabunt nomen tuum. Pauper Dei est, qui nihil in hoc mundo appetit, qui de seipso non praesumit, qui bona caelestia ardenter concupiscit. Inops est, [Col. 0952D] qui omni ope humana destitutus, non quaerit aliunde opem, nisi a Deo solo, in quo totam spem suam constituit. Tales (inquit) pauperes et inopes laudabunt nomen tuum. Tales enim idonei sunt ad laudandum Deum, quos cupiditas non angustat, quos caritas dilatat, quos vita commendat. Et sicut pro confitentibus postulavit veniam, ita nunc pro perseverantibus in peccato Deum excitat ad vindictam. Unde non tam orando, quam prophetando subjungit:

22. Exsurge, Deus, judica caussam tuam. Caussam quam nos suscepimus defendendam, fac eis apparere justam, scilicet quia sic oportuit pati Christum et resurgere a mortuis, et sic intrare in gloriam suam (Luc. 24.) . Exsurge, ut judices. Nisi enim prius resurgas a mortuis, minime judicabis. Nam (Ex Aug.) non venturus esset ad judicium, nisi quia surrexit a mortuis. Christus venturus praenuntiabatur, venit [Col. 0953A] sicut Scriptura praedixit. Implevit justitiam, praedicavit vitam aeternam. Et tamen contemtus est in terris, et adhuc contemnitur in caelis. Hoc est propter quod venturus est ad judicium omnipotens Deus, ibique caussam suam demonstraturus et judicaturus, ostendet quam justam caussam habuit, quam injustam poenam sustinuit: et in quibus culpam inveniet, districte judicabit. Unde et subjunctum est: Memor esto improperiorum tuorum, eorum quae ab insipiente sunt tota die. Insipiens est quidam, non cognovit, aut cognoscens, perverse vivit. Tales improperant Domino Deo et membris ejus, modo blasphemando, modo deridendo, modo minando, modo adulando. Et talium memor erit Deus judicio, 380 ut judicet et damnet: non omnium tamen, nisi eorum tantum, qui in hoc peccato sunt tota die, id est, assidue. Eorum enim Deus non reminiscitur, quae ante finem per poenitentiam emendantur. Valde autem notandum est quod subditur:

23. Ne obliviscaris voces inimicorum tuorum. Voces [Col. 0953B] quidem eorum erant illa improperia, quae Deo inferebant. Quare ergo repetit? quia judex in caussa utrunque diligenter debet attendere: eum scilicet, cui improperium infertur, et eum similiter a quo infertur. Nam quia insipientes illi non homini, sed ipsi Deo, ipsi creatori suo illa improperia intulerunt, magis proculdubio damnandi fuerunt. Rursus etiam in hoc culpa gravior extitit, quia non solum ab insipientibus, sed etiam ab inimicis illata sunt. Longe enim culpabilius est per inimicitiam peccare, quam per ignorantiam: tamen utrumque peccatum eos obligavit. Valde etiam dignum reprobatione est, quod subditur: Superbia eorum, qui te oderunt, ascendit semper. Nolunt respicere, sed magis ac magis proficiunt in malum.

TITULUS PSALMI LXXIV.

1. Psalmus iste, qui sequitur, hoc modo intitulatur: In finem, ne corrumpas, Psalmus cantici Asaph Psalmus iste, [Col. 0953C] qui est nobis caussa cantici, id est, magnae jocunditatis et delectationis (quia humilibus remunerationem beatitudinis aeternae promittit) proponitur Asaph, id est, infideli Synagogae, ad hoc, ut tendat in finem, id est, in Christi conformitatem. Proponitur, dico, Asaph, Christo eam Synagogam exhortante, ne corrumpas te, id est, superbias. Sicut enim humilitas custos est omnium virtutum, ita econtrario superbia corruptio. Materia est in hoc psalmo ipse Christus, et ea, quam hic exhortatur, Synagoga. Loquuntur autem modo per se, modo in persona membrorum, superbos exhortans ad humilitatem. Et hoc facit proponendo eis damnationem, quam superbi in futuro sunt habituri, et exaltationem, quam humiles sunt assecuturi. Intentio est, omnes ad humilitatem invitare, ut sic omnipotentis Dei districtum judicium valeant evitare. Unde et seipsum in exemplum proponit, atque ex voce membrorum suorum humilium dicit:

PSALMUS LXXIV.

2. Confitebimur tibi, Deus: confitebimur, et invocabimus nomen tuum. Initium bonorum est confessio peccatorum. Justus enim in principio accusator est [Col. 0953D] sui (Prov. 18.) . Primum ergo peccata tua confitere Deo. Haec est enim inchoatio justitiae. Et non semel, sed iterum, et quotiens peccaveris, totiens confitere. Verbi repetitio perseverantiae commendatio est. Non potes iterum recurrere ad baptismum. Si peccaveris, recurre ad confessionem. Quare confitemur Deo, cum ipse sciat peccata nostra, etiam si non confiteamur? Quia confessio generat compunctionem. Parit humilitatem, quae grata est Deo, per quam reconciliatur homini converso. Sic confitere peccatum, et deinde invoca Deum. Nam si prius invocaveris, non exaudieris. Quid est invocare, nisi intus vocare? Prius ergo expelle peccatum, et sic Deum invita ad cor tuum. 381 Jam enim dignus eris Domini nomen invocare, atque ipsius opera caeteris praedicare. Unde et subditur: Narrabimus mirabilia tua. Quid tam mirabile, quam quod creator creatura efficitur, quod immortalis moritur, quod mors [Col. 0954A] morte destruitur, quod peccator ad gratiam damnatus, ad gloriam revocatur? Haec sunt mirabilia Dei, quae non cessant narrare membra Christi. Sed quia deinde futurum est judicium, jam ipse Dominus loquitur per semetipsum.

3. Cum accepero tempus, ego justitias judicabo. Nondum est ipsum tempus. Gratias misericordiae suae, prius praedicat justitias, et sic judicat justitiam. Nam si ante vellet judicare, quam praedicare, non inveniret, quem liberaret. Cum accepero (inquit) tempus. Non potuit tempus accipere in eo, quod est Filius Dei, sed in eo, quod est filius hominis. Hinc Evangelista ait: Dedit ei potestatem et judicium facere, quia filius hominis est (Joan. 5.) . Modo ergo est tempus praedicationis. Unde ait: Narrabo mirabilia tua. Audi narrantem. Audi praedicantem. Nam si contemseris, ipse judex minatur tibi judicium, dicens: Cum accepero tempus, ego justitias judicabo. Justitias judicare, est unicuique juxta merita sua reddere. Narrabimus (inquit) mirabilia tua. Et hoc [Col. 0954B] quantum opus sit, ostenditur, cum subinfertur:

4. Liquefacta est terra. Et, quid dicis terram? omnes (inquit) qui habitant in ea, id est, qui studio et voluntate in terrenis perseverant: hoc est enim unusquisque, quod amat. Si terram amas, terra es: si Deum amas, ex illis es de quibus ipse Dominus ait: Ego dixi, Dii estis Psal. 81.) . Terra est liquefacta, quando vitiis et concupiscentiis defluunt terrena corda. Inde dicitur delinquere, tanquam de liquido quodam defluere a stabilitate firmamenti virtutis atque justitiae. Cupiditate enim inferiorum quisquis peccat: et sicut roboratur caritate superiorum, ita deficit, et quasi liquescit cupiditate inferiorum. Sic ergo terra liquefacta, Ego (ait Dominus) confirmavi columnas ejus. Columnas dicit Apostolos. Unde Paulus de coapostolis suis: Qui videbantur (inquit) columnae esse (Galat. 2.) . Et quid essent illae columnae, nisi ab illo firmarentur? Nam quodam terrae motu et ipsae nutaverunt, quando Dominum occidi [Col. 0954C] viderunt. Sed resurrexit: mortem non esse timendam demonstravit: Spiritu ab alto misso, corda discipulorum inflammavit: et sic columnas terrae confirmavit. Dicat ergo, Ego confirmavi columnas ejus. Quibus confirmatis, quia ad praedicandum misit, recte adhuc subjungit:

5. Dixi iniquis, Nolite inique agere. Non dixerunt illi, sed ille. Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis (Matth. 28.) . Nec dixit justis, sed iniquis. Non enim venit vocare justos, sed peccatores (Marc. 2.) in poenitentiam. Non est, ait, opus sanis medicus, sed male habentibus (Ibid. et Matth. 9.) . Lex dicebat, Qui fecerit hoc, vel illud, morte moriatur. Ego dixi iniquis, Nolite inique agere. Sic et adulterae dixit: Vade, et jam amplius noli peccare (Joan. 8.) . Ergo quos occidit justitia, reservat gratia: tantum est, ut resipiscant (2. Tim. 2.) atque se in humilitate prosternant. Ideo adhuc subdit: Et delinquentibus, Nolite exaltare cornu. Nolite elevari in superbia. Nolite [Col. 0954D] elate defendere peccata. Duo in hoc versu admonet Deus peccatorem. Primo ut recedat 382 a malo: deinde ne superbiat in peccato. Primo, ut de futuro caveat: altero ut de praeterito poeniteat. Sequitur alia prohibitio.

6. Nolite extollere in altum cornu vestrum, id est, nolite vos erigere contra Deum: intantum nolite superbire, ut culpam peccatorum reflectatis in auctorem vestrum. Non enim defuerunt, qui dicerent, Non est nostra culpa si peccamus, quoniam tales nos creavit Deus. Si Deus vellet, nullus homo peccaret. Sic duobus modis solent iniqui exaltare cornu suum: videlicet aut seipsos defendendo, aut ipsum Altissimum accusando. Propterea subdit: Nolite loqui adversus Deum iniquitatem. Dicendo, Non judicat Deus de rebus humanis: non curat quid agatur in terris. Neque hoc, neque illo modo debetis loqui adversus Deum iniquitatem, o Judaei.

[Col. 0955A] 7. Quia neque ab Oriente, neque ab Occidente, neque a desertis montibus (subaudis) loquuntur adversus Deum iniquitatem. Jam gentes, quae in his tribus mundi partibus habitant, coeperunt de auctore suo bene, et rationabiliter sentire. Vos soli, quibus meridiana plaga ad habitandum concessa fuit, nolite blasphemare. Vel ita dici potest: Judaei, nolite loqui adversus Deum iniquitatem: quod quidem fecerunt qui, Reus est mortis, et, Crucifige, clamaverunt (Matth. 26. 27.) : quia neque ab Oriente, neque ab Occidente, neque a desertis montibus (subintelligitur) est aliquis expers judicii Dei.

8. Quoniam Deus judex est. Desertos montes dixit, propter inhabitabilem plagam, quae est in Septentrione. Si homo judex esset, minus fortassis timeri potuisset. Sed quoniam Deus judex est, jam nullus contra eum loquatur, sed potius ab omnibus serviatur. Et commendat Deum judicem, cum subjungit: hunc humiliat, id est, Judaicum populum: et hunc exaltat, id est, Gentilem:

[Col. 0955B] 9. Quia calix in manu Domini. Quia Scriptura sacra in potestate Domini. Quia ipse solus tenet clavem scientiae (Apoc. 5.) . Calix dico, vini meri plenus mixto: in Dominico quippe calice vinum merum, mixtumque et faex continetur. Et quasi ex calice sumunt merum vinum, qui ex sacro eloquio divinum capiunt intellectum. Mixtum bibunt, qui quaedam pure intelligunt, quaedam adhuc minime discernunt. Bibunt faecem, qui ex eodem capiunt errorem. Judaei, haeretici, et pagani faecem bibunt, quorum turbulenta foetidaque doctrina nunquam ab errore separatur. Et inclinavit ex hoc, a Judaico populo, in hoc, Gentili. Eliquatus est inde intellectus. Verumtamen faex ejus non est exinanita. Quoniam nec Judaeorum infidelitas, nec haereticorum error, nec paganorum stultitia est penitus diminuta. Bibent omnes peccatores terrae prius faecem, deinde mortem. Sive faex ejus non est exinanita, quoniam apud Judaeos remanent carnalia sacramenta. Bibent omnes peccatores terrae, [Col. 0955C] quoniam omnes in terrenis promissionibus delectantur. Mirabilis est iste calix, de quo bibent omnes et boni et mali: et in quo sumunt boni unde vivant, mali unde pereant. Tale erat et Verbum Patris Dominus noster Jesus Christus, de quo sanctus Simeon perhibet dicens: Ecce hic positus est in ruinam et resurrectionem multorum, et in signum cui contradicetur (Luc. 2.) . Sic etiam in superiore psalmo ipsam Scripturam vocans arcum, 383 Paravit (inquit) in eo vasa mortis (Psal. 7.) , id est sententias, quae male intellectae mortem propinant multis. Sic de isto calice quidam vivunt, quidam pereunt. Inter haec quid ait Christus?

10. Ego autem annuntiabo in saeculum. Quamdiu enim durabit hoc saeculum, Christus et sui praedicabunt Evangelium. Cantabo Deo Jacob cum gaudio. Laudabo illum, qui specialiter est Deus illorum qui spiritualiter sunt Jacob. Deinde praenuntiat judicium, ubi praedicit malos humiliari, bonos exaltari. Unde et subdit:

[Col. 0955D] 11. Et omnia cornua peccatorum confringam, et exaltabuntur cornua justi. Habent cornua sua peccatores in hoc seculo, scilicet imperium, dominationem, honores, divitias, ipsam quoque, quae praeeminet, superbiam: quibus cornibus tamquam indomiti tauri alios impetunt, alios inferunt et impellunt. Sed omnipotens Deus judicio suo omnia cornua peccatorum confringet, et omnem illorum potentiam et superbiam ad nihilum rediget. Habent etiam justi cornua sua duo Testamenta, sive fidem et caritatem, caeterasque virtutes, quibus se ab inimicis Ecclesiae defendunt: ipsos etiam valenter impetunt et prosternunt. Quae mirabilis Deus cum ad judicium venerit in gloria sua, mirifice exaltabit. Colligat ergo ex his verbis, unusquisque, qualem se debeat exhibere. Caveatque, sicut in titulo praemissum est, ne seipsum corrumpat et pereat, peccatores superbos imitando, et Domino resistendo. Sed potius humiles, justos studeat imitari: quatenus in futuro regno mereatur [Col. 0956A] a Domino exaltari. Haec est quippe intentio et utilitas psalmi.

TITULUS PSALMI LXXV.

1. Tituli psalmorum manifestant sensus eorum: propterea iste psalmus intitulatur sic: In finem in laudibus, psalmus Asaph, Canticum ad Assyrios. Psalmus iste proponitur Asaph, id est, fideli Synagogae, ut non ex tristitia aut ex necessitate, sed in laudibus et in exultatione perseveret usque in finem vitae suae. Qui psalmus est canticum Synagogae, id est, caussa cantici et jocunditatis: quia in principio dicit eam esse Judaeam et Israel ex Sion. Qui psalmus non tantum propositus est Asaph, sed etiam ad Assyrios, id est, ad omnes recte viventes. Assyrius enim interpretatur dirigens. Materia psalmi hujus est Synagoga. Intentio est, omnes fideles qui se Deo voverunt, tam Judaeos quam Gentes exhortari, quatenus in voto perseverent, ut seipsos quos hic Deo voverunt, in futuro reddant. In prima parte dicitur Deus notus esse in sanctis, et quod habitet in ipsis, et quod ibi cuncta confringat arma diabolica. In secunda parte (quae dicitur: Dormierunt somnum suum ), duritia reproborum atque terribile Dei judicium [Col. 0956B] commendatur. Unde in fine exhortatur, ut sua vota persolvat quisque, ne a terribili rege puniatur. Ait ergo:

PSALMUS LXXV.

2. Notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus. Fuit aliquando ut gens ista sola, scilicet Judaea, verum Deum agnosceret atque adoraret, et caeterae Gentes idola colerent, et Deum caeli penitus ignorarent. Sed per ipsius 384 gratiam praedicatus est Gentibus (I. Tim. 3; Act. 13.) : et nomen suum quod tantummodo notum erat in Judaea, jam admirabile factum est in universa terra (Psal. 8.) . Nec jam glorientur Judaei, quia si apud eos magnum nomen Domini dicitur, apud nos etiam admirabile praedicatur. Sed quoniam illa gens a cognitione Dei errando cecidit, et magnum nomen Domini blasphemavit: jam quod in Judaea et Israel notus et magnus dicitur, necesse est, ut tantummodo spiritualiter intelligatur. Judaea quippe confessio interpretatur: Israel vero [Col. 0956C] vir videns Deum. Bene igitur Notus in Judaea Deus dicitur, quia ex confessione peccati habetur notitia Dei. Aperte etiam Judaea ante Israel est memorata, quia per confessionem ad omnipotentis Dei pervenitur visionem. Neque quia dictum est: In Israel magnum nomen ejus: sic accipiendum est, ut alibi major, alibi minor sit Deus: sed ibi profecto magnum nomen Dei dicitur, ubi pro suae majestatis magnitudine nominatur. Sic etiam in oratione petimus, Sanctificetur nomen tuum (Matth. 6.) . Quod non sic petitur, quasi non sit nomen sanctum Dei: sed ut sanctum habeatur ab hominibus, idest, ita illis innotescat Deus, ut non existiment aliquid sanctius, quod magis offendere timeant. Dixit nobis ubi sit notus, ubi sit magnus. Dicat nobis etiam ubi habitet Deus.

3. Factus est (inquit) in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion. Quamdiu (Ex Augustino) non confiteris peccata, quodammodo rixaris cum Deo. Sed confitendo incipis pacem habere cum eo, et ita fit ei locus in corde tuo. In pace perfectio est, ubi nihil [Col. 0956D] repugnat. Pacifici autem in semetipsis sunt, qui omnes motus animi sui componunt et subjiciunt rationi, carnalesque concupiscentias habent edomitas. In quibus ita sunt ordinata omnia, ut id quod est in homine praecipuum, idest, ratio, imperet caeteris non reluctantibus, et subjiciatur potiori, idest, Deo. Haec est pax quae datur in terra hominibus bonae voluntatis (Luc. 2.) . Haec est vita consummata, perfectique sapientis. De hujusmodi regno pacatissimo atque ordinatissimo princeps saeculi hujus foras mittitur (Joan. 12.) , qui perversis inordinatisque dominatur. Sion vero interpretatur speculatio. Ipsa est Ecclesia, quae in altitudine moratur divinae contemplationis, postmodum fruitura beatitudine ipsius apertae visionis. In ista Sion est habitatio ejus, sicut ipse dicit: Et inhabitabo, et inambulabo in eis (Ezech. 43.) .

4. Ibi confregit potentias (scilicet) arcum, scutum, et [Col. 0957A] gladium, et bellum. In Sion, vel in pace confregit quicquid pro magno habebant, unde se temporaliter protegebant, et bellum quod adversus Deum, defendendo peccata sua, gerebant. Est etiam arcus deceptionis in haereticis, scutum duritiae in incredulis, gladius in tyrannis, bellum in vitiis. Haec sunt diabolicae potentiae, quas omnipotens Deus destruxit et confregit in pacifico corde. Deinde convertit se ad ipsum Deum, quasi dicens: Tu, Domine, qui confringis tantas potentias, hoc ordine facis.

5. Illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis. Vere tu et non alius. Magno pondere dictum est, Tu: ut videlicet nullum alium intelligas illuminatorem, nisi solum Deum. Homo praedicat, Deus illuminat. Nec exterius sermo proficit praedicantis, nisi interius gratia operetur 385 illuminantis. Et qui sunt isti montes aeterni, nisi praedicatores sancti? Montes propter altitudinem justitiae; aeterni, quia semper cum Domino mansuri. Istos montes prius illuminavit [Col. 0957B] aeternus sol, ut per eos postmodum terram suam illuminaret, idest, Ecclesiam: et hoc mirabiliter, quia spiritualiter. Vel mirabiliter, idest, cum signis et prodigiis, sicut scriptum est: Illi autem profecti praedicaverunt ubique, Domino cooperante et sermonem confirmante, sequentibus signis (Marc. 16.) . Quibus praedicantibus,

6. Turbati sunt omnes insipientes corde. Praedicata est veritas. Dicta est aeterna vita, quae non est de ista terra. Contemserunt homines vitam praesentem: amaverunt futuram. Illum nasti per illuminatos montes. Insipientes autem conturbati sunt. Inde illa persecutio martyrum. Inde strepitus haereticorum. Inde dissensio carnalium. Inde inimici Ecclesiae. Adhuc dum praedicat sapiens, turbatur insipiens. Ille vult corrigere, iste indignatur et irascitur. Corripe (inquit) stultum, et odibit te. Corripe sapientem, et amabit te (Prov. 9.) . Quid fecerunt turbati illi? Dormierunt somnum suum. Amaverunt praesentia, et dormierunt, idest, delectati sunt ipsis [Col. 0957C] praesentibus. Somnus eorum est vita praesens. Ibi dormierunt, ibi delectando quieverunt. Et sic illis facta sunt ista praesentia deliciosa. Quomodo qui videt per somnium invenisse se thesaurum: somnium fecit illum divitem, evigilatio fecit pauperem. Transiit somnus iste, transiit vita ista, Et nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis. Quia nihil posuerunt in manibus Christi. Tales sunt terrenae divitiae. Talis est somnus praesentis vitae. In praesenti florent et delectantur, in praesenti aliquid promittunt: sed in fine ad nihilum tendunt. Deinde commendat duritiam cordis eorum, quia cum terrena diliguntur, cor a supernis induratur. Unde et subditur:

7. Ab increpatione tua, Deus Jacob, dormitaverunt omnes qui ascenderunt equos. Intantum sopiti sunt in terrenis, ut miras omnipotentis Dei increpationes non audirent. Non vigilaverunt in corde, quia de increpatione durum cor habuerunt. Duritia enim cordis obdormitio est. Ecce ipse Deus Jacob, non recens Deus, sed qui tanta mirabilia fecit in domo [Col. 0957D] Jacob: ipse nunc increpat peccatores, intonat iras suas, sonat evangelica tuba, minatur judicium, minatur aeternales poenas. Inter tanta tonitrua adhuc dormiunt superbi, adhuc vitam veterem nolunt damnare, neque in novam vigilare. Quare hoc, nisi quia ascenderunt equos, idest, extulerunt se in superbia, in honoribus, in potestatibus, in incerto divitiarum? Tales sunt equi eorum, quibus tamquam indomitis in aeternum feruntur supplicium. Et bene ait, Dormitaverunt: quia hic incipiunt dormire. Nam perpetuus eorum somnus erit in aeterna morte. Sive ab increpatione tua, qua dicturus es: Ite in ignem aeternum (Matth. 25.) : incipient dormire, idest, ire in aeternum somnum mortis, illi qui ascenderunt equos, idest, qui fuerunt superbi. Qui hic modo dormiunt in divitiis, ibi postmodum sepelientur in tormentis.

8. Tu, Deus qui hoc facies, terribilis es, idest, terribilis apparebis: et quis resistet tibi? in tanto tuo [Col. 0958A] terrore quis homo poterit contraire? 386 Nec tunc ibi primum incipies irasci. Ex tunc, cum ascenderunt equos, ira tua fuit in eis. Irascebaris tunc, et minabaris: increpabas, quia converti desiderabas. Et quia iratum contemserunt, postmodum terribilem inventuri sunt. Unde et subditur:

9. De coelo auditum fecisti judicium. Nullam habent excusationem. Nam audiri ante fecisti judicium tuum, etiam de caelo fuit eis praenuntiatum. Caeli enarrant gloriam Dei (Psal. 18.) . Caeli pronuntiant judicium Dei. Vel, de caelo descensurus es, ut audiri facias judicium tuum. Sic enim testatur Evangelium: Tunc videbunt Filium hominis descendentem in nubibus, cum potestate magna et majestate (Matth. 24.) . Nam virtutes caelorum movebuntur (Luc. 21.) . Tunc fiet quod subjunctum est:

10. Terra tremuit, et quievit. Terrena conscientia, quae modo se turbat et laborat, tunc tremere habet et quiescere. Jam non inveniet quae faciat mala: sed multa sentiet unde contremiscat tormenta. Hinc [Col. 0958B] erunt accusantia peccata, inde terrens justitia, subtus patens horridum chaos inferni, desuper iratus judex: intus urens conscientia, foris ardens mundus. Justus vix salvabitur, peccator ubi parebit (1. Petr. 4.) ? Cum exsurgeret in judicium Deus, ut salvos faceret omnes mansuetos terrae. Non eos qui ascenderunt equos, sed omnes qui in hac terra propter Deum fuerunt mansueti, simplices, patientes, in judicio suo salvos faciet Deus. Hoc ipsa Veritas in Evangelio testatur, dicens: Beati mites, quoniam ipsi haereditate possidebunt terram (Matth. 5.) . Mites sunt, qui cedunt improbitatibus, et non resistunt in malo, sed vincunt in bono malum. Ipsi haereditabunt illam terram, de qua alibi dicitur: Portio mea Deus in terra viventium (Psal. 141.) . Ipsa est utique requies et vita sanctorum, quoniam mansueti fuerunt, quoniam bonam et humilem confessionem habuerunt: propterea in Domino gaudebunt. Hoc est quod subjungit:

11. Quoniam cogitatio hominis confitebitur tibi: et [Col. 0958C] reliquiae cogitationis diem festum agent tibi. Primum quippe quando homo convertitur ad Deum, et recogitat omnia mala quae fecit, quae locutus est, quae cogitavit, atque ea per confessionem humiliter aperit: habet confusionem, habet tristitiam, et compunctionem. Sed deinde post actam poenitentiam, post consequutam a Deo remissionem et gratiam, cum incipit recogitare quae cogitavit, et pensare de quantis sordibus et vitiis et peccatis pius Dominus eum liberaverit, quanta insuper ei bona spiritualia contulerit: incipit intra se gaudere, divinae bonitati gratias agere: sicque gaudens in seipsum Domino diem festum agit Deo. Prima ergo (Ex August.) cogitatio confessionem habet et recessionem a veteri vita. Reliquiae cogitationum celebrant Deo solennia, si liberatus a peccato meminerit quod fuerit, nec excidat a memoria qui sanavit. Deinde postquam ostendit qualiter propter superbiam et mundi delectationem damnentur reprobi, et quomodo per humilitatem et bonam confessionem salventur mansueti: [Col. 0958D] sequitur utilis admonitio omnibus, cum dicitur:

12. Vovete, et reddite Domino Deo vestro: omnes qui in circuitu ejus affertis munera. Justum est quidem et utile nobis, ne similiter pereamus cum reprobis, sed potius salvemur, cum justis, ut terribilem Deum quibus possumus votis, et 387 muneribus placare studeamus. Vovere autem nostri arbitrii est: sed persolvere non est nostrarum virium, sed gratiae Dei. Nec tamen propter hoc debemus diffidere, quia si incipiamus, quod nostrum est, dabit vires ille, qui jussit, ut voveremus, et supplebit, quod suum est. Sed cum incircumscriptum lumen sit Deus, et majestate sua omnia impleat, cuncta contineat, quomodo omnes esse possunt in circuitu ejus? Sed Deus est veritas (Joan. 14.) , et ipsa omnibus communis est, nec mea, nec tua, nec istius, aut illius. Non est (inquit Paulus) distinctio Judaei, Graeci, aut barbari: sed quicunque invocaverit nomen [Col. 0959A] Domini, salvus erit (Rom. 11; Joel. 2.) . Quia ergo (Ex Aug.) omnibus communis est veritas, ideo media, ut in circuitu ejus sint omnes, qui diligunt veritatem. Qui sic de Deo intelligunt, ejusque, ut dignum est, servituti seipsos subjiciunt, in circuitu ejus munera offerunt. Et sciendum, quod votum aliud est commune, aliud singulare. Credere in Deum, sperare in illo vitam aeternam, ipsum diligere et secundum Deum vivere, omnibus communis est modus. Non superbire, non occidere hominem, non odire fratrem, non violare in se templum Dei, praecipitur omnibus. Hoc totum omnes communiter vovere et reddere debemus. Sunt etiam vota propria singulorum, cum alius vovet Deo jejunium, alius castitatem, alius virginitatem, alius relinquere omnia, et ire in communem vitam. Voveant ergo omnes votum Domino, aut hoc, aut illud, sicut divina gratia unicuique donaverit et sic in circuitu ejus omnes offerant munera. Cui?

388 13. Terribili et ei qui aufert spiritum principum. [Col. 0959B] Quia psalmus Synagogae, id est, carnali populo loquitur: recte illis Deus terribilis commendatur, ut qui adhuc Dominum tanquam pium, tanquam clementem nesciunt amare, audientes terribilem, vel [Col. 0960A] discant formidare. Et notandum quod non ait, Qui aufert spiritum hominum, sed ipsorum etiam principum: ut intelligatur Deus princeps esse super principes, potestas super potestates: tanquam rex regum et Dominus dominantium (Apoc. 1. et 19.) . Recte ergo subditur: Terribili apud reges terrae. Nec dicit, quia aufert vitam, quod utique et illi faciunt, qui occidunt corpus, sed et ipsum spiritum auferre dicitur: ut tanto magis ille timeatur, qui potestatem habet, et corpus et animam perdere in gehennam (Matth. 10.) . Vel quia spiritus principum est spiritus superbiae, potest ita legi, Qui aufert spiritum principum, id est, audaciam superborum. Est et alius intellectus quare in hoc loco terribilis dicatur Deus. Sancti etenim et perfecti viri, ut mirabilem Deum in judicio suo placatum inveniant, semper hic apud se terribilem pensant, suasque culpas districte judicant: quatenus in illo districto judicio injudicabiles fiant. Dicatur ergo recte, Terribili apud reges terrae sunt , qui carnem suam spiritualiter regunt. Rex terrae erat [Col. 0960B] Paulus, cum diceret: Castigo corpus meum, et in servitutem redigo: ne forte aliis praedicans ipse reprobus efficiar. Esto rex terrae, et erit tibi terribilis Deus .

[Col. 0959]

COMMENTARIUS IN PROPHETAS MINORES TRES OSEE, JOEL ET AMOS, RUFINO AQUILEIENSI PRESBYTERO OLIM ASCRIPTUS.

Praefatio

Auctor incertus

[Col. 0959]

Praefatio.

[Col. 0959C] 389 Fidicen ille sacerrimus, tamque regnandi arte nobilis, quam canendi, beatus videlicet David, enumerandis legis miraculis, frequenter interserit, Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia ejus (Psal. 105. et seqq.) . Sive enim spiritualia, sive corporalia dona consideres, consequenter ut agamus saltem auctori nostro gratias, cui referre nentiquam possumus, commonemur. Qua tamen sedulitate nihil jocundius, qua oblatione nihil est pretiosius. Ipsa siquidem est ejus clementia, nec donis lassata nec seculis: qua devotos facit, atque obtinendi, quod poscimus, plerumque dignos videri. Et nos perinde hanc [Col. 0960C] illi hostiam grati pectoris offerentes, confidamus nos adepturos, quae precamur, cum ea quae postulavimus, jam videamur assecuti. Salomonis quippe voluminibus disserendis, dispositionum ejus gloriam sumus, inquantum posse contulit, exsecuti: ita ut nusquam nos consequentia (penes quam explanationis 390 debet esse auctoritas) desereret. Hic autem praecedentis fructus industriae, studiosum commendat laborem. Neque enim est, quod acrius incitet ad inquisitionem novorum, quam praecedentium votiva perceptio, sub tam pio praecipue Domino, qui est ad largiendum paratus ea, quibus nos mandavit inhiare. Nec operis ipsius debemus [Col. 0961A] profunditate terreri, ne post fiduciae pignora recepta, trepidatio non solum ignavos, sed etiam ingratos pergat arguere. Explanationem itaque duodecim Prophetarum, qui Minores non pro meritis, sed pro numero versuum nominantur, aggrediens, vos primo, qui mihi hoc opus indixistis, admoneo, ut ad promerendam intelligentiam veritatis, piis et intentis precibus me adjuvetis. Dehinc nostri operis ut Lector agnoscat, et quam sim Editionem sequutus, et quo praecipue consideratur munus hoc difficillimae explanationis assumserim: ut si et ipse de eorum numero est, quos cura lectionis exercet, haud de nihilo me fecisse cognoscat, ut istam postremam Editionem, quae secundum Hebraeum appellatur, eligerem. Quandoquidem in prioribus Editionibus elocutiones vitiatae frequenter sensum vel doctrinae, vel narrationis dirumpant, ut divinatione magis quam conditione [Forte cognitione] opus esse videatur. 391 Posterior autem ista Translatio, etsi non multum ipsi contextui splendoris adjecit, tamen elocutionum integritate, illa quae diximus interceptorum sensuum [Col. 0961B] damna frequenter evitat. Jam vero cum apud Latinos in explanandis maxime prophetis, quamvis tam fuerit continuata, ut videretur etiam conjurata taciturnitas: [Col. 0962A] tamen apud Graecos, et apud Syros exstitere nonnulli, qui scripta eorum disserere niterentur. Ex quibus mihi sane pauca aliqua sancti etiam Joannis Constantinopolitae Episcopi legere contigit; sed suo more, idest, exhortationi magis quam expositioni totam pene operam commodantis. Origenes autem proprio tenore decurrens, allegoriarum magis lepida, quam historicarum explanationum solida et tenenda componit. 392 Hieronymus porro et ingenii capacis vir et studii pertinacis, in prophetarum quidem libros commenta digessit, sed quasi inter genuinas traditiones ire contentus, de perquirenda consequentia nihil aut voluit, aut potuit sustinere curarum. Ita, vel per allegorias Origenis, vel per fabulosas Judaeorum traditiones, tota ejus defluxit oratio. Cum ergo mihi viderentur multa, quae sunt utilia, praeteriisse, et religiosam erga Dominum, et utilem erga homines operam judicavi, si, obediens vobis, explanationem prophetarum, prout captus noster adjutus divina gratia pertulisset, assumerem. Attentis ergo, ad cognitionem operis, mentibus accedamus; [Col. 0962B] ut et quam multa late, quam multa acute, quam omnia pie et consequenter ab eis sint prolata, cernamus.

Commentarius in Oseam

Auctor incertus (Rufinus Aquileiensis?)

[Col. 0961]

COMMENTARIUS IN OSEAM.

LIBER PRIMUS.

CAPUT PRIMUM.

[Col. 0961D]

Vers. 1 et 2.— Verbum Domini, quod factum est ad Osee filium Beherim in diebus Oziae, Joathan, et Acaz, et Ezechiae regum Juda, et in diebus Jeroboam filii Joas regis Israel. Principium loquendi Dominum in Osee. Ex usu quidem, quae diversis temporibus sunt gesta narrantium, commemoratio quoque regum videtur effecta, ut cujus seculi texeretur historia, nosceremus. A prophetis tamen longe magis observari fuit necesse, quia licet non simpliciter munus historiae persequantur, ut ea videlicet, quae sunt gesta commemorent, sed impetu quoque [ Forte quodam] vaticinantium futura denunciant: tamen quoniam non ea casibus, sed judicio ventura commendant, et ad ejus principis arbitrium disputant, cujus violatas leges, et pollutas saepe ceremonias conqueruntur: ordinate nimirum in fronte operis vocabula [Col. 0962D] regum aetatesque constituunt, ut quae sunt sub eorum commissa temporibus, historia docente, noscentes, fateamur eos dignas ingentesque caussas invectionis habuisse. Et Regum itaque et Paralipomenon continetur annalibus, quod cum hi, quorum nomina sunt praemissa, regnarent, tota quidem Judaeorum gens idolorum cultibus esset inquinata: decem tamen tribus, quae a divisione sub Jeroboam facta, Israel vocabantur, et ultimis sacrilegiis squalerent, et impendentibus sibi calamitatibus urgerentur. Quatuor itaque regum de Juda, quorum videlicet tempora vaticinii ejus contingebat aetas, et unius qui de Israelis parte regnaverat, intulit mentionem. Sed cum prophetiam fuisset exorsus, hi quos dixit partibus illis praesidebant. Post non longum vero tempus apud Samariam finita dominatio est. Siquidem Zacharias filius Jeroboam, qui sexto jam mense per successionem obtinebat imperium, civili seditione, idest [Col. 0963A] Sellum rebellante, consumtus est. Sellum vero, cum uno apud Samariam mense regnasset, ascendit Manaen filius Gad. et dictum praecedentem tyrannum, instaurata rebellione, consumsit. Atque ipse per decem annos tumultuario potius imperio, Assyriorum regi, qui Sul appellabatur, sub tanto tributorum onere, ut egestas aperta esset, famulatus est. Jam ergo in illam decem tribuum portionem, calamitatum excitatarum turbines irruebant. Sicque adhuc, regno apud Jerosolymitas manente, decem tribus abstulit denunciata captivitas. Postquam ergo ad fines Assyrios populi Samariae migraverunt, sanctus Osee [Ant. sanctae Oseae] in Juda regione consistens, Ezechiae regis, famosum miraculis tempus aspexit, et sub ipso, etiam vaticinandi munus exercuit. Ergo quae Israeli jam pernicies imminebat, unius tantum partis ejus principem nominavit, sub quo prophetare coepisset.

Quod autem posuit, Principium loquendi Dominum in Osee, id nimirum videtur ostendere, quia ipse prius sit ad hoc genus sermonis adscitus, non quod [Col. 0963B] prophetae ante non fuerint, 393 cum et beatorum Heliae et Helisaei, et aliorum plurium, eadem regum historia, gesta dictaque commemoret; sed quod eorum quisque, quod praenunciabat, etiam literis mandare ad sempiternam memoriam, juberentur, operam Osee primus assumserit. Nec sane diffitemur, beatum David et sapientissimum Salomonem, Evangelio et Apostolis testibus, legitimos prophetas, dicta sua literis tradidisse; sed tamen inter illos atque istorum scripta, quos nunc explanare tentamus, non parvam esse differentiam peritus lector advertet. Illi enim licet aliqua de populi captivitate dixerint, tamen quasi quietis mentibus, id est, nulla mali vicinitate trepidantibus, ea quae olim fore conspexerant, praecinebant. Hi autem inter ipsos positi ultionum fragores, attonitis omnino pectoribus, quippe qui calamitatum etiam participes redderentur, quasi lacrymosis questibus totum exsequuntur, et affectum Domini nostri, qui ad vindicandum nimis aegre cogatur [Col. 0963C] effingunt; implorantes, quidem interdum divinae miserationis auxilium: caeterum quasi stilo tragico, calamitatum ordinem persequentes. Principium ergo istorum vatum, qui hac praecipue appellatione signati fuerunt, ut prophetae nominarentur, a beato Osee susceptum esse noscamus, qui morum et generis sanctitate conspicuus, talem operam concionatoris assumsit, ut sustineret personam et redemptoris, et judicis, quod per totum opus clarius apparebit.

Vers. 2. 3. 4. 5.— Et dixit Dominus ad Osee: Vade, sume tibi uxorem fornicationum et filios fornicationum: quia fornicans fornicabitur terra a Domino. Et abiit, et accepit Gommor filiam Debelaim, et concepit et peperit filium. Et dixit Dominus ad eum: Voca nomen ejus Jesrahel, quoniam adhuc modicum, et visitabo sanguinem Jesrahel super domum Jehu, et quiescere faciam regnum domus Israel, et illa die conteram arcum Israel in valle Jesrahel. Notanda consuetudo, immo dignitas sanctorum virorum, quod postquam ad id decoris ascenderint, ut lingua eorum, [Col. 0963D] quasi calamo scribae, Dominus noster utatur, non solum dicta eorum, sed etiam gesta, honore prophetico vestiantur: enunciandisque mysteriis, vel docendo ponant operam, vel gerendo. In ipso ergo compellationis exordio: Hoc, inquit, beato Oseae sacer conditor imperavit, ut, et propositi sui et sanguinis splendore neglecto, vilissimae foeminae, ac vulgariter prostitutae, per maritale consortium jungeretur. [Col. 0964A] Neque usque ad nomen conjugis tantum tolerans, contumeliae quoque paris in se jure [ Forte jura] turbaret: ut incertae sobolis genitor crederetur, quasi qui filios alienae obscoenitatis aluisset.

Non me autem fugit quanta doctorum hominum fuerit in loci istius opinione contentio, ita ut regiones integrae super ejus assertione dissentiant. Nam Palaestina et Aegyptus aliique omnes, qui Origenis auctoritate plurimum commoventur , conjugium istud ab Osee propheta negant corporaliter institutum. Sed quomodo pleraque prophetis in spiritu gesta narrantur, ita has aiunt cum meretrice nuptias, in verbo tantum fuisse completas. Neque enim temporis illius 394 expetisse rationem, ut contra instituta sacrae Legis, quae denunciaverat, nefarium esse cum meretrice consortium, Osee ad concionandum progrediens lasciviret, et exerturus in peccata censuram, primus ipse committeret, quod totus populus consequenter argui set. Quam autem esset incompetens, si ad defensionem flagitii objiceret personam [Col. 0964B] jubentis, asserens nimirum, se quidem, quantum ad mores suos respicit, foeditatem illam consortii foediter horruisse, sed cessisse auctoritati ejus Domini, qui ad arguendos populos eum destinasset. Videretur prorsus materiam irrisionis potius, quam formidinis attulisse ei, qui ex ejus persona obscoenitates aliorum arguendas putaret, quem ipse commissi a se flagitii praedicaret auctorem. Quaeritur et quo hoc per totam legem, vel praecepti, vel facti, simili fulciatur exemplo; sicubi videlicet Dominus noster faciendum quippiam adversum praecepta mandaverit, quorum utique transgressores, denunciatis per prophetas cladibus, ultum ibat. Ad quod docendum, si imperatum beato Abrahae parricidium proferatur, ipso fine operis, quanquam ante tempora legis editi, commonebimur, non truculentiam coedis, sed pietatem ac fidem patriae menti electam. Unicum enim offerebat, qui habebat repromissiones, cui dictum erat, quia in Isaac suscitabitur tibi semen (Gen. 21. 12.) : ostendens quod possit Deus, etiam a mortuis excitare. Veruntamen, ut adversum timorem frustrandae promissionis credulitas fixa eum tuebatur: ita non sivit Deus in exitium usque pueri devotionem parentis excurrere, sed compressit immolaturi manum, exploratae virtutis interjecta laudatio. Claruit, inquit, quod solum volui publicare, nihil apud te vel amore, vel honore meo esse vehementius. Nunc jam parce sanguini, quem nec ab alio licebat nec a te decebat effundi. Nec tamen sacerdotis videaris munere destitutus, ecce aries propter te assistit, cornua vepribus illigatus, cujus vita, ut absolvendo filio praesens valuit deferre subsidium: ita et futurum merebitur signare mysterium. In negotio vero beati Oseae non solum imperata, sed etiam impleta multisque temporibus frequentata permixtio, nec operis honestate nec praecepti auctoritate videtur posse defendi. Huc adjicitur, quoniam in ipsis quoque figuris prophetalis non fuerit ordo servatus. Nam ad significationem Tribuum, quae quasi sub Dei contubernio et [Col. 0964D] societate degentes, in adulteria, idest, sacrilegia proruperant, assumitur mulier prostituta quae tamen nobilis, castificata consortio, filios non de flagitioso, sed de reverendo conjuge, idest, vate suscipiat, et in honorem nuptiarum, praeteritorum oblita vitiorum, foecunditate magis, quam libidine perfruatur. Quomodo ergo ista mulier, quae matronalibus illustratur insignibus, gentis illius probabitur figurare [Col. 0965A] personam, quae ante nuptias obscoenitatis vitia non exhorruit, sed cum in sacro prius Domini sui consortio constitisset, turpitudinem sectata describitur? His et aliis pluribus argumentis docere contendunt, meretrici prophetam corporaliter 395 non fuisse commixtum.

Ad quod e regione Syri, et qui connubium illud carnaliter opinantur impletum, nominum praecipue attestatione nituntur. Quibus evidenter et mulier, et ejus tam parentes quam regio publicatur, atque conjunctionis negotium secutis foetibus comprobatur. Ad devotionem autem magis prophetae, quam ad susceptam ab eo temerationem legis debere revocari quicquid contra consuetudinem morum suorum per obedientiam curarit adjungere. Quamquam illud opus honestatis quoque potuerit ratione defendi, id est, ad pudicae in reliquum conjugi et munus a professione meretricia foeminam transtulisset. Ejusmodi ergo inter se disputatione certantes, utramque opinionem reddidere suspectam, cum revera et compendiosius [Col. 0965B] videatur et tutius, et ad significationem rerum accommodatius, si res spiritu gesta credatur, ut quemadmodum beatus Jeremias de Judeae finibus non recedens, infodisse tamen in regione Parthorum vestimentum lumbare describitur: sicut sanctus Ezechiel medio captivitatis Babylonicae constitutus in templo Jerosolymitano spectator inducitur, imagines utique solas locorum et actuum, longe alibi positus, contuendo: ita etiam beatus Osee multorum gesta temporum signaturus, per imagines congruas tam culparum seriem viderit, quam poenarum. Cujus sane muneris testimonio sub quavis opinione propenso, reverentia prophetantis apparet, quem nimirum persona sua rerum conditor videtur induere, ut de factis viri, judiciorum quoque divinorum ratio colligatur, tantaque inter aeternum Dominum et fidelem servum necessitudo consistat, ut utriusque quasi existimatio misceatur: et si prophetae actio diluenda est, divinae quoque pietati excusatio videatur commodatura. [Col. 0965C] Sin autem opprimit et depellit nostrae attestationis obsequium quicquid rerum est supergressa majestas, idem quoque sibi complacitis mentibus auctoritatis attribuat, ut humani examinis nequicquam egere doceantur. Quod quidem et Apostoli Pauli censura denuntiat cum dicit: Mihi autem pro minimo est ut a vobis dijudicer aut humano die, sed neque meipsum dijudico, nihil enim mihi conscius sum: Qui autem judicat me Dominus est (1. Cor. 4. 4.) . Sub una itaque eademque reverentia et praeceptio conditoris et prophetae actio constiterunt.

Notanda autem diligenter series et ordo dictorum quae illi sensui potius alludit, quo non videretur corporaliter impleta commixtio. Vade, inquit, sume tibi uxorem fornicationum et filios fornicationum, quia fornicans fornicabitur terra a Domino. Atqui illud tempus non exordia sacrilegum [Forte aliquid deest], quae nomine fornicationis accusat, sed jam ejus postrema tangebat. A temporibus quippe Jeroboam praecipue religionis fuerat inchoata corruptio, et commendata [Col. 0965D] populis cultura vaccarum, quae multis aetatibus sine interpolatione permansit. His vero jam diebus, quibus beato Oseae vaticinii munus imponitur, non praevaricationes, sed potius ultiones 396 incipiunt exoriri. Quod utique ab illa significatione dissentit, quam assumta in conjugium meretrix videbatur ostendere, indicans eam contumeliam, quam Dominus longo tempore laturus esset. Jam igitur quid denuntiationis ordo contineat, videamus.

Vade, sume tibi uxorem fornicationum et filios fornicationum, quia fornicans fornicabitur terra a Domino: [Col. 0966A] et abiit et accepit Gomer filiam Debelain, et concepit et peperit filium. Et dixit Dominus ad eum: Voca nomen ejus Jesrahel, quoniam adhuc modicum et visitabo sanguinem Jesrahel super domum Jehu, et quiescere faciam regnum domus Israel, et in illa die conteram arcum Israel in valle Jesrahel. Frequentatus hic per sacra volumina a Deo nostro sermo deprehenditur, ut sacrilegia nomine fornicationis accuset. Quia enim notus in Judaea Deus unam gentem quam sibi sociaret, elegerat, et quasi instar conjugis, intervenientibus legis tabulis, de qua filios instituendo generaret, assumserat, eos appellat pudicos, qui inviolata religionis jura custodiunt; illos vero econtrario turpes atque pollutos qui cultus sacri foedera, errorum infectione et haeresis consectatione violaverunt. Qua imagine nimirum et magnitudinem caritatis erga pios, et vehementiam severitatis, qua hosce impios persequatur, expressit: quia non solum sicut censor aut judex, sed quasi fremens ad vindicandum maritus insurgat.

[Col. 0966B] Sed cum ad id intelligendum suo tenore decurrat, quaerendum est, quid egerit tanti schematis apparatu. Quid enim opus erat, ut non simplex narratio haec omnia contineret, sed imperaretur prophetae, sive in corpore, sive solum in imaginibus, cum meretrice ineunda conjunctio? In quo sane loco pie conditeque cogitantibus, profundum et divinae benignitatis et propheticae dignitatis occurrit. Deus enim noster qui providentiam suam humanis rebus interserit, consulit quidem in commune mortalibus, sed quasi eos tantum homines existimet, qui reverentiam de morum virtutibus fuerint assequnti, ipsorum se ostendit judiciis commoveri, tumque praeceptis tum imaginibus ipsos praecipue festinat instruere. Vel hoc itaque volens ostendere quod praemisi, gravissimum videlicet se sanctorum virorum habere respectum, nec in levi ponere eorum querelas, vel certe quod sanctorum soleat orationibus mitigari, cum tempus est, ut incipiat proferre vindictam: apud illos prius [Col. 0966C] negocia quibus sit accensus allegat, ut explanatione meritorum interventionis impedimenta submoveat, et eos quos experiri poterat sententiae moratores, primum a sua parte constituat, secumque hortetur irasci. Inde est illud quod cum beatus Moyses exploratores terrae Repromissionis de singulis duodecim tribus destinasset: reversique praeter duos, omnes reliqui ignavum populum terruissent: ipsum quoque beatum Moysen seditio exorta conquassavit. Sed cum ad tabernaculum confugisset, Apparuit, inquit, gloria Domini, et ostendens quanti eum faceret, quamque omnibus illis populis anteferret, Dimitte me, inquit, ut deleam 397 populum istum, et faciam te super gentem multo majorem, quam haec est (Exod. 32.) . Ex quibus sermonibus, quid apud eum vir sanctus posset intelligens, indignationem judicis protinus mitigavit. Sic et cum templo Jerosolymitarum Babylonicae captivitatis immineret eversio, Ezechielem prophetam, contemplatione dumtaxat spiritus, per adyta quae olim fuerant veneranda circumagit, ut [Col. 0966D] qualiter populus peccaret, aspiciens, desineret admirari, si fieret in contrarium tanta mutatio, ut gens singulari nuper veneratione sublimis, vilissime disperiret.

Ita ergo et beato Oseae, per quem imminens populo nunciabatur exitium, pro quo videlicet nihil erant parentum valitura merita, nihil prophetarum valitura suffragia, negotii similis indicitur apparatus: quatenus in suo sentiat et perpendat exemplo, utrum illum contumeliarum aggerem vel possit Deus sustinere, vel debeat. Personam ergo, inquit, assumito [Col. 0967A] viri benevoli, sed jamdiu meretricios mores in conjuge sustinentis, et suscipe filios qui vel habeantur incerti, vel alienae obscoenitati consequentius applicentur, atque experire utrum queas continuatam habere patientiam, et an credas veteris singularem medicinam doloris, si vel desidio [dissidio] libereris ab ea muliere, quam numquam per beneficia, quamvis multa, correxeris. Sive igitur in solis mentis affectibus, sive etiam in negotiis foedi corporis imperata conjunctio, prophetae honorem videtur aspicere, qui ut severitatem judicis fideliter indicaret, gustum ejus, qua Deus afficiebatur, sentit injuriae, atque rursum quasi obligatio fieret ultionis in impios proferendae, hoc ipsum quod propter significationem rei indignam se propheta contumeliam pertulisse. Igitur cum idonea quam diximus parabolae caussa fuisse videatur, nos jam ordinem ejus persequamur.

Sume, inquit, tibi uxorem fornicationum, et filios fornicationum: quia fornicans fornicabitur terra a Domino. Ad idioma sermonis Hebraei spectat ista geminatio, [Col. 0967B] faciens faciet, loquens loquetur, et caetera in hunc modum. Sic ergo et fornicans fornicabitur. Posset autem elocutioni huic subdere discrimen adhiberi, sed non est negligendum veniens de Scripturarum more compendium. Nota sane, quod nomine fornicationis, non tam ineundae praevaricationis tempus, quam subeundae jam captivitatis appellet. Nec inconsequenter. Quia enim materiam damnationi prophanarum mentium fecit obscoenitas, ideo caussae suae nomine poenae signatur, ut dicamus fornicari populum, cum pro fornicatione damnatur: quod quidem in praesenti loco occasionem quoque magnam docet habuisse. Nam cum liqueat, non idem esse poenam quod culpam: quippe cum ista honesto adversetur, illa petulantiae: satisque comparatum sit, definitionem rerum, communione nominum neutiquam posse confundi, atque ideo poenam esse quod culpam: haud utique de nihilo pronunciavit fornicatorem populum, quo tempore mala captivitatis [Col. 0967C] esset aditurus. Sed quia noverat ipsam castigationem pro diversitate mentium promoturam, et alios fieri afflictione meliores, alios impudentia nequiores, 398 merito dicit, et pro impietate quam in suis finibus perpetrabant, illos esse supplicia laturos, et in ipso captivitatis tempore, quosdam emendationis insignia, quosdam vero criminis argumenta capturos, secundum illud quod alibi comminatur: Servistis in terra vestra diis, quos nescierunt patres vestri, servietis diis alienis in terra non vestra. Quia ergo eam prophanitatem quam perpetraverat gens libera, celebravit ancilla, in mediis quoque suppliciis fornicatura praedicitur.

Primus autem filius quem quasi peperit meretrix, nomine ipso, cui imminet captivitas, regionis inducitur. Ait enim, Voca nomen ejus Jesrahel. Quo vocabulo vallis Samariae adjacens signabatur. Per hujus itaque loci appellationem, quid regio sit passura denunciat. Denique sequitur: Quoniam adhuc modicum et visitabo sanguinem Jesrahel super domum [Col. 0967D] Jehu, et quiescere faciam regnum domus Israel: et in illa die conteram arcum Israel in valle Jesrahel. Exercendae, inquit, ultionis tempus insistit, atque ob hoc, in regnum Samariae quae nomine Jesrahelis, vicinae, ut dixi, vallis ostenditur, ira consurgit. Nascatur igitur animo tuo soboles destinata supplicio, ut scias, id in meos filios esse peragendum, quod quasi in tuos videris ordinatum.

Visitabo enim sanguinem Jesrahel super domum Jehu. Ad quod explicandum geminus sensus per consuetudinem legis occurreret, nisi unum consequentia subjecta firmaret. Usque ad familiam quippe Achab, qui fuit Jesabelis maritus, soboles Jeroboam imperavit. Sed cum Achab tam suis quam uxoris, cujus serviebat [Col. 0968A] ausui, criminibus sorduisset, Jehu filium Namsi Heliseus propheta, ex praecepto Dei, in assumendum imperium suscitavit. Qui paribus de caussis severitate commotus, omnem Achab et Jesabelis familiam, cunctosque Baal Idoli sacerdotes pariter et ministros internecione delevit. Pro quo ultionis officio promissum est ei, quod posteri ejus usque ad quartam generationem Israelitico imperio praesiderent. Verum quoniam et ipse Jehu, et ejus filii vel nepotes non relinquendo sacrilegia Jeroboam, perdiderunt insignia suae devotionis, qua persequuti fuerant cultores Baal, colendis videlicet Samariae vitulis inhaerentes, diversisque morum criminibus, ut cultus prophanitatis exigit, servientes: in hos quoque, Jehu videlicet posteros, qui Achab familiam deleverant, ideo dicitur ira consurgere, ut illorum, qui ab his extincti fuerant, sanguinem vindicaret: non quod caedes fuisset injusta, sed quoniam qui illa fecissent, per imitationem criminum decus judicum perdidissent: et similia illis, quos deleverant, exsequendo, [Col. 0968B] transissent in numerum et societatem reorum. Sicque viderentur ultione digni, quos sceleratorum gladius peremisset: quem colorem in Scripturis etiam frequentatum facile monstraremus.

Ergo posset, inquam, duobus modis versus propheticus explanari: hoc videlicet quem praemisimus, et altero qui sequetur, si non illum magis processus operis communiret. Nomine enim Jesrahelis, gentem ipsam: nomine vero Jehu, regnum gentis voluit indicare: idest, 399 ecce jam tempus advenit, ut populus Israelis, qui vel in Jesrahelis valle vincendus est, vel urbem regiam habet in eadem valle positam, ut qui regem habet de Jehu stirpe venientem, vim debitae ultionis incipiat experiri. Denique ad confirmationem istius intelligentiae subjecit, Et quiescere faciam regnum domus Israel, et in illa die conteram arcum Israel in valle Jesrahel. Visitationis proinde animadversionem, quietem vero, finem appellavit imperii: quod ut utrumque planius indicaret, [Col. 0968C] Conteram, inquit, arcum Israel in valle Jesrahel.

Vers. 6.— Et concepit adhuc, et peperit filiam, et dixit: Voca nomen ejus, Sine misericordia: quia non addam ultra misereri domus [Hier. domui] Israel, sed oblivione obliviscar eorum. Quia statuerat, ut exitus rerum imaginibus, quae forent eorumdem judices, praeveniret, filia quasi nata describitur, quae susceperit vocabulum calamitatis alienae, idest, Absque misericordia. Non enim, inquit, addam ultra misereri domus Israel, sed oblivione obliviscar eorum. His geminae pondus sententiae continetur. Neque enim solum ait, tempore miseriarum misericordiam denegabo, sed eos nec in memoriam meam redire permittam. Esset enim, licet in extremo languore, solatium, si vel quocumque tempore memoriam eorum, quos abjecisset, assumeret. Nunc vero ut comminatio praelata crudescat, utrumque sibi affore pollicetur, et memoriam videlicet damnandorum, et oblivionem plenissimam damnatorum. Quod sane, quoniam apud [Col. 0968D] aures sapientis ministri, ad invidiam posset crudelitatis accendere (ut aliquid ejusmodi si non sermone, vel cogitatione versaretur: unde in istam benignitatem, quae caussa rerum est, tantum acerbitatis influxit, ut non obliviscaris reatuum, si oblivisceris reorum: et sis curiosus delinquentis, si numquam recordaris afflicti; metuo ne poenitentium quoque desperanda salus sit, si tanto praesuli lapsorum subrepat oblivio): ideo subjecit statim, non se miserendi abjecisse curam, sed libram debiti examinis admovisse, idest, eorum tantum quasi oblivisci, qui etiam post plagas de emendatione non cogitarent.

Vers. 7.— Quia non addam ultra misereri domus Israel, sed oblivione obliviscar eorum. Et domus [Hier. Domui] Juda miserebor, et salvabo eos in Domino Deo suo, et non salvabo eos in arcu et gladio et in bello et in equis et in equitibus. Cum populum, inquit, Samariae praevaricatione foedatum calamitatibus exitiisque subjecero, et ita eos pro culpa viles esse permisero, ut videar eorum prorsus oblitus; tunc in Judae parte sistentes, et in cultibus religionis spem salutis suae ac fiduciam collocantes, non solum protegam, verum etiam novitate mirabili vindicabo: ut etiam palam clareat, eos nequaquam armis munitos fuisse sed meritis, nec acie consequutos, sed pietate victoriam. Illud autem tempus annuntiat, quo, Ezechia apud Jerosolymitas imperante, Sennacherib rex Assyriorum magno ad obsidionem ejus urbis accessit exercitu, atque illic multa in contumeliam Dei et sacrae religionis loquutus, divinam in se sententiam concitavit, ac sub una nocte omnes ejus copiae Angelo 400 feriente, ceciderunt. Nam centum et octoginta quinque millibus bellatorum amissis, ipse in regionem suam cum paucis fugisse atque illic periisse [Col. 0969B] describitur (4. Reg. 19) . Sed videamus et reliqua.

Vers. 8.— Ablactavit, inquit, eam quae erat absque misericordia, et concepit et peperit filium et dixit: Voca nomen ejus, Non populus meus tu, quia vos non populus meus, et ego non ero vester Deus. Usque ad Ezechiae tempora mansisse, et prophetasse beatum Osee, titulus indicavit. Quicquid ergo gestum per omnem vaticinii ipsius legitur aetatem, hoc in ipso breviter consignat exordio, ut per totum volumen, gestorum seriem ordinemque, jam detexat. Cum ergo ingratae gentis prophanitas impulisset, ut Deus noster operam ultionis assumeret, denunciavit se puniturum reos, et ita eos in miseriis relicturum, ut penitus eorumdem videretur oblitus. Sed ne recepta in sacrum pectus oblivio piis quoque formidinem commoveret: statim se, non vitio, sed judicio oblivionem usurpare signavit, quando quidem meritum inter affines discrimen agitaret, et Israelitis exitio permissis, Judae populos cultui nimirum suae religionis adhaerentes, [Col. 0969C] per miracula magis, quam per tela protegeret. Quod licet opportuno tempore panderetur: tamen quia et ipsa portio gentis Judeae nequaquam jugi devotione complacuit, sed, sicut exprobrant alii prophetae, in cultum exarsit idolorum, similem quoque est perpessa sententiam, et de finibus suis, Babylonio vincente, translata. De qua tamen captivitate, promissa est omnium pene vaticinio prophetarum, et sub Cyro Persarum rege impleta revocatio.

Utrumque nunc ergo tempus beati Oseae sermo proloquitur. Sed in significationem Israeliticae captivitatis, filia inducta est, quae, Absque misericordia, vocaretur. In figuram vero Judae, puer inducitur cui nomen sit, Non populus meus. Inter filiorum autem imagines, de sola tantum puella, quod sit ablactata, memoratur: nimirum ut ostendat, in decem tribus, illatae captivitatis quasi convaluisse sententiam. Revera enim multo longior decem tribuum legitur fuisse captivitas, et ideo prolatio aetatis, est puella [Col. 0969D] ablactatione signata. Tertius autem qui captivitatem Judae ultimus pollicetur, nomen accepit, Non populus meus. Quamdiu enim vel Juda in suis finibus mansit, erat turba quae Dei populus diceretur: postquam vero etiam ipsum captivitatis procella convellit, visus est a confusione Gentilium ille discretus ante populus disperiisse. Et ideo ait: Vos non populus meus, et ego non ero vester Deus: idest, hoc a vobis auferetur insigne, quo eratis ante conspicui, ne populus Dei in toto orbe dicamini, nec ego princeps, nec Deus vester appeller; justum est enim ut qui instituta sacrae legis quae vos a caeteris gentibus dirimebat, [Col. 0970A] peccandi studiis corrupistis, illo quoque quo insignes eratis decore privemini.

Verum haec breviter a severitatis parte denuncians, transit ad prospera, quae dispensatio reverenda ita implevit rebus, sicut prophetica 401 oratione contexuit.

Vers. 10. 11.— Erit enim, ait, numerus filiorum Israel quasi arena maris, quae sine mensura est, et non numerabitur. [Sup. Et] Erit in loco ubi dicetur eis, Non populus meus vos; dicetur eis, filii Dei viventis. Et congregabuntur filii Juda et filii Israel pariter, et ponent sibimet caput unum, et ascendent de terra, quia magnus dies Jesrahel. His autem sacris vocibus reversionem populi de captivitate Babylonica pollicetur, cujus etiam apud alios prophetas, sed praecipue apud beatum Esaiam ingens pompa describitur, quae sane valet ad commendandam Dei clementiam, et ad consolationem confirmationemque fidelium, quibus societatem illius calamitatis contra meritorum decus, pro gentis suae communione tolerantibus, spei [Col. 0970B] solatia praebebantur, de prosperorum videlicet exspectatione pendentia. Ea siquidem tam fore ampla dicuntur, ut vocabulorum etiam novitatem requirant. Nam cum de laetis ad tristia laberentur, cessaverunt Dei populus nuncupari, quasi in reliquarum gentium vilitatem refusi. Cum vero tempus liberationis advenerit, tanta successione reducitur a tristibus in laeta mutatio, ut non sufficiat prioris restitutio dignitatis, sed vocabulorum augeantur insignia. Arenarum enim instar excedet numerus fidelium, in quibus tantum et reverentiae splendebit et gratiae, ut Dei omnia continentis non jam populus, sed filii nuncupentur. Emendati siquidem praemissae servitutis angoribus, ut sanguine, ita etiam caritate sibi jungentur: illamque praecipue separationem, quae fuit illis magna et criminum et discriminum caussa, vitabunt, atque uno rectore gaudentes, ad Templum Dei cum alacritate conscendent, tantumque in illo statu foelicitatis locabuntur ( sic ), ut magnum diem Jesrahelis fuisse fateantur: [Col. 0970C] idest, vel illud tempus quo adversa coeperunt, et de quo supra dixit Propheta, conteram arcum Israel in valle Jesrael. Et hoc assumet in memoriam populus liberatus, ut gaudia ejus ex comparatione grandescant: vel certe Jesrahelis ipsius interpretationem sibi convenire clamabit; exprimit siquidem in nostro sermone, semen Dei, fitque sensus ejusmodi: Soluto captivitatis tempore, erit tanta exultationis ambitio, ut magnus dies Dei filiis illuxisse dicatur. Hanc autem festivitatem, ut reliqui prophetae, ita praecipue in illo carmine beatus David, exsequitur: Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi, In domum Domini ibimus. Stantes erant pedes nostri in atriis tuis Jerusalem ad confitendum nomini tuo, Domine. Quia illic sederunt sedes in judicio, sedes super domum David. Rogate, quae ad pacem sunt Jerusalem (Psal. 121.) .

Igitur secundum tenorem historiae, quam denunciatio prophetica continebat, totum quod est acturus, breviter indicavit: decem videlicet tribus, Jeroboam auctore, corruptas, Assyrio capiente, translatas: [Col. 0970D] Judam vero, qui in Deo suo confideret, sub Ezechia rege miserabiliter liberatum; postea autem, etiam ipsam tribum fraternae impietatis vestigia subsequutam, dominationi Babylonicae fuisse permissam: cujus tamen denuo vincla solveret promissa libertas, et 402 jam non separati ab invicem fratres, sed sub uno rectore sistentes, honorem Dei in Templi ejus adytis celebrarent. Hujus vero temporis tanta esset foelicitas ut juvaret etiam adversa meminisse, et magnum diem Jesrahelis vocare, idest, illud tempus captivitatis illatae: cujus videlicet occasio tam multam exultationem creasset. Ponent igitur sibimet [Col. 0971A] caput unum, et ascendent de terra. Super quo tempore, et beatus David ait, A finibus terrae ad te clamavi dum angeretur cor meum, in petra exaltasti me. Deduxisti me quia factus es spes mea (Psal. 60.) . Notandum quoque est quia promissionem loci istius super multitudine fidelium, ad praedicationem Evangelii confluentium, beatus Paulus acceperit, asserens videlicet, quod unius gentis angustias annunciatio evangelicae pietatis excesserit. Et non solum de Judaeis, qui olim populus Dei vocabantur, sed etiam de Gentibus, quae in multiplici errore degerant, ad capessendam divini stigmatis dignitatem agmina convenirent, sicut in Osee, inquit, dicit: vocabo non plebem meam, plebem meam, et non dilectam, dilectam. Et erit in loco ubi vocabitur, non plebs mea vos, ibi vocabuntur filii Dei vivi (Rom. 9. 25.) . Gentium ergo magister ostendit quod evangelii tempore foelicitatis hujus promissio compleretur: non utique ut negaret illud quod totius prophetiae textus inculcat: [Col. 0971B] resolutionem videlicet captivitatis quoque Babylonicae fuisse promissam; sed ut ostenderet, quam intelligentiae regulam custodire in propheticis libris debeamus: idest, ut cum sub narratione Judaicarum rerum ingentius, quam unius gentis mediocritas caperet, aliquid promeretur, et ex parte in illo populo nosceremus fuisse completum, etiam per theoriam, aliis quoque, idest cunctis gentibus, convenire.

Theoria est autem (ut eruditis placuit) in brevibus plerumque aut formis aut caussis, earum rerum, quae potiores sunt, considerata perceptio. Haud igitur illa Judaeorum de Babylone revocatio, secundum historiam, ista vero quae per fidem Christi est collata libertas, secundum allegoriam significata, proprie diceretur, cum sermo propheticus solide utrumque promiserit, ut praecedens mediocritas sequentes cumulos intimaret. Nam quod primo per exaggerationem dictum erat, id deinceps rerum magnitudine vix exaequavit. Atque ita, quae tunc populum Judaeorum terruit denunciata captivitas, et quae postea erexit restituta libertas, [Col. 0971C] aliarum quoque (quae multo graviores sunt) et captivitatis et libertatis indicia praeferebant: illius nimirum, de qua ait Apostolus, Eramus natura filii irae sicut et caeteri. Deus autem cum sit dives in misericordia, propter nimiam caritatem, qua dilexit nos, cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos in Christo (Ephes. 2. 4.) . Illum siquidem hostem generis humani, qui longa dominatione reos depresserat, fortior veniens alligavit, vasa ejus cuncta diripuit: et captivitatem gentium reddita libertate dissolvit, donisque gratiae nobilitavit redemtos, ut qui aliquando eramus alieni et hospites, subito plebs ejus et populus misericordiam consequulus, immo 403 genus electum, et sacerdotale ac regium diceremur (1 Petr. 2.) . Sic ergo quod Osee de temporibus Babylonis edixerat, Paulus ad negocia transtulit Salvatoris, non utique propheta, quasi abnuente, aut aegre, quo ducitur subsequente; sed Apostolico intellectui nimis favente per tenorem vaticinii, quo docuit aucta esse hic prope [Col. 0971D] usque ad consummationem vel dona, vel gaudia, quae illo jam seculo fuerant inchoata. Sed huc usque sermo prophetae eo tenore processit, ut de quibuscumque erat negotiis temporibusque locuturus [ Ant. locutus] breviter indicaret.

Nunc autem ad ordinem institutae revertitur vel censurae, vel querelae, quod consulte provideque curavit, ne quod ad pompam praedictionis valebat, inciperet salutari incommodare doctrinae. Nam quoniam vaticinantis impetu ea attigerat, quae post erant longis secutura temporibus, et tam adversis, quam [Col. 0972A] prosperis fidem denunciandi confidentia subrogabat, ne per hoc ipsum, inquam, et meritum, et volum pariter videretur extinguere, quando quidem ne correctionis studium prodesset assumi, insistente semel praenuncianti [ forte praenunciari] necessitate supplicii: nec prosperorum denuo necessaria videretur optatio, cum omnimodis osset pro denuntiantis veritate reddenda. Ideo ad populos sermo dirigitur, et in communionem judicii convocantur, ut ipsi matrem suam (multitudinem videlicet parentum, cujus criminibus Deus fuerat asperatus) intentis pergant examinare luminibus, atque eam divinae admonitione [F. admonere] clementiae, quae solet, vel denuntiata removere tormenta, si reus ad correctionem videat confugisse. Non ergo illos salutem desperare debere si reddantur timore meliores, cum magister meritorum praesideat expunctorum, quem multo magis indulgentia renidens, quam severitas amara delectet.

CAPUT II.

[Col. 0972B] Vers. 2.— Judicate matrem vestram, judicate, quoniam ipsa non uxor mea, et ego non vir ejus. Ingens (inquit) benignitatis meae monimentum exstat liberatio vestra: et ideo loedae parentis vestrae merita deteguntur, quibus a meo depulsa est consortio, sed adeo foedae, ut nec vobis judicantibus possit absolvi. Verum quia non unam personam, sed totam gentem praesenti aestimatione taxamus, speramus aliquos tore, quos ad meliora studia severitas denunciata commoveat, et ideo exspectate, quid praestoler. Auferat fornicationes suas a facie sua, et adulteria sua de medio uberum suorum.

Vers. 3.— Ne forte exspoliem eam nudam, et statuam eam secundum diem nativitatis suae. Id est, a vultu suo verecundiam quae solet obscoenitati impedimentum esse, depulerat, et faciem turpitudinis professione duraverat. Nunc ergo his contrarios capessat affectus, frontemque impudentia exutam, pudore convestiat, sciat neque hoc solum labiis quasi in superficie fecisse contenta, de uberum medio [Col. 0972C] haustum virus ejectet, ut toto protinus corde purgetur. Quod si facere neglexerit, ad opera severitatis accingar, et qualia tempore illo quo haec mihi in populum nascebatur, exercui. Indicat autem egressionem Synagogae de terra Aegypti, quo videlicet tempore nulla institutionum 404 legalium, vel ornamenta, vel indumenta susceperat, nec quibusdam vestimentorum pollebat insignibus, sed quantum ad precia morum, in eadem qua Aegyptii vilitate consistens, magnis tamen propter solum honorem parentum, miraculis servabatur. Denique quoniam praeceptis Dei, tum protervia, tum ignavia restiterunt, omnes etiam in heremi solitudine leguntur absumpti, nec praeter duos viros Jesu et Caleb, de sexcentis millibus virorum militari aetate gradientium, quisquam in terram Repromissionis intravit.

Hoc est ergo, quod nunc per prophetam rerum Dominus comminatur, quoniam gens illa nisi pectoris sui arcana mundaverit, et facta in melius mutatione, [Col. 0972D] profecerit, nullum ei possit, quod per tot secula ab aliis egit discreta nationibus, et institutis Legis, atque spiritalibus donis floruit, comparare subsidium. Quo videlicet insistens criminibus sententia moliatur, sicut neque illa, inquit, aetate, qua egressa est de Aegypto, et recenti quasi adoptione gaudebat, quicquam miseris profuit, quominus ac si essent omnibus nudi privilegiis, disperirent. Quem sensum et Apostolus Paulus scribens ad Corinthios diligenter excoluit. Omnes, inquit (1. Cor. 10.) , unis miraculis [Col. 0973A] liberati, eisdem cibis spiritualibus usi sunt, eosdem fontes de petra erumpentes biberunt: nec tamen ex his, inquit, Deo vel universi placuere, vel multi, sed in illa exilii aetate, diversis horruere peccatis, diversis periere tormentis: quorum cur recordaretur, ostendens, Scripta sunt, inquit, ad institutionem nostram, ne eorum studia, quorum ruinas legimus, aemulemur. Per hunc ergo prophetam Dominus noster consulentiae suae pandit affectum, monetque, ut illa plebs festinata emendatione sibi succurrat, et de medio uberum, videlicet pectore, impietatem, quae fornicatio nominatur, expellat, ne illius severitatis experimenta percipiat, cujus dispositionem difficultas remoratur. Sive enim pergat impios ultione consumere, obsistere non valebit pereuntium multitudo: sive filios punitorum, pro innocentiae honore, aut emendationis meritis, saluti restitui mandarit, etiam nihil impedimenti creare praemissae calamitatis adgestio poterit. Ut ergo hoc totum propheta breviter indicaret, eundem ordinem in exemplo, quem in vaticinio, [Col. 0973B] custodivit: et sicut in ipso titulo totam, qua prophetasset aetatem, regum commemoratione signavit: ita etiam, quid negociorum praedicatio ipsius contineret, ostendit: captivitatem videlicet, primo Israelis, deinde Judae: deinceps eorumdem populorum, soluta captivitate concordiam, et ad cultum ac templum veri Dei, reddita libertate, concursum. Cujus tamen regressionis ea describeretur ambitio, quae ad majoris negocii significationem valeret, id est, Evangelii libertates pariter ac liberalitatem sonaret: quae transcendens vota muneribus, non solum populum, sed etiam filios Dei appellaret, quos a servitute funerea liberasset.

Igitur breviter ista percurrens rediit ad concionem illis temporibus congruentem, et quasi filiis, objurgandae et docendae matris munus indicit, ut quae nihil de custodienda sanctitate curaverat, de arripienda saltem poenitentia 405 curaret, nec se putaret, contra precia morum, sanguinis tantum nobilitate [Col. 0973C] defendi, quoniam quando nihil prodesset adoptio his, quos non etiam devotio communiret. Nam ut de praeteritis futura colligeret, exitum illorum agminum, quae de Aegypto mirabiliter educta fuerant, cogitaret: quorum utique iniquitas, neque parentum, ut diximus, dignitate defensa est, et quorum interfectio, filiis ad gaudia promissa ducendis, obstacula non creavit. Is itaque, ait, judiciorum ordo etiam in vestra, nunc expunctione servabitur, ut squallentes sacrilegiis, obruantur exitiis, et eorum posteri, qui proposito genitorum studiis melioribus discrepaverint, vel desperati libertate potiantur, vel cumulatius prosperorum successibus augeantur. Quae vicissitudines temporum, ait, quoniam tam tristium videlicet, quam laetorum, rationem divinae providentiae et justae dispensationis assignant, nunc jam id, quod caussa praesens flagitat, exsequamur.

Denuntiat ergo, ut impendentis sibi damnationis molem anticipent, tam studio corrigendi, quam gemitu poenitendi, ne cum saevire ultro coeperit, omnis [Col. 0973D] haec natio sicut nullis unquam insignita privilegiis, sic internecione dispereat: ne forte spoliem eam nudam, et statuam eam secundum diem nativitatis suae, et ponam eam quasi solitudinem, et statuam eam velut terram inviam, et interficiam eam in siti, [Vers. 4.] et filiorum ejus non miserebor, quoniam filii fornicationum sunt, quia fornicata est mater eorum, confusa est, quae concepit eos. Quia semel commemorationem et similitudinem egressionis Aegyptiae induxerat, per eorumdem locorum descriptionem cucurrit, solitudinem videlicet nominans, et terram inviam ac fontium solatio [Col. 0974A] destitutam: ac rursum de occasionibus verba suscipiens, commemorata heremi vastitate, sitis quoque discrimen adjecit. Interficiam, inquit, eos in siti, non quo eductus de Aegypto populus, atque penuria legatus absumtus, sed quoniam (ut Apostolus dicit) bibebant de spiritali sequenti petra (1. Cor. 10.) , id est, potentia ductoris, non conditio regionis, castris pocum ministrabat. Quae si utique defuisset, primo sitis periculo populus fuisset extinctus. Idem denuncians, quod in necessitates similes improbi deducantur, nec suam occursum iri clementiam, quando quidem etiam soboles talium, obscoenos sibi parentes esse vitiorum imitatione fateatur, et tam filii de parentibus, quam parentes de filiis erubescant: promittit eos siti esse perituros.

Vers. 5. 6. 7.— Quia dixit, Vadam post amatores meos, qui dant panes meos, et aquas, lanam meam et linum meum, oleum meum et potum meum. Et propter hoc, ecce ego sepiam viam tuam spinis, et sepiam eam maceria, et semitas suas non inveniet, et sequetur amatores [Col. 0974B] suos, et non apprehendet eos, et quaeret eos, et non inveniet. Qui ab initio libri profanatae genti personam meretricis aptavit, etiam reliqua sublimi descriptione prosequitur, et ad locutionem scortatricis inducit, quam illa nimirum etsi non in labiis, tamen in operibus, gestasse convincitur. Sicque, secundum Scripturarum 406 morem, ea quae per consequentiam sinisterioris vitae dicere impii quique possunt, quia sibi et voce dixerint, arguuntur. Ergo et ista (inquit), impudens mulier, consectatui flagitiorum faciem utilitatis obtendit, ut sequi se amatores suos ob liberalitatem potius, quam ob turpitudinem, mentiatur: illos enim sibi, lanam et linum, et oleum et potum: id est, victum et vestitum usque ad delicias redundantem, praebuisse commendat. Quibus sane dictis, quanquam ad peccata sacrilegii, ingratae quoque mentis crimen adjungat: tamen illud quoque videtur inducere, quod in profanorum etiam nunc ore versatur: inter varias, videlicet opiniones, [Col. 0974C] nullum esse validius certae religionis testimonium, quam quod vox afferat prosperorum. Ideo et ista, in consectatum amatorum se ire pronunciat, et flagitium silentio premit, et quasi honestiores caussas, quibus illiciat, effingit. Amatores autem vocat, vel Gentium proceres, quorum consectatione profanata est, vel ipsos nationum deos risu potius quam veneratu digniores: quibus haec, videlicet Synagoga, paternae Legis, et veri atque unici Dei oblita succubuit. Spebus ejus, ait, adversa succedant, et improvisis angoribus implicentur. Primo, ut ineundi foederis cum his, quas maxime cupit, Gentibus facultas ei nulla suppetat, et nec in adversis suis illorum utatur auxilio, quorum in prosperis deliquit exemplo. Sicque sepiam viam ejus spinis, et non solum vepribus, sed etiam maceriis: ut quos ante triverat calles, deinceps inire non possit. Quae utique consequenter universa subtexuit, aspiciens ad personam mulieris, quam induxit, clandestinis quasi semitis, flagitii sui frequentantis auctorem. Haud utique, quod Israelis [Col. 0974D] populus clanculo profanis gentibus misceretur, sed quod a muliere (ut saepe diximus) similitudo translata, hunc descriptionis ordinem postularit. Cum ergo coeperit ulciscens severitas ei obviare, nullamque opem angoribus ejus poterunt cuncti quos diligebat, afferre: non jam ratione, sed angore commota, reminisci incipiet foelicitatis antiquae.

Et dicet, Vadam, et revertar ad virum meum priorem, quia bene mihi erat tunc magis, quam nunc. [Vers. 8.] Et haec nescivit, quia ego dedi ei frumentum, vinum et oleum multiplicavi ei, et aurum, quae fecerant [Col. 0975A] Baal. Si erecta saltem rerum periculis, ad priorem virum redire deliberat, quomodo consequenter adjectum est: Et haec nescivit, quia dedi ei frumentum, et vinum, et oleum? Est ergo sensus ejusmodi, per quem propheticis sententiis concinentia vendicetur. Quia ad primam castigationis faciem patiatur haec mulier, quod omnes qui vana sectantur: votorum videlicet frustratione perterrita, non per emendationem sententiae, sed per judicii levitatem ea tentet quae repudiaret appetere: et ad hoc tantum se Deo subditam repromittit, ut impendentia quasi damna prosperitatis effugiat, secundum illud, quod beatus David exprobrat: Cum occideret eos, quaerebant eum: et convertebantur ante lucem, et veniebant ad eum, 407 cor autem eorum non erat rectum, cum eo, nec fideles habiti sunt in testamentum ejus (Psal. 34.) . Igitur permanente gentis ejus reatu, quae instar pecorum, nequaquam magisterio verbi, sed sub actu verberis excitabatur: neque ira mea tentabitur per hoc quia dixit: Vadam, et revertar ad virum meum [Col. 0975B] priorem. Caeterum in longa plagarum experimenta eam deducam, quia [Ant. qua] scire et indicare neglexerit, haec omnia dari posse a nullo nisi a me, a quo utique fuerint et creata. Ergo quod ait, Et haec nescivit, quia ego ei dedi frumentum, et vinum et oleum, voluntariae tarditatis spectat invidiam, secundum illud Davidicum, Noluit intelligere, ut bene ageret (Psal. 35.) . Incipiet itaque inter pericula aerumnarum fateri, quod prius scire neglexerat, me videlicet unum esse a quo alimonia praebeatur, qui et ipsam hominum substantiam procreavi. Quia ego dedi ei frumentum et vinum et oleum, et aurum, quae fecerant Baalim. Non solum ergo instructa, sed etiam copiosa, donis meis abutebatur in crimina, et ad contumeliam meam, idola de his, quae a me acceperat, opibus fabricabat. Idcirco, et ego, cujus dispensationem propheta collaudans intelligenter canebat: Cum sancto sanctus eris, et cum viro innocente innocens eris, et cum perverso perverteris (Psal. 17.) : censurae [Col. 0975C] tandem munus arripiam, ut ingratis, quae fuerant collata subducam, ipsaeque opes liberationis quoddam beneficium consequantur, cum prophanorum usibus subtrahuntur.

Ideo autem distincte ait [Vers. 9.] , Sumam frumentum in tempore suo, et vinum in tempore suo, quia non est frugum una collectio, caeterum diversis anni temporibus singula quaeque rediguntur, atque ideo messem negabit aestas, autumnus vindemiam, mobilitatem bruma subducet, et continget (inquit) creaturis quaedam liberatio, si eis non utantur immeriti: et liberabo lanam meam, et linum meum, quae operiebant ignominiam ejus. Ad mundum quippe muliebrem eleganter allusit, quod ita omne corpus, in quo sunt aliqua verecunda, contexerit, ut illud etiam venustaret. Acute tamen videtur ostendere, quia plerumque sub prosperitate vitae reorum foeditas delitescat: quos si digna rursus inopia consequatur, merita quoque latuerant, detegantur.

Vers. 10.— Et nunc revelabo stultitiam ejus in [Col. 0975D] oculis amatorum ejus. Id est, illos ipsos, qui auctores, vel participes sceleris exstiterunt, consequentia rerum subiget confiteri, nihil hac natione stolidius esse, quam nec consilia direxerint, nec pericula correxerint, sed eum Dominum ingratae mentis criminibus asperaverint, cujus potentiam, omnium continentem, tam adversis suis sit experta, quam prosperis. Revelabo ergo stultitiam ejus in oculis amatorum ejus, et vir non eruet eam de manu mea. Id est nullus erit principum, quorum est secuta prophanitatem, qui possit eam a mea indignatione defendere: non [Col. 0976A] quod aliquis id esset ausurus, sed quia per similitudinem mulieris et virorum oratio suscepta contexitur, ideo ait, quia cum eam indignatio divina perculerit, amatores ejus 408 nequibunt et succurrere: nec miseriis, quibus obruenda sit, quicquam afferre solatii.

Vers. 11.— Auferam omne gaudium ejus, solemnitatem ejus, neomeniam ejus, sabbatum ejus, et omnia festa tempora ejus. Posuit nomina feriarum, in quibus plurimum laetabatur, cum tota regio choreis, canticis epulisque lasciviret: quae utique luxuries non vigebat nisi, cum populus alta pace frueretur. Universa, inquit, haec contrariis mutabuntur, et cessante , luctus adhibebitur, feriarum tempora captivitas occupabit, sabbati otia labor aerumnosae servitutis implebit: nec solum tanta captivitate libertas, sed etiam terrarum foecunditas lugubri sterilitate mutabitur.

Vers. 12.— Corrumpam enim vineam ejus, et ficum ejus, de quibus dixit, Mercedes hae meae sunt, [Col. 0976B] quas dederunt mihi amatores mei: et ponam eam in saltum, et comedet illam bestia agri. Exsecutus est, quid partium damna conficerent, id est, cum culturae sedulitatem jugis fuerit consecuta frustratio, amoenitatem pristinam, succedente squalore, rura, exponent, fietque lustris potius, quam agris regio tota consimilis, id est, quae feris dignior, quam hominibus censeatur. Quod quoniam hanc faciem colentium raritas erat illatura, eleganter expressit, bestias agri ejus fructibus esse vescendas. Sponte sua, inquit, lumen rationis abjecit, et post satietatem, atque impinguationem calcitravit dilectus, ac tantum proprio impudentissima gens favit errori, ut gaudia pacis, et rerum copiam, quorum continuationem, si fuisset casta ac devota, ei promiseram, suis corruptoribus auderet adscribere: ideo haec, sicut dixi, pars erit prima vindictae, ut his, quibus non est bene usa, et gaudiis exuatur et copiis, sciatque, quoniam haec ille propicius ante contulerit, qui potuit deinceps [Col. 0976C] iratus auferre. Ponam eam, inquit, in saltum, et comedet illam bestia agri. Permittam, ait, ut hostili consumatur incursu, sicque nullo meae dispositionis muniatur objectu, sicut nec saltus, nec lustra laboratis sepibus claudit agricola. Et quia videbatur veram sententiam protulisse, caussam denuo ipsius commonitionis adnectit, ut doceat se justitiae magis, quam irae, quicquid infremuit, praestitisse.

Vers. 13.— Et visitabo, ait, super eam dies Baalim, quibus incendebat incensum, et ornabatur inaure sua, et monili suo, et ibat post amatores suos, et mei obliviscebatur, dicit Dominus. Non nunc, inquit, inter peccandi versatur exordia, ut processu temporis suffundenda credatur: olim cum ejus improbitate patientia nostra contendit, nec tamen aliquid ad emendationem promovimus, quando haec in sua profanitate consenuit. Ne ergo etiam judicis famam impunitas longa commaculet, et videar fovere, quod tamdiu vigere permitto, quanquam sero, tamen vel demum ad opus ultionis accingar, ut expungam etiam [Col. 0976D] illos dies, quibus Baalim, idolo videlicet turpitudinis, compta insuper monilibus, serviebat. Quod autem non solum monilium, sed etiam inaurium fecit mentionem, possumus quidem dicere, quia quibus 409 comantur foeminae, nominaverit pauca de multis. Patitur tamen locus, ut aliquid subtilius afferamus, id est, inaurium nomine obedientia videatur ostensa. Et quoniam tunc populus Judaeorum solus praecepta legis, quibus obediret, acceperat, merito quasi inaurium ornamenta gestabat. Sed postquam funesto deceptus est errore, ut Idolorum ritibus subderetur, [Col. 0977A] idipsum praecipue nunc exprobratum putemus. Ac si diceret: Aurum et argentum quod, me creante, terra protulerat, me largiente, synagoga susceperat, reliquarumque rerum copiam, ad cultum et ornatum Idolorum impiata convixit, et illud insigne obedientiae, quo inter reliquos populos sola pollebat, erubescentibus ritibus mancipavit. Aestimansque quod in ea, qua olim fuerat, pulchritudine permaneret, sequebatur amatores suos cum tanta fiducia, eam plene ut nostri numinis subiret oblivio.

Vers. 14.-17.— Propter hoc ecce ego lactabo eam, et ducam eam in solitudinem, et loquar ad cor ejus, et dabo ei vinitores ejus ex eodem loco, et vallem Achor ad aperiendam spem: et canet ibi juxta dies juventutis suae et juxta dies ascensionis suae de terra Aegypti, Et erit in die illo, ait Dominus, vocabit me Vir meus, et non me vocabit ultra Baalim. Et auferam nomina Baalim de ore ejus, et non recordabitur ultra nominis eorum. Notandus est diligenter prophetici sermonis [Col. 0977B] ordo. Qui ubicumque fuerit necessitas, ut tormenta denunciet et meritum divinae severitatis ostendat, statim caussas, quae hoc meruere, subnectit: neque mortalium culpas dinumerasse contentus, gaudia sequuturae prosperitatis exsequitur, ostendens quod brevem illam dissimulationem veniae Deus noster in apparatum conciliationis quodammodo assumat. Quo tamen argumento, ut laudatur divina clementia, ita iniquitas humana deprimitur: cujus videlicet, efficit magnitudo, ut tantae bonitatis Dominus interdum ad iracundiam concitetur. Postquam ergo pronunciaverat, quod universis gaudiis tristis esset inferenda cessatio, nec aliquis miseris, vel auxilium vel solatium laturus occurreret: statim crimina populi, id est, caussas suae indignationis exposuit, atque eorum magnitudinem aetatemque commemorans, ostendit: quia censura ejus nulli esse deberet, de nimietate suspectior, cum si scelerum vel quantitatibus, vel aetatibus conferatur, excusandam [Col. 0977C] parcitatem, excusandam habeat tarditatem. Verum non uno hoc colore, inquam, dulcem et familiarem sibi clementiam commendans, etiam de prosperorum illatione plagis adhaerente, idem istud consignat, et tanto ea ambitu majore describit, quasi qui vellet non solum compensare, sed etiam excusare quod perculit. Ergo cum dixisset, quia poneret eam in saltum, ut comederent illam bestiae agri, id est, cunctis regni et urbium munitionibus amputatis, potestati 410 hostium traderetur ( censura, ut quondam in Aegypto, contumeliam vel aerumnam luteae servitutis) quippe quae consectatu idolorum, Dei sui fuisset oblita: tamen quia ipse miserator et misericors ageret, post captivitatis terminum gaudia regressionis adnunciat. Et quia supra Aegyptiae liberationis intulit mentionem, ad illius instar, hanc quoque Israeliticis populis asserens conferendam, nunc quoque latius quidem, sed idem percurrit exemplum. Ecce ego, inquit, lactabo eam, et loquar ad cor ejus: [Col. 0977D] et dabo vinitores ex eodem loco, et vallem Achor ad aperiendam spem: quia nativitatem Synagogae tempus Aegyptiae liberationis appellat, lactatio quoque cibum Mannae videtur ostendere. Locutio autem ad [Col. 0978A] cor directa, promulgationem indicat legis, quae auditorum corda formavit. Dabo autem vinitores ejus ex eodem loco, et vallem Achor ad aperiendam spem, quid significet accipito. Antequam populus Terram repromissionis intraret, missi exploratores fructum vitis egregium portaverunt, id est, uvam ejus magnitudinis, quam vector unus subire non possit. Postquam vero urbem opulentissimam, Jerico videlicet, mirabili occupavere victoria, vir de tribu Juda, Achar nomine, filius Charim, quiddam de praeda, quae exustioni fuerat dicata, subripuit. Cumque esset vincentium, adversis subitis impedita foelicitas, admotis fortibus, fur anathematis vestigatur: et cum omnia, quae occuluerat protulisset, lapidante populo, in valle Achor interemtus legitur et sepultus (Jos. 7.) . Quae sane expiatio ita valuit ad melius placendum Deo, ut incruentis deinceps potiretur triumphis. Sicque illa vallis, nova arva capientibus, spem foelicitatis apparuit, quam praecedentibus culpa concluserat. His ergo commemoratis, quae illo tempore gesta constabat, [Col. 0978B] etiam de Babylonia captivitate tam laetum fore Judaeorum reditum pollicetur. Denique sequitur, Et canet ibi juxta dies juventutis suae, et juxta dies ascensionis suae de terra Aegypti. Sicut enim tunc, incisis fluctibus, sicco per pelagus itinere transierunt, ac Maria soror Moysi, musica instrumenta corripiens, laudes Dei, choris sequentibus, praecinebat: in hunc modum exeuntes de Assyria captivitate cantabant, non utique Jerico aliquam deleturi, aut botrum denuo reperturi; sed quibus ita tempora laetanda succedant, ut illam videantur quam sub Moyse et Josue habuerant, gloriam consequuti.

Cujus tamen historiae quemadmodum sit memoria laeta perpende, videlicet tam ad exemplum tristium, quam laetorum. Dixerat quippe supra, ne forte spoliem eam nudam, et statuam eam secundum diem nativi tatis suae, et ponam eam quasi solitudinem, et statuam illam velut terram inviam, et interficiam eam in siti. Ad illorum utique similitudinem, quorum cadavera, [Col. 0978C] 411 ut ait Paulus Apostolus, prostrata sunt in deserto (Heb. 3. 17.) : nunc vero cum solvendam promitteret servitutem, et gaudia de libertate ventura, ipsorum totidem [Al. itidem] temporum recordatus est, quibus videlicet gloriosa liberatio sacris fuerat laudata carminibus. Cujus sane foelicitatis, idest, post captivitatem Babyloniam sentiendae, ut dulcedo consolabatur Judaeos, ita magnitudo signabat populos ad praedicationem Evangelii congregandos. Qui vero novum carmen Deo canunt ( notum enim fecit orbi salutare suum, et ante conspectum Gentium revelavit justitiam suam [Psal. 97. 2.] ), eamque servitutem, qua peccatis et immundis spiritibus subdebamur, gratuita indulgentia et sanctificatione dissolvit, ut liberati ab iniquitatibus, justitiae serviremus, atque populus adquisitionis effecti, divini stemmatis insignibus fulgeremus, habentes de nostro corpore, de nostro, inquam, populo vinitores, vel ingentis botri gratiam nobis in mysteriis contradentes, vel [Col. 0978D] ipsam artem atque industriam, qua vinea Dei colitur, indicantes. In illo proinde tempore, cum haec quae enumeravimus optata contigerint, quanta fuerit praemissae castigationis utilitas, etiam morum emendatio [Col. 0979A] publicavit. Toto siquidem, inquit, corde, mihi sociabitur, ita ut non me ulterius ex interpolatione veneretur, sed continuum mihi cultum, mihi continuum impendet affectum: meque tantum suum virum appellabit et Dominum: nec ultra Baalim, idest, Idolis, meum nomen ascribet. De quo sane Baalim vocabulo Judaeorum traditio sensum aliquem voluit comminisci. Sed apparet hoc esse solidius, per quod consequentia tota decurrit, ut de ore videlicet correctae gentis auferenda Idolorum nomina repromittat et Deum ac Dominum se tantum vocandum. Dicendo autem non recordabitur ultra nominis eorum, vel correctionem, quae esset plena signavit, vel ad illud aspexit, quod supra posuerat, Ibat post amatores suos, et mei obliviscebatur, ait Dominus. Hoc ergo vitium castigatione discludens, in contrarium migrabit affectum, ut studium profanitatis plena oblivione deponat.

Vers. 18.-20.— Percutiam ei foedus in die illa [Col. 0979B] cum bestia agri, et cum volucre coeli, et cum reptili terrae! arcum et gladium, et bellum conteram de terra, et dormire faciam eos fiducialiter. Sponsabo te mihi in sempiternum, et sponsabo te mihi in judicio et justitia, et in misericordia et miserationibus. Et sponsabo te mihi in fide, et scies quia ego Dominus. Est, inquit, consequens, ut quae plagis foedata subjacuit, bonis omnibus correcta potiatur. Et ideo sicut ei omnes creaturas non solum adversas, sed etiam infensas indignatio nostra reddiderat, ita rursus benevolas et commodas easdem faciat nostra placatio. Percutiam itaque foedus ei cum bestia agri, ut nec arvorum fruges saevities ferina populetur, nec vindemias eorum aut oliveta volucrum praecipiat 412 multitudo, nec per membra lassorum angues venena diffundant. Quae omnia cum liberationis tempore cessatura dicuntur, diebus utique plagarum docentur illata. Cum his cladibus etiam bella cessabunt, ita ut in patriis finibus dormire possint, idest, requiescere confidenter, quippe nec irruptiones nec insidias formidantes. [Col. 0979C] Sponsabo te mihi in sempiternum, idest, rebus ipsis erudita cognosces, non meo, sed tuo vicio illud, quo afflicta es, contigisse dissidium. Caeterum, me paratum esse, ut in sempiternum mihi sponsa permaneas, idest, si talis fueris, qualem nunc castigantia judicia reddiderunt, in sempiternum tibi faederatio prisca servabitur. Sic enim paciscor, te in nostro permanere consortio, ut explorent justitiam tuam admota judicia. Vel si te subrepens [ Ant. subripiens] negligentia vulneraverit, et a me tamen remedium toto flendi ambitu postulaveris, nihilominus desponsabo te mihi in misericordia et in miserationibus: quas cum sane fideles constantesque persenseris (hoc est enim quod ait, Sponsabo te in fide ) alacritate debita praedicabis, quia ego sum Dominus. Quod totum sic instituimus, si ad vocationem Evangelii transferamus, manifestius constabit impletum. Speciosus enim forma prae filiis hominum (Psal. 44. 3.) , de cujus labiis fusa gratia mundo dedit salutem, reginam quam sibi in consortium thalami pro virginitatis [Col. 0979D] honore despondit, adscivit in justitia, quam justificando dedit: adscivit in judicio cum eam, quae legitime esset laboratura, delegit; adscivit in misericordia et in miserationibus, cum praeterita debita relaxavit, et despondit in fide, qua vel corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. 10. 10.) : vel quod non est dubium, quia diligentibus Dominum omnia procedant in bonum (Ibid. 8. 28.) .

[Col. 0980A] Vers. 21.-24.— Et erit in illa die, exaudiam, dicit Dominus, coelos, et illi exaudient terram, et terra exaudiet triticum, vinum, et oleum: et haec exaudient Jezrahel. Et seminabo eam mihi in terram, et miserebor ejus, quae fuit Absque misericordia. Et dicam Non populo meo, Populus meus es tu: et ipse dicet, Dominus meus es tu. Seriem votivae promissionis extendit, ac per diversas species, schema voluminibus sacris familiare componit, ut elementa invicem fungi opere suo cupiant ad sustentationem fragilitatis humanae, nec tamen queant, nisi Creator annuerit. Qui sane illo tempore, quo placidus adversa depulerit, affatim praebiturum se omnia pollicetur: incipiet siquidem claudicare foelicitas, si desideret copiam tot seculis expetita libertas. Haec autem, ut diximus, suavitas gaudiorum et in illa aetate praeclusit, cum est Babylonis soluta captivitas: et reddita est Apostolorum tempore cumulatior, cum ita omnis credentium multitudo sobriis rerum copiis uteretur, ut esset eis [Col. 0980B] anima et cor unum (Act. 2.) . Atque tunc primum exae quatio a cunctis sapientibus praedicata conluxit, 413 ut in tanto discipulorum coetu nemo esset divitiis erectior, nemo paupertate depressior: caeterum sicut una cunctorum in virtute, consensio: ita communi jure esset possessio. Neque enim aliquis eorum, quae possidebant, suum quicquam esse dicebat; sed cum essent illis universa communia, agrorum etiam pretia pedibus Apostolorum offerebantur, ut pro singulorum necessitatibus distributio proveniret. Et quia spiritalis populi status intra historiam Judaici populi tenebatur: revertitur ad illa nomina, a quibus vaticinium fuerat exorsus, et ait: Terra exaudiet triticum, vinum et oleum, et haec exaudient Jesrahel, idest, populum, vocabulo vallis, in qua est superatus. Ostensum, cujus peccata, quae erat puniturus, supra expressit, ipsam, inquam, gentem non in eisdem personis, sed in eisdem tribubus permanentem, et plagarum verberibus expiatam, in consortium suum propitiatus adsciscat, et quasi terrae etiam bonae praeceptorum [Col. 0980C] semina diversa concredat, ut per amplitudinem succedentium prosperorum, etiam ille dies Jesrahelis, quo est inducta calamitas, pretiosus fuisse atque optabilis censeatur. Miserebor, quippe [ Forte inquit] nunc ejus cujus paulo ante nomen horrueram, et populum meum vocabo, qui mei desertor exstiterat, et adversantium mihi jure defecerat. Ipsique vicissim fiducia, ut me appellet verum et unicum Dominum, conferetur. Verum huc usque prosperorum denunciatione prolata, rursus ad praesentis temporis statum sermonem reducit: Sequitur enim:

CAPUT III.

Vers. 1.-5.— Et dicit Dominus ad me: Adhuc vade, dilige mulierem dilectam amico, et adulteram, sicut diligit Dominus filios Israel, et ipsi respectant ad. Deos alienos, et diligunt vinacia uvarum. Et fodi eam mihi quindecim argenteis, et coro ordei, et dimidio coro ordei, et dixi ad eam: Dies multos exspectabis [Col. 0980D] me, non fornicaberis, et non eris viro, sed et ego exspectabo te. Quia dies multos sedebunt filii Israel sine Rege, et sine Principe, et sine sacrificio, et sine altari, et sine Ephod, et sine Teraphin. Et post haec revertentur filii Israel, et quaerent Dominum Deum suum, et David regem suum, et pavebunt ad. Dominum, et ad bonum ejus in novissimo dierum. Quia exordium vaticinii, captivitatem populi illius reversis [Col. 0981A] [Al. diversis] vocibus pollicentis, hic, sicut in principio docuit, Propheta susceperat, ex persona Dei tristia, sed jam impendentia nunciabat, et eodem sacri Spiritus gubernatu, quasi ex contrariis texit oraculum. Nam cum infremuerit truculentis, statim quibus confoveat sauciatos, laeta subjecit, ut vel audiendis tristibus populus assuescat, vel ipsum Dominum cunctantem, et sicut supradiximus, studio differentem, cum sit vindicaturus, ostendat. Per quod simul docet, ne unquam sub tali judice desperent salutem, nimirum ita ad indulgendum parato, ut placidis inter adversa narrandis videatur id sedulo, quod iratus fuerit, excusare. Praecipit itaque Propheta, ne caritatem quam obscoenae mulieri impenderat, praevia offensione deponat, sed cum impudentia illius, professa benignitate contendat, et sive ipsa re, sive id quod consequens videtur, spiritu tantum revelante, cognoscat, quia illa meretrix levi mercede posset conduci, non solum ut 414 prophetica societate [Col. 0981B] esset contenta, sed ut illius et aliorum conventu pariter abstineret, quasi quae valeret ostendere, magis necessitate parandi victus, quam consectatu libidinis se prostituisse: denique si vel tenuis alimonia praeberetur, eam facile flagitii voluptate carituram. Quo utique exemplo redditur Synagogae caussa deterior, quae eam videlicet pactionem nec copiis invitata servaverit, quam prostibula quaepiam, vel sub nimia parcitate, veretur. Indulgemus ergo, ait, tempus errantibus, ut vel ad correctionem fletibus erumpant, vel gravi demum ultioni succumbant. Qui nunc pretiosa vilibus postferentes, obliviscuntur proprii Dei, et sequuntur alienos, non aliter quam si spretis uvis, vinacia suibus magis quam hominibus apta colligerent.

Itaque primo mensura cori nominata est triginta modios continentis. Secundo ait: dimidium cori hordei, inde pactione constituens continentiae officium a muliere comparari, ad imaginem illius conditionis, quam Synagoga passura est in Babylonia captivitate, [Col. 0981C] ubi tolerans quidem, sed sub spe reversionis, exilium, nec Deo legitime, nec idolis cohaerebit, sed quasi omni deget nudata solatio. Propter hoc enim ait, non fornicaberis, et non eris viro, sed et ego exspectabo te. Hunc locum Judaei, vel eos sequuti, ad praesentis temporis judicium pertinere contendunt: Quod expulsi videlicet de Jerosolymis, nulla quidem habeant officii sacerdotalis insignia, quae propheta enumerat, sine rege eos, sine principe, sine sacrificio, sine altari, sine Ephod et sine Teraphin fore pollicens: reversionis tamen se pignora continere, idest, vocem Dei, qui se quoque eos exspectaturum esse promiserat. Sed falli eos in hac opinione vel fallere, adscitarum in fidem Christi nationum omnium documenta convincunt. Postquam enim Evangelio Christi credere noluerunt, sublata est ab eis vinea, et aliis commissa cultoribus, qui redderent ejus fructum in tempore suo (Psal. 1.) . Ergo illo seculo, in quo Babyloniis serviebant, merito se invicem gens [Col. 0981D] et Deus exspectasse dicuntur, non quod totus populus gentilium profanitatum esset immunis, quae eis etiam a sanctis aliis doctoribus imputantur; sed quoniam erat illic permixtio justorum virorum, et quia melior soboles quam parentes gaudia liberationis erat habitura. Propter horum partem Deus se utique exspectaturum promittit, idest, nullam aliam gentem in locum depulsae, protinus adsciturum, donec redeat, sicut et supra diximus, castigatione melior, et recipiens antiqui pontificatus, quae amiserat [ Ant. admiserat], ornamenta; in confrequentatione fidelium, [Col. 0982A] cornua circumdet altaris, reddens Deo vota, quae distinxerunt labia ipsius, et pavebunt ad bonum ejus in novissimo die (Psal. 65.) . Caussam proinde ipsius depulsionis exposuit, ut per eam videlicet abstinentiae profanorum, gens afflicta consuesceret, donec legitimis castigata verberibus, in consortium denuo mereretur adscisci, ex quo examen pium laetandumque prodiret.

CAPUT IV.

Vers. 1. 2.— Audite verbum Domini, filii Israel, quia judicium Domino cum habitatoribus terrae, non est enim veritas, et non est misericordia, et non est scientia Dei in terra. Maledictum, et mendacium, 415 et homicidium, et furtum, et adulterium inundaverunt, et sanguis sanguinem tetigit. Quae esset ratio, ut in ipso comminationis impetu, de illis quoque prosperis, quae post multam aetatem erant ventura, loqueretur, semel iterumque commonui, idest, ut vel gens haberet exulatura solacium, vel clementia [Col. 0982B] pateret auctoris, qui ad vindicandum quasi invitus accederet. Hoc ergo consilio etiam de futuris locutus, ad praesentium, ut supra fecerat, revertitur aetatem, et merita puniendae plebis examinat, ut solvat eam quam divinae pietatis allegatio fecerat quaestionem. Opportune enim ejusmodi cogitatio nasceretur, si maneret fixa sententia, ut captivitas illata solvatur, et regressio gloriosa contingat. Cur non est continuata libertas, aut quantum potuit esse culparum, quod in tam magnam severitatem animum nostri gubernatoris accenderet? necessario igitur subtexitur criminum enumeratio, ut gravitas vindicantis appareat. Audite ergo, ait, verbum Domini, filii Israel, quia non recusat vobiscum inire conflictum, et rationem ponere judiciorum suorum, meritorumque vestrorum, cui dicit beatus David, ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris (Psal. 50.) . Audite; inquam, verbum Domini, filii Israel, vos omnino ipsi, de quibus agitur, judicate: et de quibus populi studiis conqueramur, videntes, si superest [Col. 0982C] vobis aliquid sensus, ad confessionem et poenitentiam convolate. Non est enim veritas, et non est misericordia, et non est scientia Dei in terra. Haud quasi ex intervallo aliquo, inquit, delinquunt, ut quaedam videretur ultionum et virtutum facta commixtio, sed ita pessimis laudanda cesserunt, ut nec vestigium probitatis uspiam appareat, non fides, inquam, in testimoniis, non justitia in judiciis, non pietas remansit in ritibus. Quid dico [Al. dicam] vacare pectora timore divino, cum omnes etiam nominis ejus occuparit oblivio, atque invicem secum crudelitas et libido contendat, quando irruentibus quoque flagitiis, inundantibus facinoribus, nec a pudoris nec a sanguinis discrimine temperatur, sed jungunt maledicta mendaciis, homicidia furtis, adulteria sacrilegiis? Omnia, sanctae quondam regionis loca caedibus impleverunt, ut per multitudinem interfectorum sanguis sanguini misceretur. Quod non per exaggerationem, sed per fidem dictum esse, prodit historia. [Col. 0982D] Ipsa sunt siquidem tempora in quibus et beatus Helias interrogatus a Deo quid in solitudine ageret, cum dolore respondit: Domine: Prophetas tuos occiderunt, altaria tua destruxerunt, et ego relictus sum solus, et quaerunt animam meam (3. Reg. 19.) . Tanta ergo prolanitate populus erat corruptus, ut internecione ultima pios quosque, idest, cultores Dei delere contenderent. Quae nefanda religionis corruptio quoniam nullum quidem habebat, propter quod expeteretur precium voluptatis, impunitatem tamen factis et turpibus pollicebatur et trucibus. Ideo Baalim vaccarumque cultores, 416 Jezabelis furori, fundendo piorum sanguinem, serviebant.

Vers. 3.— Propter hoc lugebit terra, et infirmabuntur omnes qui habitant in ea: in bestia agri et volucre [Col. 0983A] coeli, sed et pisces maris congregabuntur. Propositis indignationis suae caussis, consequenter exclamat, ipsam terram operiendam luctibus, sicuti est operta criminibus. Quibus tam multis tamque ingentibus, si contigisset impunitas, etiam providentia negaretur. Infirmabitur ergo omnis cultor regionis in bestia agri, et in volucre coeli. Bestias agri appellare, armenta, et greges etiam solet divinus sermo. Ergo cum frugum (ait) et fructuum incubuerit egestas, pecorum quoque defectus et inopia consequetur. Nec sic sane finis angoris: sed etiam pisces congregabuntur, idest, deficient ut desint, ut nec in aquis possit alimonia reperiri.

Vers. 4. 5.— Verumtamen unusquisque non judicet, et non arguatur vir. Populus enim tuus, sicut hi qui contradicunt sacerdoti. Et corrues tu, corruet etiam propheta tecum. Si stante, inquit, republica, per sententiam judicum nocentes aliqui disperirent, argueretur certe alter, et alter argueret: proprium siquidem munus censura exerceret. Per quod simul [Col. 0983B] ostenditur, quia non omnem simul populum scelerum tabes, morbi instar, aut pestilentiae, possedisset; sed sicut alii turpia, ita plerique honesta sequerentur. At ubi universos pene coetus iniquitas quasi conjurata possederit, quod suis accidisse temporibus Osee propheta deplorat, merito etiam tam doctrina quam censura cessabit, ut effusa in impios poena desaeviat. Ergo sub specie praecepti, vis est expressa judicii. Verumtamen unusquisque non judicet, et non arguatur vir, idest, nemo judicabit, neque aliquis arguetur: hostili enim furore vastanda es, non judicum expungenda sententiis. Populus enim tuus sicut hi qui contradicunt sacerdoti, corrues tu, corruet etiam propheta tecum. Pro judicio, non pro comparatione istud, sicut, propheta constituit. Ergo nihil novum in ultione conspicies, sed quod exercuisti in culpis, recognosces in poenis. Populus quippe tuus restitit sacerdoti, idest, a vero pontificatu, consectando idola, recessisti. Contradixisti [Col. 0983C] ergo sacerdoti, ait, cum sacras ceremonias repulisti, cum salutares monitus, et praecepta mores informantia respuisti: et ut impiis ducibus, ita etiam profanis vatibus te tradidisti. Merito igitur utrosque sententia nunc immissa involvet, ut et tu cum prophetis tuis, idest, ariolis conlabaris.

Vers. 6.— Nocte tacere feci matrem tuam. Conticuit populus meus, eo quod non habuerit scientiam. Quia tu scientiam repulisti, repellam te et ego, ne sacerdotio fungaris mihi, et oblita es legis Dei tui, obliviscar filiorum tuorum et ego. Idioma Scripturarum est, secundum quod frequenter admonui, ut quoniam ad gentem sermo dirigitur, tum proprio, tum parentis, cujus filia sit, nomine, videatur conveniri. Et ideo cum dixisset, corrues hodie, et corruet propheta tecum: idest, vastationis tuae tempus advenit, et quae olim a 417 discenda et loquenda justitia destitisti, nunc etiam a profana voce cessabis. Subdidit, nocte tacere feci matrem tuam. Id autem non sic accipiendum, quasi per diem loqui permiserit, et tantum [Col. 0983D] nocte reticere. Sed cumulum voluit indictae taciturnitatis exprimere, et ideo, ut ostenderet eam obmutuisse, irruente pernicie, noctis intulit mentionem, ac si diceret, Sic eam effuso moerore convestiam, sicut nox terras operire consuevit, ut sicut generale et commune silentium conditio tenebrosi temporis introducit: ita ista turba seniorum, quam matrem tuam vocavi, quae paulo ante profanitate garrula perstrepebat, sub nocte adversi temporis conticescat. Post vero secundum institutum ordinem, ubi terrore personuit, caussam commotionis adnectit: [Col. 0984A] Conticuit populus meus eo quod non habuerit scientiam. Justum erat (inquit) ut labia plebis meae lugubri silentio clauderentur, quae noluerunt loquendo condiscere. Proinde, quod dixit scientiam populo defuisse, ne tu ad aliquam necessitatem referres, continuo, quid accusasset, ostendit. Quia tu scientiam repulisti, repellam te et ego, ne sacerdotio fungaris mihi: et oblita es legis Dei tui, obliviscar filiorum tuorum et ego. Noluisti (inquit) intelligere, ut bene ageres (Psal. 35.) , sed iniquitatem in cubili meditata, pro arbitratu tuo ausa es apud te legis meae membra dirimere, ut justitiae parte neglecta, hostiarum instituta retineres: ideo ibit obviam perversitati tuae digna frustratio, ut non sit licentia offerendarum hostiarum, cui sequendarum non fuit cura virtutum: dura tibi imminebit taciturnitas, quae ab auribus tuis salutares monitus propulisti. Oblita es mei, obliviscar et ego filiorum tuorum, ut quae spontaneam passa es in officiis caecitatem, experiaris acerbissimam de liberis orbitatem. Quod ita sane [Col. 0984B] intelligendum est, ut non putemus illum populum idolis mancipatum, Deo vero, vel hostiarum oblatione servisse, cum haec potissimum fuerit caussa consecrandorum in regione vitulorum, ne per oblationem hostiarum adeundi templum detur illis occasio. Geminus ergo intellectus debet assumi, ut vel sub conditione illius positum sit, ac si diceremus: Etiamsi sacerdotii partes graviter impleretis, nihil profecto ad defensionem vestram valeret, quos morum foeditas arguebat: sed consequenter etiam amitteretis superstitionis vestrae angusta isthaec et ridenda solatia, qui meritorum auxilia perdidistis. Vel certe, quia erant in ipsis Tribubus sparsim habitantes et prophetae et legitimi sacerdotes, aliqui etiam de plebe eadem munuscula offerre consueverant, et per hoc impunitatem scelerum credebant se posse obtinere: his quoque talibus, sub persona populi, comminatur [Ant. comminatus] , quod cum irruerit aperta captivitas, etiam illius opinionis amminiculis [Col. 0984C] exuantur qua se erga Dominum, vel ex intervallo, munificos aestimabant.

Vers. 7.— Secundum multitudinem eorum, sic peccaverunt mihi: gloriam eorum in ignominiam commutabo. Quasi dedita opera impensoque studio contra beneficia mea populus certare proposuit, ut quanto ego fuissem in largiendo affluentior, tanto hic in abutendo appareret insanior. Denique, cum ita pignorum successibus eum extulissem, ut latissimarum spatia terrarum progrediens cultor impleret: hic actus suos tendentibus 418 in contumeliam meam sceleribus, exaequabat. Prorsus ut videretur vereri, ne plura essent populi membra, quam scelera. Ergo quia gloriam suam in multitudinem tam facinorum posuere, quam militum, ignominia succedente illam mutabo: ut ad extremam videlicet paucitatem, aerumnis consumentibus, perducatur.

Vers. 8.— Peccata populi mei comedent, et ad iniquitatem eorum sublevabunt animas. Cum exprobratione totum legendum: id est, sacerdotes, vel illi, [Col. 0984D] qui idolorum erant ministri, et per hoc se Deo immolare dicebant, vel principes cum populis, qui studium funesti erroris induerant, inter caetera, quae plectenda faciebant, usurpabant quoque vocabula ex legis traditione venientia. Nam quomodo circumcisionem ac sabbata servabant Samariticae Tribus, quamvis idolis servientes: ita etiam aliqua instituta legis usurpasse credendum est ipsos ariolos. Per institutionem igitur beati Mosis diversae oblationum species erant, inter quas et ista, quae pro peccato offerebatur. Ex qua tamen adipis certis partibus igne consumtis, reliqua in cibum sacerdotum membra cedebant. Et quia his ritibus propiciabatur Deus, pontifices peccata populi, pro quibus orabant, edere, id est, absumere dicebantur: secundum quem modum, arioli, ut variorum delictorum impunitatem, [Col. 0985A] per lucri sui emolumenta promitterent, dicebant, se populi peccata consumere. Hoc ergo per prophetam nunc Deus, sub voce et. vultu indignationis, exagitat: ac si diceret, En quae prodigia, famam non de ullis unquam pulchris facinoribus, sed de solis flagitiis expetentia, reverendae legis instituta sub verborum usurpatione temerarunt, ut promitterent, videlicet circumvento populo, quoniam si per manus eorum hostias obtulissent, statim fierent innocentes, et consequerentur indulgentiam peccatorum. Sicque sublevabant, id est, consolabantur, et superbire factebant reorum animas, in quibus nihil sinebant de compunctione residere.

Ergo quia nec magister loqui, nec discipulus audire id quod ad salutem attinet, assueverunt, sed utrosque culpa, quae polluit, exaequavit, merito eos etiam sententia sequuta componet, ut fructum operum suorum sine fraude suscipiant, et unam internecionem sacerdos ac populus patiatur. Possumus [Col. 0985B] autem in hoc loco faciliorem intellectum creare, si personam Judae quoque, quem post paululum nominat, inferamus. Ut quoniam et ipsam Tribum, licet minus adhuc ream, non tamen omni ex parte purgatam, seria admonitione castigat, illud quoque jam, quod sacerdotes oblatas pro peccatis hostias comedunt, intulisse videatur, fiatque sensus ejusmodi: Sed quid mirum, tribus a Dei cultu et timore recedentes atque colendis idolis mancipatas, variis sordere criminibus, cum etiam illa pars populi, quae videtur cerimonias adhuc mysticas continere, simili errore lymphetur, et corrupti sacerdotes peccantibus blandiantur, quod eis, videlicet, per oblationem hostiarum, quas ipsi devorant, contingat impunitas? Sublevabant igitur his consolationibus, animos, quos facinorum conscientia deprimebat: et quod sacerdotes impudentissime pollicebantur, hoc libentissime populus audiebat: ideo et in tempore calamitatis, nulla inter 419 plebem erit sacerdotesque discretio, sed qui vixerunt promiscue, viliter etiam interibunt.

[Col. 0985C] Vers. 9. 10.— Visitabo super eum vias ejus, et cogitationes ejus reddam ei. Comedent, et non saturabuntur: fornicati sunt, et non cessaverunt. Cum, inquit, coeperit se exercere ultionis censura, hae mensurae dolorum, quas ipsi in peccatis fecerant, implebuntur, ut experiantur in suppliciis, quod in desideriis perpetrarunt, fornicati sunt quippe, vel obscoenitates, vel profanitates sequendo, nec eos usurpatae puduit foeditatis, ut qui de prima statione deciderant, saltem de secundis remediis cogitarent, et quod non decuerat contigisse, vel frequentare desinerent, sicque imitaretur abstinentiam erroris admota cessatio. Sed cum fornicati essent, non cessaverunt. Ergo quod exercuerunt in viciis, experiantur in poenis, ut comedant et non saturentur, impleantur videlicet afflictionibus, sed ita eas haurire non cessent, ut esuriem quamdam ferre videantur. Neque enim cum fornicationem audis, usurpationem modicam corporalis illius voluptatis existimes, sed sacri, [Col. 0985D] inquit, foederis pacta violantes, omnipotentem Dominum in cujus consortium adsciti fuerant, reliquerunt. Et ideo intelligentiae luce privati sunt, non considerantes post quae religionis insignia, ad quales essent sortes rituum devoluti, quae profecto opinionum stultitia, nequaquam in animos irreperet, nisi [Col. 0986A] eam temulentia conciliaret, et crapula: atque ideo dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt, adeo, ut prophetarum munus a lignis aridis postularent, et quae essent futura unicuique, baculus indicaret: quam profanitatis speciem Graeci rabdomantias appellant. Spiritus ergo profanitatis, quem, fornicationem vocant, decepit eos, ut discederent a Deo vero, et multis, variisque daemonibus, in ore sane et fronte adulterantium, miscerentur.

Vers. 13.— Super capita montium sacrificabant, et super colles accendebant thymiama: subtus quercum et populum et therebintum, quia bona erat umbra ejus. Non uno, inquit, modo errasse contenti, qui divina instituta contemserunt, commenta anilia sectabantur, ut non solum baculis in fraudem aliquam laevigatis, sed jam colliculis paulo eminentioribus, aut umbris arborum paulo densioribus moverentur, et crederent illic divinitatis esse plurimum, ubi aliquid amoenitatis vidissent. Sacrificabant itaque in verticibus montium, 420 quod historia frequenter accusat, cum [Col. 0986B] dicit de regibus, Fecit hoc aut illud, verumtamen excelsa non abstulit, sed adhuc immolabat populus in excelsis: hic autem adjicit, quod et subtus quercum et populum adoleret incensum, caussamque admirationis exponens, subdidit. Quia bona erat umbra ejus. Repudiantes lucis et luminis conditorem, vere quasi filii tenebrarum, nemoris capiebantur umbraculis. Audiamus ergo, quid poenarum amentia ista mereatur.

Vers. 14.— Ideo fornicabuntur filiae vestrae, et sponsae vestrae adulterae erunt. Non visitabo super filias vestras, cum fuerint fornicatae, et super sponsas vestras, cum adulteraverint. Commisistis, inquit, turpia, nec ab opere destitistis, ut si non eos quos innocentes, vel eos saltem, quos rei solent sentiretis affectus, id est, ut honesti violatores puderet admissi, sed in operibus noxiis confirmastis audaciam, eo usque sectantes, quae erant probrosa, ut stipitum saxorumque umbras praeferretis elementorum omnium creatori. Hanc igitur impietatem calamitatis ultimae dispungat illatio, ita ut miro [Col. 0986C] genere vindictae ad culparum similitudinem, poena formetur: eoque sit acerbior, quod non fuerit experta censura: libidini siquidem vincentium, sponsae vestrae ac filiae subjacebunt: nec apud aliquos judices istam ignominiam, vel mariti arguent, vel parentes. Caeterum totum flagitium consumetur in dedecus, ut de eo supersit nihil ad reatum. Quasi acute ergo, negata flagitii objurgatione, conclusit, nihil esse acerbius, quam sub conditione servitutis ejusmodi constitisse, in qua extrema necessitudinum flagitia videre pergas, accusare non audeas. Ergo, cum hoc esse miseriarum ultimum praevidisset, quippe quod, nisi captivitas non posset inferre, statim caussam tantae commotionis, praemissorum repetitione subjecit. Quoniam ipsi, cum meretricibus versabantur, et cum effoeminatis sacrificabant, et populus non intelligens vapulabit. Nesciunt, inquit, quantum dolorem de perversitate ejus, quae in consortio meo quondam egit, experiar; ideo in necessitudinum suarum dedecore, magnitudinem criminum priorum recognoscent: [Col. 0986D] ut qui effoeminatos et prostibula, a quibus cultum daemonum acceperant, subsequuti sunt, abutentibus se, obscoenis hostibus distrahantur, voluntariae stultitiae fructus in contumeliis, quas tyranni victores intulerint, sentientes.

LIBER SECUNDUS.

[Col. 0985]

CAPUT IV ( sequitur ).

[Col. 0985D]

Vers. 15.— Si fornicaris tu, Israel non delinquat [Col. 0986D] saltem Juda. Nolite ingredi in Galgala, et ne ascenderitis in Bethaven; neque juraveritis, Vivit Dominus, quoniam sicut vacca lasciviens declinavit Israel: nunc [Col. 0987A] pascet eos Dominus quasi agnum in latitudine. Quamvis universas tribus, idolorum cultibus sorduisse, vaticinii ipsius censura demonstret, tamen deteriorem Israelis statum denunciat, et qui damnationis magis, quam correctionis capax esse videatur: non solum enim 421 profanitatis audaciam intra fines proprios moresque continuit, sed contaminationem quoque fratris quasi lucrum aliquod expetivit. Hoc siquidem, ad crimina sollicitantis studium propheta convincit, cum denunciat Israeli, ut non delinquat saltem Juda, neque enim cura fraternae commiserationis ei fuerat imposita, qui ut sit diligens, admonetur, sed per istam praecepti speciem, etiam illud crimen exagitat, quod similiorem sibi maluerit Judam reddere, quam ut ipse de emendatione quippiam cogitaret.

Fitque sensus ejusmodi: O tu Israel, qui principem erroris secutus, id est, Jeroboam, a germani tui, videlicet Judae, consortio recessisti, non ob aliud, quam ne tibi per honorem templi et sacrorum dierum celebritatem, respirandi atque ad meliora redeundi [Col. 0987B] esset occasio, si non generis, vel criminis tui pactionem tuere, et qui noluisti laudabilem servare concordiam, susceptam semel discissionem teneto, neque in professionem repudiatae germanitatis, astu corruptoris irrepas, sed propria saltem lue contentus, patere innocentiam [Ant. innocentium] manere consortis, et invitare cessa ad eum statum, in quem tu venisse deflebis. Nunc enim majorem in modum imprudentia grassatur, si quorum elegisti remedii timore dissidium, cum iisdem ineas sacrilegii amore collegium. Illum saltem tibi affectum serva, qui peccantibus consuevit innasci, ut te videlicet pudeat deformis admissi. Cur a te scilicet tenue solamen excludis, ut videare deceptus? nam reatum non evadet ascensio; tamen esse aliquid distinctionis inter incautos et procaces indicat, quod alios audacia reddat exosos, alios formido miserandos. Tu autem, cum nullum pateris tuae foeditatis immunem, quid aliud, quam non errore, sed spontaneo detestabilique judicio, te esse nocentissimum, confiteris? Si fornicaris, [Col. 0987C] tu Israel, non delinquat saltem Juda. Cur inquam, istum prioribus jungis errorem, ut minore te dolore periturum, si cum pluribus, quam si cum paucis pereas, arbitreris? Cur prodigus propriorum honorum, etiam fratris jura contaminas? Quid uno tumulo genus omne vis involvi? Patere superesse aliquam tui sanguinis portionem, cujus adjuveris suffragio, reformeris exemplo. Si fornicaris tu Israel, non delinquat saltem Juda: nolite ingredi in Galgala, et ne ascenderitis in Bethaven, neque juraveritis, Vivit Dominus. Quomodo Israeli, ne Judas delinqueret, imperasset, per subjecta patefecit, prohibendo ne in Galgala et Bethaven, quae loca erant tribui Judae juncta, studio permiscendae religionis ascenderent, et jurarent, Vivit Dominus; quod ita intelligendum, ut quia in iisdem locis sicut in Samaria vitulos consecraverant, et ipsis etiam veri Dei nomen adscripserant, perque eorumdem nomen numenque jurarent, ideo nunc praecipit, ut quoniam ex vicinitate Judae, illo populi [Col. 0987D] confluebant, ad Bethaven videlicet, atque Galgala, isti illuc ascendere facessant et jurare, Vivit Dominus, id est, in illis locis consensu populi consecratis, ne Judas hac familiaritate verborum deceptus, ipse quoque vitulos primo non horrere, dehinc incipiat et jurare.

Videtur autem et illud ostendere, quod populi confundebat impietas, ut qui videlicet 422 vitulis serviebant, etiam per verum Dominum quem Judas colebat, in quibuscunque negociis adjurarent, et obtestationes suas illius appellatione, constringerent, quasi optimum judicando, utramque appellationem aequo honore venerari, ut hoc colere, etiam illis, qui in fide manserant, persuaderent, et cultum suscipere vitulorum, religionis, inquam, prioris manente reverentia: sicque devotionis non tam mutatio, quam quaedam facta videretur adjectio. Hoc autem contra legis praecepta susceptum, sine dubio cumulata profanitate miseros polluebat. Nolite itaque [Col. 0988A] loca ista, quae celeberrima sacrilegis ritibus effecistis, eo studio frequentare, ut etiam Judae pectora vestro crimine venenentur. Respiciat enim Judas, si adhuc non totus emarcuit, qui status comprehenderit Israelem; et tunc, quid etiam sibi, nisi caverit, impendat, recognoscet.

Vers. 16.— Quoniam sicut vacca lasciviens declinavit Israel, nunc pascet eos Dominus, quasi agnum in latitudine. Apte prorsus a vacca similitudo suscepta est, ut peccati ipsius species, et tumor peccantium, et mugitus pereuntium signaretur. In cultu, inquit, vitulorum, jugo meae legis excusso, Israelis deliquit audacia, et a virtutis semitis declinavit, credens se opimis bonis suis interpolatione fruiturum: sed impios tanta votorum frustratio consecuta est, ut ad agni exiguitatem de taurina quasi mole descenderint. Sic tota gens, quae confidebat in viribus, gloriam suam ignominia sequente vidit mutatam, et sub pastoris baculo constitutam, tanta quanta solet agnus, facilitate compesci. Neque hoc tamen solum, sed sicut [Col. 0988B] agnus in vasta loca perductus, et imbecillus, et solus, tam matris, quam gregis solatio destitutus, metuit quicquid aspexerit, quicquid audierit: ita etiam gens subjecta hostibus truculentis, per solitudinem cogetur incedere. Quam tamen non usquequaque providentia divina destituit, propter quod dicit, Nunc pascet eos Deus; sed ut impositae calamitatis magisterio intelligat atque fateatur, nec contemtibilia fuisse sacrae legis praecepta, nec sua vel impunita crimina, vel desideria fructuosa, subjungit.

Vers. 17.-19.— Particeps idolorum Effraim: dimitte eum. Separatum est convivium eorum, fornicatione fornicati sunt, dilexerunt afferre ignominiam protectores ejus, ligavit eum spiritus in alis suis, et confundetur [Al. confundentur] a sacrificiis suis. Postquam Israel de desolatione [Al. de solutione] propheticus sermo convenit, eique finem, quia non fuerat dictis ejus audiens, nunciavit, consequenter moniturus, convertit se ad Judam. Ne enim videretur Israeli intenta censura, Judam reatibus exemisse, [Col. 0988C] qui utique nunquam, nisi voluntario corrumperetur assensu; ideo ipsum quoque simili vigore compellat. Vidisti, inquit, quoniam Effraim a jugo legis meae ingrata et infoelicia colla subducens, idolorum particeps esse decreverit. Nullo ergo foedere tu illi copuleris, sed dimitte eum, et toto, sicut locorum, ita studiorum fine dirimere. Caeterum si ei te ulla societas alligaverit: etiam calamitas, nimirum aequa, corripiet. Vis contagionem profanitatis effugere? vallo continuae separationis ambire, nunquam cum sacrilegis ineas vel publica foedera, vel privata convivia. Quae enim societas luci cum tenebris (2. Cor. 6. 14.) ? quis consensus 423 templo Dei, cum idolis? Fornicatione fornicati sunt. Et ne hoc putes contigisse errore deceptis, dilexerunt afferre ignominiam protectores ejus, dedito studio, et incenso amore, profanitates sequuntur, nec solum in plebeia parte delinquunt, a proceribus ad imos funerea profanitate sunt pervasi. Ideo nusquam eorum sensui coetuique misceare [Col. 0988D] [Ant. miscere] , si te castae fidei sacramenta delectant. Provisa est siquidem, o tribus Juda, in adjumentum judicii tui, talium festinata damnatio, ne tu videns differri exitia reorum, fieres etiam incerta meritorum. Adhuc te incolumi, subitus Samariam quasi ventus arripiet, et confundentur a sacrificiis suis, idest, erubescent, et confitebuntur vanitatem spei eorum, qui sibi libertatem et securitatem pollicebatur in iis hostiis, quas idolis offerebant. Alas autem spiritus, quibus gens illigata discesserit, posuit secundum vulgarem opinionem, quae ventorum imagines pennis instruere consuevit. Ergo sic ait: Isti qui sacrilegia sequuti sunt, pessundabuntur, et ad exilia diversa captivitatis turbine perferentur, ut ventorum alis innixi fuisse videantur. Nos autem cum ista legimus, cogitare debemus, quam leviter prophetarum [Col. 0989A] voces vesanus populus aestimaret. Neque enim cum sacerdotes et reges, ac popularis etiam multitudo, in apertum conspirasset errorem, paucis spiritualibus atque pauperibus, aut increpandi, aut concionandi facultas aliqua praebebatur; sed sicut alia Scriptura testatur, arreptitii vocabantur, et publico erant quasi portenta derisui. Tamen isti, et opum et honorum pariter indigentes, merebantur cum Deo inire colloquium: et quasi ab Aetheris solio, in stratas [Ant. instratas] humique cohaerentes animas, proferre sententiam.

CAPUT V.

VERS. 1. 2.— Audite hoc, inquit, sacerdotes, et attendite, domus Israel, et domus regis, auscultate, quia vobis, judicium est. Universa nempe ad sacrilegia vaditis, nec aliquod in peccando discrimen, quale habebatis in ordinibus, praestitistis. Nunc ergo, vel sacerdotati, vel regali dignitate sublimes, et tota Israelis turba, quoniam jam impendit exitium, [Col. 0989B] convenit ut intelligatis, vos non pro viribus, sed pro aequitate judicis disperire. Duas siquidem res, quae viderentur esse contrariae, perpetrastis, ut fieretis videlicet, laqueus et rete, sed ita in montis vertice, ac si in loco speculae eminentis extentum. Hostias vero quas caelorum praesuli deceret offerri, et quasi vehente fumo ad superna portari, has vos, ordine commutato, in profundo mersistis. Illud autem est, quod in sacerdotibus et regibus accuso, quia cum eum locum essent in gente sortiti, ut agerent non minus honestate ac religione, quam potestate ac dignitate reverendi, atque ad id, quod rectum erat, tam sermone, quam exemplo debuerint subditos incitare, illi contra, vel conciliationem criminibus praebuere, vel formam: idque solum de fastigio 424 priore retinentes, ut procul quae fecerant apparerent, laqueos et retia tetenderunt, quibus infoelix turba caperetur, eademque perversitate, sacrificia, inquit, in profundum, idest, quasi ad inferna, vertistis. Quidve, cum ea aut daemonibus mactaretis, [Col. 0989C] aut Manibus? Quia ergo peccandi amore, agendi ordinem confudistis, ita ut quidam in vobis ambitus appareret, discernendi ignorantia, quid sequatur, accipite.

Ego eruditor ero omnium vestrum, ut docente ultione, discatis, quod spreta eruditione, nescistis. [Vers. 3.] Ego scio Effraim, et Israel non est absconditus a me, quia nunc fornicatus est Effraim, contaminatus est Israel: non dabunt cogitationes suas, ut revertantur ad Dominum Deum suum, quia spiritus fornicationis in medio eorum, et Dominum non cognoverunt. Quanta, inquit, obstinatione deliquerit Israel, nemo magis novit, quam ego, qui peccatorum interiora conspicio. Neque est viscerum ulla pars, quae meum suffugere possit obtutum. Totum eum ergo diligenter inspiciens, cognovi, quia nunc sit penitus fornicatus, penitusque pollutus. Quod ne in excusatione praeteritorum peccatorum dictum putares, quid tali affirmatu indicatum vellet, subjecto statim [Col. 0989D] sermone patefecit. Ait enim: [Vers. 4.] Non dabunt cogitationes suas, ut revertantur ad Dominum Deum suum, quia spiritus fornicationis in medio eorum est, et Deum non cognoverunt. Ergo, post susceptionem peccati, dissimulata compunctio, et recepta in pectus, non solum usurpatio criminis, verum etiam emendationis oblivio, ita praecedentibus erroribus [Col. 0990A] antefertur, ut haec sola iniquitas, vel prima, vel maxima censeatur. Non dabunt, inquit, cogitationes suas, ut revertantur ad Dominum Deum suum, quia spiritus fornicationis in medio eorum. Caussam, cur nihil de emendatione cogitarent, hanc esse monstravit, quod immundus spiritus ipse daemon, vel sacrilegiorum amor in eorum medio versaretur. Si enim ex intervallo delinquerent, appropriare eis immundus spiritus crederetur. Nunc autem, cum omne vitae tempus sceleribus impendant, rite sacrilegiorum auctor nequaquam vicinus eorum dicitur esse, sed medius. Illo ergo pectoribus eorum insidente, de emendatione nihil cogitant, et ideo subduntur exitiis.

Vers. 5.— Respondebit, inquit, arrogantia Israel in facie ejus, et Israel, et Effraim ruent in iniquitate sua, ruet etiam Judas cum eis. Ad similitudinem ruralium laboriosorum, quibus saepe respondet ubertas, et hos, ait, mercedem studiorum protinus recepturos. Digne, inquit, respondebit industria, id [Col. 0990B] est, ut sub calamitatibus erubescant, qui plurimum sibi de criminibus arrogabant.

Vers. 6. 7.— In gregibus suis et in armentis suis vadent ad quaerendum Dominum, et non invenient: Ablatus est ab eis: In Domino praevaricali sunt, quoniam filios alienos genuerunt, nunc devorabil eos messis cum partubus suis. Cum dixisset supra, 425 judicantis convenire justitiae, ut qui sceleribus se dedissent [ forte dedidissent], stipendia quoque digna perferrent, Israeli sociavit et Judam, quem, licet paulo serius, in similem tamen reatum noverat esse venturum. Postquam vero justitiam commendavit examinis, ad temporum distinctionem revertitur, et Israelis facta persequitur, quem protinus sciebat esse periturum. Et primum quidem, cum dixisset Judam quoque Israeli in calamitate miscendum, subjecit, quod ad Judam magis respiceret, qui sacratum Deo Templum tenebat. Nam licet pollueretur idolis, tamen etiam hostias offerebat Deo: cumque parum [Col. 0990C] studeret moribus corrigendis, adquisiturum se arbitrabatur de assidua immolatione subsidium. Ergo, in gregibus, inquit, et in armentis suis vadent ad quaerendum Dominum, et non invenient: ablatus est ab eis. Vadent autem posuit pro Ibant, per praeteriti siquidem temporis declinationem invectio tota detexitur. Superstitionis proinde magis quam religionis caffe gradientes (sic enim hostiarum censetur oblatio, si eis defuerit cura virtutum) non potuerunt invenire Deum illum, ad quem nemo nisi plenae devotionis calle deducitur. Ablatus est ab eis, non quod Deus potuerit auferri, sed quod ita nusquam eis occurreret ejus auxilium, ac si ab eis funditus videretur ablatus. Postea vero ad Effraim, idest, Samaritas vocem retorquens, aliam speciem praevaricationis exagitat, quae tamen vetustatem commissae impietatis ostendit. Quod ita, videlicet, legis statuta contemserint, ut profanis gentibus etiam per connubia miscerentur, studentes prorsus atque properantes, ut generis sui nomen exuerent, et quidvis aliud, quam Dei populus [Col. 0990D] vocarentur. In Domino praevaricati sunt, quia filios alienos genuerunt. Tantum, inquit, odium mei nominis concepere, ut a minis eripi se posse vel a molestiis exui crederent, si in numerum aliarum gentium eorum soboles migravisset. Qua mobrem, [Col. 0991A] nunc devorabit eos messis cum partubus suis: vicinam et impendentem calamitatem nomine messis ostendit: in quo tam germina quam fructus, uno pollicetur gladio demetendos.

Vers. 8. 9.— Clangite buccina in Gabaa, et tuba in Rama, ululate in Bethavem, post tergum Benjamin. Effraim in desolatione erit, etc. Quia pronunciaverat, illos brevi tempore consumendos, pondusque sententiae in effectum absque ulla dilatione gradientis, noverat: quasi jam rebus impletis, per eas urbes quae frequentissimae erant, tubis clangentibus, et resonis planctibus jussit indicari [Ant. judicari] quod totum Effraim vastitas occuparet. Omnia autem, quae dixit loca, idest, Tergum Benjamin, quae tribus fuit Judae regioni contermina, Gabaa et Rama et Bethaven, Judae finibus vicina fuisse colligimus. Cum igitur istorum calamitas, quae praecessit, illos solicitos debuerit facere, ipso nimirum timoris exemplo, non solum nihil ad emendationem promovit, sed etiam delinquendi praebuit incrementa. Hoc itaque [Col. 0991B] vehementer exprobrat, et dicit, per id apparuisse pejores, per quod fieri debuerant vel pro ipsa humanitate meliores.

Vers. 10.— Facti sunt enim 426 principes Juda quasi assumentes terminum, super eos effundam quasi aquam iram meam. Idest, tempore captivitatis Assyriae, quae tribus decem de finibus suis pepulit, Judae principes, quos fraterna calamitate in fletum oportuerat commoveri, ac decorem morum sedulo cogitare, ne et ipsi, videlicet, in similes aerumnas laberentur: non solum nihil formidinis compunctionisve senserunt, sed parricidalem etiam animum publicarunt, addita sibi, videlicet, spatia terrarum, expulso fratre, gaudentes. In die ergo desolationis, idest, in tempore quo Tribus Israeliticae de suis finibus migraverunt, ostendit fidem (subaudis) Judae: cujus latens votum detexit occasio. Atque ita in Levi habuit discrimina germanorum, ut ea sibi etiam commoda fuisse loqueretur: quod sane tanti reatus est, [Col. 0991C] ut coegerit indignationem ulciscentis augeri. Sequitur enim, Super eum effundam, quasi aquam, iram meam: idest, postquam dixerat, effundam, aperte subdidit, quasi aquam. Deterior, inquit, Juda per exultationis istius crimen apparuit. Et ideo mergetur inundatione poenarum, quia cum inter caetera beneficia hoc quoque clementia nostra ei praestiterit, ut timori ejus emendationique Effraim impenderetur exitium: ille est eo abusus ad incrementa petulantiae, germanique sibi credidit non exempla provisa, sed praedia contributa.

Vers. 11. - 15.— Calumniam patiens Effraim, fractus judicio, quoniam caepit abire post sordem. Et ego quasi tinea Effraim, et quasi putredo domui Judae. Et vidit Effraim languorem suum, et Judas vinculum suum. Et abiit Effraim ad Assur, et misit ad regem ultorem: et ipse non poterit sanare vos, nec solvere poterit a vobis vinculum. Quoniam ego quasi leaena Effraim, et quasi catulus leonis domui Juda. Ego, ego vadam, et capiam, et tollam, et non est qui eruat. [Col. 0991D] Vadens revertar ad locum meum, donec deficiatis, et quaeratis faciem meam. Graviter se Deus commendat offensum, quod nihil compunctionis de fraterna damnatione susceperit, sed remanens Judas, insultaverit exulanti, laetatus, fines suos quacumque occasione proferri. Hoc ergo peccatum ita graviter aestimavit Deus, ut non admoturum se iram promitteret, sed instar aquae penitus effusurum. Et quia per incrementa poenarum, nocentiorem fecerat Judam videri, quippe qui esset, inundante animadversione, populandus, assumtum colorem perrexit excolere. Aitque ita Judae esse graviorem reatum, ut ei comparatus Israel videatur calumniam pertulisse. Fitque [Col. 0992A] sensus ejusmodi: Si meritorum ratio malum captivitatis exegit, cur Judas et gentium moribus inquinatus, et odio fratris infectus, vim distulit ultionis? Sin autem post tot crimina, necdum mereretur expelli, nonne ille qui captus est, per calumniam magis quam per justitiam docentis oppressus? Calumniam patiens Effraim, fractus judicio. Quid esset calumniam pati, curavit exponere, idest, judicis non aequitate, sed potestate deprimi. Ad eumdem autem sensum respicit, quod ait, Caepit abire post sordem. In superioribus enim et multitudinem et vetustatem peccatorum exprobraverat 427 Israeli; ubi vero Judae crimen agitavit, videlicet, de fratris sui captivitate lucrum quaerentis et gaudium sentientis, idque censuit aliis praeponderare criminibus: eodem etiam tenore subjecit reliqua, ut diceret, et circumventum in judicio fuisse Effraim, et ipsum principia erroris habuisse. Ac si diceret: Tantam crudelitatem, Judas, animi tui publicasti, ut in sceleribus, [Col. 0992B] pro quibus est damnatus Israel, tu horridior vetustiorque videaris. Unde et judicii mei, pro meritorum differentia, modus acuetur, ut Effraim, quasi tinea, interpolem: te vero, quasi inhaerens putredo, consumam. Notum est autem quanto minore, ea quae tinea mordet, quam quae putredo pervadit, exitio consumantur. Et vidit Effraim languorem suum, et Judas vinculum suum: id est, conspicietis, et perferetis uterque vindictam, quae vestris studiis destinatur, nec vobis proderit auxilium a diversis regibus postulare: sed rebus fatebimini, illos vobis corruptionis exempla solum, non etiam salutis subsidia praestitisse. Et abiit Effraim ad Assur, et misit ad regem ultorem, et ipse non poterit sanare vos, nec solvere poterit a vobis vinculum. Quoniam ego quasi leaena Effraim, et quasi catulus leonis domui Juda. Utrique populo promisit se habitu leonis occursurum, sed vehementiam, quam specie non fecerat, servavit in sexu, ut illi se, quasi leaenam, huic vero, quasi leonem diceret apparere. Implevit autem assumtam [Col. 0992C] similitudinem dicendo. Ego, ego capiam, et vadam; et tollam, et non est qui eruat. Vadens revertar ad locum meum, donec deficiatis, et quaeratis faciem meam. Nemo est, inquit, pastorum qui pervasam a me praedam ausit eruere: sed despiciens rusticorum tumultum, exeram vires, donec indignationis meae esuries expleatur. Revertar autem ad locum meum, pro cubili posuit, ad quod leo non territus recipere se consuevit. Erit autem istud, donec vos aerumnis doloribusque lassati, meam, inquit, faciem requiratis: quod sane extra regulam susceptae de leone imaginis ex negotii veritate constat illatum. Caeterum, quantum ad comparationem respicit, quis eam faciem visere lassus optaret, cui nec validus potuisset obsistere? Itaque cum assumtam indignationem expressisset, per famem leonis, jam de personae suae majestate subjecit, se ad liberandum non esse venturum, nisi vultum ejus proficiens ipso attritu populus concupisset, et ab eo solo caepisset postulare remedium, a quo supplicium sensisset illatum.

CAPUT VI.

[Col. 0992D]

Vers. 1. - 3.— In tribulatione sua mane consurgent [Al. consurgunt] ad me. Venite, et revertamur ad Dominum, quia ipse caepit, et sanabit nos: percutiet, et curabit nos. Vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos, et vivemus in conspectu ejus, et sciemus, sequemurque, ut cognoscamus Dominum: quasi diluculum praeparatus est egressus ejus, et veniet quasi imber nobis temporaneus et serolinus terrae. Dixerat quod instar leonis ad venationem progressi, in profanum populum desaeviret, munus videlicet [Col. 0993A] exercens ultionis, quae postquam incitata coepisset impios atterere, non prius a poenarum illatione cessaret, quam illi ad quaerendum Dominum toto deinceps precum ambitu se contulissent. Sed quoniam magna est in ipsa supplicandi professione discretio, et offerunt alteram, 428 solo terrore perculsi, alteram vero, cum metu, etiam ratione correcti, quid in utraque momenti sit, curavit exprimere, ut quamvis una facies appareret ambarum, tamen intelligeremus, quod diversis radicibus niterentur: illa, videlicet, solummodo perturbationis, ista etiam de correctione, virtutis. Quia ergo dixerat, quod nequaquam ad juvandum prodiret, nisi ad quaesitionem vultus ejus, succumbens castigationi gens illa se converteret, pergit necessario, quam supplicationem praestolaretur, exponere, et illius primo verba sub irrisione percurrit, quam pro sui levitate ostendit reprobandam, id est, quae solis vocibus adulatur, cum rerum agitur destituta ponderibus, cujus habitum, et genus, etiam sacrum carmen accusat. Cum [Col. 0993B] occideret eos, inquit (Psal. 34.) , quarebant eum, et convertebantur ante lucem, et veniebant ad eum: cor autem ipsorum non erat rectum. In tribulatione sua mane consurgent ad me. Venite, et revertamur ad Dominum, quia ipse coepit et sanabit nos, percutiet et curabit nos. Vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos, et vivemus in conspectu ejus, sciemus sequemurque, ut cognoscamus Dominum: quasi diluculum praeparatus est egressus ejus, et veniet quasi imber nobis temporaneus et serotinus terrae. Cum me, inquit, quaerere caeperitis, non ista, quam gestatis in labiis, oratione placabor, nec si potentiam meam simul clementiamque laudetis, dicentes quod tam sim ad ignoscendum paratus, ut praeveniam vota beneficiis, nec manere quam intuli plagam per spatia bidni sinam, sed tertia die vivificaturus adveniam. Et vivemus in conspectu ejus, quam dederit, vitae foelicitate potientes. Sciamus atque scrutemur eum, qui noctes angorum dolorumque nostrorum, [Col. 0993C] quasi matutinum lumen, expellat, et tribuendis copiis illabatur instar imbris tempestivi et serotini. Ista, inquam, quae sine emendatione morum formaliter soletis cantare, despiciam. At quae referam, contuemini.

Vers. 4.— Quid faciam tibi, Effraim? quid faciam tibi, Juda? Misericordia vestra (quam praemissis videlicet cantilenis, a me vobis affore dicebatis, ut vestris utar imaginibus) matutinae nubis instar, evanuit, et quasi crepuscularis humor, sole veniente, est siccatus: id est, ita illud quod tibi parcere consueveram, vapore nostrae indignationis absumitur, ut desit unde malorum refrigerium consequaris. Neque id accidit ideo quod mea sit, sed quod tua non sit mutata sententia. Ego enim justitiae et clementiae pariter jura custodiens, nolueram punire quos terrui. Vos autem nec plagarum denunciatione commoti, in effectum coegistis abire terrores.

Vers. 5.— Propter hoc dolavi in prophetis; occidi [Col. 0993D] eos in verbis oris mei, et judicia tua quasi lux egredientur, id est, admovi prophetalium comminationum secures, et cum tantis cumulis mala inferenda descripsi, ut rei quique ipso facile consternarentur auditu. Sed quoniam imprudentiam tuam coercere nequivit elaborata maxime terroris ambitio, necesse est invehi, quae non profuit intimari. Ideo judicia tua quasi lux egredientur, ut nemo jam quid merearis ignoret, nec deformitas tua sub aliqua religionis specie, quam in offerendis habuisti sacrificiis, delitescat. [Col. 0994A] Caeterum rerum exitu pendente, colluceat, 429 me bonas affectiones magis quam hostias opulentas expetisse: illumque mihi acceptum fuisse, qui juvando per misericordiam proximo, magis quam imbuendo per sacrificium altari, sedulus exstitisset, et scientiam Dei, praeceptum ejus universis sacrificiis praetulisset. Tu ergo, qui haec didicisse contemnens, nihil de moribus, nihil de virtutibus cogitasti, sed me, quem diuturnis actibus asperabas, laudum et hostiarum muneribus placare posse arbitratus es, rerum saltem periclis, cujus sim gravitatis intellige. Misericordia, quam laudabas immeritus, quasi nubes matutina praeteriit; judicia vero, quibus convictus addiceris, quasi dies adulta lucebunt.

Vers. 7.— Ipsi autem sicut Adam transgressi pactum, praevaricati sunt in me. Instituto ordine sermonis ingreditur, ut postquam supplicia comminatus, fuerit, materiam eorum, idest, culpas quibus est excitata offensio, subjungat. Unde et hic, postquam claram fore ultionem promisit, quo reatu obligarentur, [Col. 0994B] adjecit. Cujus ut pondus exponeret, antiqui recordatus est exempli. Ubi sane notanda est elocutio prophetae, multis ejusmodi locis, explanationis lumen adportans. Ait enim, Sicut Adam transgressi sunt pactum: ibi praevaricati sunt in me. Non utique quod isti in Paradiso praevaricationem admisisse videantur; sed quoniam dixerat, ita illos, sicut Adam, praeceptum fuisse transgressos, subdidit, eos ibi peccavisse; in eadem nimirum similitudine delinquendo; quod tamen sagacem intellectum requirit. Adam quippe et si violator fuit praecepti, nullis tamen legitur idolis supplicasse, nec aliquod eorum criminum, de quibus Israel arguitur, perpetrasse. Unde ergo illi primo homini degens in summis sceleribus populus comparatur? Haud ob aliud profecto, quam quod et si non aeque sacrilegi, aeque tamen docentur ingrati. Nam sicut Adam, qui in Paradisum, ut inlaboratis copiis uteretur, fuerat inductus, nulla angoris materia, nulla conquestione exorta, seductoris maluit quam creatoris implere mandatum, [Col. 0994C] plusque apud eum valuit blanda de falsitate promissio, quam tot muneribus, tot miraculis, creatoris stipata praescriptio, quae usum videlicet omnium, sub unius pomi exceptione, contulerat: statimque temerator praecepti, experimentum caepit exilii, et summam foelicitatem pene ultima captivitate mutavit, ita ut peccatum ejus arva deinceps, fertilitatem suam negando, castigarent: juxta hunc modum populus Effraim, qui terrae copiis, quasi Paradisi amoenitate, fruebatur, nullam offensionis materiam, idest, nihil quod de Dei indulgentia et liberalitate quereretur, inveniens, quasi solo virtutum odio laboraret, errores praetulit veritati, et ad cultum idolorum, spreta, quae salutaris erat, religione defecit. In eamdem igitur culpam cecidisse dicuntur, cum eo 430 cujus conditionem videntur imitati, et magna ingratarum gentium percelluntur invidia, qui nullius auctorem muneris, tantumque ad evertendum peritum, opifici suo largeque conferenti bona [Col. 0994D] omnia, praetulerunt.

Vers. 8. 9.— Galaad civitas operantium idolum, supplantata sanguine; et quasi fauces virorum latronum, particeps sacerdotum, in via interficientium pergentes de Sichem, quia scelus operati sunt in domo Israel. Quia, ut saepe diximus, non unam quamcumque personam, sed populum coarguit, tum generali oratione, quae sunt acta, percurrit, tum in quibus singulae urbes reliquis quasi amplius commisere, dinumerat. Quamvis ergo tota ipsa regio cultu horreret idolorum: [Col. 0995A] tamen erant sine dubio certa loca, quae eo plus sacrilegii collegerant quo plus, vel de opportunitatibus commerciorum, vel de multitudine incolarum, celebritatis habuissent. Ex his ergo et Galaad et Sichem urbes insignes profanitatibus introducit. Galaad, inquit, praecipua civitas eorum, qui idola fabricantur, haud minus crudelitatis studiis quam profanitatis exultat. Nam quasi fauces latronum, ita ejus municipes sanguini inhiant innocentum. Nam sacerdotum suorum, idest, Aruspicum suasionibus servientes, si quis ad templum Dei voluisset ascendere, hunc illi aggrediebantur in itinere, a templo Dei avertentes, et ad societatem erroris proprii pertrabentes, at si parum suadendo promoverent, etiam coedibus rem gerebant. Propter quod dicit, Particeps sacerdotum in via interficientium pergentes de Sichem, quia scelus operati sunt. Primo videlicet ipsi in sacrilegio corruendo, tum quod propria non essent prolapsione contenti, sed alios quoque in similem ruinam, vel suadendo deducerent, vel cogendo. [Col. 0995B] Quod scelus merito pronunciatur, tantum videlicet studium impietatis habuisse, ut etiam invitis et reluctantibus niterentur infundere.

Vers. 10.— In domo Israel vidi horrendum negotium, ibi fornicationes Effraim: contaminatus est Israel. Ut totam regionem doceat fuisse profanatam, loca etiam diversa commemorat, et sicut supra, Galaaditas, latrocinantum more, ait, viatoribus insiluisse, ut eos a recto calle deducerent: ita nunc horrendum negotium in domo Israelis, vel in Samaria, vel in tota regione, vidisse se pronunciat, idest, totum populum Effraim, absque exceptione, sacrilegiis maculari. Quibus quoniam criminibus saepe jam dixerat impendere supplicia, nunc sola meritorum enumeratione contentus transit ad Judam, eumque commonens, ut sciat severitatem judicis non posse corrumpi, sed se quoque, nisi corrigi festinaverit, similium calamitatum stipendia recepturum.

Vers. 11.— Sed et, Juda, pone messem tibi, cum [Col. 0995C] convertero captivitatem populi mei. Noli aestimare, o tribus Juda, fore te damnationis immunem, 431 quia in tuis finibus, eunte in captivitatem Israelis populo, subsistit. Praevenerat te siquidem ille in iniquitatibus: fuit consequens ut in miseriis praeveniret. Sed tu, quem comitaris in flagitiis, etiam calamitatibus consequere, hoc tamen deterior aestimandus, quia nihil tibi profuit quod prior est ille damnatus. Pone ergo messem tibi, cum convertero populi mei captivitatem. Vide, inquit, ne dubites, quoniam cum tempus debitae ultionis advenerit, captivitas quam nunc populus meus, idest, germani tui, pronunciante justitia, pertulerunt, convertatur ad te, ut etiam tu similiter demetaris, quia sicut in lachrymis poenitentiae seminantes, revehunt gaudiorum manipulos: ita qui gaudia polluta sectantur, messem dolorum et planctum [F. planctuum] congregabunt.

CAPUT VII.

[Col. 0995D] Vers. 1.— Cum sanare veltem Israel, revelata est iniquitas Effraim, et Samariae malitiae, quia operati sunt mendacium: et fur ingressus est spolians, latrunculus foris. Sedulo curat ostendere, quam sit promtus ad veniam; et quia velut invitus personam vindicantis assumat, si justitia sineret, multo magis multoque jocundius partibus lenitatis usurus. Cum igitur quasi impetum indulgentiae concepissem, inquit, et ad [Col. 0996A] succurrendum miseris meditarer assurgere, converti paululum oculos, ut quos liberaturus eram, viderem. Et ecce in faciem meam iniquitatum, quas Effraim commiserat, agmen insiluit, quodammodo vociferantium, quia nemo talibus parsum iret, quam [Al. nisi] cum labe justitiae, quandoquidem tanto essent odio veritatis imbuti, ut impenso semper studio mendacia funesta construerent. Cum sanare vellem Israel, inquit, revelata est iniquitas Effraim, et malitia Samariae, quia operati sunt mendacium, Praeter vicia autem diversa morum, sacrilegium in nomine mendacii, sicut supra obscoenitatis, exagitat. Commentati sunt enim, quos venerarentur deos, qui verum Deum colere destiterunt: sicque mendacium deteguntur operati, qui simulachris divinum nomen adscripserunt. Unde et magister gentium, tradidit illos Deus, inquit, in desideria cordis eorum in immunditiam, ut afficiant corpora sua in semetipsis, qui commutaverint veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae potius, quam creatori, qui est benedictus in [Col. 0996B] saecula, Amen (Rom. 1. 24.) Absolvit ergo deliberationem meam, qua parcere cogitabam, commissi ab eis facinoris magnitudo, et in contumeliam sacrae veritatis mendacia fabricatos, non permisit effugere. Inde in omnia penetralia eorum, scitus populator intravit, cum securitate victoris, et cum diligentia furentis ingrediens, ut de his videlicet, quae diripienda erant, nec per negligentiam quicquam relinqueret, nec per abundantiam fastidiret. Furis ergo et latrunculi intus forisque vastantis, et similitudinem usurpavit et nomen, ut ei comparatum hostem non trepidum intelligeres, sed velocem.

Vers. 2.— Et ne forte dicant in cordibus suis, omnem 432 malitiam eorum me recordatum. Interpositus est hic versus pro commendatione modestiae. Caeterum ad sequentem sunt praemissa [Al. praemissae] contextum (id est, Fur ingressus est spolians, latrunculus foris). Nunc circumdederunt eos adinventiones suae, coram facie mea factae sunt: et ne forte [Col. 0996C] dicant in cordibus suis omnem malitiam eorum me recordatum, vel partem aliquam commissae profanitatis exponam, ut minora longe intelligant supplicia esse, quam merita. Circumdederunt eos hostes, et potiti eorum, jure victoriae, ita diligenter omnia perscrutati sunt, quasi aut in penetralia domorum fures, aut in agrorum aperta irruissent latrones. Circumdederunt eos adinventiones suae, quae coram facie mea factae sunt, sicut supra dixerat, cum sanare vellem Effraim, revelata est malitia Samariae. Secundum quod beatus David, ex ejusdem populi persona confitetur, Posuisti iniquitates nostras in conspectu tuo, seculum nostrum in illuminationem vultus tui; et omnes dies nostri defecerunt, atque in ira tua defecimus (Psal. 89.) . Vestris igitur criminibus estis illigati, vestrarum adinventionum pondera sustinetis. Fabricati estis mendacia deorum, sed in veritate dolorum. Quae sint autem, quae revelata dixerit, audiamus.

Vers. 3.-7.— In malitia sua laetificaverunt regem, et in medaciis suis principes. Omnes adulterantes, [Col. 0996D] quasi clibanus succensus a coquente, quievit paululum civitas a commixtione fermenti, donec fermentaretur totum. Dies regis nostri: coeperunt principes furere a vino: extendit manum suum cum illusoribus. Quia applicaverunt quasi clibanum cor suum, cum insidiaretur eis: tota nocte dormivit coquens eos, mane ipse succensus, quasi ignis flammae [Al. flammam] . Omnes calefacti sunt, quasi clibanus, et devoraverunt judices [Col. 0997A] suos. Meminit illius festivitatis et temporis, cujus ordo in Regum historia continetur. Nam cum per stultitiam Roboam, populi fuisset impleta discessio, et decem tribubus praesidere coepisset Jeroboam, dixit, inquit (3. Reg. 12. 26. et seqq.) , in corde suo: Nunc revertetur regnum ad domum David, si ascenderit populus iste, ut faciat sacrificia in domo Domini in Jerusalem. Et excogitato consilio, fecit duos vitulos aureos, et dixit eis: Ecce dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti. Posuitque unum in Bethel, et alterum in Dan, et factum est verbum hoc in peccatum: ibat enim populus ad adorandum vitulum usque in Dan. Et fecit fana in excelsis, et sacerdotes de extremis populi, qui non erant de filiis Levi. Constituitque diem solemnem in mense octavo, quintadecima die mensis: in similitudinem solemnitatis, quae celebrabatur [Ant. celebratur] in Juda. Et ascendens, altare similiter fecit in Bethel, ut immolaret vitulis, quos fabricatus erat. Constituit in Bethel sacerdotes excelsorum, quae fecerat. Et ascendit super altare, quod instruxerat in Bethel, quintadecima [Col. 0997B] die mensis octavi, quem finxerat de corde suo, et fecit solemnitatem filiis Israel. Quia ergo refert regem Jeroboam, suae tantum potentiae consulentem, tot miraculis totque seculis commendatum populo veri Dei cultum levi pepulisse commento, 433 totamque gentem ita aulicis profanitatibus obsecutam, ut se nihil de observantia veritatis habuisse, contentius indicaret, certamen quoddam inter adulantium et dominantium impietatem fuisse describit, quisque videlicet in criminibus praeveniret. Regem igitur quasi rebus suis, si ad cultum templi populus ascenderet, diffidentem, spretu religionis laetificaverunt Tribus, de cujus animo scrupulum formidinis abstulerunt. In mendaciis quoque suis principes: idest, vel satellites regios, vel propinquos, mendaciis suis gaudere fecerunt, tantumque fervorem funereis adhibuere commentis, ut instar clibani, cui flamma subjicitur, viderentur ardere. Vel certe ut fermentum solet, in massa quae fermentatur, abscondi, brevique [Col. 0997C] temporis spatio tota coacescit: ita universas Tribus unius viri ad pravitatem vocantis, penetravit et infecit iniquitas. Sicque a virtutis professione degeneres, ut occasione impietatis horribiles, illud tempus dies regis sui appellare caeperint [Al. caeperunt] , lusibus videlicet et conviviis celebrandos; tempus, inquam, quo eis vel vita regis sui, vel securitas contigisset. Talem festivitatem consequenter temulentia comprehendit, ut non solum vulgares quique, sed etiam nobiles, quos gentis principes nuncupat, inciperent furere a vino. Ipse autem rex commaculator illius dignitatis, et sacrilegi fabricator erroris, extendit manum suam cum illusoribus, professa adulatione illum palpantibus: ut quia illi corda sua praeparaverant, ut clibanum qui subjectum impietatis ignesceret, ille nocte tota dormivit coquens eos, idest, succensum non removit incendium, sed quasi calcata lignis fornace, securus se permisit sopori, sciens quod per totam noctem eorum temulentia et profanitas [Col. 0997D] decoqueret. Nec opinio fefellit artificem; omni cuim lumine rationis extincto, inventi sunt diluculo ita criminibus aestuantes, ut judices suos, quos videlicet habuerant impietatis magistros, sine ambiguitate superarent. Omnes reges eorum ceciderunt, et non est qui clamet in eis ad me. Quid ergo miraris, si universi cogantur subire tormenta, cum ita universi scelera perpetraverint, ut non dicam popularium, sed nec nobilium aliquis inventus sit, qui lapsum publicae impietatis effugeret?

Vers. 8.— Effraim in populis ipse commiscebatur: [Col. 0998A] quia supra, gentem praevaricatricem, decursis partibus, judicaverat [Forte indicaverat) , populum videlicet obsequutum regibus, ac deinceps principes pariter cum plebibus cecidisse signando, ita ut non esset qui intervenientis munus assumeret: hoc ipsum sequente versu cumulate et breviter indicavit, dicens: Effraim in populis ipse commiscebatur. Idest, non unus aut alter, paucive vel plures de Israelis stirpe venientes, nationum erroribus se inserebant: sed Effraim, totus quantus esse poterat, profanis gentibus se miscebat; ambiebatque ipsum, quo clarus fuerat, nomen abolere, gentiumque potius appellatione censeri. Quod sane desiderium, cum ei semper in adversa erumperet, nequaquam fiebat vel 434 afflictione correctior: et ideo, ut imprudentem eum inter extremas miserias adnotaret, imaginem, protulit congruentem: Effraim factus est subcinericius , qui non reversatur. Comederunt alieni robur ejus, et ipse nescivit. Sicut panis exiguus et non pistoris arte confectus, [Col. 0998B] sed quasi tumultuarie ab esuriente compositus, quem subjectum favillis non versari, sed ab una tantum parte torreri contigerit, altera videlicet cruda remanente: ita cum vires illius frequens percussisset afflictio, inquit, nihilominus in impietatis studiis permanebat, ut simul et crudus, quia indomitus, et exustus appelletur, quia tabe se gemebat afflictum. Tenuit autem metaphoram, ut quia stultum attritumque populum subcinericio pani, qui non reversatur, aptaverat, vastatores etiam ejus voratores vocaret. Ait enim:

Vers. 9.— Comederunt alieni robur ejus, et ipse nescivit. Idest, discretionem boni et mali quam de virtutis meditatione non habuit, neque de verberibus illatis recepit. Sed nescit omnino, qui robur ejus absumerent, et perniciem suam mirabili stoliditate dilexit. Nec sane, quod est ultimum eruditionis genus, vel post experimenta consipuit, sed in insipientia, quam in prima aetate est complexus, usque ad canos ejus, idest, usque ad senectutis tempore, perduravit. [Col. 0998C] Cumulanter, non apparuisse caniciem, sed defloruisse et effusam esse, commendat, idest, ut non propiasse, sed quasi senectutis annos eam implevisse ostenderet: et tamen ignorantiam pravi aut recti, in parvulis vix excusandam, ad extremum usque attinuisse. Jam autem et supra adnotavimus, quia infantiam atque adolescentiam populi, illud quo de Aegypto egressus est tempus, et terram repromissionis occupavit, adpellet. Juventutem autem ejus mediam, quo in illa regione regnavit: senectutem vero, captivitatis annos, cujus finem, renovationem propheta nominat. In qua nimirum instar aquilarum reparata videatur juventute volitare.

Vers. 10. 11.— Et humiliabitur superbia Israelis in facie ejus, nec reversi sunt ad Dominum Deum suum, et non quaesierunt eum in omnibus his. Et factus est Effraim, quasi columba seducta, non habens cor. Declinationes quidem temporum prophetae licenter immutant, quibus tamen consideratio dictorum, [Col. 0998D] consequentiam possit aptare. Unde et hic humiliabitur posuit, pro humiliata est superbia Israelis in facie ejus. Idest, etiam sibi, quam deformis esset, apparuit. Qui amittens decora securitatis antiquae, squalere se ulceribus miserae servitutis aspexit, et nec sic quidem Deum, quem se offendisse noverat, requisivit. Factus est Effraim quasi columba seducta non habens cor. Quod supra stultitiam usque ad senectam progressam vocavit, hoc nunc implicitatem nominat, fraudibus nimirum patentem seductorum. Nos autem meminisse debemus, omnes similitudines, quas de [Col. 0999A] creaturis sermo divinus consuevit assumere, tam pro vituperatione, 435 quam pro laude posse constitui, sicut nunc, columbis vituperabilem stultitiam propheta composuit, quas in Evangelio Dominus pro laudabili innocentia nominavit. Estote, inquit (Matth. 10.) , astuti sicut serpentes, et simplices sicut columbae. Factus est Effraim quasi columba seducta non habens cor.

Vers. 12.— Aegyptum invocabant, ad Assyrios abierunt. Et cum profecti fuerint, expandam super eos rete meum, et quasi volucrem coeli detraham eos, caedam eos secundum auditionem coetus eorum. Cum Dei essent auxilio, quem reliquerant, destituti, et frequentibus jam eruptionibus pulsarentur, sicut regum narrat historia. ab Aegyptiis auxilia postularunt, ut eos, adversum Assyrios tuerentur. Sed nihil amplius quam nummorum dispendia sentientes, ab illis capti sunt, quibus eos subjecerat divina sententia. Hoc est ergo quod dicit: Quoniam cum Aegyptios invocarent, ad Assyrios [Col. 0999B] abierunt, quia, Aegyptiis nihil ad juvandum valentibus, Assyrii eos ad regiones Mediae transtulerunt. Et quia columbam appellaverat Effraim, quam etiam coeli volucrem vocat, servans metaphoram, detracturum se eam, et operturum rete denunciat: idest, Vos quidem imperium meum praevaricando, reliquistis, non tamen extra arbitrium meum captivitatem sistetis, sed imminebit vobis, etiam ad alia arva migrantibus, potestatis meae fixa dominatio; et ideo ne arbitremini vos migratione ista periculis omnibus defunctos, ecce praedico, quod illic quoque ultionis meae rete patiamini, nec indignationem meam effugere valeatis, nisi ea studia, per quae suscitata fuerat, corrigatis.

Vers. 13.-16.— Vae eis quoniam recesserunt a me: vastabuntur, quia praevaricati sunt in me, et ego redemi eos, et ipsi loquuti sunt contra me mendacia. Non clamaverunt ad me in corde suo, sed ululabant in cubilibus suis: super triticum et vinum ruminabant: recesserunt a me. Et ego erudivi, et confirmavi brachia eorum, et in me cogitaverunt malitiam. Reversi sunt, ut essent [Col. 0999C] absque jugo: facti sunt quasi arcus dolosus. Cadent in gladio principes eorum, a furore linguae. Ista subsannatio eorum in terra Aegypti. Necesse est, inquit, calamitate eos imprimente, vexari qui recesserunt a me, et legis meae statuta transgressi sunt, nec semel istud admisisse contenti, omnibus judiciorum meorum, quae ad sanandum illos adhibui, remediis obstiterunt, et quasi donis ac beneficiis redderentur offensi, ita contra meam benevolentiam ingratae mentis scelere certaverunt. Nam sicut jam inde ex Aegypto, ita etiam saepe alias, rerum quoque vocibus obstrepebant, et cum fuissent de angoribus liberati, veris remediis officia falsa reddebant. Hoc est enim quod ait: Adversum me loquebantur mendacia. Idest, non mihi pectore, sed summis labiis subdebantur. Quod ut planius indicaret, objecit, Non clamaverunt ad me in corde suo, sed ululabant in cubilibus suis. Ubi enim deest sincerae mentis affectus, a crapulatis fusa supplicatio, rite ululatio nominatur. Denique consequenter adjunxit, Super triticum et vinum ruminabant; recesserunt [Col. 0999D] a me; cum ubertatem 436 videlicet frugum omnium contulissem, ita ut de conviviis ad convivia instaurata transirent, et instar pecudum quibus est innata ruminatio, isti quos vocaverunt cibos, vel laudando, vel instaurando, quasi nihil scientes, melius retractabant, atque a me qui eram abundantiae ipsius collator, jugiter recedebant. Et ego erudivi, et confortavi brachia eorum, et in me cogitaverunt malitiam. Cum vero, inquit, tempus fuisset, ut in bella procederent, strenui ductoris munus implebam, ut certaminibus firmarentur lacerti, et victoriae decus dulce gustarent. Illi autem meis adversum me beneficiis abutentes, pectorum quam collegerant, firmitatem in contemtum legis protinus exercebant, et quia [Col. 1000A] jugum hostile depulerant, mihi quoque subjici renuebant, illud operum voce, dicentes, Labia nostra a nobis sunt, quis noster dominus est (Psal. 11.) ? Facti sunt quasi arcus dolosus: idest, tantum perversitatis habuerunt, ut viderentur arcus dolosus, qui videlicet, fraude monstruosa, in ipsum [Al. ipsam] , cujus manibus tendebatur, tela dirigeret. Sic isti, inquit, audaciam quam adversum hostes suos, meo favore, conceperant, in contemtum nostri contumeliamque vertebant. Codent in gladio principes eorum a furore linguae suae. Ista subsannatio eorum in terra Aegypti. Quod duobus intelligi potest modis, et ut videlicet, dinumeratis eorum diversa aetate criminibus, pronunciaverit esse rectissimum, ut principes cum populis interirent: et quae esset subsannatio in terra Aegypti, idest, quae [Forte quas] contemnebant prophetarum minas, ab Aegyptiis auxilia praestolantes, digno fine cognosceret, et ideo quasi insultanter, a convincente, post plagarum dinumerationem videatur illatum, Ista [Col. 1000B] est subsannatio eorum in terra Aegypti, idest, ruina principum atque populorum. Vel certe quia dixerat, reversi sunt ut essent absque jugo: idest, legi Dei colla subduxerant, liberarique ab ejus [Ant. eis] dominatione cupiebant. Non nunc primum id velle ceperunt, ait, sed in Aegypto positi, antequam a Pharaonis liberarentur imperio, et Moysi et Aaron impietate simili resultabant. Corruent igitur in gladio principes eorum, qui ita legem Dei blasphemandi atrocitate, violarunt, ut viderentur non tam errare, quam furere.

CAPUT VIII.

Vers. 1-3.— In gutture tuo sit tuba, quasi Aquila super domum Domini, pro eo quod transgressi sunt foedus meum, et legem meam praevaricati sunt. Me invocabant: Deus meus, cognovimus te Israel. Projecit Israel bonum, inimicus persequetur eum. Etiam in superioribus partibus, notandum esse morem prophetici sermonis, admonui, qui quotiens gravi comminatione [Col. 1000C] sonuisset, vel subdendis illico indignationis caussis, vel proferendis similibus exemplis, judicia sua et a fama iniquitatis assereret, et convenire per cuncta justitiae, comprobaret. Ita ergo et nunc, postquam culpas et calamitates Israeliticae plebis explicuit, eamque non solum acerbitate, sed etiam vetustate horruisse monstravit, ne videretur scelerum quidem fuisse convicta, sed tamen vilius aestimata quam Tribus Judae, quae etsi non tantis, similibus tamen sorduisset erroribus: ideo 437 subito ejus quoque captivitatis intulit mentionem, quam post multos longe annos constabat implendam, et ait, In gutture tuo sit tuba, idest, fauces tuae, tubae instar exclament, quia super domum Dei, templum videlicet Jerosolymis situm, quasi Aquila, ferox praedator adveniat. Non quod religio loci, et virtus numinis illic apparere soliti, propugnare non posset, sed quia et ipsius verbis indigenae transgressi sunt foedus, quod inter Deum hominesque fuerat percussum: idest, religionis pacta violaverunt, simulachris Gentium serviendo; [Col. 1000D] fitque sensus ejusmodi: Quanta sit judicantis gravitas, intellige, nec eam Tribum, quae ceremonias legis aliquandiu, te praevaricante, servavit, quae tempore Sennacherib, miraculo maximo est vindicata: quae altaris et Templi agit conspicua et reverenda subsidio, nec ipsum [Ant. ipsum] , inquam distuli, postquam in tuos mores dilapsa est percellere [Ant. praecellere] . Frigida namque est, et nihil ad defendendum valens, nominum sola jactatio, et quae impudentiam magis quam religionem judicet confitentis. Id est, quod profanis studiis inquinati, dicere tamen audent, Deus noster libera nos, qui te soli in toto orbe cognovimus, et dato a te Israelis nomine gloriamur. Operum quippe apud bonum judicem graviora [Col. 1001A] sunt momenta quam vocum: et ideo Israelis populus, qui bonum suum cultum, videlicet, sacrae religionis abjecit, inimicis persequentibus subjacebit.

Vers. 4.— Ipsi regnaverunt, et non ex me. Principes exstiterunt, et non cognovi. Argentum suum et aurum suum fecerunt sibi idola, ut interirent. Vetus ista, inquit, erga me populi contumacis insania est: olim meum regimen abjicere [ Ant. abjecere] festinavit. Nam quasi parum esset, quod sicut reliquae in circuitu nationes, regibus magis, quam sacerdotibus obedire decrevit, ita etiam brevi tempore, istam reverentiam, qua a me regem postulaverat, dereliquit, et totus extra dominationem nostram consistere concupiscens, fecit sibi principes, quos nec sacerdotum, nec prophetarum, vel nobilitaret electio, vel benedictio consecraret; sed qui, me quasi nesciente, aulae jura susciperent, sicque contextum in criminibus obtinentes, ut immeritissimis quibusque suffragia et divitias suas impenderent simulachris. Argentum suum et aurum fecerunt sibi idola, ut interirent. De quibus supra dixerat, Et argentum [Col. 1001B] multiplicavi et aurum, quae fecerunt Baalim. Ergo cum essent mea liberalitate ditati, sacrilege abutebantur indultis, de ornamentis domorum fanorumque ludibria fabricantes. Argentum ergo et aurum suum fecerunt sibi idola, ut interirent. Notanda locutio, quam sacrorum praecipue librorum frequentat auctoritas, ubi principaliter id, quod est consequens, collocatur. Id est, fecerunt sibi idola, ut interirent, cum non studio pereundi, simulachra fecerunt, sed quia fecerunt, merentur perire.

Vers. 5. 6.— Projectus est vitulus tuus, Samaria: iratus est furor meus in eis, usquequo non poterunt emundari? Quia ex Israel et ipse: artifex fecit illud, 438 et non est Deus. In cunctis versibus indignationis plena conquestio. Quod spontanea iniquitate prolapsa sis, inquit, o gens beneficiis tui conditoris ingrata, adversitatis potissimum testimonio comprobatur. Esto enim, ut discretionis tuae aciem copia rerum ac securitas oblimaverit, putaverisque, [Col. 1001C] divinitatem bubulis inesse simulachris (id quippe opinari, etiam finitimas nationes videbas), saltem cum tristibus laeta mutasti, et victor hostis illa, in quibus fiduciam posueras, delubra vastavit, atque ad arbitrium ejus (indignationi tamen meae, quem tu reliqueras, servientis) vel dejecti sunt, vel conflati vituli quos sacraveras, debuisti opinionis tuae crimen horrescere, ut sentires nihil tibi opis ab imaginibus mutarum pecudum posse conferri, quae nec se vel a ludibrio, vel ab exitio vindicassent. Et ut quae sunt acta replicemus, Tu, inquam, o popule, cum esses conscius, quia illis simulachris materiam tu dedisses, tu contulisses effigiem, perque hoc intelligeres, impie te appellare deos, qui tuo beneficio substitissent, quibus sane non vitam dare potuisses, sed formam: tamen, etsi illud omne tempus, quod in otio luxuriante defluxit, his quoque temulentis ritibus occupaveras: saltem, postquam inanitatem culturae talis consequens aerumna convicit, debuisti protinus de emendatione curare, et oblimatum rationis ignem experimentis vigentibus [Col. 1001D] fovere, sordesque tuas, quibus fueras indutus, exuere. Quod quia non fecisti, merito exclamat propheta: Usquequo non poterunt emundari? quia ex Israel et ipse, artifex fecit illud, et non est Deus: quoniam [Col. 1002A] in aranearum telis [Al. telas] erit vitulus Samariae.

Vers. 7.— Quia ventum seminabunt, et turbinem metent: culmus stans non est in eis, germen non faciet farinam: quod si et fecerit, alieni comedent eam. Consilia tua, inquit, nisi perturbaret imitatio, judicares non esse deos, quos manu artificis noveras fuisse compositos. Secutus est deinceps hostilis incursus, numina tua cum suis periere cultoribus, nec magis morari vastantes, quam aranearum fila, potuerunt: tamen etiam his rerum periclis obstinatione et imprudentia restitisti, nec sordes profanitatum talium abjicere curasti: merito ergo et vota tua et omnes labores, ita frustratio lachrymosa consequetur, ut non frumentum videaris seminasse, sed ventum, nec spicas sed turbinem messuisse: id est, apud te nihil fertilitatis firmitatisque remanebit, ut solet in culmo, cujus proceritas, per aliquam aeris injuriam, spicae plenitudinem non creaverit. Ita igitur et tu, inquam, nihil emolumenti de tuis laboribus consequeris, nec [Col. 1002B] ulla culturae respondebit industria, sed etiamsi aliquid de reliquiis priscae fertilitatis coeperit apparere, id totum in hostium veniet potestatem.

Vers. 8.-10.— Devoratus est Israel, nunc factus est in nationibus quasi vas immundum. Quia ipsi ascenderunt ad Assur, onager solitarius sibi: Effraim munera dederunt amatoribus suis. Sed et cum mercede 439 conduxerunt nationes: nunc congregabo eos, et quiescent paulisper ab onere regis et principum. Repetitu assiduo ea quae comminatur, exasperat, ut adversorum longa descriptio sensum timoris exacuat, si quomodo priusquam puniantur, corrigantur obnoxii, exterriti: proinde jam statum ipsum captivae plebis inducit, et devoratam eam consequenter appellat, quae est posita sub arbitrio consumentium: cuique non amplius ad internecionem supersit, nisi quantum feritas vincentium successibus expleta donaverit. Devoratus est, inquit, Israel, factus est in nationibus quasi vas immundum. Superficies quidem sententiarum [Col. 1002C] resultat: sed quantum ad sensum respicit, explanantur praemissa subjectis. Quid enim devoratum appellasset, ostendit: id est, cujus omne robur fuerit exhaustum, et qui facile posset internecione consumi, si hoc quoque posceret ira dominantium. Porro illi addendis contumeliis, quod minus saeviere, compensant, et ideo non interimunt universos, ut habeant quos semper exhorreant, atque invidisse magis solatia mortis, quam vitae beneficia contulisse videantur. Haud enim miseros fruendae luci, sed ferendo servavere despectui: et ideo ait, Factus est Israel in nationibus, quasi vas immundum. Quod interpretes alii, matulam, transtulerunt. Nunquam, inquit, honesto Israel delegatus officio est, ut post libertatis et dominationis insignia, saltem inter servos liberaliter censeretur, sed quasi vas ad naturae requisita compositum, ita contumeliarum sordibus implebatur. Et bene commemorata nationum conditione, cumulavit injuriam dicendo: Factus est Israel in nationibus quasi vas immundum. Ac si diceret, [Col. 1002D] Heu, heu quam flebilis fuit, et quam magna conversio, ut ille populus, qui solus magisterio sacrae legis inter munda didicerat immundaque discernere, qui ideo segregatus a cunctis erat gentibus, ne eum contagio ulla [Al. ullo] pollueret: nunc earum quoque [Col. 1003A] gentium judicio comprobatur immundus, quae a primis vitae annis usque ad postrema vivendi, squalore flagitiorum omnium sorduerunt. Itaque Factus est in nationibus quasi vas immundum. Quia ipsi ascenderunt ad Assur, onager solitarius sibi. Id est, quae diximus, Assyrio inferente, patientur. Cui tantum eminentiae in viribus collatum esse perspicient, ut ad eum qui pervenit, ascendisse dicatur. Onager, autem, solitarius sibi, ad Effraim referendum: id est, onager solitarius sibi: Effraim munera dederunt amatoribus. Populus, inquit, Judaeorum, qui nulla externorum patiebantur imperia, sed instar onagri, jugum et onera nescientes; de quibus beatus David in Dei laude cecinerat, Qui habitare facit unius moris in domo (Psal. 67.) : singulari videlicet institutione pollentes, in terra Repromissionis fecit habitare.

Hic ergo, inquam, qui expers damnationis 440 humanae, divinis tantum subdebatur imperiis, nunc adeo iratus atque contristatus est, ut beatum se putet, si ei vel servitus honesta contingat. Munera dederunt [Col. 1003B] amatoribus. Sed et cum mercede conduxerunt nationes: nunc congregabo eos. Cum castigari ob profanitates suas decem tribuum turba mereretur, prophetis denunciantibus, Assyriorum eis promissa est dominatio. Sed Judaei, prorsus eum animum comminationibus, quem etiam Tribus, exhibentes, exstiterunt per omnia contumaces, malueruntque vel Aegyptios mercede conducere, quam Assyriis, quibus eos subjiciebat divina sententia, subjugari. Hoc est ergo quod dicit, quia proposito fornicandi, quasi amatores voluerint Aegyptios experiri, et ipsis munera sponte transmiserunt, annuaque stipendia inlatum ire polliciti sunt, si eorum auxilio pellerentur Assyrii, et prophetarum comminatio vinceretur. Dixit proinde, quoniam cum mercede conduxerunt nationes, idest, Aegyptios, nunc congregabo eos in captivitatem, id est, pertraham, et denunciato dominatui Assyriae gentis addicam. Congregabo eos, ait, ne quis videretur effugere. Et quiescent paulisper ab onere regis et principum. [Col. 1003C] Hoc cum irrisione videtur illatum, ut requiem videlicet appellaret eam, quae fuisset illata [ Forte, quam fuisset illatura] captivitas. Id est, quantum consiliis suis studiisque promoverint, recognoscent, cum fuerint congregati, cum in aliena exules arva migraverint, desinentes siquidem vel ab Assyriis imperata, vel spontanea Aegyptiis tributa praebere, totis viribus exsequentur jussa dominorum, ut hoc quod tributa inferre cessarunt, in malorum augmentum sibi cessisse fateantur.

Vers. 11-14.— Quia multiplicavit Effraim altaria ad peccandum, factae sunt ei arae in delictum. Scribam eis multiplices leges meas, quae velut alienae computatae sunt. Hostias affer, affer, immolabunt carnes, et comedent: Dominus non suscipiet eas, nunc recordabitur iniquitates eorum, et visitabit peccata eorum: ipsi in Aegyptum convertentur. Et oblitus est Israel factoris sui et aedificavit delubra. Et Judas multiplicavit urbes munitas, et mittam ignem in civitates ejus, et devorabit aedes illius. Per quam consequentiam delinquendum, [Col. 1003D] Aegyptiorum auxilia convocasset, ostendit: id est, Sanctis monitoribus per omnia resultando, ut sicut spreverat docentes prophetas, ita etiam sperneret comminantes: nec solum sperneret, sed etiam impugnaret: et quantum in se erat, falsitatis argueret, si conductis nimirum Aegyptiis, repulisset Assyrios. Nunc merito beatus Osee, mala ventura captivitatis enumerans, tum supplicia, tum delicta percurrit, et ab Effraim altaria idolis multiplicata, deplorat, atque aras ei vertisse in crimen conqueritur. Ac si diceret: [Col. 1004A] ideo nempe rei divinae instituta curatio est, ut expiarent arae quos flagitia polluissent: 441 nunc autem ita miseros funesta convolvunt, ut nunquam eis gravius, quam apud aras contigerit impiari. Scribam eis multiplices leges meas, quae velut alienae computatae sunt. Confugiendo ad gentes, inquit, et earum misceri ritibus ambiendo, absolvendam se, gens ingrata a nostrae legis molestiis aestimavit. Sed quoniam praesto est censurae meae, freno atque camo profana contumacium ora conterere, impunitum eis praeceptorum non esse contemtum, ipse pandet eventus. Scribam enim eis multiplices leges meas quae velut alienae computatae sunt. Rem autem quam facturus erat ambitu judicantis expressit, qui scriptam solet de libello recitare sententiam. Leges igitur meas, quae olim promulgatae, Deuteronomii praecipue volumine continentur, multipliciter in eos scribam: id est, exsequar atque cumulabo. Tibi ergo, ut de multis pauca memoremus, in hunc modum sermo concluditur: Quod si audire nolueris vocem Domini Dei, ut [Col. 1004B] custodias et facias omnia mandata ejus, et caeremonias quas ego praecipio tibi hodie, venient super te maledictiones istae, et apprehendent te. Maledictus eris in civitate, maledictus in agro: maledictum horreum tuum, maledictae reliquiae tuae, maledictus fructus uteri tui, et fructus terrae tuae: armenta boum tuorum, et greges ovium tuarum. Maledictus eris ingrediens, et maledictus egrediens. Has igitur leges multiplicaturum se profanatis plebibus comminatur. Hostias afferunt, et immolabunt carnes, et comedent: Dominus non suscipiet eas: nunc recordabitur, iniquitatis [Al. iniquitates] eorum. Populus quidem Samariae, idest, decem Tribus, non minus sacrificia quae vero Deo offerenda erant, quam judicia et praecepta ejus contemserant. Tribus autem Judae, sororia impietate necdum sordescens, tamen curam abjecerat hostiarum.

Ergo in qualitate morum, pergit eos prophetia conjungere, et sub accusatione Israelis, transit ad Judam, ut sicut supra jam fecit, exprobret, quia nihil [Col. 1004C] de morum justitia cogitantes, spem salutis in victimarum tantum oblatione constituunt, et quasi invicem se exhortantium vocem, idest, affer, affer hostias introducit: responditque protinus, Dominus non suscipiet eas, nunc recordabitur iniquitates eorum. Gravitas nimirum consideranda judicii: dicit enim, se tunc praecipue in memoriam eorum iniquitatis adductum, cum illi, sub conscientia contemtae neglectaeque justitiae, offerendis arbitrati sunt se victimis protegendos, cum utique munera tum grata sint, cum non ab inimicorum, sed a carorum personis fuerint oblata. Caeterum contumeliae propius est, si ei, quem criminibus asperaveris, levia munerum, quasi non supplicantis sed donantis ambitu, largiaris. Vobis ergo convenit illa sententia quam sensit Cain parricida, ut immoletis carnes, ipsique eas, non suscipiente Domino, consumatis. Quidni cum ille obedientiam malit quam sacrificium, et justitiae curam plusquam holocaustum? Nunc ergo potissimum, inquit, accelerat ultionem, quando vos liberationis vestrae fiduciam [Col. 1004D] in effundendo pecudum 442 sanguine collocatis. Nunc visitabit peccata omnium qui in Aegyptum, scilicet, et animo convertuntur et precio; totus quippe pariter Israel, idest, tam Juda quam Effraim, ita sunt proprii Creatoris obliti, ut cum eum sibi infensissimum reddidissent, nihil de emendatione curarent. Sed partim instaurandis munitionibus, partim conducendis nationibus opes suas operasque consumerent, quasi a sacro carmine denunciatum esse non nossent, Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum [Col. 1005A] laborant qui aedificant eam. Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat qui custodit eam. Istorum ergo ita crevit impietas, ut omnipotentem judicem cum ad iracundiam promovissent, fore se nihilominus beatos, per suam arbitrarentur industriam: si videlicet adversum eruptiones hostium, munitiones plurimas fuissent fabricati, sicque manerent, non solum non adjuvante Deo, verum etiam pugnante, felices. Ideo, inquit, percellet eos digna frustratio, ut munitionibus suis conclusi videantur potius quam defensi: omnesque ejus modi aedes saeviens flamma consumat. Quae cum ita sint, idest, cum justitiam Dei nec aliqua impediat difficultas, nec fraus ulla deludat:

CAPUT IX.

Vers. 1.— Noli laetari, Israel, noli exultare, quia a foedere legis sacrilega pollutione discesseris. Id est, ne tibi aestimes impune cessurum, quod te reliquis gentibus miscuisti. Fugae enim talis ambitio, non te [Col. 1005B] vanae quam optaveras, libertati vindicat, sed severae tantum subjicit ultioni.

Vers. 2. 3.— Dilexisti mercedem super omnes areas tritici. Area et torcular non pascet eos, et vinum mentietur eis. Non habitabunt in terra Domini. Noli, inquam, o gens nostra, impudenter laetari; sed scito, omnia votiva tua mutaturam te esse contrariis: non solum enim in religionis officiis, sed etiam in omni actione vilis et intemperans exstitisti. Dilexisti nempe mercedem super omnes areas tritici: idest, Nihil melius, nihil amabilius terrarum ubertate et ventris impendiis censuisti. Tota ergo tibi et frugum et fructuum subducetur ubertas: utque magis vota discrutient, diu apparens vindemia ita subitis disperibit procellis, ut in dolorem tuum, non solum laesa, sed etiam mentita videatur. Verum quid ego minora damna commemoro, cum penuriam tuam consequantur exilia, nec vobis colendi patrii soli ulla detur facultas? cujus tamen calamitatis magnitudinem non poteris, quasi conquerens, [Col. 1005C] admirari. Terrae enim istius, quantum ad studia respicit, voluntarius desertor fuisse convincens: Assyriorum namque et Aegyptiorum tum crimina, tum auxilia concupisti. Qua ergo impudentia regionis istius fertilitatem capessas, cujus insignia et in ritibus et in moribus respuisti? Abibis potius, illo pulsus, quo isti ante corruptus voluisti. Et sicut ad Aegyptum voto, ita ad Assyrios captivitate profectus, eam penuriam sustinebis, ut pollutis et obviis cibis cum dolore vescaris.

Vers. 4.— Non libabunt Domino vinum, et non placebunt; ei sacrificia eorum, quasi panis lugentium: omnes qui comedunt eum, contaminabuntur, quia panis eorum, animae ipsorum, non intrabit in domum Domini. Mala jam captivitatis exsequitur, et dicit, 443 quoniam, cum rerum copiae extrema egestate fuerint mutatae, nec felicitatis aliquid nec consolationis occurrat, transigentque omne tempus in luctibus: quippe qui nec sacrificium Deo sinantur offerre, nec de expiatu aliquid sperare culparum: per quae videlicet officia, [Col. 1005D] Deo se placituros esse arbitrantur. Omnis ergo eorum oblatio, non feriis, sed inferiis aptior, polluet potius quam purget adeuntes: quia panis eorum, animae ipsorum, non intrabit in domum Domini. Eadem est, quae in superioribus fuerat, intenta sententia, cum repudiata a Deo sacrificia, ipsorum qui obtulerunt esse dicuntur. Ergo et nunc, inquit, repuli eorum oblationes, quos ob nimietatem criminum, etiam de [Col. 1006A] solo patrio commotus exigi: ipsorum funebri cedet alimoniae panis ille quem in domum Dei non merentur inferre.

Vers. 5. 6.— Quid facietis in die solemni, in die festivitatis Domini? Ecce enim profecti sunt a vastitate, Aegyptus congregavit eos. Memphis sepeliet eos. Desiderabile argenti eorum urticae haereditabunt, lappa in tabernaculis eorum. Quamvis major sit beato Oseae intentio, decem tribuum gesta percurrere, atque eorum vel exaggerandis criminibus, vel explicandis calamitatibus immorari; tamen pro potestate vaticinii, quae Judae quoque Tribui accidere, attingit. Et quoniam novit Jerosolymitas, sed paulo tardius, pro aequatione meritorum, Samaritis similia latum ire: Templi etiam sacrificiorumque commeminit, toti quasi genti, quod duabus praecipue Tribubus concordet, adscribens. Proinde, cum diceret eos oblationum per quas se purificari aestimabant, solatia perdidisse, excoluit incidentem colorem. Et quia ejusmodi officiorum inquinata cessatio his praecipue crudescit [Col. 1006B] diebus, quibus exercebatur jocunda solemnitas ideo ait, Quid facietis in die solemnitatis Domini? quae vos videlicet tenebrae, quae amaritudo, quis animi angor implebit, cum illum festivitatis Dominicae diem, quem insignem vobis ante et dulcem coetus populi cantusque reddebat, exules, inviti, in vinculis et in servitute barbara transigetis? Et quoniam per occasionem Effraim, etiam quae essent, ut diximus, Judae ventura signavit, sequitur: Ecce enim profecti sunt a vastitate: Aegyptus congregabit eos, Memphis sepeliet eos. Cum regionem eorum hostilis dominatio populata fuerit, inquit, cunctis Tribubus continget, exsequente supplicio, quod antea peccante desiderio perpetrarunt: ut sicut pars in Assyrios ducta est, ita etiam partem Aegyptus congreget, et Memphitica terra susceptos consumat. Id autem post victoriam Nabuchodonosor, qui Jerosolymitas eruit, illis accidisse Judaeis, quos agrorum cultores Babylonii reliquerant, et beatus Jeremias, et Regum narrat [Col. 1006C] historia. Quod autem subjicit, Desiderabile argenti eorum urticae haereditabunt, ex usu captivitatis evenire, utinam nos lectio tantum, et non etiam experimenta docuissent. Constat quippe, vel aedes magnis sumtibus 444 fabricatas, cum defecissent incolae, sylvis fuisse contectas, vel plerumque etiam auri et argenti defossos thesauros, his qui occuluerant, interemtis, in continuam oblivionem perisse.

Vers. 7.— Ver erunt dies visitationis, venerunt dies retributionis. Scitote, Israel, te stultum prophetam, insanum virum spiritalem, propter multitudinem iniquitatis tuae, et multitudo amentiae. Oportuerat quidem, ut ratio te potius ad discernendum, quam calamitas erudiret. Sed quoniam rationis velut prorsus imparticeps, flagra et stimulos exegisti, vel nunc jam, cum visitationis, idest, damnationis tuae tempus advenit, expergiscere, ut quid merearis, intelligas. Et studiis tuis deberi stipendia tam dura, fatearis, quae te, utique despectu spiritalium magistrorum, collegisse perpendis. Eo siquidem usque furoris eruperas, ut [Col. 1006D] prophetas, qui ad sancti Spiritus loquebantur arbitrium, et quae te manebant, parentum studio, nunciabant (si forte ageret formido praemissa, ne inveniret ultio quos puniret) in eos non solum nihil supra reliquos praevidere, sed etiam humana ratione dicebas privatos, et quos vesania potius quam revelatio commoveret. Ita autem per abundantiam profanitatis, appellari illo tempore prophetas solitos fuisse, Regum [Col. 1007A] quoque pandit historia. Nam cum in Ramoth Galaad, missu beati Helisei, propheta quidam, ut Jeu in regem ungeret, advenisset, circumsedentes proceres dicunt ad Jeu, Quid sibi vult fanaticus iste? (4. Reg. 8.) Ita igitur apud eos exsoleverat divini sermonis auctoritas, ut praecepta virtutum, jam non esse mendicantia, sed furiosa censerent. Cujus criminis magnitudinem concionator horrescens, judicanter exclamat: Propter multitudinem iniquitatis tuae, et multitudo amentiae. Ac si diceret, non est hic simplex quidem error, sed multiplicata dementia, videlicet spiritales magistros et prophetico splendore pollentes, eo potissimum tempore, quasi stultos vesanosque despicere, quo ipsi tantam egestatem prudentiae sustinerent, ut deos esse quos conflaverant, aestimarent.

Vers. 8.— Speculator Effraim cum Deo meo, Propheta laqueus ruinae factus est super omnes vias ejus, insania in domo Dei ejus. Hic quidam nomine Effraim significatum Jeroboam putarunt, quem, [Col. 1007B] et de Tribu Effraim venisse constat, et studiosum culturae templi fuisse, atque ob hoc in offensionem incidisse Salomonis: sed postquam tribuum imperium adeptus est, auctor etiam profanitatis evasit, ad cultum vaccarum subditorum corda traducens. Ergo nomine Effraim, appellari Jeroboam putant, qui ideo speculari cum Deo dictus sit, quod prius et curam religionis habuerit, et diligenter quae fuerant recta, conspexerit. Sed qui olim, inquam, erat Propheta, ita subito ad prava, defecit, ut ruina et laqueus suis sectatoribus redderetur. Quidni, cum in domo Dei sui quem elegerat, quanta est maxima versaretur insania? 445 Verum hic locus hoc modo potest compendiosius explicari, ut dicamus, quia de contumeliis prophetarum assumta conquestione, ex eodem illud tenore subjecerit, ac si diceret: O tu popule, profanis ritibus subjugate, ad cumulum iniquitatis tuae spiritalium magistrorum contumelias addidisti, ita ut prophetas Dei insanos, et spiritales magistros, [Col. 1007C] stultos, vocares; quae amentia de magnitudine iniquitatis erupit. Audebas quippe interdum quoddam cum promissis eorum inire certamen, et dicere: Ecce speculandi munus ambo pariter sortiamur, et conspicemur, utrum illa omnia veniant, quae isti nobis ventura denunciant. Addebasque, nihil aliud prophetas debere censeri, quam hostilem laqueum, in ruinam miserorum civium fabricatum. Sicque blasphemiam contumeliis copulantes, in domo Dei prophetarum esse insaniam dicebatis. Quam opinionem, sane maximi esse sacrilegii, invectio subjuncta convincit.

Vers. 9.—Exclamavit enim: Profunde peccaverunt sicut in diebus Gabaa [Al. Gabaam] . Recordabitur iniquitatis eorum, et visitabit peccata eorum. Non est, inquit, tale facinus ut censura judicis valeat ipsius oblivisci. Et quoniam historiae veteris fecerat mentionem, ait: Recordabitur iniquitatis eorum: et vindicabit, inquit, praesentem contumeliam prophetarum: non serius quam si illud crimen ad examen [Col. 1007D] adduceret, quod ante regum aetatem, Judicibus gentem Judaeam regentibus, perpetrarunt. Illo siquidem tempore levita quidam cum ad habitationis propriae locum rediret, in urbem tribus Benjamiticae, cui nomen erat Gabaa, die jam advesperascente, deflexit. Cumque nullum illic hospitem reperisset in publico, cum propria uxore consedit. Sed perdita civitatis juventus, non contenta diversorii negatione, peccasse, sacerdotis conjugem in usum obcoenitatis arripuit, tantumque insolentissimae foeditatis exercuit, ut illusa mulier, sicut amiserat pudicitiam, privaretur et vita. Sed postero die levita consurgens, [Col. 1008A] jumento suo extinctae conjugis cadaver imposuit, idque in frusta concidens, per omnes Tribus gentis illius destinavit, ut caussa tam trucis spectaculi cognita, communem arriperent ultionem. Sicque Gabaonitis bellum, nisi noxios traderent, indicentes, tertio, vix superatos, delevere conflictu: ita ut de tota Tribu Benjamin, non amplius quam quingenti homines superfuisse referantur (Judic. 19.) . Illi ergo sceleri praesens peccatum propheta composuit, quod videlicet perpetrabant, spiritales viros stultos et vesanos vocando. Commendat autem reverentiam prophetarum aequatio facta culparum, quorum honorem audaci tamen sermone violatum, ostendit non ad minorem reatum valere, quam illum, quem obscoenitas quondam publica, et eadem cruenta atque incesta contraxerit.

Vers. 10.— Quasi uvas in deserto inveni Israel, quasi prima poma ficulneae in cacumine ejus, vidi patres eorum: ipsi autem intraverunt ad Beelfegor, et [Col. 1008B] abalienati sunt in confusione, et facti sunt abominabiles sicut ea quae dilexerunt. In unum colligit quae diversis gesta sunt temporibus, ut exaequet, 446 sicut diximus, reatum religionis violatae et contumeliae prophetalis. Fecit autem excessum in laudem parentum, per quam, degenerantibus filiis, crescat invidia, appareatque a quo culmine sanctitatis, in quae criminum profunda descenderint. Cum densis, inquit, impietatis vepribus squaleret et tegeretur natura mortalium, Abraham, Isaac et Jacob, generositatis judicia praestiterunt: ita suavitatem debitae erga Deum confessionis, quasi uvas ficusve parientes, quam illorum fidem atque virtutem, non pro sua paucitate despexi, sed tanto majoris honoris et gratiae judicavi, quanto plura gentium profanarum exempla contemserunt. Sicut ergo vitem in vasta solitudine germinantem, sicut ficus praecoquas, in quarum appetentiam et tempestivitas commoveret et suavitas, ita eos in gremium meum debita sedulitate collegi, ne quid de eorum aut fructibus periret aut [Col. 1008C] laudibus. Sed cum ego appellari Deus eorum, qui eram rerum dominus, elegissem, sobolem quoque eorum multiplicare perrexi, sed degener populus, et malorum suorum pariter, et conditoris oblitus, ad cultum eorum idolorum, quae sola consecrasset obscoenitas, introivit: ad Beelfegor videlicet quam figuram Priapi dixerunt tenere. Id autem commendat historia libri Numerorum, id est, quia secundum consilium Balaam, instructae Madianitarum mulieres Israelitico exercitui obviam meretricio habitu gestuque processerunt, ut cum illos in appetentia libidinis concitassent, non prius stupri facultatem praeberent, quam Beelphegoris idoli sui sacrificio polluissent. Denique talis in populum plaga surrexit, ut viginti et tria millia uno die pariter interirent. Confusio ergo comprehendit obscoenos, ne minus abominabiles Deo fierent, quam ipsa idola, quorum consectatione [Ant. consectationem] deliquerant. Haud igitur illius aetatis populi, quos Osee propheta compellat, in Beelphegor peccasse dicuntur; sed quia commemoratio [Col. 1008D] antiquitatis inducta est, et sanctorum patrum laudata generositas, quae posteri eorum diversis aetatibus commiserunt. explicantur, ut quorum similes sint, hi qui in praesenti arguuntur, appareat, ac si eis diceretur: En, in quae dedecora ab illustri stirpe fluxerunt [Ant. fluxerant] . En, quibus tantae fuit paternae dignitatis oblivio, ut cum majores eorum in salutem eligi, mundo pereunte, meruissent, isti deinceps, stultitia in eis et obscoenitate certantibus, Priapos vitulosque venerati sint.

Vers. 11. 12.— Effraim quasi avis avolavit, gloria eorum [Col. 1009A] a partu et ab utero, et a conceptu. Quod si et enutriverint filios suos, absque liberis eos faciam in hominibus. Sed vae eis, cum recessero ab eis. Effraim, inquit, quasi avis avolavit. Jam supra dixerat, Factus est Effraim quasi columba seducta non habens cor. Aegyptum invocabant, ad Assyrios abierunt. Iste ergo populus qui noluit inter pia impiaque discernere, sed factus est abominabilis sicut et ipsa simulacra, merito tanta in captivitatem velocitate transferetur, ut non tam ambulasse quam volasse videatur. Nec tamen sola exilii flagra patietur, sed praecedens 447 inopiae morborumque calamitas filiorum consumet examina, ut puniat orbitas eorum pectora, quae prius foecunditas efferebat. Gloria eorum, inquit, a partu, et ab utero, et a conceptu. Quod si enutriverint filios suos, absque liberis eos faciam in hominibus. Id est, cum aeternum judicem criminibus asperassent, nihil de ejus placatione curantes, multiplicandis tamen familiis gestiebant: eam felicitatem suam gloriamque censentes, si liceret tum sociare nubentes, [Col. 1009B] tum spectare gravidas, tum audire parientes. Illic ergo eos feriam ubi maxime laetabantur, ut non eis liceat filios nutrire susceptos, vel si contigerit nutrire, depereant, donec ad solitudinis squalorem optata dudum soboles defectu perducatur, sicque sentiant quia cum non possit bene esse his quos desero, multo sit his deterius quos depugno.

Vers. 13. 14.— Effraim, ut vidi, Tyrus erat fundata in pulchritudine, et Effraim educet ad interfectorem filios suos. Da eis, Domine: quid dabis, Domine? Da eis vulvam sine filiis, et ubera arentia. Etiam apud alios prophetarum descriptam Tyricae civitatis amoenitatem et frequentiam legimus: ita ut eam meretricem, beati Jezechielis Canticum nominaverit, propter multitudinem videlicet carminum, quibus tota urbs per noctem in luxuria concrepabat. Quia ergo hic Samariae mutationem populo comminatus erat, ut augeret sensum doloris, pulchritudinem ejus, quae fuit in prosperitate, miratur, ac si diceret: Calamitatis istius [Col. 1009C] magnitudinem, qua de finibus suis Judaei, consumta sobole, migraverunt, non bene intelligit nisi qui priora considerat: tunc enim advertet, quanta in deterius fuerit facta mutatio, cum cogitarit, quanto prius laetitiae flore vernaverint. Effraim, inquit, ut vidi [Ant. vidit] , Tyrus erat, aestuans populus, affluens copiis, perstrepens lusibus, resonabatque carminibus, ut cujus situs ita et a litore et a continenti venientibus arrideret, ut posset dici, ipsa ejus fundamenta in quadam pulchritudine constitisse. Sed huic, inquam, civitati, deliciis quidem circumfluenti, nullum tamen sibi de justitia et religione praesidium comparanti, ut ad interfectionem suos filios educeret, imperavit, saevientiumque hostium pateretur arbitria, quae nostrae legis praecepta calcaverat. Mutatis autem in declinationem temporibus, quae adhuc sub Nabuchodonosor futura sunt, quasi alia facta commemorat. Effraim ergo, id est, Samaria reliquarumque Tribuum multitudo, tanto est ulciscentis terrore compressa, ut sobolem suam ipse prope interficientibus praepararet offerre. [Col. 1009D] Quod utique non agendo implesse dicitur, sed merendo. Fit autem de consuetudine Scripturarum quasi schema dubitantis, et sub rogatione, quid veniat, nunciantis. Da eis, Domine: quid dabis eis? Vulvam inquit, sine liberis, et ubera arentia. Ea, inquit, plaga [Col. 1010A] condemnet, sciantque se internecione delendos. Supra enim dixerat, quod si enutrissent filios, orbitatem illorum illico sustinerent, nunc autem 448 addidit, arida ubera, et prodigialem sterilitatem foeminis, ingerendam, ut populorum, quos depasta est captivitas, etiam reparatio desperetur.

Vers. 15-17.— Omnes nequitiae eorum in Galgal, quia ibi exosos habui eos, propter maliciam adinventionum eorum. De domo mea ejiciam eos, non addam ut diligam eos, omnes principes eorum recedentes. Percussus est Effraim, radix eorum exsiccata est: fructum nequaquam facient. Quod si et genuerint, interficiam amantissima uteri eorum. Abjiciet eos Deus meus: non audierunt eum, et erunt vagi in nationibus. In Galgal quidem praecipue idola coluisse referuntur, et ideo omnes eorum nequitias ibi collectas esse, pronunciat, propter quas eosdem se odisse testatur. Putaverunt autem quidam, quia propter Saulem, loci quoque hujus sit recordatus propheta. In Galgal enim suscepit gentis ipsius principatum; quae quoniam, Jeroboam [Col. 1010B] auctore, vitulos videlicet consecrante, deliquerat, ideo pro occasione praesentis reatus, etiam illum originem accusat erroris, cum, sacerdotum regimine fastidito, esse sub regibus ad similitudinem vicinarum gentium, concupivit. Sic ergo ait, Omnes nequitiae eorum in Galgal. Ac si diceret, ista quae nunc devoravit impietas, inde habuit caussas, illic suscepit exordium, ubi rempublicam de sacerdotali ad regiam transtulerunt. Sed hic sensus videretur esse subtilior, ille autem clarior et validior, institutae concionis tenore, in Galgala et in aliis locis cultum arguit idolorum, propter cujus errorem, ejecturum se eos de domo sua, justus arbiter comminatur, eique sententiae, aliud quod magis urat, adjungit: id est, Non addam ut diligam eos. Quod et in principio filia illa, Absque misericordia, futura signavit. Ejiciendas autem de domo sua tribus, id est, de terra Repromissionis, annunciat, quia quantum ad Templum respicit, olim ab eo, Jeroboam regis per funesta commenta, discesserant. Severitatem igitur, [Col. 1010C] qua de finibus propriis ejiciuntur profani, fixam in eos mansuram promittit, ut videatur nullius misericordiae successu temperanda. Quod, quoniam grave animadversionis pondus docebat, statim caussam quae esset magna, subjecit. Omnes enim, ait, principes eorum recedentes. Quod utique ita posuit, non ut solos optimates lapsos in peccata signaret, sed ut de vulgi iniquitatibus dubitatio nulla remaneret, cum nec de principibus aliquis, qui non a cultu Dei recederet, exstitisset. Reliqui sane versus geminant sententiam paulo ante praemissam, idest, per quam eis et orbitatem et sterilitatem pariter fuerat comminatus. Percussus est Effraim: radix eorum exsiccata est, fructum nequaquam facient. Quod si et genuerint, interficiam amantissima uteri eorum. Abjiciet eos Deus meus, quia non audierunt eum, erunt vagi in nationibus. Ipsos, inquit, hauriet captivitas, sobolem vero eorum, qua nihil dulcius est parentibus, calamitas multiplex variaque consumet.

CAPUT X.

[Col. 1010D]

Vers. 1-3.— Vitis frondosa Israel, fructus adaequatus est ei; secundum multitudinem fructus sui, multiplicavit 449 altaria. Juxta ubertatem terrae suae exuberavit a simulachris. Divisum est cor eorum, nunc [Col. 1011A] interibunt. Ipse confringet eorum simulachra, depopulabitur aras eorum, quia nunc dicent, Non est rex nobis, non enim timemus Dominum, et rex quid faciet nobis? Una eademque materia est per quam prophetae currit oratio, id est, populi illius exaggerare crimina, denunciare supplicia, et ideo plerumque similes, et eosdem retractat colores; quantum tamen potest, aliquid quo noventur, admiscens; igitur frondosam vitem nominans Israelem, fructum ei adaequatum esse pronunciat. Haec autem vinea, cum translata de Aegypto, terram Repromissionis implesset, diffusis, inquit, constitit laeta palmitibus, et tantam ubertatem fructuum, id est, filiorum nepotumque produxit, ut angusta terrarum quas acceperat spacia redderentur. Sed, quid profuit auctus sobolis contigisse, cum ita in contrarium erumpere studuerint, ut in meas contumelias, qui tanti muneris auctor fueram, pro numero multitudinis armarentur, et quasi copias suas sceleribus aequare contenderent: publice privatimque deos sibi quos colerent, fabricarent? Sicque illa vitis, [Col. 1011B] quae de electorum patrum fuerat stirpe plantata, in botrum amaritudinis, et in palmitem Sodomorum est conversa, ut tam populares quique, quam principes, non tantum neglexisse justitiam, sed eam etiam impugnasse gauderent. Ergo Divisum est cor eorum, nunc interibunt. Idest, intentione tota a me separati sunt, et a cultu legis firmata discessere sententia. Quid superest, nisi ut fixa clade depereant, atque opinionis suae intelligant vanitatem, qua se ita assueverant consolari, ut dicerent, meliorem statum suum vel sub captivitate censendum, quam cum a sanctis 450 aut pontificibus gubernabantur aut regibus? Inter se igitur, ait, per impudentiam colloquentur, quoniam [Col. 1012A] tunc sicut quamdam obtineant libertatem, qua nec legi cogantur obedire, nec regi; quippe quorum principem hostis abduxerit, et qui religionis jugum, antiqua profanitate, depulerint. In his ergo, ait, sceleribus gestientes, felicitatem putant, quod non ad diuturna regum suorum vocentur officia, sed procul degentes annua victoribus tributa dependant. Sicut enim illi, de quibus ait Apostolus, Desperantes, semetipsos tradiderunt impudicitiae in operationem immundiciae omnis et avaritiae (Ephes.4.) ; vel sicut illi quos innuit propheta, quia dixerunt, Linguam nostram magnificabimus, labia nostra a nobis sunt, quis noster est dominus (Psal. 11.) ? ita et de istis beatus Osee pronunciat, quod eo usque profanitatis eruperint, ut vel dixisse vel dicere posse videantur, Non est rex nobis, non enim timemus Dominum, et rex quid faciet nobis? idest, a divini timoris molestiis sumus absoluti, nec habemus regem, qui hanc dictorum licentiam possit ulcisci.

Quod quoniam gravem bene consideranti movit [Col. 1012B] horrorem, increpat et exclamat, [Vers. 4.] Loquimini verba visionis inutilis et ferietis foedus et germinabit quasi amaritudo judicium super sulcos apri, scilicet quibus cordi sit, tanta dementia iniisse vos foedus cum extremis calamitatibus, sentietis, adeoque omnes vestrae regiones diversis cladibus implebuntur, ut in ipsis terris pericula magis videantur pullulare quam germina. Competenter autem, quia eos non negligentia, sed studio deditaque opera peccavisse signaverat, sulcos nominavit, impressos arvis, in quibus amaritudo judicii, id est, vindictae severitas nasceretur. Ideoque se nossent, quod seminaverant messum ire.

LIBER TERTIUS.

[Col. 1011]

CAPUT X ( sequitur ).

[Col. 1011C]

Vers. 5. 6.— Vaccas Bethaven coluerunt habitatores Samariae, quia luxit super eum populus ejus, et aeditui ejus super eum exultaverunt in gloria ejus quia migravit ab eo. Siquidem et ipse in Assur delatus est, munus regi ultori. Effraim confusio capiet, et confundetur Israel in voluntate sua. Hunc locum traditio Judaica ita consuevit exponere, illis videlicet temporibus, quibus necdum fuerant Israelitae ad Medorum arva translati, sed in propria adhuc regione sistentes, Assyriis tributa pendebant, exhausto aerario, vitulos quos colebant pro vectigalibus Assyrio fuisse directos. Quos tamen, cum Jeroboam aureos fabricasset, ab Aedituis suis, quibus 451 eorum fuerat delegata custodia, aere fuisse mutatos. Cum ergo necessitas exstitisset, ut ad supplementum tributorum etiam vituli mitterentur, luxerunt quidem populi, qui se aestimabant numina perdidisse: fraudis vero conscii resultavere custodes, quia translatis alio simulachris, [Col. 1011D] etiam inquisitionem furti ulterius timere desiissent. Quamvis autem huic sensui occasionem praestitisse lectio videatur, tamen potest etiam sub tenore institutae ab initio explanationis liquere, ut postquam comminax denuntiarat auctoritas, quod per sulcos agri, amara miseris ultio germinaret, statim caussam indignationis, suo more, subjecerit. Vaccas Bethaven, [Col. 1012C] inquiens, coluerunt habitatores Samariae, id est, regiae civitatis, qui alios debuerant ab errore revocare, ad exigua oppida, adoratum vitulorum imagines, cursitabant. Post quae sequentis versus, per hyperbaton, ordo mutetur, fiatque ista distinctio: quia confundetur populus Samariae, cum vilitatem et inutilitatem deorum ejus, adversa detexerint. Nam cogente penuria, etiam ipsi ad vectigalia supplenda jungentur; non plus videlicet habentes momenti, quam ratio poscit metalli. Et ideo infelix populus eos lachrymis prosequetur, quos paulo ante cum honore maximo et ariolorum gaudiis consecraverat. Confusio Effraim capiet, et confundetur Israel in voluntate sua, cujus tantam nimirum deformitatem et tam acerbum stipendium recognoscet.

Vers. 7. 8.— Transire fecit Samaria regem suum, quasi spumam super faciem aquae. Disperdentur excelsa idoli, peccatum Israelis, lappa et tribulus ascendent super aras eorum, et dicent montibus, Operite nos, et collibus, Cadite super nos. Quantum ad divinam pietatem [Col. 1012D] clementiamque respicit, inquit, volueram ut fieret eis terrae suae longa et secura possessio, sed gravia eorum sacrilegia restiterunt, et regem, id est; regnum suum, celeri compulerunt [Ant. compulerant] fine deleri: ita ut instar spumae aquae cursibus innatantis, et profanitas gentis laberetur et dignitas. Cunctis igitur delubris, quorum frequentatu consueverat [Col. 1013A] me asperare, hostili igne consumtis, aras eorum dumeta convestient, ita ut qui reliquus fuerit, vel pudoris sui, vel timoris impulsu delitescere cupiat, si non datur aliter, vel sub montium aliquorum ruinis. Notandum autem, quia hunc versum et in Evangelio Dominus assumserit (Luc. 23. 30.) , ut metuentium vota signaret, atque de Scripturarum more descendat, prolatas in caussam aliquam sententias ad similia negocia decenter assumi.

Vers. 9.— Ex diebus Gabaa, peccavit Israel: ibi steterunt: comprehendit eos in Gabaa praelium super filios iniquitatis. Jam supra temporis ipsius intulerat mentionem, ubi ait, quoniam hi quibus erant prophetarum dicta derisui, ita peccaverint, ut illa Gabaonitarum juventus, quae uxorem levitae usque ad interitum polluisset. Sed ne esset jejuna repetitio, quos ibi contulerat, hic proponit dicens: Simile crimen videri quidem illorum, qui incesta obscoenitate peccassent, et horum qui viros spirituales, stultos [Col. 1013B] amentesque censerent. Et ideo saevituram captivitatem ad similitudinem illius cladis, quae Benjamitas pene internecione deleverat. Nunc ergo quasi culparum et momenta poenarum ad examinandum 452 suspendens, hanc quae est posterior graviorem pronunciat ultionem. Non utique de nihilo, sed quod illic inter acies decem et unius Tribus diu certamen erraverit, et Gabaonitae quamvis exigui numero, magno tamen sint labore superati. Hic vero ita omnes Samaritarum opes, praecedentes ultimam eversionem, calamitates eversionesque consumserint, ut nemo esset qui haberet fiduciam resistendi. Ex diebus igitur Gabaa, Israelem peccavisse pronunciat; sed illo tempore aliquandiu constitisse, ac virium suarum documenta gravissimis edidisse conflictibus. Nam tertio demum certamine auxilium Dei lachrymis implorantes Israelitae omnes confecere victoriam. Nunc vero, quoniam non solum in aciem adversum Assyrios nemo processit, sed neque muros suos voluerunt tueri, ideo dicit propheta: Ex miseriarum cumulo, quantitatem [Col. 1013C] etiam debere iniquitatis intelligi. Nam illo, inquit, tempore tam fortiter restiterunt Benjamitae, ut aliquandiu nec comprehensi praelio viderentur. Hi vero decem tribuum populi cum suis regibus atque principibus, quoniam me offenderant, nec steterunt.

Ergo quoniam absque vero certamine in reos promulganda mihi est sententia, [Vers. 10.] Juxta desiderium meum corripiam eos. Quod secundum nostram prorsus consuetudinem videtur illatum, qui cum indignatione aliqua commovemur, desiderare nos dicimus ultionem, et voluptatem de reorum afflictione sentire. Nunc itaque eos, juxta desiderium suum, corripiendos esse promittit. Sequitur enim, congregabuntur super eos populi: id est, quasi ad paratam praedam, diripientium multitudo conveniet, ut isti supplicia geminae iniquitatis excipiant. Sic enim ait, corripientur propter duas iniquitates suas. Quarum tamen ut indicavit numerum, ita species non notavit. Possemus proinde dicere, illas iniquitates quas non distinxit, alium prophetam signasse: id est, quod [Col. 1013D] reliquerint Deum fontem aquae vivae, et lacus sibi contritos (Jer. 2. 13.) , videlicet idola, fabricarint, ex quibus nullum possint sentire refrigerium. Sed quoniam optima est exponendi regula, quae de consequentia lectionis assumitur, duas illum iniquitates appellasse, eas nimirum quas in praesenti loco arguit, arbitremur: id est, quod non solum veros prophetas contumeliis et cladibus operiebant, sed et de regione, falsos ac daemonibus servientes de officiis et muneribus honorabant. Per quod utique docebantur, non labi errore, sed studio, qui pari instantia utrumque faciebant, et honorando perniciosos, et detestando salutares magistros. Per contrarium quippe ita gradiens, sanctus ita quisque describitur. Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescet in [Col. 1014A] monte sancto tuo? Qui ingreditur sine macula, et operatur justitiam. Qui loquitur veritatem in corde suo, et non egit dolum in lingua sua, nec fecit proximo suo malum, et opprobrium non accepit adversus proximum suum. Ad nihilum deductus est in conspectu ejus malignus, timentes autem Dominum magnificat (Psal. 14.) . Propter has ergo duas iniquitates, ea quae mihi minus jocunda sit afflictione consumam impios.

Vers. 11. 12.— Effraim vitula docta diligere trituram, et ego 453 transivi super pulchritudinem colli ejus; ascendam super Effraim, arabit [Ant. orabit] Judas, confringet sibi sulcos Jacob. Seminate vobis in justitia, et metite in ore misericordiae: innovate [Ant. invocate] vobis novale; tempus autem requirendi Dominum, cum venerit qui docebit vos justitiam. Affectum indignationis suae, verbis irridentibus publicavit, ut gentem, quae erat poenis obnoxia, opportunam dignamque terendis frugibus vitulam nominaret. Cujus sane imbecillitatem, sexu pariter et aetate signavit: [Col. 1014B] quippe quam, supra collatam Gabaonitis, omni ex parte postposuit. Ergo irridendo, eam et vitulam appellat, et pulchram: et earum pressurarum, quas malis studiis meruit, diligentem: non utique quod aerumnas suas amare posset afflicta, sed quod ita eis per sententiam necteretur, sicut solent pectora amore inflammata sibi conjungi. Cervix igitur subjici digna tormentis, aestus et auras latum ire promittitur, ut quae ei cum de risu comminator insultet, eorum malorum, quibus est dignissima, et cupidam eam pronunciat et peritam. Effraim, inquit, vitula docta diligere trituram, et ego transivi super pulchritudinem colli ejus; ascendam super Effraim, arabit Judas, confringet sibi sulcos Jacob. Ego, inquit, colla Effraim hactenus superba defringam, ut quem docentem indulgentemque contemserit, demum sentiat vindicantem. Nec sane censuram meam utilitas optata destituet: quamvis enim istos subdat exitio, alios eorum sanabit exemplo. Effraim quippe, qui fermentum esse noluit, nec medulla pietatis impletus est, [Col. 1014C] sed totus in paleas levitate mentis evanuit, sustinebit exurentem se arearum laborem. Judas vero feliciore conditione succedet jugo timoris, nam defixo praeceptorum vomere, inter bonum malumque discernet; glebamque pectoris sui, studiis religionis edomans, sementem scientiae cum opere justitiae et misericordiae collocabit, eamque innovatis novalibus, de quibus videlicet exegerit silvestria virgulta, concredet, ut competens tanto opere respondere possit ubertas. Quod eo tempore videtur impletum, quo de manibus Sennacherib, Ezechiam totamque urbem, missum coelitus liberavit auxilium. Denique sequitur, Tempus autem requirendi Dominum, cum venerit qui [Ant. quod] docebit vos justitiam. Beatum quippe Ezechiam, commendandae religionis studium habuisse, ita ut principis et doctoris munus impleret, sacri loquuntur Annales. Neque enim Tribus suae incolas ad cultum Dei revocasse contentus, per vicinas etiam regiones, in quibus aliqui de Israel capto translatoque remanserant, nuncios atque edicta dispersit, ut ad [Col. 1014D] cultum veri Dei, repudiatis idolorum reverterentur erroribus. Hoc est ergo quod dicit, Jerosolymitas messum ire misericordiam, cum ad requirendum 454 Deum, principis quoque justitiam eos docentis [Ant. docentes] devotio concitaret. Quod sane opus atque munus licet sub Ezechia breviter videatur effectum, tamen plenius a Domino nostro, qui rex regum est, dominusque dominorum, per quem non uni Tribui aut regioni, sed universis terris atque nationibus lux pietatis ostensa est, et virtutum disciplina contradita, docetur effectum. Propter quod et Apostolus dicit, Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (Rom. 13. 11.) , nec ullam in ullo dantes offensionem, ut non maculetur ministerium. Tunc siquidem requirendi Dominum opportunum tempus [Col. 1015A] apparuit, cum Verbum caro factum est, ut habitaret in nobis: et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis (Joan. 1.) . Sed videamus et impietatem.

Vers. 13.-15.— Arastis impietatem, iniquitatem messuistis, comedistis frugem mendacii: quia confisus es in viis tuis, in multitudine fortium tuorum. Consurget tumultus in populo tuo, et omnes munitiones tuae vastabuntur, sicut vastatus est Salmana a domo ejus, qui indicavit Baal in die praelii, matre super filios allisa. Sic fecit vobis Bethel a facie malitiae [Al. militiae] nequitiarum vestrarum. Per occasionem Effraim, cujus peccata per totum fere volumen exaggerat, mentio Judae fuerat intromissa: in quo, quid devotio et fides, periculorum tempore meruisset, apparuisset. Hunc ergo commemorationis excursum breviter adnotasse contentus, ad ordinem susceptae actionis revertitur, et arguendis sceleribus Israelis, insistit. Vos vero, Samariae populi, inquit, oppido secus quam Juda saepe ac Benjamin, cum in discriminum extrema [Col. 1015B] venisses, nequaquam in Deo, sed in tuis conciliis agminumque tuorum virtute es confisus. Fructum ergo recipies competentem, ut populum ac munitiones tuas hostilis tumultus interimat atque subvertat, atque ad similitudinem impiissimi ducis, cui Salmana fuit vocabulum, consumaris: quem sicut in libro Judicum legimus, Gedeon patitus victoria, extinxit, et vel cum ipsis necessitudinibus, quas nomine miserae parentis ostendit, vel cum ipsa in qua regnaverat urbe, quae videri potest mater appellata, consumsit (Judic. 4. et 8.) . Sicut ergo Salmana, inquit, Gedeon qui Baal idolum dextruxerat, internecione delevit, ita et tibi fecit Bethel: in qua urbe videlicet, statuisti idola, quae Dei tui desertor, adorares. More autem Scripturarum, ut cumulum profanitatis exprimeret, eadem verba geminavit dicens: Sic fecit vobis Bethel, a facie maliciae nequitiarum vestrarum. Ergo facies maliciae ex multiplici iniquitate composita, nihil aliud gestit ostendere, quam dignum illos stipendium, [Col. 1015C] captivitatem videlicet, pro suis moribus percepisse.

CAPUT XI

455 Vers. 1.— Sicut mane transit [alii transiit. ], pertransiit rex Israel, quia puer Israel, et dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum. Jam supra dixerat, Transire fecit Samaria regem suum, quasi spumam super faciem aquae. Et nunc ergo idem repetere curavit, dicendo: Sicuti mane transit, pertransiit rex Israel, id est, regnum gentis vestrae, peccando desiderastis, peccando etiam delevistis, omnisque arrogantiae vestrae pompa consenuit, quia regalis potentia quam ad similitudinem vicinarum gentium, concupistis, nihil vobis, sine auxilio meo, defensionis paravit. Propter quod vos etiam propheta commonuit, Nolite, inquit, confidere in principibus neque in filiis hominum, quibus non est salus. Exiit spiritus eorum, et revertetur in terram suam, in illa die peribunt omnes cogitationes eorum (Psal. 145.) . Ita ergo nihil illorum vobis insignia, [Col. 1016A] sicut nec vestra illis, profuere suffragia. Totum siquidem quod videbantur posse, vel vivere, ea velocitate consumtum est, ut non diutius appareret, quam matutina crepuscula, quae noctis videlicet digressu, et diei [Ant. dies] coarctantur exortu, secundum illud quod in simili caussa apud beatum David legimus: Cum exorti fuerint peccatores, inquit, sicut foenum, et apparuerint omnes qui operantur iniquitatem, ut intereant in seculum seculi et ultra (Psal. 91.) . Ita ergo et principatus Israelis adhaerente criminibus ultione collapsus est, ut non tam floruisse, quam raptim [Ant. raptum] apparuisse videatur. Quia puer Israel, et dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum. Hujus versus ultimam partem, in personam Domini nostri Jesu Christi beatus Matthaeus Evangelii scriptor assumsit, dispensatorie factum esse commendans, ut ad declinandum Herodis furorem, qui Redemtoris nostri persequebatur infantiam, ad Aegyptum Joseph et Maria pergerent (Matth. 2. 5.) . Oportebat siquidem illud impleri quod propheta pronunciaverat, [Col. 1016B] Ex Aegypto vocavi filium meum. Quod igitur de populo dictum esset, prophetiae textus ostendit: hoc etiam ad personam Domini Jesu Christi posse transferri, Apostolica monstravit auctoritas, per quem videlicet ea quae Judaeis data erant divinae pietatis insignia, et cumulatius nobis conferrentur, et gratius. Contextio vero explanationis vim censoris ostendit, qui praeteritae nobilitatis ad hoc inferat mentionem, ut eos graviter urat, quos degenerasse conqueritur. Enumeratis ergo criminibus, denunciatisque suppliciis, intulit subito memoriam praeteritae dignitatis, ac si diceret, En dolor! en lachrymae! et quod hoc genus hominum est, quod sub tanta vilitate censetur? Post quae veluti suscepta responsione, proclamat: Quia puer Israel, et dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum. Hic ille est, inquit, quem sementi impietatis locata, dolores messuisse deflevi, quem instar Salmana a Gedeone consumti, populandum esse denuncio. Hic, inquam est, qui regnum suum fecit [Col. 1016C] aboleri, ut tam celeriter, 456 quam diluculi potest tempus esse, transiret. Hic inquam est, qui de sanctorum stirpe descendens, in ipsis mihi consecratus fuerat exordiis, et inter tot gentes toto orbe dispersas, unus populus qui Israel vocaretur, electus est: cujus merita, affectione praeveniens, meum puerum, meum, inquam, filium nuncupavi, tantumque illi decus, cum adhuc de Aegypto educeretur, imposui, ut et vocibus quodammodo panderetur et rebus, quia tantum inter istum populum et vulgus Aegyptium apud me discrimen vigeret, quantum esse inter optimos filiorum et pessimos servorum soleret. Cum ergo jam tunc, super omnia liberationis miracula, et libertatis illius dulcia, hoc a me cepisset insigne, ut meus filius diceretur: adeo nunc ad profanitatum ima defluxit, ut mei suique pariter oblitus, solis daemonum cultoribus obediret.

Qui ad probandum, quam nihil religionis nihilque rationis in istius populi mente resideret, non elaborata, [Col. 1017A] quibus seducerent, admovere commenta, sed quasi pecudes ad exitium paratas, sic eos vocaverunt, et quo volebant, facili significatione traxerunt. [Vers. 2.] Baalim immolabant, et simulachris sacrificabant, id est, ad cultum variorum Idolorum quibus erant diversis ritibus servituri, vocantes se, tanta facilitate sequuti sunt, ut desiderium ejusmodi occasionis habuisse convincerentur.

Vers. 3.— Et ego quasi nutritius Effraim, portabam eos in brachiis meis, et nescierunt quod curarem eos. Interpositi duo versus, narrationis simplicis abrupere contextum: et per hoc difficultatem intelligentiae praestiterunt. Caeterum quod ait, Quasi nutritius Effraim portabam eos in brachiis meis, illi sententiae quae est praelata, respondet: id est, O puer Israel, et dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum. Post haec autem, quid scelerum perpetrasset interserens, in ordinem commemorandae levitatis revertitur: quod quidem videtur ad contestandos indignationis [Col. 1017B] fluctus valere: ut non videlicet uno tenore instituta currat oratio, sed etiam in tempore quo, quae sunt olim gesta, recoluntur, vis praesentariae conquestionis erumpat, quasi etiam brevis dissimulationis intolerans. Ergo cum instituisset insignia antiqua contingere, ut degenerantis nimirum populi gravaret reatum, et quod spontanea pietate dilexerit eum, et quod filii appellatione decoraverit, exclamavit subito quod aures suas ministris daemonum limphantibus permansissent , et eos ita celeriter essent sequuti, ut nullum in assentiendo crearent laborem. Quod de impetu, ut diximus, conquestionis incertum si paululum seponas, liquidum habebunt, quae sequuntur ad superiora contextum: id est, Quia puer Israel dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum, et ego quasi nutritius Effraim, portabam eos in brachiis meis et nescierunt quod curarem eos: ac si diceret: Non est hujus populi nova profanitas, quia signa mentis 457 ingratae inter ipsa mihi ostendit exordia. Nam cum illum filium nuncupassem, beneficiis etiam delinimenta [Col. 1017C] subjunxi, et quasi parvuli mei curam indulgentissimus nutritor exercui. Quidni, cum eum nec vastae solitudinis molesta sentire permiserim: neque novi et longi itineris labore vexari?

Vers. 4.— Quasi funiculus ejus, id est, sortitio, cum Adae videlicet primi hominis peccato, e felicitate decidisset, qui paradisi fuerat cultor et habitator effectus, ut in laboratis [Ant, inlaboratis] copiis vesceretur: ita et iste incomparata hominibus, et solis miraculis comparata pabula poculaque suscepit, sicque solis caritatis vinculis eum alligavi ac praeceptorum habenis. Ob hoc solum, ut tuti incederent, ora composui [Forte. compescui] , ostendens me ideo ad eorum requiem deflexisse, ut opportuna requie ac voluptate fruerentur: quippe qui non sentirent potentiam deprimentem, sed in illa necessitate per loca vasta cum illis gradientem, exaltatum haberent jugum, idest, remotum, sicut in curribus fieri videmus, in quibus juga cum solvuntur, eriguntur. Ille tamen populus nec providentiam meam, nec indulgentiam, qua [Col. 1018A] erat et informandus et sanandus, aspiciens, semper mihi resultantis animum ostendit, donec ad eum, in quo nunc est, statum pertinaci impudentia perveniret.

Vers. 5.-7.— Non revertetur in terram Aegyptiam, et Assur ipse rex ejus; quoniam noluerunt converti. Coepit gladius in civitate ejus, et consumet electos ejus, et comedet capita eorum. Et populus meus ad reditum meum pendebit: jugum autem imponetur eis simul, quod non auferetur. Supra dixerat, vocaverunt eos: sic abierunt a facie eorum: nunc vero noluerunt converti, ait: id est, qui a pietate se avocantibus promtam obedientiam commodarunt, nunc, ut a pravis ad meliora remearent, neque varia sint afflictione compulsi. Nam cum amissis opibus, de servitutis mutatione contenderent, ut Aegyptiis potius, quam Assyriis subderentur, ne hoc quidem obtinere meruerunt, quoniam immobilis est, quae de nostro processit ore sententia: illos videlicet haud aliis interim, quam Assyriis esse dominis servituros. Unde in opus [Col. 1018B] suum ultio inchoata gradietur, ut perrumpat gladius civitates, omnemque nobilitatem ferrum pariter flammaque populetur, cunctaque hostes, quae solent divitibus cara esse, diripiant. Sic populus hic olim meus, omnibus viribus, cunctis etiam solaciis 458 destitutus, ad meum reditum tarda expectatione pendebit, seris videlicet precibus, et gemitibus ingratis, ut ei auxiliator fieri digner, exposcens. Jugum autem imponetur eis simul quod non auferetur. Inefficaces videlicet fuisse lacrymas suas rebus probabit, quia non refigam istam promulgationem, quam coactus multis ejus sceleribus tandem in opus exire mandavi, et quia dixerat manere decretum, jugumque eos Assyriae captivitatis protinus subituros, schema etiam deliberantis assumit, quali videlicet ultione reos consumat, proponitque exempla urbium, quas delatum coelitus delevit incendium.

Vers. 8-9.— Quomodo dabo te sicut Adama, apponam ut Seboim? Conversum est in me cor meum, pariter [Col. 1018C] conturbata est plenitudo mea. Non faciam furorem irae meae, et non convertar ut disperdam Effraim, quoniam Deus ego, et non homo: in medio tui sanctus, et non ingrediar civitatem. Ea quae olim fuerunt gesta recolendo, ostendit et Israelitas non minus quam Sodomitas, vel posse, vel meruisse consumi; se tamen beneficiorum memorem, quae in honorem sanctorum parentum etiam immeritis eorum liberis contulisset, non ea usque adeo velle rescindi, ut eos effusa penitus internecione consumat. Et ideo se quasi paterno affectu motum esse concussumque denunciat, et quandam poenitudinem suscepisse, quod Sodomitarum perniciem Israeli, vel sub deliberationis specie, fuerit comminatus: subjicitque continuo, Non faciam furorem irae meae, et non convertar, ut disperdam Effraim. Id est, non eo usque clementiam meam indignatione mutabo, ut nullum de Israelitis superesse permittam, Quoniam Deus ego, et non homo: cujus benevolentiam videlicet venis undantibus effluentem, exhaurire non posset offensio ( protinus [Col. 1019A] subituros schema etiam deliberantis offensio), vel cujus dispositionem, dicata semel firmitate gaudentem, ingratorum culpa non mutet. Quod et magister Gentium breviter indicavit, dicendo: Sine poenitentia enim sunt dona et vocatio Dei (Rom. 11. 29.) . Dico enim, inquit, nunquid repulit Deus plebem suam, videlicet, quam ante praescivit (Ibid, 1.) ? nunquam illam patietur impiarum gentium more deleri. Et nunc ergo, cum debitas plagas pollutis denuntiasset agminibus, habere se tamen rationem eorum, quibus sit parciturus, ostendit. In medio, inquit, tui sanctus, et non ingrediar civitatem. Hunc versum Hieronymus cum vellet exponere, perrexit enumerare, qui civitates 459 condidisse legerentur, et ait primum Cain urbis sibi praesidium comparasse, postea etiam nonnullos criminibus insignes fuisse urbium conditores. Et ideo, Deum commendantem proprie reverentiam sanctitatis, dixisse, quoniam civitatem caveret intrare: atque in hunc modum perrexit asserere [Ant. porrexit] , sanctos quosque, et vitam suam philosophiae [Col. 1019B] mancipantes, celebritatem urbium declinare, et montium secreta diligere. Talem autem explanationis colorem, quis sine irrisione consideret? Neque enim hic Deus noster, dicendo se non ingressurum civitatem, urbes generaliter pronunciavit horrere, de quo dictum legimus: Diligit Dominus portas Sion super omnia tabernacula Jacob. Et, Deus in medio ejus non commovebitur: Adjuvabit eam Deus vultu suo (Psal. 86.) . Sed quoniam commemorationem induxerat Sodomorum, vicinarumque urbium, quas sicut in libro Geneseos legimus (Gen. 19.) , ut deleret, ingressus est, dixeratque: Quomodo dabo te, Effraim? quomodo expugnabo te, Israel? Quomodo dabo te ut Adama, ponam te ut Seboim? intuleratque continuo: ut non faciam furorem irae meae, et non convertar, ut disperdam Effraim, consequenter adjecit: Quoniam Deus ego, et non homo: in medio tui sanctus, et non ingrediar civitatem: id est, de omnibus populis vos elegi, quibus peculiari numine praesiderem, idque in honorem [Col. 1019C] parentum vestrorum, qui mihi acceptissimi vixerant, [Col. 1020A] decrevi atque promisi, quod et si offensionem meam sacrae legis temeratione meruisses, visitarem iniquitates tuas, misericordiam autem meam non penitus auferrem, ut te nimirum sinerem internecione consumi, memoriamque tui nominis prorsus aboleri. Et quoniam Deus ego, et non homo: cujus scilicet decretum variatio nulla convellit: ideo in medio tui versor quidem aeterna sanctitate conspicuus, per quod in peccata tua castigator insurgo, et foedera quae cum patribus tuis sunt percussa, non temero: urbes tamen tuas nequaquam ita ingrediar, ut Sodomae portas, cum delenda esset, intravi. Et quoniam intulerat de prosperorum parte sermonem, non fuit contentus dixisse, quia nequaquam Israelitae 460 instar aliarum gentium disperirent, sed quid etiam aliud de eis ordinaverit, misericors percurrit, atque illius temporis, quo soluta captivitate ad solum patrium reducendi essent, intulit mentionem.

Vers. 10. 11.— Post Dominum ambulabunt: quasi leo rugiet, quia ipse rugiet, et formidabunt filii maris. [Col. 1020B] Et volabunt quasi avis ex Aegypto, et quasi columba de terra Assyriorum: et collocabo eos in domibus suis, dicit Dominus. Quid utique, ait, mirum si ultionem tum maxime calentem pietas nostra moderetur, cum in hoc ipso jam tempore gaudia conferendae liberationis informem, nec celatum esse velim, quanta eos majestate, et de servitute barbara liberare, et ad regionem patriam revocare disponam? Veniet, inquam, tempus ut, me vindictae operam capessente, filii maris, hostilium videlicet turba nationum, haud levius terreantur atque diffugiant, quam gurgites Rubri maris, Israel transeunte, sunt discissi: eadem jussionis potentia in principem Aegyptiorum reflui, qua in salutem piorum fuerant paulo ante suspensi: Tam igitur ex Aegypto, quo post Babylonium triumphum Israelitae confugerant, quam de Assyriorum regione, quo eos Sennacherib abduxerat, quasi columbarum agmina revertentes, nidos pristinos, avitas videlicet regiones, stabili habitatione complebunt.

[Col. 1020C] Vers. 12.— Circumdedit me in negociatione Effraim, [Col. 1021A] et in dolo domus Israel. Judas autem testis descendit cum Deo, et cum sanctis, fidelis. [Incipit CAPUT XII.—Vers. 1.—] Effraim pascit ventum, et sequitur aestum. Tota die mundacium et vastitatem multiplicat, et foedus cum Assyriis iniit, et oleum in Aegyptum ferebat. Cum inter comminationis fremitus, quos illius temporis ratio postulabat, per excessum brevem, liberationis gaudia contigisset: ad consequentiam susceptae actionis regressus, Effraim studia, vel quasi moestus, vel quasi indignatus exsequitur: sedulo curans, sicut frequenter notavi, denunciatis suppliciis subtexere species magnitudinesque culparum, quae nihil invidiae commotioni ejus relinquant, ostendantque illa 461 supplicia non vitio, sed judicio fuisse prolata. Sic ergo quae sunt per excessum interjecta, ponent facilem praesentis versus ad superiora contextum: id est, Jugum imponetur eis, quod non auferetur. Cum itaque Circumdedit me in negotiatione Effraim, et in dolo domus Israel, idest, sicut quidam [Col. 1021B] negotiator malus, fraude quam mihi intulisset populus, laetabatur, putabatque cum precabatur se illudere, nec quia clementiam meam noverat subvenire vexatis, plagarum tempore suum confitebatur errorem; sed quia cor ejus non erat rectum mecum, nec emendationem fideliter promittebat, instar illius Pharaonis, qui ubi primum a calamitatibus respirasset, ad flagitia recurrebat. Vel certe, ut in ipso libri volumine exprobravit propheta, quia aurum et argentum caeteraque, vel ad victum, vel ad cultum pertinentia, quae a Deo susceperat, idolorum cultui mancipabant: idem nunc quoque voluit intelligi, negotiatum Effraim in suam contumeliam, conquerendo: cum videlicet mentiretur se ab idolis, cuncta quae a Deo perceperat, consecutum. Sed cum decem Tribus sub regibus, qui in titulo praeferuntur, his quas diximus iniquitatibus sorduissent, Judas adhuc aliquantum a fratre dissimilis descendit cum Deo testis, et cum sanctis fidelis. Id est, religiosum ducem Ezechiam secutus, studuit majestatem divinae protectionis, et fidem promissionis [Col. 1021C] ostendere, atque in ejus viribus, salutis suae fiduciam, vel inter extremas miserias collocavit. Sicque liberari, mirabili defensione, promeritus, ostendit nec patres suos fuisse deceptos, qui hunc unum Deum tota mente coluissent, nec se potuisse diluvio captivitatis operiri, qui veraci propugnatione gauderet. Ad competentes igitur fines populus uterque pervenit, ut verum Deum sequutus et Judas patrum sanctorum et miraculorum testis evaderet. Samaritae vero, sicut falsos deos, relicta veritate, coluerunt, ita ventis pasci, secuti aestum, id est, vanitates et perniciem, deteguntur. Relicta quippe propugnatione Dei, quae meritis erat impetranda, non precio, tum ab Assyriis, tum ab Aegyptiis auxilia mercabantur, et Assyriis videlicet pecuniam, et Aegyptiis oleum, id est, munera soli fertilia, destinando, per unam quippe speciem, multa signavit. Quod ergo secutum est audiamus.

Vers. 2.— Judicium Dei [Al. Domini] cum Judas et [Col. 1022A] visitatio super Jacob. Juxta vias ejus, et juxta adinventiones ejus reddet ei. Nomine Jacob, decem tribuum populos indicavit. Diversitas studiorum, inquit, diversitatem quoque expugnationis exegit, ut judicium Domini pro Judae salute consisteret, Samaritas vero visitatio severa percelleret.

Vers. 3. 6.— In utero supplantavit fratrem suum, et in fortitudine 462 sua directus est cum Angelo. Et valuit [Al. invaluit] ad Angelum, et confortatus est, et flevit, et rogavit eum: in Bethel invenit eum, et ibi locutus est nobiscum. Et ad Dominum Deum tuum converteris: misericordiam et judicium custodi et spera in Deo tuo semper. Recordatur ut supra coepit, nobilitatis antiquae, ut quicquid honorum stirps electa promeruit, vel quicquid virtutis ostendit, ad arguendam posterorum vilitatem proficiat. Ac si diceret: En quo parente generati, ad quae ludibria pervenerunt: quantumque a priscorum degeneravere virtutibus. Jacob siquidem ita fuit appetens gloriae, ut antequam in hanc lucem de utero matris exiret, propheticum [Col. 1022B] inierit cum fratre certamen (Gen. 35.) : quodque vix ipsa natura credi permitteret, plantam germani, cui erat etiam primogenita non fraudibus sed meritis erepturus, invasit. Auspicium ergo lucis cum testimonio dignitatis assumpsit, ostendens videlicet, quod placita Deo polleret generositate, cui frugem secuturae virtutis contigisset etiam ante sentiendi tempora, polliceri. Sicque deinceps, cum ad juvenilem venisset aetatem, et percepta jam primogeniti benedictione conspicuus, trucibus fratris appeteretur insidiis, longum exilium, consilium sanctae matris secutus, arripuit: nullisque humanis opibus, caeterum Dei tantum, cui apud Bethel sibi apparenti decimas voverat, confisus et prosperatus auxilio, virtutum ac virium suarum magnitudinem, quam ante experimento nesciebat, agnovit. Nam cum post longi temporis spacium, ad habitationem paternam locupletatus rediret, et subito germani territus fuisset occursu, Angelus in specie hominis ei obviavit, dignatusque [Col. 1022C] est cum timente luctari, ita sane ut non illum exerta majestate deprimeret, sed quasi aequalis cum aemulo, inferiorve certaret. Quod ubi beatus Jacob, ut foelix robore, ita etiam prudentia oculatus, aspexit, videlicet Dominum suum magna pietate se ideo submittere, ut quae de servi sui sublimatione disposuerat, indicaret, id est, quod eo protectore sublimandus esset, quo colluctatore, bene extitisset superior, fieretque ad intelligendum idoneus, quod ita eum nemo mortalium violaret, ut nec superior natura idipsum posset efficere: proinde cum tam profundum consilium patriarcha sensisset, spiritum illico humilitatis non elationis assumsit, et ut benediceretur ab eo, cui videbatur praevaluisse, lacrymosis supplicationibus depoposcit. Nec illa colluctatoris sui simulatione deceptus est, ut se quasi fortiorem putaret: sed sicut ad ferendum adversa magnanimus, ita ad dignoscendum occulta sollicitus, [Col. 1023A] intellexit, ipsum esse qui se comprehensibilibus imaginibus dignaretur induere, quem vidisset apud Bethel, scalae a terra in caelum pertingentis cornibus innitentem. 463 Ibi ergo brevi compellatione didicisse meruit, et quanta esset divinitas apparentis, et quod servi fidelis officium, sine quo Deo penitus placere non possit, ut omnipotentiam videlicet credat et fateatur auctoris, eique tota mente per omnem vitae suae confidat aetatem. Dominus Deus exercituum, Dominus memoriale ejus. Id est, ita Dei tui memor esse debebis, ut ipsum semper propugnatorem dominumque fatearis. Sed hoc ad dogma respicit: a parte vero morum, studium justiciae misericordiaeque custodi. Spera in Deo tuo semper, ut, vel cum eo continua virtute consistas, vel si fuerit interpolata devotio, ad eum, suscepta emendatione, concurras. Quas virtutis regulas, ad beatitudinis apicem certo tenore ducentes, et foeliciter exercuit, et posteris suis custodiendas reliquit. Unde et ex exiguo loco, in tantum dignitatis ascendit, ut terra Repromissionis ipsius posteris traderetur.

[Col. 1023B] Vers. 7. 8.— Canaam, in manu ejus statera dolosa, calumniam dilexit. Et dixit Effraim, Verumtamen dives effectus sum, inveni idolum mihi, omnes labores mei non invenient mihi iniquitatem, quam peccavi. Cum generosa beati Jacob facta narraret, a quo posteros suos degenerasse conqueritur, Canaam subito intulit mentionem, non ut ad gentem aliam transiret oratio, sed ut more prophetarum, per nimiam indignationem, Canaam ipsos Israelis posteros nominaret, cui nimirum similiores moribus exstitissent. Hanc autem invectionis speciem, et apud alios quidem, sed praecipue apud beatum Esaiam, et Ezechielem, et apud Danielem, cum senes adulteros convinceret, invenimus. Hujus ergo tenore censurae, in praesenti quoque loco commemoratio Canaam, id est, profanae gentis inducta est, ut fieret sensus ejusmodi: Sed quid ego varia insignia paternae generositatis evolvo, a quibus turba ista, quam defleo, tanto spacio dilapsa convincitur, ut non immerito soboles Canaam nuncupetur? [Col. 1023C] In ejus ergo manu, calumnia diligenti statera, sed nimis dolosa, consistit: quod eo valet, ut ostendam illum non errore, sed studio potius judicioque delinquere. Ubi enim talis animae versatur affectus, ut non impetu aut negligentia, sed cum deliberatione, quasi suspensis ab utraque parte ponderibus, nefanda committat, dicitur peccasse sub trutina. De quo sensu illud etiam apud beatum David legimus: Verumtamen mendaces filii hominum in stateris, ut decipiant ipsi de vanitate in idipsum. Cum ergo hoc praecipuum sit humani ingenii munus, ut quid obedire debeat, quid vitare, perpendiculo rationis, et momentis collationis examinet, profanatus populus veritatem in mendacio detinens, admovit quidem stateram negotiis, sed dolosam: melioribus videlicet deteriora praeponens, et noxiis magis quam utilibus adquiescens. Quod autem ait, Calumniam dilexit, potest et ad illud referri, quod in superioribus accusavit: id est, quod tantam impudentiam plebs ingrata, quasi obscoena 464 mulier, induisset, ut ei [Col. 1023D] omnia quae vel ad cultum, vel ad victum, rerum unicus creator contulerat, a suis id se consequi amatoribus mentiretur. Propter quod iratus Dominus, ablaturum se et lanam et linum, quae operierant ejus ignominiam, repromisit, ut ingratorum scelera deformitas et nuditas secuta convinceret. Hujus autem calumniae denotantur apud beatum quoque Hieremiam. [Col. 1024A] Nam cum, denunciatis per multos prophetas cladibus, Jerusalem interiisset, atque tota gente Judaeorum in Babyloniam translata, pauci ad colendos agros essent relicti, tantam mentis suae in delinquendo pertinaciam publicarunt, ut dicere non timerent, quia ex quo reginam coeli colere, atque reliqua vicinarum gentium idola destitissent, ex illo quoque tempore cuncta eos adversa sequerentur. Ergo ejusmodi opinionibus, vero et clementissimo Deo quasi calumniam commovebant, falsissime praedicando, foelices se habuisse dies, cum ab eo discederent, miseros, cum ad illum redirent. Proinde fallax mentis trutina Canaam magis illos, quam Israelis, fecit posteros nuncupari, non momentaneo, ut diximus, impetu, caeterum explorata impietate peccantes: et ideo veri judicii pondera non habentes, in rebus brevissimis, et umbrarum instar elabentibus, salutis et prosperitatis suae fiduciam collocabant. Omnes, inquit, labores mei non invenient mihi iniquitatem, quam peccavi. Id est, cum perpetratis sceleribus urgerentur, [Col. 1024B] tamen tutos se fore elaboratis opibus autumabant, tantum se opulentiae collegisse dicentes, ut ad eos non posset aerumna pervadere. His proinde staterae suae fraudibus ludebantur, cum, Deo excelso ad judicium operum prodeunte, putarent, quod supellex varia, vel pecunia conclusa reos protegeret.

Vers. 9.— Et ego Dominus Deus tuus, ex terra Aegypti, adhuc sedere te faciam in tabernaculis, sicut in diebus festivitatis. Staterae ergo illius, id est, deliberationis tuae fraudes, exitu rerum attestante, cognosces, ut, quod ratione noluisti, angore fatearis, me esse unicum Deum tuum, qui te a tempore liberationis Aegyptiae, in peculiarem populum sum mihi dignatus adsciscere. Cujus animadversionem adeo nullis, aut praesidiis, aut poteris divitiis submovere, ut non solum denunciatae servitutis jugum subire tibi necesse sit, verum statutis sub ea manere temporibus, quibus demum evolutis, gaudia libertatis postrema [Col. 1024C] gustabis. Ergo hoc sensu, inter comminationis fremitus, aliquid de prosperis videtur illatum, ut ad confirmationem praecessurae captivitatis valeret, ne quis ambigeret inferendas miserias, quas didicisset, succedentibus prosperis, terminandas. Possemus autem etiam illud adferre, quod ex usu nimirum Scripturarum veniret, denunciationem permisceri tristium, vel laetorum, ut nec continuata gaudia mentes resolvant, nec tristia continua debilitent. Sed priorem sensum loci videtur juvare contextus. Denique severa. 465 ut caeperat, oratione progreditur.

Vers. 10.— Locutus sum super prophetas, et ego visiones multiplicavi, et in manu prophetarum adsimilatus sum. Nunquam, videlicet, deposui curam medendi, sed per prophetas meos, tam loquendo restiti, quam gerendo, ut providentiam meam intelligerent atque faterentur, qui tanta eis indulgentia consulebam, ut non satis dignas majestate mea species, in quibus propius eis conversarer, assumerem in manibus. Ego idem operibus ( sic ) in oculis prophetarum [Col. 1024D] non sum dedignatus his assimilari formis sive personis, quae etsi clementiam decerent (ut est illud quod paulo ante dixi, quia ut formidinem de corde Israelis expellerem, personam invalidi luctatoris assumpsi: ut beati Moysi tempore, transfigurari in ignem quo rubus non consumeretur, elegi: velut agni sanguine Israelitarum limina communivi, multaque [Col. 1025A] alia, quae in hunc modum diversis temporibus acta legimus) ut appareret videlicet Deus noster in his imaginibus, quas dispensatio suscepta poscebat, non quae majestati illius competebant. Sed videamus reliqua.

Vers. 11.— Si Galgal idolum, tamen frustra erant in Galgal bobus immolantes. Post eorum commemorationem, quae clementer egisset, reducta est, unde fuerat inchoata conquestio, suo sensu, ejusmodi: En quae scelera ingratae plebis experior post tot beneficia mea, post tot dona, totque miracula; apertos in contumeliam meam sectatur errores, et non aliqua argumentorum subtilitate decepta, confessae amentiae subjugatur! Si Galgal idolum: tamen frustra erant in Galgal immolantes bobus. De quo loco, et supra dixit: Omnes nequitiae eorum in Galgal. Per caussalem ergo conjunctionem, id est, Si, sententiam convincentis induxit. Id est, cum nulli sit dubium, solas esse in ipsis locis brutarum pecundum imagines collocatas, [Col. 1025B] in quibus utique, et si ipsas pecudes statuissent, supplicantibus tamen prodesse non possent: nunc vero, cum rerum vilium viliora illic simulachra, sentiendique ignara visantur, neque sibi, neque aliis quampiam utilitatem datura, tamen frustra erant [Al. erunt] in Galgal bobus immolantes: ac si diceret, credereturne hoc committi posse, antequam fieret, ut apertam stultitiam et profanitatem, nihil in se amplius, quam reatum ultimum continentem, plebs quondam virtutibus clara sequeretur? postque illos ritus et majestate reverendos, ad vilia fanaticorum instituta descenderet, atque idola, vel mediocriter sapientum subjecta derisui, frustra, id est, absque ulla, vel brevis commodi utilitate suspiceret? Sed cum esset amentia clarior die, si homines pecudibus supplicandum putarent, fore tamen turbas, 466 quae sibi a boum imaginibus foelicitatem conferri posse arbitrarentur ? Nam et altaria eorum, quasi acervi super sulcos agri. Consequenter autem profanos ritus, observationum quoque vilitas ipsa convincit, ut sine [Col. 1025C] aliquo locorum delectu aras exstruant, et probrosos deos tumultuariis venerentur altaribus. Ergo quasi cum gemitu et admiratione, quam disseruimus prolata vox est: Si Galgal idolum, tamen frustra erant in Galgal bobus immolantes: nam et altaria eorum quasi acervi super sulcos agri. Sed quid subjiciat, audiamus.

Vers. 12. 13.— Fugit Jacob in regionem Syriae, et servivit Israel in uxorem, et in uxore servivit. In propheta autem eduxit Dominus Israel de Aegypto, et in propheta salvatus est. Quia non historicae narrationis tenore commemorationem intulit antiquorum, sed sub impetu et dolore degeneres posteros arguendi, recoluit facta majorum: ideo quasi fluctuabundus sermo progreditur, ut invicem sibi exprobratio laudatioque succedat, objurgationique pondus praedicatio antiquae [Ant. antiqua] nobilitatis adjungat. Proinde, ut instituerat, labores beati Jacob, qui et Israel appellatus est, proventusque dinumerat. Cujus utique [Col. 1025D] nomine gens tota signatur. Propter quod et ipsius praecipue intulit mentionem, atque ut dicere coeperamus, Jacob ille, de cujus stirpe descendunt, consiliis sanctae matris obtemperans, in Deo suo tantum spem ac fiduciam futurae prosperitatis reponens, regionem patriam dereliquit, ac Mesopotamiae fines solus atque exul intravit, nullum habens nisi de generosa [Col. 1026A] indole commendationis auxilium. Cujus conciliatu statim societatem ejus Laban avunculus concupivit. Et ne gratuitus esset labor generosi juvenis, amatae virginis nuptias toleranda septennii servitute despondit: in quo tempore cum magna ejus fides industriaque patuisset, servitutis et nuptiarum geminata conditio est. Hoc est enim quod ait, in uxore servivit, id est, officium pastorale pro impetrandis nuptiis, sicut historia narrat, exercuit. Quod autem ait, Et in uxore servivit, id est, conjugii mercede proposita, gregem soceri custodivit. In propheta autem eductus est, quoniam eduxit Dominus Israel de Aegypto, et in propheta servatus est. A parvis nempe exordiis, et adeo parvis ut opere mercenario pasceretur, usque ad eam magnitudinem populi divitiarumque pervenit, ut eum jam Aegyptus tota quodammodo capere non valeret, atque ut primo foelicitati ejus inviderat, sic deinceps liberationi [Sup. invideret] , et Pharao cum suis periret agminibus, illamque attritae Aegypti gloriam, haud humanis viribus, caeterum [Col. 1026B] tam declarandis patrum meritis, quam instituendis sacris ritibus, agnosceret se consecutum. Nequaquam vero 467 in duce aliquo bellicoso, sed in propheta servatus est; videlicet beato Moyse, qui eum famosis illis, quae legimus, miraculis vendicavit. Quae ergo erit satis digna conquestio, quod gens, quae fuerit tam illustri stirpe conspicua, nunc stultitia insignis, et solis agat famosa criminibus?

Vers. 14.— Ad iracundiam me provocavit Effraim in amaritudinibus suis, et sanguis ejus super eum veniet, et opprobrium ejus restituet ei Dominus suus. Commemoratio patrum reddidit filiorum crimen horridius, idque indicat exclamatio subjecta censoris, qui se ad amaritudinem et indignationem, quae in pejus ultum iret, adactum esse testatur. Et ideo vigore licet pronuntiantis insurgens, a se tamen vindictae ipsius repellit invidiam, elaboratisque suppliciis Effraim interiisse denunciat, qui salutarium disciplinarum desertor, se prorsus auctore, et degeneravit [Col. 1026C] et corruit.

CAPUT XIII.

Vers. 1. 2.— Loquente Effraim, horror invasit Israel, et deliquit in Baal, et mortuus est. Et nunc addiderunt ad peccundum, feceruntque sibi conflatile de argento suo, quasi similitudinem idolorum, factura artificum totum est, his ipsi dicunt, Immolate, homines, vitulos adorantes. Induxit eorum, quae a tempore divisarum tribuum commiserant mentionem, sed eo ordine, quem indignatio magis, quam narratio postulabat. Effraim siquidem in praesenti loco, Jeroboam principem divisionis appellat, qui, ut simulachra vaccarum populus veneraretur, edixit. Postea vero Baal idoli cultum Achab cum Jesabel suscepit, quam profanitatem Hieu severitate congrua legitur vindicasse. Proinde ista idolorum consecratio, et prima coepit in populo, et ultimo tempore conquievit. Sed cum hic sit historiae ordo, quem diximus, nunc partem ejus mutavit invectio. Loquente enim Effraim, [Col. 1026D] id est, ad cultum daemonum convocante Jeroboam, horror Israelem invasit. Videlicet enim timorem illico superstitionis assumpsit, et quasi verum numen extimuit: vel certe eum colendi suscepit effectum, per quem aeterno judici mereretur horreri. Neque hoc perpetrasse contentus, aliis quoque sacrilegiis colla submisit, et Baal instituta complexus, calamitatum [Col. 1027A] etiam experimenta persensit, neque ullum studium emendationis assumens, ex illorum ruinis, qui varia hostium inruptione corruerant, vel cum, Hieu vindicante, ipsum idolum cum suis cultoribus delebatur: nullus tamen, inquit, in istis excitari potuit correctionis affectus. Sed nunc, inquit, addiderunt ad peccandum, feceruntque sibi conflatile de argento suo, quasi similitudinem idolorum: non utique quod post tempora Achab vitulorum coeperint simulachra venerari, sed quod ea, quae nec post castigationem reliquerunt, addidisse dicantur. Ipsa enim profanitas, nisi rebellibus studiis augeretur, nec posset esse continua. Factura, inquit, artificum totum est: his ipsi dicunt, Immolate homines, vitulos adorantes. Hoc non sine ratione repetivit, toto jam volumine ventilatum, sed ut fieret sensus ejusmodi: Quia levi rerum etsi novitas incauta 468 conciliet, mora tamen examinante profecto vilescunt, nec continua veneratio, nisi his quae certis pollent insignibus, exhibetur. Hic autem cum vilitatem et vanitatem operis, ut ratio, [Col. 1027B] ita aetas longa detexerit: id est, numinibus gentium, non dico potestatem, sed nec formam ullam inesse, nisi cum manus opilicum fingendi gnara tribuisset, profanus tamen populus ariolorum vocibus libenter auscultat, nimirum imperantibus, ut vitulis ratione sensuque carentibus supplicent homines, precum ac victimarum oblatione famulantes:

Vers. 3.— Idcirco erunt quasi nubes matutinae, et sicut ros matutinus praeteriens, sicut pulvis turbinis raptus, et sicut fumus de fumario. Supra dixerat, quod sanguis ejus super caput illius esset, et opprobrium ejus restitueretur ipsi, et nunc idem repetivit, vel execrando cumulavit, quod quoniam extremae se stultitiae subdidissent, honorem videlicet Dei ad simulachra pecudum transferendo, et ipsi ita viliter disperirent, ut fumus, ut pulvis, ut ros, ut nebulae matutinae solis radiis consumantur.

Vers. 4.— Ego autem Dominus Deus tuus eduxi te de terra Aegypti: et Deum absque me nescies, et [Col. 1027C] salvator non est praeter me. Horum versuum est ad superiora contexus, ut fiat sensus ejusmodi: Cum a cervicibus tuis jugum Aegyptiae dominationis excuterem, majestatemque meam foeliciter, cum mancipareris, illustribus illis miraculis intimarem, istud quoque absoluta voce constitui, ut gens meo cultui semper intenta, nulli unquam alii quasi Deo subdereris, quia nec invenires alterum, qui tibi praestaret salutem, quia tunc videbaris elementis servientibus fuisse colligata.

Vers. 5.— Ego cognovi te in deserto, in terra solitudinis. Sed quid nunc ego, inquit, ad sacrilegia tua, quasi nova commovear, cum in illo ipso liberationis tuae tempore, talem te, qualis nunc detegeris, id est, ingratum et contumeliosum semper sim expertus? Quod autem, in terra solitudinis, adjicere curavit, illud utique voluit intelligi, quia non eos semper exempla corruperint: quandoquidem et in illis deliquerint locis, in quibus nullos quos imitarentur habuerunt.

[Col. 1027D] Vers. 6.— Juxta pascua sua adimpleti sunt, et saturati sunt, et levaverunt cor suum, et obliti sunt mei. Cum beneficiis meis, inquit, nequaquam devotione, caeterum improbitate gens tota certabat, quod ut facile clareret, illis temporibus etiam ista connectit, et per invectionis tenorem, ad praesentem, a qua exorsus erat recurrit aetatem, brevi tamen transcursione sermonis, illius quoque sententiae inferens mentionem, quae in Deuteronomii Cantico, beato Moyse denunciante, fuerat prolata, id est, Satiatus est, et impinguatus, et calcitravit dilectus, ut faceret [Col. 1028A] sibi deos novos, sicut panem hordeaceum, quos nescierunt patres eorum (Deut. 22.) . Juxta enim pascua sua adimpleti sunt,. ait, et saturati sunt, et levaverunt cor suum, et obliti sunt mei. Quam peccatorum seriem ideo praemisit, ut ultionem quam illaturus esset, non passione incitatam ostenderet, 469 sed justitia et ratione munitam. Sequitur enim.

Vers. 7. 8.— Et ero eis quasi laeena, sicut pardus, in via Assyriorum. Occurram eis quasi ursa, raptis catulis, et erumpam interiora jecoris eorum, et consumam eos ibi, quasi leo. bestia agri scindet eos. Eas calamitates, quas erat illatura hostium barbaries, docet, jubente se, esse et contingere: nec dedignatur commonitionem suam ferinis imaginibus explicare, quas et scit, licet non naturae suae sententiae, tamen damnatorum miseriae convenire. Eleganter autem cum inter leonum hiatus, ursum quoque posuisset, feritatem ejus stimulis orbitatis exacuit, necubi comparatio illata decresceret: Sicut ursa, inquit, [Col. 1028B] raptis catulis. Et dirumpam interiora jecoris eorum, qui me videlicet similibus affecere dispendiis. Nam cum ego hunc populum mihi in filios multa sedulitate formarem, cordaque eorum quasi lambendo componerem, isti me, non solum optatis, sed etiam elaboratis foetibus, orbaverunt, ea videlicet scelera perpetrando, quae perniciem totius gentis exigerent.

Vers. 9.-11.— Perditio tua, Israel: tantummodo in me auxilium tuum. Ubi est rex tuus? Maxime nunc salvet te, in omnibus urbibus tuis: et judices tui de quibus dixisti, Da mihi regem et principes. Dabo tibi regem in furore meo, et auferam in indignatione mea. Quaestioni opportuna sententia, et quam non nisi pietatis norma dissolvat. Ex persona enim Dei dicitur, Perditio tua, Israel, tantummodo in me auxilium tuum. Atqui tunc est fidelium certa defensio, cum in Deo liberationis fiducia [Al. fiduciae] collocatur. Et hoc est, quod in profanatis populi moribus beatus propheta per totum volumen accusat, quia non in Dei, sed in favorum propugnatione confiderent. Quomodo [Col. 1028C] nunc ergo, quasi ordine commutato, manifestam Israeli nunciat impendere perniciem, quod ejus salus in solius Dei virtute consisteret? Animadvertenda igitur illa distinctio, quae id quod ambiguum putabatur, illustrat: non enim hic irridet fidem plebis, in sola Dei potentia spem sui gaudii reponentis (quod utique, cur non fecisset, offenderat) sed pronunciavit tantum impendere plagarum, ut auxilium ferre nisi divina virtute sola non possit. Ergo, imminet, ait, Perditio tua Israel: tantummodo in me auxilium tuum. Quod si diligenter consideres, non solum non absurde, sed etiam moraliter et de usu sermonis humani videbis illatum. Inde est enim, quod si quando vel gravi morbo aliquem, vel desperabili calamitate oppressum viderimus, spem ejus in Deo esse dicimus: non utique mentis officium, sed pondus cladis, quae deprimat, indicantes. Indubitata igitur, inquit, perditio te comprehendet, et de qua nemo nisi Omnipotens possit eruere: quem quoniam tibi [Col. 1028D] infensum criminibus reddidisti, superest, ut ab exitio inhiante rapiaris. Quem sensum, ut faceret lucere, subjecit: Ubi est rex tuus? maxime nunc salvet te in omnibus 470 urbibus tuis: et judices tui, de quibus dixisti, Da mihi regem et principes. Secundum consuetudinem prophetalem, illum quoque populis exprobrat errorem, quem recedentes a sacerdotali republica, in appetitu regis, habuerunt. Eum siquidem, quoniam de vicinarum gentium aemulatione contraxerant, rebus male cadentibus, consilia quoque, quae praecesserant, arguuntur, ac si diceret: Vetus tibi est ista dementia, ut videlicet, melius te [Col. 1029A] tibi, quam me putes posse consulere: de cujus opinionis exordio, principes tibi dari ad similitudinem reliquarum gentium postulasti. Nunc ergo consulentiae tuae fructus appareat, et contra indignationem meam, regum te tueatur industria. Debebant nimirum docere te, quid prosint potestates istae tuis ambitionibus expetitae. Sed transeamus ad reliqua. Dabo tibi regem in furore meo, et auferam in indignatione mea. Quidam regem in furore datum Jeroboam, qui separandis tribubus auctor fuerit, acceperunt: ablatum vero indignatione, Osee, sub quo est Israel captus intellexerunt [Ant. intelligitur] . Quod quidem, licet possit admitti, tamen, quoniam sub futuri temporis pronunciatur, utrumque signavit, id est, Dabo tibi regem, et auferam, intelligi sententia potest habiliori compendio, ut auferendus nimirum Israelita princeps, dandus vero pronuncietur Assyrius.

Denique, ex more prophetali, post condemnationis sarcinam, quae fuisset ejus caussa, subjecit: [Vers. 12.] Colligata est iniquitas Effraim, absconditum est [Col. 1029B] peccatum ejus: id est, scelera, quae multis temporibus perpetravit, ut nullis essent interpolata virtutibus, sed funereo cumulata processu, quasi sub aliquo custodita signaculo, in memoria judicis constiterunt: eorum, inquam remuneratione perfectum est, ut amissis libertatis insignibus, servituti atrocissimae subderentur, et eos dolores angoresque sentirent, quos foeminae solent in partubus experiri.

Vers. 13.— Ipse filius non sapiens, nunc enim non stabit in contritione filiorum. Jam et supra iisdem coloribus disputavit, quod patefactam stultitiam Israelis adversorum attestatione signaret, atque meritorum deformitas, quae aliquandiu sub prosperitate latuisset, aerumnis demum coarguentibus panderetur. Ergo esse te filium, et non sapientem gravi testimonio comprobatur, quia in eo tempore quo hostis irrupit, nequaquam stare meruisti. Et quoniam stultitiae nomine, prophanitatem notabat, cui decem Tribus, sicut ab exordio voluminis arguit, toto se [Col. 1029C] studio manciparunt, ob eamque stultitiam, procella captivitatis eos arripuit, opportune transit ad Judam, et eum non solum nomine, sed gestarum etiam rerum pandit judicio, ut simul ostenderet, qui exitus filios sapientes teneret, sicut etiam eum, qui insipientes manserat, publicasset. Ad prosperiora ergo, quae sub Ezechia rege magnis collata sunt miraculis, propheticus sermo commigrat, et ait:

471 Vers. 14. 15.— De manu mortis liberabo eos, de morte redimam eos. Ero mors tua, o mors: ero morsus tuus, inferne. Consolatio abscondita est ab oculis meis, quia ipse inter fratres dividit. Adducet urentem ventum Dominus de deserto ascendentem, et siccabit venas ejus, et desolabit fontem ejus: et ipse eripiet thesaurum omnis vasis desiderabilis. Primo, ut solet, prosperis pollicendis gaudia liberationis annunciat: postea vero, eadem voluptate, ultiones accumulat. Ergo, De manu mortis liberabo eos: id est, cum in tantam rerum difficultatem venerint, ut injecta manu, mors eos comprehendisse ac tenere videatur, tunc [Col. 1029D] ego liberator adveniam. Id autem praecipue exprimebat oratio beati Ezechiae dicentis, venisse dies afflictionis et opprobrii, siquidem venissent filii usque ad partum, et non esset virtus pariendi. Cum ergo [Col. 1030A] opibus Assyriis urgerentur, et urbem hostis obsidione clausisset, ita pernicies imminebat, ut jam jamque videretur miseros voratura. Sed quoniam divinum auxilium justis precibus impetrarunt, edidit illud grande miraculum, et centum octoginta millibus Assyriorum Angelo feriente deletis, liberatio piis votiva resplenduit: secundum illud quod carmina sancta praecinuerant: Iste pauper clamavit, et Dominus exaudivit eum, et ex omnibus tribulationibus ejus eripuit eum: immittet Angelos Dominus in circuitu timentium eum, et eripiet eos (Psal. 33) . Mors itaque et infernus, rex Assyrius et totus ejus appellatur exercitus, quem se extincturum divina sententia pollicetur: praemissoque fragore vindictae, ex suo more subdit caussam, quae indignationem illam moverit. Consolatio, inquit, abscondita est ab oculis meis, quia ipse inter fratres dividit. Habitum et verba lugentis assumsit, ut Assyrii crimen augeret, et quasi ex persona Judae, magis de fratris, id est, Israelitarum, quos in captivitatem Sennacherib duxerat, quam de [Col. 1030B] propria calamitate solliciti, dicit oculos suos adeo maduisse lachrymis, ut consolationem recipere non valerent, quod et rex superbus atque truculentus tristem inter fratres separationem esset operatus, in captivitatem videlicet decem Tribus ad regionem Mediae transferendo. Ubi sane diligens poterit lector inquirere, cur haec Judae tribui, quae discessionem fratris lugeat, adscribatur affectio, cum supra de eodem negotio propheta loquens, impietatem ei exprobraverit gaudiorum? Nam cum dixisset, Effraim in desolatione erat. In die, inquit, desolationis in tribubus Israel ostendi fidem: facti sunt principes Juda, quasi assumentes terminum: super eos effundam, quasi aquam iram meam. Cum ibi de expulsione germanorum laetati esse dicantur, per id quod agrorum suorum terminos dilatatos putarent, quomodo nunc inducuntur, expulsionem fratris absque ulla consolatione lugentes? Quod gemina expositione valebit [Ant. valebat] absolvi: quia enim non de singulis, ut [Col. 1030C] dixi, saepe personis, sed de totis agminibus sermo est: ideo in illa multitudine diversos quoque mores intelligimus fuisse, unde et alia ex piorum personis, ex impiorum alia proferuntur. 472 Consequenter ergo aliquantos illic fuisse colligimus, quos germanorum contristaret expulsio: plures vero quos finium delectaret extensio. Sed videamus jam et alterum explanationis modum, qui ita nimirum valebit judici, ut caussis magis, quam personis videatur aptari. Et necessitudinis quidem vox ista sit, quam prope finem libri propheta constituit, id est, calamitatem se expulsi fratris dolere, et vicissitudinem debitam hostibus imprecari: illud autem, quod quibusdam etiam voluptatem creavit, ad parricidas crimen aspiceret: ut fiat sensus ejusmodi, fuisse aliquos, in quibus profanitas non solum leges, sed etiam naturae jura conturbaverit, ut in captivitate fratrum quod debuerunt compati, maluerunt gloriari. Adducet urentem ventum Dominus de deserto ascendentem, et siccabit venas ejus, et desolabit fontes ejus, et ipse [Col. 1030D] diripiet thesauros [Al. thesaurum] omnis vasis desiderabilis. Urentem de deserto ventum Angelum dicit, qui Assyrium sub nocte una delevit exercitum: non quod in deserto Angeli credantur habitare, quos quotidie [Col. 1031A] faciem Patris visere, Evangelica commendat auctoritas (Matth. 18.) , sed quoniam ob vindictae celeritatem, centum octingenta quinque siquidem sub una nocte caesa referuntur, similitudinem ignis assumserit, et deserti ad hoc intulerit mentionem, ut totum illud agmen afflatu potius, quam operatu quopiam videretur absumtum. Sic enim et beatus David dixerat: Qui facit Angelos suos spiritus, et ministros suos ignem urentem. (Psal. 103.) Hanc ergo nunc adustionem de locis per ardorem solis inhabitabilibus signavit acciri, qui fontes Assyrios venasque, id est, regem cum exercitu ac stirpe deleret. Et ipse diripiet thesaurum, etc. Si consuetudinem prophetarum respicias, qui declinationes temporum non satis anxie ac diligenter observant, videtur Sennacherib regis collectam de triumphis opulentiam denotasse: ideo videlicet illum praedicta inflammatione consumtum, quoniam multa crudeliter egerit, nec avaritiam ejus direpta satiaverint: et nunc ideo vomere cogatur, quicquid per iniquitatem antea devoraverat.

CAPUT XIV.

[Col. 1031B]

Vers. 1.— Pereat Samaria, quoniam ad amaritudinem concitavit Dominum [Al. Deum] suum , etc. Paulo ante dixerat: Consolatio abscondita est ab oculis meis, quoniam ipse inter fratres dividit, et eum effectum quo Israelis miseretur ostenderat; nunc vero Assyrii internecione descripta, adversum Samariam rursus incanduit. Quod utique non de varietate fecit, sed de gravitate sententiae. Postquam enim et pietatem et virtutem veri Dei, qui superbum regem, quasi nullo negotio consumsisset, ostendit, sicque eum paratum esse ad defensionem piorum, ut gaudiis eorum magnarum gentium impenderet ultiones: merito Samariae, ut disperiret, quasi inflammatus optavit, quae suis videlicet sceleribus effecisset, ut hic tam bonus Dominus non propugnator illius, sed depugnator existeret: ac si diceret: Cum beneficia nostri, [Col. 1031C] qui aeternus est, rectoris aspicio, magis magisque Israelis crimen horresco, qui videlicet carere tali praesidio laborarunt.

473 Vers. 2.— Convertere, Israel, ad Dominum Deum tuum, quoniam corruisti in iniquitate tua. Miro contextu procedit oratio. Exclamaverat quippe, quod ad gravandum Samariae peccatum valeret, sed quoniam idipsum miserando potius quam execrando fecerat, secunda saltem remedia, quae vulneri medicentur apportat: et quia noluerunt continuae devotionis praesidia complecti, subsidia poenitentiae et emendationis assumant. Si ergo te faciunt, o tu Israel, vel pericula meliorem, convertere ad Dominum Deum tuum, a quo nunquam debueras averti: et illud ipsum quod in tua iniquitate corrueras, exsecratus, munera confessionis assumito. Hoc est enim, quod ait:

Vers. 3.— Tollite vobiscum verba, et convertimini ad Dominum, et dicite ei: Omnem aufer iniquitatem, et accipe bonum: tu enim solus potes reatum, quo [Col. 1031D] premimur amovere. Quid autem bonum sit, quod ut acciperet, obsecrabat, sequens versus ostendit, Et [Col. 1032A] reddemus vitulos labiorum nostrorum. Sic enim carmina quoque sancta docuerunt, ut immolemus Deo sacrificium laudis (Psal. 50.) , quia grata ei sit oblata ex puro corde laudatio super vitulum novellum, ungulas et cornua producentem. Eloquere ergo adversum te, Israel, injustitias tuas Domino, quarum cupis remissionem mereri. Sed quid his adjiciat, audiamus.

Vers. 4.— Assur non salvabit nos, super equum non ascendemus, nec dicemus ultra, dii nostri, opera manuum nostrarum: quia ejus qui in te est, misereberis populi. Quod ait, Assur non salvabit nos, de exemplo Judae videtur assumtum. Nam Regum narrat historia (4 Reg. 18.) , quoniam cum Rapsaces nomine dux Assyrius missus regis Sennacherib, ad compellendos atque terrendos eos, qui Jerosolymis clausi fuerant, advenisset, inter caetera, quae gloriose ac superbe de Assyriis praedicabat, adjecit quod duo millia equorum Sennacherib esset paratus educere, quorum sessores totus Judae exercitus non [Col. 1032B] possit offerre: et qua dementia adversum se tanti principis copias incitarent. Si saluti suae proinde consulerent, ejus dederentur imperio, qui non minus subjectis liberalis, quam severus contumacibus appareret. Verum incolae Jerusalem in solius Dei virtute liberationis suae fiduciam reponentes, comminationum hostilium taciti sprevere jactantiam. Ad Judae ergo confidentis exemplum, etiam Israelem sermo nunc monentis instituit: ut ipse videlicet longa servitute correctus, jam devotionem incipiat fratris imitari, quam ille tempore Assyriae obsidionis ostendit. Nec dicemus, inquit, ultra, dei nostri, opera manuum nostrarum. Id est, desinemus, quae manu artificum fiunt simulachra venerari, postquam et fratre teste cognovimus, quia populi in tuo cultu 474 permanentis misereri bonus arbiter non desistas. Huic autem vestrae confessionis oblatui, quid a Deo nostro referatur, accipite.

Vers. 5-8.— Sanabo contritiones eorum, diligam [Col. 1032C] eos spontanee: quia aversus est furor meus ab eis. Ero quasi ros Israeli, germinabit quasi lilium, et erumpet radix ejus quasi [Al. ut] Libani. Convertentur sedentes in umbra ejus, vivent tritico, et germinabunt quasi vinea, memoriale ejus sicut vinum Libani. Diversis comparationibus et liberationis dulcia, et libertatis insignia, et amoenitatem excultorum describit arvorum, quae sicut tempore nimirum quo persultat hostis, squalore plurimo vestiuntur, ita cum securitas pacis cultorum exercet industriam, et ubertas passim visitur et venustas. Sic ergo, Israel, cum captivitatem tuam prospera, quae sunt promissa depulerint, pulchritudo te libertatis et laetitiae dulcedo ita implebit ac vestiet, ut non vilibus quibusque germinibus, sed liliis et rosetis [Al. rosis] stillantia prata visantur: mea quippe clementia meaque gratia, instar tibi roris illabitur, ut omni pedore deposito, invocationis ornamenta percipias. Quod ne tibi dubites pro magnitudine sui posse contingere, procedit in fratre, id est, in Juda de Assyriis manibus liberando. [Col. 1032D] Qualem ergo illi gloriam conferet optata quidem, sed vix sperata libertas: talis etiam te manebit, [Col. 1033A] si tamen dignus cui conferatur, appareas. Vivetis quippe tritico, et germinabitis quasi vinea, quae translata ex Aegypto, Palaestinam latis finibus occupaverat, et memoriale vestrum sicut vinum erit Libani: id est, gloriae vestrae erit tanta flagrantia, quanta vini quod optimum in monte Libano generatur.

Vers. 9.— Effraim, quid mihi ultra idola? ego exaudiam et dirigam eum, ut abietem virentem, ex me fructus tuus inventus est. Quae cum ita sint, inquit, ut disputatio nostra perdocuit: id est, unam hanc esse viam salutis, quam cultus nostri numinis religioque patefecit: ponite profanitati [Ant. profanitatis] saltem modum, cujus nunquam sentire debueratis exordium: et uni, qui verus est, Domino, tota fide ac devotione cohaerescite: nec veritatem ejus in mendacio tenendam putetis, ut incommunicabile nomen idolis adscribatis. Sed scitote, quod non solum praeceptis, verum ipsa negotiorum voce didicistis, me unum esse, cujus sicut cultores aeterna foelicitate potiantur, [Col. 1033B] ita desertores aeternis miseriis obruantur. Ego sum enim qui exaudio supplicantes, qui possum et soleo sanare contritos, dirigere contortos, foecundare steriles, invenire pereuntes, suscitare mortuos, et in eam celsitudinem, quos vegetavero, sublimare, ut de palmis aut rubis in abietes et cupressos profecisse videantur.

475 Vers. 10.— Quis sapiens, et intelligit ista? intelligens et sciet haec? quia rectae viae Domini, et justi ambulabunt in eis: praevaricatores vero corruent in eis. Merito volumen suum admiratione conclusit, cujus utilitatem et per praecepta et per exempla monstraverat. Simul, ut doceret, caussam omnem peccatorum et miseriarum de stultitia contigisse, laudavit sapientem, qui omnia quae sunt disputata perpendens, utilitatem viarum sacrarum finemque cognosceret: quod per eas justi videlicet cum severitate graderentur, praevaricatores autem quique corruerent, admittendo videlicet sacrilegia, [Col. 1034A] et exitia sustinendo. Notandum sane quod etiam loca ista, quae secundum praedictam a propheta historiam, prout captus noster ferebat, exposui, etiam ad majorum rerum significationem possint valere. Nam illud quod de Sennacherib dictum est, Ero mors tua, o mors, ero morsus tuus, inferne, etiam de ampliore negocio, secundum quod gentium magister ostendit, accipi potest. Nam cum ad Corinthios super manifestanda resurrectione loqueretur: Ubi est, mors, inquit, aculeus tuus? ubi est, mors, victoria tua? Deo autem gratias, qui dedit nobis victoriam per Jesum Christum Dominum nostrum (1. Cor. 15.) . Hic enim quasi ventus urens, quippe qui ignem venerit mittere super terram (Luc. 12.) , de deserto 476 ascendisse perhibetur, quia de utero Virginis, ad quam secundum naturae leges vir quasi cultor cesserat, germinavit: et venas mortis fontemque ejus fecit arescere, ut non haberet jus secundo repetendi eos, quos semel in aeterna gaudia Redemptor suscitasset. Incarnationis siquidem ipsius sacramento, ros gratiae [Col. 1034B] in Ecclesiarum arva descendit, ut passim diversis virtutibus fructuosa vitis liliaque prodirent, et fieret multiplicationis fidelium tanta faelicitas, quanta esset agri pleni frugibus, fructibus, floribus gloriantis. Sicque convertentur sedentes in umbra ejus, idest diversae nationes sub protectione Ecclesiae requiescere concupiscent, ut et corporalis, et spiritualis vigoris alimoniam in vino, et tritico consequantur. Igitur illa, quae sub Ezechia est, impleta liberatio, a libertate, quam Christus tradidit, et cumulatius explicetur, et gratius. Quis sapiens, et intelliget ista? Intelligens, et sciet haec? Quia videlicet positus sit Dominus in ruinam et resurrectionem multorum: nec per calles ejus confidenter incedant, in quibus sectatores criminum collabuntur, nisi qui ex toto pectore confitentur Christum Dei esse virtutem Deique sapientiam, unusque cum eo fieri spiritus, votis studiisque contendunt.

Commentarius in Joel

Auctor incertus (Rufinus Aquileiensis?)

[Col. 1033B]

COMMENTARIUS IN JOEL PROPHETAM .

[Col. 1033]

PROLOGUS.

[Col. 1033B] 477 Cum ad haec prophetica, vel abdita, vel si competentius nemora dixerim, audax quidem, sed amminiculis religionis potius quam temeritatis innexus, percunctator accederem: si frui sensibus liceret, haud plebeia luce perspicuis, sed arcano splendore reverendis, quam Editionem assumere (sunt enim [Col. 1034B] plusculae) delegissem: notavi videlicet ultimam quae secundum Hebraeum vocatur, quod in ea magis elocutionum esset integritas, quae vel docentis affectum, vel comminantis exprimeret. Ipsius ergo Translationis judicio [Forte indicio] comperimus, alium esse XII. Prophetarum ordinem apud Hebraeos, quam [Col. 1035A] quem vulgatior Editio continet. Per illud, quod non in omnibus prophetis indices temporum tituli praelegantur, neutiquam incertum fit, quibus aetatibus eorum singuli prophetaverunt: quandoquidem traditio per manus missa commendet, sub illis 478 regibus eorum, qui sine titulis leguntur, viguisse doctrinam, sub quibus ante eos prophetaverint, qui titulis instruuntur. Proinde et beatus Joel videris an aequaevus inter coaevos sancto Oseae, quem ante eum legimus, comprobetur: eorumdem videlicet regum crudelitatem contumeliasque perpetiens, eadem sacrilegia populi furentis accusans, eadem impendentia criminosis tormenta denuncians.

CAPUT PRIMUM.

Incipit autem ab admirantis potius, et quasi commiserantis affectu:

Vers. 1.— Verbum Domini, quod factum est ad Joel filium Fatuel. Hoc, inquit, doctrinae, imo censurae munus imposuit famulo suo doctor aeternus: [Col. 1035B] nomine quippe verbi totam, quam visurus est, doctrinam pariter indicavit. Pater quoque prophetae non de nihilo memoratur: sed quoniam sanctitate pollentium, quotiens non solum virtutes, caeterum Majores etiam nominantur, fiat eis cum parentibus suis dignitatis aequatio, sicque et illi, vel justi, vel prophetae, vel pontifices judicentur. Haec ergo caussa laudandae radicis in germine, et honesta et gravis docetur. Illud autem quod quidam Commentatores etymologias etiam nominum 479 prosequuti sunt, de his videlicet laudum semina colligentes, idest, Joel quod ἀρχόμενος incipiens transferre possumus, Phatuel latitudo Dei, et reliqua in hunc modum, ut puerilia et inepta sunt, ita plus negotii videntur habere, quam commodi.

Vers. 2.— Audite hoc, senes, et auribus percipite, omnes habitatores terrae, si factum est istud in diebus vestris, aut in diebus patrum vestrorum. Habitu concionatoris ingreditur, magnitudinem calamitatis quae Israelitis contigit, narraturus. Ecce, inquit, vocem [Col. 1036A] vestri fletus anticipo, et quod ad invidiam motura erat conquestio, primus enuncio, non vos unis, videlicet alterisque subjacuisse verberibus, excitatas calamitates spumantium instar undarum novis semper praecedentes miserias depulisse. Omnes ergo jam ad audiendum incolae convenite: vel vos, qui senio vitae istius plurima pericula collegistis [Ant. collegisti] , vel vos qui minus licet habeatis annorum, tamen vigenti memoria potestis continere, si quid simile a parentibus accepistis, quale in praesentem confluxit aetatem. Immo quid dicam? solos consulamus annales, quasi exemplorum solatia requirentes, cum in eum cumulum miserias gentis nostrae ascendisse perpendam, ut nihil tale vel apud futuros possit existere. Et senes ergo, et habitatores terrae, qui vel percipere auribus, vel audire jubentur, non diversa aut merita signat aut studia, sed simpliciter ut audiant, imperatur. Quale est illud in psalmo: Audite haec, omnes gentes: auribus percipite, omnes qui habitatis orbem, quique terrigenae et filii hominum, simul [Col. 1036B] in unum dives et pauper (Psal. 48.) . Pluribus utique modis nihil aliud, quam homines quos convocat judicando, signavit. Quod ideo breviter adnotavi, quia quidam in his vocabulis multam esse differentiam crediderunt, per quae hoc plurimum inutilium expendere verborum. Sed nos quid propheta cum tantae admirationis ambitu deferat, audiamus.

Vers. 4.— Residuum erucae comedit locusta, et residuum locustae comedit bruckus, et residuum bruchi comedit rubigo. Diversas calamitatum species comprehendit, quas Judaeorum populo deplorat illatas: quarum singulae cum incidunt, ita fructus anni spemque consumunt, ut agricolarum pectora aerumna pariter et formido comminuant. Quae sane incommoda illis non semel sed plerisque accidisse temporibus, vel ipso quem 480 disserimus propheta, vel Deuteronomio denunciante, colligimus. Unde et illorum opinionem qui haec omnia de hostibus dicta aestimant, refutamus. Nam et erucam, et locustam, et bruchum, et rubiginem, ad Assyrii et Chaldaei, et [Col. 1037A] Macedonici, et Romani populi putaverunt significationem valere: quorum opibus nimirum Judaeorum est attrita Respublica, sub descriptione videlicet locustarum, vicissitudinem hostium publicatam esse credentes. Quod utique viderentur per aliquam consequentiam suspicati, si nihil calamitatum Judaei nisi ab hostibus pertulissent. Cum vero et famem gravissimam, et prodigialem sicut beati Heliae temporibus siccitatem, et mortem subitam variasque corruptiones pertulisse doceantur, quid fuit necesse eam quoque penuriam, quamvis locustarum et bruchorum intulerit mentionem, gentium incursionibus applicare? Intelligentes ergo simpliciter verba prophetica, magis quam eadem alio, quo libuerit, transferentes, locustas et erucas non cataphractos equites aut clypeatos pedites, sed vermiculos raripedes et minutas pennatasque accipiamus animantes: quae ita sibi tunc in profanatae gentis tormenta successerunt, ut sedulo custodirent vices nocendi, et si quid praecedentibus remansisset, id totum quae sequebantur [Col. 1037B] absumerent. Quam sane perniciem sanctus Joel impendentem magis, quam jam illatam prophetali intuetur aspectu: et ideo illis, de quibus agatur, miserabili securitate torpentibus, ipse quasi benignus, et spectaculo tali consternatus, inclamat:

Vers. 5.— Expergiscimini ebrii, et flete, et ululate omnes qui bibitis vinum in dulcedine: quoniam periit ab ore vestro. Moraliter prorsus inchoata conquestio, quae in calamitate communi illos primum, qui gravius caeteris eadem laturi docentur, appellat. Acerbius enim mordet penuria deliciis assuetos, et luxuriosis non solum inopia, sed etiam frugalitas ipsa tormentum est. Cum ergo egestatis esset incommoda narraturus, a mediocribus coepit, et deliciarum tantum damna contingit, quae non in commune cunctis, sed helluantibus tantum possunt esse metuenda: eosque tam viliter aestimat, ut propter solam voluptatem vivere voluisse pronunciet. Proque ut status talium meretur, adjungit, ut diligerent, et expergiscantur, [Col. 1037C] earum saltem rerum imminente dispendio, quarum studuissent 481 indormire consortio. Nulla vos, inquit, studiorum hactenus habuit cura districtos, nec compunctionis stimulum tantorum criminum conscientia suscitavit: sed servistis omnibus desideriis, quasi ageretis a justitia liberi: victa est patientia judicis aeterni impudentia et obstinatione peccantium: decrevit vos debitis subjugare verberibus, et prima isthaec deliciarum, quibus abutimini, instrumenta subducere. Cujus sane penuriae quanquam processus etiam ad mediocres inopesque perveniat, vos tamen etiam exordia ipsa cruciabunt. Quos ergo nihil docuit disciplina justitiae, incipiat saltem timoris stimulus experiri, et date lachrymas vitiis, quas officiis non dedistis: quique nunquam doluistis sauciatam innocentiam, flete demum temulentiam destitutam. Expergiscimini ebrii, et flete: ululate omnes qui bibitis vinum in dulcedine, quoniam periit ab ore vestro. Caussas, inquit, offensionis gravissimae consectatu luxuriae praestitistis: [Col. 1037D] nec lautis tempestivisque conviviis aut simplici ebrietate contenti, sed vinum permiscendis dulcibus corruptis, et irritamentum epulis artificio comparastis, ut omne vitae spacium inter lasciviam et temulentiam disperiret. Ecce nunc tempus ejusmodi ultionis advenit, quae populandis terrarum fructibus deliciarum potissimum instrumenta subducat. Haec vos ergo primos, inquit, aerumna vexabit [ Ant. vexavit], quia frugalitatis ignaris experientia poenarum fit imminutio copiarum. Et quoniam rationis obliti, bestiarum vos similes reddidistis, in ipsis saltem quibus incubatis [Col. 1038A] thoris et cubilibus, ululate omnes, qui bibitis vinum in dulcedine, quia periit ab ore vestro. Cum denunciationi propheticae censoris exprobratio permiscetur, ostendit quia homo in honore constitutus non intellexerit (Psal. 48.) , et idcirco brutis, quibus se similem reddidit, comparetur, damnum quippe, ut diximus, vitae putans detrimenta, ut quia luxuria aegre sub ipso fragore motae ultionis evigilat, ut quia nescit flere, vel ululet: quale est illud in psalmo: Famem patientur ut canes, et circuibunt civitatem (Psal. 58.) . Oportuerat ergo, ut ratio vos potius compunctionis stimularet, quam aerumna doloris morsibus excitaret: sed quoniam ejulatu nimio consulentiam perdidistis, ut non jam providere, sed tantummodo sentire possitis, ululate percussi, qui non timuistis admoniti. Et quae est caussa talium lachrymarum?

Vers. 6.-8.— Gens enim ascendit super terram meam, fortis et innumerabilis: dentes ejus ut dentes leonum [Al. leonis] , molares ejus ut catuli leonis. Posuit [Col. 1038B] vineam meam in desertum, et ficum meam decorticavit: nudans spoliavit eam et projecit: albi facti sunt rami ejus. Plange sicut virgo accincta sacco super virum pubertatis suae. Temporibus quidem illis, quae beati Oseae titulo continentur, frequens etiam Assyriorum narratur eruptio: sed quia non uno genere temeratores legis suae rerum conditor affligebat, ideo inter hostiles populationes, has quoque lues accidisse, quas denunciat propheta, colligimus: in quarum sane descriptionem, multam operam intentus expendit, 482 consilio nimirum et arte medicantis: ut salutarem illum timorem, qui illecebras cogit horrescere, in audientium pectoribus commoveret, nec denunciati terroris stimulos sub indicii brevitate transcurreret, sed consideratione rerum immorari auditorem doceret, cujus emendatui tota haec plagarum ambitio parabatur. Nec solum descripsisse contentus, pergit etiam verborum ponderibus augere, quod gesserit. Denique locustarum agmini gentis nomen [Col. 1038C] adscripsit, quasi per turmas manipulosque gradientis, et cujus non minus esset novitas, quam magnitudo formidini. Hujus enim si efficientiam potius, quam membra consideres, videbis dentes ejus leonum catulis, imo ipsis praedandi peritis leonibus conferendos: neque enim difficilius ab his germina, quam ab illis armenta vastantur. Et quanto minus ad victum mortalibus greges constat commodare, quam fruges: tanto amplius frugum, quam gregum populator incommodat, inhiantiaque sanguini guttura bestiarum. Sed ipsum lac frugum et graminum saeviens locusta consumit, et ideo etiam pecora, qui non mandit [F. quae non mandunt] interficit. Omnes enim sylvas virore despoliat, et quasi naturae ipsius conditionem, vi cladis imitatur: ut quemadmodum sole in hyberno divexo, humor arborum ad interiora compellitur, sicque frondium honore deposito, robora nuda consistunt, quae si rusticandi ignarus aspiciat, desperat posse revirescere: ita istud agmen, quod advenire deploro, haud solum mollia graminum, sed matura etiam vineta [Col. 1038D] consumet, nec pomis albata vindemia temperabit, dulces quippe ficus amaro dente populabitur, et ita dedita opera totum corticem persequetur, per quem vitalis nimirum poterat succus illabi, ut alba pro viridi sylva visatur. Cum ergo, nec [Ant. ne] creditam sibi frugem terra restituat, nec spontaneus palmitem fructus inclinet, nec pomorum solatia aegris annus cultoribus subministret: quid superest, noster popule, nisi ut calamitatem tuam fletibus persequaris? sed ita irriguis et plurimis, ut solent foeminae quas luctus viduitatis oppressit, et [Col. 1039A] eorum virorum societate privantur, quibus fuerant a virginitatis suae tempore copulatae.

Vers. 9.— Plange sicut virgo accincta sacco super virum pubertatis suae: periit sacrificium et libatio de domo Dei [Al. Domini] . Opportune ad regionem migravit oratio: quia enim dixerat viduitatis luctum totius gentis planctibus exaequandum, cur hanc similitudinem protulisset, commemoratu regionis absolvit. Nam sicut saepe alias, ita et apud beatum Osee, quasi in locum uxoris se Deus noster Synagogam adscivisse pronunciat: sed illam adulterarum more conjunctionis istius pacta violasse, ac se diversorum deorum cultui subdidisse. Ergo quoniam, et hic ab impendentis calamitatis exordio in immensum narratione processit, et post dispendia quasi primae temulentiae, quae luxuriosis dolenda signavit, aerumna cumulatissime est egestatis illata, culta pariter et lustra vastantis, per quae haec non solum communis alimonia, sed nec illa, 483 quae secundum religionem erant offerenda, superessent; ideo [Col. 1039B] quasi ad similitudinem viduatae mulieris convenitur, quippe quae per hoc videatur mariti discessione cruciari, quod oblationis et ceremoniarum instrumenta perdiderit, quibus per diurna sacrificia et placere Deo, et adhaerere credebat.

Vers. 10.-12.— Luxerunt sacerdotes ministri Domini. Depopulata est regio, luxit humus, quoniam devastatum est triticum, confusum est vinum, et elanguit oleum. Confusi sunt agricolae, ululaverunt vinitores super frumento et hordeo: quia periit messis agri. Vinea confusa est, et ficus elanguit, malogranata [Ant. malogravata; al. malogranatum] , et palma, et malus, et omnia ligna agri aruerunt, quia confusum est gaudium a filiis hominum. Eo usque ad publicam inopiam pervenisse, vastante videlicet locusta, brucho et rubigine, ut hostiarum quoque indigentia sequeretur, nec panes Propositionis imponerentur altari, consequenter primi sacerdotes levitaeque lugebant: plebs autem reliqua, quasi ab aeterno conjuge repulsa, viduarum [Col. 1039C] instar (ut diximus) ingemiscat, quia et ipsa terra ornatu omni viriditatis ac fertilitatis amisso, squalore lugentis adoperta est. Non enim tristi huic populatui frumenta messor eripuit, non fertilitatem suam vitis, qua gravata constiterat, ad dulcia musta perduxit: sed tanta cultores frustratione decepit, ut mendacium suum videatur crubescere. Similis oleas pulsavit invidia, elanguerunt malogranata cum ficubus: nec ullum genus pomorum meliore potuit conditione subsistere: sed cum gaudiis spebusque mortalium, tam germina periere, quam gramina. Non est dissimulandi tempus doloris, omnes lugentium habitum mentemque suscipite: teterrimum enim genus impendit exitii, quibus tam spes anni lamentanda, quam res est.

Vers. 13.-14.— Accingite vos, et plangite sacerdotes, ululate ministri altaris, ingredimini, cubate in sacco, ministri Dei mei, quoniam interiit de domo Dei vestri sacrificium et libatio. Sanctificate [Ant. Sacrificate] jejunium, vocate caelum, congregate senes, omnes habitatores [Col. 1039D] terrae in domum Dei vestri, et clamate ad Dominum. Magnitudine calamitatis exposita, omnibus quidem populis fletus impendere descripserat, sed quia lachrymarum tantummodo spectaculo commoveri, miserantis potius, quam docentis officium est, propheta autem animo parentis indutus, nihil nisi pro utilitate conciliat. nunc quoque ordinate ad lamenta conducit, ut non vacuis fletibus tempus absumant, miserias suas lugubribus nimirum vocibus persequentes, quod utique, et religiosos et fortes animos deceret: sed ipsa lachrymarum munera secundum sacrae legis regulas ordinantes, messem praeparent gaudiorum, tantumque aerumnis mentis indulgeant, quantum sufficit ad indignationem judicis, offensionem, [Col. 1040A] quam rerum amissionem dolentes. Vos proinde, ait, sacerdotes, asperis vestimenta mollia mutantes, habitum fugentium animumque suscipite, sed et quod ad curam vestram specialiter pertinet allegantes, deesse videlicet, unde divino cultui serviatis. Quod vero spectat ad populum: 484 Sanctificate jejunium, id est indicite sub ea denunciatione, ut si quis forte contemserit, quasi sancta violaverit, arguatur. Hoc est, quod ait, Sanctificate jejunium. Simul autem, inquit, omnes, idest non solum aetate validos, sed quos etiam imbecilles habet vel infantia, vel senectus, pro magnitudine periculi ad communionem officii convocate. Est enim consequens, ut cunctorum repellat afflictio eam calamitatem, quae erat in omnes communiter saevitura. Non autem debet nobis opportunitas intelligentiae subtilis elabi: universis siquidem jejunium communiter imperatur. Convocate, inquit, senes, omnes habitatores terrae in domum Dei vestri. At si illa inopia (quae supra descripta est) totis regionem finibus obtinebat, [Col. 1040B] ita ut nec sacrificium solenne possit offerri, quomodo iterum magnae sanctificationis ambitu jejunium eisdem plebibus imperatur: cum utique sub tanta indigentia constitutis, difficilius factu [Ant. factum] esset cibum parare, quam continuare jejunium? Ergo debemus advertere, quia aliud sit esurire, aliud jejunare: hoc ad exercitationem virtutis respicit, illud vero ad mortalitatis angorem. Ideo non placat Dominum afflictio reorum, sed correctio poenitentium: neque opus est cabe, sed compunctione curandis. Sordes enim luxuriae nequaquam aerumna bonis malisque communis, caeterum amica tantum generosis mentibus disciplina depellit. Et ideo jejunium peto, inquit, quod de officio venit, non esuriem quae de supplicio plerumque contingit: vel esurientibus inquam conciliate jejunium, ut quod inopia molestum fecerat, reddat devotio fructuosum. Sed haec nos pro aedificatione audientium dixerimus. Caeterum potest consequentia propheticis sententiis majore [Col. 1040C] compendio vendicari. Impendentem enim calamitatem magis, quam jam irruentem vaticinator annunciat, meritoque admonet sacerdotes, ut plebem ad jejunia convocent, et legitimis supplicationibus occurrant his calamitatibus, quas audiunt imminere.

Denique sequitur: [Vers. 15.-18.]— A A A diei! quia prope est dies Domini, et quasi vastitas a potente veniet. Numquid non coram oculis vestris alimenta perierunt? de domo Dei vestri laetitia et exultatio? Computruerunt jumenta in stercore suo, demolita sunt horrea, dissipatae sunt apothecae, quoniam confusum est triticum. Quid ingemuit animal, mugierunt greges armenti? quia non sunt pascua eis; sed et greges pecorum disperierunt. Postquam lugentium habitum, ut sacco videlicet operti, id est amicti ciliciis convenirent, propheta composuit: nunc etiam, qua fungi debeant oratione, subjungit, et exclamationem dolentis bis terque congeminans, quasi vim ictuum quibus plagae incutiantur, expressit. Haud ob aliud profecto, [Col. 1040D] quam ut formidinem et compunctionem in cordibus audientium pronunciatae calamitatis ambitio suscitaret, ac si diceret: Credite oculis meis, credite sensibus, acie prophetali non solum illata, sed etiam ventura cernentibus: ejus nimirum quae tolerari nequeat 485 calamitatis pondus insistere, et ad cujus ictus singulos quasi convulsi visceribus collabamur. Sic enim sibi eruca et locusta, bruchus, rubigo succedet, ut cessatio praecedentis incommodi, quae respiramentum videbatur aliquod polliceri, graviora miseris tormenta comportet. Ac dies ille Domini, quo reos videlicet destinavit ulcisci, non quasi tenui sit vexatione terribilis, sed eam vastationem ferat, quam potentissimus quisque ultor inveheret. Cujus videlicet viribus, nec audacia resistentium quiret obsistere, [Col. 1041A] nec subtrahere quippiam calliditas occulentium [Al. oculentum] . Quod igitur ait, Vastitas a potente veniet, vel comparationem positam accipe, ut non minus valituram castigationem sciamus, quam si esset potentissimi alicujus regis saevitura victoria. De quo colore etiam illud in psalmo est: Excitatus tanquam dormiens Dominus, tanquam potens crapulatus a vino; et, Percussit inimicos suos in posterioribus, opprobrium sempiternum dedit illis (Psal. 77.) : vel certe, non per exemplum, sed pro singularitate factam intelligamus commemorationem potentis, neutiquam unum aut duos, sed cuncta quae voluerit absque difficultate patrantis, sicque potens Omnipotentem expressisse videatur. Quia prope dies Domini, et vastitas a potente veniet. Numquid non coram oculis vestris alimenta perierunt? Non est, inquit, tempus ut impedimentum mediocre formides, et colligendis tantum fructibus haud etiam collectis calamitas inferatur, sed sub ipsis oculis vestris, ut jam repositis confidatis alimentis: nec solum privatis domibus, [Col. 1041B] sed etiam templi aerario inopiam imminere praedico, ita ut laetitia, imo consolatio universa depereat. Nec sane ablatis frugibus victum pecora ministrabunt, quia et ipsi perniciem depasti montes, et consumtio viroris indicent. Quibus utique propiantibus malis ostendit se propheta pulsari, quod vel ad spiritalium sensuum judicium valet, multum se ultra hos corporeos porrigentium, vel ad pompam (ut diximus) descriptionis, in populorum cordibus affectum formidinis commoventem. Ergo quasi speciem interrogantis assumsit, dicendo: Quid ingemuit animal, mugierunt greges armenti? ut a respondentis parte subjiceret, Quia non sunt pascua eis. Sed et greges pecorum disperierunt.

Proinde, cum me ex omni parte intolerabilis circumdet afflictio, ad te unicum Dominum, manus, voces, vota sustollo: et ut calamitates terrae jam dexter, jam mitis aspicias, animo et corpore stratus imploro. Ecce enim [Vers. 19.] speciosa deserti flamma [Col. 1041C] consumsit. In quo sane loco diligens auditor inquirat, quae in desertis pulchritudo praedicetur agrorum, quam nova haec exustio invidiosa consumserit: praesertim cum nusquam incendii praecessisset querela? consequentia proinde lectionis ostendit, pulchritudinem hic agrorum frondentes sylvas et laeta pascua nominari. Ideo autem non culti, sed deserti ruris amoena laudavit, quia armentorum 486 et gregum fecerat mentionem: quia quoniam per nemora laetantur et pascua, his utique aliqua clade corruptis, illi quoque subduntur exitiis. Ignem autem posuit pro vastatione, quam locusta intulisset et bruchus, sicut etiam legimus in psalmo: Posuit pluvias eorum grandinem, ignem comburentem in terra ipsorum, et percussit vineas eorum, et contrivit omne lignum finium eorum (Psal. 104.) . Proinde cum omnium sylvarum et graminum virorum ita locusta bruchusque consumserit, ut non adesa, sed exusta videantur: consequenter etiam ferae bestiae ad famis pericula pervenerunt, et ad te unum naturali magisterio [Col. 1041D] doctae suspiciunt, ut remedium periculo propiciatus apportes. Attestantibus quippe sacris cum veritate ac suavitate carminibus, Omnia a te exspectant, ut des illis escam in tempore. Dante te, illa colligent: aperiente te manum tuam, universa implebuntur jucunditate: avertente te autem faciem tuam, turbabuntur. Auferes enim spiritum eorum et deficient, et in suum pulverem revertentur (Psal. 103.) . Proinde sic a te etiam ferarum greges remedium, etsi liquidarum vocum inopes, tamen diversis faucium sonis postulant: sicut terrarum area susceptis aptata seminibus, [Col. 1042A] aut rorem, aut pluviam, quo germina producantur, exspectat. Quod si bene consideres, noster auditor, inesse videbis pondus exemplo: animarum enim sitim elementorum naturali appetentiae, quae est utique multo vehementior, comparavit. Sed videamus et reliqua.

CAPUT II.

Vers. 1.-2.— Canite tuba in Sion, ululate in monte sancto meo, conturbentur omnes habitatores terrae, quia veniet dies Domini, quia prope est. Dies tenebrarum et caliginis, dies nubis et turbinis: quasi mane extensum super montes. Cum inquit tempus magnae vastationis appropiet, civitatis incolae agrorumque conveniant, et orationibus atque fletibus tempus denunciatae calamitatis anticipent. Cujus si ego possem ante ipsa rerum experimenta acerbitatem explicare dicendo, videntur mihi fore tales angorum tenebrae, quales si contingat atra geminari, ut cum noctem caligo et tenebrae faciunt densiorem: imo si his nubes densas, [Col. 1042B] turbinesque consocies, ut solatio siderum penitus excluso, per caecum aerem fulminum terror intermicet. Quae tamen imagines solam mali qualitatem laboraverunt indicare, cujus de quantitate in majorem modum acerbitas augeatur. Ita enim vis, de quo loquimur, mali, universa spacia nostrae regionis implevit [Al. implebit] , quasi limitibus explicatis, omnes simul montes atque colles mane nitidum, id est, rutilans aurora perfuderit. Unam ergo rem et nocti comparavit, et lumini, ut non contrarium aliquid inferret, sed ut dilatationem ejus et acerbitatem diversitate comparationis exprimeret. Populus multus et fortis: similis ei non fuit a principio, et post eum non erit usque in annos generationis et generationis. Quod de locustis magis, quam de hostibus sit instituta narratio, processu orationis ostendit. Examen quippe 487 ipsum locustarum et bruchorum, cujus irruptio multiplicem calamitatem peperisse describitur, nunc armato exercitui frementique composuit: quod utique per comparationem non posset inferre, si de [Col. 1042C] militibus fuisset instituta descriptio. Pergit itaque effectum, inquam, mali per varias species explicare, et dicit qualem terrarum faciem, cum veniret, invenerit, qualem reliquerit, cum abiret. Nihil, inquit, simile majorum nostrorum vidit aetas, nihil minorum simile videbit.

Vers. 3.— Ante faciem ejus ignis vorans, et post eum exurens flamma: quasi hortus voluptatis terra coram eo, et post eum solitudo deserti: non est qui effugiat eum. Ante faciem ejus, quod dixit, ipsum locustarum incursum voluit indicare, non utique ut faciem locustarum aliud periret incendium, et illae exustae deinceps rura corrumperent: sed ita, inquit, totas regiones eorum vastabit incursio, ut non minus quam ignis absumserit. Et quia non efficientia probatur incendii, verum levia quaeque rerum, ut frondes, ut culmos, ut paleas, crepitantibus volitantibusque flammis celeriter solet penitusque consumere: quae vero materiae plus habuerint firmitatis, [Col. 1042D] majore incendii mora superat: ideo, et ante et post, flammam vigere denunciat. Augendi autem ordinem ex arte custodiens, postquam locustam incendio contulit, regionem quae vastata sit, terris amoenis irriguisque ait potuisse conferri. Quasi hortus voluptatis terra coram eo, et post eum solitudo deserti: non est qui effugiat eum. Ut tunc utique vis mali grassantis appareat, ut ea quae fuerint nimis amoena consumserit.

Vers. 4.-11.— Quasi aspectus equorum aspectus eorum, et quasi equites sic current. Sicut sonitus quadrigarum [Col. 1043A] super capita montium exsilient sicut sonitus flammae ignis devorantis stipulam, sicut [Al. velut] populus fortis praeparatus ad praelium. A facie ejus cruciabuntur populi omnes, vultus mutabuntur in ollam. Sicut fortes current, sicut [Al. quasi] viri bellatores ascendent murum: viri in viis suis gradientur, et non declinabunt a semitis suis. Unusquisque fratrem suum non coarctabit, singuli in calle suo ambulabunt: sed et per fenestras cadent, et non demolientur. Urbem ingredientur, in muro current, domos conscendent, per fenestras intrabunt quasi fur. A facie ejus contremuit terra, moti sunt coeli, sol et luna tenebrati sunt, et stellae retraxerunt splendorem suum. Et Dominus dedit vocem suam ante faciem exercitus sui, quia multa sunt nimis castra ejus, quia fortia et facientia verba [Al. verbum] ejus. Magnus enim dies Domini, et terribilis valde: et quis sustinebit eum? Paulo ante commonui quia magis magisque processu orationis appareret, non de armatis aciebus (sicut quidam opinati sunt), sed de bruchis et de locustis narrationem simpliciter [Col. 1043B] institutam. Harum itaque ut vim effectumque signaret, armatorum et equitum similitudines congregavit. Nec solum narrandi ambitionem, sed etiam comparandi eruditionem sequutus, ut magnifice quod susceperat, ita etiam eleganter explicuit: et cursum ipsum, videlicet irruentium locustarum, 488 incessui quadrupedantium componendo, et sonitum ei crepitatui, quem in stipula solet ignis efficere, comparando. Quas quoniam imagines vidit decenter assumtas, multa in eis commoratus industria est: et non solum stridorem atque incursus ignibus equitatuique composuit, sed illud etiam sedulo, quod non sparso, sed composito agmine, plenoque gradu [Ant. gradus; et mox signi] vaderent, plane ut legiones aliquae sub signis, et centurionibus agentes (quia id poscebat terroris caussa) signavit. Sicut populus, inquit, praeparatus ad praelium, a facie ejus cruciabuntur populi omnes, vultus redigentur in ollam. Si vim, inquit, copiarum militaris etiam disciplina componat, ut non [Col. 1043C] vagi et latrocinantium similes, sed per turmas aciesque compositi, constantibus et animis et ordinibus in bello procedant, ante certaminis adventum, ipso facile timore solvuntur hostes, ut plerumque eorum facies futurae mortis lurido vestiantur: ita, inquit, agmina nostrae gentis, nec aspectum ipsum ferre ingruentis calamitatis valebunt, sed ad similitudinem ollae, quam fumus infecerit, non solum pallescent, sed etiam penitus attrahentur: quippe quibus nec in campo virium, nec in urbibus murorum succurrat auxilium. Locustarum siquidem agmina, quae ventura denuncio, officium populationis obeuntia, sicut bellicosissimi viri, quocunque indignatio vel cupiditas vocaverit, excurrent. Nec solum arva vastabunt, verum etiam intra urbium tecta penetrabunt. Nulla erit impedimento obsistentium multitudo: nullum quod irruentes moretur obstaculum: inoffensis callibus victrix turba gradietur. Hoc enim ait: Unusquisque fratrem suum non coarctabit, singuli in calle suo ambulabunt: sed et per fenestras cadent, et non demolientur. Nec solum, inquit, [Col. 1043D] civitatum aedibus irruentes, quasi publico erunt timore contentae: sed in penetralia privatarum domorum, furantum instar, intrabunt. Sicque universos regionis istius incolas laetabilis anxietas occupabit, ut eis caeli moveri, et tremere terra videatur, splendorem suum astra subtrahere, palpabilibus tenebris sol ac luna vestiri. Nequaquam autem dubitem universa cum tanto malorum cumulo ventura: quando haec agmina, ipse qui est Omnipotens ductor indicet, et in perniciem reorum tali abutatur exercitu: atque ipse signum praecepti, quo incitentur, attollat: eisque vires, quibus exsequantur sententiam, subministret. [Col. 1044A] Magnus enim dies Domini, et ipso ultionis cultu ambituque metuendus: cujus deprimentem ruinam non posse tolerari, facies prima demonstrat. Possumus autem has beati Joelis concionantis querelas, quamvis cum ipso severitatis suae fragore ad aedificandum valentes, tamen per subtiliorem quoque intelligentiam transferre ad animorum figuras: ut per descriptionem calamitatum, quas regionibus totis ob cruciatum peccantium impendere denunciat, squalorem criminosarum mentium signasse credatur. 489 Neque enim censura sapientis magis miseros existimat quos aerumnis, quam quos vitiis viderit subjugatos. Secundum quam regulam, statum profanissimae gentis, nullis omnino sceleribus abstinentis, tum miseratus, tum indignatus arguit: denuncians primo, se nec facta meminisse, nec futura concredere, quae suis videat accidisse temporibus, id est, exiguis quidem mole vermiculis, et qui vix capiant nomen animantium, tantam vim ad undarum similitudinem [Col. 1044B] (quae se continue sequerentur) illatam ut omnem paratum regionis vultumque delerent.

Residuum enim erucae comedit locusta, et residuum locustae comedit bruchus, et residuum bruchi comedit rubigo. Si ergo humanos animos indicanter [Forte judicanter] inspicias, et vitia necdum punita consideres, deprehendes profecto in eis talem statum, qualem regionibus lues miseranda contulerat. Quatuor siquidem species corruptionis incommoda deferentes, quae sibi quadam affinitate jungantur, intulit, id est, erucam, et locustam, bruchum, et rubiginem: quas quatuor illis animorum passionibus possumus competenter aptare, spei videlicet, et gaudio, timori, ac dolori. Ex his enim quatuor affectionibus, sed de una origine motionis (videlicet qua afficiamur) emanantibus, universa mala, et diversa pariuntur incommoda. Nos autem ea tali decisione signemus, ut erucam folia tantum arborum virentia persequentem, et locustam saltibus magis quam gressibus promoventem, ad spem referamus et gaudium, quadam nimirum sua [Col. 1044C] saltatione peccantia: e regione vero bruchum et rubiginem, qui absque ulla operis alacritate insidendo inhaerendoque consumat, pavori secernimus et dolori. Cum ergo viderimus aliquem per ea quae dicuntur laeta peccantem, ut pote modestiae et pudoris alienum, postquam honestatis ornamenta corruperit, etiam patrimonium suum flagitiis victumque submittere, exclamemus licebit: Residuum erucae comedit locusta. Cum vero ediverso alterum adeo ignaviae servientem, ut nullum decus libertatis existimet, sed cum ipse nullo amictu seriae dignitatis exultet, si eum etiam latere cupientem deprehenderit alicujus superioris improbitas, et sceleribus suis vel adjutorem poposcerit, vel ministrum: aut certe abnuere tentanti, malum aliquod aut quodpiam minetur incommodum, statimque illum videris etiam majoribus, quam putaveras, servitum ire criminibus, dicito cum propheta: Residuum locustae comedit bruchus, et residuum bruchi comedit rubigo. Secundum hanc itaque regulam, in omnem vitam mortalium si perspicaciter [Col. 1044D] aciem dirigamus, diversis quidem negociis, sed in cunctis fere studiis eorum atque temporibus, ubi his prophetae exclamationibus congrue utamur, offendimus. Tali siquidem vitiorum multiplicatione perfectum est, ut non solum gramina et germina, quasi naturae generositas interiret, sed ipsa et vinearum, et olearum, ac ficorum, quae religionis videlicet fuerant instituta muneribus, et poma corrumperentur, et robora. Cum ergo etiam 490 sub Christiano, inquam nomine constitutos, sacramentorumque adoptione gaudentes, tamen eos nullam virtutum curam habere conspexeris, imo ipsius altaris ministros ambitioni [Col. 1045A] tantum luxuriaeque famulari, miseranter atque indignanter exclama: Posuit vineam meam in desertum, et ficum meam decorticavit, nudans spoliavit eam, et projecit: albi facti sunt rami ejus, confusum est vinum, elanguit oleum, confusi sunt agricolae, quia messis agri periit. Hic autem ecclesiarum status, qualem hac potissimum tempestate conspicimus, illam indignationem Dei, quam intremuit propheta, succendit, id est, Magnus est dies Domini, et terribilis valde, et quis sustinebit eum? Quo autem sit consilio proditus, qui sustineri nequeat, audiamus.

Vers. 12.-14.— Nunc ergo dicit Dominus: Convertimini ad me in toto corde , in jejunio, et in fletu, et in planctu. Et scindite corda vestra, et non vestimenta vestra, et convertimini ad Dominum Deum vestrum: quia benignus et misericors est, patiens, et multus in misericordia, et praestabilis super malitia. Quis scit si convertatur et ignoscat, et relinquat post se benedictionem, sacrificium et libamen Domino Deo vestro? Ergo pompam severitatis, qua stipatur egrediens ad vindicandum [Col. 1045B] aeternus Dominus, intuentes, animos desperatione prohibere, speique melioris effectu scitote, illum non saeviendi, sed parcendi desiderio terruisse. Neque enim propriae benignitatis oblitus, tam multiplici fragore motae animadversionis insonuit, sed ut in vobis affectum formidinis excitaret. Denique ipsa vos rerum voce compellat, ut ad eum aegra demum pectora conferatis, ejusque medicinam aeternis virtutibus obligantes, non solum habitum lugentium, sed totum impleatis affectum, cordaque vestra potius, quam vestimenta rumpatis. Quod cum exaggerantur, tum etiam eleganter admonuit, ut quia mos plangentium est, a pectoribus vestimenta diducere, illos quoque quasi admotae pectoribus manus altius ut imprimerentur, admonuit: ac non solum videlicet indumenta, sed etiam viscera, si fieri posset, ipsa rumperent. Verbum quoque accommodatissimum rei, de qua agebatur, invenit: Scindite corda, et non vestimenta vestra. Quae utique scissio praeter ambitionem [Col. 1045C] lugentis, discretionem quoque boni malique videtur indicere, et separationem a flagitiis, quorum commixtione sorduerant. In melius ergo mutate propositum, vel ea quae sunt prius male gesta, deflete, quippe quibus caussa sit cum benigno, et misericordi Domino, et praestabili super malitia, id est, qui ejus calamitatis, quam malitiam vocat, remissionem, si compunctos viderit quos comminatione eruerat, libenter indulgeat. Ex usu autem Scripturarum, quasi speciem dubitantis assumsit, dicendo: Quis scit, si convertatur, et ignoscat, et relinquat post se benedictionem? Quod utique pro reverentia judicantis inseritur, cujus tantum vult esse terrorem, ut etiam tuta timeantur. Relinquat autem post se benedictionem, ideo ait, quia supra dixerat tantam vim egestatis locustis vastantibus 491 inferendam, ut post transitum earum remaneret terra sicut solitudo deserti. Ergo nunc ait, Offerte lachrymas, offerte gemitus. Talibus forte hostiis vis animadversionis denunciata laetabitur: ut si imminuit copiam, non etiam absumat alimoniam. [Col. 1045D] Et relinquat post se benedictionem, sacrificium, et libamen Domino Deo nostro [Al. vestro] . Per ordinem ad praemissa respondit. Supra enim dixerat, magnitudinem egestatis eo usque venturam, ut periret sacrificium et libatio de domo Domini: hic itaque, cum spem solatii correctis ac poenitentibus vendicaret, adjecit, quod relinqueret benedictionem, quae libamentis serviret altaris.

[Col. 1046A] Vers. 15.-17.— Canite tuba in Syon, sanctificate jejunium, vocate coetum. Congregate populum, sanctificate Ecclesiam, coadunate senes, congregate parvulos, et sugentes ubera: egrediatur sponsus de cubiculo suo, et sponsa de thalamo suo. Inter vestibulum et altare plorabunt sacerdotes ministri Domini, et dicent: Parce, Domine, parce populo tuo: et ne des haereditatem tuam in opprobrium, ut dominentur ei nationes. Quare dicunt in populis, Ubi est Deus eorum? Familiare prophetis, ut non sollicite tempora, vel quae dicuntur genera verborum in declinatione custodiant: caeterum sensum implevisse contenti, quasi obviis elocutionibus abutuntur. Unde et nunc cum dixisset, Egrediatur sponsus de cubiculo suo, et sponsa de thalamo suo, subjecit, Inter vestibulum et altare plorabunt sacerdotes, pro eo ut diceret, plorent sacerdotes. Contentus enim officio censoris, non fuit curiosus modorum: vel certe, ut efficacem fuisse hortationem suam proderet, dixit curaturos, quod ut facerent, imperasset. Inter vestibulum itaque et altare, coetus, ait, lamentantium [Col. 1046B] personate: et vos praecipui sacerdotes, quibus sacrorum rituum delegata custodia est, madentes ora fletibus, exclamate: Parce, Domine, parce populo tuo, et ne hos, quos decrevisti jure haereditario possidere, nunc profanis (quibus cingimur) nationibus exsecratui fieri, despectuique patiaris: et si nihil aliud, nobis id saltem apud tuam clementiam suffragetur, quod absque tua contumelia perire non possumus. Qui ergo nos tuos credi vocarique servos, ac filios, non solum creando, sed etiam adsciendo, voluisti, noli sinere ut dicant gentes: Ubi est Deus eorum? quo videlicet solebant propugnatore gaudere. Quae postquam officio praeceptoris explicuit, vaticinantis continuo fiducia pollicetur, fuisse populi efficaces precatus, et quasi pro zelo stimulatum rerum Dominum, defensionem fidelium recepisse.

Vers. 18.— Zelatus est, inquit, Dominus terram suam, et pepercit populo suo. Interesse, inquit, propriae dignitati aspiciens, ne gens, quae ipsius proprie [Col. 1046C] nomine censebatur, quasi indiga defensoris periret, et desperatione eam prohibuit, et spe jocunditatis implevit. Ex ejus ergo responsione subjungitur:

Vers. 19. 20.— Ecce ego mittam 492 vobis frumentum, vinum, et oleum, et replebimini ex eo, et non dabo vos ultra opprobrium in Gentibus. Et eum qui ab Aquilone est, procul faciam a vobis: et expellam eum in terram inviam et desertam, faciem ejus contra mare orientale, extremum ejus ad mare novissimum: et ascendet foetor ejus, et ascendet putredo ejus. Beatus quidem Jeremias et alii prophetae, Assyrios et Chaldaeos dicunt ab Aquilone venturos. Et hic ergo Assyrius posset intelligi, nisi, ut supra notavi, alias quoque plagas, secundum quod in Deuteronomio sanxerat, profanato populo constaret illatas. Proinde, secundum institutum ordinem, locustas accipiamus et bruchos, quarum amolitionem placatus Dominus pollicetur: qui hoc sane ad gratiam et dulcedinem liberationis adjecit, quod illa agmina in deserto jussit occumbere, ne foetoris magnitudo de cadaveribus [Col. 1046D] excitati incolis morbum crearet. Ascendet ergo illic foetor ejus et putredo, quia superbe egit: superbe autem eum egisse pronuncians, haud vicium mentis, caeterum magnitudinem calamitatis expressit.

Vers. 21.-23.— Noli timere, terra, exulta, et laeta re: quoniam magnificavit Dominus, ut faceret. Nolite timere, animalia regionis: quia germinaverunt speciosa deserti, quia lignum attulit fructum suum, et ficus, et [Col. 1047A] vinea dederunt virtutem suam. Et filii Syon exultate, et laetamini in Domino Deo vestro, quia dedit vobis doctorem justitiae. Consequenter ad totam regionem quasi sermo dirigitur, ut ei promittatur recidiva fertilitas, cui fuerat denunciata vastatio. Et per easdem species sermo decurrit, per quas etiam sub adversitate transierat. Dicit itaque, montes pascuis vestiendos, frondosam faciem silvis redire, ficus et vites munera suae foecunditatis offerre. Hoc enim est, quod earum virtutem vocavit, quae quoniam omnia usui sunt hominum mancipata, merito subjecit: Et filii Syon exultate, et laetamini in Domino Deo vestro: quia dedit vobis doctorem justitiae. Coronavit omnino praecedentes monitus eruditionis plena sententia: quae post depulsionem aerumnarum, et successus optatissimos prosperorum, usurpari a populo gaudia, sed ex qua potissimum deberent parte, signavit: non utique quod fruenda appeterent, sed quod doctorem justitiae reperissent. Et filii, inquit, Syon exultate, et laetamini in Domino Deo vestro: quia dedit vobis doctorem justitiae. [Col. 1047B] Est quidem, inquit, misericors, et qui una succurrendi virtute depellat tristia, et secunda contribuat; sed tu, popule meus, in eo potissimum exultare debes, quo caeteris nationibus antecellis: quia doctores videlicet justae conversationis acceperis, quorum informatu, et modestus ageres et beatus. Quale est illud apud alium prophetam: Beati sumus Israel, quoniam quae Deo placent, nobis nota sunt (Baruch. 4. 4.) .

Vers. 24. 25.— Et descendere faciet ad vos imbrem matutinum et serotinum in principio. Et sic implebuntur 493 horrea frumento, et redundabunt torcularia vino et oleo. Et reddam vobis annos quos comedit locusta, bruchus, et rubigo, et eruca: fortitudo mea magna, quam misi in vos. Per diversas species id quod caepit exsequitur, et futuram mutationem de tristibus in laeta describit. Promissurus ergo foecunditatem, tempestivi ac serotini imbris praedicavit in lapsum, descendere, inquiens, faciet imbrem matutinum et serotinum in principio. Quod Septuaginta, non in principio, [Col. 1047C] sed sicut a principio, transtulerunt, ut facerent sensum: quia offensionibus, quibus annuorum temporum opportunitas erat quasi perturbata, sublatis, ad morem suum annus recurrat: ut pro diversitate seminum, vel tempestivis, vel serotinis arva pluviis irrigentur. Quae tantam, sane fertilitatem creabunt, ut et horrea tua superentur, et dolia. Potest ergo hoc quod dixit, tempestivum imbrem et serotinum in principio, sic intelligi, ut signasse videatur ordinem commodorum, nec sit ulla in sensibus contrarietas, quasi quomodo in principio dictus sit imber, qui etiam serotinus vocatur: sed ut foecunditatem fructuum pluvia praecessura dicatur, sitque sensus: Mittam primum imbrem, et postea frugum laetitia subsequetur. Quae cum cultores suos gaudiis viribusque compleverit, obliviones inopiae praecedentis infundat, et aerumnae pergat abolere vestigia: ita ut non solum penuriae molestia conquiescat, sed etiam detrimenta, quae praecesserant, suppleantur. Hoc est enim quod dixit, Reddam vobis annos, quos comedit [Col. 1047D] locusta. Non utique ut momenta temporum, sed ut foecunditas redderetur annorum. Notandum quoque, quia fortitudinem suam et magnam erucam Deus appellavit, et locustam: baud utique, quod ejusmodi vermes ad coaeternam Dei potentiam aliqua ratione referantur, sed quod earum ministerio, atque populatu in afflictionem reorum munus implevere ultionis. [Col. 1048A] Erucarum ergo et locustarum ipsa exiguitas potentiam indicat et creatoris et vindicis: qui ubi populos decrevit atterere, nec dentibus bestiarum aliquarum utitur, nec venenis, sed per bruchum et rubiginem opulenta paulo ante regna consumit. Et ideo virtus Dei appellatur, cujus sententiam, quasi strenuus lictor, impleverit.

Cum ergo istorum temporum damna fertilitas, inquit, optata correxerit: [Vers. 26 27.] Et comedetis , et saturabimini, et laudabitis nomen Domini Dei vestri, qui vobis fecit mirabilia: et non confundetur populus meus in sempiternum. Et scietis quia in medio Israelis ego sum, et ego Dominus Deus vester, et non est amplius: et non confundetur populus meus in aeternum. Venit autem ex more prophetico, ut quotiens quae sunt laeta promiserit, ita etiam in sempiternum mansura denunciet. Quod vel sub conditione duntaxat, quae Scripturis celebrata est, debemus accipere, id est, Si illi studiis probitatis insistant, tunc etiam prospera mansum ire: vel certe, quod ad vaticinantis [Col. 1048B] officium aliquid semper de optantis parte conjungat. Potest autem sensus introferri, cui sane processus ipsius orationis alludit. 494 Nam jam supra dixerat, Filii Syon exultate, et laetamini in Domino Deo vestro, quia dedit vobis doctorem justitiae. Quod quamvis multipliciter possit intelligi, tamen quantum ad rationem temporum respicit, beatum Ezechiam proprie videtur ostendere: quem magno circa cultum Dei studio ferbuisse, fides pandit annalium: cujusque persona regis, sicut praecipue Esaias propheta demonstrat, ad significationem majoris negocii videtur electa. Ea ergo, quae per Ezechiam gesta sunt, ad Redemtoris nostri negocia transferamus: ut illo quidem tempore mediocriter impleta, sub Evangelio vero ingentes cumulos adquisisse videantur. Verus quippe doctor justitiae ille est, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. 2.) : qui traditus est propter delicta nostra, et resurrexerit propter justificationem nostram (Rom. 4.) : ut justificati gratis [Col. 1048C] per gratiam ipsius, per redemptionem, quae est in Christo Jesu (Rom. 2.) , et a veteribus liberaremur erroribus, et soli justitiae subderemur: omnemque praeteritam rerum salutarium penuriam nova fertilitate pellentes, et doctrina impleremur, et copia, Evangelio pollicente: Quaerite primo regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia apponentur et adjicientur vobis (Matth. 6.) . Sicque non conlundetur adquisitionis populus in sempiternum, qui sententiae Redemtoris innititur: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem seculi (Ibid., 28.) . Illo ergo duce in sui medio commorante, fidelium agmina secura semper alacriaque consistunt: et quaecunque in certaminibus adversa toleraverint, ea ita sentient prosperis succedentibus antiquari, ut ad laetorum tantum commendationem processisse videantur.

Vers. 28. 29.— Et erit post haec: effundam spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri, et filiae vestrae: Senes vestri somnia somniabunt, et juvenes vestri visiones videbunt. Sed et super servos [Col. 1048D] meos et ancillas, in diebus illis effundam spiritum meum. Hujus loci meminit in Actibus Apostolorum beatus Petrus, dicens hanc prophetiam illo fuisse tempore, cum in Apostolos Spiritus sanctus descendit, impletam (Act. 2.) . Animadvertendum proinde, quia hoc solum de contextu propheticae orationis Apostolus, quod suo tempori congruebat, assumserit, [Col. 1049A] idest, Effundam spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri, et filiae vestrae. Quia enim linguarum scientiam Apostoli fuerant miraculo consecuti, praedictam hanc effusionem spiritus Ecclesiae doctor ostendit, et prophetiam appellavit linguarum scientiam: quae etsi non de futuris, sed de recentibus Dominicae incarnationis mysteriis disputaret, tamen non nisi virtute sancti Spiritus contigisset. Nequaquam vero solam mentionem donorum fecisse contentus, subjungit etiam illa quae ad pompam terroris aspicerent.

Vers. 30. 31.— Dabo prodigia in coelo, et in terra, sanguinem, et ignem, et vaporem fumi. Sol convertetur in tenebras, et Luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini magnus et horribilis: et omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Itaque toto continuatu illo suadere festinat, quod cum 495 dies. Domini, id est, tempus ultimi judicii cum tanta sit potentia et fragore venturum, ut trepidantibus perculsisque sideribus, machina ista velut combusta dissiliat, ac sola [Col. 1049B] fides sit quae agmina piorum, mundo collabente, tutetur: debere illos Evangelio credere, si pervenire cupiant ad salutem. Quia ergo non explanandi prophetae, sed praedicandi Evangelii curam beatus Petrus susceperat, tantum ex dictis ejus quantum sibi conducebat, arripuit: nec per hoc utique illam explanationem, quam facit contextus, prophetici operis abrogavit. Quod ideo breviter admonemus, ut illorum repudietur audacia, qui temere imperiteque contendunt, hoc solum tempus a propheta indicatum fuisse, de quo Petrus Apostolus disputavit: cum operis, inquam, tota contextio primo populi Judaeorum, deinceps vero nostra tempora quasi cumulum doceat [ Ant. doceatur] amplecti. Sicut ergo non officit significatui prophetico, ad Evangelii negocia transferendo, quod historiam Judaicam totum volumen exsequitur: ita etiam imo longe magis apud lectorem duntaxat eruditum, nunquam sinitur consequentia fidem negare, si qua praedicatio ex Gentibus, [Col. 1049C] quoque credentium queat negociis applicari.

Videamus ergo, quemadmodum tenor quasi historicae explanationis incedat. Sub beato nempe Ezechia sanctum Johelem prophetasse colligimus: cujus regis aetate, et gravia institere certamina, et ingentia miracula. Inter caeteras autem clades, quibus et decem Tribus usque ad translationem leguntur afflictae, nonnullae civitates, de Judae quoque et Benjamin sortibus, corruerunt: morbo quoque Judaeos, et penuria laborasse deprehendimus. Denique, cum Rapsaces alloqueretur obsessos, et denunciaret interitum, nisi regi Assyrio se protinus dedissent, mala quoque eis famis ac sitis toleranda promittit. Et propter [Col. 1050A] hoc ergo eis misericors Dominus pollicetur, quia tristibus in laeta mutatis, damna quoque penuriae suppleantur. Sed quam seriem rerum et temporum fecerit, audiamus. Effundam spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri, et filiae vestrae, senes vestri somnia somniabunt, et juvenes vestri visiones videbunt. Sed et super servos et ancillas in diebus illis effundam spiritum meum, et dabo prodigia in coelo sursum. Prophetico nempe ore instructa promissio. Nam postquam vitae praesentis commoda percucurrit, spiritalia junxit insignia, quibus 496 utique populus Dei praecipue gloriabatur. Consequenter itaque pollicetur, quia praeter ista, ut diximus, corporalia bona, revelationum quoque sint ornamenta capturi, et spiritalium donorum abundantiam consequantur. Ergo quod ait, Effundam spiritum meum super omnem carnem, et utrumque sexum, et variam significavit aetatem. Denique sequitur, Prophetabunt filii vestri, et filiae vestrae: et senes vestri somnia somniabunt, et juvenes vestri visiones videbunt. Diversis [Col. 1050B] videlicet revelationum speciebus, ea quae sunt ventura conspicient. Sed et super servos, et ancillas effundam spiritum meum, id est, ab his sanctitatis insignibus sicut nulla aetas, ita nec conditio, quae vilis putatur, excludetur. Caeterum et in servos, si donorum talium inveniuntur capaces, sacra haec inundatio commeabit. Omnia beati Ezechiae temporibus, quasi primo duntaxat gradu dicuntur implenda. Quia enim ingruentibus periculis in graves est coarctatus angustias, et contra spem vicinarum gentium sola religione defensus, ideo tempus ipsum cum magno ambitu, et sub pari schemate propheta describit, ad exprimendam nimirum potentiam Dei, cujus ope ex tanto diluvio civitas potuisset emergere. Secundum quem sensum, ordinata nimirum vatis nostri cucurrit oratio. Nam praeter consolationem redeuntium copiarum, etiam dona Spiritus, id est, revelationum promisit insignia, quibus ille populus ad Deum specialiter pertinere proderetur: et ideo deberet inter adversa [Col. 1050C] confidere, quandoquidem non possit viliter disperire, qui carus Deo perque etiam pretiosus existeret. Ipso autem de quo loquimur attestante propheta, colligimus etiam somniis aliquid quasi minoribus et familiaribus oraculis, quod ad consolandum valeret, fuisse monstratum. Cujus loci sane occasione, distinguendum videtur quod in Deuteronomio (Cap. 18.) legimus, id est, ne somniis crederemus. Quomodo enim nunc somnia ad sancti Spiritus dona referuntur, si illic eis penitus fides abrogata crederetur? Unde apparet, cum utraque sit pari auctoritate sententia, discrimen rationis adhibendum, ac si personae somniantis caussa congruerit: ut sicut illa reverenda [Col. 1051A] de meritis, ita ista sit de suis aestimata ponderibus: intelligamus adminiculum aliquod per somnia contigisse. Si vero nihil adsit testimonii, quod vel tempus, vel persona mereatur, imagines somniorum legali esse auctoritate temnendas.

497 Sed quae jam ab eo late adjecta diximus, audiamus. Dabo, inquit, prodigia in coelo et in terra, sanguinem, et ignem, et vaporem fumi. Sol convertetur in tenebras, et Luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini magnus et horribilis; et omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Consuetudo prophetica est, ut quotiens annunciatur Deus vel ad propugnandum, vel ad ulciscendum cum indignatione consurgens, mutata polorum facies, et elementa ipsa trepidantia describantur. Quale est illud apud beatum David, qui occursum et habitum aetherei propugnatoris effugiens, Ascendens, inquit, fumus in ara ejus, et ignis a facie ejus exardescet, carbones succensi sunt ab eo, inclinavit coelos, et descendit, et reliqua. Secundum hunc ergo modum, ut diximus, ex legis [Col. 1051B] more venientem, etiam nunc propheta sub tempus animadversionis caelitus inferendae, elementa ignibus pervadenda, sidera vel fumo vestiendae, vel sanguine, natura praemittit. Non quod ita haec ut dicuntur effecta sint, sed vel quod ejusmodi apparatus caelorum praesuli conveniret, vel ita facilem effectum ejus sententia duceret, quasi eam consternatus orbis, et cursitantia elementa perducerent: quod tanta postremo reorum animos occuparet anxietas, ac si polorum machina solveretur, atque Luna sanguinesceret, terra cine esceret, astra nigrescerent. Quod ergo metuendum animis accidebat, sic narratur, quasi ipsis eveniret elementis: ultima siquidem illa creditur et una convulsio, sub ipso videlicet fine mundi, vel terris, vel sideribus inferenda. Illo autem prophetae (de quo disserimus) in tempore, non caelo ac terris (ut supra dixi) ejusmodi perturbatio, sed solis reorum mentibus incidisse [ Ant. insidisse] est. Cujus quoniam speciem modumque deprehendimus, narrationis quoque seriem [Col. 1051C] investigemus.

Pronunciat ergo illa omnia, quae beati Ezechiae temporibus leguntur impleta. Quia enim decem jam tribubus ad Medorum arva translatis, in Judae fines Assyrius irrupit exercitus: et cum Sennacherib urbes alias obsideret, ad Jerusalem Rapsacem quemdam cum magna copiarum parte direxit, qui ad deditionem populos (ut supra dicere coeperamus) Hebraico sermone, cujus erat peritus, illiceret: coeperunt impendio hi qui muris praeerant postulare, ut Syro sermone, et non Hebraico loqueretur. Tunc Rapsaces pondus maximi terroris adjecit, asserens se clades maximamque perniciem, non paucis stemmatibus, caeterum universae genti, nisi imperium reciperet, attulisse. Quibus minis adeo et beatus Ezechias, et reliquiae sunt ipsius populi comminutae, ut ad Isaiam prophetam toto lachrymarum ambitu verterentur, dicentes: Venerunt filii usque ad partum, et virtus non est pariendi, id est, in eam se coarctationem spiritus pervenisse, quam tempore partus edendi usu filii, [Col. 1051D] si virtus non esset in pariente, sentirent. Sub illo ergo aestu imminentis discriminis Ezechia Judaeisque positis, et Sol nimirum videbatur in tenebras, et in sanguinem Luna converti, antequam veniret dies Domini magnus et horribilis, qui illam videlicet molem atrocis exitii transferret a populo Judaeorum, et ad Assyrios subita virtute converteret. Horribilem 498 proinde diem Domini et magnum vocavit, non quod tristis esset fidelibus, sed quod operis majestate reverendus.

Denique sequitur: [Vers. 32.] Et erit: omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quia in monte Syon, et in Jerusalem erit salvatio. In illo inquam monte, in quo minimum defensionis fere paulo ante virium pollicebatur attritio: in illa, inquam, urbe, quae [Col. 1052A] populos suos libertati, sicut edendos mundo huic filios mater imbecilla [imbecillis] conceperat, imo quae pariendi viribus destituta, indubitatum foetui minaretur exitium, apparuit subito tam gloriosa defensio, ut praeter eam nusquam esset certa salvatio. Et erit: omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quia in monte Syon et in Jerusalem erit salvatio, sicut dicit Dominus, et in residuis quos Dominus vocaverit. Haec autem universa, quae cum summa propugnatoris Dei nostri laude perfecta sunt, tempore Incarnationis Dominicae cumulatius in donis spiritalibus docentur impleta: ita ut ipsa quae patrum temporibus praecessere miracula, non solum historicam, sed etiam propheticam vim habuisse vim habuisse videatur: quippe ad eorum significationem valentia, quae longe post redderentur. Sic enim tempore Dominicae Passionis, cum acerbissimam mortem vitae auctor intraret, diem medium nox improvisa subduxit. A sexta, inquit, hora tenebrae factae sunt usque ad horam nonam (Matth. 24.) : ut quod splendoris ingeniti decus atro sydus ore deposuit, [Col. 1052B] ad officium videretur vel lugentis respicere, vel timentis: quia nollent contumeliam creatoris, vel Judaeorum facinus intueri, antequam dies Domini magnus et horribilis adveniret: videlicet, antequam gloria resurrectionis emicaret: vel certe dies ille quem Dominus noster in Evangelio, quasi sub gemina narratione digesserit. Nam cum ultimi temporis signa contraderet, prius Jerosolymorum descripsit exitium, et quibus calamitatibus Judaeorum regio compleretur. Sicut ergo illic eversioni Jerosolymorum finem orbis adjunxit, ita etiam omnis ista apud prophetam elementorum astrorumque concussio, plene sub mundi fine peragetur: Quando, ut ait Beatus Petrus, coeli ardentes magno impetu transibunt: et elementa ignium ardoribus decoquentur (2. Petr. 3. 10.) . Tunc [ Ant. Nunc] enim fides sola proteget suos, et qui invocaverit nomen Domini, salvus erit. Quia in monte Syon, et in Jerusalem erit salvatio, sicut dixit Dominus; et in residuis, quos Dominus vocaverit. Jerusalem, [Col. 1052C] inquit, caelestis, quae est mater piorum, municipatui adscribentur omnes qui ad gaudia aeterna migrabunt: qui tamen omnes residui nominantur, quia multi sunt vocati, pauci autem electi (Matth. 13.) . Sed videamus et reliqua.

CAPUT III.

Vers. 1.-3.— Quia ecce in diebus illis et in tempore illo, cum convertero captivitatem Judae et Jerusalem; congregabo omnes Gentes, et adducam [Al. deducam] eas in vallem Josaphat: et disceptabo cum eis ibi super populo meo, et haereditate mea Israel, quos disperserunt in nationibus, et terram diviserunt meam. Et super populum meum miserunt sortem, et posuerunt puerum in prostibulum, et puellam vendiderunt pro vino ut biberent. Terminato illius, quae in longum processerat [ Ant. praecesserat], significationis excursu, 499 revertitur ad tempora, de quibus vaticinium fuerat exorsus, et immoratur eis quae propediem cernit implenda: ut vel eorum attestatione confirmet etiam [Col. 1052D] illorum fidem, quae longe post ventura promisit: vel ut ostendat se non deposuisse studium consulendi, per hoc quod impetum vaticinantis assumserit; ac si diceret: Si illa quae olim ventura sunt temporis sui rationibus invitentur, nunc vero quod instat et imminet, exsequamur. Nempe jam decem Tribus, Assyrio transferente, migrarunt, Judae in sortem infestus populatur exercitus, nec spes ulla virium, quibus obsistamus, remansit. Denuncio ergo quod nunc potissimum propugnator occurrat, et captivitatem populi sui, Judae scilicet, quae jam videbatur inhiare, depellat, ac post desperationem salutis ejus, ultionis gloriam quae toto celebretur orbe, contribuat. Cum enim ad obsidionem Jerosolymitarum Assyria multitudo convenerit, ita eos, inquit, faciamus subjacere [Col. 1053A] vindictae, ut non tam ad bellum concitati, quam ad tribunal videantur exhibiti. Cum ergo coepero disceptationem movere in vallem Josaphat, remunerabo Assyriis diversisque hostibus, quod merentur, ut et proceres absumat immissa pernicies, et malis captivitatis gens relicta subjaceat: atque populi mei filios qui in servitutem, aut turpitudinem vendiderunt, ipsi quoque patiantur arbitria nundinantium: sentiantque quales sint anteactae fructus audaciae, qui ob hoc, quod mea nuper arva pervaserint, patiuntur agrorum suorum acerbissimos divisores.

Vers. 4.-8.— Verum quid vobis et mihi, Tyrus et Sidon, et omnis terminus Palaestinorum? Nunquid ultionem vos redditis mihi, et ulciscimini vos contra me? Cito velociter reddam vicissitudinem vobis super caput vestrum. Argentum enim meum et aurum tulistis: et desiderabilia mea et pulcherrima intulistis in delubra vestra. Et filios Judae, et filios Jerusalem vendidistis filiis Graecorum, ut longe faceretis eos de finibus [Col. 1053B] suis. Ecce ego suscitabo eos de loco, in quo vendidistis eos: et convertam retributionem vestram in caput vestrum. Et vendam filios vestros, et filias vestras in manibus filiorum Juda, et venundabunt eos Sabaeis, genti longinquae, quia Dominus loquutus est. Vicinorum, quibus circumdati erant Judaei, iniquitatem et odium, vel levis saepe detegebat occasio. Nam 500 quoniam propriis viribus Judaeos oppugnare non poterant, majorum hostium jungebantur agminibus. Quod eorum facinus carmen accusans, Tabernaculum, inquit, Idumaeorum, et Ismaelitae, Moab et Aggareni, Gebat et Ammon, et Amalech, et alienigenae cum habitantibus Tyrum. Etenim Assur venit cum illis: facti sunt in susceptionem filiis Loth (Psal. 82.) . Secundum hunc ergo morem, conterminae nationes ad evertendam Syon cum Assyriis copias miscuissent, convenit eos divini censura sermonis, et quasi caussam ab eis talis poscit injuriae. Deinceps vero convictorum et tacentium parti respondit, ne forte memoriam praeteriti doloris assumserint; quando videlicet filii [Col. 1053C] Israel egressi de Aegypto, Jesu Nave duce, terram Repromissionis intrarunt, et traditam sibi certis dimensionibus [Col. 1054A] possederunt. Nunquid ergo rebelli spiritu illud, ait, tempus paratis ulcisci? et quasi inventa opportunitate, occupatos fines recuperare contenditis? Sed si ejusmodi vos meditatio concitavit, et imbecillitatem, et profanitatem vestram irruens vindicta convincet. Non solum enim nihil valebitis de antiquis mutare decretis, sed sub ipsorum potestate sistetis, quos oppressum ire vestris conspirationibus aestimatis. Per species autem varias mala captivitatis enumerat, quae pro nocentium nimirum arbitriis inferuntur. Atque ideo, cum dixisset, quia aurum et argentum aviditate praedantium sustulissent, addidit, et desiderabilia mea, et pulcherrima intulistis in delubra vestra, ut vel reliquam videlicet supellectilem, vel monilia diversa signare. Cum his etiam domorum ornamentis etiam pignora miserorum venumdedistis: quod qualem orbatis parentibus creet dolorem, illatu [ Ant. illatum] vicissitudinis sentietis. Eo quippe, cujus judicia convulsum ire [Col. 1054B] tentatis, vindicante, tempus adveniet, ut non solum gaudia Judaei liberationis adquirant, sed etiam vindictae voluptate pascantur, dentque venum vestros filios non vicinis gentibus (a quibus sperent recursum), sed populis Saba, quem Gentiles literae Meroen vocarunt. Quod totum sane vel statim post Assyriorum exitum, vel post reversionem de captivitate Babylonia, Machabaeorum temporibus videtur impletum. Notandum autem, quia non omnia quae illis sunt gesta temporibus, ad spiritalem intelligentiam, id est, significationem Evangelici muneris probabiliter 501 transferuntur, sicut alia quae paulo ante diximus de commotione siderum, de magnitudine prodigiorum, de effusione donorum: quae et illis videlicet temporibus contigerunt, et sub Dominica passione, vel ultimo ejus Judicio cumulatius impleta implendaque creduntur. Haud ergo, inquam, eo modo cuncta, quae his propheta subtexuit, ad spiritalem intelligentiam copulantur. Quos enim Tyrios, quosve Sidonios, vel reliquos Palaestinorum terminos [Col. 1054C] ambientes, praeter simplicem intelligentiam suspicabimur, ut eos fidelium liberos vendidisse fingamus? [Col. 1055A] Quos si tamen, quia pellexerunt ad vitia, venum etiam tradidisse fingamus [ Ant. fingantur], quomodo eis eandem vicissitudinem comminabitur, ut nos videlicet mercatoribus Sabaeis eorum denuo filios contradamus? Proinde tenenda illa intelligentiae regula, ut cum tenore simplici instituta currat oratio; per excessus interdum vaticinio congruentes, ea intersonent, quae futuris etiam possint convenire mysteriis. Sed peracto rursus officio, ad propositum sui temporis res ducatur; ac per consequentiam, vel comminationis, vel exhortationis incedat. Unde et beatus Joel, postquam impetu prophetandi extremis etiam seculis ventura, sed breviter, indicavit, ad temporis sui rationem revertitur: conterminisque hostibus exitia comminatus, pergit ea gaudia, quae jam appropiare conspexerat, explicare, ut et longe post venturis fidem faciant, quae propediem denunciat exhibenda: et eos, quibus consolationem parat, percipienda jucunditate perfundat. Pompam autem subrogat, ut instituerat, nunciandis.

[Col. 1055B] Vers. 9.-12.— Clamate hoc in gentibus, sanctificate bellum, suscitate robustos. Accedant, ascendant omnes viri bellatores. Concidite aratra vestra in gladios, et ligones vestros in lanceas. Infirmus dicat, Quia fortis ego sum. Erumpite, et venite omnes gentes de circuitu, et congregamini: ibi occumbere faciet Dominus robustos tuos. Et consurgant, et ascendant gentes in valle Josaphat. Quanta belli cupiditate ad eversionem Judae conscenderent, imagine exhortationis hujus, vim judicii continentis, expressit. Omnis, inquit, cultor agrorum arma corripuit, in gladios falces, et vomeres in pila mutarunt. Nonnulli etiam vel imbecillitate corporis, vel praejudicio senectutis negociis bellicis abnuentes, tamen sponte ad praelia cucurrerunt: prae multitudine videlicet copiarum, quas tam Assyrius belli princeps, 502 quam reliqui minuti et contermini hostes trahebant, indubitata se potituros victoria suspicantes: qui sane propugnatoris nostri profundum consilium noscitis. Nam [Col. 1055C] cum ad vallem Josaphat, id est, ad obsidionem Jerosolymorum superbo, inquit, ac truci spiritu omnis vestra convenerit multitudo, tunc in vos capiet versuram justa pernicies. Et quoniam sic in me contumelias direxistis, sicut solebatis in obvios tela jaculari: inde trepidabitis, id est, sentietis exitium, unde neutiquam suspicari omnino poteratis. Id est, nullae acies laborabunt adversum vos signa proferre, nec aliquis clamor pugnantium personabit: caetorum omnes una nocte, feriente Angelo, corruetis: et quasi magni certaminis incapaces, cum quodam despectu atque derisu, nocturna atque jocunda antea quies aeterno deceptos tradet sopori.

Vers. 13.-16.— Populi, populi in valle concisionis: quia juxta est dies Domini in valle concisionis. Sol et Luna obtenebrati sunt, et stellae retraxerunt splendorem suum. Et Dominus de Syon rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam. Et movebuntur coeli et terra, et Dominus spes populi sui, et fortitudo filiorum Israel. Rite, inquit, Josaphat vallis concisionis locus vocatur: [Col. 1055D] sicut enim opinabantur hostes, istic erat Judaeorum futura concisio. Verum quia eos spes profana [Col. 1056A] destituit, et in ipsos est directa sententia ultionis, vallis haec concisionis, sed Assyriae, nominabitur: ad quam primo cum hostiles copiae convenissent, tanta in Jerosolymis conclusos anxietas et formido pervasit, ut eis neque magna quicquam astra lucerent. Verum cum ulciscendi operam Omnipotens propugnator assumeret, illae tenebrae quas angor animi creabat, barbarorum et animis et oculis inciderunt: atque ad vindicandum Deus noster tanta majestate prosilivit, ut non solum clamorem instar bellantium ducum, sed rugitus quosdam videretur et fremitus edidisse. Quorum videlicet virtutem et magnitudinem haud solum corda hominum, sed nec ipsa possent elementa proferre. Ait quippe: Dominus de Syon rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam; et movebuntur coeli ac terra. Et Dominus spes populi sui, et fortitudo filiorum Jerusalem. Fiet ergo, ut diximus, ista conversio, ut tenebras, quas nequaquam astris, sed timentium pectoribus insidentes, Judaeorum primo gens senserat, deinceps ita hostium turba patiatur, [Col. 1056B] ut videantur et astra nigrescere, et elementa nutare. Filiis ergo Israelis fortitudo continget, 503 scientque docti rerum periculis, quia Deus eorum dominus sit universae terrae, qui tamen in monte Syon ob nimiam clementiam dignetur habitare.

Vers. 17. 18.— Et erit Jerusalem sancta, et alieni non transibunt per eam amplius. Et erit in die illa, stillabunt montes dulcedinem, et colles fluent lacte, et per omnes rivos Juda ibunt aquae. Facies, inquit, totius regionis de tristibus in laeta mutabitur. Et quoniam peculiare nostrae gentis insigne est, ut sancta dicatur, non solum Templum, sed etiam tota urbis maenia ita reverenda faciet admiratio prosperorum, ut nemo eam profanus adire posse credatur. Dulcem autem libertatem tanta consequetur ubertas, ut non solum de alveariis [ Al. alvariis] aut arboribus, sed de ipsis montibus videantur mella defluere, atque in fontanorum rivorum gratiam torrentes quique mutari, ut continue videlicet fluentium copiam non deponant. [Col. 1056C] Hanc autem, inquit, novam venarum foelicitatem, de illo fonte, qui de domus Dei erumpit adytis, consequentur. Quae omnia utique vel pro exaggeratione dicuntur, vel quod populi, recuperata salute gaudentes, ejusmodi patiantur affectus: ut sicut supra tristibus, et in ultimo discrimine constitutis obscurari astra et elementa tremere videbantur; ita rursus gaudii effusione, temulentis lac videatur manare de rupibus, mella de montibus, torrentes cumulari fontibus, variisque floribus non solum prata, sed etiam saxa vernare: fontem quoque egressum iri de domo Dei, qui torrentem spinarum riget, idest, loca quae erant vepribus occupata, faciat opportuna culturis, per id quod continuo rigationis fomenta suppeditet. Capit jam iste contextus, quo Jerusalem foelicitas praedicatur, etiam Ecclesiae sacramenta, quae et impugnationem adversariae potestatis, et Judaeorum pariter Gentiliumque perpessa est, sed cunctis eis ad nihilum, aquae instar, dilabentibus mirabili more convaluit, et ad fines orbis terrae vinea [Col. 1056D] dilatata processit, oppressaque idolorum profanitate, convaluit, atque in quodam solio perceptae dominationis [Col. 1057A] augusta dignitate consedit: quantumque ad institutionis ejus regulas aspicit, ita praeceptorum sanctitate vallata est, ut nemo valeat per eam alienus, id est, profanus criminosusque transire. Quidni! cum pro ea se Christus tradiderit, ut exhiberet sibi ecclesiam non habentem maculam aut rugam (Ephes. 5.) , sed quae sancta et immaculata consisteret. Haec ergo virgo aeterni regis dicata consortio, sicut in praesenti ab improbis quibusque virtutum institutione, ita in futuro seculo, praemiorum quoque 504 foelicitate dirimitur, ut nemo in eis tabernaculis conquiescat, nisi qui ingreditur sine macula (Psal. 14) , operaturque justitiam. Cui ergo municipatus illius foelicitate [ F. felicitas] aeterna contigerit, ita inebriabitur ubertate domus Dei (Psal. 35.) , ut voluptatis sanctae quodam torrente potetur, sentiatque, dolorem aut moerorem pariter aufugisse. Quae beatitudo sicut plena resurrectionis tempore conferetur, ita et in hac vita partem ejus maximam sibi Apostoli eorumque discipuli vendicarunt. A persecutoribus siquidem [Col. 1057B] verberati, laetabantur, quia meruissent pro nomine Christi contumetiam pati (Act. 5.) . De his ergo celsis montibus doctrinarum salutarium videmus mella fluxisse. Teste enim propheta, dulcia sunt piorum faucibus eloquia Dei, super suavitatem mellis ac favi (Psal. 18.) . De Apostolorum, inquam, pectoribus vivificantia mundo fluenta manabant, et ex dumetis, in quae [ Ant. qua] inciderant, picta floribus ingravata frugibus arva reddebant. Quidni? cum abundantiam de illo fonte perciperent, ex quo qui bibisset, non [Col. 1058A] sitiebat ulterius, sed flumina de ventre illius fluebant aquae viventis (Joan. 14.) . Per haec itaque donorum incrementa conspicuis ad cumulum foelicitatis, vindictae dulcedinem pollicetur.

Vers. 19.— Aegyptus, inquit, in desolatione erit, Idumaea in desertum perditionis, pro eo quod inique egerint in filios Juda. Et effunderunt sanguinem innocentem in terra sua. Conclusit ad temporis sui vaticinium propheta sermonem. Et sicut supra Tyriis ac Sydoniis denunciavit vicissitudinem calamitatis: ita nunc Aegyptiis, et Idumaeis ob eadem scelera comminatur. Quod quidem nos ad Ecclesiae negotium ea poterimus ratione transferre, si Idumaeos et Aegyptios, crudeles ac tenebrosos animos nominemus.

Vers. 20. 21.— Et Judaea in aeternum aedificabitur, et Jerusalem in generatione et generationem. Et mundabo sanguinem eorum, quem non mundaveram, et Dominus commorabitur in Sion. Assyriis, inquit, aliisque populis, qui cum eis arma sociaverant, mirabili ultione deletis, incolae Syon in omnibus spebus et actibus augebuntur, [Col. 1058B] curamque religionis assument meque fient protectore, conspicui. Quod sicut ex parte sub Ezechia legimus effectum, ita etiam cumulatius sub Dei et hominum mediatore praedicamus impletum. Mortuus est siquidem propter delicta nostra, resurrexit propter justificationem nostram (Rom. 4.) , ut justificati ex fide pacem habeamus ad Dominum: qui commorari se in media Syon urbe promisit dicendo, Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem seculi (Matth. 28.) .

Commentarius in Amos

Auctor incertus (Rufinus Aquileiensis?)

[Col. 1057]

COMMENTARIUS IN AMOS PROPHETAM.

LIBER PRIMUS.

[Col. 1057C] 505 Explanatione sancti Joelis, prout captus noster, adjuvante Deo, protulit, absoluta, ipsa muneris serie vocamur ad tertium prophetam, qui dicitur Amos, virum non minus generis humilitate, quam virtutis eminentia gloriantem. Nullis quippe parentum fultus insignibus, solis meritis ut in prophetarum numero locaretur, obtinuit: prophetarum, inquam, qui non solum magisterium Synagogae, sed etiam fundamentum Ecclesiae praestiterunt, teste magistro Gentium, qui aedificari Ecclesiam super doctrinam apostolorum prophetarumque (Ephes. 2.) , commendat. Ergo ad illum coetum siderea luce radiantem, etsi nullo adjutu clariorum natalium, morum tamen, ut diximus, ac totius vitae sanctae profectus est; abunde ipso, etiam si nihil sermone docuisset, probaturus exemplo, quia ad capescendam veram foelicitatis gloriam, pietas mentis devotioque sufficeret, quandoquidem impedimentum ei nec paupertas possit nec obscuritas comparare. Et quia quantum meruit cognovimus, quid docuerit audiamus.

CAPUT PRIMUM.

[Col. 1057D]

Vers. 1.— Verba Amos, qui fuit in pastoralibus Thecue [Al. Thecue]: quae vidit super Israel in diebus Oziae regis Juda, et in diebus Jeroboam filii Joas regis Israel, ante duos annos terrae motus, et dixit. Animadvertendum primo, quod eadem sunt hujus tempora, quae etiam praecedentium prophetarum, Oseae videlicet et [Col. 1058C] Joelis, tum siquidem cum maxime in decem Tribubus, quae 506 Israel appellantur, servabat impietas, et omnino quasi discernendi [ Ant. discernendis] luminibus effossis, tenebras, quibus se induerat, populus diligebat, ita ut nec salutaribus monitis, nec severis verberibus quicquam omnino respiceret, sed impietati impudentiam copulantes, ut culpas suas pariter et miserias viderentur amplecti. Quia ergo Dominus noster muneri se ultionis accingens, idipsum variis praenunciabat modis, quippe cum emendandi potius, quam puniendi commoveret intentio, praenunciat quae se noverit illaturum. Ante duos, inquit, annos quam prodigiali motu terra quateretur, quod factum esse, licet Regum non prodat historia, tamen nos ipso propheta sumus auctore contenti: nec dubitamus indicem venturae calamitatis terrarum commotionem praeisse. Ergo per interposita temporum spacia, quae vindictam serius differebant, ut de emendatione cogitet, populus admonetur, et fit pompa terroris, ne molem ipsam terroris [Col. 1058D] incipiant experiri. Quae sane dispensatio cum nihil apud illos promovet, non solum securitate, sed excusatione privantur. Concionatoris autem ipsius, qui revelationum magnitudine sublimetur, animadvertenda mediocritas est: quia istam qua inclaruit dignitatem, solorum cum esset morum, non etiam natalium, sicut alii, suffragio consecutus (quorum videlicet majores in titulis collocantur) tamen vilem qua exercitus erat, non celavit industriam: sed in [Col. 1059A] Thecue alendis pecoribus semper se institisse, signavit. Thecue autem viculus esse dicitur, in quo pastorum habitet multitudo, septimo a Bethleem urbe miliario separatus, post quem vasta jam usque ad Oceanum solitudo porrigitur. Ergo inter pastores loca inculta, sed pecori opportuna 507 sectantes, ideo se educatum esse commendat, ne occasione novi muneris videatur elatus, et de se aliquid aestimare sublatius. Quod propositum seriae parcitatis in processu quoque operis explicavit, dicens: Non eram propheta, nec filius prophetae, sed pastor eram ex rubis poma decerpens: et tulit me Dominus, et misit ad prophetandum. Haec autem modestiae virtus est, quam et gentium Doctor ostendit, cum dicit: Revelationum magnitudine ne extollerer, datus est mihi stimulus carnis meae, angelus Sathanae, qui me colaphizet. Propter quod ter Dominum rogavi, ut discederet a me, et dixit mihi: Sufficit tibi gratia mea; nam virtus in infirmitate perficitur (2. Cor. 12.) . Patuit ergo prophetalibus oculis illam terrarum commotionem, [Col. 1059B] ad significandam imperii convulsionem, valere; et hunc esse rugitum Domini irascentis appellat.

Vers. 2.— Et de Jerusalem, inquit, dabit vocem suam. Hanc nimirum vocem, quae irae ejus congrua, non naturae infremuisse. Ergo aeternum judicem tremor orbis eloquitur, cujus tanta vehementia fuit, ut statim viror graminum disperiret, et non solum hominibus, sed etiam gregibus subducerentur alimenta: speciosa siquidem pastorum laeta pascua nominavit, et exsiccatum Carmeli verticem ad eandem voluit significationem valere. Siquidem pastores soleant aestivas praecipue in verticibus collium quaerere pastiones: quae omnia illo terrarum concussu arefacienda denuncians, opinione quoque naturali videtur aliquid contigisse. Plerique enim, qui eorum curiosi in ejusmodi negotiis exstiterint, opinantur probare caussas terrarum motibus siccitatem, idque exemplis probare et disputationibus persuadere conantur. Quas nunc tamen vobis replicare non est [Col. 1059C] necesse, sed illud breviter adnotavi, quia geminam plagam intulerit vixdum inchoata commotio. Sive autem siccitatem, quasi conturbatis fontium, venis, crearit magna concussio, ad potentiam respicit conditoris, cujus nutui elementa deserviunt: sive praeveniens defectus humoris terram primo arescere, postea etiam fecit intremere, sicque pereuntibus pascuis, siccitatis incommoda patuisse: nihilominus eandem potentiam judicantis ostendit, qui ut pietate continet quae creavit, ita eadem, cum opus est, indignatione conturbat. Possemus autem per tropologiam, pastorum nomine proceres ac reges diversarum gentium indicatos putare, verticemque Carmeli, eam potentiam, quam cum foeliciter degerent, obtinebant, praesertim quia et ad diversas gentes prophetae istius sermo dirigitur; sed et simplicior est prior explanatio et accommodatior historiis, si diversae [ Ant. diversa] afflictionum species profanis institisse dicantur. Sed jam videamus quid infremens [Col. 1059D] ultor exclamet.

[Col. 1060A] Vers. 3.-5.— Super tribus sceleribus Damasci, et super quatuor non convertam eum, eo quod trituraverunt in plaustris ferreis Galaad. Et mittam ignem in 508 Domum Azahel, et devorabit domos Benadab. Et conteram vectem Damasci, et disperdam habitatorem de campis [Al. campo] idoli, et tenentem sceptrum de domo voluptatis et luxuriae, et transferetur populus Syriae Cyrenem, dicit Dominus. Scimas, ait Apostolus, quia omnia quae lex loquitur, his qui in lege sunt, loquitur (Rom. 3. 19.) . Cum ergo et prophetis esset propositum, scelera populi sub lege degentis arguere, et beatus Amos decem praecipue Tribubus quae Israel appellantur, insisteret: dispensatoria tamen ac multiplicis ratione consilii Deus noster aliarum quoque gentium intulit mentionem, quas aequi judicii ratione dispungat; sicut et Judaeorum populum, ex eo sibi plurimum contra vitae merita, quod discreti ab reliquis agerent, arrogantem. Cum enim audiunt etiam vicinas gentes ad examen baud segnius, quam suas Tribus vocari, intelligant profecto, [Col. 1060B] et omnium nationum unum esse conditorem Dominum. In eo ergo ipso quod Israelitarum dolor de vicinis gentibus vindicatur, superbia eorum una deprimitur, ut sentiant demum, quod non sit tantum Judaeorum Deus, sed etiam Gentium: quandoquidem nullius populi studia debitis vel consolationis, vel ultionis preciis exuantur. Ad postremum ostendit, quam sit ad parcendum promtior, qui ad irascendum cum tanta difficultate consurgat, ut nunquam eum una culpa alterave commoveat, nisi aliquae tres quatuorve convenerint. Qui tamen numerus pro infinita quantitate docetur assumtus: non ut vere quatuor crimina, sed multa signaret. Idem autem se ignoscendi quoque studium, et jam circa alias gentes habere consignat, quando commotionem suam per similitudinem alienae iniquitatis excusat. Super tribus, inquit, sceleribus Damasci, et super quatuor non convertam eum, eo quod trituraverunt in plaustris ferreis Galaad. Egit, inquit, solio meo coaeterna justicia, [Col. 1060C] ut munus demum judicantis assumerem, et horrore mihi multiplicem pariter, et impudentem crudelitatem, converso in tristia statu nocentium, perdocerem. Haud semel quippe nec iterum Damasci populus, caeterum saepenumero Israelis arva populatus est. Galaad autem ita etiam plaustris ferreis tribulisque comminuit, ut gratum spectaculum putaret instar spicarum atque culmorum, passim in campis incolarum membra tererentur. Quia ergo impunitam hanc diu feritatem nec potui ferre, nec debui, mittam ignem in domo Azahel regis Damasci, et devorabit domos Benadab, qui patri suo Azahel in imperio successit: et conteram vectem Damasci, et disperdam habitatorem de campis idoli, et tenentem sceptrum de domo voluptatis, id est, habitatores locorum profanos, vel summates quosque, vel proceres, qui omne tempus in voluptatibus transigebant, malis captivitatis involvam. Ac ne ejus captivitatis ignorent, aut spem reversionis usurpent, cum aedes suas in cinere 509 viderint concidisse, ipsi ad Cyrenis [Col. 1060D] arva ducentur. In Regum autem volumine relegimus, [Col. 1061A] hi reges quorum propheta commeminit, id est, Azahel et Benadab, decem Tribus, quam frequenti incursione vexaverint, et ad miseriarum extrema perduxerint. Ea ergo victoria ne videretur Syris foeliciter contigisse, caussam illic facere calamitatis poenarumque, quae describitur. Sed jam progrediamur ad reliqua.

Vers. 6.-8.— Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Gazae, et super quatuor non convertam eum; eo quod transtulerit captivitatem perfectam, ut concluderet eam in Idumaea. Et mittam ignem in murum Gazae, et devorabit aedes ejus, et disperdam habitatorem de Azoto, et tenentem sceptrum de Ascalone: et convertam manum meam super Accarum, et peribunt reliquiae [Al. Accaron et reliqui] Philistinorum, dicit Dominus. Eodem narrationis ordine, quem et supra adversum Damascum tenuerat, Gazae quoque urbis crimina, suppliciaque dinumerat: et quasi speciem percunctantis assumit, debeatne tam longam tenere patientiam super homines adeo sceleribus inhaerentes, [Col. 1061B] ut putarent se nihil crudeliter perpetrasse, nisi id ter quaterque geminassent, miramque ambitionem in delinquendo tenuissent: ac non solum propriis, sed etiam alienis criminibus pascerentur. Dedit quippe operam, ut de Judaeorum gente Idumaei, Esau videlicet posteri, quem beati Jacob fratrem fuisse prodit historia (Genes. 25.) , poenas agerent. Hi ergo, inquit propheta, qui ab nobis parricidali odio, cum esset junctus sanguine, dissidebat, Gazaeorum auxiliis utebatur, nec in suum gens truculenta compendium, sanguinem meum odiis donabat alienis: tantum in me saeviens, quantum satis ducerent parricidae. Hanc autem professionem malignitatis qualiter sit expuncturus, ostendit: Et mittam ignem in murum Gazae, et devorabit aedes ejus et disperdam habitatorem de Azoto, et tenentem sceptrum de Ascalone: et convertam manum meam super Accarum, et peribunt reliquae Philistinorum, dicit Dominus. Per occasionem unius civitatis, aliorum quoque oppidorum [Col. 1061C] nomina percucurrit, de quibus in Regum historia frequenter legimus, quod pene continuos habuerint cum Judaeorum gente conflictus. Hi sunt autem qui et Arcam Testamenti, caeso Judaeorum exercitu, quasi captam ad fanum idoli, cui Dagon erat vocabulum, transtulerunt (1. Reg. 3. et seqq.) . Cujus tamen potentiam postquam et Dagonis statua comminuta, et secuta populi calamitate, indicavit, cum officiis eam debitis remiserunt: nec sane cultum Dei talibus miraculis suscepere, sed ingeniis et moribus, et ritibus perstiterunt. Hi ergo jugibus odiis in Dei populum saevientes, quotiens suo nomine bellum inferre non poterant, cum majoribus hostibus copias et arma miscebant; sicut ea praecipue tempestate, qua Assyrii Judaeorum finibus irruerunt, fatigatum ab eis, quem disserimus propheta conqueritur, et ostendit universas nationes, quibus circumdabantur Judaei, in eorum perniciem quasi certantibus 510 studiis laborasse. Quia igitur eorum adverso tempore, vos quoque malorum cumulos addidistis, nec [Col. 1061D] miseria eorum viciniorem in vobis affectum, id est, misericordiae, caeterum magis truculentiae suscitavit, magnitudinem facinoris vestri, quia ratione noluistis, ultione saltem pendente, noscetis: immissum quippe expugnationis incendium, non solum tecta, sed etiam nemora devorabit, id est, ornamenta pariter et monumenta consumens. Sicque incolas vestros internecione delebit, ut nec in proceribus sceptra retinentibus, [Col. 1062A] qui erant vere vel potestate subnixi, vel vitae istius deliciis et voluptate conspicui, adeo ut possent [ Ant. possint] etiam reges vocari, ulla inveniatur exceptio: sed ita super omnes manum nostrae adversionis extendam, ut Philistinorum etiam reliquiae consumantur, et a summis ad imos insaeviat una vastatio. Hoc est autem, quod etiam praecedens propheta signavit, Tyrum videlicet et Sidonem atque omnes Palaestinorum terminos accusando, quod argentum et aurum, atque omnia quae pretiosa erant de Israelis finibus abstulissent: filiosque populi in libertate natos, Graecis ac Barbaris mercatoribus vendidissent, ut procul a paternis regionibus avecti, exilium simul servitiumque paterentur.

Vers. 9. 10.— Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Tyri, et super quatuor non convertam eum, eo quod concluserint captivitatem perfectam in Idumaea, et non sint recordati foederis fratrum. Et mittam ignem in murum Tyri, et devorabit aedes ejus. Ejus criminis arguit Tyrum, quod et Gazae nuper objecerat, videlicet, [Col. 1062B] quia non brevem aliquam portionem, sed perfectam captivitatem in Idumaea concludere festinavit, ut periculis Judaeorum Idumaeam gentem, odio videlicet infensi fratris, expleret. Veniet proinde vindicta, quae formam criminis tui et fingat, et superet: tu quippe quasi ardentem invidiam in perniciem fratrum tuis amminiculis incitasti, et non es recordatus, id est, noluisti penitus cogitare illud foedus, quod inter germanos natura ipsa constituit, quorum non tanta laus esset diligere, quantum crimen odisse: sed quasi externissimos, et nec sermone sibi nec opinione compertos, non solum in jurgia, sed etiam in praelia commovisti. Consequenter itaque ardens vindicta corripietur, et ingentes volaptates, quibus famosa gestieras, horribili squalore mutabuntur: tantumque vastatiom adhibebit, ut tam fundamenta, quan culmina turris celsae murique cinere scant.

Vers. 11. 12.— Haec dicit Dominus: Super tribus [Col. 1062C] sceleribus Edom, et super quatuor non convertam eum, eo quod persequutus sit in gladio fratrem suum, et violaverit misericordiam ejus, et tenuerit ultra furorem suum, et indignationem suam servaverit usque in finem. Mittam ignem in Themam, et devorabit aedes Bosrae. Instituti ordinem sermonis exsequitur, et diversas gentes sub increputione compellat, quas Judaeorum duntaxat tam criminibus noverat cohaerere, quam finibus. Ordinate autem post Tyrum posuit Idumaeos, 511 quia et ipsi parricidali adversum Judaeos impietate fervebant. Quod ergo in Tyriis denunciaverat esse plectendum, cur videlicet Idumaeos saevientes vel consiltis adjuvissent, quo facilius fraternis miseriis pascerentur: consequenter nunc ipsos quoque Esau ob eadem crimina compellat, et destinat ultioni: ne qui eorum sociis denunciaverat precia reddenda culparum, ipsis qui auctores criminis erant, pepercisse videretur. Dicit ergo, eum populum non semel sed saepe parricidali animo deliquisse, et si culpa nimirum veniam mereretur, exigeret [Col. 1062D] assiduitas funesta vindictam. Fratrem quippe non jurgio, caeterum gladio persequutus, misericordiae vel caritatis, quam germanitas poscebat, oblitus est. Nec per indignationis quemdam impetum furuisse contentus, longum, inquit, sceleri tempus impendit. Grande autem accusationi pondus adjecit, dicendo: Et tenuit ultra furorem suum, et indignationem suam servavit usque in finem. Non solum enim [Col. 1063A] discessit a moribus germanorum, fratrem praeliis insequendo, sed nec ipsorum consuetudinem, quos in sanguinolenta certamina indignationum facibus incitat, custodivit. Nam ita furuit, quasi celeriter desiturus: ita in odio perseveravit quasi justicia magis, quam furore commotus. Juste ergo immoraturum sibi usque ad consummationem patietur incendium: ut et urbes et castella, sicut unis criminibus sorduerant, ita eisdem calamitatibus atterantur. Multis autem nominibus, id est, Edom et Theman, et Boara, unum indicat populum, videlicet Esau, qui Bosra vocabulo habuerant metropolim civitatem. Hos ergo dicit, et praelio et obsidione vincendos, et vincentium arbitriis saeva passuros, et caedibus exustionibusque perituros: quae omnia partim a Chaldaeis, partim a Machabeis docentur illata.

Vers. 13.-15.— Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus filiorum Ammom, et Super quatuor non convertam eum, eo quod dissecuerit praegnantes Galaad, ad dilatandum terminum suum. Et succendam ignem in [Col. 1063B] muro Rabba, et devorabit aedes ejus in ululatu in die belli, et in turbine in die commotionis. Et ibit Melchom in captivitatem, ipse et principes ejus simul, dicit Dominus. Nec isti populi, Ammon videlicet, et Moab de Loth stirpe venientes a parricidali invidia liberantur Israelitarum: sic quidem proximi deteguntur, qui tamen eorum pristinam gloriam non ferentes, nullam praetermiserunt occasionem nocendi Galaad. Denique regionem, quam ultra Jordanem duae in dimidia Tribus, sicut narrat Scriptura, susceperant, finitimam sibi Ammonitae invadere festinantes, nec a gravidarum, inquit, mulierum caedibus abstinebant, ipsam videlicet Judaeorum sobolem interficere cupientes, ut, habitatore consumto, regio Galaditarum eorum tota finibus jungeretur. Remunerabo ergo, inquit, et huic populo quod meretur: faciamque ut hostili igne Rabbae, quae metropolis fuit, aedificia consenescant. Quo sane belli turbine ita consternabuntur, ut videantur et praemori: non solum 512 autem principes ejus, sed etiam Melchom, id est, simulachrum, cujus [Col. 1063C] se numine muniendos credebant, in captivitatis ludibrium transferetur.

CAPUT II.

Vers. 1.-3.— Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Moab, et super quatuor non convertam eum: eo quod incenderit ossa regis Idumaeae usque ad cinerem. Et mittam ignem in Moab, et devorabit aedes Carioth, et morietur in sonitu Moab et clangore tubae. Et disperdam judicem de medio ejus, et omnes principes ejus interficiam cum eo, dicit Dominus. Animadvertendum, quoniam cum omnibus quas annumeravit gentibus contumelias et pericula, quae Israeli congesserant, imputasset, nunc Moabitarum populo objicit, quod in Idumaeum regem saevus exstiterit: eosque ita furuisse caussatur, ut non contenti bellum agere cum vivente, odium suum etiam circa ejus funus ostenderint. Per quod utique et Judaeorum arrogantia, qui solos se ad Dominum pertinere credebant, [Col. 1063D] compressa est: et Gentibus vel spei solacium, vel intelligentiae lumen objectum: ut sentirent se sub una creatoris sui providentia et gubernatione consistere, qui videlicet non solas Judaeorum, sed etiam aliarum gentium injurias ultum iret.

Vers. 4.-5.— Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Juda, et super quatuor non convertam eum, eo quod abjecerit legem Domini, et mandata ejus non custodierit. [Col. 1064A] Deceperunt enim eos idola sua, post quae abierunt patres eorum. Et mittam ignem in Judam, et devorabit aedes Jerusalem. Cum facinora truculenta diversis gentibus objecisset, venit ad Judam, et dissimulatae religionis facinus imputavit, eodem quo coeperat schemate deliberationis enuntians necessariam conversionem, de laetis scilicet tristia subituros, qui obstinate fuissent turpia quaeque et profana sectati. Non autem existimare debemus, quia eos populos, quorum paulo ante crimina percucurrit, probabiles in religionis parte censuerit, de qua eis nihil objiciendum putarit: sed quoniam erat millies confessa profanitas, qui semper fuissent idolorum cultibus mancipati, nec de pietate rituum nossent competens habere judicium, nequaquam utique eis crimen dissimulatae religionis objectat, caeterum illa morum vulnera, quae etiam extra veram religionem positi, dignoscere ac vitare potuerunt. Judae vero id principio objecit, quod et caeteris flagitiis esset horridius, et de qua stirpe merito etiam alia scelera pullulassent. [Col. 1064B] Abjecerunt enim, inquit, legem Domini per quam solam erant in toto orbe conspicui: neque abjecisse contenti, ad idolorum quoque transiere culturam. Recipient ergo stipendium quod merentur, ut Judam videlicet et Jerusalem incendium hostile consumat, quod, Babylonio vincente, completum est.

Vers. 6.— Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Israel, et super quatuor non convertam eum, pro eo quod vendiderint argento justum et pauperem, pro calciamentis. Decem Tribus, quas nominat Jerusalem, non sicut Judam, sed sicut reliquas gentes de morum facinoribus accusat: ut eas 513 nimirum ita profanitati in haesisse monstraret, quatenus super hac parte argui nec erubescerent, nec timerent. Accusat ergo morum vulnera, non quod essent graviora quam rituum: sed vel quod hi fructus foedae religionis liquido viderentur, vel quod in illa quoque actuum portione ostenderentur caeteris Gentibus nequiores. Haud ergo diutius, inquit, censura nostra tolerabit, ut in eo statu maneat, in quo impudens nequaquam ad meliora [Col. 1064C] respirans; sed superveniet eis de prosperis in adversa mutatio, ut quod noluerint discere moniti, incipiant nosse damnati: agere me, videlicet, curam pauperum, nec providentiae meae defensione privari eos, qui seculi istius sunt opibus destituti. Vigeat apud illos tantum cura probitatis, et ipsa (qua humiliores caeteris erant) acceptos mihi reddet carosque mediocritas. Id autem dixi, quia Israelis populus neglexit advertere justum et pauperem, quasi gemino apud me suffragio nitentem: sed meis semper judiciis infensus proterebat pauperes, et pedum calceamentis ornamenta seculi vilia aestimabat, idest, vel in officiis vel in negociis tanta foelicitate peccantes, ut non solum brevibus illecti plerumque compendiis, sed saepe etiam gratuitis justorum suppliciis pascerentur, quandam voluptatem putantes, si virorum virtute humilium, idest, superbiae malum innocentiae sanctitate vitantium, capita ipsa pulveri mixta calcarent. Quod autem ait, viam humilium declinant, [Col. 1064D] dupliciter accipi potest, idest, vel deflectunt ab ea, et longe diversum vitae iter sequuntur, vel certe in judiciis justam inopum caussam fraude commaculant: quale est illud in psalmo: Si videras furem, simul currebas cum eo, et cum adulteris portionem tuam ponebas. Sedens adversus fratrem tuum loquebaris, et adversum filium matris tuae offensionem callidus instruebas (Psal. 49. 19.) . Exaggeratur autem illo [Col. 1065A] sensu delinquentium reatus, quia dedita opera, quae erant funesta, sectantes, non solum negligere, sed etiam odisse justitiam deteguntur. Pergit autem propheta crimina diversa memorare; nam post injustitiam et superbiam libidinis peccata contingunt. Filius, inquit, et pater ejus introierunt ad unam puellam, ut violarent nomen sanctum meum. Ostendit, in quos cumulos delinquentium consuetudo procedat. Primo, inquit, civibus justitiam in judiciis, affectum in calamitatibus negavistis: sequutum est continuo, ut neque naturae ipsius apud vos jura consisterent, sed de flagitiis ad incesta venientes, in scorta filii cum patribus irruebant, ut nullam reverentiam, sicut prius civibus, ita deinceps neque genitoribus exhiberent Quo sane vestro facinore sanctum quoque meum nomen violabatur, colloquentibus inter se videlicet Gentibus, Qualis est Deus ille, cujus qui peculiaris populus dicitur, tam deformis apparet?

514 Vers. 8— Et super [Al. vestimentis pigneratis] [Col. 1065B] vestimenta pignerata accubuerunt juxta omne altare, et vinum damnatorum bibebant in domo Dei sui. Erat quidem consequens, ut cultores idolorum sub multiplici foeditate consisterent: hic tamen propheta in cunctis, quae arguit, illud curat exprimere, quia quasi dedita opera divinis praeceptionibus repugnarent, per quae omnes species praeceptorum scinderent. Ideo totum quod in lege prohibetur enumerans, etiam pigneratis eos vestibus incubuisse pronunciat. Juxta omne autem altare diligenter adjecit, quia aras eorum multiplicarat impietas. Et ideo vinum damnatorum bibebant, id est, de ea pecunia epulabantur in templis, quam acceperant ex preciis innocentium, nimirum de quibus paulo ante dixit, quia vendidissent argento justum, et pauperem pro calciamentis.

Vers. 9. 10.— Ego autem exterminavi Amorrhaeum a facie eorum, cujus altitudo cedrorum altitudo ejus, et fortis ipse quasi quercus; et contrivi fructum ejus [Col. 1065C] desuper, et radices ejus subter. Ego sum qui ascendere vos feci de terra Aegypti, et eduxi vos per desertum [Al. in aeserto] quadraginta annis, ut possideretis terram Amorrhaei. Tenet consuetudinem suam, ut ad exasperandum ingratorum facinus, beneficia praemissa commemoret. Et ideo postquam eorum prava et profana studia, quibus erant dediti, percucurrit, bonorum quoque mentionem, quibus [ Forte quorum] eos oblivio ceperat, intromisit. Ac si diceret satis se fuisse deceptum, qui antiquas Gentes, robore viribusque potiores, ut his habitatio pararetur, expulerit, cum hi gloriosum certamen existiment, si illorum crimina et aemulentur et superent. Ego autem exterminavi Amorrhaeum, cujus altitudo cedri similiter, et fortis ipse quasi quercus; contrivi fructum ejus desuper, et radices ejus subter [Ant. super ]. Silvam, inquit, Gentium longa jam aetate pervalidam ita celsis verticibus comminantem, et profundis radicibus innitentem sedulus, quasi castrorum metator excidi, ne habitationis levia saltem impedimenta sentirent. [Col. 1065D] Quicquid ergo roboris fuerant, stirpitus amputavi, ut indigenarum silvae, quas amoliebatur nostra sententia, nequaquam ulterius pullularent, sed collatae victoriae gaudia securitas cumulata sequeretur. Quidni? cum eis etiam priscis temporibus beneficia contulissem? Nam cum Aegyptia essent servitute depressi, [Col. 1066A] ad celsa eos libertatis erexi: et per invias solitudines quadraginta annis cibum potumque miraculis sufficiens circumegi, ut possessio felicium, quae fuerat decreta, terrarum eo dulcius saperet, quo tardius contigisset: simulque cognoscerent, quod vita hominis non in fertilitate arborum, sed in Dei providentia gubernante consisteret. Nec tamen praesentis vitae contulisse tantum instrumenta contentus, reddidi vos per spiritalia quoque ornamenta conspicuos, suscitans, inquit, de filiis vestris prophetas, et de juvenibus vestris in 515 Nazaraeos, id est, ut peculiari devotione, ita etiam sacra illuminatione pollentes, quorum aliis futurorum certa cognitio, aliis delictorum esset gloriosa contentio. Haec tamen vos omnia non solum viliter aestimastis, verum etiam impendio respuistis, audentes et prophetis, ne vaticinarentur edicere, et Nazaraeis vinum, quo inebriarentur, ingerere.

Vers. 13.-16.— Ecce stridebo subter vos sicut stridet plaustrum onustum foeno. Et peribit fuga a veloce, [Col. 1066B] et fortis non obtinebit virtutem suam, et robustus non salvabit animam suam; et tenens arcum non stabit, et velox pedibus suis non salvabitur, et ascensor equi non salvabit animam suam; et robustus corde inter fortes nudus fugiet in die illa, dicit Dominus. Familiare Scripturis sacris est, ut imaginibus etiam de exiguis rebus forte susceptis, ad hoc quod experimentum cupivit, abutantur: sed ita ut mysticorum in his sensuum medulla consistat. Unde et nunc quia diu peccantem populum justus arbiter sustinebat, oneratum se plaustri instar asseruit, sed cui onus vilis materiae contigisset. Quod ergo ait, stridebo subter vos sicut plaustrum onustum foeno, non ita voluit intelligi, ut aliter videretur plaustrum foeno plenum stridere, aliter argento: sed quia sibi similitudinem plaustri stridentis aptabat, sensus arte permiscuit, ac si diceret: si plaustrum onustum haberet discernendi aliquam facultatem, videlicet indignantius sine dubio strideret, si vilia, quam si pretiosa [Col. 1066C] portaret. Ita ergo sicut Apostolus docet, super religionis fundamentum pro diversitate meritorum; alii ut aurum, argentum, lapidesque pretiosos, alii sicut foenum, ligna stipulas congerunt (1. Cor. 3.) : merito Deus noster majorem se sarcinam pronunciat experiri, eorum peccata tolerando, in quibus nihil queat de pretiosis studiis reperire, sed qui omnes ad vile foenum, quod facile ignibus consumatur, accesserunt. Cum autem striduero, id est, infremuero, vestra illico vel arrogantia vel fiducia disperibit. Non enim velocitas quemquam subducet exitio, non proteget fortitudo pugnacem, non postremo peditum acies, non equitum manipuli divinam sententiam morabuntur: sed qui erant bellandi arte clari, optabunt amissis latere tegminibus, ut vel nudi ad tuendam vitam utantur latebris. Quae omnia mala hostili evenire victoria, annuis magis cladibus, quam annalibus literis comprobamus. In hoc loco sane Judaei quamdam opinionem sequuntur, diversorum videlicet ducum diverso apparatu signatus fuisse personas: [Col. 1066D] quod nos non magni ponderis aestimantes, ad alia transeamus.

CAPUT III.

516 Vers. 1. 2.— Audite verbum quod locutus est Dominus super vos, filii Israel, super omni cognatione [Col. 1067A] vestra dicens: Tantummodo vos cognovi ex omnibus cognationibus terrae, idcirco visitabo super vos omnes iniquitates vestras. Nempe, inquit, hoc insigni praecipue gaudetis, quod nulli in toto orbe genti nisi vobis solis qui sum mundi creator innotui: et cum omnes nationes eadem qua vos pietate formaverim, tamen vester solum Deus appellari atque esse delegi, universaque vestrae devotionis officia muneribus atque miraculis anteveni, valida in vestrum honorem tum Aegyptiorum, tum Palaestinorum regna consumens, ut vobis videlicet gloriosa egressio, opulenta possessio probaretur: nec solum servitute depulsa, gaudia contulisse contentus, lumina quoque doctrinae spiritalis adjeci, ostendens utique per haec omnia, quod vos ex omnibus nationibus elegissem, quos etiam sacris informationibus erudirem, ut qui sine meritis multa susceperant, quemadmodum etiam mererentur, agnoscerent. Verum non ista liberalitas negligentiorem conversationis vestrae judicem reddidit, sed hoc magis malefacta vestra castigo, quo [Col. 1067B] vos cunctis gentibus praetuli. Est enim consequens, ut diligentius inspiciantur quae pretiosius aestimantur. Decor ergo genti vestrae, vel mea indulgentia vel parentum virtutibus comparatus, nullam sinit culpam incastigatam relinqui: quia vilescit concessa nobilitas, si non auferatur indignis. Haud itaque impunitatem criminum, sed custodiam mandatorum nobilitas adquisita commendat. Sed videamus et reliqua.

Vers. 3.-8.— Nunquid ambulabunt duo pariter, nisi convenerit eis? Nunquid rugiet leo in saltu nisi habuerit praedam? Nunquid dabit catulus leonis vocem de cubili suo, nisi aliquid apprehenderit? Nunquid cadet avis in laqueum terrae absque aucupe? nunquid auferetur laqueus de terra antequam aliquid [Al. quid.] ceperit? Si clanget tuba in civitate, et populus non expavescet? Si erit malum in civitate quod Dominus non fecit [Al. fecerit.]? Quia non faciet Dominus Deus verbum, nisi revelaverit secretum suum servis suis. Leo rugiet, quis non timebit? Dominus Deus locutus est, [Col. 1067C] quis non prophetabit? Variae quorumdam opiniones in hoc loco fuerunt, sed non satis exemplorum sensui concinentes, qui nunc a nobis sub necessaria distinctione reddetur. Diversas enim sententias oratio instituta contingit: et primus quidem versus necessariam, id est, justam docet fuisse ingratae gentis repulsam, quam super videlicet unam ex universis nationibus pronunciarat adscitam. Ea ergo, quoniam studiis in perversa mutatis, iram judicis accenderat, repudiata 517 quae subdebatur exitiis, explicat cur ejusmodi dissidium contigisset. Nunquid ambulabunt duo pariter, inquit, nisi convenerit eis? id est, Quid miraris, quia comitatus nostri defensione nudata sis, cum justa viantium conjunctio, nisi inter concordes diu manere non possit? Tu proinde qui elegisti habere meis legibus contrarias voluntates, fuisse consequens confitere, ut comitatus mei auxilio nudareris, quia non meis itineribus ingredi separata coepisti. Ego non ero te deseruisse contentus, [Col. 1067D] nec hoc fine indignatio nostra claudetur, sed de praesule tuo convertar in saevientem leonem, quem per vasta nimirum lustra gradientem haud levitas in rugitum, sed visa eminus praeda commoveat: qui cum sane fuerit victor optati, ac destinatam venationem ad cubile retulerit, antra ipsa coget fremitu personare, ac nunquam hoc genere vacuus, nisi [Col. 1068A] praeda semper potitus immurmurat. Quibus duobus versibus habitum ulciscentis expressit. Sequitur autem: Nunquid cadet avis in laqueum terrae absque aucupe? Nunquid auferetur laqueus de terra, antequam aliquid ceperit? Ulciscentis partibus absolutis, eos in quos vindicatur compellat, quos tanta facilitate judicat conterendos, ut avi similes, quae laqueum sit ingressa, videantur. Nunquid cadet, inquit, avis in laqueum terrae absque aucupe? ac si diceret: Etsi omnes pariter reticerent prophetae, vox ipsa rerum satis vos posset instruere: istas quibus deterrimini calamitates, non sua sponte vel casu aliquo in vestram potuisse perniciem convenire: nisi manus eas aucupis, id est, judicis intulisset. Per denunciationem itaque prophetalem, miseriae quasi laqueus docentur expositae, ut in eas incidant callem quique justitiae relinquentes. Nihil proinde vos interveniens plerumque dilatio consoletur. Positus enim laqueus, id est, publicatae vatum ore sententiae, non auferentur, nisi captionis suae manus impleverint. Si clanget [Col. 1068B] tuba in civitate, et populus non expavescet: si erit malum in civitate quod Dominus non fecit; quia non faciet Dominus Deus verbum nisi revelaverit secretum suum ad servos suos prophetas. Concinere sibi expositionem vestram per subdita publicavit, et laqueum videlicet, et tubam et maliciam, id est, afflictionem, qua sacrilegorum urbes perirent, nisi per divinam indignationem non fuisset commota. Ubi tamen pariter propositum suae pietatis, quo parcere destinabat, si per illos liceret, et reverentiam sacri commendat examinis: quod ostendit impune non posse contemni, malitiam autem sicut saepe alias, non peccata, sed tormenta nominat, quibus videlicet cruciantur rei, non maculantur innoxii. Quia non faciet Dominus verbum nisi revelaverit secretum suum ad servos suos prophetas. Opportune prorsus dignitas commendata Sanctorum est, postquam reorum fuerat publicata despectio: ne hoc ipsum enim quod videbantur viliter aestimati (quippe tot suppliciis obruendi) ad naturae [Col. 1068C] conditionem magis quam ad invidiam improbae conversationis aspiceret. Dispensatorie utiliterque subjectum est, quod 518 ad honorem hominum, id est, prophetarum valeret, qui in eadem videlicet natura, qua alii quique sistentes: tamen usque eo morum preciis differebant, ut de illis posset dicere Deus: Nec memor ero nominum eorum per labia mea (Psal. 15.) ; de istis vero, quia nihil faciet quod non prius ad ipsorum notitiam retulisset. Sicut ergo nulla, inquit, calamitas orietur in his urbibus, nisi quam divina sententia suscitarit, ita nulla in vos animadversio praeferetur, nisi quae prius ad conscientiam fuerit prolata sanctorum. Constrinxit autem quod egerat majore compendio: Leo, inquiens, rugiet, quis non timebit? Dominus Deus locutus est, quis non prophetabit? Igitur quia supra indignationem suam imagine leonis expresserat, deinceps quod significarat absolvit, ut diceret: Leo rugiet, id est, Deo comminante, et animadversionem quae immineat publicante, quis mortalium est, quem non formido [Col. 1068D] dissolvat? Sed jam quae sit minarum species et pompa, cernamus:

Vers. 9. 10.— Auditum facite in aedibus Azoti et in aedibus terrae Aegypti; et dicite: Congregamini super montes Samariae, et videte insanias multas in medio ejus, et calumniam patientes in penetralibus ejus. Et [Col. 1069A] nescierunt facere rectum, dicit Dominus, thesaurizantes iniquitatem et rapinas in aedibus suis. Tenet morem suum sermo divinus: ut quanta difficultate ad vindicandum moveatur, adsignet. Ideo et nunc postquam schema terroris explicuit, repetit et retractat querelas, vicinosque populos praecipit convocari, ut videant, quibus illa plebs olim Dei squaleat sordibus, furiatque criminibus. Allophylis, inquit, et Aegyptiis nunciate ut congregentur quasi ad spectaculum in montes Samariae, id est, ex eorum edito valles urbesque despiciant, et considerent nec flagitium ullum esse, nec facinus quod non dico eorum studiis appropiet, sed in eorum medio quasi fundata sede consistat. Si ad eos enim convertas oculos, qui per calumniam deprimuntur, portas urbium in quibus judicare consueverant, ac penetralia conferta reperias, ita ut nulla alia vox nisi aerumnosorum videatur audiri. Universi quippe qui susceperant officium judicandi, in tantam oblivionem recti, vel per avariciam, vel per superbiam deciderunt, ut non solum [Col. 1069B] non amare, sed neque nosse tam [ Forte jam] recta videantur. Nemo ergo invidiam severitati meae faciat, qui tam longam patientiam servis delinquentibus praestiti, ut eis censura etiam in oblivionem veniret. Vos, inquam, nationes quas in istorum liberationem gloriamque contriveram, vos, inquam, denuo convenite, ut vobis ipsis testibus, et meae indulgentiae magnitudo, et Effraim impietas detegatur.

Vers. 11.— Propterea haec dicit Dominus Deus, Tribulabitur, et circumietur terra, et detrahetur ex te fortitudo tua, et diripientur aedes tuae. Saepe, ut diximus, de facinoribus flagitiisque conquestus est, ut tandem possit promulgare sententiam, et ad illum quem in exordiis fecerat sensum, sub expositione respondit: id est, super tribus 519 sceleribus Israel, et super quatuor non convertam eum. Quia ergo exigente justitia, Israeli et Judae est decreta conversio, ut e [ Ant. et] laetis videlicet in tristitia collabantur, nec tamen internecione pereant, ad quem modum populator [Col. 1069C] sit saeviturus, accipite.

Vers. 12.— Quomodo si eruat pastor de ore leonis duo crura, aut extremum auriculae, sic eruentur filii Israel qui habitant in Samaria, in plaga lectuli, et in grabbato Damasci. Quia corrigendi proposito Israelitas Deus noster castigaret, ut prophetis idipsum commendantibus, ita etiam dispensationum vocibus indicabat. Nam cum illos semper exosos faceret dilecta profanitas, statum tamen eorum variabat Omnipotens: tum videlicet tristibus affligendo, tum prosperis confovendo. Syrus ergo qui erat vicinior, id est, habitator Damasci, sicut Regum prodit historia, decem Tribus frequenti eruptione vexabat: ita ut quodam tempore ad eam inopiam Samaritae longa obsidione pervenerint, quatenus matres filiorum carnibus vescerentur, et in toto exercitu vix decem equi potuerint inveniri. Sed cum beatus Heliseus mandasset regi Joram, quia altero die in portis Samariae ubertas annonae maxima viseretur, facta est subito tanta mutatio, ut fugientibus qui obsiderant Syris, [Col. 1069D] non solum evaderent Israelitae, verumetiam quasi triumphi opima spolia perciperent (4. Reg. 6. et seqq.) . Hoc autem genere frequenter eis salutem et gaudia legimus contigisse. Parcus itaque vindicandi, et miserendi dives Deus noster, annunciat, quia quamvis munus judicantis assumserit, pastoris tamen officium non reliquerit. Caeterum et grabato Damasci, cujus quasi funibus febribusque tenebantur, et per ipsam viciniam morbum longissimum praeferebant, reliquias eorum dignaretur eruere: ac sicut de faucibus leonum, id est, regum membra populi, qui fuerat laniatus, extrahere.

Vers. 13. 14.— Audite, et contestamini in domo Jacob dicit Dominus Deus exercituum. Quia in die qua [Col. 1070A] [Al. cum] visitare caepero praevaricationes Israel, super eum visitabo, et super altaria Bethel: et amputabuntur cornua altaris, et cadent in terram. Quantum ad contextum quidem respicit lectionis, hostilem vastationem promittit, et dicit altaris cornua, quae Jeroboam in Bethel locaverat, conterenda. De duobus siquidem vitulis unum in Dan posuisse, alterum in Bethel legitur. Ergo est in praesenti loco sensus ejusmodi: quia licet non vos sinam internecione deleri, sed paratus sum de captivitate reliquias vestrae gentis extrahere, nec vos vicinus hostis, Damasci videlicet regnator, absumat: tamen id quod agitis, transire impune non patiar. Posset autem dici quia sub nomine Jacob, Judam voluisset intelligi, ni processus sermonis Israelem magis, id est, decem Tribus signaret et exprimeret. De hac autem destructione altaris, et in Regum libris legimus: venisse jam prophetam ad Jeroboam, qui vaccas fuerat fabricatus, immolanti quidem istud esse sub comminatione pollicitum. [Col. 1070B] Quem ille cum extensa manu corripi praecepisset, potentiam vatis, dextra protinus arescente, persensit, statimque fractus in preces, usum quidem manus recepit: losiam vero exorturum, 520 qui illud sacrilegium ulcisceretur, audivit (3. Reg. 13.) . Ergo quae longa tempora, vel castigatio populi, vel longa captivitas ultima comprehendit, praesenti vaticinio pariter indicantur, quae diversis sunt inferenda temporibus.

Vers. 15.— Et percutiam, inquit, domum hyemalem cum domo aestiva, et peribunt domus eburneae, et dissipabuntur aedes multae, dicit Dominus. Non unum aliquod vitium profanae gentis exagitans, avaritiae quoque et luxuriae peccata contingit, atque ideo queritur quod diversas habitationes ad voluptatem diversorum anni temporum congruentes, quasi luxuriae sibi construxerunt instrumenta: cum essent culpis multiplicibus involuti, nihil de compunctione, aut emendatione penitus cogitaverint, sed consectanda solum amoenitate sollicitos, alias aedes aestibus, alias parasse [Col. 1070C] frigoribus, hasque vindictae tempore pariter auferendas, variasque molitiones hostili incendio concremandas.

CAPUT IV.

Vers. 1.-3.— Audite verbum hoc, vaccae pingues, quae estis in monte Samariae: quae columniam facitis egenis, et confringitis pauperes: quae dicitis dominis vestris, Afferte et bibemus. Juravit Dominus Deus in sancto suo, quia ecce dies venient super vos, et levabunt vos in contis, et reliquias vestras in ollis ferventibus. Et per aperturas exibitis altera contra alteram, et projiciemini in Armon dicit Dominus. Quamquam esset totius gentis profanitas arguenda, tamen quia in divites atque opulentos objurgationem praecipue dirigebat, qui non unis aedibus, sed pro tempore variandis coenaculis uterentur, eaque eboris nitore percolerent: merito eis vaccarum quoque pinguium nomen ascribit, quia vox earum erat mugitibus destinanda, et venter eorum Deus, et gloria in turpitudine ipsorum. [Col. 1070D] Potest etiam illud decenter adjungi, ut non solum de vitiis morum, sed de genere impietatis ipsius appellati esse dicantur: ut qui colendos receperant vitulos, vaccarum nomine signarentur. Pingues autem notantur, secundum illud quod beatus David accusat: Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum, transierunt in affectum cordis: cogitaverunt et loquuti sunt nequitiam, iniquitatem in excelso loquuti sunt (Psal. 72.) . Ergo in monte Samariae, id est, in regia civitate sistentes, et aulica familiaritate turgentes, atterebatis pauperes, ut de eorum spoliis instrumenta luxuriae vestrae quaereretis. Quod autem ait: quae dicitis dominis vestris: afferte et bibemus, sic accipiendum est, ut vel dominos suos ipsa idola nominarent, a quibus videlicet [Col. 1071A] serio precarentur copiam rerum, quippe qui omnem beatitudinem suam in intempestivis lautisque conviviis collocassent: vel certe minores quique [ Ant. quippe], et proceribus criminum suorum opera se locantes, hanc mercedem ab his peterent, in quorum questum saepe peccabant, ut eis potatio non deesset. Quid autem pro hac petulantia consequuntur? Juravit, inquit, Dominus in sancto suo, id est, decrevit, statum sui judicii violari nescia sanctitate, quia veniet, immo jam appropiat tempus quo carnes vestrae leventur in contis, et reliquiae in ollis ferventibus. Transtulit autem similitudinem a vaccis, quae convivantibus aut barbaris, aut militibus apponuntur. Et quoniam earum vocabulo notarat 521 profanos ipsarum, denuo exitio subjiciendos eos esse denunciat. Contos ergo hic posuit pro verubus, id est, subulis, quibus insertae plerumque vaccarum carnes prunarum vapore torrentur: reliquias vero, vel intestina, vel eas accipe portiones, quae comminutiores in ollis magis, quam in subulis decoquuntur. Et quoniam dixerat quod totius honestatis, [Col. 1071B] et timoris obliti, etiam pretia criminum ventris metirentur ingluvie, merito subdidit, quod ipsi incendio captivitatis invasi, luxuriantibus et quasi voraturis hostibus exponantur. Et per aperturas exibitis [Ant. exhibitis] altera contra alteram, et projiciemini in Armon, dicit Dominus. Superioribus versibus metaphoram impleverat a vaccis, convivioque susceptam: in ultimo autem ad simplex revertitur judicium: dicitque eos diruptis parietibus extrahendos, quod eversionem indicat civitatis. Alteram vero contra alteram, secundum idioma Hebraicum, invicem sibi occurrentes captivos, aut se mutuo consequentes, qui ad Armeniae montes, Assyrio vincente, transferantur, ostendit. Sed videamus et reliqua.

Vers. 4.-6.— Venite ad Bethel, et impie agite, ad Galgala, et multiplicate praevaricationem; et afferte mane victimas vestras, tribus diebus decimas vestras. Et sacrificate de fermentato laudem, et vocate voluntarias oblationes, et annuntiate; sic enim voluistis, filii Israel, [Col. 1071C] dicit Dominus Deus. Unde et ego dedi vobis stuporem dentium in cunctis urbibus vestris, et indigentiam panum in omnibus locis vestris; et non estis reversi ad me, dicit Dominus. Hanc fuisse praecipuam, imo unicam caussam denunciandi per prophetas, quae calamitates peccantibus imminerent, ut in eis correctionem formido generaret, totus ipse objurgationis textus ostendit; cui quoniam consilio judicis ad indulgentiam promptioris per delinquendi impudentiam resistebant, quoddam inter Deum et homines videbatur certamen existere. Sed quoniam non erat aequa luctatio, hoc videlicet decernente, illis vero quae erant acerba subeuntibus, illico interdum eos sub derisione compellat, ipsum eis quod elegerint certamen exprobrans. Venite, inquit, ad Bethel, et impie agite. In imperativo modo, sed per ironiam et insultationem ea quibus offendatur, enunciat, quae figura celebratur in liberalibus quoque literis. Ergo profanato Israeli insultanter objectat, ut studiis quae elegit, immineat, et Bethel atque Galgal, quas civitates idolis scatere, [Col. 1071D] etiam praecedentes indicaverunt prophetae, frequentare non desinant, sed praevaricationibus augmenta comportent: et offerant victimas matutinas, et victimarum oblationi deserviant, fermentatosque panes altari, qui (ut ita dicamus) laudatorii, vel voluntariae oblationis appellabantur, imponant. Quod totum ita intelligendum est, quoniam ceremoniarum ordines ritusque, quos ex sacra lege susceperant, idolis mancipassent, quippe quae pro Deo veneranda decreverant, sed easdem observationes sicut impie ad idola transtulissent, ita etiam licenter plerumque variarent. Hoc proinde utrumque pariter exprobrat, id est, quod vel institutiones legales idolis ad quae defecerant, 522 mancipassent, vel eas pro suo arbitrio corrupissent: quorum utrumque ad eamdem impietatem [Col. 1072A] valeret, vel eas nimirum observationes, quas sibi Deus jusserat exhiberi, ad impia delubra transferre, vel certe quasi fastu et animo corrigentis aliquid ex his, quae fuerant instituta mutare. Denique hoc crimen superbae mentis exaggerans, ait: Sic enim voluistis, filii Israel, dicit Dominus Deus. Insistite ergo, inquit, studiis quae elegistis, ut stipendia vos digna comitentur, quorum gustum ex maxima jam parte cepistis. Nam dedi vobis stuporem dentium in cunctis urbibus vestris, et indigentiam panum in omnibus locis vestris; et non estis reversi ad me, dicit Dominus. Ideo autem indigentiam panum post stuporem dentium locavit, ut esset sensus ejusmodi: quia in oblivionem operis sui viderentur dentes adducti, et desuevissent incidere, aut emolere cibos, longoque intervallo temporis quemdam paterentur stuporem. Verum cum tam acerba vos castigatio percutisset, non estis reversi ad me, dicit Dominus. Quo versu, duo pariter indicavit, et illorum videlicet in delinquendo pertinaciam, et suam in consulendo benignitatem: [Col. 1072B] qui illa nimirum verbera, non ut puniret, sed ut corrigeret, intulisset. Huic autem consilio infeliciter resistentes, quoddam sicut supra diximus, certamen ingressi sunt, et ideo quid adjiciat, audiamus.

Vers. 7.-8.— Ego quoque prohibui a vobis imbrem, cum adhuc tres menses superessent, usque ad messem; et plui super civitatem unam, et super civitatem alteram non plui: pars una compluta est, et pars super quam non plui, aruit. Et venerunt duae et tres civitates ad civitatem aliam, ut biberent aquam, et non sunt satiatae et non redistis ad me, dicit Dominus. Ostendens supra, subita lue frugum copiam disperisse, et quia emendatio nulla successerit, clariora se etiam indignationis testimonia praebuisse, atque prima pullulatione herbarum, negatu pluviarum germina suffocasse, consequenter adjunxit, quia imbrium solatia nequaquam omnibus in commune subduxerit, ne eventui potius, quam indignationi, quod acciderat, applicarent. Sed ut sentiretis, inquit, judicio fieri siccitatem, super civitatem [Col. 1072C] unam plui, et super civitatem alteram non plui, ut simul, o popule, negato tibi solatio, ex vicino mordereris exemplo. Tanta etiam fuit imbris exilitas, ut nec ipsorum sitim locorum, quae aspersisse videbatur, expleret. Attamen vos, qui ad opinionem pluviae, ut pecudes currebatis, ad me noluistis per voluntatis emendationem redire: eoque factum, ut et vobis fixae calamitates, et mihi dispensationes meae infructuosissimae redderentur.

Vers. 9.— Percussi vos in vento urente, et in aurugine, multitudinem hortorum vestrorum et vinearum vestrarum, oliveta vestra et ficeta vestra comedit eruca; et non redistis ad me, dicit Dominus. Iniquitatum vestrarum iste cumulus rite censebitur, quia cum totiens operam severitatis assumserim, nihil tamen ad vestram correctionem promovi. Pro beneficiis ergo quicquid aerumnarum hausistis, enumero, et confiteor me quasi oblitum fuisse benignitatis meae, dum perniciosam vobis delinquendi obstinationem superare contendo. 523 Ideo geminare plagas, [Col. 1072D] immo etiam multiplicare non distuli, et hominibus frugum adminiculo destitutis, pomorum quoque solatia hortorumque subduxi: ut sicut longa siccitas spem messis, ita etiam autumni, et hyemis bona, vel aura pestilens, vel frequens eruca consumeret: et non redistis ad me, dicit Dominus.

Vers. 10.— Misi ad vos mortem in via Aegypti, percussi in gladio juvenes vestros, usque ad captivitatem equorum vestrorum: et ascendere feci putredinem castrorum vestrorum in nares vestras; et non redistis ad me, dicit Dominus. Quod Aegypti commemorationem intulit, dupliciter intelligi potest. Nam cum ille populus, qui sexcentorum millium fuisse narratur, ab annis viginti et supra, extra Josue, et Caleb in solitudine docetur extinctus, merito hic Deus Aegyptiae [Col. 1073A] profectionis instar occubuisse dicit, quos pronunciat internecione delendos. Vel certe quoniam imminentibus Assyriis, Israelitae, sicut beatus Osee docet, ab Aegyptiis auxilium postularunt, nec tamen ullum sunt remedium consecuti: consequenter missam in eos mortem Aegyptiae viae, propheticus sermo denunciat, per quam ad eos nimirum non arma socia, sed iratior hostis irrupit. Cui sensui magis conveniunt quae sequuntur, id est, quod et juvenes et equos in castris obsidione corruptos, vel captivitate judicat comminutos. Sed cum vos, inquit, conclusos castrorum putredo cruciaret, et videretis vobis mala captivitatis protinus inferenda, nec sic reversi estis ad me, dicit Dominus. Tot ergo castigationum fructum mihi per vos perisse, quomodo me ferre arbitramini.

Vers. 11.— Subverti vos, inquam, sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham, et facti estis quasi torris raptus de incendio; et non redistis ad me, dicit Dominus (Ose. 14.) . Quis sapiens, et cognoscit haec? Tunc intelliget misericodias Domini, quas sane in [Col. 1073B] omnibus suis dispensationibus commendare non desinit: unde eas et in praesentibus locis, cum certe magno severitatis ambitu procedat oratio, ita tamen abundare ac supereffluere demonstrat ut [ Ant. vel] doceat quas intulit plagis, multo sibi graviores, quam his qui patiantur, videri. Subverti vos, inquit, sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorram. Quod certe non accidisse Israeliticis populis, spes etiam promissae liberationis affirmat: fit proinde sensus ejusmodi. Quoniam tantum calamitates, quas intuli, in vestrum sanguinem saevierunt, ut videantur mihi Sodomitae ipsi non esse majora perpessi: juxta modum quippe necessitudinis, quia vos mihi adsciveram, aerumnarum ista congestio illis est incendiis exaequanda, quibus abscoena turba cum tectis conflagravit et terris. Quamvis enim vobis spem recuperandae libertatis indulserim, tamen videmini mihi sicut torris magis aliquis semiustus extractus de ignibus, quam in virenti consistens firmitate.

524 Vers. 12.-13.— Quapropter haec faciam tibi, [Col. 1073C] Israel; postquam autem hoc fecero tibi, praeparare in occursum Dei tui, Israel. Quia ecce formans montes et creans ventum, et annuntians homini eloquium suum, faciens matutinam nebulam, et gradiens super excelsa terrae: Dominus Deus exercituum nomen ejus. Et quia, inquit, statuisti cum benevolentia mea impudenti obstinatione certare, necessitatemque mihi exerendae severitatis imponis, faciam tibi quod ipse castigationum ordo deposcit. Neque enim decet, ut plus virium impudentia tua, quam nostra censura videatur habuisse, priusque ista quasi lassata desinere [ Ant. desivere], quam tua aut iniquitas finiatur, aut vita. Quantum ergo ad me respicit, medendi continuabo propositum: per te vero stabit, utrum ista multiplex castigatio emendationi proficiat, an potius ultioni. Quia ergo illa numeravi nuper incommoda, id est, penuriam frugum et imbrium, copiam vero locustarum et erucarum, si quid viroris reliqui fuerat absumentem luem, anni germina, corporaque populantem, [Col. 1073D] mala postremo hostilis obsidionis, tota in corruptionem castra vertentis, et gladium domi forisque saevientem: (quae certe ego, inquit, per compatientem misericordiam illi exitio, quo Sodoma perierat, comparavi: ita ut ad similitudinem combustorum torrium videatur reliquias vestras redditura captivitas) quia ista, inquam, omnia correctionis inefficacia fuerunt: [Col. 1074A] hoc faciam tibi sub ejusdem sane tenore propositi, ut perniciosa sane impietate depulsa, affectum emendationis assumas. Et idcirco postquam id tibi, quod denuncio, inferri videris, in occursum Domini tui, spei melioris factus, accingere, neque perculsus parte sententiae vel desperes salutem, vel judicantis oculis apparere formides. Nam cum eo est tibi ratio, qui nequaquam mortem morientis exoptet, sed qui etiam addictis, si eos commissorum videat poenitere, succurrat. Quidam hunc locum ubi ait, Quapropter haec faciam tibi, ita accipiendum putarunt, ut ex industria dicerent, comminationis speciem fuisse celatam, quatenus quicquid posset auditor atrocissimum suspicari, id etiam crederet fuisse promissum. Sed animadverti licet, non suspicionibus territorum rem fuisse promissam: caeterum quid se facturum diceret, post paululum publicasse. Nam interpositis quae ad potentiam creatoris valerent, quasi cum repetitione subjunctum est:

CAPUT V.

[Col. 1074B]

Vers. 1.-2.— Audite verbum istud, quod ego levo super vos planctum: Domus Israel cecidit, et non adjiciet ut resurgat. Virgo Israel projecta est in terram suam, et non est qui suscitet eam. Sicque sensuum ordo subtexitur, ut more suo sedulo Deus noster caussas illatae captivitatis absolverit: quam nimirum velut invitus implevisse videatur. Sed ad lectionis ordinem revertamur. Postquam ergo dixit: Hoc faciam tibi, Israel. Postquam autem hoc fecero tibi, praeparare in occursum Dei tui, Israel: Quia ecce, 525 inquit, formans montes, et creans ventum, et annuncians homini eloquium suum, faciens matutinam nebulam, et gradiens super excelsa terrae, Dominus exercituum nomen ejus. Ob reverentiam judicis in reorum pectoribus suscitandam, opera creatoris interserit: ut vel affectum erga se censoris prudens auditor intelligat, vel de effectu non dubitet ultionis, qui eum sibi [Col. 1074C] videat comminantem, cujus virtute subsistat universitas. Id est: O tu Israel, quis sit meritorum tuorum expunctor, inspicito: ille nimirum per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil (Joan. 1.) : ille qui elementa jussione formavit atque distinxit: ille qui dedit sideribus ut lucerent, vallibus ut desinerent , campis ut jacerent, montibus ut tumerent: ille qui spirabilem aerem, quo a coelo in terras media impletur inanitas, tum densari in nubem, tum moveri in ventos praecepit: cujus providentiae nova opera variis elementorum declarantur officiis: qui cum sit tantus virtutis eminentia, tamen homini eloquium suum, id est, legem suam intimare dignatur. Et inter gubernationis miracula, quibus facit, ut nebulae de terris, ubi eas matutinus sol afflaverit, exhalentur, donec immoratu ejusdem vaporis aut comprimantur, aut omnino siccentur; imo cum oportuerit, concretae in nubes ad superiora ducantur, redditaeque cunctis montibus celsiores, aquas conceptorum imbrium in subjecta diffundant: atque ita [Col. 1074D] sibi gubernationis ipsius vestigia impressa consignent; ipse inquam, factor elementorum, cui nomen est Exercituum Dominus, id est, cujus ea potestas est, ut nutui ejus serviant angelorum catervae, eumque regem suum conditoremque fateantur: ipse, inquam, ea vobiscum benignitate contendit, quatenus inferenda vobis tormenta denunciet, si quo modo affectu [Col. 1075A] poenitendi in vestris mentibus excitato, vel sera emendatio reos subtrahat ultioni. Quod sane remedium quoniam obstinata pravitate corrumpitis, vocem nostrae lamentationis accipite, cujus semper monita respuistis: vocem, inquam, qua suprema vestra prosequimur. Cecidit cecidit, non adjiciet ut resurgat. Virgo Israel projecta est in terram suam, non est qui suscitet eam. Id est, illa gens de clara Israelis stirpe descendens, et quae virgo appellari vel ante meruerit, vel sueverit (quippe cujus pudicitiam, qua in consortium fuerat proprii rectoris ascita, profanitas nulla violasset: vel cujus felicitatem continua integritate pollentem, captivitas nulla corripuisset) ea nunc proculcatui vincentis exposita, probra simul et tormenta perpetitur. Nec usurpat aliquod de amovenda calamitate solatium; caeterum in terra sua velut mulier pollutionibus subjecta decubuit, et miseriis deprimentibus, ad sepulchra pervenit, nec est qui opem ferre valeat, et sublevare dejectam, quam censura omnipotentis attrivit. Ab illo ergo versu [Col. 1075B] 526 in quo ait, Formans montes, et creans ventum, usque in praesentem locum, ex persona dictum prophetae accipi potest, de Dei videlicet potentia disserentis. Quod autem dicit ita in terram suam cecidisse Israelem, ut penitus non resurgat: cum et praecedentes et sequentes sententiae solvendarum quandoque miseriarum solatia repromittant, et in ipsius animadversionis tempore imminutionem magis populi quam internecionem minentur, ita debemus accipere, quod vel lugentis affectu cumulatius aestimavit illata discrimana: sicque funditus appellasse deletos, quos ex majore videret parte contritos; vel certe in eorum personis, quos captivitas absumebat, ire pessum; neque a quopiam gentem Israelis suscitari posse signaverit.

Vers. 3.— Quia haec dicit Dominus Deus, Urbs de qua egrediebantur mille, relinquentur in ea centum: et de qua egrediebantur centum, relinquentur in ea decem in domo Israelis. Non subito captivitatis miserias irruisse, [Col. 1075C] sed multis temporibus cum expectatur emendatio, castigatum fuisse populum, Regum declarat historia: atque ideo per prophetas varia eum Deus noster voce compellat, tum denunciando perniciem, eamque fixam esse dicendo, tum prospera, si emendaverit, pollicendo. Haud itaque quasi in unum tempus coarctans, aliquam in dictis esse discrepantiam suspiceris: sed prolatas sententias per longa tempora, eaque opportuna distribuens, consequentiam suam omnibus constare reperies: ac paulatim crescentibus malis, regnum profani populi comminutum, donec ad ultimae captivitatis exitium perveniret. In illis proinde urbibus atque regionibus, quae adhuc quasi stante metropoli, id est, Samaria, vastabantur, gentis decimationem factam intelligamus, ut nobilibus intereuntibus partibus, quae erat extrema permaneret. Quae quoniam ad hoc illata fuerat decimatio, ut sicut alios justo dabat exitio, ita alios pereuntium emendaret exemplo: exhortatio continuo ipsius judicantis insonuit.

[Col. 1075D] Vers. 4.-6.— Quia haec dicit Dominus domui Israel, Quaerite me, et vivetis. Et nolite quaerere Bethel, et in Galgala nolite intrare, et in Bersabee non transibitis, quia Galgala captiva ducetur, et Bethel erit inutitis. Quaerite Dominum, et vivite, ne [Ant. nec] forte comburantur igni domus Joseph, et devorabit, et non erit qui exstinguat Bethel. Quia id, inquit, quod a lege et pietate debueras discere, o tu Israel, ut uni videlicet factori tuo continuae devotionis adhaereres officio, qui te et propitius beatum, et iratus miserrimum redderet, saeva demum pericula docuerunt: vel nunc [Col. 1076A] studium poenitentis assumto, et de correctione actuum, si vis vivere, cogitato. Require me proinde, quem profanitati serviens reliquisti: require me, inquam, inveniri paratum, et ubi primum quaerere coeperis, obviantem inveniens: quia omnis qui petit, accipiet: qui quaerit 527 inveniet, pulsanti aperietur (Matth. 13.) . Noli sacrilegiis tuis dissimulationem nostrae quaestionis adjungere, ne horridior detegaris, oblata remedia negligendo, quam, quae promulgata fuerant, praecepta temerando. Quaerite me, et vivetis, Nolite quaerere Bethel et Galgala et Bersabee: hae autem urbes sicut Regum prodit historia, et vitulis, quos Jeroboam fecerat, et reliquis erant idolis mancipatae (3. Reg. 12.) . Denunciat ergo consulens Dominus, ut illa quae abominabilia profanitas reddidisset, frequentare desinerent, ne cum eis pariter quippe [ Forte quique] destinatis exitio disperirent. Quaerite ergo Dominum, quia non vult mortem morientis; et quaerentes revertimini ad eum, et vivetis, ne incipiatis immisso tectis profanorum incendio [Col. 1076B] concremari. Sed videamus et reliqua.

Vers. 7. 8.— Qui convertitis in absynthium judicium, et justitiam in terra relinquitis. Facientem Arcturum et Orionem, et convertentem in mane tenebras, et diem in noctem mutantem: qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae, Dominus nomen ejus. Eodem quo supra, ordine, ut potentiam judicis explicaret, quod idem esset creator, admonuit, propositumque ejus, qui quantum in se est, cunctis consultum vellet, ostendens (quippe quibus existendi caussam solam ejus bonitas praestitisset) dicit: quia judicium ejus, quod dulce esset innoxiis, isti sibi instar absynthii amarissimum reddidissent. Ergo quod ait, Qui convertitis in absynthium judicium, vel ita debemus accipere, ut divinum judicium, quod sibi meritis suis fieri exitiabile compulerunt, convertisse eos in amaritudinem, conqueratur: vel certe ipsum humanae rationis examen in amaritudinem dicat fuisse corruptum: culturam videlicet idolorum, [Col. 1076C] sacris quos per Moysem acceperant, ritibus praeferendo. Sequitur autem, Et justitiam in terra relinquitis: quod ad ipsius electionis culpam revocare possemus, quae judicandi normam, quasi aliquid proculcabile reliquisset, nisi subjectis versibus quid justitiam vocasset, ostenderet. Ait enim, Facientem Arcturum et Orionem, convertentem in mane tenebras. Justitiam ergo appellavit ipsum Deum nostrum qui merito, et virtus et sapientia nominatur (1. Cor. 1. 24.) : eumque a profanis esse relictum, id est, spretum, conquestus, opera ejus, quibus mundus gubernatur, enumerat: ut illorum nimirum crimina cumulet, qui tantae majestatis Deum non timuerint asperare. Quod autem astrorum ea vocabula intulit, quae a Gentilibus videntur imposita (quamquam alii Interpretes solum sidera dixerint) possemus consequenter accipere, quia obviis vocabulis ad distinctionem astrorum, non ad confirmationem fabularum sit usus propheta: secundum illud quod et Apostolus poetarum sententias nequaquam est dedignatus assumere [Col. 1076D] (Act. 17.) . Notandum etiam illud, quod cum descriptionem aethereae informationis vellet amplecti, astrorum vocabulis quatuor plagas, quae etiam Climata vocantur, expresserit: id est, Arcturo Septentrionem, Orione vero Australem, quae est e regione, constituens: diei autem et noctis vicissitudine, ortum Solis, 528 occasumque signando. Ubi pulchre potentiam opificis admiratus, tenebras ipsas ait eum in mane convertere: ita enim Solis globus cum explicaverit gyros, repentino terras splendore profundit, ut inventas tenebras non pepulisse, caeterum in [Col. 1077A] lucem mutasse videatur. Qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae, Dominus nomen ejus. Elegantissime et scientissime cum de elementorum loqueretur officiis, ad creatoris institutionem et gubernationem pertinentibus, eum quidem dixit omnia facere, cujus nimirum potentia et formavit eosdem ordines et tuetur: cujus tamen praecipue sideris ministerio ad creandas fruges uteretur, ostendit: nimirum Solis, qui discessu quidem noctem, nobis regressu diem pararet. Ergo quoniam descriptionem naturalium sermo contigerat, subdidit etiam, quod vel exhalatus de terris humor, vel assumta de marinis fluenta gurgitibus, ad superna eodem vapore raperentur, ac denuo suspensa de nubibus, quae ire ad summa coeli ipso jam pondere non valerent, amaram salsedinem transfusione deponerent, et ita demum terris sitientibus redderentur: sicque alendis frugibus permixtu contrariorum, humoris, videlicet, et vaporis, ubertas admiranda contingeret: quod utique [Col. 1077B] tantae magnitudinis negotium explicare non posset, nisi ille qui solus universorum Dominus jure creationis ostenditur. Sed videamus et reliqua.

Vers. 9.— Qui subridet vastitatem super robustum, et depopulationem super potentem affert. Cui negotio pararetur potentiae praemissa descriptio, consequenter aperuit, id est, ut metum in audientium pectoribus excitaret, et intelligerent quantus calamitatum agger impenderet his, quibus tantae potestatis judex esset infensus. Ille, inquit, qui est universorum creator, merita quaeque pergit expungere: et licet viribus ejus nemo possit obsistere, tamen reorum, qui sibi videbantur esse potentes, tormenta subridet, quos ea videlicet facilitate comminuet, ut indignationem suam subrisione potius indicet, quam clamore. Quidni, cum ejus nutui universa famulentur, et pro diversitate meritorum dicto obaudientia, tam adversa, quam prospera consequantur? Subridet ergo vastitatem super eos, qui sibi videbantur potentes, ac dicere solebant: Linguam nostram magnificabimus: labia [Col. 1077C] nostra a nobis sunt: quis noster Deus est (Psal. 21.) ? Adversum ejusmodi, inquit, profanissime sibi de prosperis viribus arrogantes, ille, inquit, ultor aeternus afflictionis tormenta subridet, atque indignationem suam ejusmodi rictus [ Forte risus], qui a tempore discrepet, usurpatione declarat. Robustos proinde et potentes, vel pro invidia superbiae, vel pro memoria felicitatis antiquae, Israelitas vocat: quos jam denunciavit, et ex majori parte consumtos, et captivitate proxima transferendos.

Vers. 10. 11.— Odio habuerunt in porta corripientem, et loquentem perfecte abominati sunt. Idcirco pro eo quod diripiebatis pauperem, et praedam electam tollebatis ab eo; domos quadro lapide aedificabitis, et non habitabilis in eis: Vineas amantissimas plantabitis, 529 et non bibetis vinum earum. Propheticae orationis institutio custoditur, ut postquam videlicet fuerint denunciata supplicia, statim severitatis ipsius caussa subdatur, ne videlicet tantae pietatis Dominus, [Col. 1077D] indignatione potius aliquid quam ratione fecisse videatur: simul etiam ut ostendat, quanta consulat benignitate pauperibus, cum eorum contumelias et rapinas violatui religionis annectit. Per quod consequens esse convincit, quia profanatis mentibus nulla insit civilis cura justitiae, nullus humanitatis affectus: sed sociis suis quasi perciti vento furoris insiliant, et pauperes quosque professa feritate dilacerent. Unde et hi qui ad cultum idolorum sacrilega mente defecerant, nullis penitus sceleribus abstinerent, sed tam [Col. 1078A] essent pestiferi sociis et civibus, quam ipsi Domino, quem aversabantur, ingrati. Quod autem dicit, quia in portis corripientes odio fuerint insecuti, morem Judaicae institutionis ostendit, qui ita fuerat ordinatus, ut negotiorum arbitri in portis urbium quarumque residerent: ne qui opus eorum habuisset examine, quaestione aliqua laboraret, sed in ipso ingressu, apud quos experiretur, offenderet. Non autem Israelitas, maxime jam sub regum profanorum potestate degentes, hunc morem qui per beatum Moysem in sacerdotali republica fuerat constitutus, mansisse arbitremur: sed quod ostendat, illos cum ritibus etiam civilia jura violasse, et virtutum odium cum ipsarum praedicatoribus induisse; ac si quis adhortari ad correctionem sanctitatemque voluisset, eum protinus, odiis conspirantibus, interisse. Cur autem censorum monitis adversarentur ostendit. Diripiebatis, inquit, pauperem, et praedam electam tollebatis ab eo. Igitur ut sine impedimento aliquo vel timoris, scilicet, vel pudoris, per damna et contumelias [Col. 1078B] pauperum vaderetis, monitores sobrios estis perosi. Notandum vero quod ait, quia electam praedam ab inopibus auferrent, cum itique consequentius aestimetur alterum e duobus: ut aut non habuerint magna quae perderent, quos pauperes confitetur, aut locupletes merito nominentur, si ab his pretiosa quaeque praedator auferret. Intelligendum ergo, quia vel appellaverit pauperes, quos illi rapinis suis ex locupletibus inopes reddidissent, vel certe ad affectum magis possidentium, quam ad damnorum momenta respiciens, et si parvas res, tamen pauperibus ipsa exiguitate pretiosas, atroci dixerit cupiditate sublatas. Ad cujus rei testimonium, vel unius saltem recordemur exempli Nabuthae sancti viri vineam, brevem illam spatio quidem, sed domino suo gratissimam, ac ipsa jocunditate 530 pretiosam, Achab rex stolidissimus concupivit: et cum domino de venditione mandasset, respondit Nabutha, se haereditatem paternam non posse contemnere, nec eadem, [Col. 1078C] si liceat, velle privari. Tunc rex profanissimae conjugis stimulatus hortatu, avaritiae suae facinus crudelitatis adjunxit, et interfecto Nabutha, vineam quam concupierat, occupavit (3. Reg. 21.) . Sic ergo electas praedas, quibus domini videlicet nihil pretiosius aestimarent, cruentis ausibus auferebant, pro quibus factis quid eis denunciet, audiamus.

Pro eo quod despoliabatis pauperes, domos quadro lapide aedificabitis, et non habitabilis in eis. Vineas amantissimas plantabitis, et non bibetis vinum earum. [Vers. 12.] Quia cognovi multa scelera vestra, et fortia peccata vestra. Hoc nempe depraedationum vestrarum tenebat audacia, ut suppeterent instrumenta luxuriae, atque habitationes vestras grandibus coleretis expensis, quasi et munimento et voluptati futuras. Sed duo vobis pariter evenient, ut aedificetis quidem, sed [ Ant. et] in eis nequeatis habitare: et tam molitione operis quam ejus amissione cruciemini, atque in eo sentiatis cumulatum dolorem, quod non tumultuariis, sed elegantibus habitationibus [Col. 1078D] excidatis, nec sane de calamitate conqueri possitis, aut divinum inter gemitus sperare subsidium, quorum precatui resistat turba culparum. Quidni cum videant simul se atrociora, et in cives, et in proximos edidisse? Haec autem omnia, ut prodit historia, decem illae Samariticae tribus, et a vicinis saepe hostibus, sed potissimum ab Assyriis pertulerunt. Judas vero, vastante Babylonio, eisdem communicavit exitiis. Cum ergo domibus amplissimis, [Col. 1079A] atque ornatissimis, vineisque fertilibus, et proprio quod est amplius labore plantatis, fueritis, addita etiam captivitate, privati, reputate hoc peccatis, quae maxima commisistis.

Vers. 13.— Hostes justi, accipientes munus, et pauperes in porta deprimentes. Ideo prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est. Per varias species, statum corruptae civitatis exaggerat. Et sicut supra dixit, quoniam hortantes ad justitiam sprevissent, imo etiam perculissent: ita consequenter eosdem justi hostes vocat. Quod sane duobus modis intelligi potest, ut justi quasi genitivo singulari, justitiae pronuncientur inimici, id est, justitiae non vos negligentes arguo, sed osores: ex quo descendit affectu studiorum vestrorum funesta perversitas, cum iniquitati impudentiam copulantes, nec optetis latere quod geritis: sed in porta civitatis, in locis videlicet judiciorum, spectante populo, nequaquam meritis caussas, caeterum pretiis aestimetis: 531 et iniquitatem pecuniosorum de pauperum facultatibus [Col. 1079B] adjuvetis: vel certe hostes justi per nominativum pluralem appellari esse credantur, ut enumeratis multis magnisque criminibus, quasi commotus intulerit, quod justi hostes essent, id est, religioni se et Deo adversarios quasi legitimos exhiberent. Locutio est vero familiaris disertis, qui et justos exercitus, et justas provincias, id est, magnas appellare consueverunt. Sed videamus et reliqua.

Vers. 13.— Ideo prudens, inquit, in tempore illo tacebit, quia tempus malum. Tempus in declinatione mutavit: vel praeterita quippe, vel praesentia populi gesta dinumerans, consequentius diceret, prudens in tempore illo tacebat, pro quo ait tacebit. Quia ergo eos justum, id est, legitimum, adversum honestatem et religionem, bellum pronunciaverat suscepisse: merito, inquit, ad justitiam revocantium ora siluerunt, et prudens quisque cum gemitu ac dolore conticuit, considerans nimirum nihil loci salutari superesse doctrinae, et ideo sibi consulere debere [Col. 1079C] reticendo, cum nihil jam promoveat disputando. Ipsi sunt autem prudentes in silentium publico horrore compulsi, de quibus supra dixerat: Odio habuerunt in porta corripientem, et loquentem perfecte abominati sunt. Cum ergo ita profanarum plebium conspirarit audacia, ut veritatem pietatemque doctrinae, quasi denunciato certamine persequatur, prudens quisque doctor flebit quidem, sed tacebit: videns quoniam sicut aspides surdae obturaverint aures suas, ne quid ad eos de salutaribus possit penetrare carminibus. Id sane ipsum quaestionis aliquid videtur afferre, quod brevi est expositione purgandum. Laudatur siquidem prudentia doctoris inter silentii se tuta redigentis, si a parte auditorum reflarit adversitas. Atqui magister Gentium praecipit, increpat, obsecrat opportune (2. Tim. 4.) , eamque perseverantiam omnis fere sacra Scriptura commendat. Est proinde adhibenda distinctio, quae concordiam possit vendicare mandatis. Quandiu populus, etsi per negligentiam multa delinquens, tamen sub discendi professione [Col. 1080A] consistit, debet legitimus magister nequaquam clandestinas aliquorum offensiones timere; caeterum omnibus qui ad audiendum convenerint, docendi assiduitate consulere: quippe qui pecuniam sibi commissam numulariis audierit esse credendam: alium autem venturum, qui et sortem reposcat et foenus. Si vero fuerit tanta in pejus facta mutatio, ut impietate plebis ipsi discipulatui colla subducant, et pruritum aurium sustinentes, ineptis tantum fabulis acquiescant: tum plane jam necessarium esse silentium doctoribus cum propheta dicentibus, Obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis, et dolor meus renovatus est (Psal. 38.) .

Vers. 14. 15.— Quaerite bonum, et non malum, ut vivatis, et erit Dominus Deus exercituum vobiscum, sicut 532 dixistis. Odite malum et diligite bonum, et custodite in porta judicium: si forte misereatur Dominus Deus exercituum reliquiis Joseph. Hi versus ex persona miserantis prophetae interpositi videntur, Israelitas videlicet etiam sub ipso jam exitio positos [Col. 1080B] commonentis [ Ant. commoventis], ut in correctionis vota studiaque conspirent, si forte Deus exercituum, cujus tanta est clementia, quanta potentia, ejusmodi emendationibus mitigetur, et delendis saltem reliquiis attritae gentis abstineat. Subjicit autem quod habeat ad superiora contextum.

Vers. 16. 17.— Propterea haec dicit Dominus Deus exercituum dominator, In omnibus plateis erit planctus, et in cunctis quae foris sunt dicetur, Vae, vae: et vocabunt agricolam ad luctum, et ad planctum eos qui sciunt plangere. Et in omnibus vineis erit planctus, quia petransibo in medio tui, dicit Dominus. Sepositis illis versibus, quos ex persona diximus prophetae miserantis illatos, invectionis ordo decurrit: ut post illud quod ait, hostes justi, accipientes munera, et pauperes in porta deprimentes, ideo prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est, connexe videatur illatum: Propterea haec dicit Dominus Deus, et reliqua, quae sequuntur: lamentationes videlicet in [Col. 1080C] omnibus plateis audiendas. Et in cunctis, inquit, quae foris sunt dicetur, Vae, vae: quia planctus fore dixerat in plateis, addidit, et quae foris sunt simili cum ploratione [ Forte comploratione] miscenda, ut non utique solis videretur urbibus comminari. Dicetur itaque tota regione Vae, vae: et tam vineae, quam campi, atque montes miserabilibus personabunt lamentis. Quia pertransibo in medio tui, dicit Dominus. Diu me, inquit, quasi absentem, et quae gereretis penitus non videntem, ne quidquam estis experti: nihil enim de emendatione per tam longas inducias cogitastis. Nunc jam in regionem tuam sacrilegiis inquinatam is animadversor ingrediar, cui ulterius non possitis illudere. Pertransire se vero dicit, ut illius memoriam temporis introducat, quo vel Aegyptum, vel Sodomam legitur interiisse, Aegyptia primogenita, vel Sodomitica tecta consumens. In hunc ergo modum pertransibo, ut edam quam merita exigunt, ultionem. Unde et apud beatum Osee, cum de mitigatu sententiae disputaret, ait: Quia Deus [Col. 1081A] ego, et non homo, in medio tui sanctus, et non ingrediar civitatem (Osee 11. 9.) . Quod ergo ibi se miseratus promiserat non esse gesturum, id nunc facturum pollicetur iratus, id est, per medium populi ulciscentis animo transiturum. Cum autem harum calamitatum agger irruerit, agricolae non ad culturam, sed ad lamenta convenient, convocantes secum qui sciant plangere. Quod secundum morem illius regionis, qui etiam apud alias gentes vigebat, illatum est: erant enim funebres cantilenae, quas ad rythmum praecinentibus aliis, turba resonabat. Ergo quasi ut legitimum 533 populi funus exprimeret, plangendi scientes denunciat convocandos.

Vers. 18.-20.— Vae desiderantibus diem Domini, ut quid eam vobis? Dies Domini ista, tenebrae et non lux. Quomodo si fugiat vir a facie leonis, et occurrat ei rursus: et ingrediatur domum, et innitatur manu sua super parietem, et mordeat eum coluber. Nunquid non tenebrae dies Domini, et non lux: et caligo, et non splendor in ea? Consilium et propositum pietatis divinae, [Col. 1081B] Gentium magister ostendens: Bonitas, inquit, Dei ad poenitentiam te adducit, secundum autem duritiam tuam, et cor impoenitens, tu tibi thesaurizas iram in die irae (Rom. 2. 5.) , ut ipsa dilatione cumulatam excipias ultionem. Hoc ergo proposito consulendi per multorum regum aetates prophetalis comminatio personabat: et praeibat describendis calamitatibus terroris ambitio, quae in pectoribus audientium formidinis et correctionis suscitaret affectum; sed illi qui abuti remediis adsuevissent, dilationem poenarum atque mortium ad mendacii argumentum trahebant, dicentes, videlicet, prophetas commemorando diem Domini, vanos excitare terrores. Ergo inter caetera, quae lascive improbeque loquebantur, ista quoque cum irrisione dicebant, videlicet, se desiderare diem Domini, et ut tandem revelaretur, optare; non quod veris desideriis eam postularent, sed quod nequaquam veniente, comminantium prophetarum falsitas proderetur. Proinde sacrilegis conscia suae veritatis censura denunciat, [Col. 1081C] quod illam desideratae diei professionem afflictio multiplex consequatur, nec eis illud tempus ad bona argumenta, sed ad stipendia dura respondeat, talesque calamitatum oriantur procellae, ut illic acerbius discrimen semper occurrat, quocunque miseri confugiendum putarint. Dies (inquit) ille squalebit adeo angorum tenebris, ut nullum consulentiae lumen relinquat, sed a pernicie in perniciem, se formidine miserrimi exagitante, discurrant: ut si quis fugiens insequentem leonem ursis saevientibus obviet, ac subitae formidinis augmenta perpessus, domum aliquam occulendus irrumpat, cumque manu parieti, ut post tantam consternationem paululum requiescat, admoverit, morsum serpentis in foramine latentis incurrat: sicque veneno in viscera labente, dispereat. Nunquid non tenebrae dies Domini, et non lux: et caligo et non splendor in ea? Non solum tenebrosam, sed etiam caliginosam illam esse noctem denuncio, qua videlicet et lux securita i abigetur, et nulla consolationum sidera sublucebunt.

[Col. 1081D] Vers. 21.-24.— Odi et projeci festivitates vestras, et non capiam odorem coetuum vestrorum. Quod si obtuleritis mihi holocautomata, et munera vestra non suscipiam, et vota pinguium vestrorum non respiciam. [Col. 1082A] Aufer a me tumultum carminum tuorum: et cantica lyrae tuae non audiam. Et revelabitur quasi aqua judicium, et justitia quasi torrens fortis. Quamvis arguendo Israeli, id est, decem tribubus, majore parte orationis institerit, tamen etiam 534 Judae delicta contingit. Siquidem et inter principia operis cum intulisset diversarum gentium mentionem, pervenit ad Judam, et ait: Super tribus sceleribus Judae et super quatuor non convertam eum, eo quod abjecerit legem Domini, et mandata ejus non custodierit. Deceperunt enim eos idola sua, post quae abierunt patres eorum: et mittam ignem in Judam, et devorabit aedes Jerusalem. Quamquam ergo Israeli vehementior institisset: tamen postquam ad exprimendam diem Domini, id est, ultionis tempus sermo pervenit, ejusque severitatem diversis imaginibus explicare contendit, quae utique terribilis pompa vindictae non minus Judae, quam Samariae plebibus imminebat: ceremoniarum quoque solatia, quae, profanato Israel, Judas adhuc videbatur celebrare, enervata potius et abjecta monstravit, [Col. 1082B] commendandae videlicet occasione censurae, apud quam inter damna morum, placamenta ejusmodi nihil valerent, aequum se judicem utrisque fore tribubus indicavit. Ergo dilatione sententiae etiam Judae cum Israele denunciat, quoniam coetus eorum oblationesque fastidiat, et vota in quibus soleant pingues hostias immolare contemnat: carminibusque quibus Dei canant laudes, ita offendatur, ut tumultus magis se pronunciet sentire, quam coetus. Haec siquidem omnia religionis officia tunc grata esse Deo, tunc placita, quando cum bonis moribus exhibentur. Caeterum si ea usurpent sacrilegiis et iniquitatibus servientes, ita nihil promoveant ad impetrandam salutem, ut oratio eorum fiat in peccatum (Psal. 108.) . His ergo cunctis solatiis convictis atque depulsis, judicium Dei revelabitur quasi aqua: quod ne obscurum esset, adjecit: et justitia quasi torrens fortis. Inundatio eas nimirum immissae calamitatis abripiet, et diluvii instar extinguet. Diversis enim imaginibus [Col. 1082C] potentiam et cognitionem vindicantis gestit exprimere: quae sicut potest fletibus antequam irruat mitigari: cum inciderit, non valebit eludi.

Vers. 25.-27. Nunquid hostias et sacrificium obtulistis mihi in deserto quadraginta annis, domus Israel? Et portastis tabernacula Moloch vestro et imaginem idolorum vestrorum, sidus Dei vestri, quae fecistis vobis. Et migrare vos faciam trans Damascum, dicit Dominus, Deus exercituum nomen ejus. Hujus loci etiam beatus Stephanus sub tempore gloriosae meminit passionis. Nam cum furentium Judaeorum cinctus agminibus de praenuntiato a sacris vatibus Redemptoris nostri mysterio disputaret: Convertit, inquit (Act. 7. 42.) , Deus, et tradidit illos servire militiae coeli, sicut scriptum est in libro Prophetarum: Nunquid victimas aut hostias obtulistis mihi quadraginta annis, domus Israel, et suscepistis tabernacula Moloch, et sidus Dei vestri Rempha: figuras quas fecistis vobis adorare eas, et transferam vos trans Babylonem. Locus vero ipse quamquam apertam habere videatur [Col. 1082D] caussam, id est, censuram iniquas plebes increpantem: tamen ita sententias miscuit ad diversa tempora pertinentes, ut non parum obscuritatis offuderit. Denique 535 Hieronymus in hoc loco adeo miseram recepit [Col. 1083A] opinionem, ut diceret quia quadraginta annis, quos in solitudine referuntur egisse, non Deo, sed idolis servisse videantur: cum nihil utique tale historia consignet, sed tantum quod caput vituli, Moyse morante, conflaverint, quod tamen statim, eodem jubente, contriverint. Non ergo caeremonias Legales sideribus aut angelis offerebant, quarum ritum et ordines auctor noster proprio ore composuit, sibique uni omnia offerenda mandavit. Secundum consuetudinem ergo Scripturarum diversa quidem tempora, caeterum similia increpantis sermo conjunxit, ut ostenderet, quia in praesentibus sacrilegiis profanos imitarentur parentes, qui sibi deos improbe fieri postulantes, in vasta solitudine concidissent. Quid ergo, ait, mirum, si et hi de propriis finibus exigantur trans Damascum, videlicet, in Babylone ultraque perituri? Quod autem posuit sidus Dei vestri, in Hebraico dicitur stellae habere nomen, id est, Luciferi, quem usque hodie Sarraceni colere feruntur. De quo tamen nihil tale Scriptura commemorat, [Col. 1083B] videlicet eo tempore, quo fuit caput idoli fabricatum, ad similitudinem nimirum Aegyptii bovis, quem Apim nominant, quod stellis quoque servire decreverint. Sed colligimus, quia per imitationem Aegyptiae superstitionis, aliis quoque Gentibus componantur, quasi nihil sit profanitatis, quod non per susceptionem unius idoli venerari et colere censeantur. Fit autem contextus in sensibus, si his quae fuerant interjecta, sepositis, ad illud quod dixerat, Vae desiderantibus diem Domini, 536 hoc respiciat quod [Col. 1084A] ait, Nunquid hostias et sacrificium obtulistis mihi in deserto: id est, longanimitate et benevolentia mea, quae differt longis temporibus ultionem, ita abutitur vestra profanitas, ut argumentemini nunquam venturum esse illud exitium, quod necdum venerit, cum fuerit saepe promissum: quasi non suppetant exempla, quibus agnoscatis consuetudinem meam, quia his nimirum qui destinantur exitio, longum ad poenitendum tempus indulgeat. Sed ut praetermittam reliqua, saltem illud aspicite: quia cum eductus de Aegypto populus ad montem Sinae pervenisset, et consistens inter miracula meis digna virtutibus, ad cultum tamen idolorum, quae reliquerat, revertisset, meruit exitio destinari. Ego tamen nec sacrificiis eorum, nec muneribus mitigatus, quadraginta annorum tempus indulsi, neque iram subito in reos saevire promisi [ Forte permisi]. Caeterum agmina sensim jam sententiae addicta consumsi, sicque nec indulti temporis longitudo, quod denunciatum est, frustravit judicium, nec accensam praecipitavit horror [Col. 1084B] criminis ultionem. Cur itaque dubitetis futurum quod jam factum videtis? id est, ideo vobis denuntiari venturas calamitates, nec easdem celeriter inferri, ut emendationis spatium praebeatur, non ut evanescat ultio, cui nihil valebit tempus officere. Vos autem quoniam bonitate Dei impudenter abutimini, consequetur finis eorum parentum, quos in sacrilegiis estis imitati: ut sicut eorum cadavera in vasta solitudine corruerunt, ita et vos de patriis excussi finibus, in barbara regione moriamini.

LIBER SECUNDUS .

[Col. 1083]

CAPUT VI.

[Col. 1083C]

Vers. 1.— Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae: optimates capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel. Exosam quidem Deo semper fuisse superbiam, frequens Scriptura commendat, quippe quae initium peccati talis fuerit, ut Angelos in daemones commutaverit. Unde et beatus David sollicite deprecatur, ne subjacent proculcatui superborum: ibi enim, inquit, ceciderunt omnes operantes iniquitatem (Psal. 35.) . Hic tamen propheticorum ordinem in increpatione custodit, ut superbiam quasi fructum esse impietatis ostendat, per quem tenorem Apostoli quoque sermo videtur ingressus: qui cum diceret, quod creaturis, creatore relicto, servissent, enumerationem deinceps facinorum flagitiorumque subjecit: propterea illos nefandis actibus scatere pronuncians, quod pietatis erga Deum jura temerassent. Vae, inquit, ergo vobis, qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae, [Col. 1083D] non quo pauperum crimina laevius aestimemus, sed vos scelerum major pulsat invidia, quos major extendit opulentia. Quo enim magis estis de honore ac facultate conspicui, hoc vos decuit majus studium religionis 537 habuisse: nunc vero non minus impietate quam pecunia locupletes esse contenditis. Comprehendent ergo vos lamenta gravia, quia secundum [Col. 1084C] divinam sententiam exiguis potest miseratio nonnulla conferri, Potentes autem potenter tormenta patientur. Inter tantas ergo miserias regionum, quas de vel amissis viribus, vel de irruentibus jam calamitatibus experitur, in locorum praesidiis et munitione confiditis: in Sion videlicet et Samaria fore vos tutos adversus iram judicis aestimantes. Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae: optimates capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel. Nunquam enim vos magis quam adversorum tempore publicastis, quanta vos luxuriae implevisset ambitio, qui gentis imperio, majore jam ex parte consumto, intra obsessas tamen urbes opulentia tumetis luxuriaque diffluitis.

Vers. 2.— Transite in Chalanne, et videte, et ite inde in Emath magnam, et descendite in Geth Palaestinorum, et ad optima quaeque regna horum, si latior terminus eorum termino vestro est. Intulit opportune externarum gentium mentionem, et per occasionem alterius sermonis, ostendit quia et aliis regiones [Col. 1084D] quas incolerent, et regna quibus florerent, rerum conditor deputasset: illos siquidem populos plura non cupere, istos vero et ingratos et profanos doceri, qui ita fuissent urbibus pestilentes, ut quos ante per exempla corruperant, eosdem postea fastu praedae protererent. Notanda vero divini forma judicii, apud quam non pro afflictorum qualitatibus affligentium [Col. 1085A] quoque merita ponderantur (ut si nocentes non fuerint qui teruntur, excusabilis quoque deprimentium videatur injuria), sed ita rei ac si sanctos violaverint, arguantur. Neque enim odio malignitatis alienae, caeterum impetu propriae iniquitatis insiliunt: praedonum, non censorum animum deferentes, quorum ut iniquitas exprimatur, profanarum eis conterminarumque gentium modestia et quaedam probitas antefertur. Transite, inquit, in Chalanne, in Emath magnam, in Geth Palaestinorum, et diligenter inspicite si latiores vestris terras quas incolerent, acceperint: quarum ita sunt sorte [ Ant. forte] contenti, ut nihil aliud videantur expetere. Quae sane exprobratio, ut illos cupiditatis accusat, ita desiderat explicari. Inconsequens enim videtur, ut postquam opulentiae ac luxuriae crimen objecit, ad comprobationem adduceret eos, qui breviores terras viderentur incolere. Posset enim referri, ideo istos plus habere jactantiae, quia majores opes delatae sibi regionis vectigalibus collegissent, nullamque ad exprobrandum [Col. 1085B] vim comparatio illata retineret, quia hoc fiebat quod ipsa consequentia postularat. Quis ergo sensus hic est, quem verba destituunt? Ille nimirum qui parricidales animos in sacrilegis plebibus fuisse convincit, quem alius propheta, id est, beatus Osee evidenter ostendit, cum diceret: In diebus desolationis ostendit fidem, facti sunt principes Judae quasi assumentes terminum, id est, decem tribubus, Assyrio vincente, translatis. Judae populus, misericordiae et compunctionis alienus gaudebat, dilationem sibi finium contigisse. Hoc ergo intuitu et nunc propheta non solum in Juda, sed etiam in ipso Israele, qui captivitati prior subjacuit, impios 538 principes exultasse demonstrat: quod popularibus incolisque regionis varia clade consumtis, istis velut inter urbium moenia liberandis, latior possessio provenisset: quod tamen tribui Judae magis crimen objectat, ejus quippe in sequentibus nomen appellat. Merito ergo et hostias et munera eorum, vicina quoque gentium [Col. 1085C] laudata parcitate damnavit. Sed videamus et reliqua.

Vers. 3.-6.— Qui separati estis in diem malum, et appropinquatis solio iniquitatis. Qui dormitis in lectis eburneis, et lascivitis in stratis vestris: qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti. Qui canitis ad vocem psalterii: sicut David, putaverunt se habere vasa cantici. Bibentes in phialis vinum et optimo unguento delibuti, et nihil patiebantur super contritione Joseph. Eorum, quos supra optimates vocaverat, pompatice ingredientes domum, in divitiis et epulis suis gloriantes, atque humilium capita deterentes, fraterna etiam captivitate gaudentes, consequenter epulas et delicias percucurrit. Vae, inquit, vobis, qui separati estis in diem malum, quibus tempus videlicet ultionis impendet, cui vos estis ita dicati, ut videamini ad hoc prorsus electi. Quod autem ait, et appropinquatis solio iniquitatis, vel sic intelligere debemus, ut conjunctiva ista, quae est praelata conjunctio, id est, appropinquatis, vim rationalis conjunctionis obtineat, id est, quia: ut sit sensus, separatos [Col. 1085D] in diem malum qui appropinquaverint solio iniquitatis, videlicet ideo puniendos, quia in alios exercuerunt iniqua judicia; vel certe solium iniquitatis appellat, quo injustitia examinata damnabitur: sicut judicium pecuniarum et caedis vocamus, non quo peculatus aut homicidia perpetrentur, sed cujus examine puniantur. Sub tali autem scelerum atrocitate degentes, adeo nihil de poenitendi studio cogitatis, ut omnia luxuriarum instrumenta generaque sectemini, nec totos dies lusui dedisse contenti, thoris eburneis et stra is mollibus incubetis, ut obscoenitatis operi corpora sericis fota sufficiant: epulas autem vestras etiam aurium voluptate conditis. Nam [Col. 1086A] cum electos de gregibus et armentis agnos vitulosque consumitis, et usque ad temulentiam vina defunditis, psalterium et lyras facitis concrepare: hisque flagitiis etiam contumelias antiquitatis adjungitis, dicentes videlicet, ea vos habere organa, quae David beatissimo suppetiverint. Neque miseri consideratis tantum inter studia, quantum inter merita vestra atque illius interesse. David enim laudes creatoris legesque virtutis et remedia perturbationis sacro carmine personabat: vos vero econtrario incentiva luxuriae cum injuria creatoris (cujus lex spernitur) concrepatis. Ille epulis sobriis, et prophetalibus delectabatur ac muniebatur unguentis, vos vero ebrietate crapulaque, oleo etiam vulgari, et quod sit arte corruptum, madetis. Denique ille misericordiae plenus affectu, multis post saeculis venturas suae genti calamitates, et fletibus prosequebatur, et precibus. Vos vero easdem jam illatas jamque grassantes, ita siccis oculis intuemini, ut eas venisse, parricidaliter gaudeatis. Quod ergo ait: nihil patiebantur [Col. 1086B] super contritione Joseph, ad compassionem retulit, quam in pectoribus vel diligentium, vel miserantium 539 noverat solere cooriri; quam duritiam etiam illud sub persona justi carmen accusat: Quaesivi, qui simul mecum contristaretur, et non fuit: et consolantes me, et non inveni (Psal. 68.) . Cum ergo Joseph, id est, decem Tribus captivitas occuparet, nullum Juda misericordiae, nullum compassionis sensit affectum. Quidni, cum magis putaret augendae opulentiae tempus oblatum, si suis finibus fraterna rura conjungeret? Tale autem votum ac tale propositum, quid recipiat, audiamus.

Vers. 7.— Quapropter, inquit, nunc migrabunt in capite transmigrantium, et auferetur factio lascivientium, id est, inanitatem sperum suarum protinus fatebuntur, quando et ipsos comprehenderit, quae fuerat paululum dilata captivitas. Exigentur enim de suis finibus in capite transmigrantium, id est, inter primos isti, qui se tutos fore crediderant exulabunt: [Col. 1086C] sicque catervae luxuriantium disperibunt.

Vers. 8. 9.— Juravit Dominus Deus in anima sua, dicit Dominus Deus exercituum: Detestor ego superbiam Jacob, et domos ejus odi, et tradam civitatem cum habitatoribus suis. Quod si reliqui fuerint decem viri in domo una, et ipsi morientur. Ut graviter se horruisse despectum fraternae captivitatis ostenderet, in proferendae ultionis verba juravit. Quod autem ait propheta, per animam suam Deum jurasse, more nostro dictum, quibus loquebatur, intellige: ut quoniam nihil pretiosius anima nostra, aut dulcius aestimamus, ille quoque non quasi animal aliquod ex anima membrisque compositum, sed qui majestatem et vitam suam animae appellatione signaverit, detestari se domos Jacob, superbiamque juravit tantisque eas esse calamitatibus subditurum, ut populosae familiae tam assiduis mortibus absumantur, nec supersit in eis qui possit sepehre defunctos. Nomine autem Jacob, et Judam et Israelem pariter indicavit, quippe quos paulo ante jam in calamitate miscuerat. [Col. 1086D] Cum ergo ad eam solitudinem multae domus venerint, ut non inveniant funerantem, vicini venient et propinquorum busta curabunt; neque honoratis ex more condent sepulchris, sed vulgari ea incendio concremabunt, ingredientesque ipsi quos diximus vicini, ne lateat in penetralibus, vel remaneat aliquis, scrutabuntur, sibique invicem colloquentur:

Vers. 10.-12.— Et dicet [Ant. dicent] ei, Tace, et non recorderis nominis Domini. Quia ecce Dominus mandabit [Ant. mandavit], et perculiet domum majorem in ruinis, et domum minorem in seissionibus. Quid est, quod ait, Tace, et non recorderis nominis Domini, [Col. 1087A] cum utique magnitudo miseriae etiam obstinata corda potuerit ad recordationem judicis et creatoris sui inflectere, perque hoc competentius diceretur, Recordemur nominis Domini, cujus indignatio tam multiplici nos calamitate vastavit [ Ant. vastabit]. Sensum ergo in hoc loco latentem de superioribus colligamus: Vae, inquit, desiderantibus diem Domini; ut quid eam vobis? dies Domini est vobis tenebrae, et non lux; non quo illi possent damnationis suae tempus expetere, sed quia, 540 ut exposuimus, abutentes dilatione vindictae, prophetas ipsos de mendaciis infamabant, quasi comminantes ea mala, quae nulla essent aetate ventura. Ideo nunc ait, cum noxiorum agmina promissa olim captivitas occupaverit, et ille dies, id est, tempus advenerit, quod se per irrisionem desiderasse jactaverant, tantus eos divini nominis terror implebit, ut invicem colloquantur, ne quis audeat recordari nominis Domini, cujus offensi tanta severitas apparuerit, ut putetur excitanda commotio etiam nominati. Quia ecce Dominus [Col. 1087B] mandabit, et percutiet domum majorem in ruinis, et domum minorem in scissionibus. Paulo ante nomine Jacob, et Judam et Israelem, id est, omnes simul tribus quae inter se divisae fuerant, diximus indicatas. Hoc itaque praesens versus absolvit, qui et majorem et minorem domum percelli scissionibus, ruinisque denunciat: diversis autem verbis unum videtur ostendere, id est, eversionem domorum. Quia enim ruinam scissiones parietum praecedere solent, utramque ruituram collapsione et scissione signavit; majorem autem domum pro numero tribuum, Israelem, minorem vero Judam vocavit, easque ambas sicut simili iniquitate pollutas, ita simili denunciat calamitate perituras.

Vers. 13.— Nunquid currere queunt in petris equi, aut arari potest in bubalis: quoniam convertistis in amaritudinem judicium, et fructum justitiae in absynthium? Gratissimus sensus, et qui elocutionis sit genere contectus. Allegoricis enim verbis populo vitia, [Col. 1087C] quibus squalebat, exprobrat: neque enim hic quadrupedes simpliciter, aut equos signavit, aut bubalos, sed superbiam profanae gentis exaggerat; jam enim judiciorum dulcedinem in conterendis innocentibus, in amaritudinem verterat, tantumque sibi de viribus arrogabat, ut nullis incommoditatibus se percellendam putaret: quippe quae tantum sibi opulentiae comparasset, ut instar bubalorum nunquam videlicet aratris colla subdentium, continua libertate frueretur: nec per itinera equis difficilia, ut habenarum liber equus, caeterum per campos et prata discurreret. Ergo, inquit, certum est, quod nec juga bubalus portet, nec per saxa equus sponte incedat: vos autem, qui vos et juga discussisse, et frenos rupisse gaudentes, equi vobis in luxuria, in virtute et libertate bubali videbamini, rebus probate, quod spebus [Col. 1088A] hausistis, id est, quia nullis subjaceatis imperiis. Quod cum utique in contrarium cadit, atque ad arbitrium hostium, et per itinera asperrima ingredimini, et graves labores confracta cervice toleratis, confiteamini necesse est, nec equos vos esse, nec bubalos, nec quicquam praesidii atque virium, vel opes vestras comparasse, vel mentes.

Vers. 14. 15.— Qui laetamini in nihilo: qui dicitis, Nunquid non in fortitudine nostra assumsimus nobis cornua? Ecce enim suscitabo super vos, domus Israel, dicit Dominus Deus exercituum gentem: et conterent vos ab introitu Emath usque ad torrentem deserti. Adjuvit omnino expositionem praemissam, 541 illam videlicet, quod se instar bubalorum et equorum liberos fortesque crediderant, haud de conscientia virium, sed de propria opinione et spei vanitate venisse. Laetati enim, inquit, estis in nihilo, dicentes apud vos: Nunquid non in fortitudine nostra assumsimus nobis cornua, quae nimirum bubalorum formam videbantur ostendere. Ergo de vestris vobis [Col. 1088B] tantum viribus arrogastis, ut putaretis praecepta posse tuto contemnere. Veniet super vos fortis exercitus, teque priorem, o Israel, vincentium potestate vastabit: ab introitu Emath, id est, ab Antiochia, usque ad torrentem deserti, partem scilicet quae tangit heremum: omnes videlicet fines tuos hostili crudelitate populabitur: et te, o Juda, sub brevi dilatione manentem, tamen vicino afflabit et consternet incendio.

CAPUT VII.

Vers. 1. 3.— Haec ostendit mihi Dominus Deus et ecce fictor locustae in principio germinantium serotini imbris, et ecce serotinus post tonsorem gregis. Et factum est cum consummasset comedere herbam terrae, dixi, Domine Deus propitius esto, obsecro, quis suscitabit Jacob, quia parvulus est? Misertus est Dominus super hoc: Non erit, dixit Dominus. Prophetali sermonem suum more contexit: imo quid revelationum [Col. 1088C] in spiritu prophetae conspicari solerent (unde etiam videntes vocabantur) ostendit, id est, quia eis rerum futurarum sub diversa specie breves illae quidem imagines apparerent, sed quarum jam intelligentiam caperent: et ita in diversos moverentur affectus, vel ad censuram nimirum, vel ad misericordiam pertinentes. Postquam ergo excitatum iri gentem denunciavit, quae eis esset allatura perniciem, ne ipsa judicii brevitas non satis auditorem moveret, explicandis quas viderat imaginibus immoratur, et per earum occasionem, quam sedulo pro eis precaretur ostendit, ne quis eum vel insultantis, vel nihil dolentis animo annunciare illas calamitates putaret. Audite ergo, in quarum me imaginum spectacula Deus noster induxerit. Stabat quidam qui in morem figuli locustarum fingeret, id est, formaret examina, [Col. 1089A] eisque numeros excedentibus id negocii delegaret, ut omnes segetum fibras et cuncta germina, quasi indefessis morsibus pascerentur. Quod autem ait, in principio germinantium serotini imbris, ad augmentum ostendit cladis valere: id est, ut tempestivi imbris tempora gravis siccitas occupare videatur, et longa pluviarum 542 exspectatione defatigati vexatique cultores Luciferi, imbris coeperint habere solatia, sicque raptim desperatas collocarint sementes; verum cum et ipsa semina vix et tardissime obruta germinare coepissent, priusquam in culmos spicasque consurgerent, locustis pascentibus disperirent: quod tamen malum, ne spes sua, vel exigua temperaret, alter serotinus post locustam veniret. Ecce enim, inquit, serotinus post tonsorem gregis: id est, ea germina quae locustae totonderant, usque ad radices ei [ Forte is] qui sequebatur absumeret: cujus quoniam hic vocabulum siluit, de superiore prophetia quid signaverit, colligamus. Ait enim beatus Joel, Residuum erucae comedit locusta, et residuum locustae [Col. 1089B] comedit bruchus, et residuum bruchi comedit rubigo. Ergo et propheta Amos serotinum, tonsoris reliquias insequentem, bruchum indicavit. Quod autem fictorem videt locustae, cum potuisset, quasi exstantis jam creaturae evocator ostendi, ad illud nimirum valet, ut inaestimabilis multitudo ipsarum animantium publicetur, quarum videlicet non quanta inveniri in mundo poterant examina congregentur, sed per potentiam judicantis, qui sit etiam universitatis creator, nova fingantur: cum proinde caussam formationis prodidisset impleta vastatio, et morientium multitudinem alimentorum consumtio: exclamavi, inquit: Domine Deus, propitius esto, obsecro: Quis suscitabit Jacob, quia parvulus est? id est, Si per tuam indignationem ad tantam exiguitatem, quantam hae pollicentur figurae, gens nostra perveniet, quis eam poterit ulterius suscitare, quam tali vastitate confeceris? Misertus est Dominus super hoc, Non erit, dixit Dominus, id est, efficacem fuisse deprecationem meam, docuit sententiae consecuta mutatio. [Col. 1089C] Promptus quippe ad misericordiam Deus, plagam illam, cujus magnitudinem vidit me expavisse, submovit: responditque hoc non fore, quod ne fieret supplicaram. Verum aliud quod esse judicabat mitius, intromisit.

Vers. 4.— Id enim ostendit mihi Deus: ecce vocabit judicium ad ignem Dominus Deus, et devorabit abyssum multam, et comedet simul partem. Nisi prudenter atque sollicite quae sunt dicta capiamus, non exigua in sensibus detegetur absurditas. Post ea siquidem damna, quae depascens locusta et sequens bruchus intulerat, quasi mitior plaga ignis inducitur: cum omnino 543 non sit ambiguum, multo majorem esse calamitatem quam, immissa operetur exustio, omni illa quam germinum afferebat attonsio. Quomodo ergo dicit propheta, misertum Deum, et quasi lachrymis interventoris inflexum ad ignem vocasse judicium, id est, reos incendio deputasse, a quibus inopiae periculum [Col. 1089D] depulisset? Animadvertendum quapropter, quia hic nomine ignis transcursum flammae voluerit indicare, quae licet sui vehementia quod contigerit amburat: tamen quandiu non immoratur afflatis, nec in ea quae sunt profunda descendit, nec robora quae [Col. 1090A] videbatur occupasse, consumit. Igitur locustarum aut bruchorum imaginibus, operi quod susceperant insidentium, internecionem voluit addictae gentis ostendere. Quod cum in spiritu propheta vidisset, et per affectionem populo, et per reverentiam judici debitam consternatus occurrit: atque ut illa sententiae mutaretur atrocitas, obtinuit. Sed quoniam conferri plenam veniam non sinebat populi inveterata profanitas, ejusmodi poena succedit, quae etsi magnam partem immissa consumat, tamen reliquias manere patiatur. Sic enim ait: Ecce vocabit judicium ad ignem Dominus Deus, et devorabit abyssum multam: et comedet simul partem. Sed propheta cum effectus primae supplicationis animasset, huic quoque denunciatui audet obsistere, et dicit parvulum Israelem, imminutas videlicet ejus copias internecione delendas, si iram hostium ipse qui judicat, quasi castigator, accenderet. Imagine autem locustae Assyrios, et imagine ignis Babylonios significatos esse quidam putarunt, non videntes, quoniam repugnaret [Col. 1090B] historiae. Dicit enim propheta, et locustae et ignis plagas suis precibus fuisse submotas, ac de utraque respondisse Dominum supplicanti: Non erit istud, id est, Nequaquam irruet ista vastatio. Assyrius vero et Babylonius hostes, victoriarum potiti, et Israelem et Judam gravi caede vastarunt. Hic ergo ostendit Deus noster per prophetam, qui erat imaginum spectator effectus, et quod populus Judaeorum multo gravius quam sustinuit mereretur exitium, et quod eum aethereus arbiter posset internecione delere, si hostium vel multiplicare numerum, vel indignationem voluisset accendere: et quod necessitatem quamdam affligendae ejus gentis, quam nollet penitus interire, pateretur.

Vers. 7.-9.—Verum, cum has duas species imminentium discriminum submovisset, Hoc [Al. Haec] mihi ostendit, ait, Dominus. Et ecce Dominus stans super murum litum, et in manu ejus trulla coementarii. Et dixit Dominus ad me: Quid tu vides, Amos? Et dixi, Trullam coementarii. Et dixit Dominus ad me: [Col. 1090C] Ecce ego ponam trullam in medio populi mei Israel: non adjiciam ultra superinducere eum. Et demolientur excelsa 544 idoli, et sanctificationes Israel desolabuntur: et consurgam super domum Jeroboam in gladio. Magnam partem dispositionum Dei, sub quibus mortalium vita decurrit, prophetae de quo loquimur, visio publicavit. Nam cum praecedentes sententiae vel comminantem judicem ostenderint, vel frementem, et reorum mortibus leonis instar inhiantem (qui motus utique vel affectus a natura Dei continua tranquillitate gaudentis, secundum rationem dogmatis docentur alieni) praesentis loci reseravit occasio, quo potissimum genere ad ulciscendum Deus noster insurgeret, relinquendo videlicet potius, quam fremendo. Nam quoniam calamitatum agger protinus irruebat, si ille aegre destitisset, dicit eos se feriente collapsos, compunctionisque gratia in reorum pectoribus excitandae, eum sibi et habitum sumit et motum, quem habuisset inimicus, hoc permittente, desaeviens. Ideo [Col. 1090D] cum geminam ejus sententiam, quam pro Judaeorum meritis proposuerat, interveniens precatio sustulisset, tertiam intulit: cui quidem propheta quasi mitissime non auderet obsistere, sed quae affectum ultionis plenissimum contineret, inquit, Super murum [Col. 1091A] enim litum, id est, structoria arte compositum, stare mihi rerum Dominus videbatur, habens in manu trullam caementarii, per quam munus videlicet quo fungi consueverat, indicaret, id est, quod et jugi eos propugnatione tueretur, et quod frequentem medelam, per quam sanarentur et instaurarentur, adhiberet. Caeterum, si ista miseris conferentem providentiam submoveret, neminem eorum vel posse cohaerere, vel posse subsistere. Ergo trullam hanc, inquit, id est, curam meam, qua liniebantur et firmabantur quassa, deponam, atque otium quoddam benignitati, quia ita Israel cogit, indicam, nec sustinebo ulterius laborem cum impudenti nimirum profanitate inefficaci pietate certandi. Sicque demum quid perpetravere cognoscent, cum me nequaquam feriente, sed tamen non protegente, dispereunt [ Forte disperibunt]. Et demolientur excelsa idoli, et sanctificationes Israel desolabuntur: et consurgam super domum Jeroboam in gladio. Venient enim hostes, ac plenum agentes triumphum ferro ignique desaevient, [Col. 1091B] fana et profana cum totis urbibus concremantes, atque Jeroboae familiam gladio ulciscente vastabunt. Verum postquam hucusque concionantis prophetae sermo processit, Amasias quidam nomine, sacerdos Idolorum misit ad Jeroboam per idem tempus decem tribuum imperio praesidentem, nunciavitque ei quod Amos spiritu potius rebellantis quam vaticinantis instinctu, et nominatim ei, id est, regi denunciaret exitium, et totum populum ita multiplici comminatione terreret, ut etiam sententiae dubiae fieret, quem 545 videlicet regem sequeretur incertus. Totiusque voluminis prophetici propositum breviter amplectens,

Vers. 11.— Haec enim, inquit, Amos dicit, In gladio morietur Jeroboam et Israel captivus migrabit de terra sua. Ex quibus dictis consequenter advertimus, quod etiam in nostrorum temporum negociis experimur, quia pars gentis humilior, id est, quique populares, quominus habebant de nobilitate superbiae, [Col. 1091C] hoc etiam prophetarum dictis facilius movebantur. Sacerdotes vero et optimates cum regis vitiis favere contenderent, respuebant, imo criminabantur, et si liceret, interficiebant salutares magistros. Sed lectionis ordinem prosequamur. Cum ergo ad Jeroboam regem, quibus adversum Dei prophetam succendi posset, mandata misisset, non contentus finem excitati quasi certaminis praestolari: sed ut quocumque modo vir sanctus fugaretur exoptans, ad ipsum conciliator accessit.

Vers. 12. 13.— Et dixit Amastas ad Amos, Qui vides, gradere, fuge in terram Judae, comede ibi panem, et ibi prophetabis. Et in Bethel non adjicies ultra ut prophetes, quia santificatio regis est, et domus regni. Metuens credo, ne reverentia prophetae etiam regis indignatio frenaretur, per seipsum tentavit eum expellere, et cum honore compellans: Qui vides, abi inquit, et ad vicinam Judae confuge regionem, ubi et vivere tuto valeas et docere. Hoc vero loco, id est, Bethel, in quo respicis aulam fabricatam, et sanctificationes [Col. 1091D] regis, videlicet simulacrum, cujus sumus cultui cum ipso principe mancipati, ne pergas ulterius ejusmodi vocibus personare, quas nequaquam tibi forte impunitas intelliges.

Vers. 14. 15.— Respondit Amos, et dixit ad Amasiam: Non sum propheta, et non sum filius prophetae, sed armentarius ego sum, vellicans sycomoros. Et tulit me Dominus cum sequerer gregem, et dixit ad me, Vade, propheta ad populum meum Israel. De occasionibus responsionum etiam quae tacita sunt plerumque intelligenda succurrunt, sicut nunc propheta, cum ei aruspex dixisset ut fugeret, respondit nec se de prophetarum descendere stirpe, nec hoc munus ab initio suscepisse, nec ideo tamen quasi falsa vaticinantem [Col. 1092A] debuisse auditoribus esse despectui. Sed quod illi ad ejus contumeliam dicere solerent, hoc se etiam cum gaudio profiteri, id est, nec de choro se, nec de stirpe prophetarum fuisse: caeterum pastorali tantum officio deditum, et per saltus armenta ducentem, atque cibos ex arboribus vilissime colligentem, a Deo inspectore cordis, electum et ad hoc prophetandi officium destinatum, secundum quem morem gloriatur et Apostolus cum dicit, quod ubi placuerit Deo, ut revelaret Filium suum, per me, continuo non adquievi carni et sanguini, neque ad antecessores meos Apostolos veni, sed abii in Arabiam, et inde reversus sum Damascum (Gal. 1. 17.) , id est, nec magisterium aliquod nec privilegium requisivi, sed statim vocanti me Redemptori nostro ita proinde [ Forte prompte] et impigre parui, ut ad opus praedicationis ingrederer. Ergo et pastorem pecudum se beatus Amos profitetur, nulla ad opus hoc ambitione, sed sola vocantis 546 electione venisse, qui dicit ad me (inquit), Vade, propheta ad populum meum Israel. [Col. 1092B] Ea ergo quae supra comminanter injeci, debuisti tu, o Amasia, et omnes tui participes non ut mea, sed Dei per me loquentis dicta suscipere, nec dubitare quod Dei voluntate ea quae ventura cognoveram, nuntiarem. Quod ne nescias, accipe experimentum ejus, qui in me loquitur Christi.

Uxor tua in civitate fornicabitur, filii tui et filiae tuae in gladio cadent, et humus tua funiculo metietur. Et tu in terra polluta morieris, et Israel captivus migrabit de terra sua. Quid ergo tibi prodest audire nolle quod necesse habeas sustinere, cum non te denunciantis verba crucient, sed vulnera persequentis. Proinde ut sentias nulla arte impendentem removendam sententiam, praedico omnium te affectuum tormenta sensurum, id est, quae maritus, quae pater, quae clarus civis excipiat. Uxor enim tua non clandestina turpitudine polluetur, sed in medio urbis vincentium libidini subjacebit, et liberos tuos gladius, te spectante, cui non liceat lugere, vastabit: tuque simul [Col. 1092C] dedecore et orbitate perculsus in terra polluta morieris, id est, vel in ipsa Judaeorum regione quam videlicet prius sacrilegia civium, deinceps vero facinora hostium polluerunt: vel certe in barbaris finibus, quos semper esse politissimos aestimastis, et Israel in exilium turbine captivitatis abigetur. Sed videamus et reliqua.

CAPUT VIII.

Vers. 1.-3.— Haec ostendit mihi Dominus Deus, et ecce uncinus pomorum. Et dixit: Quid tu vides, Amos? Et dixi, Uncinum pomorum. Et dixit Dominus ad me, Venit finis super populum meum Israel: non adjiciam ultra ut pertranseam eum. Et stridebunt cardines templi in die illa, dicit Dominus Deus: multi morientur, in omni loco projicietur silentium. Usque ad praesentem locum denuntiaverat calamitates, quae debebantur criminibus, fixaque aeterni judicis sententia contineri, ut profani neutiquam evaderent impuniti. Sed cum longa hoc sonuisset vis orationis, nunc jam ferendarum [Col. 1092D] poenarum vicinum etiam tempus ostendit, ac secundum morem prophetarum, imaginem quae idipsum exprimeret, intromisit. Sicut enim supra trulla caementarii curam providentiae publicavit, quam de manu sua judex sub indignatione deponens docuit, quod eos jam protegere cessavisset: ita nunc vicinitatem damnationis ostendens, corripuit uncinum pomorum, id est, quem illi habere solent, qui ascendunt in arbores ut poma distringant, et quia per teneritudinem ramorum progredi ad extrema non possunt, consistentes in solido, ad se inflectunt capita ramorum, poma quae matura viderint colligentes. Ergo cum et judex aeternus jam opportunam cerneret ultionem, quasi maturuisse ad suscipiendam eam [Col. 1093A] populos fecit intelligi, pronunciatque munus suscepisse vindictae, nec ulterius impunitum Israelem posse consistere. Non adjiciam ultra ut pertranseam eum, sicut videlicet, collectores pomorum quae adhuc acerba vident, pertranseunt, quae vero sunt esui apta decerpunt. Ergo jam tempus implendae sententiae uncini forma monstravit: eos scilicet, qui videbantur florere divitiis et abundare 547 filiis, ad debita supplicia pertrahentis. Stridebunt cardines templi in die illa, dicit Dominus; multi morientur: in omni loco projicietur silentium. Nec ambiguum putes, o tu popule, quid haec uncini forma denuntiet: Stridebunt cardines templi: id est, cum urbibus delubra omnia, in quibus fiditis, destruentur, neque enim januae eorum sensim pro venerantium recludentur officiis: caeterum vi expugnantium dissilibunt, et profanum vulgus confusa caede morietur: sicque compita quae multitudine civium perstrepebant, lugubri silentio complebuntur. Videretur autem nomine templi, cujus ait cardines stridere, Judae quoque calamitatem, et [Col. 1093B] templi apud Jerusalem positi, denuntiare perniciem, nisi totus ipse contextus decem magnis tribubus conveniret. Ergo ejus cardines templi convellendos dixit, de quo et superius ait (Cap. 7, v. 9.) , Demolientur excelsa idoli, et sanctificationes Israel desolabuntur, et post pauca apertius: Qui juravit in delicto Samariae, et dixit: Vivit Dominus Deus tuus, Dan, viae Bersabeae cadent, et non resurgent ultra.

Vers. 4.-6.— Audite hoc, qui conteritis pauperem, et deficere facitis egenos terrae, Dicentes: Quando transibit mensis, et venundabimus merces: et Sabathum, et aperiemus frumentum, ut imminuamus mensuram, et augeamus siclum, et supponamus stateras dolosas. Ut possideamus in argento egenos, et pauperes pro calceamentis, et quisquilias frumenti vendamus. Iisdem regulis, quibus institutus est, prophetalis sermo contexitur, ut quanquam super omnia crimina cultum accuset idolorum, quo videlicet, deserentes Deum, profanissimi reddebantur: tamen etiam alias [Col. 1093C] vitae partes, id est, reliqua morum delicta non sileat: sicque vel ostendat, quia magisterium legis sacrae vitiorum amore contemserint, vel quales morum fructus impietas proferat, quae licet per omnes fere species improbitatis vagetur, tamen prae caeteris avaritiae studet: quae et apud Apostolum idolorum servitus vocatur (Gal. 5. 20.) . Ergo et hic sermo divinus cum sacrilegos arguisset, eisque jam vicinum minaretur exitium, exclamavit subito, quasi qui profanorum vellet rumpere surditatem, ut si de studiorum meritis judicare negligerent, sed quae erant foeda pulchris et vilibus anteferrent, saltem, jam rebus in angustum redactis, et motae ultionis fragore cominus sonante, aspicerent, in quem usum pecuniam congregarent, quoque aere marsupia niterentur implere, quae certi essent ventura protinus in hostium potestatem. Audite, inquit, hoc qui conteritis pauperem, et deficere facitis egenos terrae (Psal. 4.) . Filii hominum, usquequo graves corde, utquid diligitis vanitatem, et divitiis mendacibus impudenter [Col. 1093D] inhiatis? Nihil de his auxilii, nihil imo solatii sentietis, quae vobis et culparum caussam faciunt et poenarum. Qua spe credita vobis, judicantium munera corrupistis, ut de oppressis necatisque pauperibus, 548 spolia cruenta reciperetis, nec ullum industriae genus haberetis innoxium: neque enim solum corruptione sententiarum in judiciis deliquistis, sed etiam cum de agrorum fructibus pecuniam redigere pergebatis, ipsa quae honeste geri potuissent commercia polluentes concessae industriae votorum [Col. 1094A] scelera miscuistis. Quando enim, aiebatis: Transibit mensis, et venundabimus merces: et sabathum, et aperiemus frumentum, ut imminuamus mensuram, et augeamus siclum et supponamus stateras dolosas. Non minus ergo avaritia, quam iniquitate peccantes, publicam expectabatis et optabatis inopiam: quanquam luxuriosissimi perque hoc inertissimi, tamen fastidiebatis feria sabbathorum, quia indicto otio, uno saltem die vos a fraudibus continebant. Ergo increpabatis, inquit, transeuntis otii tarditatem: ad actuosa nimirum tempora festinantes, in quibus esurienti populo magnis preciis venderetis non solum frumenta, sed etiam quisquilias, quas utique projicere solebatis, talia apud vos mutua iniquitate meditantes, ut possideatis in argento egenos, et pauperes pro calceamentis. Cum ergo vos ita gesseritis humanitatis inimicos, ut quo eratis caeteris ditiores, hoc vos crudeliores civium turba sentiret: et nec ipsa vos rerum copia ad largiendum vocaret, debetis profecto nullam consequi ab aeterno judice misericordiam, [Col. 1094B] quam proximis vestris tanta obstinatione, tantaque impudentia denegastis.

Vers. 7.— Juravit Dominus in superbiam Jacob, si oblitus fuero usque ad finem omnia opera eorum. Magnitudinem iniquitatis tuae, o Israel, Creatoris indignatio publicavit, qui se etiam obtestatione constrinxit, quod nullus tot malorum immemor redderetur: sed donec ultimos eos finiret exitio, vim severitatis intenderet. Simul etiam latentes reorum detexit affectus, qui cum viderentur in fraude mensurarum, et ponderum per solam avaritiam deliquisse, in superbiam eorum se surrecturum minatur: ostendens profecto, quia nunquam illi tot crimina, nisi per contemtum legis admitterent, atque ut pecuniam immodice, ita etiam praecepta Dei viliter aestimarent. Non est, inquit, quod eorum fastum contumeliis inopum terminetis, longe ulterius effrenata impiorum processit audacia, nostrum inquam hausere contemtum: propter quod merito, qui sum inspector [Col. 1094C] animorum, superbiam eorum detestor: et juravi in ira mea, si introibunt in requiem meam (Psal. 94.) . Quae enim potest censuram miseratio temperare, cum tali atrocitate grassentur, ut universa eorum regio mereatur intremere, cupiens eorum pondere, quos degeneres aluit, liberari.

Vers. 8.— Nunquid super isto non commovebitur terra, et lugebit omnis habitator ejus: et ascendet quasi fluvius universus, et ejicietur et defluet quasi rivus Aegypti? Quid esset terram moveri, quod per schema utique terroris edixerat, 549 subjecto sermone patefecit dicendo, Et lugebit omnis habitator ejus. Veniet, inquit, olim promissa et hactenus delata captivitas: jam quippe ultionis negotium, ille quem supradixi sententiae nostrae uncinus attraxit. Et implebitur omne, quod tam contemtus protuli, quam juratus, omnisque Israelis populus non majori difficultate, quam rivus Aegypti, videlicet Nilus, effluet, atque ad Assyrios transire cogetur. Cujus temporis erit tam tristis et acerba facies, ut die medio sol [Col. 1094D] defecisse et nox irruisse videatur. Ita enim nulla ordinum distinctio, lux consilii nulla remanebit, ac si palpabiles tenebrae terram et coelum pariter miserorum oculis abstulissent.

Vers. 10.— Et convertam, inquit, festivitates vestras in luctum, et omnia cantica vestra in planctum: et inducam super omne dorsum vestrum saccum, et super omne caput calvitium. Et ponam eam [Ant. eum] quasi luctum unigeniti, et novissima ejus quasi diem amarum. Quoniam non unam personam, sed populum [Col. 1095A] simul institutus sermo designat, ideo permutatio et numeri contingit et generis: ut tum pluraliter tum singulariter alloquatur. Convertam, inquit, festivitates vestras in luctum, et cantica vestra in planctum, id est, aemula laetis cuncta succedent, et quae liberi ad voluptatem parastis, luctui subjiciet immissa captivitas: corporaque nobilium pretiosis paulo ante tecta ornamentis, cilicium pannique convestient. Quod totum tempore captivitatis obtingere, utinam, lectione tantum indicante, nossemus. Sed tam frequens nostris temporibus ejusmodi est facta conditio, ut quidquam melius sperantium miremur audaciam. Inducam, inquit, super omne dorsum vestrum saccum, et super caput calvicium: et ornamenta corporum, firmamenta virium perdetis, ut caesaries vel ludibrio, vel morbo incipiat consumente defluere: et ponam eam quasi luctum unigeniti, et novissima ejus quasi diem amarum, id est, gentis Israeliticae status ab arce felicitatis antiquae ad ima descendit miserae servitutis: ut tam acerbo luctu digna sit, quam illa [Col. 1095B] orbitas, quae de unigenitis consuevit accidere, ubi non solum amissa pignora, sed etiam posteritas extincta lugetur. Sed videamus et reliqua.

Vers. 11.— Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et mittam famem in terram: non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini. Et commovebuntur a mari usque ad mare, et ab Aquilone usque ad Orientem circuibunt, quaerentes verbum Domini, et non invenient. Inter extremas calamitates ejus populi, qui Legis conditione floruerat, numerandum esse monstravit defectum salutarium magistrorum. Quidni cum ea sit conditio, ut si discenda non audias, subeat imperitia, perque hoc ignorantiae nocte verseris, atque in multiplices miserias, velut luminibus captus, incurras? Qui enim, ut alius propheta denuntiat, non didicerit justitiam, super terram veritatem non faciet, sicque mendacia loquentes peribunt. Propter quod, et populo, cui per Osee prophetam exprobratum fuerat, quia scientiam repulisset, [Col. 1095C] ob id quia ipse ab 550 omnipotente Domino mereretur repelli, etiam in praesenti loco sub denuntiatu poenae idem crimen objicitur, ut qui pietatis magistros studiis fuerant profanitatis exosi, quantum in exitium suum laboraverint, agnoscant: qui hoc videlicet peccando fecerint, quod eis judex inter caetera imo supra caetera supplicia comminetur, idest inter captivitatis aerumnas doctrinae eos egestate feriendos, ut illo insigni, quo inter omnes nationes conspicui fuerant, deserantur, nec quisquam eos prophetarum vel instruat ignorantes, vel consoletur afflictos. Quod totum sub hostili damnatione contingere, assidua nos pericula docuerunt. Hanc autem minarum speciem Esaias quoque beatus asseruit, auferendum videlicet a Judaea principem, atque seniorem consoliorum, doctoremque, praenuntians in eorum locum pueros reges et effaeminatos principes subrogandos. Quod autem ait, non famem panis neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini, illis populis inferendam, quantum ad tenorem quidem [Col. 1095D] pertinet lectionis, eo sensu videtur illatum, ut dixerit, non solum famem panis, neque solum sitim aquae, sed audiendi verbum Domini eam fore penuriam, ut nusquam valeant doctorem, etiamsi eum avidissime quaesierint, reperire. Neque enim quasi doctrinae spiritalis cupidos, perque hoc dispendia ejus graviter aestimantes edicenda, solorum magistrorum ablatione terreret. Secundum eloquia itaque Scripturis familiaria non utique negavit, eos fame sitique vexandos, sed subaudiendum reliquit, non his solum, quae pro conditione mortalis vitae bonis malisque quasi promiscue interdum accidunt, [Col. 1096A] subjugandos, verum alia majore calamitate, et ea quae ad omnium respicit, et non noxiis accidere non potest, esse plectendos, id est, ut divina eos doctrina non instruat, sed auris eorum, etiamsi adjurent se discere velle, contemnat. Quasi quibus conveniat illud, quod apud alium prophetam legimus: Peccatori autem dixit Deus, Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum (Psal. 49. 16.) , fingitur sensus ex omnibus, quia pro sceleribus, et religionis et conversationis suae captivitati barbarae Judaeorum gens quondam dilecta subdatur: qui tantum sane a prisci decoris arce defluxerint, ut voluntatis suae crimina recognoscant in poenis, atque fererum tolerantes jussa dominorum, doctrinam sacrae legis nusquam audiant insonantem: cujus nimirum adhuc in patriis collocati finibus, illuminantia se praecepta contemserint. Verum ut contextus ipsius lectionis intelligentiae hujus tenorem poscit, ita etiam debemus advertere, eadem quoque ad futurorum significationem valere, eorum [Col. 1096B] videlicet temporum, in quibus Judaei sceleratissime peccantes, gravissime conciderunt. Postquam enim vinea illa, quae translata ex Aegypto (Isai. 5.) , plantata est in regionibus opimis, et aedificato templo, torcular sacri altaris accepit, expectataque, ut faceret uvas, fecit spinas, et non justitiam, sed clamorem, ita ut cultores ejus in ipsum filium patris familias efferati (Marc. 12. Luc. 20.) , crederent se absque molestia reliquum 551 esse tenturos, quod cum legitimi haeredis interitu pervasissent, Juravit Dominus Deus in superbiam Jacob, si oblitus fuero usque ad finem omnia opera eorum, quorum tanta emersit atrocitas, ut ipsa terra eorum moveretur, ac medium diem lugubris auferret obscuritas. Sexta siquidem hora tenebrae factae sunt usque ab horam nonam, et terra mota est, petrae scissae sunt (Matth. 27.) , sicque festivitates eorum in luctum, et in planctum cantica pervenerunt, atque impiorum dorsa sacco tecta sunt, et capita sensere calvicium: venientibusque [Col. 1096C] in ultionem piaculi gentibus, Jerusalem est obsidione circumdata, atque adeo illisa terrae, ut ulterius nequaquam possit adsurgere. Sensit ergo quasi luctum unigeniti, et amaro conclusa fine est gens illa, quae Unigenitum Dei contumeliis plagisque violavit, secutumque est vere tempus, in quo fame spiritalium bonorum consumatur: nec penuriam panis, aut aquae sitim, sed audiendi verbum Domini, videmus eos, qui in verbum Domini contumaces fuerant, experiri. Annon eorum ista calamitas in ipsa rerum attestatione collucet? Nam cum spiritalis philosophiae, erga Dominum scilicet pietatem, erga proximos benignitatem, et probitatem docentis, ab eis origo discesserit, ad tantam studiorum et doctrinae sunt inopiam devoluti, ut a solis ortu usque ad occasum, id est, in toto orbe terrarum dispersi, nusquam verbum Dei, quo vegetentur, audiant, nec coruscantis Evangelii fulgore tangantur; sed instar infantium pro virtutibus morum vitalibusque sacramentis, rebus pudendis et ludicris intumescant: carnis [Col. 1096D] videlicet concisione, et sabbatibus feriis gloriantes. Consequenter ergo nec doctor apud eos aliquis eruditus, nec princeps, nec sacerdos, a quo reformentur, existit: quia loquente Moyse, oculi eorum velamine conteguntur, quod non aliter aufertur, nisi cum in Christo, qui nos redemit, aboletur. Circumibunt, inquit, verbum Domini quaerentes, et non invenient (Joan. 1.) , quia eum, qui Verbum caro factum est, negaverunt, sicque lux in tenebris lucet, et tenebrae eum non comprehenderunt.

Vers. 13. 14.— In die illa deficient virgines pulchrae, et adolescentes in siti. Quia juravit in delicto [Col. 1097A] Samariae, et dicit: Vivit Dominus Deus tuus Dan, et vivit via Bersabee, et cadent, et non resurgent ultra. Licet sui temporis mores prophetalis accuset oratio, tamen per censurae cumulum, etiam futura signa consequenter ostendimus; atque ideo, etsi sermo progrediens ad negocia, quae videbantur instare, respexit, nihilominus et isti conditioni potest, quae nunc Judaeos detinet, convenire. Neque enim absurdum est, si de praeterita dignitate ipsae Tribus pulchrae virgines nominentur, quae ut tunc idola sequendo, exitio leguntur addictae: ita nunc cum Redemptorem suum negarunt, idem commisisse dicuntur, quod et cum in Dan et Bersabee locatos 552 vitulos adorarent, ut fiat sensus: Quia frustra se Judaei, Christo Domino non credentes, immunes impietatis existiment, per id videlicet quod idola nulla venerentur, cum nihil apud eos de antiqua patriarcharum pietate resederit, quia nomen Christi pervicaci infidelitate violando, participes et aequales idolorum cultoribus conteguntur: propter quod [Col. 1097B] etiam in Evangelio pronunciat inspector animorum: Qui me odit, et Patrem meum odit (Matth. 16.) : proinde eos adducit cumulata damnatio, qui negando Filium, Patrisque pronunciantur inimici. Quod autem ait, Vivit Dominus Deus tuus, Dan, et vivit via Bersabee, vulgi consuetudinem denotavit, qui videlicet superstitione prolabens, et itinera plerumque quibus ad delubra itur, adjurat. Cadent, inquit, et non resurgent ultra, id est, spei solatiis inniti non sinentur ulterius, ut putent usque ad terrorem ejusmodi comminationes sonare, statimque occursum ire liberationis gaudia, sicut leguntur frequenter experti; sed quia ultionis tempus comprehensus demum uncinus attraxit, patiendo sentiant, quod hactenus didicerant audiendo, et ita cadent, ut rebus ipsis deprimentibus conterantur.

CAPUT IX.

Vers. 1.— Vidi Dominum stantem super altare, et [Col. 1097C] dixit: Percute cardinem, et commoveantur superliminaria. Avaritia enim in capite omnium, et novissimum eorum in gladio interficiam. Altare hoc quidam, super quod ultor astiterit, legitimum videlicet, quod esset in Jerosolymae templo positum, crediderunt, secundum illud, quod alius propheta dicit, A sanctis meis incipite, videatur templi quoque ipsius exitium comminari; sed intellectum ejusmodi loci contextus refutat. Mentio quippe Judae nulla praecesserat: caeterum decem Tribubus specialiter imminebat. Denique postquam dixit, Jurant in delicto Samariae: et, Qui dicunt, Vivit Dominus Deus tuus, Dan, et vivit via Bersabee: cadent, inquit, et non resurgent ultra, ac deinde subdidit: Vidi Dominum stantem super altare. Cum ergo signantissime decem Tribus Samariamque pulsaverit, altare quoque et delubrum, quod praecipiat everti, ipsum debemus accipere, de quo paulo ante dixit: Et venit finis super populum meum Israel, non adjiciam ultra, ut pertranseam eum, et stridebunt cardines templi in die illa, dicit Dominus. [Col. 1097D] Et paulo supra, Dixit ad Amasiam Amos: Nunc audi Verbum Domini: Tu dicis, Non prophetabis super domum Israel et non stillabis super domum Idoli. Propter hoc haec dicit Dominus: Uxor tua in civitate fornicabit, et filii tui et filiae tuae in gladio cadent, et humus tua funiculo metietur, et tu in terra polluta morieris, et Israel captivus migrabit de terra sua. Quia ergo dixerat, quod in delicto Samariae jurantes [Col. 1098A] debito subderentur exitio, persequitur ipsius comminationis effectum, et dicit se vidisse Dominum ad eruenda profanorum altaria constitisse. Et 553 quamvis sub imagine varia, tum occurrentis, tum stantis appareat: tamen quia omnia jussione perfecit, et dixit, inquit, ministris, vel angelis nimirum, vel gentibus, ex ejus voluntate venientibus, ut percuterent valvas, et commota superliminaria dissilirent, sicque omnis aedium ruina sequeretur, statimque causas commotionis ostendens: Avaritia enim, ait, in capite omnium, et novissimum eorum in gladio interficiam. Quidam in elocutionibus videtur esse defectus, sed si diligenter inspicias, consilio potius quam forte susceptus. Quia enim toto volumine scelera eorum, hisque debita tormenta digesserat, merito nunc compendium sermonis elegit, ut et morum vulnera unius vitii signaret indicio, et damnationis pondera succincto nimirum sermone contingeret. Percussu quippe cardinum, et superliminarium motu, ruinam fanorum; avaritiae vero nomine in capite [Col. 1098B] omnium commorantis, a principibus ad imos, sordibus cunctos et sacrilegiis horrere pronunciat: novissimos vero eorum quod interficiendos hostili mucrone signavit, ostendit neque exiguis esse parcendum: sed optimates et vulgum confusa caede perituros. Non erit [Ant. erat ], inquit, fuga eis: fugient, et non salvabitur ex eis qui fugerit. Fugam pro effugio nominaverat, quod ut exponeret, postquam dixit: Non erit in eis fuga, continuo subjecit, fugiet, et non salvabitur ex eis qui fugerit. Ergo quia nihil proderat fugisse capiendis, neque fugam eos arreptum ire pronunciat. Verum ne hoc esset incertum, intulit, quod ad expositionem valeret. Fugiet, inquit, et non salvabitur ex eis qui fugerit. Ex quo sensu est illud in psalmo: Fiat via illorum tenebrae et lubricum, et angelus Domini persequens eos (Psal. 34.) . Verum ne hoc ipsum breviter indicatum sensum eluderet audientium, pergit sententiam dilatare per species, ut affectum timoris longitudine descriptionis exasperet, [Col. 1098C] simulque commendat, se indignante, qui sit totius orbis inspector, nullam religionem, nullam esse creaturam, quae vel auxilium aliquod vel solatium valeat praebere damnatis. Postquam ergo dixit, Non erit fuga eis: fugiet, et non salvabitur, qui fugerit ex eis:

Vers. 2.-4.— Si descenderint, inquit, usque ad infernum, inde manus mea educet eos: et si ascenderint usque in coelum, inde detraham eos. Et si absconditi fuerint in vertice Carmeli, inde scrutans auferam eos: et si celaverint se ab oculis meis in fundo [Vulg. profundo] maris, ibi mandabo serpenti et mordebit eos. Et si abierint in captivitatem coram inimicis suis, ibi mandabo gladio, et occidet eos. Non quo horum aliquem quos enumeravit locorum, adire captus Israel aut posset, aut cuperet, sed ut magnitudo se aeterni judicis publicaret, ab impossibilibus exempla collegit, id est: Si me 554 insequente, possent aut ad coeli ardua subvolare, aut vorari terrarum hiatibus, ut laterent, aut, sicut est stultitia plerumque metuentium, [Col. 1098D] Carmeli verticem peterent, quasi tutas latebras, vel si in profunda marinorum gurgitum mergerentur, nusquam tamen possent vim nostrae ultionis effugere. Quibus sane ne haec ipsa forte, qua puniantur, conditio blandiatur, putentque, se ita ferenda captivitate defungi, ut nihil in eos reliqui juris habeam, quos dominationi barbarae mancipavero: denuncio, quia nec captivorum valeant sorte defendi, [Col. 1099A] quibus videlicet parcere solet dominantium vel lassata vel satiata crudelitas: sed ibi quoque ad nutum meum jugulos eorum tela penetrabunt; neque enim cuiquam licebit misereri eorum, in quos ego quoque fuerim saevire compulsus. Hunc autem colorem in laudem Dei sacrorum carminum scriptor excoluit; Quo ibo, inquiens (Psal. 138.) , a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? Si ascendero in coelum, tu illic es, si descendero in infernum, aderis. Si sumsero pennas meas ante lucem, et habitavero in extremis maris: illuc manus tua deducet me, et tenebit me dextera tua. Etiamsi dicam, Tenebrae occultabunt me, noxque mihi consolatio erit, considero rursus atque conspicio, quia sicut tenebrae, ita et lumen ejus: id est, oculis Dei ita sunt praeviae, quamvis densae noctis tenebrae, sicut et lumen diei. Ut ergo beatus David haec caetera numeravit sub divinae admiratione virtutis, ita etiam nunc per Amos, et ad indicium virtutis suae Deus noster, et ad cumulum timoris valitura proposuit, quodque nihil solatii possent invenire [Col. 1099B] monstravit, dicendo: Et ponam oculos meos super eos in malum, et non in bonum, id est, hos ego puniturus aspiciam, ut sentiant in doloribus, cujus potentiae Deum longa miseri aetate contemserint.

Vers. 5.— Et Dominus Deus exercituum, qui tangit terram, et tabescit [Vulg. tabescet]: et lugebunt omnes habitantes in ea. Videtur quidem ad indicium potentiae suae nomine totius terrae, totius orbis mentionem fecisse: quod is videlicet, si Deus praeciperet, absque ulla difficultate deflueret, secundum illud Apostoli Petri, qui ait: Quales oportet nos esse in sanctis conversationibus, exspectantes adventum Domini, in quo coeli magno impetu transibunt, et elementa ignis ardore tabescent (2. Petr. 11. 12.) : fieretque sensus ejusmodi: O tu, Judaeorum popule, profanitatibus dedite, hoc quod dixi, te ultionis meae vim nullis effugiis posse vitare, ne ita accipias, quasi omne, quod possum in magnitudinem tuae calamitatis expenderim. Quam sit enim hic exiguus meae virtutis [Col. 1099C] effectus, hinc [ Ant. hic, et mox universa] intelligere potes, quia si universam terrae molem iratus aspexero, haud difficilius, quam cera ignis vapore solvatur. Ego enim Dominus Sabaoth, id est, exercituum, cui 555 nimirum militant innumerabiles angelorum catervae, qui mentem sero licet, demum tamen ultor accingor. Magnitudinem proinde tuae calamitatis expendito, quia omnia potest, cujus te nunc ira persequitur. Sed ad consequentiam magis respicit lectionis, si de Judaea id quoque dixisse regione videatur, in quam comminationes ab exordio voluminis personabant. Cum enim dixisset, Ponam oculos meos super eos in malum et non in bonum, et quod nulla eos elementa vel auderent eos celare vel possent, consequenter adjecit: quia rex virtutum esset, Dominusque dominorum, qui illo pollutam regionem squalore vestiret. Et ascendet sicut rivus omnis, et defluet sicut fluvius Aegypti. Id est, in captivitatem gens tota migrabit. Et sicut alius propheta ait, Ad nihilum devenient [Col. 1099D] tanquam aqua decurrens (Psal. 57.) . Rivum [Col. 1100A] enim Aegypti Nilum vocat, qui cum inundatu annuo Aegyptia arva contexerit, ita rursum in alveum suum fluenta subducit, ut aquarum nulla fere in campis vestigia relinquantur. Ergo et Samariae populus, qui quondam Palestinae terram quasi uberaturus impleverat, dignitate ac libertate depositis, claustra alienae dominationis intrabit, et nulla pristini decoris signa retinebit.

Vers. 6.— Qui aedificat in coelo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundavit. De laudibus Dei pergit contexta praedicatio quae nunc videtur: ad illud enim quod dixerat, Dominus Deus exercituum, qui tangit terram, et tabescit: et lugebunt omnes habitantes in ea, cohaeret istud, Qui aedificat in coelo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundavit, id est, ejus oculos nec si ad coelum ascenderes, nec si in profunda pelagi mergereris, posses effugere, qui angelorum Dominus est, qui mundum creavit et continet. Qui aedificat in coelo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundavit. [Col. 1100B] Est autem sensus, quia cum in coeli solio pro sui majestate considat, tamen dignatus est in terra quasi proprium habere fasciculum, videlicet Abraham, Isaac et Jacob posteros, quorum vocari specialiter Deus, cum sit Dominus universitatis, elegit. Fasciculum ergo quasi possessionem vocavit, secundum illud Deuteronomii: Cum divideret Excelsus gentes, statuit terminos earum secundum numerum Angelorum Dei, et facta est pars ejus Jacob, et haereditatis ipsius, Israel (Deut. 32.) . Quod utique breviter inferendo, ostendit quanta benevolentia cum Judaeis gesserit, quantisque eorum sit sceleribus asperatus. Qui ergo aedificat, id est, qui aedificat, et ab initio creaturae sacris legibus ordinavit, ut ipse in coelum quasi in excelsa mundi ejus rector ascenderet, et aeterna illic dominatione consideret, terram vero famulorum suorum incolatui deputaret, secundum illud quod beatus David eloquitur: Coelum coeli Domino, terram autem dedit filiis hominum (Psal. 113.) . [Col. 1100C] Cum ergo ita sit throno sublimis et sceptro, 556 cumque non solum sidera, sed coeli coelorum cum tremore suscipiant: tamen ad infima oculos suae pietatis inclinat, et humilia ita respicit, ut nullam creaturam providentiae suae gubernatione destituat. Non si fasciculum, ut diximus, videlicet gentem sacris ritibus imbuendam in honorem Abrahae, Isaac et Jacob habere dignatus est, tamen (secundum quod sacrum carmen eloquitur [Psal. 144.] : Bonus est Dominus universis, et miserationes ejus super omnia opera ejus. Solemque suum facit oriri super bonos et malos [Matth. 5.] , pluit super justos et injustos ) non solum hominibus, sed etiam avibus et jumentis alimenta suppeditans, secundum illud Davidicum: Omnia a te expectant, ut des illis escam in tempore: dante te illis colligent, aperiente te manum tuam, omnia implebuntur bonitate: Avertente te autem faciem tuam, turbabuntur (Psal. 103.) . Et alibi, Qui dat escam jumentis et herbam servituti hominum, ut exhilaret faciem [Col. 1101A] in oleo, et pane confirmet corda hominum (Ps. 103. v. 15.) . Ut ergo in victum hominum fruges et fructus terrae pariant, lapso de nubibus imbre foetantur, quarum est ad hoc creata mollicies, ut missae in fluctus quasi spongiae compleantur: et eisdem aquis a genuina salsedine ipsa transfusione purgatis, atque in dulcedinem potabilem transeuntibus, sitientia arva perfundant, diversitatemque seminum mirabili ubertate multiplicent: unum esse certo jure Dominum, qui haec videlicet ordinaverit, confitentes. Sed videamus quo proficiat divinae virtutis praemissa descriptio.

Vers. 7.— Nunquid non ut filii Aethiopum vos estis mihi, filii Israel, ait Dominus? An Judaeorum Deus tantum? nonne imo et Gentium? unus enim Deus qui justificat circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem (Rom. 3.) . Quamvis ergo providentiae meae testimonio, quae consulit omnibus in commune mortalibus, potueritis et debueritis agnoscere, vestrum me quidem genus in honorem sanctorum parentum [Col. 1101B] praecipue delegisse, non tamen alias gentes a mea consulentia repulisse, saltem me esse universorum Dominum, ex his quae sunt gesta, cognoscite: neque tantum vobis, cum decideritis in crimina, vendicate, ut solos vos anteferri caeteris aestimetis, pro hoc quod de Aegyptia servitute mirabiliter estis educti, et regionem uberem, ejectis, quod est amplius, incolis, possidetis; neque enim circa vos tantum ejusmodi dispensationis munus exercui, sed sicut Israelitae de terra Aegypti, ita et Palaestinos de Cappadocia, et Syros de Cyrene assumtos, in eorum locos qui expelli meruerant, intromisi. Haud ergo vestras credatis meruisse virtutes, quod ego justitiae meae semper impendi: videlicet ut polluta sacrilegiis regna delerem, legitimi Domini hanc praecipuam curam esse contestans, ut neminem impunitum relinquat, quem nihil cogitare de correctione perspexerit.

Vers. 8.— Ecce oculi Domini Dei super regnum peccans: et 557 conteram illud a facie terrae. Discite [Col. 1101C] proinde rerum saltem periculis, nullum mortalium vel opibus tutum esse vel viribus, qui non fuerit innocentiae pravitate circumdatus. Mea ergo justitia semper exposcit, ut non solum unus aut duo, sed etiam totum regnum, si peccatis est subditum, depereat. Verumtamen parentum a me vestrorum sanctitas impetravit, ut vos non patiar internecione deleri, sed etiam si meritorum momenta perpendens, in crimina vestra ultionem suscitavero, miserendi etiam mihi nunquam subrepat oblivio, sed etiam si conteram reos, non etiam sinam Israelitarum nomen perire. Erit ergo inter vos reliquosque discretio, quod vos castigati, illi autem docebuntur extincti. Et quoniam in ipso indignationis impetu Deus tamen prodidit, reliquis se esse parsurum, quae sunt laeta persequitur.

Vers. 9. 10.— Ecce enim ego mandabo, et concutiam in omnibus gentibus domum Israel, sicut concutitur [Vulg. addit triticum] in cribro, et non cadet lapillus super terram. In gladio morientur omnes peccatores [Col. 1101D] populi mei, qui dicunt: Non appropinquabit, [Col. 1102A] et non veniet super nos malum. Hoc proinde quod toto volumine indignatio mea fremuit, non effusa pernicitate grassabitur, sed quasi cauta manu et sollicita vos inspectione concutiet, instar videlicet cribri quo frumenta purgantur: cujus augusta foramina nec grana sinunt decidere nec lapillos, sed solum pulverem ac lolium, ac reliqua quae sunt inutilia secernunt. Quod autem lapillos ait inter frumenta residere, ad consuetudinem videtur respexisse purgantium, qui plerumque ad hoc in cribrum mittunt lapillos, ut vim concussui addant marginibus illisi, et nihil de quisquiliis remanere patiantur. Secundum subtiliorem vero sensum, propius eam rem pro qua fuerat suscepta, tangentem, nomine lapillorum, eorum indicat firmitatem, qui malis haud facile corrumpantur exemplis, ut illis temporibus et prophetas et alios justos fuisse legimus: qui cum reliquum vulgus ut ligna ac stipulae deperirent, illi velut solidi, perque hoc pretiosi lapides permanebant: super quos merito Ecclesia fundaretur, quoniam nulla posset [Col. 1102B] procella subruere. Ergo etsi omnes ait pariter abripiat immissa captivitas, tamen nequaquam vos viliter aestimabo, ut confusa videlicet caede pereatis: sed exercebitur libra judicii, ut nullum gladius contingat innoxium, nullum praetereat criminosum. In gladio morientur omnes peccatores populi mei, qui dicunt: Non appropinquabit et non veniet super nos malum, id est, qui sacris vatibus restiterunt, et eos quasi convincere gestientes, affirmabant, nihil calamitatum, quas illi denunciabant, esse venturum, neque se ulla malorum experimenta capturos: hos, inquit, vindicta persequetur saeviens. Caeterum omnes vel innocentia vel examinata virtute 558 conspicuos ita manus nostra defendet, ut exercitati quidem, nec tamen doceantur extincti. Sed videamus et reliqua.

Vers. 11. 12.— In die illa, dicit Dominus, Suscitabo tabernaculum David, quod cecidit: et reaedificabo aperturas murorum ejus, et ea quae corruerant instaurabo: et reaedificabo illud sicut in diebus antiquis. Ut [Col. 1102C] possideant reliquias Idumaeae et omnes nationes, eo quod invocatum sit nomen meum super eos, dicit Dominus faciens haec. Quia promiserat, se etiam sub tempore indignationis accensae, circa Judaeorum tamen gentem ita misericordiae habere respectum, ut non eos usquequaque pateretur aboleri (sed in ipso captivitatis turbine, cum jam eos fera barbaries possideret, mirabili tamen auxilio innocentia vel justitia praeditos defensurum iri, ut potestatem in eos non haberet interitus, quod utique videbatur esse difficile) opportune et necessarie prospera quae essent ventura subjunxit, ut clementiae videlicet suae, cujus signa promiserat, evidentiora etiam documenta congereret, et eorum se habere curam, de quorum meritis judicabat, ostenderet, sicque intelligerent, quia neminem sine judicio pateretur perire, quandoquidem non solum erga personas, sed etiam inter gentes hoc discrimen exereret. Jam enim decem tribubus Assyria dominatione possessis, Judam et Benjamin, qui una tantummodo, Judae videlicet, commemoratione [Col. 1102D] signantur, a Sennacherib expugnatione [Col. 1103A] defendere. Dicit ergo prophetali more tempus appellans: In die, ait, illa suscitabo tabernaculum David quod cecidit, et reaedificabo aperturas murorum ejus, et ea quae corruerant instaurabo, et reaedificabo illud sicut in diebus antiquis. Quibus verbis utique illam signat aetatem, quae et Judae tribus cum reliquis de Babylonia captivitate liberata est. Ea enim, sicut omnes pene prophetae concinenter praedixerant, ita etiam rerum exitus comprobavit. Hic ergo cum tristia omnia sub persona decem tribuum narrasset, ubi ad praedictionem laetorum ventum est, per Judae occasionem, eorum seriem percucurrit: simul indicans Jerosolymitas sub adversa venturos, de quibus nimirum eos educendos esse promittit: cujus sane libertatis sub Ezechia signa paruerunt, quando videlicet in Jerusalem a manibus obsidentium, gravi penuria laborantes, mirabili Deus protectione defendit. Cunctis ergo quaeque fuerant adversa depulsis, illam, inquit, quam indignatus posueram, caementarii opificis trullam, resumam, ut aedificem [Col. 1103B] interrupta murorum, quae hostium fuerant impugnatione quassata, aedesque omnes quae consenuerant suscitabo, et in vigorem antiquae felicitatis reducam: nec solum libertatis dulcia, sed etiam ultionis attribuam, id est, ut possideant reliquias Idumaeae gentis, scilicet de Esau stirpe 559 venientis, cujus assidue parricidali odio laboraverant, cunctasque nationes ita sub propria ditione constituant, ut appareat quantum pietatis fructum fuerint consecuti, qui opimas crebra sane victorias nominis mei invocatione perceperint. Notandum vero, quoniam hujus loci in Actibus Apostolorum (Act. 13. 15.) B. Jacobus ad praedicandum mysterium Redemptoris nostri, sub intelligentia subtiliore fuerit recordatus, tabernaculum videlicet David corpus Christi appellans: quod cum pro ipsa conditione naturae cecidisset in mortem resurrectionis est virtute ac mysterio suscitatum: et vere sanctificatio David fidelis, id est, aeterna resplenduit, [Col. 1103C] quando non permisit sanctum suum Deus videre corruptionem (Psal. 15.) , sed clarificavit eum ante faciem omnium populorum, ad gloriam plebis suae Israelis. Apostolorum ergo doctrinam sequentes, sic esse intelligenda prophetarum o volumina noverimus, ut per contextum sui temporis gesta complexi, et per excursus subitos vel sensuum cumulos etiam futura signaverint, eorumque magnitudinem docuerint spectari in narratione praeviorum. Sic enim forma loci praesentis instituit: quia quantum ad historiam respicit, et Babyloniorum soluta damnatio, et quam Judaei pertulerant, rescissa captivitas est, atque resplenduit anxiis, ut saepe promissa fuit, longum expectata libertas: quam tamen, si ad regulam virtutis examines, quippe mortalibus, et vitae istius amara tolerantibus, nimis exiguam fateberis contigisse. Haec autem liberatio, quam Christi mysteria Fidelibus contulerunt, cum semel venerit, absque fide longior est, et absque comparatione sublimior: cui ita moenia firmitatis et [Col. 1103D] dulcedinis comparantur, ut repositae in eis divitiae nec oppugnationem possint timere nec fraudem. Idumaeae autem reliquias possessura credatur, quando corpus hoc, quod per rufum Judaeorum colorem videtur ostendi, quemadmodum seminatum est in [Col. 1104A] ignominia, sic consurget in gloria (1. Cor. 44.) , nec aliquas de infirmitate molestias aut intellectui generabit aut sensui; caeterum, erit Deus omnia in omnibus. Verum his breviter explicatis, revertamur ad seriem lectionis.

Vers. 13.— Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et comprehendet arator messorem, et calcator uvae mittentem semen, et stillabunt montes dulcedinem, et omnes colles culti erunt. Non solum, inquit, libertatem restituisse contentus, frugum quoque vos faciam ubertate gaudere, ita ut toto anno colligenda suppeditent, et ad vindemiam tempus messis nimium opima procedat: vindemiam 560 sementis excipiat, secundum illud, quod apud beatum David canitur: Benedices coronae anni benignitatis tuae, et campi tui replebuntur ubertate. Pinguescent fines deserti, et exultatione colles accingentur (Psal. 64.) . Sic ergo et hic post praemissa subjecit, Stillabunt montes dulcedinem, et omnes colles culti erunt. Adversorum siquidem tempore raritas erat magna cultorum; nunc [Col. 1104B] econtrario multiplicabit incolas restituta tranquillitas, et bonum pacis publicae montium cultura testabitur: ita ut stillent dulcedinem, id est, videantur effluere vina de rupibus, mella de montibus.

Vers. 14.— Et convertam captivitatem populi mei Israel, et aedificabunt civitates desertas, et habitabunt: et plantabunt vineas, et bibent [Ant. bibentem] vinum earum, et facient hortos, et comedent fructus eorum. Quod per exaggerationem dixerat, id est, quasi passim de montibus eruptum iri nectar, subdita narratione composuit, dicendo videlicet, quod bonis libertatis utentes, exstruerent urbis maenia, aedesque repararent: pangerent vineas, nec praedatorem timerent, sed optatis earum fructibus implerentur. Nec solum divites, sed etiam mediocres, hortos sedulo colerent, et libenter indeptis eorum copiis vescerentur.

Vers. 15.— Et plantabo eos super humum suam, et non evellam eos ultra de terra sua, quam dedi eis, dicit [Col. 1104C] Dominus Deus tuus. Id est, populum quem captivitatis flagella correxerint, cum ad possessionem terrarum suarum respexero [ Forte reduxero], ita faciam continua securitate gaudere, ut non experiatur ulterius superborum jussa dominorum, nec amarum iterum gustet exilium, sed in regionibus propriis sempiterna possessione consistat. Quod dicendo, utique non est pollicitus, illos in pravam voluntatem nunquam esse mutandos, quos constat, postea et Redemptorem humani generis tam negasse, quam persequendo violasse, et de illis terris, quas acceperant, usque eo fuisse depulsos, ut ab earum incolatu jugiter arceantur. Sed suum propositum rerum Dominus publicavit, quod eos scilicet ita restituerit finibus paternis, ut nunquam eos vellet expelli, si eorum vita pateretur: sicque ad intelligendum pateret, adversa omnia quae sunt deinceps consecuta, illorum esse moribus imputanda. In Christi autem corpore, id est, Ecclesiae membris, haec omnia fideliter et cumulate apparent impleta, quibus scilicet [Col. 1104D] ea est, spei collata felicitas, ut cum tempus resurrectionis advenerit, et beatitudinem quae est vera contigerint, bona sua, ut suavitate, ita fateantur aeternitate pretiosa.

MISCELLANEA.

Monitum

Auctor incertus

[Col. 1105]

MONITUM AD LECTOREM.

Diversi admodum ab his, quae hactenus recensuimus, generis sunt atque ingenii Scripta quae subsequuntur: et quae tantum abest, ut Rufinum auctorem habere videantur, ut mirum sit magis, homines doctissimos ea potuisse aliquando illi adscribere. Et Sanctae quidem Eugeniae Vitam, quae primo occurrit, incerto Auctore inscripserat ipse Rosweydus, quia nullius Auctoris nomen nec in MS. nec in editis libris invenit. Visus est tamen illi stylus non abludere a stylo Rufini; et Goldasto Acta Eugeniae, interprete Rufino, laudanti aurem maluit accommodare: quamquam ille non ex MSS. auctoritate, sed ex conjectura dumtaxat, ac porro subdubitans dixerit in notis ad cap. 17. Tom. I. et Part. I. Rerum Alamannicarum, vetustissimam historiam S. Eugeniae, interprete eodem, NI FALLOR, Rufino. Vossius autem lib. II. de Historicis Latinis cap. 11. non modo, ut fieri in his amat, Rosweydo suffragatur, sed et Goldasti conjecturam sensumque exaggerat, idque eum dixisse omnino arbitratur, manuscriptorum fide subnixum. Sed neque ita ille, ut ostendimus, sensit, neque exemplar ullum MS. aliquando repertum est, quod Rufini nomen praeferret, nec denique aliud quidpiam, ut haec Rufinianis scriptiuncula adcenseretur, proferri argumentum potuit, quam styli quaedam similitudo, quae mihi quidem exigua est, et ut magna videri aliis possit, rem minime evincit.

Qui subsequitur duplex Libellus Fidei meliore etiam fortuna usus est. Brevior qui praeit, et XII. Anathematismis adversus varias haereses constat, ab Eminentissimo conterraneo meo Henrico Norisio lib. I. Historiae Pelagianae cap. III. et ab Joanne Garnerio inter Marii Mercatoris Opera, ex codicibus MSS. Vaticano et Bellovacensi in publicam lucem est editus. In iis quod Rufino inscribitur, hoc satis superque fuit, ut Rufino Aquilejensi, suo veluti, et de quo nihil dubium esset, parenti tanquam genuinus foetus adtribueretur. Alterum fusiorem edidit Jacobus Sirmondus, qui et Graeco primum sermone scriptum existimat: tum Garnerius inter Opera Mercatoris Dissert. V; denique Jacobus Baunius cum notis Tom. I. Operum Sirmondi inseruit. Neutrum vero ad nostrum Rufinum, Aquilejensem, videlicet, pertinere, satis luculenter ostendit Cl. Fontaninus, qui nobis ad plura hanc in rem commemoranda, otia fecit, et quem recolas in Vita Rufini lib. II. capp. 17. et 18. ne actum nos agere videamur.

Vita Sanctae Eugeniae

Auctor incertus (Rufinus Aquileiensis?)

[Col. 1105]

VITA SANCTAE EUGENIAE VIRGINIS AC MARTYRIS AUCTORE INCERTO.

CAPUT PRIMUM. Eugeniae parentes. Philippus Magos Aegypto pellit.

[Col. 1105A]

563 In septimo Consulatu suo Commodus Imperator direxit illustrissimum virum Philippum ad [Col. 1106A] Aegyptum, ut praefecturam ageret Alexandriae, et omnes potestates, quae per totam Aegyptum administrabantur, ejus arbitrio deservirent. Hic itaque cum uxore Claudia cum duobus filiis, Avito et Sergio, et cum filia Eugenia, ab urbe Romana ad urbem Alexandriam dum 564 venissent, et Romana [Col. 1107A] gravitate ageret praefecturam, atque omnem provinciam Aegypti Romanis legibus adornaret, cunctis quidem magicam curiositatem sectantibus finem imposuit, Judaeos vero nec nuncupationem nominis habere permisit, Christianos autem procul ab Alexandria tantum debere esse constituit. Ipse vero plus licet philosophorum amicus quam fautor idolorum, Romanis tamen superstitionibus, ac si religiosus cultor, 565 instabat, non rationi, sed traditioni concordans.

CAPUT II. Docetur Eugenia philosophiam. Respuit Aquilii consulis filii conjugium. Maritus moribus, non majoribus eligendus.

Eugeniam igitur filiam suam cum literis liberalibus perfectissime docuisset, et tam Latino eam quam Graeco eloquio instruxisset, etiam philosophiam doceri permisit. Erat enim acris ingenii, et [Col. 1107B] tam memoriae capax, ut quidquid audiendo semel vel legendo potuisset arripere, perpetuo retineret. Erat autem Eugenia pulchra facie et eleganti corpore, sed pulchrior mente, et formosior castitate. Igitur cum quintodecimo aetatis suae anno ab Aquilio, Aquilii consulis filio peteretur sponsa, interrogatur [Col. 1108A] a patre, utrum petenti juveni illustrissimis orto natalibus consentiret? Illa respondit: Maritus moribus, non natalibus eligendus est: ipso enim, non parentibus ejus utendum est. Igitur cum aliis atque aliis poscentibus animo castitatis obsisteret, pervenit ad manus ejus beatissimi Pauli Apostoli doctrina: et licet sub paganissimis parentibus ageret, esse tamen coepit animo Christiana.

CAPUT III. Christiani Alexandria jussi discedere. Philosophorum sectas aversatur. Monasterium S. Heleni. Theodorus praefectus monasterii S. Heleni. Curat se in virilem habitum attonderi Eugenia.

Et quoniam jussi fuerant Christiani ab Alexandria urbe discedere, rogat parentes, ut spectandi gratia permitteretur praedia sua in suburbano Alexandriae posita circuire. Cumque statim, ut poposcerat, impetrasset, et ab urbe properaret ad villam, audit Christianos [Col. 1108B] psallentes atque dicentes: Omnes dii gentium daemonia: Deus autem noster coelos fecit (Psal. 95.) . Haec ita audiens suspiravit et flevit, et dixit ad eunuchos pueros nomine Protum et Hyacinthum: Scio vos mecum literis eruditos, et digna simul et indigna hominum legimus gesta, philosophorum quoque [Col. 1109A] syllogismos vano labore constructos studio scrupulosissimo transegimus: Aristotelica argumenta, et Platonis ideas, et Epicuri sectas, et Socratis monita et Stoicorum: et ut breviter cuncta complectar, quidquid cantat poeta, quidquid orator invenit, quidquid philosophus cogitat, una hac sententia excluduntur, qua tripudiantes Christianos audimus psallere: Omnes dii gentium daemonia: Deus autem noster coelos fecit. Confessio et pulchritudo in conspectu ejus, sanctitas et magnificentia in majestate ejus. Igitur jubet conferre sermonem: et Apostolus legitur, et Propheta laudatur: fit concordia fidei, et qua arte ad penetralia sapientiae divinae absque sui separatione perveniant, consilio ardenti definitur. Dominam me, inquit, vobis usurpata potestas attribuit, sed sororem sapientia fecit. Simus ergo fratres, sicut divina sapientia ordinavit, non sicut se jactat humana temeritas. Pergamus pariter ad Christianos, et sicut ordinavero, properemus. Helenum audio dici Episcopum, cujus est habitatio illa, in [Col. 1109B] qua 566 die noctuque audiuntur Deo suo cantare, quos etiam nos, quoties transimus, psallentes audimus. Sed hic Episcopus variis dicitur ecclesiae suae occupationibus detineri. His autem qui in divinis laudibus vacant, Theodorum quemdam presbyterum constituit, cujus tanta miracula narrantur, ut etiam caecos suis orationibus illuminet, et daemones effuget, et infirmantibus afferat sanitatem: sane ad diversorium hujus congregationis, in quo Deo canitur, nullam patitur venire feminarum. Hoc ergo considerans, tondere me arbitror, ut crastina nocturna profectio ordinata, per ipsos nobis transitum praebeat. Vobis itaque duobus juxta basternam ambulantibus, et ceteris praecedentibus, ad locum deponar a vobis: et vacua pertranseunte basterna, nos tres herili habitu simul ad Dei homines properemus. Placuit utriusque consilium: et sequenti nocte, sicut ordinaverat, adimpletur.

CAPUT IV. S. Helenus Heliopolis episcopus.

[Col. 1109C]

Tantam autem credentibus sibi Christus gratiam exhibere dignatus est, ut eadem hora, qua ad monasterium pervenerunt, sanctus Helenus superveniret Episcopus. Et quia mos est apud Aegyptum, quando circumeunt monasteria episcopi, psallentium eos sequatur exercitus, supervenit idem Helenus Heliopolis episcopus, et cum eo amplius quam decem millia virorum, psallentium ac dicentium: Via justorum recta facta est, et iter sanctorum praeparatum. Audiens haec Eugenia, dixit ad socios: Considerate vim carminum, et videtis ad nos respicere, quidquid modulatis vocibus psallunt. Denique cum de Deo vero noster tractatus in dispositione mutui sermonis haberetur, audivimus hoc cantare: Quoniam omnes dii gentium daemonia; Deus autem noster coelos fecit. Et ecce nunc arripientibus nobis iter, [Col. 1109D] quo recedere cupimus a culturis idolorum, et ut ad Christianam culturam perveniamus, gratiam promereri: ecce millia hominum nobis occurrunt, una voce clamantium et dicentium: Via justorum recta facta est, et iter sanctorum praeparatum. Intelligamus ergo quo pergat hic populus, et si ad hoc habitaculum vadunt, quo nos ire disposuimus, jungamur [Col. 1110A] canentibus turbis, et advenientibus computati, ingrediamur ut socii, quousque notitias colligamus.

CAPUT V, S. Helenus ardentes prunas illaesa veste defert. Sancti Heleni cum Zarea mago congressus. Signo crucis munitus S. Helenus, in igne illaesus perstat.

Igitur cum se junxissent psallentibus, inquirunt quis esset senior, qui solus vehiculo asellii uteretur in medio populi sequentis et praecedentis, audiunt quod hic esset Helenus episcopus, ab infantia Christianus: qui dum infantulus in monasterio cresceret, tantae sanctitatis virtutibus augebatur, ut si quando missus fuisset ignem e vicino petere, ardentes prunas vestimento deferret illaeso. Denique ante, inquit, 567 paucos dies venit quidam magus, qui verborum argumentis populum Dei conabatur evertere, dicens falsum istum esse episcopum, se missum esse a [Col. 1110B] Christo ad docendum. Hic autem erat versutissimus, et de Scripturis divinis populum seducebat. Denique omnis turba Christianorum accessit ad hunc, quem videtis, patrem nostrum, et dicit ei: Audivimus Zaream, quod ipse sit missus a Christo: constitue diem, in quo eum aut recipias tibi socium, aut si potes, convincas falsa dicentem. Igitur constituitur dies et locus in medio Heliopolis civitate: venit Zareas magus cum artibus suis, venit et Helenus episcopus cum orationibus suis. Cumque populum salutasset, ait: Nunc probabitis spiritus qui sunt a Deo. Et conversus ad Zaream, coepit verborum ingens habere luctamen: sed quia versutus erat nimis, et concludere eum sermonum ratione non potuit, respiciens populum fortiter laedi, quod Zareas superior abscederet in verbis, modicum silentium postulavit, et ait ad populum: Pauli apostoli in hac parte monita omnino tenenda sunt: dicit enim Timotheo discipulo suo: Noli verbis contendere: ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium (1. Tim. 4.) . [Col. 1110C] Sed ne hoc testimonium non quasi cauti, sed quasi timidi proferamus: accendatur ignis in media civitate, et ingrediamur pariter flammas: et qui ustus non fuerit, credamus quod hunc miserit Christus. Tunc omnibus sententia placuit. Statim denique ignis copiosus accensus est. Tunc beatus Helenus jubet Zaream introire flammas. Cui Zareas inquit: Ingredere tu primus, qui hoc proposuisti. Consignans se igitur beatissimus pater Helenus, expansis manibus ingentes flammas intrat: et stans illic dimidia fere hora, neque capillis, neque vestimentis ex aliqua parte violatis, ut Zareas quoque intraret, similiter imperabat. Sed Zareas reluctare coepit et fugere. At ubi invitum illum populus in ignibus tradidit, statim eum circumdans flamma coepit exurere. Et immittens se sanctus Helenus, licet semiustum, vivum tamen eripuit: quem cum dedecore eliminavit populus de finibus regionis hujus. Hunc sicut videtis, quotidie quocumque perrexerit, in Dei laudibus [Col. 1110D] populus comitatur.

CAPUT VI. Eugeniae postulatio.

Audiens haec beata Eugenia, ingemuit, et procidit ad pedes ejus, qui sibi retulerat ista, et ait: Obsecro [Col. 1111A] te, ut me illi una cum istis duobus fratribus meis insinues: ex idolis enim converti volumus ad Christum. Et quia simul hoc definivimus, et fratres sumus, etiam hoc ab eodem impetrare volumus, ut numquam nos patiatur ab invicem separari. Et ille: Nunc, inquit, silete, quousque ingressus monasterium, ad quod pergit, paululum requiescat, et cum opportunum fuerit, intimabo ei omnia secundum verbum tuum. Interea dum appropinquasset monasterio, ad quod pergebat, ecce et illi egrediuntur obviam patri, hymnum Deo dicentes: Suscepimus Deus misericordiam tuam in medio templi tui (Psal. 47.) . Ingredientibus episcopo et populo, etiam ingreditur Eugenia, cum Hyacintho et Proto comitibus 568 suis, tantum ei nota, cum quo sermonem habuerat.

CAPUT VII. Matutinae laudes. Sexta mysteria celebrantur. Nona refectio. Visio S. Heleni. Eugenia, etiam mutato habitu, divinitus a S. Heleno agnoscitur.

[Col. 1111B]

Perfectis igitur matutinis laudibus, paululum requievit episcopus, et jussit sibi ad sextam praeparari, ut divina mysteria celebraret, ut dum sextam coepisset, nona ad refectionem jejunantium opportune perveniret. Requiescens autem episcopus, somnium vidit, in quo ad simulacrum feminae ducebatur, ut illi sacrificaret. Tunc dixi, inquit, in somnio his qui me tenebant: Permittite me, ut loquar cum dea vestra. Et cum me permisissent loqui, dixi ei: Cognosce te creaturam Dei esse, et descende, et noli te permittere adorari. At illa, his auditis, descendit, et secuta est me, dicens: Non te deseram, quousque me creatori meo restituas et conditori. Igitur cum ista in animo episcopi volverentur, accessit ad eum Eutropius, cum quo locuta fuerat Eugenia, et dixit ei: Tres pueri fratres unanimiter culturam simulacrorum relinquentes, Christo servientium numero in [Col. 1111C] isto monasterio se sociari desiderantes, et hodie vestigia tua prosequentes, huc ingressi sunt: poscentesque me, cum lacrymis postulaverunt, ut mereantur notitiae tuae beatissimae revelari. Tunc beatus Helenus dixit: Gratias tibi, Jesu bone, refero, qui me praevenire fecisti hujus rei notitiam. Tunc convocari ad se praecepit pueros: et apprehendens manum Eugeniae, fudit orationem. Quam cum complesset, tulit sequestratim eos, et gravissimo vultu, quidnam dicerentur, interrogat? vel cujus nationis essent, credidit inquirendum. Ad haec Eugenia respondit: Cives, inquit, Romani sumus: unus ex his duobus fratribus meis Protus dicitur, alius Hyacinthus, ego vero Eugenius nuncupor. Cui beatus Helenus dixit: Recte te Eugenium vocas: viriliter enim agis, et confortetur cor tuum pro fide Christi. Ergo recte vocaris Eugenius. Nam et hoc scias, quia Spiritu sancto nos et te Eugeniam corpore ante praevidimus, et qualiter huc veneris: et quod isti tui sint, non me passus est praeterire. Sed hoc mihi Dominus revelare dignatus [Col. 1111D] est, quod gratissimum ei habitaculum in corpore tuo praeparasti, custodiendo virginitatis praemium, et praesentis temporis blandimenta fallacia respuendo. Scito autem, te pro castitate multa passuram: sed non te deseret ille, cui te ex integro tradidisti. Ad Protum autem et Hyacinthum conversus, ait: In corpore servitutis positi, ingenuam dignitatem animi tenuistis fortiter et tenetis. Unde vobis, me tacente, Christus Dominus loquitur, dicens: Amen dico vobis, jam non dicam vos servos, sed amicos (Joan. 15.) . Unde et vos beatos annuntio, quia concordastis Spiritui sancto, quia unanimiter consensistis monitis Salvatoris, simul ad gloriam pervenietis illam percepturi. Haec beatus Helenus, nullo alio teste praeter Deum, locutus est in medio, et jussit eam sic in virili habitu permanere: et non eum deseruerunt, [Col. 1112A] quousque Baptismatis sanctificatione instructi, monasterio, ad quod festinaverant, sociarentur.

CAPUT VIII. Plangunt Alexandrini Eugeniam quasi perditam. Fit Eugeniae simulacrum tamquam deae.

Redeamus autem ad illud tempus, quo Protus et Hyacinthus auferentes Eugeniam, abierunt. 569 Basterna igitur, jumentis ambulantibus et pueris qui praeibant, vacua pervenit ad matrem. Videntes autem eminus properantes pueros, et basternam venientem, occurrerunt cum gaudio universi: et invenientes vectorium vacuum, omnes simul mugitum reddiderunt, fit quoque repente totius civitatis strepitus. Quis enim audire poterat, Praefectum filiam charissimam perdidisse? Erat itaque planctus inaestimabilis, fletus immensus: lugebant universi confusi: parentes filiam, sororem fratres, servi dominam: et tenebat universos moeror, et infinita animi [Col. 1112B] tribulatio. Fitque per totam provinciam inquisitio, interrogantur aruspices, inquiruntur pithones: sacrificiis quoque et sceleratis superstitionibus daemonia interrogantur, ut quo venisset Eugenia indicarent. Hoc solum omnes dicebant, quod eam deinde coelo rapuissent. Credidit factum pater: et fletum ad consolationem revocans, dat festa responsis, et deorum illam numero consecrans, ex auro puro ejus fecit fieri simulacrum: quod ita coepit excoli, ut non minorem honorem quam diis suis exhiberent. Mater tamen ejus Claudia, et fratres Avitus et Sergius, nulla poterant ratione consolationem accipere, sed erant intolerabiliter lugentes eam.

CAPUT IX. Catalogus virtutum S. Eugeniae.

Beata autem Eugenia virili habitu et animo, in praedicto virorum monasterio permanebat: atque ita [Col. 1112C] in divinis eruditionibus profecit, ut intra secundum annum omnes scripturas Dominicas memoria retineret. Tanta in ea erat animi tranquillitas, ut unam illam omnes dicerent ex numero esse Angelorum. Quis enim deprehenderet quod esset femina, quam virtus Christi et virginitas immaculata protegebat, ut mirabilis esset et viris? Sermo enim ejus erat humilis in charitate, clarus in mediocritate, vitiis carens, et facundiam fugiens, omnes in humilitate superabat. Nullus illa ad orationem inveniebatur anterior, efficiebatur autem omnibus omnia: tristem consolabatur, laeto congaudebat, irascentem uno sermone suo mitigabat: superbientem ita suo aedificabat exemplo, ut ovem subito e lupo factam se credere delectaretur. Tantam a Deo est gratiam consecuta, ut quemcumque in dolore positum visitasset , omnis statim dolor recederet, et omnis celebritas adveniret. Comites autem ejus Hyacinthus et Protus comitabantur eam, et erant in omnibus obtemperantes ei.

CAPUT X. Cogitur praeesse monasterio. Vilissima quaeque munia obit. Precum horariarum studiosissima.

[Col. 1112D]

Tertio igitur anno conversionis ejus, abbas qui praeerat fratribus in monasterio, migravit ad Dominum. Post cujus abscessum omnibus visum est ut sibi beatam Eugeniam eligerent abbatem. Tunc beata Eugenia metuens se feminam contra regulam viris praeponi; item timens, ne omnes unanimiter deprecantes sperneret, ait ad eos; Obsecro vos, ut Evangelium in praesenti, adhibeatis. Quod cum fuisset allatum, dixit: Quotiescumque Christianis aliquid eligendum est, Christus est ante omnia auscultandus. Videamus ergo in hac electione vestra, quid ipse praecipiat, ut et vestris jussis et ipsius monitis intendamus. [Col. 1113A] Et revolvens codicem, venit ad locum, et coepit legere, dicens: Dixit Jesus discipulis suis: Scitis quia principes gentium majores sunt his quibus dominantur, 570 et principatum eorum gerunt. Apud vos autem non est sic: sed si quis in vobis vult primus esse, sit vester ultimus: et si quis inter vos voluerit esse dominus, sit vester servus (Matth. 20.) . Et his dictis, adjecit: Ecce, inquit, et vestris jussis obtemperans, decrevi primatum suscipere, et Domini jussionibus obedire: ultimum me vestrae charitati constituo. Exhilaratur omnium caussa in consensu ejus: ipsa tamen ante omnes opus monasterii, quod infima solebat exercere persona, suscepit: in omnibus aquam portare, ligna concidere, munditias adhibere. In eo denique loco habitaculum sibi elegit, ubi ostiarius monasterii manebat, ne vel ipso se superiorem ostenderet. Sane refectionem fratrum sollicite curabat, et psallendo Deo ordinem fortiter custodiebat: tertiae, sextae, nonae, vespertinis vel [Col. 1113B] nocturnis atque matutinis horis tam cautissime insistebat, ut videretur jam periisse Deo, si horarum vel quidpiam spatii absque divinis laudibus aliqua praeteriisset. Ita denique in hoc opere esse Deo charior coepit, ut daemones ex obsessis corporibus pelleret, et caecorum oculos aperiret. Sed quia multa singulatim narrare intendo per ordinem, quantum permittit brevitas, accedamus.

CAPUT XI. Melanthiam a quartana oleo sacro curat.

Matrona quaedam Alexandrina, ceteris matronis praestantior, nomine Melanthia, audiens opinionem ejus, venit ad eam, quia quartana gravissime, et jam per annum et eo amplius vexabatur. Quam cum beata Eugenia, oleo perunxisset, omnem continuo violentiam fellis evomuit. Et sanissima reddita, pedibus ad suum diversorium properavit, quod in vicino monasterii possidebat. Ordinat interea munera, [Col. 1113C] scyphos argenteos tres implet solidis, et hos sanationis suae gratia mittit ad beatam Eugeniam. Cui gratanter remittens quae miserat, ait: Abundamus et superabundamus omnibus bonis. Unde te, parens charissima Melanthia, ut ista egentibus magis ac necessitatem patientibus dividas, hortor et moneo.

CAPUT XII. Melanthia incesto Eugeniae ardet amore. Fortiter resistit Eugenia.

Audiens Melantnia contristata est: et veniens, coepit rogare et ampliora promittere. Fit assidua circa beatam Eugeniam, et in nullo deprehendens quod esset femina, elegantia decipitur juventutis. Videns eam, juvenem per veritatem putabat esse terrenum: se autem non sanctitate ejus, sed aliqua arte existimans fuisse salvatam, in concupiscentia ejus elabitur, et putans amplioris pecuniae cupidiorem, coepit infinita offerre, et ampliora promittere. Cumque saepius [Col. 1113D] eadem precaretur, et grato animo oblata sibi ab Eugenia cerneret reddi, declinat ad majorem interitum, aegritudinem simulans. Quam cum beata Eugenia rogata visitaret, sedenti ante lectum suum sanctae Eugeniae talia coepit producere: intolerabilis circa te amor pectus meum exagitat, nec ullum remedium fatigationi meae reperire potui, nisi ut te omnium rerum mearum dominum instituam. Quid teipsum vanis et inanibus abstinentiis crucias? Ecce possessionum locupletatio infinita, et ecce auri pondus immensum, et argenti ministerium copiosum, et familiae infinitus est numerus: dignitas generositatis est [Col. 1114A] mihi, hoc anno absque filiis viduata sum, succede pro eis in facultatibus meis, et non solum rerum mearum, 571 sed meus esto jam dominus. Cumque haec et his similia loqueretur, dixit ad eam Eugenia: Recte nomen tuum nigredinis testatur perfidiam: magnum enim te diabolo habitaculum praeparasti: discede a servis Dei, deceptrix et illecebrosa Melanthia: nos enim aliter militamus. Habeant opes tuae tui similes dominos, nos delectat mendicare cum Christo. Affatim dives est, qui cum Christo pauper est. Fugiant a te imagines concupiscentiae, non est enim salutis tuae ista quae te invasit insania. Draconis habitaculum facta, venenum effundis: sed nos, Christi invocato nomine, venenorum tuorum virus evadimus, et misericordiam Domini invenimus.

CAPUT XIII. Falso accusatur attentati stupri. Praefectus Alexandrinus Eugeniam comprehendi jubet. Catenis vincta sistitur praefecto.

[Col. 1114B]

Tunc illa deceptionis suae pudorem non ferens, sperans se detegi, nisi prior ipsa detegeret, reversa Alexandriam, adire praefectum statuit, hoc ordine dicens: Scelestum juvenem, simulantem Christianam religionem incurri: et dum medendi gratia, qua dicitur posse infirmitatibus prodesse, ad me venire permitterem, unam me ex illis existimans, de quarum pudore bacehatur, ausus est impudenter alloqui, et verbis procacibus ad crimen hortari: nisi dedissem vocem in praesenti, et ancillae meae fuissem liberata solatio, more barbarico suae me libidini captivasset. Audiens haec praefectus, nimio furore inflammatur, et jubet ad loca monasterii destinari, qui eum vinctum ferro cum omnibus commorantibus deponerent. Deponuntur itaque omnes in vinculis; et quia unius carceris eos non ferebat locus, per diversas custodias dividuntur. Post haec statuitur dies funeris: in quo alii ad bestias, alii vero ad ignes, alii ad [Col. 1114C] diversa supplicia damnarentur. Fit rumor immensus, impudens quoque fama cunctam Aegypti peragrat provinciam. Omnes credunt, omnes condemnant, et omnibus verisimile videtur, Melanthiam illustrem feminam mentiri non posse. Quid multa? Venit dies funerum constitutus: et in qua universae civitates in vicino positae conveniunt, ut viderent ferarum tradi morsibus corruptores; introducuntur in catenis, et a collaribus ferreis cum beata Eugenia: et nullo agnoscente quod esset femina, clamor populi diversis sententiis ingruebat. Tunc jubetur adduci propinquius, ut non per internuntios eam praefectus audiret, sed ex ore ejus addisceret veritatem. Aptantur equulei et verbera, flammae, tortores, et cetera quae solent abscondita cordis exsculpere, praeparantur.

CAPUT XIV. Praefectus Eugeniae pater agit in filiam incognitam. Eugeniae prudentissima responsio.

[Col. 1114D] Tunc praefectus Philippus dixit: Dic sceleratissime Christianorum, hoc vobis Christus vester tradidit in mandatis, ut operam corruptionibus detis, et pudorem atque verecundiam matronalem fraudulenta astutia capiatis? Dic nunc, furcifer, quae te temeritas coegit, ut illustrem feminam Melanthiam appeteres, et ingressus sub specie medici, castitatem generosissimam ad lupanariam ignominiam provocares? Audiens haec beata Eugenia, capite demisso, ne possit agnosci, taliter dedit praefecto responsum: Dominus meus Jesus Christus, cui ego servio, castitatem docuit: et integritatem corporis custodientibus, 572 vitam [Col. 1115A] promittit aeternam. Hanc autem Melanthiam, falsam testem nunc possumus declarare: sed melius est, ut nos patiamur mala, quam illa, dum convicta fuerit, aliquid patiatur, ne et fructus patientiae nostrae depereat: sed tamen, si per victoriam principum testetur vestra sublimitas, quod non in eam ipsam retorqueatis sententiam, et haec fallax testis nihil patiatur mali, nunc probabimus crimen, quod nobis objicit, redundare in eam.

CAPUT XV. Ancillae falsum testimonium contra Eugeniam.

At ubi testatus est per principum salutem praefectus, promittens ad omnia quae postulabat effectum, dixit Eugenia: O Melanthia nigredinis nomen, et tenebrosa Melanthia: applicari fecisti aculeos, suspendi praecipis Christianos. Damna, percute, incende: bene nos accipis: non tamen tales habet famulos Christus, quales tu testaris. Tamen adduci [Col. 1115B] praecipe ancillam, quam testem nostri criminis esse dixisti, ut ex ore ejus possit denudari mendacium. Cumque applicata fuisset in conspectu judicis, coepit dicere: Istum juvenem impudicissimum, frequenter quidem circa viles personas detectum in adulteriis, ipsa impunitas ad hoc eum perduxit, ut etiam dominae meae circa primam horam diei cubiculum impudenter ingressus, primo quidem sermone quasi pro salute ejus veniret, indicaret; secundo pro sua concupiscentia, et tertio etiam ad violentiam, si cursim ego ingressa familiam non vocassem, quae hodie hujus criminis testis est. Tunc praefectus ex familia adesse jubet aliquos, qui ita gestum esse, suo testimonio confirmarent. Cumque applicarentur singuli; ita esse, ut illa dixerat, testabantur. Tunc judex vehementer commotus, ait: Quid ad haec, infauste, dicturus es, quem tot revincunt testes, tantaque indicia manifestant?

CAPUT XVI [Col. 1115C] Egregie se purgat Eugenia. Sexu suo omnes criminatores confundit.

Ad haec beata Eugenia ait: Tempus loquendi est, quia tempus tacendi transiit (Eccl. 3.) . Optaveram quidem crimen objectum in futuro judicio denudari, et castitatem meam illi soli ostendere, cujus amore servanda est. Tamen ne glorietur in servos Christi fallax audacia, et paucis pendam verbis veritatem, non ad jactantiam humanae declamationis, sed ad gloriam nominis Christi. Tanta enim est virtus nominis ejus, ut etiam feminae in timore ejus positae, virilem obtineant dignitatem, et neque ei sexus diversitas fide potest inveniri superior, cum beatus Paulus Apostolus magister omnium Christianorum dicat, quod apud Dominum non sit discretio masculi et feminae: omnes enim in Christo unum sumus (Galat. 3.) . Hujus ergo normam animo fervente suscepi, et ex confidentia quam in Christo habui, nolui esse femina, sed virginitatem immaculatam tota animi intentione [Col. 1115D] conservans, virum gessi constanter in Christo. Non enim infrunitam honestatis simulationem assumpsi, ut vir feminam simularem: sed femina viriliter agendo, virum gessi, virginitatem quae in Christo est, fortiter amplectendo. Et haec dicens, scidit a capite tunicam, qua erat induta, et apparuit femina. Et 573 statim ad praefectum ait: Tu mihi quidem secundum carnem pater, Claudia mater est: et [Col. 1116A] fratres hi duo qui tecum sedent, Avitus et Sergius. Ego autem Eugenia filia tua, quae pro amore Christi mundum omnem cum deliciis suis respui tamquam stercus. Ecce Protus et Hyacinthus ennuchi mel, cum quibus scholam Christi ingressa sum: Christus autem tam idoneus ibi extitit, ut victricem libidinum omnis pollutionis me faceret per misericordiam suam, cui credo usque in finem me jugiter permansuram.

CAPUT XVI. Agnoscitur a parentibus. Baptizatur tota familia. Pax datur Christianis.

Agnoscentes itaque pater filiam, et sororem fratres, servi dominam, currunt statim ad eam: et effundentes lacrymas in conspectu populi, amplexibus ejus incumbunt. Nuntiatur factum Claudiae matri, et statim cursu concito ad spectaculum venit. Deferuntur vestimenta auro texta, et licet invita, induitur, atque in excelso tribunali posita, in sublime attollitur, [Col. 1116B] et ab omni populo clamatur: unus Christus, unus et verus Deus Christianorum. Sane sacerdotes et episcopi, qui cum multo populo Christiano ante amphitheatrum erant, et dum fuissent interfecti hi qui accusabantur, ab eisdem sepelirentur, ingrediuntur, Deo hymnum dicentes, atque omnes una voce clamantes: Dextera Domini glorificata est in virtute, dextera manus tua Domine confregit inimicos (Psal. 117) . Tollitur ergo in triumpho Eugenia: et ne tanto gaudio populi, ejus defuisset probatio castitatis, visus est ignis de coelo descendens, qui ita circumdedit domum Melanthiae, ut nec vestigium alicujus rei, quae ad eam pertinebat, remanserit. Fit gaudium populi cum timore Dei: Ecclesia quae jam quasi viduata, octavo anno clausa fuerat, reseratur. Revocatur Christianorum populus, baptizatur praefectus in fascibus constitutus, baptizantur filii ejus, baptizatur mater ejus Claudia. Restituit privilegia Christianis, et mittit relationem ad Severum imperatorem de Christianis, et memorat, satis reipublicae [Col. 1116C] Christianos prodesse, ideo debere eos absque persecutione aliqua in urbibus habitare. Consentit relationibus Imperator: et fit tota Alexandrina civitas quasi una Ecclesia. Eratque 574 omnibus civitatibus gaudium, et dignitas Christiani nominis florescebat.

CAPUT XVII. Excitatur persecutio. Imperatorum literae ad Philippum.

Sed quia semper sanctitatem aemulatio sequitur inimici, et contra bonitatem pugnat malitia: consilio diaboli aliqui ex honoratis Alexandriae cultores idolorum, accipientes aegre, quod Christianis privilegia tribuisset: venientes ad regem, dixerunt statum reipublicae conturbatum a Philippo, qui cum nono anno in fascibus irreprehensibiliter administraverit, nunc decimo anno perdidit omnia. Denique deorum immortalium deseruit caeremonias, et omnem civitatem ad culturam cujusdam hominis, quem Judaei [Col. 1116D] occiderunt, convertit. Non est legibus vestris ulla reverentia. Passim quisque ut voluerit templa reverenda ingreditur, ut non colendi benevolentiam praetendat, et non ut deos esse quos colimus credat: sed ut dicat infinitas blasphemias, saxa aut metalla potius quam divini numinis [ Ant. nominis] signa. Haec et similia multa dicta sunt Severo et Antonino Augustis. Qui commoti, dixerunt ad eum hujuscemodi [Col. 1117A] decreta: «Divus parens noster, Commodus quondam Augustus, non ut praefectum, sed ut regem te Alexandriae ordinavit atque constituit, ut dum in vita maneres, successorem nullum susciperes. Unde his beneficiis ejus superaddere cupientes, statuimus, ut diis omnipotentibus solitam culturam exhibeas: vel deposita dignitate, etiam propriis facultatibus cedas.»

CAPUT XVIII Philippus bona sua ecclesiis et pauperibus erogat. Dignus habetur episcopatus honore.

Accepta igitur hac Augusti auctoritate, simulat aegritudinem, quousque universa distraheret, et donaret per omnem provinciam ecclesiis et pauperibus. Ipse autem praefectus in timore Dei et in cultura Christi etiam alios confortabat in Christo. Interea omnis Alexandria conspirat in episcopatum ejus, et coepit eum respublica habere praefectum, quia [Col. 1117B] successor ei nondum venerat, et ecclesia habere episcopum, quia merito fidei sibi eum elegerat sacerdotem. Duravit autem in episcopatu unum annum et menses tres.

CAPUT XIX. Perennius praefectus Alexandriae. Philippus gladio percutitur. Eugenia monasterium virginum struxit. Claudia xenodochium erigit super sepulcro Philippi.

Post haec autem spatia temporum veniens Perennius praefectus, dum Alexandriae quaereret percutere eum, et non posset, quia omnis civitas in amore ejus durabat: immisit ei qui se fingerent Christianos, et ingredientes, percusserunt eum in oratione Dominica constitutum. Post traduntur percussores praefecto Perennio. Ille autem conscius jussionis suae, et quasi audiendos, custodiae mancipavit: post paucos autem dies principum indulgentia relaxatos dimisit. Beatissimus autem Philippus, post percussuram tribus diebus in corpore esse permissus est, non ad [Col. 1117C] aliud, nisi ad corda dubia confirmanda: nam ut migraret ad Dominum, martyrii se noluit corona fraudari, et ipse hanc ut reciperet, oravit. Nam qui in corpore positus daemonia fugabat, et illuminabat oratione caecos, quanto magis se noluisset palma privari? Poterat utique quod volebat impetrare sine [Col. 1118A] dubio: et ita recepit, ut particeps nominis Philippi, esset particeps et coronae: et susciperent martyres collegam, quem merito Ecclesia susceperat sacerdotem. Juxta atria itaque ubi sancta Eugenia filia ejus monasterium Christi virginibus collocaverat, illic suum jussit collocari corpusculum, in quo loco beatissima Claudia xenodochium fabricabat, et constituit praedia, quae susceptionibus peregrinantium deservirent: ipsa autem cum Avito et Sergio filiis, et cum beata Eugenia regressa est Romam.

CAPUT XX. Basilla Eugeniae societatem expetit. Cornelius Papa baptizat Basillam.

Igitur filios Philippi cum omni gaudio senatus recepit Romanorum: et unum proconsulem Carthaginem, alium vicarium Africae dirigunt. Ad beatam autem Eugeniam cum multae matronae convenirent, et pene omnes virgines, quascumque potuisset, notas [Col. 1118B] aut amicas, faceret etiam Christo credere, et in virginitate Dominica permanere: quaedam ex regio genere virgo, Basilla nomine, cupiebat eam attingere. Sed quia caussa nominis Christiani ad eam ire non poterat, rogabat per internuntium fidelem, ut eam de religione Christiana instrueret. Tunc beata Eugenia convocat ad se beatissimos comites suos Protum et Hyacinthum, et dicit eis: Accingimini militia ad quam vos convocat Christus; quo vos Basillae offeram sub specie muneris, ut vos eam in Christo faciatis ancillam. Fit itaque hujus muneris gratia: et suscipit Basilla quasi famulos, sed eos quasi apostolos honorabat. Vacabat autem cum eis omni hora: et quasi eunuchos servitio habens, non diebus, non noctibus a colloquiis Dei et orationibus cessabat. Igitur Cornelius cum esset in urbe Roma, sacrae legis antistes, pervenit ad eam latenter, et baptizavit eam. Confirmata autem beata Basilla in timore Dei, procurante misericordia Christi, pene omnibus mutuis [Col. 1118C] se fruebantur adspectibus ipsa et beata Eugenia.

CAPUT XXI. Claudia viduas, Eugenia virgines congregat. Nocte Dominica hymni et sacra mysteria.

Omnibus itaque viduis Christianis conventus erat [Col. 1119A] ad beatam Claudiam, et omnibus virginibus conventus erat ad beatam Eugeniam. Sanctus autem Cornelius Papa urbis Romae, 576 omni vespere sabbati, quae lucescit in Dominico die, dabat eis noctem hymnis pervigilem, et pullorum canoribus noctis quiete agebat ejus sacrosancta mysteria, et ita confirmabat eas sabbato. Eugenia autem et Basilla, ut memoravi, omnibus se pene noctibus fruebantur in Christo, et alterno se eloquio renovabant. O quantas per Eugeniam virgines Salvator invenit! quantas etiam per Basillam Christus sponsas obtinuit! quantae per Claudiam viduitatem prompta voluntate servarunt! quanti juvenes per Protum et Hyacinthum Christo Domino crediderunt!

CAPUT XXII. Persecutio Christianorum. Revelat Dominus Eugeniae et Basillae coronas proximas. Oratio Eugeniae ad Christum.

Valeriano itaque et Gallieno imperantibus, orta [Col. 1119B] seditio de Christianis est, eo quod Cyprianus Carthaginem everteret, et Cornelius Romam. Data est ergo auctoritas ad Paternum proconsulem, ut Cyprianum occideret. Cornelius autem quia a multis Romanis etiam illustribus fovebatur, erat in abditis. Tunc beata Eugenia videns Basillam, ait: Revelatum est mihi a Domino, quod pro virginitate passura sis. Et Basilla ad Eugeniam respondit: Et mihi, inquit, dignatus est Dominus demonstrare, quod martyrii coronam duplicem capias: unam, quam apud Alexandriam pro justis laboribus acquisisti: et aliam, quam in effusione tui sanguinis consecutura es. Tunc beata Eugenia expandens manus suas, dixit: Domine Jesu Altissimi filius, qui ad salutem nostram venisti per virginitatem matris, tu per virginitatis praemium, omnes quas mihi credidisti, perduc ad regnum gloriae tuae.

CAPUT XXIII. Eugeniae adhortatio ad virginitatem et martyrium. Mundi blandimenta fallacia.

[Col. 1119C] Residentibus autem sanctis virginibus Christi, quae erant cum Eugenia et Basilla, dixit omnibus beata Eugenia: Ecce vindemiae tempus est, in quo succiduntur botri, et pedibus conculcantur: sed post haec regalibus conviviis apponuntur. Absque eorum sanguine nulla potestas imperii, nulla illustris dignitas decoratur: et vos praemites mei, et meorum viscerum botri, estote parati in Domino. Virginitas enim est primae virtutis indicium Deo proximum, similis Angelis, parens vitae, amica sanctitatis, via securitatis, domina gaudii, dux virtutis, fomentum et corona fidei, adminiculum et subsidium charitatis. Nihil ita nobis laborandum, nihil ita est enitendum, nisi cum virginitate vivamus: aut quod est gloriosius, pro virginitate etiam moriamur. Quae sunt hujus mundi blandimenta fallacissima, et cum gaudio temporali veniunt, et cum perpetuo dolore discedunt: faciunt momentaneum risum, ut aeternum fletum [Col. 1119D] infligant: tribuunt fugitivos flores, ut marcidiores perseverantes ad vectent: mentiuntur securitatem transeuntis temporis, ut perpetui saeculi cruciatibus tradant. Ideoque charissimae virgines, quae mecum in agone virginitatis nunc usque accurristis, permanete 577 in amore Domini, quem coepistis. Tempus flendi temporaliter, sine fastidio et horrore sulferte, ut tempora gaudii aeterni cum omni possitis dilectione suscipere. Ego enim commendavi vos Spiritui sancto, et credo quod vos mihi integras omnes [Col. 1120A] illibatasque constituat. Nolite itaque faciem meam ex hoc corporaliter quaerere, sed gesta et actus per spiritum contemplamini. Et his dictis, osculata est universas, et flentes fortissimo animo consolabatur. Dicentibus autem sibi vale invicem Basilla et Eugenia, oratione facta, discedunt.

CAPUT XXIV. Basilla ab ancilla proditur. Helenus patruelis Basillae. Basilla pedes Proti et Hyacinthi osculatur.

Ecce eodem die perrexit una ex ancillis ad Pompeium sponsum Basillae, quae et dixit: Quia te dominam nostram Basillam novimus ab Imperatore meruisse, sextus et eo amplius est annus, quam tu in tenero aetatis anno, ut postea acciperes, distulisti: sed patruelem ejus Helenum scias esse Christianum, et hanc ita factam Christianam, ut tibi omnino non nubat. Nam et duos eunuchos Protum et Hyacinthum simulavit se illi donum offerre Eugenia: quos illa quasi dominos excolit, et quotidie pedes eorum ac [Col. 1120B] si deorum immortalium osculatur, quia ipsi auctores sunt artis magicae, quam Christiani committunt. His auditis, Pompeius statim accurrit ad Helenum patruelem ejus, qui et nutritor ejus erat et tutor, et dicit ei: Intra hoc triduum nuptias meas celebrare disposui, pro qua re fac me videre sponsam meam, quam mihi domini rerum invictissimi principes fieri conjugem praeceperunt. Ille, his auditis, agnovit proditum negotium, ait ad eum: Quousque anni transirent infantiae ejus, meam circa eam tutelam pro germanitate patris ejus, et pro ipso nutrimento exercui: nunc vero quia coepit sui esse arbitrii, in sua vult esse potestate. Unde si illam videre desideras, ejus erit arbitrii, non mei imperii.

CAPUT XXV. Basilla aversatur colloquium sponsi Pompeii. Calumnia Pompeii in Christianos.

Audiens haec Pompeius, vehementius coepit ardere; et pergens ab Basillae domum, ut nuntiaretur, [Col. 1120C] janitoribus imperabat. Cui ita sunt a Basilla mandata: Caussam te videndi penitus nullam me habere cognoscas, neque audiendi, neque salutandi. His auditis turbatus est vehementius; et omni pene senatorum favore usus, prostravit se coram Imperatore, dicens: Subvenite Romanis vestris sacratissimi principes, et deos novos quos Eugenia secum adduxit ab Aegypto veniens, ab hac urbe separate. Diu est enim, quod hi qui Christiani dicuntur, reipublicae nocent, qui irrident legum nostrarum sacrosancta caeremonia, et omnipotentes deos nostros, ac si vana simulacra, despiciunt. Jura quoque ipsius naturae pervertunt, separant conjugium, gratiam sponsarum sibi associant: et dicunt iniquum esse, si sponsum suum sponsa accipiat. Quid faciemus, piissimi Imperatores? Inventi sunt dii, qui homines prohibeant, et quibus ista videbunt, si nati non fuerint quibus valeat imperari? Ubi reparatio Romanarum virium? ubi 578 Romani exercitus rediviva certamina? Pro [Col. 1120D] quibus victrices dextrae vestrae hostium cervices inclinabunt, si jam uxores habendae non erunt, si sponsas amittimus, et tacemus.

CAPUT XXVI. Sententia Gallieni Imp. contra Basillam. Basilla ob amorem castitatis gladio transfoditur. Protus et Hyacinthus decollantur.

Haec et his similia dum prosequeretur, et omnis senatus ea flebili querela depromeret, decrevit [Col. 1121A] Gallienus Augustus, ut aut sponsum suum Basilla acciperet, aut gladio interiret; Eugeniam vero aut sacrificare diis, aut crudeliter interire: et dedit licentiam, ut quicumque Christianum penes se absconderet, puniretur. Convenitur Basilla, ut sponsum recipiat. Dicit se illa Regem regum habere sponsum, qui est Christus filius Dei. Et cum haec dixisset, gladio transfossa est. Tenti statim Protus et Hyacinthus, trahuntur ad templum: sed orationem illis facientibus, simulacrum Jovis ad quod ducebantur sacrificare, cecidit ad pedes eorum; et ita comminutum est, ut ubi fuerit, non pareret. Non virtuti divinae, sed magicae arti hoc imputans, jubet eos decollari Nicetius urbis praefectus.

CAPUT XXVII. Praeclarum Eugeniae de castitate Ecclesiae testimonium.

Qui etiam accersitam ad se Eugeniam, coepit de magicis artibus ab ea flagitare sermonem. At illa [Col. 1121B] constanter os suum aperiens, dixit: Polliceor tibi, quod ars nostra vehementior magis est: nam magister noster habet Patrem sine ulla matre, et matrem absque patre. Denique sic eum genuit Pater, ut omnino feminam numquam sciret: sic eum genuit mater, ut masculum omnino non nosset: hic ipse habet uxorem virginem, quae illi quotidie filios creat, etiam innumerabiles ei filios parit, quotidie suam carnem ejus carnibus conjungit. Oscula ejus circa eam sine intermissione sociantur, in amore suo invicem omnino perdurant, et tanta integritate subsistunt, ut omnis virginitas, et omnis charitas, et omnis integritas ex eorum conjugio dirimatur.

CAPUT XXVIII. Ducitur ad templum Dianae Eugenia. Eugeniae oratio. Ad preces Eugeniae templum Dianae corruit. Sententia Imp. contra Eugeniam. Eugenia in Tiberim missa non mergitur.

[Col. 1121C] Audiens haec Nicetius, obstupuit: et ne ad Imperatorem perveniret, quod eam libenter audiret, jussit eam ad templum duci Dianae: et ita spiculator imminens, dixit ei: Redime vitam tuam, patrimonium tuum, Eugenia, et sacrifica deae Dianae. Tunc beata Eugenia expandens manus suas, coepit orare ac dicere: Deus qui cordis mei arcana cognoscis, qui virginitatem meam sinceram in tuo amore servasti, qui me filio tuo Domino meo Jesu Christo sociare dignatus es, qui Spiritum sanctum tuum in me regnare fecisti, adesto mihi nunc in confessione nominis tui, ut confundantur omnes qui adorant hoc idolum, et qui gloriantur in simulacris suis. Et dum [Col. 1121D] oraret, fit terraemotus in eodem loco: et ita templi ipsius fundamenta mersa sunt cum ipso idolo, ut nihil aliud remanserit, nisi sola ara, quae fuit ante januam templi, ad quam stabat beata Eugenia. Haec [Col. 1122A] in insula Lycaonia gesta sunt coram omnibus qui sequebantur agonem Eugeniae. Fit concursus populi Romani, et varia acclamatio. Alii dicunt innocentem, alii magam. Nuntiantur ista praefecto, praefectus 579 Imperatori manifestat. Imperator eam jubet ligari saxo, et praecipitari in Tiberim: sed statim saxum disruptum est. Beata vero Eugenia ita sedens, super fluviali aqua efferebatur, ut omnibus Christianis appareret, illum fuisse cum Eugenia in flumine, ne absorberetur, qui fuerat cum Petro in mari, ne mergeretur.

CAPUT XXIX. Illaesa manet ab igne thermarum. A Christo in carcere pascitur. Gladio percutitur.

Item inde sublata, in thermarum Severianarum fornacibus mittitur: quae sic statim extinctae sunt, ut thermarum calor refrigesceret, ut omnia incendia lignorum ad nihilum devenirent. Sic denique chaos [Col. 1122B] fecerunt ut vel ulterius exhiberi non possent. Mittitur post haec in custodiam tenebrarum, et per decem dies jubetur nullum cibum accipere, et lumen penitus non videre. Ibi autem tantus quotidie abundavit splendor, ut dum egrederetur beata Eugenia, quasi lumen aliquod radiaret. Apparuit autem illi Salvator, ferens in manu panem nivei candoris et immensae suavitatis et gratiae, et dixit ei: Eugenia, accipe cibum de manu mea. Ego sum Salvator tuus, quem tota mentis animique intentione dilexisti, et diligis. Eodem die te in caelis recipiam, quo ego descendi 580 ad terram. Et haec dicens, abscessit. Ipso autem die natalis Domini missus est gladiator, qui eam in custodia positam percussit, et sublatum est corpus ab affinibus Christianis, et positum est non longe ab urbe via Latina in praedio ejus proprio ubi multorum sanctorum ipsa sepelierat membra.

CAPUT XXX. Matri apparet, et mortem praedicit.

[Col. 1122C] Claudia autem mater ejus, cum ad ejus sepulchrum fleret, apparuit ei vigilanti in medio noctis silentio, auro texta cyclade induta, cum multo populo virginum, et dixit ei: Gaude et laetare, quia et me introduxit Christus in exultationem sanctorum, et patrem meum in patriarcharum numerum. Ecce, die Dominico et te suscipiet in gaudium sempiternum. Commenda filiis tuis fratribus meis custodire signaculum crucis, ut efficiantur nostri participes. Ecce, loquente ea, facta est claritas, quam oculus ferre non poterat: et Angeli transeuntes, hymnum dicebant Deo inenarrabilibus vocibus. Hoc solum intelligebatur [Col. 1122D] quod nomen Jesu Christi et Spiritus sancti in ipsis laudibus resonabant. Gloria et honor Patri, et Filio, et Spiritui sancto, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum, Amen.

Libellus de fide

Auctor incertus (Rufinus Aquileiensis?)

[Col. 1123]

LIBELLUS DE FIDE SEU DUODECIM ANATHEMATISMI SUB RUFINI NOMINE.

INCIPIT PROPTER FIDEM.

[Col. 1123A]

Propter venerationem Sanctorum locorum, Jerosolymam et Bethlehem venimus: et intelleximus, plurimos fratres in nobis scandalizari, eo quod audierint, nos multa haeretica, et quae contra fidem Ecclesiae veniunt, profiteri. Itaque, Deo praesente, testamur, quae infra scripta sunt, nos ex parte sensisse per errorem, et praesenti tempore condemnare: alia autem, in quibus falso infamamur, nec dixisse, nec dicere, et contraria, quae in aliis suspicamur, posuisse atque damnasse.

I. Qui dicunt, Diabolo, et Daemonibus, et impiis, hoc est, Gentibus, Judaeis, Samaritanis, omnibusque haereticis (exceptis Christianis, qui rectam fidem sequuntur, et sunt peccatores) poenas eorum non esse perpetuas, anathema sint.

II. Qui dicunt, quemvis sanctum virum, et prophetalem, et apostolicum sine Dei auxilio posse esse perfectum, anathema sint.

[Col. 1123B] III. Qui dicunt, Christum Filium Dei, Deum Verbum, in hominem esse mutatum, ita ut Deus Verbum esse desierit; aut hominem purum natum ex Maria secundum Paulum Samosatenum, et Photinum; et merito atque virtutibus in Dei vocabulum profecisse, anathema sint.

IV. Qui dicunt, illud quod scriptum est, De die, anno et hora nesciunt neque Angeli, neque Filius (Marc. 13-32.) , juxta blasphemias Arianorum, et non propter dispensationem carnis assumtae, anathema sint.

V. Qui dicunt, Patrem, Filium, et Spiritum Sanctum, hoc est, Sanctam Trinitatem, diversae inter se [Col. 1124A] esse substantiae, et non unius potestatis atque naturae, anathema sint.

VI. Qui dicunt, quolibet modo, et quolibet sensu Filium Patrem non videre, anathema sint.

VII. Qui dicunt, animas nostras ex Angelorum fastigio in haec corpora corruisse, propter quaedam antiqua peccata, et in isto mundo agere poenitentiam, assumentes illa testimonia, Priusquam humiliarer ego peccavi (Psal. 118. 67.) . Et, Educ de carcere animam meam (Psal. 141. 8.) , et cetera his similia, anathema sint.

VIII. Qui dicunt, Dominum et Salvatorem nostrum non in nostra venisse, sed diversae sublimiorisque fuisse substantiae, sive coelestis, et non in totum sumsisse, quod de Maria est, vel animam hominis non habuisse, vel mentem absque peccato, anathema sint.

IX. Qui dicunt, post multa secula et tempora, quae non possumus humana cogitatione comprehendere, restitutionem fieri omnium in antiquum statum, et [Col. 1124B] universa ad sua redire principia, anathema sint.

X. Qui dicunt, post resurrectionem non eadem habere nos corpora, sed aerea quaedam et spiritalia, et non ejusdem naturae cujus in sepulchro conditi sumus, licet incorruptae atque immortalis, anathema sint.

XI. Qui dicunt, post resurrectionis finem, et post multa tempora aboliri corpora, et reverti in usum, ut sine corporibus tantum animae simus, quod prius fuimus, anathema sint.

XII. Qui dicunt, animas prius fuisse quam natae sunt, et non cum corpore secundum exemplum primi hominis a Deo quotidie fieri, anathema sint.

[Col. 1123] FINIT DE FIDE, DE NOMINE RUFINI.

Liber de fide

Auctor incertus (Rufinus Aquileiensis?)

[Col. 1123]

RUFINI PRESBYTERI PROVINCIAE PALAESTINAE LIBER DE FIDE.

[Col. 1123B] 581 Haec nostra fides est, quam didicimus a Deo [Col. 1124B] et doctis viris, Moyse dico et caeteris Prophetis, [Col. 1125A] qui vetus Testamentum praedicaverunt; nec non etiam a sanctis et beatis Apostolis et Evangelistis, qui novum Christi Testamentum nobis salubriter insinuarunt.

I. Quod unus est Deus habens Verbum substantivum aequale per omnia sibi, similiter et sapientiam substantivam aequalem sibi per omnia. Una substantia Patris et Unigeniti et Spiritus sancti, una potentia, unus Dominus, sine principio, sine fine, simplex et incompositus, incorporalis, sine figura, sine circumdatione, non crescens, non deficiens, non indigens, indivisus, infinitus, invisibilis, incomprehensibilis, inconvertibilis, sine interitu, immutabilis. Hoc quod est semper et idem erit, conditor omnium, potestatem habens, provisor benignus, justus judex vivorum et mortuorum. Et quod unicus Deus Verbum in extremo temporum natus est ex Spiritu sancto et Maria semper virgine, et quod crucifixus mortuus est propter nos, et quod tertia die resurrexit, et ascendit in coelos, et sedet in dexteram Patris sui, et quod judicaturus [Col. 1125B] est vivos et mortuos, et cum eadem carne secundum facta sua unusquisque vicem recipiet.

II. Simplex et incompositus est Deus, eo quod non est corpus divinitas: compositio enim propria est corporum. Simplex et incompositus, eo quod non accidit ei verbum et sapientia: compositio enim ex substantia simul et accidentibus constare dinoscitur. Simplex et incompositus, neque enim diversa est Patris et Filii et Spiritus sancti substantia, sed una penitus eademque monstratur.

III. Et quod una est eadem Patris et Filii et Spiritus sancti substantia et virtus, testis est Dominus noster Jesus Christus, de semetipso docens et de Spiritu sancto. De se quidem dicit, Ego et Pater unum sumus (Joan. 10. 30.) , et iterum: Qui me vidit, vidit et Patrem (Joan. 14. 9.) . His dictis, ostendit aperte unam esse substantiam, eamdemque virtutem. Nam cum dixisset Philippo, Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me; qui 582 me vidit, vidit et [Col. 1125C] Patrem (Ibid.) , docere voluit, unum nos ipsum et Patrem eumdemque cernere virtute simul atque substantia ex mirabilibus quae faciebat. Quorum enim una voluntas, eadem sunt opera, eorum quoque est eadem substantia. Ideoque dicebat Judaeis: Si non facio opera Patris mei, nolite mihi credere: sin autem facio, et si mihi non creditis, operibus credite, ut sciatis et intelligatis quod Pater est in me, et ego in ipso (Joan. 10. 37.) . Mire autem etiam hoc docuit, non aliter nisi ex operibus divinitatem debere cognosci. Quippe cum naturaliter invisibilis sit, et non aliter videatur, quam ex suis operibus et factis, ut etiam Sapientia testatur, dicens: Ex magnitudine enim et pulchritudine operum competenter conditor eorum perspicitur (Sap. 13. 5.) . Similiter autem etiam beatus Paulus Apostolus dicit, Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque ejus virtus et divinitas (Rom. 1. 20.) . Docet autem iterum sanctus Apostolus Joannes, quod Dominus noster Jesus Christus [Col. 1125D] aperte seipsum praedicaret Judaeis Filium Dei secundum substantiam in eo quod dicit, Propterea magis quaerebant eum Judaei occidere, quod non solum [Col. 1126A] solvebat sabbatum, verum etiam Patrem suum Deum esse dicebat, aequalem se faciens Deo (Joan. 5. 18.) . Et hoc tunc intellexerunt Judaei, quod Jesus semetipsum manifestavit Filium secundum substantiam esse, cum diceret ad illos, Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. 5. 17.) .

IV. Sed haec quidem de seipso Dominus noster Jesus Christus docuit. Docuit autem etiam de Spiritu sancto, eo quod de Dei substantia est, et quod ea quae facit Deus Pater, eadem pariter etiam Spiritus facit, cum dicit Spiritus veritatis qui a Patre procedit (Joan. 20.) . Porro autem cum ejiceret adversarias potestates, quas juxta consuetudinem hominum daemones appellat, dicebat, Si autem ego in digito Dei ejicio daemones (Luc. 11. 20.) . Quod autem digitum Dei Spiritum sanctum nominet, apertius ceteri Evangelistae hunc locum dixerunt. Matthaeus quidem cum sic dicit: Si autem in Spiritu Dei ego ejicio daemones (Matth. 12. 28.) . Marcus vero, Quicumque blasphemaverit in Spiritu sancto non indulgetur ei in saeculum, 583 [Col. 1126B] sed obnoxius erit aeterno peccato, eo quod dicebant, Spiritum immundum habet (Marc. 3. 29.) . Hoc cum dixisset Dominus, aperte docuit unam eamdemque credere substantiam Patris et Spiritus sancti, quippe cum digitus, cujus est digitus, ejusdem etiam substantiae habetur. Porro autem cum diceret discipulis suis, Accipite Spiritum sanctum, quorum dimiseritis peccata dimittentur eis, similiter ostendebat debere credere unam eamdemque esse substantiam Patris et Spiritus. Dicit etiam beatus Paulus docens, Nescitis quod templum Dei estis, et spiritus Dei habitat in vobis? si quis templum Dei violaverit, disperdet illum Deus (1. Cor. 31. 6.) . Hoc cum dixisset, aperte docuit unam eamdemque esse substantiam atque virtutem Dei et spiritus: quippe cum non ex alia re cognoscatur templum Dei esse, nisi etiam ex inhabitante spiritu Dei. Scribit etiam beatus Paulus de Spiritu sancto, sic dicens: Cum vero conversus fuerit ad Dominum, tolletur velamen. Dominus autem spiritus [Col. 1126C] est, ubi vero spiritus Domini, ibi libertas (2. Cor. 3. 16. 17.) . Haec cum dixisset, ostendit eamdem esse substantiam, ex eo quod Spiritus est Dominus, et spiritus Domini libertatem largitur et donat.

V. Est autem Filius in Patre, non sicut in loco, neque enim finibus circumdatur ejus substantia: sed sicut verbum in mente, sicut simplex in simplici, ut infinitus in infinito, et infectus in infecto, ut sine principio in eo qui sine principio, et Dominus in Domino, et Deus in Deo, et ejusdem substantiae simul atque potentiae. Similiter vero et Pater in Filio, et ut sensus non separandus a verbo. Sensum autem dico Patrem, ex nobis accipiens exemplum, ut nos scilicet intelligamus quemadmodum Pater in Filio et in Patre Filius habetur, quamvis etiam unde hoc dixerim, ex divina Scriptura caussas et semina sumserim. Nam cum Filium verbum dixissent qui a Deo docti sunt Prophetae atque Apostoli, sensum nos intelligere Patrem sine dubitatione docuerunt. Quippe cum non aliter verbum possit intelligi, nisi ex sensu, [Col. 1126D] seu mente nascatur. Sensum autem dico, non talem qualis est noster, quoniam ne verbum quidem Dei tale quale nostrum est, neque ejus sapientia [Col. 1127A] talis est qualis nostra est. Similiter autem etiam Spiritum sanctum dicimus in Patre et Filio ejusdem substantiae vel potentiae, tanquam sapientiam in sensu simul et verbo: porro autem Patrem et Filium in Spiritu ejusdem substantiae simul atque potentiae, et tanquam sensum ac verbum quae non a sapientia separantur.

VI. Quod autem in Deo Spiritus est, quasi ex ejus substantia sit, et quasi idem sit uterque, et ut ita dicam totus in toto, et qui ejus alta et profunda cognoscat, etiam beatus Paulus docet, sic dicens, Nobis autem revelavit Deus per spiritum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei (1. Cor. 2. 10.) . Unde accepto a nobis exemplo, hoc est ex nostra sapientia, quae totum sensum nostrum altius penetrat, et quae sunt in eo cuncta cognoscit, deinceps dicit: Quis enim novit hominum quae hominis sunt, 584 nisi spiritus hominis qui in eo est? sic et quae Dei sunt nemo scit nisi spiritus Dei (1. Cor. 2. 11.) . Ideo autem beatus Paulus de nobis accepit exemplum, [Col. 1127B] ostendere volens quomodo spiritus Dei ipsius alta cognoscit, quoniam novit hominem imaginem esse Dei Patris et Filii et Spiritus sancti. Est enim imago Dei homo, quippe cum sit rationabilis, ac sensum, et verbum et sapientiam habeat, sicut etiam Moyses docet, cum dicit, Et dixit Deus, Faciamus hominem secundum imaginem, non meam solum, sed secundum imaginem, et similitudinem nostram (Gen. 1. 26.) .

VII. Quod autem sicut Patris est Spiritus sanctus, sic etiam Filii pariter habetur, docet iterum beatus Paulus sic dicens: Vos autem non estis in carne, sed in spiritu, siquidem spiritus Dei habitat in vobis (Rom. 8. 5.) , hoc est Dei Patris, et deinceps dicit: Si quis autem spiritum Christi non habet, hic non est ipsius. Dicit autem et in alio loco, Quod autem filii estis, misit Deus spiritum Filii sui in corda clamantem Abba pater (Gal. 4. 6.) . Idem autem Patris et Filii est Spiritus sanctus, quoniam neque Pater est, [Col. 1127C] neque Filius; ut autem accepto rursus a nobis exemplo dicam, quoniam non est tanquam sensus generans verbum, neque tanquam verbum quod generatur a sensu, sed ut sapientia quae a sensu minime segregatur et verbo.

VIII. Quod autem Patris et Filii et Spiritus sancti substantia una eademque virtus est, etiam Moyses famulus Domini docet, cum sic dicat, Et dixit Deus, Faciamus hominem secundum imaginem et similitudinem nostram (Gen. 1. 26.) . Nam cum deberet dicere singulariter faciam, pluraliter faciamus dixit, et non secundum meam, sed secundum nostram imaginem dixit. Et iterum dicit, et fecit Deus hominem, non fecerunt. Hoc autem facit ut ostendat tres personas, hoc est Patris, et Filii, et Spiritus sancti, unam esse eamdemque naturam, indivisamque divinitatem. Similiter autem etiam propheta David unam eamdemque virtutem Patris et Filii et Spiritus sancti docet, cum sic dicit, Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. 32. 6.) .

[Col. 1127D] IX. Porro autem sanctus Joannes Apostolus, ut doceret unam eamdemque Filii simul et Patris esse substantiam, sic dicit, In principio erat verbum, et verbum erat apud Deum, et Deus erat verbum. Hoc erat in principio apud Deum, omnia per ipsum facta sunt (Joan. 1. 1. 2.) . Cum dixisset, in principio erat verbum, et non ex principio, neque iterum cum principio erat verbum, vel sub principio, aperte docet verbum sine principio esse, quasi superius esset omni principio, et ipse sit caussa principii. Si enim [Col. 1128A] omnia per ipsum facta sunt, cum omnibus autem etiam principium habetur, et ipsius principii, et totius deinceps post principium spatii, verbum ipsum est caput et caussa, in quo spatio tempora vel saecula continentur. Rursus etiam cum dixisset, Verbum erat apud Deum, substantivum ostendit esse verbum, quoniam non dixit, In Deo erat verbum, sed verbum erat apud Deum. Porro autem deinceps dicens, 585 et Deus erat verbum, docet unam eamdemque esse substantiam atque virtutem Patris et Filii. Quippe cum nihil intersit inter Deum et Deum, cum uterque principio careat, sed una sit utriusque substantia, eademque pariter et virtus. Porro autem cum dicit, Hoc erat in principio apud Deum, omnia per ipsum facta sunt (Joan. 1.) : aperte nos docet non duas debere substantias credere separatas, neque potestates atque virtutes, quoniam unus est Deus, qui per suum substantivum verbum omnia condit et creat. Ideo autem docemur non tres dicere substantias segregatas Patrem et Filium et Spiritum [Col. 1128B] sanctum, neque potestates atque virtutes a semet invicem separatas. Quippe cum Deus unus sit, qui verbo et sapientia omnia creare dignoscitur.

X. Quod autem in sapientia et cum sapientia, hoc est cum Spiritu sancto, Deus omnia facit, testis est sanctus David propheta, cum praedicando Deum, et amplitudinem virtutis ejus enarrando, et divitias sapientiae ejus mirando, vociferatur haec dicens, Quam magnificata sunt opera tua, Domine! omnia in sapientia fecisti (Psal. 103. 24.) . Hanc sapientiam pariter et beatus Paulus nimia penitus admiratione praedicat, cum sic dicit, O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei (Rom. 11. 33.) ! Et quod sapientiam Dei, qua omnia Deus fecit et facit, David propheta spiritum Dei nuncupat, beato Paulo simili ratione consentiens, in sequentibus edocet aperte, cum dicit, Impleta est terra creatura tua: hoc mare magnum et spatiosum, ibi reptilia, quorum non est numerus, animalia parva cum magnis, illic naves pertranseunt; [Col. 1128C] draco iste quem formasti ad illudendum ei, omnia te expectant, ut des eis escam in tempore. Dante te, ipsi colligent, aperiente autem te manum tuam, omnia replebuntur bonitate; avertente autem te faciem tuam, turbabuntur; auferes spiritum eorum et deficient, et in pulverem suum revertentur. Emittes spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem terrae (Psal. 103. 24. seqq.) . In eo quod dicit Propheta, Omnia in sapientia fecisti, et Emittes spiritum tuum, et creabuntur, aperte docuit unam esse personam utriusque, Sapientiae Dei et Spiritus sancti. Similiter autem et Salomon Spiritum sanctum Dei Sapientiam nominat, cum sic dicat ad Deum, Consilium vero tuum quis scivit, nisi tu dedisti sapientiam (Sap. 9. 17.) ? Et ut ostendat qualem sapientiam dicat, deinceps dicit, Emisisti sanctum Spiritum tuum ex altis, et sic correctae sunt semitae eorum qui in terra sunt, et placita tua Domine didicerunt, et sapientia servati sunt (Ibid.) . Hoc est, sancto tuo Spiritu tuum consilium docti salvati sunt. Sicut etiam beatus Paulus [Col. 1128D] ait, Nobis enim revelavit Deus per Spiritum sanctum; spiritus enim omnia scrutatur, etiam alta Dei (1 Cor. 2. 10.) .

XI. Igitur cum tales testes habeamus, non dubitare debemus, quin oporteat dicere, substantivam 586 Dei Sapientiam Spiritum sanctum esse, per quem omnia quae creata sunt a Deo constare noscuntur. Sic igitur nonnulli minus intelligentes unam eamdemque personam sapientiam Dei et unigenitum Deum verbum esse dixerunt, volentes a [Col. 1129A] beato Paulo caussa et semina sumere in eo quod dicit, Nos autem praedicamus Christum, et hunc crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus vero stultitiam, ipsis vero vocatis Judaeis et Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam (1. Cor. 1. 23.) . Sed in his quae dixit beatus Paulus, non unigenitum Deum verbum significat virtutem et sapientiam, sed ordinationem crucis; statim enim in sequentibus dixit, Quia stultum Dei sapientius est hominibus, et infirmum Dei fortius est hominibus (1. Cor. 1. 25.) . Nemo autem prudentium audet dicere, quod stultum Dei et imbecillum Deus verbum est, sed sicut praedixi, crucis ordinationem significat, eo quod illud quod incredulis videtur esse stultum, hoc est Christum crucifixum credere Deum esse, hoc maximam sapientiam habet: et quod videtur esse imbecillum Christi, propter quod pro nobis mortuus est, hoc maximam virtutem habet, de qua sapientia atque virtute non est nunc tempus dicere.

XII. Per multos igitur testes docemur a Deo, [Col. 1129B] quod unum habeat substantivum unigenitum Deum verbum, unam sapientiam substantivam Spiritum sanctum, per quem spiritum, et per quod verbum, omnis sapientia, sermo, scientia, caeteraque munera credentibus praestantur a Deo, sicut etiam beatus Paulus docet, cum sic dicit: Habeo igitur gloriam in Christo Jesu ad Deum. Non enim audeo aliquid loqui eorum quae per me non efficit Christus in obedientiam gentium verbo et factis in virtute signorum et prodigiorum in virtute Spiritus sancti (Rom. 15. 17.) . Non solum habebat beatus Apostolus Paulus in se loquentem Christum et Spiritum sanctum, sed etiam caeteri omnes Prophetae, et Apostoli, et Evangelistae, sicut etiam Dominus noster Jesus Christus docet cum dicit, Ideo ecce ego mitto ad vos prophetas, et sapientes, et scribas (Matth. 23. 33.) , similiter autem et de spiritu Dei dicit: Ideo et sapientia Dei dicit, mitto ad ipsos Prophetas et Apostolos (Luc. 11. 49.) .

[Col. 1129C] XIII. Quod autem Spiritus sanctus Dominus et Deus est, et tanquam Dominus noster credentibus et ipse munera largitur et donat, rursus idem beatus Paulus docet, cum dicit, Divisiones vero gratiarum sunt, idem autem Spiritus, et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus, et divisiones operationum sunt, idem vero Deus (1. Cor. 12. 4.) : aperte docet quod Spiritus sanctus Dominus et Deus est. Manifestius autem etiam in sequentibus ostendit. Enumeratis enim donis et operibus atque ministeriis, adjecit statim, dicens: Haec autem omnia operatur unus atque idem spiritus, dividens singulis prout vult (1. Cor. 12. 11.) . Rursus idem beatus Paulus docere nos apertius 587 volens unam esse substantiam Patris et Filii et Spiritus sancti, et ait, Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus pater omnium (Ephes. 4. 5.) . Patrem autem nominat eorum qui in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti per baptisma nati sunt. Non ignorans autem beatus Apostolus, esse baptisma aquae, et baptisma spiritus, [Col. 1129D] dixit unum baptisma. Sed bene dixit, sciens unum esse baptisma, in eo quod in nomine unius Domini omnes baptizentur et credant. Solet etiam idem beatus Apostolus Patrem et Filium et Spiritum sanctum, sicut unum Dominum et unum Deum, sic etiam [Col. 1130A] unum Spiritum nuncupare, cum dicit, Sicut enim corpus unum est, et membra multa habet, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum sunt corpus, sic etiam Christus: nam in uno spiritu nos omnes in unum corpus baptizati sumus, sive Judaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi, et omnes unum spiritum potati sumus (1. Cor. 12. 12.) .

XIV. Nemo autem, cum audiat dicentem beatum Apostolum, quod in uno spiritu nos omnes baptizati sumus, et unum spiritum potati sumus, de solo eum Spiritu dixisse credat, aut de solo Patre. Quippe qui ita credit, tollit baptisma. Neque enim qui baptizati sunt in uno spiritu, in solo Patre baptizati sunt, neque in solo Filio, neque in solo Spiritu sancto, sed in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, quod quidem est commune nomen, non per confusionem personarum, sed per unitatem naturae, unus Dominus, unus Deus, unus Spiritus. Semper enim Pater est, non desinens esse pater: semper autem et Filius, perseverans esse perpetuo filius: semper et [Col. 1130B] Spiritus sanctus, qui nunquam Pater aut Filius efficitur.

XV. Quid igitur ad haec respondebunt nobis qui Arrii et Eunomii nefanda dogmata sequuntur, et a Patris substantia Filium separari contendunt, et Spiritum sanctum? qui cum haec dicant in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, etiam ipsi suos baptizare non denegant, et credunt per baptisma remissionem peccatorum, similiter etiam Patris et Filii et Spiritus sancti sanctificatione dignandos, non tamen desinunt blasphemantes in Filium et Spiritum sanctum, cum deberent caecitate tandem aliquando liberati respicere et intelligere, non aliter libertatem famulis posse praestari, nisi a Domino proprio. Si vero dixerint a solo Patre libertatem vel indulgentiam peccatorum eos qui baptizantur accipere, et a solo Patre sanctificationem mereri, sciant non aliter quemquam eorum qui baptizantur his dignum donis fieri posse, nisi etiam a Filio et [Col. 1130C] Spiritu sancto munera seu dona percipiat. Testis est beatus Apostolus Paulus ad Corinthios scribens, cum dicit, Neque fornicarii, neque idolorum cultores, neque adulteri, et caetera (1. Cor. 6. 9.) , et adjecit, Et haec quidem fuistis, sed abluti estis, sed sanctificati estis in nomine Domini Jesu Christi, et in Spiritu Dei nostri (Ibid. 11.) . 588 His igitur omnibus testimoniis quae praedicta sunt, una eademque Patris et Filii et Spiritus sancti substantia satis abundeque monstratur.

XVI. Creando Deus, non natura creat, sicut Gentilium fabula delirantium putat, sed magis voluntate. Libera enim divinitas est, ac non necessitati naturae serviens, ignium sicut aestimant ritu, qui non voluntate, sed urente et conflagrante natura, vicina corpora concremare noscuntur. Deus autem non ita facere consuevit. Super enim omnem intellectum sensibilemque naturam ineffabilis et incomprehensibilis substantia est. Quippe cum nulli divinitus visibilis habeatur, sicut beatus Paulus testatur, dicens, [Col. 1130D] Regi autem saeculorum incorruptibili, invisibili, soli Deo honor et gloria, et iterum dicit: Qui solus habet immortalitatem, lumen habitat inaccessibile, quem vidit nullus hominum, neque videre potest (1. Tim. 1. 17. seq.) . Eadem autem etiam beatus Joannes [Col. 1131A] docet, cum dicit, Deum nemo vidit unquam, unigenitus Filius qui est in sinu Patris ipse narravit (Joan. 1. 18.) . Ergo quoniam supra omnem sensum Deus est, voluntate creat, non natura. Nam si natura Deus crearet et non voluntate, infiniti mundi creati reperirentur, innumerabiles vero qui per dies singulos crearentur. Nos autem, Gentilium delirante fabula remota, divinae Scripturae pareamus, quae docet aperte quod Deus ea quae creat, voluntate vel imperio creat, sicut et famulus Dei Moyses docuit, cum diceret, Et dixit Deus, Fiat lux: et adjecit, Et facta est lux: et iterum, Et dixit Deus, Fiat firmamentum, et praeceptum complebatur ex imperio: et iterum, Et dixit Deus, Fiant luminaria (Gen. 1.) : et quae ante non erant, mox efficiebantur. Pariter etiam David Propheta dicit, Ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt (Psal. 148. 5.) ; et iterum, Omnia quaecunque voluit Dominus fecit in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis (Psal. 134. 6.) .

XVII. Si igitur quanta vult Deus facit et creat, [Col. 1131B] impie Origenes ac nefarie fassus est, qui sic dixit, Non omnia quae voluit Deus fecit, sed ea tantum quae potuit continere ac comprehendere. Qui cum hoc dixit, ademit Domino cunctorum potentiam, quasi ex parte dimidia ei faciendi potestas daretur. Nam si continendi, ac sibi quae faceret subjugandi, non habet, ut ille aestimat, facultatem, nec creandi quidem scilicet potestatem habebit. Nam qui creandi facultatem habet, et subjugandi sibi creata, similiter habebit. Nos igitur beato pareamus Job, qui sic dicit ad Deum, Novi quod omnia potes, impossibile autem tibi nihil est (Job. 42. 2.) , et pie religioseque credamus, una cum his videlicet viris, qui a Deo docti sunt, eo quod Deus omnia potest, et creando voluntate creat, non natura, et quod quando vult creat, et quae vult et quanta vult et qualia vult, et nihil est impossibile voluntati ejus. Voluntatem vero Dei sine principio esse dicimus, sine principio 589 enim novit Dominus quae creaturus est, et quando facturus, et quanta [Col. 1131C] et qualia creare moliatur.

XVIII. Et primas quidem dicimus fuisse creatas rationabiles substantias, quae caelestes habentur, et eas plurimas ac diversas substantia pariter ac virtute, sicut beatus David eas caeteris anteponens dicit, Laudate Dominum de caelis, laudate eum in excelsis. Laudate eum omnes Angeli ejus, laudate eum omnes virtutes ejus (Psal. 148. 1.) . Nam cum caelorum et Angelorum faceret mentionem, et potestates et excelsa nuncuparet, diversas eorum substantias edocebat, variasque pariter dignitates ac merita. Rursus etiam docet non eandem omnium esse naturam, cum dicit, Qui facit Angelos suos spiritus, et ministros suos ignem urentem (Psal. 103. 4.) . Ignem et spiritum cum Propheta dixisset, variis ac diversis usus est elementis, ut nos apertius edoceret, et ex sensibili videlicet exemplo. Eos etiam diversas habere substantias etiam beatus Paulus, caelestes terrenis anteponens potestates, dicit, Ut in nomine Jesu [Col. 1132A] omne genu flectatur, caelestium, et terrestrium, et infernorum (Philip. 2. 10.) . Infernorum enim cum dixisset, solutas animas corporibus nominavit. Porro autem docet varias earum esse dignitates speciesque diversas, cum dicit, Qui est imago Dei invisibilis, primogenitus totius creaturae, quod in ipso creata sunt omnia, tam caelestia, quam terrestria, visibilia, et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates (Col. 1. 13.) . Cum igitur caelestia terrenis anteponeret, mox adjecit etiam homines qui in Christo creati sunt, dicens: Et ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut fiat in omnibus ipse primatum tenens (Col. 2. 28.) . Similiter autem etiam Dominus noster Jesus Christus docet diversitatem substantiae spirituum eorum, qui a Deo recesserunt, ex quibus solet divina Scriptura daemones appellare, et principatus et potestates, cum dicit, Hoc genus non ejicitur nisi in oratione et in jejunio (Matth. 17. 20; Marc. 9. 28.) . In eo autem quod Dominus dicit, hoc genus, ostendit in [Col. 1132B] ipsis varia esse genera substantiarum, speciesque diversas. Haec autem omnia dixi, ut divitias virtutis ostenderem. Nam si omnipotens divinitas est, necesse est etiam praedives habeatur.

XIX. Sed de invisibilibus quidem substantiis sufficienter dictum. Nunc vero de Sole simul et Luna, caeterisque luminibus oportet exponam. Haec enim nonnulli, mentis errore decepti, animalia rationabilia esse dixerunt. Quorum dementiam etiam nefarius Origenes secutus est, qui cum vellet ex divina Scriptura exemplum sumere, quae ibi de luminaribus 590 optime dicta fuerunt, haec ipse perperam, ut sibi libitum est, ausus est vertere. Sciendum est igitur, quod divina Scriptura nusquam eorum veluti animalium fecerit mentionem, sed luminaria facta fuisse dixit, et ob hoc solum creata, ut super terram lucerent, et essent hominibus signa temporum, mensium, et annorum. Sin autem nobis dixerint qui erroribus favent hujusmodi, cur non animalia sint [Col. 1132C] luminaria, et rationabilia, cum de ipsis scriptum sit hoc modo, Astra autem non sunt munda in conspectu ejus (Job. 25. 5.) , hoc est Dei, audiant a nobis quod qui hoc dixerat, non dignus erat auctoritate. Quippe cum Dominus ad ipsum dixerit, quod nihil veri locutus es de famulo meo Job. Tamen etiamsi a beato dictum hoc fuisset Job, ne ita quidem firma probatio videbatur. Neque enim ex eo quod non munda sunt in conspectu Dei, ideo dicuntur animalia, alioquin etiam menstrua mulierum ab ipsis animalia nuncupentur, et leprosa domus, quoniam ne ista quidem munda sunt apud Deum secundum legem Moysi. Multa enim eorum quae sine anima sunt, ratione quadam saepe legimus immunda. Adjicit etiam Origenes illud quod a Propheta David dictum est, Sol cognovit occasum suum (Psal. 103. 18.) , necnon etiam illud quod Deus dixit ad Prophetam Esaiam, Ego omnibus stellis mandavi (Esa. 45. 12.) . Hoc autem facit confirmare volens nefandam haeresim [Col. 1133A] suam. Dicit enim quod luminaria dudum fuerint intellectus et sensus, et quia negligenter versati sunt, sua postmodum virtute privati, ad ignea ista damnati sunt. corpora, ut super terram luceant.

XX. Similiter autem gentilium errorem approbare desiderans sic dicit, quod ideo posuit luminaria in firmamento in signa, ut eorum hujusmodi motus nobis fata nostra significent. Discant igitur qui nefariam Origenis haeresim sequuntur, non sic accipere divinam Scripturam, neque evertere hujus intellectum, ut pro allegoria scilicet utantur historia secundum voluntatem suam. Nam cum dicentem terrae audiamus Jeremiam Prophetam, Terra, terra, terra, audi verbum Domini, scribe hunc hominem abdicatum (Jer. 22. 29.) , non ideo debemus dicere, quod quasi animali rationabilique terrae Propheta praecipiat. Solet etiam David Propheta hujusmodi corporibus imperare, cum dicit, Laudate Dominum de terra, dracones et omnes abyssi. Ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum, quae faciunt verbum ejus, [Col. 1133B] montes et omnes colles, ligna fructifera et omnes cedri (Psal. 148. 7.) . Non propterea docet nos, ut haec omnia rationabilia 591 esse credamus. Sed Origenes nunc ejusque socii dimittantur.

XXI. Nos enim etiam hoc a Scriptura divina didicimus, quod Deus caelestibus cunctis rationabilibus potestatibus dedit habere liberam voluntatem, sicut etiam hominibus in terra praestitit Nam nemo omnium qui rationem habet aut sensum, invitus poterit Deo vel sine voluntate servire, sed omnes ei sponte propria scilicet obsecundant. Alioquin si id non esset, neque laudatio eos, neque vituperatio sequeretur, aut crimen, sicut et in caeteris animalibus contigit inrationalibus. Omnes igitur contrariorum capaces habentur, tam boni dico quam pravi, boni quidem, cum id quod Deus vult faciunt: pravi autem, quod mandata Domini minime custodiunt. Et quod Angeli caelestesque virtutes, cum Dei minime praecepta contemnunt, laude potiuntur ingenti, testis est [Col. 1133C] beatus David ita dicens, Benedicite Deum omnes Angeli ejus, potentes virtute facientes verbum ejus. Ad audiendam vocem sermonum ejus. Benedicite Dominum omnes virtutes ejus, ministri ejus facientes voluntates ejus (Psal. 102. 21.) . Ex hac igitur laudatione, id est ex observatione Domini praeceptorum, beata scilicet vita et perpetua fruuntur. Sed sicut omnes, qui Dei faciunt voluntatem, perenni beatitudine potiuntur, et laudes a Deo consequuntur aeternas, sic et e [Col. 1134A] diverso cuncti, qui divina praecepta contemnunt, aeterna vituperatione damnantur.

XXII. Unde ille, quem divina Scriptura Diabolum nominare consuevit, et ejus pariter qui dicuntur Angeli, cum primis hominibus inviderent, Adam dico et Evae, a beata vita, quam primum possederant, semetipsos alienarunt. Et homini quidem per deceptionem, quam ipsi penitus excogitarunt, persuaserunt peccantes, ut a mandato Dei protinus deviaret, semetipsos autem aeterno pariter supplicio subjugarunt, sicut et Dominus noster Jesus Christus docet, cum ad illos dicit, qui propinquo suo misericordiam denegarunt: Ite in ignem aeternum, qui praeparatus est Diabolo et Angelis ejus. Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare, et cetera (Matth. 25. 41.) . Quod autem diabolus, vel ejus qui dicuntur Angeli, de creaturis caelestibus sunt, 592 rationabilibusque virtutibus, testis est beatus Petrus, cum sic dicit, Si enim Deus Angelis qui peccaverunt non pepercit (2. Petr. 2. 4.) . [Col. 1134B] Similiter autem et beatus Paulus docet, dicens: Nescitis quoniam Angelos judicabimus (1. Cor. 6. 3.) ? Ne quis igitur arbitretur captus errore, quod isti ante peccaverunt quam hominibus inviderent, et post illud peccatum ad decipiendos homines devenere, sicut nefarius Origenes docebat: sed ut superius dixi, ex eo quod diabolus in serpentem transfiguratus Evam decepit. Quod autem ex illo diabolus, veritate penitus derelicta transtulit se protinus ad mendacium, ex quo Evam, ut dixi, peremit morte peccati, testis est Dominus noster cum dicit Judaeis non credentibus sibi, Vos ex patre diabolo estis, desideria patris vestri diaboli vultis facere. Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit, quia veritas non est in eo, quando loquitur mendacium, de propriis loquitur, quoniam mendax est et pater ejus (Joan. 8. 44.) . Ergo cum dixisset Dominus, quod ille homicida erat ab initio, et quod in veritate non stetit, aperte docuit, quod ex eo diabolus a veritate decidit, ex quo primitus per fallaciam mendacii Evam errore deceptam morte [Col. 1134C] praevaricationis occidit. Rursus etiam ideo dictum est, quod quando loquitur mendacium, de suo loquitur, quoniam primus ipse ficta fallacia etiam mendacium procreavit. Unde etiam ceteri, qui una cum ipso homini inviderunt, ipsius diaboli angeli nominati sunt, quasi ipse primus hujusce militiae caussa esset, et caput. Sed de istis quoque sufficienter dictum.

XXIII. Mundum Dominus cum crearet, caelum, inquam, [Col. 1135A] et terram, et omnia quae in eis sunt, solum hominem secundum imaginem suam et similitudinem fecit, sicut Moyses docet, ita dicens, Et dixit Deus, Faciamus hominem secundum imaginem ac similitudinem nostram. Et cum Moyses hoc ex persona Dei dixisset, ipse protinus adjecit dicens, Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit eum (Gen. 1. 26.) . Utrumque Moyses unum scilicet intelligens, tam imaginem dico , quam similitudinem, imagine nominata similitudinem penitus reticuit. Alioquin si non ita esset, nunquam postea dixisset Jacobus Apostolus in Epistola sua, cum doceret non debere uti lingua ad ministerium 593 mali hoc modo, In ipsa benedicimus Domino et Patri, et in ipsa maledicimus hominibus qui secundum similitudinem Dei facti sunt (Jac. 3. 9.) . Hominem igitur Deus omnibus dominari quae ipse creavit, tam in terra quam in mari, praeposuit: eo quod imago ipsius est homo, sicut et beatus Paulus docet ita dicens, Nam vir quidem non debet operire caput, cum sit imago et gloria Dei (1. Cor. 11. 7.) . Propter quod homo in cunctis inrationalibus antefertur animalibus quibus dominatur, per hoc ipsum etiam omnium dominus effectus est. Nam inrationabilia quidem animalia, sicut Moyses docuit, ex terra et aqua creata ex eis tam animam quam corpus habent: homo autem corpus quidem videtur cum ceteris habere commune; animam vero multo praestantiorem, sicut Moyses iterum dicit hoc modo, Et plasmavit Deus hominem de limo terrae, et insufflavit in faciem ejus spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem (Gen. 2. 7.) .

XXIV. Homo igitur ideo potior omnibus est, quoniam sensibilem et rationalem animam habere, dignoscitur, et eam liberi arbitrii. Ergo quasi prudentes Moysem audiamus dicentem, quemadmodum Deus hominem creaverit. Sic enim nobis Moyses ceterique prophetae de Deo narrant, sicuti possumus intelligere. Neque enim homo est Deus, ex anima factus et corpore, ut manibus hominem formet et fingat, [Col. 1135C] vel ex aere spiritum trahens, ut in faciem ejus insufflet, et sic eum vivificet. Omnia enim per unicum Verbum et Spiritum sanctum voluntate facit et fecit. Solent vero etiam prophetae non solum hominem, [Col. 1136A] sed etiam caelum et terram, et quae in istis sunt praecepto Dei creata, opera manuum Domini nominare. Testis est David propheta ad Deum dicens, Et videbo caelos opera digitorum tuorum, lunam et stellas quae tu fundasti (Psal. 8. 4.) . Et iterum, In principio tu, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt caeli (Psal. 101. 26.) . Similiter autem et Isaias propheta ex Dei persona sic dicit, 594 Audi me, Jacob et Israel, quem ego voco. Ego sum ipse ego primus, et ego novissimus, manus mea fundavit terram, et dextera mea firmavit caelum (Esa. 48. 12.) . Et iterum, Sic dicit Dominus, caelum mihi sedes, et terra scabellum pedum meorum. Quam domum aedificabitis mihi, et qui locus requietionis meae? omnia enim ista manus mea fecit (Esa. 66. 1.) .

XXV. Est igitur homo, sicut divina Scriptura nos docuit, corpus quidem habens ex terra, animam vero sibi creatam ex nihilo, et eam sicuti sensibilem et rationalem, sic etiam immortalem, ut utrumque nos docet Testamentum, tam novum dico quam vetus. [Col. 1136B] Nam et Dominus noster Jesus Christus ait, Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere: sed potius eum timete, qui potestatem habet animam et corpus perdere in gehenna (Matth. 10. 28.) . Igneum supplicium interitum nuncupavit. Nam quomodo fieri potest, uti quod penitus perit, et nusquam prorsus constare potest, aeternam perpeti valeat ultionem, cum Dominus iterum dicat: Et ibunt isti in poenam aeternam, justi autem in vitam aeternam (Matth. 25. 46.) ?

XXVI. Nec dicendum est, animam partem Dei esse, sicut imprudentum et indoctorum sermo habet. Nam si hoc ita esset, nunquam Deus partem suam perenni supplicio subjugaret, sed ne peccare quidem omnino ipsa potuisset quasi pars Dei, quippe cum Deus sit immutabilis semper sicuti natura, sic etiam voluntate. Et iterum, si anima nostra pars Dei esset, nullo penitus corporali vitio domaretur. Nam divinitas est semper invicta, et nulli unquam subditur vitio [Col. 1136C] corporali.

XXVII. Sicut ergo qui ita credunt, impie credere comprobantur: sic etiam illi, qui animas dicunt ante corpora factas fuisse, multum a pietate distare [Col. 1137A] inveniuntur. Unde impius Origenes, Gentilium captus errore, et ab eo nolens penitus abscedere, novarum etiam studens auctor esse sectarum, conjecturis 595 illorum alio modo translatis edocuit, de quibus in praesenti disputandum esse non arbitror, ne nos multum verborum mittamus in sylvam. Quia igitur ad confirmandam haeresim suam nefariam praedictus Origenes ex divina Scriptura sumere conatur exempla, redarguamus eum, Scripturam penitus ignorasse divinam, et eam sine sensu docuisse. Nam cum ipse diceret in principio creaturae initio caelum cum terra creatum non esse corpus firmum, sicut hoc quod videtur, sed omne hoc sensibilem rationalemque esse substantiam, et eam unius ejusdemque naturae, in his rationabilibus sensibilibusque substantiis etiam animas hominum comprehendens, et post haec animalium, quae sexta die creata sunt, faciens mentionem, in ea hominem quoque creatum reperiens, suum jam non potuit affirmare figmentum, neque propriam roborare fallaciam: [Col. 1137B] sed quasi illorum quae ante docuerat penitus fuisset oblitus, invitus fatetur animas creatas esse, et eas iterum incorporeas. Respondeant igitur nobis qui nefandam Origenis haeresim venerantur et colunt, et ejus expositiones de divina Scriptura ad caelum usque summis praeconiis tollere moliuntur, quomodo animae sine corporibus possint intelligi, cum Moyses nos doceat dicens, Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit eum, masculum et feminam fecit eos (Gen. 1. 27.) . Nam hoc omnibus clare patet, quod animae sexus utriusque capaces esse non possunt, nisi sola copora, quae graviora noscuntur. Quomodo iterum et illud dictum audire poterunt solae sine corporibus animae, Crescite et multiplicamini (Gen. 1. 28.) . Siquidem, etiam secundum ipsum Origenem, incorporalium natura neque multiplicari potest, neque crescere. Vel quomodo sine corporibus animae creatae in caelis habitare poterant, cum Deus benedicens illis, quos fecerat masculum et feminam, sic [Col. 1137C] dixerit, Crescite et multiplicamini, et implete terram (Ibid.) . Sed Origenes iterum ejusque socii dimittantur.

XXVIII. Quia igitur nonnulli sunt, qui dementia capti dicunt, quod ex una anima primi hominis Adam anima Evae mulieris assumpta sit, nonnulli etiam quod ex solo Adam cum seminis jactu in omnes qui ex eo nati fuerunt animae transmissae sint, et alii quod ex Eva sola magis animae fuere translatae, et sic in parentibus ad eorum liberos deductae sint, respondendum est his hoc modo: Cur ergo Adam, qui primus de terra creatus est, secundum carnem de costa quae ex ipso fuerat sublata, in spiritu Dei prophetando dicebat, Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea: haec vocabitur mulier, quia ex viro suo sumpta est (Gen. 2. 23.) , nusquam fecit animae mentionem? Nam si anima quoque esset ex anima secundum illorum vanas opiniones, nunquam profecto hoc [Col. 1138A] Adam praeterisset. Nam sicut os ex ossibus meis, et caro de carne mea, dicebat, sic etiam 596 anima ex anima mea dicere potuisset. Sed tantum hoc dixit quod sibi videlicet sciebat ablatum. Porro autem consentiens Moysi etiam Zacharias propheta sic dicit, Extendens caelum et fundans terram, et fingens spiritum hominis in ipso (Zach. 12. 1.) . Nam si non ex supposita materia crearetur hominis caro, sicut etiam Adam et Evae, et sic postea in ipso anima non ex supposita materia, tanquam Adam pariter et Evae, nunquam propheta Zacharias ita dixisset, Et creans spiritum hominis in ipso (Ibid.) . Apertius autem Salomon in Ecclesiaste docet, animas a Deo praestari omnibus quae ab ipso creantur ex supposita materia corporibus, solutionem humanae compositionis enarrans, cum dicit, Et convertetur pulvis in terram suam, et revertetur spiritus ad Deum qui dedit eum (Eccl. 12. 7.) . Cum hoc Salomon dixisset, aperte docuit quod Deus pulveri, quem ad creandum hominem de terra [Col. 1138B] tulerat, spiritum praestitit non habenti. Ideo autem tantum spiritum ad Deum reverti dicitur, licet utriusque sit creator Dominus, tam carnis quam spiritus, quoniam non ex supposita materia et spiritum creat, sicut et corpus: et iterum, quod una cum Deo homo videtur operari ad nativitatem corporis procreandi, spiritum autem solus procreat Deus, quippe cum hominum quidem sit subministrare materias, Dei autem creare hominem. Quod autem Deus est qui format ea quae in uterum semina jaciuntur, sicut etiam cetera diversa vivificat, quae ab agricolis seruntur in terram, testis est beatus Job cum dicit ad Deum, Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me (Job. 10. 8.) . Eadem etiam David propheta dicit. Rursus etiam Deus Hieremiae Prophetae sic dicit, Priusquam te formarem, in utero cognovi te (Jer. 1. 5.) . Similiter autem Isaias Propheta de populo, qui Jacob nomine vocabatur, inter cetera etiam sic dicit: Dominus qui redemit te, et qui formavit te ex utero (Esa. 44. 24.) . Apertius autem etiam beatus Paulus ad Hebraeos scribens docet, [Col. 1138C] quod non sicuti corpora ex successione descendunt, sic etiam spiritus, hoc est, nostrae animae, cum dicit: Patres quidem carnis nostrae habuimus eruditores, et reverebamur, non multo magis obtemperabimus patri spirituum, et vivemus (Hebr. 12. 6.) ? Quoniam Deus cum benediceret primis hominibus, hoc est Adam et Evae, dixit, Crescite et multiplicamini, et implete terram (Gen. 2. 28.) : hac de caussa parentes patres carnis Apostolus nominavit, et quoniam non ex supposita materia creatas a Deo animas habemus, ideo Deum patrem spiritum appellavit. Cuncta igitur sicut primitus creata sunt, sic etiam per dies singulos procreantur, alia quidem ex supposita materia, sicut animalium irrationalium animae, alia autem non ex supposita, sicut hominum animae. Sed et de anima nobis sufficienter dictum.

XXIX. Illos igitur primos homines, Adam dico et Evam, licet immortales secundum animam creatos [Col. 1139A] esse dixerim, mortales vero secundum corpus, 597 nunquam tamen mortem gustassent, siquidem mandatum Dei servare voluissent, sicut beatus Enoch meruit. Hic namque licet mortalis esset, tamen translatus est, ut mortem penitus non videret. Quod autem mortales secundum corpus creati sunt Adam et Eva, ut dixi, testis est Moyses cum dicit, Et plantavit Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem quem plasmavit, et produxit adhuc de terra omne lignum pulchrum ad visum, et bonum ad edendum, et lignum vitae in medio paradisi, et lignum ad cognoscendum bonum et malum (Gen. 2. 8.) . Nunquam vero Deus lignum vitae in paradiso plantasset, si quidem Adam immortalis secundum carnem creatus fuisset. Rursus autem si Adam et Eva immortales essent secundum carnem creati, nunquam audissent a Deo, Crescite et multiplicamini, et implete terram (Gen. 1. 18.) . Nam qui manducare, et bibere, et coire, crescere, et terram implere jussi sunt, hi penitus immortales esse non poterant, sicut etiam Dominus noster [Col. 1139B] Jesus Christus docens Sadducaeos dicebat, Filii saeculi hujus nubunt et traduntur ad nuptias. Illi vero qui digni habebuntur saeculo illo et resurrectione ex mortuis, neque nubent, neque ducent uxores. Neque enim ultra mori poterunt: aequales enim Angelis sunt (Luc. 20. 34.) .

XXX. Probatum est sufficienter, ut reor, hominem secundum carnem creatum esse mortalem, aperte Domino docente, mortales esse eos qui coitu tali nuptiisque laetantur. Unde Enoch qui placuit Deo, postquam diversis ex uxoribus liberos procreavit, translatus est, ut mortem penitus non videret, sicut etiam beatus Paulus Hebraeis scribens dicit, Fide Enoch translatus est, ne videret mortem (Heb. 11. 5.) , nam ante translationem Deo placuisse perhibetur. Sic igitur possumus dicere etiam de Adam et Eva, quod si praeceptum Dei mandatumque servassent, etiam post liberorum procreationem, gustato ligno vitae, immortales jugiter permansissent, non egentes [Col. 1139C] in posterum victus, et incrementi vel nuptiarum. Sin vero quidam imperitia capti in eadem perseverant, dicentes quod Adam et Eva, semel accepta licentia comedendi ab omni ligno quod erat in paradiso, praeter unum tantum quod a Deo fuerat interdictum, cum inter omnia etiam de ligno vitae comedissent, immortalitatem consequerentur, discant quod qui immortalis factus est, cibo penitus non eget. Adam igitur et Eva siquidem immortales naturaliter essent, nunquam de ligno gustassent, quod a Deo prohibitum fuerat, quippe cum immortales desiderium escae non habeant, sicut etiam beatus Paulus testatur hoc modo, Non est regnum Dei cibus et potus (Rom. 14. 17.) . Regnum [Col. 1140A] autem Dei mortalium non est, sed immortalium, sicut etiam Dominus noster Jesus Christus docuit 598 dicens, Qui autem digni habebuntur saeculo illo et resurrectione ex mortuis, neque nubunt, neque ducunt uxores, neque enim ultra mori poterunt, aequales enim Angelis sunt (Luc. 20. 35.) . Adam igitur et Eva, si quidem mandatum Dei servassent, nunquam profecto gustassent mortem. Mandato autem minime servato, non ex immortalibus mortales facti sunt, sed cum mortales essent, promissa sibi a Deo immortalitate semetipsos alienarunt. Unde Adam audivit a Deo, Terra es, et in terram ibis (Gen. 3. 13.) , id est, corruptibilis es, et in corruptelam ibis, cum jam indignus esset de ligno vitae manducare, et perpetuo vivere. Ut autem rursus dicam quod Adam et Eva, si in servando mandato Dei perseverassent, non habuissent discretionem manducandi de-ligno vitae, usque ad illud videlicet tempus, quo Deus ipsis revelaturus erat: qua ex caussa etiam a ceteris lignis fuerat separatum, cum in medio esset paradisi positum, ubi etiam lignum [Col. 1140B] illud, quod scientiam habebat boni et mali, fuerat constitutum, ut interdictum lignum tangere metuentes, etiam a licito caverent manducare. Nam hoc etiam Deus aperte docuit, dicens: Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis ad cognoscendum bonum et malum. Et nunc ne forte tendat manum, et tollat de ligno vitae, et comedat, et vivat in aeternum (Gen. 3. 22.) . In quo dixit Deus, Ecce factus est cognoscens bonum et malum: et, nunc ne forte tendat manum, ostendit quod antequam experiretur mali scientiam, non poterat ex semetipso intelligens acceptum de ligno vitae sumere. Et non mirum, cum etiam Adam dixerit, cum de uxore prophetaret hoc modo, Haec vocabitur mulier, quia ex viro suo sumta est, et propter hoc derelinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori, et erunt ambo in carne una (Genes. 2. 23.) .

XXXI. Non solum hoc, sed etiam cum audissent Deum sibi dicentem Adam et Eva, Crescite et multiplicamini, et implete terram; ante inobedientiam quid [Col. 1140C] esset liberorum creandorum cupiditas, penitus ignorabant. Dicit enim Moyses, Erant autem ambo nudi, tam Adam, quam uxor ejus, et non erubescebant (Gen. 2. 25.) . Non Moyses hoc dixit, quasi illi incontinentiae caecitate decepti, pudorem spernerent nuditatis: sed ostendit eos tanquam infantes necdum cupiditatem coeundi habere. Unde post praevaricationem nuditate perspecta, non totius dico corporis, sed illius partis, quam etiam Cham Noe dormiente viderat, tunc demum creandorum liberorum cupiditatem adepti, et intelligentes nuditatem suam, ficorum foliis verenda texerunt.

XXXII. Deus igitur consulens hominibus, cum [Col. 1141A] sciret eos ad malitiam pronos, et 599 voluptatum ac desideriorum carnis amatores, et vellet ad honestam potius revocare virtutem, sinit usque ad tempus aliquod dominationi mortis addici. Quippe cum nihil aliud nosset tam facile homines coercere posse quam mortem, mortis enim metu plerumque multi a malitia penitus abstinere noscuntur. Unde mundanae leges non aliter possunt pleraque hominum vitia resecare, nisi interminatione mortis et poenae. Omnes enim hujusce vitae communis amore detenti, cavent peccatorum praestare caussas, ne carere ea delinquentes propria voluntate credantur. Non igitur hominibus mortem datam pro malorum vice dicimus, sicut ratiocinantur indocti, sed ad delendam mortis pravitatem. Nam si victuri perpetuo homines essent, nunquam profecto eorum malitia finiretur. Rursus etiam cur pro malorum vicissitudine mortem datam esse credam, cum si quis centum homines fere vel amplius occiderit, tot et tantis homicidiis exaequare nullam valeat ultionem?

[Col. 1141B] XXXIII. Non igitur malignis tantum hominibus, ad delendam eorum pravitatem, bona mors esse dicitur, sed etiam justis utilis. Sicut enim malus peccare desinit hac luce privatus, sic etiam justus dormiens assiduis impugnationibus, afflictionibus, et miseriis animi liberatur. Soluto enim proprio corpore justi anima ultra nullis postea premetur angustiis, non miseriis animi subjacebit, non necessitates videbit, non persecutiones sustinebit, non ultra insurgentia sibi carnis vitia patietur, non ultra urgebit in dies singulos agmen suggestionum malarum, non ad luctam nudabitur. Nihil secum trahens saecularium sollicitudinum, non carnis maceratur abstinentia caussa certaminum, non ultra certat, non cursu contendit aut caestu, non jam luctatur cum principatibus ac potestatibus, spiritibusque nequitiae, sed stadium ei solutum est, certamen destitit, et adepta victoria ad percipiendam coronam justitiae protinus properat, beatam in caelis et aeternam metam consequi, cum [Col. 1141C] receperit immortalem carnem suam. Idem autem et beatus Paulus talia bella perspiciens, quae ab invisibilibus inimicis justis hominibus indicuntur, metuens ne quorundam forte prudentiam aut malitia commutaret, aut dolus sanam falleret mentem, provocandae virtutis gratia, suadebat ut omnes hanc vitam spernerent temporalem, utique sic dicens, Audentes igitur semper, et scientes, quoniam dum sumus in corpore, peregrinamur a Domino (2 Cor. 4. 6.) . Unde peregrinari volens a corpore, et finem imponere properans certamini suo, et in praesentiarum esse cupiens apud Deum, vociferatur dicens: Ego enim jam delibor, et tempus resolutionis meae instat. Certamen bonum certavi, cursum consummavi, fidem servavi, in reliquo reposita est mihi justitiae corona, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex, non solum autem mihi, sed et omnibus 600 qui diligunt adventum ejus (2. Tim. 4. 6.) . Solet etiam beatus Job malorum omnium solutionem mortem saepius appellare, cum dicit, Mors vero requies: conclusit enim Deus contra ipsum.

[Col. 1141D] XXXIV. Sin autem nonnulli dicere voluerint, Quomodo fieri potest ut mors homini requies sit, cum beatus David dixerit, Mors peccatorum pessima (Psal. 33. 22.) ? discant non ideo sic dictum esse, mors peccatorum pessima, quasi peccatis etiam terminus imponatur ac finis, sed quod post mortem delictorum suorum caussa gravissimas ipsi subeunt ultiones. Similiter autem beatus Job sicut requiem, sic etiam somnum mortem nominare consuevit, cum dicit: Quare ubera suxi? nunc utique dormiens quiescerem, et somni securitate fruerer cum regibus consiliariis terrae, qui gloriabantur in gladiis, aut cum principibus, [Col. 1142A] quibus multum fuit aurum (Job. 3. 12.) . Porro Esaias Propheta, cum jussus a Domino regem Babylonis mortuum lamentaretur, communem hanc et temporalem mortem somnum nominavit, dicens, Omnis terra clamat cum laetitia, et ligna Libani supra te gratulata sunt, et cedri Libani dicent, Ex quo tu dormisti, non ascendit qui succidat nos. Infernus ab imis amaritudine captus est occurrens tibi (Esa. 14. 7.) . Pariter etiam Daniel Propheta dicit, Et multi dormientium in terra e pulvere surgent, isti in vitam aeternam et isti ad opprobrium et ad confusionem aeternam (Dan. 12. 2.) . Idem autem etiam beatus Paulus docet cum dicit, Nolumus autem ignorare vos, fratres, de dormientibus, ut non contristemini sicut et ceteri qui spem non habent. Si enim credimus quod Jesus mortuus est, et resurrexit, ita et Deus eos qui dormierunt per Jesum adducet cum eo (1. Thess. 4.) . Multis igitur testibus edocti, quod mors ista communis mala non sit, jam longe valere dicamus qui mortem malam appellant.

[Col. 1142B] XXXV. Dicimus autem quod in bonum Deus praestitit primo homini Adam sudores pariter ac labores, quos de terra pateretur, quippe cum non aliter invisibiles inimicos, contra quos habemus continuam luctationem, veneranda fide superare possimus, nisi corporis laboribus fatigati. His enim docemur per divinam Scripturam nosmetipsos hostium fallacia liberare, et aut salvam custodire virtutem, aut amissam perinde renovare. Sic enim beatus David virtutem quam perdiderat recuperare festinans, docet dicens, Sacrificium Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum Deus non spernet (Psal. 50. 39.) . Et iterum, Laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum, in lacrymis meis stratum meum rigabo (Psal. 7. 7.) . Et iterum, Genua mea infirmata sunt prae jejunio, et caro mea mutata est propter oleum (Psal. 108. 24.) . Docens etiam quemadmodum virtutem servare debeamus, dicit, Ego autem cum mihi molesti essent, induebam me cilicio, et humiliabam in [Col. 1142C] jejunio animam meam (Psal. 34. 13.) . Similiter autem Dominus noster Jesus Christus discipulos suos docebat non aliter aut salvam, ut dixi, servari, aut perditam revocari 601 posse virtutem, nisi per labores corporis et dolores. Sic enim ait, Ingredimini per angustam portam, quia lata porta et spaciosa via quae ducit ad interitum, multi sunt qui ingrediuntur per eam: quia angusta porta et arcta via quae ducit ad vitam, et pauci sunt qui inveniunt eam (Matth. 7. 13.) . Ideo et beatus Paulus cum rogaret Dominum, ut ab ipso penitus ille discederet, qui stimulum carnis infigere conabatur, non impetravit, sed magis audivit a Domino, Sufficit tibi gratia mea, virtus enim in infirmitate perficitur (1. Cor. 12. 9.) . Unde laetus postea dicebat, Libenter ergo gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi. Propter quod placeo mihi in infirmitatibus meis, in contumeliis, in necessitatibus, in persecutionibus, et angustiis pro Christo. Cum enim infirmor, tunc potens sum. Ideo autem docens, dicit, [Col. 1142D] Propter quod non deficimus. Sed licet is qui foris est noster homo corrumpatur: tamen is qui intus est renovatur de die in diem. Nam quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis, non contemplantibus nobis quae videntur, sed quae non videntur. Quae enim videntur temporalia sunt: quae autem non videntur aeterna sunt (1. Cor. 4. 16.) . Sic igitur dicimus primos homines, Adam et Evam, a peccato suo fuisse salvatos per labores corporis et dolores, quos eis Dominus praestiterat, pro beneficio scilicet animarum. Unde postea nusquam facit [Col. 1143A] eorum divina Scriptura, quasi peccaverint, mentionem.

XXXVI. Quod autem Deus dimiserit eis peccatum, sicut etiam Cain qui primum peccaverat indulsit, cum dixisset ad eum, Peccasti, quiesce: ad te reversio ejus, hoc est peccati, et tu dominaberis ei (Gen. 4. 7.) , aperte Moyses ostendit per humanitatem seu misericordiam, quam Deus ipsis postea libenter indulsit. Quid enim dicit Moyses? Et fecit Dominus Deus Adam et uxoris ejus tunicas pelliceas, et vestivit eos (Gen. 3. 12.) . Nam si Dominus ipsis peccatum non dimisisset, nunquam profecto per semetipsum vestiret eos tunicis, quibus illis ipse perfecerat. Ne quis igitur easdem pelliceas tunicas quas habuerunt, humanum corpus existimet, sicut impius Origenes exposuit. Nam ante istas quas dixi pelliceas tunicas ipse Adam carnem habere se docuit dicens, Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea (Gen. 2. 23.) . Pelliceas igitur tunicas datas a Deo fuisse dicimus propter asperitatem vitae, vel quod tanquam se [Col. 1143B] exercentibus ad virtutem 602 eas dabat quae congruae videbantur, ut discerent non aliter posse vincere invisibiles inimicos, nisi laboribus corporis. Et quod post praevaricationem, quam in paradiso admiserat, perseveravit jam in posterum usque ad finem vitae suae obtemperans Deo, testis est Salomon, cum de sapientia ejus, quae ipsum in timore Dei servavit, diceret hoc modo, Haec primum fictum patrem orbis terrarum, cum solus creatus esset, custodivit, et liberavit a delicto, dedit autem et fortitudinem dominandi omnibus (Sap. 10. 1.) . Similiter autem etiam de salute Evae beatus Paulus docens ita dicit, Adam enim primus formatus est, deinde Eva, et Adam non est seductus, mulier autem seducta in praevaricatione fuit. Salvabitur autem per filiorum generationem, si permanserint in fide et discretione et sanctificatione cum sobrietate (1. Tim. 2. 13.) .

XXXVII. Quod dixit, per filiorum generationem, cum filiorum generatione significavit. Solet enim divina [Col. 1143C] Scriptura praepositiones plerumque mutare. Testis est Patriarcha Joseph de somnio ad Eunuchum dicens, Non per Deum explanatio ejus (Gen. 40. 8.) , id est, non a Deo. Similiter autem etiam beatus Paulus cum ad Hebraeos scriberet, dicit, Per quem etiam fecit saecula (Hebr. 1. 2.) , pro eo quod est, cum quo etiam fecit saecula. Neque enim subministratorem dicimus Patris esse Filium, propter hoc dictum quod est, per quem etiam fecit saecula, sed magis cooperatorem. Non ergo Eva propter liberos salvabitur suos, neque ejus soboles matris caussa [Col. 1144A] damnabitur, aut patris Adam, sicut imprudentium aestimat opinatio. Nam unusquisque hominum, quasi liberi arbitrii sit, ex suorum qualitate gestorum, aut laudandus nimis, aut vituperandus habebitur. Simili modo etiam in die judicii, aut justificandus erit, aut supplicio subjugandus, sicut et beatus Paulus docet ita dicens, Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis prout gessit, sive bonum sive malum (2. Cor. 4. 10.) .

XXXVIII. Quod autem liberi non pro parentibus puniantur, neque parentes pro liberis, aperte rursus edocuit Deus, cum ad Moysen prophetam diceret, Non morientur patres pro filiis, neque filii pro parentibus: unusquisque in peccato suo morietur (Deut. 24. 16.) . Porro autem arguens Deus imprudentiam filiorum Israel, eo tempore quo apud Chaldaeos secundum scelera sua captivi erant, et causabantur non de se penitus, sed de parentibus suis, quasi illi totius eorum 603 nefandi sceleris fuissent caussa, Deum de captivitate sua criminabantur injuste, cum [Col. 1144B] dicerent, Via Domini non est recta, quoniam patres nostri comederunt uvam acerbam, et filiorum dentes obstupuerunt, dicit ad eos per Ezechiel Prophetam, Vivo ego, dicit Dominus, si ultra fuerit jam dicta parabola ista in Israel, quoniam omnes animae meae sunt, sicut anima patris, sic et anima filii meae sunt: anima quae peccat, ipsa morietur (Ezech. 18. 3.) . Et iterum, Filius, inquit, non accipiet iniquitatem patris, neque pater accipiet iniquitatem filii (Ezech. 18. 20.) . Et iterum, Unumquemque vestrum secundum viam suam judicabo vos, domus Israel, dicit Dominus (Ibid., 30.) . Cum dixisset Deus, Vivo ego, si ultra fuerit dicta parabola ista in Israel (Ezech. 18. 3.) , aperte docuit non eos in eadem imprudentia permanere.

XXXIX. Post haec igitur Dei testimonia, insaniunt qui per unum hominem Adam omnem orbem terrarum iniquitatis flagitiorumque condemnant. Nam qui haec dicunt, aut injustum Deum pronuntiant, aut certe [Col. 1144C] Deo diabolum aestimant fortiorem, eo quod naturam, quam Deus creavit bonam, eam diabolus per praevaricationem Adam et Evae malam potuerit efficere, si quidem praevaricatione primi hominis Adam, et ejus uxoris Evae, omnes homines peccato obnoxii sunt, semetipsos profecto debent agnoscere esse cupidos delictorum, quippe cum sint ipsi voluptatum amatores, et carnis, non debent eorum caussas aliis adnectere, quorum ipsi videntur fuisse auctores. Aut certe dicant nobis qui sese esse prudentes existimant, neque ea quae dicunt intelligere possunt, neque [Col. 1145A] de quibus disputant sentire noscuntur, cur Adam et Eva, cum primo ceciderint, secundo cadere minime apposuerunt, si eorum natura ex praevaricatione facta peccatrix a malis se penitus abstinere non poterat. Neque enim meminit usquam divina Scriptura quasi ipsi secundo peccaverint, sicuti de Cain, quod secundo peccavit, narrare non distulit. Quippe cum etiam de Abel, quod a peccatis fuerit alienus, aperte docuerit. Quid vero etiam de Enoch atque Elia dicent, quod cum bene placuissent Deo, translati sunt, ut mortem penitus non viderent, non ab Adam praevaricatione prohibiti permanere immortales, cum per eosdem clare docuerit Unigenitus Deus ante carnalem adventum suum spem ipsam resurrectionis? Quid etiam de Noe dicent, quem Deus justum esse testatur? nec non etiam cum suis omnibus hic eamdem salutem meruit, quam nos quoque per baptisma promeremur, sicut beatus Petrus in sua Epistola docet, cum dicit, In quo et his qui in carcere erant spiritibus veniens praedicavit, qui increduli [Col. 1145B] fuerant aliquando, expectabat Dei patientia in diebus Noe, cum fabricaretur arca, in qua pauci, id est, octo animae salvae factae sunt per aquam, quod et vos nunc simili forma salvos facit baptisma (1. Petr. 3. 5.) .

XL. Sin vero, ut ipsi asserunt, propter peccatum Adam moriuntur infantes, dicant nobis cur statim baptizati mortem gustare permittuntur? 604 Quippe cum omnes qui baptizati sunt, et propter hoc filii Dei facti, peccatum habere non possunt. Et si quidem propter peccatum Adam baptizantur infantes, qui ex parentibus Christianis nati sunt, baptizari minime debebunt, et quasi sancti perinde haberentur, quia de parentibus sunt fidelibus procreati, sicut beatus Paulus docet hoc modo dicens, Alioquin filii vestri immundi sunt, nunc vero sancti sunt (1. Cor. 7. 24.) . Similiter autem etiam beatus Joannes dicit de procreandis filiis, quia simul atque nascuntur inluminationem sanctificationis ab Unigenito [Col. 1145C] Verbo percipiunt, cum dicit, Erat lux vera, quae inluminat omnem hominem venientem in mundum (Joan. 1. 9.) . Baptisma igitur infantes non propter peccata percipiunt, sed ut spiritalem procreationem habentes, quasi per baptisma in Christo creentur, et ipsius regni caelestis participes fiant, sicut beatus Paulus docet hoc modo, Si qua in Christo nova creatura (2. Cor. 5. 17.) . Et iterum, Sin autem filii et haeredes, haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. 8. 17.) . Unde Cornelius, qui testimonio Dei justitia nitebatur, quippe baptisma spiritus sicut et Apostoli perceperat, et sancti Spiritus particeps erat, quo in se inhabitante peccatum penitus habere non poterat, necessario tamen etiam illo baptismate, quod per aquam traditur, dignus habitus est, ut secundum beatum Paulum complantatus propter mortem similitudinis Christi, etiam ipsius resurrectionis cohaeres existeret.

XLI. Quia igitur quidam Scripturarum inscientia divinarum, in nefariam et injustam de Christo vocem [Col. 1145D] audent erumpere, asserentes eum pueros minime baptizatos aeterni ignis poenae deputare, qui assolet in Scripturis gehenna nominari: discant ex divinis Scripturis, quod ignis aeterni poena innocentibus, ac penitus peccatum ignorantibus, praeparata non sit, sed eis qui legem Dei praevaricati noscuntur, sicut beatus Paulus docet hoc modo, Scimus quoniam quaecunque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur (Rom. 3. 19.) . Et iterum, Per legem enim cognitio peccati (Ibid. 20.) . Et iterum, Ubi enim non est lex, [Col. 1146A] nec praevaricatio (Rom. 4. 15.) . Et iterum, Peccatum autem non imputatur, cum lex non est (Rom. 5. 13.) . Et iterum, Sine lege enim peccatum mortuum est, ego autem vivebam sine lege aliquando (Rom. 7. 8.) . Similiter et Deus Moysi de juvenibus legem condens dicit, Vivo ego, et vivit nomen meum, et implevit gloria Domini omnem terram, quia omnes viri qui vident gloriam meam, et signa quae feci in Aegypto, et in deserto isto, et tentaverunt me decies, et non audierunt vocem meam, quoniam non videbunt terram quam juravi patribus eorum, nisi filii eorum qui sunt mecum hic hodie, quicunque nesciunt bona nec mala, omnis juvenis expers, his dabo terram (Num. 14.) . Pariter etiam Dominus noster Jesus Christus de parvulis docet, quod ab omni peccato sint alieni, cum dicit, Amen dico vobis, nisi conversi fueritis, et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. 18. 3.) . Et iterum ad discipulos suos dicit, Sinite parvulos venire ad me, 605 et nolite prohibere eos, talium enim est regnum Dei. Amen dico vobis, quicunque [Col. 1146B] non acceperit regnum Dei sicut parvulus, non intrabit in illud. Similiter autem etiam beatus Paulus dixit, Nolite pueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote (1. Cor. 14. 11.) . Et iterum de Esau et Jacob docet sic dicens, Cum necdum nati essent, nec aliquid fecissent boni vel mali (Rom. 9. 12.) . Pueri igitur, sicut ipsa divina Scriptura perdocuit, quasi penitus innoxii, neque malitiam prorsus experti, boni etiam, vel mali discretionem ignorantes, ignis aeterni poenae minime mancipantur, quippe cum ignis aeternum supplicium impiis et peccatoribus praeparatum est. Sed et isti quidem cum sua imperitia dimittantur.

XLII. Rursus autem docentur, quod in novissimo dierum unigenitus Deus Verbum, voluntate Patris et Spiritus sancti, complacuit homo fieri. Et quod voluntate Patris factus est, aperte docuit beatus Paulus ita dicens, At ubi venit plenïtudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret, et adoptionem filiorum [Col. 1146C] reciperemus (Gal. 4. 4.) . Et quod etiam Filius volens factus est homo, similiter beatus Paulus edocuit dicens, Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens (Philip. 2. 6.) . Et quod voluntate pariter Spiritus sancti factus est homo, testis est Angelus, qui virgini Mariae evangelizavit, sic dicens, Spiritus sanctus veniet super te, et virtus altissimi obumbrabit te. Ideo quod nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. 1. 35.) . Et iterum in somnis idem Angelus ait ad Joseph, Nam quod nascetur ex ea de Spiritu sancto est (Matth. 1. 20.) . Similiter autem beatus Matthaeus dicit, Inventa est in utero habens de Spiritu sancto (Matth. 1. 18.) .

XLIII. Factus igitur homo unigenitus Deus Verbum, ex Maria quidem semper virgine corpus accipiens, animam rationabilem sibi creando, ejus substantiae cujus nostra est, ex ipsa semper Virgine nascitur homo, sicuti Isaias prophetando dixit, Ecce Virgo in utero accipiet et pariet filium (Esa. 7. 14.) . Semper autem Virginem dixit sanctam Mariam, quoniam sicut virgo concepit, sic etiam virgo permanens peperit. Nam quomodo signum quod datum est a Deo Achaz verum erit? Si igitur non permaneret virgo post partum, et quod virgo concepit, minime credendum est. Quid enim dicit Evangelista de Joseph? Et non cognovit eam donec peperit filium suum (Matth. 1. 25.) , id est, non noverat certius quod ipsa erat Virgo, quae Christum paritura praedicta est, nisi post partus editionem documenta virginitatis [Col. 1147A] ejus manere agnovisset intacta. Necnon etiam ex consequentibus et adnunciis Christi signis, Angelis, stella, Simeone, 606 Anna vel Magis, admonitione quoque Angeli, qui ad ipsum locutus est hoc modo, Surge, accipe puerum et matrem ejus (Matth. 2. 13.) . Non dixit uxorem tuam, ut scire posset quod Christi caussa Virgini Mariae datus fuerat ut minister. Unde Dominus signum virginitatis confirmare volens, post resurrectionem a mortuis, clausis ad Apostolos ingressus est ostiis, ostendens se ossa et carnem habentem.

XLIV. Propterea autem Christus proficiebat aetate et sapientia, ut probaretur quod vere factus homo fuerit, sicut Lucas Evangelista docet cum dicit, Puer autem crescebat et confortabatur, plenus sapientia, et gratia Dei erat super ipsum (Luc. 2. 40.) . Et iterum, Et Jesus proficiebat sapientia et aetate (Ibid. 52.) . Si igitur Jesus Christus animam non habuisset, sicut nefarii aestimant Arriani, aut rursus animam quidem habuisset, et non tamen rationabilem, sicut Apollinaris [Col. 1147B] definivit insaniens, nunquam profecto sapientia proficere poterat. Quippe cum caro sine anima sapientia proficere non possit. Sed neque Dei unigenitus Filius indiget augmento sapientiae, cum ipse sit totius nostrae sapientiae distributor.

XLV. Quod autem sicut corpus, sic et animam Dominus noster Jesus Christus habuit, aperte nos docent Evangelistae, dicente Angelo ad Joseph, cum esset in Aegypto, Surge et accipe puerum et matrem ejus, et vade in terram Israel, mortui enim sunt qui quaerebant animam pueri (Matth. 2. 20.) . Et iterum, quando Dominus noster Jesus Christus aiebat, Nunc anima mea conturbata est (Joan. 12. 27.) , et iterum, Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. 26. 38.) , et iterum, Sicut novit me Pater, et ego novi Patrem, et animam meam do pro ovibus (Joan. 10. 15.) , et iterum, Propterea me Pater diligit, quia ego pono animam meam, ut rursus eam recipiam. Nemo tollit eam a me. Sed ego pono eam sponte; potestatem habeo [Col. 1147C] ponere eam, et potestatem habeo iterum accipere eam (Ibid. 17.) . Similiter et beatus Petrus, testimonium David prophetae ad Christum referens, ita dicit ex persona ipsius Christi, Quoniam non derelinques animam meam in inferno, neque dabis sanctum tuum videre corruptionem (Act. 2. 28.) .

XLVI. Per multa igitur testimonia docet divina Scriptura quod unigenitus Dei Filius factus est homo. Et primum quidem, ut humilitatem doceret caelestes virtutes, ac terrestrem hominem nunquam debere superbiae vitio laborare, sicut diabolus et ejus Angeli, ut de caetero videntes filium hominis formam servi habentem, nunquam in sensum superbiae venire cogitarent, sicut beatus Paulus docet cum [Col. 1148A] dicit, Hoc enim sentite in vobis, quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum 607 exinanivit formam servi accipiens (Philip. 2. 5.) . Et qualem istam formam? Non caelestium virtutum dicit, sed terreni hominis, quae omnibus rationabilibus substantiis habetur humilior, quasi quae ex anima rationabili et terrestri corpore sit creata. Unde adjicit dicens, In similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo, humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem (Philip. 3. 7.) . Et ipsius iterum mortis qualis? quae apud homines omnibus deterior est. Namque adjicit dicens, mortem autem crucis (Philip. 2. 9.) .

XLVII. Ne quis autem, audiens beatum Paulum dicentem quod humiliavit se usque ad mortem, passionem crucis Deo adnectat, sicuti nefarii faciunt Arriani. Sine passione enim unigenitus Deus est, ac penitus passioni subjacere non potest. Quaecumque igitur de Christo humilia verba dicuntur, haec omnia [Col. 1148B] adnectenda sunt servi formae.

XLVIII. Postea autem, ut ostenderet quantam haberet circa sua opera dilectionem, cum Dominus esset, maluit accepta servi forma fieri tanquam unus ex nobis. Et iterum, quod homo factus pro impiis et peccatoribus obire mortem dignatus est, sicut beatus Paulus docet cum dicit, Ut quid enim Christus, cum adhuc infirmi essemus secundum tempus, pro impiis mortuus est? Vix enim pro justo quis moritur. Nam pro bono forsitan quis et audeat mori. Commendat autem suam caritatem Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est (Rom. 5. 6.) . Similiter autem, quod etiam his qui credunt in ipsum, spiritalem adoptionem filiorum largitur et donat, et efficit regni sui coelestis haeredes, sicut ipse Dominus noster Jesus Christus docens dicit, Amen, amen dico tibi, si quis non denuo natus fuerit, non potest videre regnum Dei (Joan. 3. 3.) . Unde infantes, quia in peccatis sunt, merentur [Col. 1148C] etiam baptismatis gratiam, ut in Christo nova generatione creati, etiam regni ejus cohaeredes efficiantur, secundum beatum Paulum, Si qua in Christo nova creatura (2. Cor. 5. 17.) .

XLIX. Nam propterea etiam virtutes coelestes per solam fidem creantur in Christo, quia et istas quoque omnes in semetipso renovavit, et propter hoc enim qui in Christo credunt, nova creatura dicuntur, quia Unigenitum Deum Verbum similiter cum servi forma quam habet, venerantur et colunt. Quod autem creatae sunt caelestes virtutes in Christo, testis est beatus Paulus dicens, Instaurare omnia in Christo, quae in coelis et in terra sunt in ipso (Eph. 1. 10.) . Rursus etiam sicut caput Ecclesiae dicitur, sic etiam [Col. 1149A] coelestium virtutum omnium caput esse monstratur. Quid enim dicit beatus Paulus? 608 Quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, et estis in illo repleti, qui est caput omnis principatus et potestatis (Coloss. 2. 9.) . Et iterum, propterea factus est homo, ut damnato in carne peccato, relinqueret nobis exemplum quemadmodum quisque debeat carnalibus superatis vitiis non ultra diaboli fallaciis decipi. Et iterum, ut per servi formam mediator sibi et Patri et Spiritui sancto et sese dignis, sic in perpetuum eos custodiat pacis vinculo, sicut beatus Paulus docet hoc modo, Quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare, omnia in ipsum pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quae in terris, sive quae in coelis sunt (Coloss. 1. 19.) .

L. Sicut igitur tantorum bonorum ipse caussa omnibus credentibus fuit, sic etiam non credentibus fit justus retributor. Ideo igitur per multa testimonia nos docent divinae Scripturae, quod nolit Deus mortem impii et peccatoris, nisi ut convertatur et vivat. [Col. 1149B] Quamdiu igitur sumus in hac vita, possumus poenitentiam agere, et futuram illam beatam vitam sempiternam mereri. Neque enim jam post corporis solutionem poenitentiae relinquitur locus, cum David propheta sic doceat dicens ad Deum, Quia non est in morte qui memor sit tui, in inferno autem quis confitebitur tibi (Psal. 6. 6.) ? Et iterum, Non mortui laudabunt te, neque omnes qui descendunt in infernum (Ps. 113. 17.) . Quod autem Christus judicaturus sit vivos ac mortuos, docet aperte beatus Paulus sic dicens, Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut recipiat quisque propria corporis prout gessit, sive bonum sive malum (2. Cor. 5. 10.) . Ideo enim dicitur Christus in dextera Patris sui sedere quasi judex tam vivorum quam mortuorum, et quod Pater neminem judicat, sed omne judicium Filio dedit, aperte Dominus noster Jesus Christus edocuit.

LI. Rursus etiam docemur quod resurgant mortui in eadem carne, in qua etiam in utero matris formati [Col. 1149C] sunt, in corpore pariter ac figura, sicut beatus Paulus ad Corinthios scribens dicit, Sed dicit aliquis, Quomodo resurgent mortui? quali autem corpore venient? Insipiens, tu quod seminas non vivificatur, nisi prius moriatur, et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum, puta tritici aut alicujus ceterorum. Deus autem dat illi corpus sicut voluit (1. Cor. 15. 35. et 36.) . Hoc cum Apostolus dixisset, quod Deus dat illi corpus, non sicut vult, sed sicut voluit, ostendit quod sicut a principio creatus est homo, sic etiam in resurrectione resurget, neque habitu, neque corpore permutato, sicut Dominus noster Jesus Christus, postquam resurrexit a mortuis, nec corpus nec figuram penitus immutavit. Nam sicut granum 609 frumenti amisso corpore suo nudum seminatum et mortuum, sic iterum cum eodem corpore quod amiserat resurgit: sic etiam homo in resurrectione mortuorum, etsi truncatus [Col. 1150A] aliqua corporis parte mortuus est, tamen sicut primitus in utero matris suae creatus est, sic in ipso corpore ac figura resurget, sicut beatus Paulus iterum docet hoc modo, Nam et qui sumus in tabernaculo, ingemiscimus ingravati eo quod nolumus exspoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est a vita (1. Cor. 5. 4.) . Et iterum, Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptelam, et mortale hoc induere immortalitatem (2. Cor. 15.) . In eo quod dicit Apostolus quod nolumus exspoliari, sed supervestiri, ostendit quod nunc unusquisque nostrum habet corpore et carne vel figura indutus vitam et gloriam et incorruptelam, ut sicut ferri materia candens, gloria ignis induta, naturam propriam minime commutat, sic etiam sancti coelesti gloria induti, quod habent in hac vita corpus et figuram non deponunt: sicut etiam Dominus noster Jesus Christus in monte gloriam induens, quod erat homo minime commutavit. Sed haec de probanda fide divinae Scripturae testimoniis sufficienter nobis dicta.

[Col. 1150B] LII. Quoniam igitur qui Arrii vel Eunomii nefandas haereses sectantur et dogmata, ad blasphemandum Unigenitum filium Dei per dies singulos suas acuunt linguas, edocti semper divinae Scripturae simplicitatem adulterare, et verbis quibusdam perversis, quae ex communibus descendere sensibus consuerunt, contaminare similiter veritatem, ut ex parte syllogistica sophismatum nefandam haeresim suam confirmare videantur, sophisticas nobis de Deo interrogationes praetendunt, a substantia Patris Unigenitum Filium alienare conantes, necessarium duco ex hisdem communibus sensibus eorum haeresim nefandam destruere: ut ex quibus probationem habere se putant, ex hisdem etiam ipsis redarguantur. Et priusquam incipiam enumerare eorum de Filio adversus nos interrogationes, quas ingentes et arduas arbitrantur, ad ipsos volo dicere, quia quodcumque fari volueritis de Nativitate Filii Dei ex Patre, temporalibus usi verbis, ejus Nativitatem, ut ipsa se [Col. 1150C] habet, probare minime poteritis, quoniam Unigeniti Dei Verbi Nativitas, cum sit naturalis ac sine principio, ut ipsa se habet comprehendi non potest. Nam si omnia verba prolata tempus significant, aut praesens scilicet, aut praeteritum, aut futurum, Deus autem Unigenitus horum est creator, ejus profecto Nativitas temporalibus verbis approbari non potest, atque ideo necessario, fidem divinarum Scripturarum sequentes, ex ea debemus sumere probationis exempla.

LIII. Cum igitur nos interrogaverint, utrum Deus procreaverit Filium, necne, et acceperint 610 a nobis responsum, procreavit, statim adjiciunt interrogationem hujusmodi, quam Graeci dilemmatam vocant, Invitus, an sponte? Hoc autem faciunt, ut si dixerimus, invitus, mox adjiciant, Quod si invitus procreavit Filium, quomodo non est impium de Deo hoc dicere, quod generationis necessitati subjungatur? Sin autem sponte dixerimus, illi rursus adjiciunt quod [Col. 1151A] sibi libitum est, Ergo si sponte procreavit, quasi voluntate Filius procreatus, inter ipsum et omnia cetera, quae Dei pariter voluntate creata sunt, nulla penitus haberi discretio poterit. Sed non respondendum est, quod ipsi scilicet audire desiderant, sed magis hoc modo dicemus, Neque sponte procreavit, neque invitus. Cum igitur accepto hoc responso, a conclusione sua iniqua in posterum penitus exclusi fuerint, et quaesierint a nobis quemadmodum procreaverit, tunc illis ita respondebitur, Naturaliter, quod est supra omnem voluntatem ac necessitatem. Et siquidem intellecto responso nostro quieverint, bene et optime. Sin vero dixerint, non esse planum responsum, et nos contra interrogabimus eos simili modo interrogationis eorum, Utrum sponte Deus bonus sit, an invitus: Ipsi quoque nobis respondebunt, timentes ex utraque parte inlicitam responsionem, Neque sponte, neque invitus, sed ea scilicet natura, quae supra voluntatem est et necessitatem. His igitur responsis, quibus utentur ipsi de Deo quod bonus est asserentes, [Col. 1151B] hisdem nos quoque quod Deus procreavit, adprobamus, Nam sicut bonus est Deus, neque voluntate, neque necessitate, sed ipsa natura, ut bonitate privatus nunquam reperiatur: sic etiam Filium habet natura. Neque enim potest Deus unquam privari Unigenito Deo Filio suo. Et haec quidem dicta de Unigenito Deo comprobando abunde sufficerent, si cum prudentibus sermo esset, eo quod naturaliter habet ex Patre nativitatem.

LIV. Sed quoniam isti, tanquam canes arrepti rabie qui contra dominos quoque saeviunt, passione insaniae per ignorantiam concitati, contra Filium Dei blasphemare nituntur, si quando aliquid de ipso venerationis audierint, et exclusi fuerint a solita contra eum blasphemia, perseverantiam tamen malitiae suae, quam contra Filium semper exercent, minime amittunt, sed rursus contradictiones alias excogitare conantur, Nativitatem Unigeniti Verbi ex Deo, quae sine principio est, ac naturalis habetur, [Col. 1151C] destruere molientes, quasi contra eum semper pugnare cupientes, necessarium puto etiam ceteris illorum vanis interrogationibus respondere, ne quaestionum propositarum violentiam nos effugere videamur. Interrogant igitur item nos, Si omne quod desiit et coepit. Si nos responderimus quod omne quod desiit et coepit, mox adjiciunt ipsi, Desiit nasci Filius, necessario ergo 611 coepit, et si coepit, erat aliquando quando non erat, et si erat quando non erat, non habet locum ex Dei substantia habere eum Nativitatem, quippe cum Dei substantia, ut sine principio, ac semper ac similiter habens, augmentum vel diminutionem non capiat. Sed non est ita respondendum illis, quod omne quod desiit, et coepit: quoniam non omne quod desinit, jam et initium habet. Non solum autem hoc, sed et non omne quod principium habet jam et desinit, quoniam et Deus volens coelestes facere virtutes initium non habet: factis vero istis, velle eas facere desinit, ac propter hoc igitur non omne quod desinit, habet initium. Et iterum [Col. 1151D] factae caelestes virtutes, etsi initium habent substantiae, nunquam tamen esse desinunt, ac per hoc non omne quod coepit jam et desiet. Ergo quoniam probatum est, quod non omne quod desinit et coepit, et ideo, desinit nasci Unigenitus Deus Filius, attamen non habet Nativitatis initium. Nam absque initio est ex Patre nativitas Filii, quippe cum naturalis scilicet habeatur.

[Col. 1152A] LV. Rursus interrogant nos, si solus cum esset Deus, genuit filium, ut si responderimus quod solus cum esset genuit, statim hoc adjiciant, Ergo si solus cum esset genuit, erat aliquando quando non erat filius. Similiter autem si responderimus quod non solus, mox adjiciant, Et quomodo fieri potest, ut id quod semper una cum ipso fuit natum proprie nominetur? quoniam, ut ipsi dicunt, ipsa nativitas suspicionem praestat aliquando penitus non fuisse, propter hoc ipsum quod dicitur natus. Haec autem dicunt ignorantes quantum intersit corporalibus temporalibusque sensibus audere de Deo quodcumque pronuntiari. Quippe cum is de quo agitur, quasi qui absque initio sit, necessitatibus temporum subjacere non possit. Ideo igitur nos quoque illos consulamus, quodammodo ipsorum interrogatione utentes, ut sic figmentum suum, quod Graeci sophisma vocant, illis apertum fiat ac planum. Dicite nobis vos, Solus cum esset Deus misericordias genuit, an non? quoniam beatus Paulus patrem misericordiarum Deum nominat, [Col. 1152B] ita dicens, Benedictus Deus, et pater Domini nostri Jesu Christi, pater misericordiarum (2. Cor. 1. 3.) . Et si ausi fuerunt dicere, quod solus cum esset genuit, nos quoque ipsis ita respondebimus, cur non sit impium ac nefarium dicere quod fuit aliquando Deus absque misericordiis, quippe cum Deus misericordiarum fons habeatur, et nunquam pravitatis pater fuisse credatur, ut cum primum misericordiarum pater non esset, earum postea fieri pater inciperet. Sin vero, vitantes hanc apertam de Deo blasphemiam, dixerint, Non fuit aliquando solus absque misericordiis, respondebimus ipsis etiam hoc modo, Sicut igitur 612 Deus nunquam solus sine misericordia, factus est postea misericordiarum pater: sic etiam non solus antea, postea Unigeniti Filii pater efficitur. Semper enim Deus pater est Unigeniti sui Dei Verbi.

LVI. Sin autem rursus, in sua vanitate durantes dixerint, quia id quod natum est, substantiam significat [Col. 1152C] deitatis, Deus autem Pater non natus est, et Filius natus, una eademque Patris et Filii esse substantia non potest: discant quod non natum substantiam minime significat. Nam si non natum nato videtur esse contrarium, substantiae autem contrarium nihil est, profecto non natum minime potest esse substantia. Et aliter si substantia in eo quod est asseritur, non natum autem in eo quod non est, quia non natum est, profecto non natum substantia non est. Et iterum, si substantia per semetipsam constare dinoscitur, non natum autem non per se constat, sed de substantia dicitur quae non nata est, profecto non natum non est substantia.

LVII. Rursus etiam si dixerint, Si Pater non natus est secundum substantiam, Filius vero natus est, nati et non nati una non potest esse substantia: discant adhuc, quod non necessario substantiarum modus diversas facit substantias. Neque enim, quia dicitur Deus Pater esse non natus, dicitur autem et immortalis similiter, et incorruptibilis, ideo diversas [Col. 1152D] habebit substantias, quippe cum non sit unum idemque non natum et immortale vel incorruptibile, caeteraque his similia. Sicut igitur haec cum de Deo dicuntur, diversas substantias minime significant, sic neque natum et non natum diversas substantias unquam facient. Neque enim quia Adam quidem non natus est, Seth autem natus, ideo diversa est eorum substantia.

[Col. 1153A] LVIII. Sin autem perseverarint, dicentes quod id quod est sine initio etiam non natum est, et quoniam Filius natus est, sine initio esse non potest: discant quia si non quid sine initio est, id omni modo etiam non natum est, eo quod non si quid initium habet, id omni modo etiam natum est, quoniam Dei misericordiae sine initio habitae, non etiam innatae sunt, quippe cum patrem habeant Deum. Similiter autem caelum et terra, cum initium habeant, non sunt nata, sed creata. Neque enim si quid est creatum, hoc omni modo natum est. Nam si idem creatum et natum, superfluo docuit Evangelista Joannes, ita dicens, Quotquot autem acceperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. 1. 12.) , siquidem qui semel creati sunt hoc habent ut etiam filii Dei fiant. Sicut igitur creatum et natum idem non est, sic etiam non creatum et non natum idem non esse potest, eo quod Dei misericordiae, cum sint, non tamen sunt innatae.

LIX. Cum iterum nos interrogaverint, 613 quomodo [Col. 1153B] Deus unus, simplex cum sit et incompositus, Pater simul et Filius et Spiritus sanctus esse potest: discant quod non propterea Deus amittit esse simplex et incompositus, quoniam habet unum Unigenitum Verbum substantivum aequale sibi per omnia, similiter et Sapientiam substantivam aequalem sibi per omnia. Sed si quidem, ut ipsi putant, ideo compositus est, quod voluntatem habeat, et istam non aequalem substantiae, quippe cum non idem sit substantia et voluntas: nos tamen non imitamur eorum sententiam. Sed pie dicimus et religiose, quod etsi voluntatem Deus habeat, et istam non aequalem substantiae, tamen ab omni est compositione alienus.

LX. Quia igitur apud se videntur adhuc esse sapientes, cum per omnia nimis inepti probati sint, hoc etiam nos interrogant, Quomodo fieri potest, ut unus Deus, una substantia, Pater et Filius nominetur, quoniam hi qui hoc dicunt, unum ac solum Deum Filium simul et Patrem per unam partem [Col. 1153C] orationis pronuntiare assolent, quasi Graece dicatur υἱοπάτωρ, discant non in eadem diu debere perseverare stultitia. Neque enim, quia unus est Deus Pater, ejusque Filius, ac pariter una substantia Patris et Filii, idcirco debet Deus υἱοπάτωρ vocari, quippe cum non unum personarum numero dicamus, sed substantiae communi vocabulo. Namque Adam simul et ejus filius Abel, unus homo, cum esset alter, unaque pariter eademque substantia, propter naturae communionem, nunquam υἱοπάτωρ vocati sunt, sed ne vocari quidem hoc nomine poterant. Quod autem duo numero simul homines unus homo dicuntur communione, ut dixi, et societate naturae, testis est [Col. 1154A] famulus Dei Moyses ita dicens, Et fecit Deus hominem, secundum imaginem Dei fecit eum, masculum et feminam fecit eos (Gen. 1. 27.) . Itidem Dominus etiam noster Jesus Christus se unum et Patrem simul appellat propter aequalitatem unitatemque substantiae, sic dicens, Ego et Pater unum sumus (Joan. 10. 30.) . Unus igitur Deus, Pater et Filius et Spiritus sanctus, propter unitatem, aequalitatemque substantiae.

LXI. Nam sicut sensus noster sermo fieri 614 non potest, quippe cum sermonis nostri pater habeatur ipse, neque e diverso sermo sensus unquam fiet, sed neque nostra sapientia sensus ac sermo. Sed est iterum sensus generans sermonem, et non ipse generatur: similiter autem et sermo generatur tantum, non generat: pari ratione et sapientia neque generat, neque generatur. Sensus autem noster cum sit sapiens, et sapientiam habeat, quasi rationabilis sermonem tantum generat. Sapientia iterum non generat sermonem; sed est cum sensu vere pariter ac sermone. Sic Deus Pater nunquam Filius fieri potest, [Col. 1154B] neque e diverso Filius Pater, sed neque Spiritus sanctus Filius aut Pater. Rursus etiam Deus Pater genuit quidem Unigenitum Deum Verbum, ipse autem non est natus, Filius vero natus est quidem, non etiam genuit. Spiritus autem sanctus neque natus est, neque genuit. Sed ut apertius dicam, sicuti Dei Patris misericordiae, cum natae sint a patre non nato, conglutinatam penitus habent innativitati patris generationem: sic etiam substantivus Unigenitus Filius Dei conglutinatam penitus habet Patris ingenerationi nativitatem, quippe cum splendor gloriae sit, et forma Dei substantiae. Sic enim etiam beatus Paulus ad Hebraeos scribens dicit, Qui est splendor gloriae, et figura substantiae ejus (Hebr. 1. 3.) . Splendorem igitur Patris Filium cum Paulus dixisset Apostolus, probavit aperte quod ex substantia Patris Filius est, et quod inseparabilis vel indivisus Patri Filius habetur, et quod semper una cum Patre est. Figuram rursus Dei substantiae memorans, docet [Col. 1154C] quod aequalem habet Filius Patris substantia. Et iterum, sicuti Dei Patris immortalitas, unum cum Deo Patre non nata, non dicitur nata, neque ipsa pariter generare: sic etiam Dei substantivus Spiritus neque natus est, neque genuit. Ac per hoc igitur tres personas Patris et Filii et Spiritus sancti fatentes, unam credimus propter unitatem substantiae Trinitatis esse virtutem. Similiter autem propter indivisionem naturae, Patrem et Filium et Spiritum sanctum, unum Dominum, unum Deum Omnipotentem, Creatorem, Provisorem, semper se ac similiter habentem: cui honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.

[Col. 1153] Explicit Rufini Presbyteri Provinciae Palaestinae Liber de Fide, translatus de Graeco in Latinum sermonem.

ANNO DOMINI CDXV. PELAGIUS BRITANNUS.

Dissertatio de vita et scriptis Pelagii

Garnerius, Joannes

[Col. 1155]

DE VITA ET SCRIPTIS PELAGII Dissertatio, AUCTORE GARNERIO, MARII MERCATORIS OPERUM EDITORE

(Hanc dissertationem videsis Patrol. tom. XLVIII, col. 266-297.)

Recensio

Schoenemannus, Fredericus G.

[Col. 1155]

OPERUM EDITIONUMQUE PELAGII RECENSIO, AUCTORE SCHOENEMANNO (Bibliotheca Patrum Latinorum historico-litteraria) .

§ 1. SCRIPTA.

[Col. 1155A]

I. Quae etiamnunc supersunt integra Pelagii scripta.

1. Expositionum in Epistolas Pauli libri XIV, scripti dum Romae adhuc versaretur Pelagius. Diu et jam inde a saeculo sexto Hieronymi nomen tulerunt. Sed Pelagiani, imo ipsius Pelagii esse dudum cognitum est. Vid. Voss. Hist. Pelag. l. I, cap. 4. Enim vero ut nunc habemus, ab auctore suo profecti non sunt, sed passim et praecipue in Epistola ad Romanos per Cassiodorum ab iis quae contra fidem catholicam dicta viderentur, repurgati. Cf. Garner. ad Mercat. App. ad Diss. 6, part. I.

2. Epistola ad Demetriadem, scripta circiter an. 412. Hieronymi nomen quoque tulit. Sed Pelagii esse convincitur ex fragmentis quae inde laudat Augustinus lib. de Gratia Christi, cap. 22, 27, 37, 38, 40, et in epistola ad Julianam Demetriadis matrem. Plura vide apud Voss.

3. Libellus fidei ad Innocentium Papam, scriptus [Col. 1155B] an. 417. Nec hic quidem effugere potuit, quin Hieronymi crederetur, et inscribi olim consuevit: Hieronymi explanatio Symboli ad Damasum.

II. Deperdita, quorum fragmenta exstant.

1. Liber Εὐλογιῶν quod vertit Vossius, honestorum sermonum de actuali conversatione. Eulogiarum pro actuali conversatione ex divinis Scripturis librum vocat Gennadius et pro actuali vita librum Honorius Massiliensis. Orosius Testimoniorum titulatione signatum fuisse tradit. In eo ad Cypriani exemplum varia sententiarum capitula e Scripturis comprehensa fuisse, ex Hieronymo et Gennadio discimus. Unde sagaciter recens scriptor Guil. Wallius, in Historia Paedobaptismi [Col. 1156A] Eclogarum librum legendum conjecit. Testimonia et fragmenta ejus praebent Hieronymus in Dialog. adversus Pelagianos lib. I, ubi titulum 14, 21, 31, 72, 73, 81, 83, 100, 123, 131, 164, 165, citat, et Augustinus contra duas Pelagianor, epist. l. IV, cap. 8, et de Gestis Pelagii, cap. 1-6, quae junctim exhibentur etiam apud Garnerium ad Mercat. loco laudato.

2. Liber de Natura, cui opposuit Augustinus librum de Natura et gratia, in quo plura ex iis inseruit. Garnerius in Sicilia compositum putat, incertus tamen utrum ipsi Pelagio an Coelestio aut Aniano tribuat. Per Jacobum et Timasium, juvenes Pelagium adsectantes, in manus Augustini pervenerat, et ab Africanis episcopis quibusdam ad Innocentium missus fuit. Fragmenta sunt apud Garnerium dicto loco et sq.

3. Liber unus vel etiam alter ad viduam consolatorius atque exhortatorius, cujus memoria et fragmenta [Col. 1156B] supersunt apud Hieronym. dial. 3, Augustin. de Gest. Palaest. c. 6, et Mercator. in Commonit. cap. 4, unde ea collegit Garnerius ad Mercat. diss. 1.

4. Epistola ad Augustinum, seu, ut vocat ille, chartula purgationis missa per Carum diaconum post Synodum Diospolitanam. Augustin. de Gest. Pelag., c. 30; Garner. loc. cit.

5. Epistola ad amicum quemdam presbyterum; post synodum Diospolitanam. Augustin. de Gest. Pelag., c. 30; Garner. loc. cit.

6. Epistola ad Innocentium I, an. 417, una cum Symbolo fidei missa. Augustin. de Gratia Christi, c. 30, sqq.; Garner. loc. cit.

7. De libero arbitrio libri quatuor, quos oppugnat Augustini liber de Gratia Christi et plura simul ex [Col. 1157A] eis servavit cap. 4, 7, 10, 18, 28, 29, 39. Quae fragmenta ex libro primo, potissimum autem tertio, justo ordine proposuit Garner. loc. cit.

III. Plane deperdita.

1. Libri tres de Trinitate, quos ante Commentarios in Epistolas Pauli composuisse videtur.

2. Epistolae tres, una ad Paulinum, altera ad Constantium, quarum Augustinus meminit in lib. de Gratia Christi, cap. 34, 35 et 36. Tertia ad ipsum Augustinum scripta fuit statim post adventum Pelagii in Palaestinam, ne insalutato hospite abiisse videretur, ut recte Garnerius occasionem ejus denotat. Priores duas annis 405 et 406 assignari oportet.

Novissime demum eidem adscribere ausus est B. Semlerus Epistolam ad Celantiam matronam de ratione pie vivendi, similitudine orationis et rerum tractationis inductus.

§ 2. EDITIONES.

[Col. 1157B]

I. Expositionum in Epistolas Pauli libri XIV.

Non memini prius editos a quopiam hosce commentarios, quam ab Erasmo in prima editione Operum Hieronymi an. 1516, unde postea semper Hieronymianis operibus adhaeserunt, nec alibi, praeterquam in Joan. Clerici appendice Augustiniana, recusi sunt. Quomodo autem de iisdem insigniores Hieronymi editores meruerint ex hoc indice patebit.

1516. Basileae apud Froben., in-fol. Commentaria in Epistolas Pauli; exstant in tomo IX. Opp. Hieronymi a fol. 131-190. «Commentarios in omnes divi Pauli epistolas, inquit Erasmus in Praefatione huic tomo praemissa, Hieronymo vindicabat codex quidam obsoletae vetustatis, Gothicis characteribus exaratus, sic sane perplexis et jam prae vetustate evanidis, ut coacti fuerimus in elementariorum ordinem rursus descendere, et quod in ludis puelli faciunt, litterariis [Col. 1157C] apiculis noscitandis operam dare; sed et ii sicut proximi superiores, indigni sunt judicandi qui Hieronymo tribuantur. Quando enim sic ineptit Hieronymus, ut hic interpres, quisquis is demum fuit; quin sic balbutit, ut hic frequentissime soloecissat? Tametsi is, qui Glossam (ut vocant) ordinariam consarcinavit, Hieronymi titulo nonnulla citat quae nominatim in iis Commentariis comperiuntur. At hoc neutiquam satis probaverit Hieronymi Stridonensis esse, quod scilicet sunt illius nomine citata. Neque enim hoc agebat glossarius iste, sive Rabanus fuit, sive alius quispiam, ut cujus essent inquireret, sed pro tempore quod ad rem suam faciebat, id excerpebat. Dicet hic aliquis: Quid igitur hic opus erat adulterina legitimis cum excuderentur admiscere? Huic respondebimus, quod etiam in aliis praefationibus ante diximus, nos videlicet non doctis modo, sed et indoctis voluisse morem gerere. Si Commentarios in Marcum omisissemus, aut in Paulum non appressissemus, [Col. 1157D] quas statim imperiti tragoedias excitassent. Et habent qui sunt apud Hesiodum de primo secundove hominum genere, quod aut illi per seipsos, aut ii praemoniti cum judicio legant; et non deest stupidis illis tertii generis, apud eumdem poetam quod amplectantur, ne scilicet non sit paroemiae locus, similes habent labra lactucas. Quanquam in iis ipsis in Marcum et Paulum Commentariis quaedam invenire licet, quae doctis etiam placere possint, nimirum ex Hieronymi penu deprompta a studioso videlicet aliquo, qui cum percurrisset Hieronymianas lucubrationes, in his multa sublegerit, ut deinde suis admisceret, quo verius hujus fuci merito Hieronymus videri posset. Quod studium olim fuit monachis, iis maxime qui de familia sunt divi Benedicti, nam apud hos, ut religionis, sic etiam litterarum multos annos [Col. 1158A] (ut ita dicam) tyrannis fuit, cum mundus a simplicitate Christi desciscens, bellis operam daret, et in barbaricam quamdam feritatem, contempto sapientiae studio, sensim prolaberetur, et erat tempus quo nihil placeret quod Hieronymi non esset: haud secus quam hodie multis nihil probatur, nisi quod Scotum aut Thomam sapiat. Tum nebulonibus quibusdam ansa fuit praestita, simplicioribus imponendi, venditabantque passim pro Hieronymo naenias suas, et celeberrimi sanctissimique viri titulum nugis quamlibet nugacibus praefigebant. Caeterum ut detur etiam inter multas paleas aliquod granulum reperire, cum tantum sumpsit Hieronymi scriptorum, istos commentarios nigro calculo notamus, et indignos censemus in quibus legendis studiosi bonas horas male collocent. Docti, quique sunt naris emunctae (certe scimus) nobiscum facient, imperitorum et crassorum judicium nihil moramur.» Caeterum in ed. Basil. 1537 invenies eodem tomo pagg. 265-396.

[Col. 1158B] 1572. Romae apud Paulum Manutium, in-fol. Commentarii in Epistolas divi Pauli; in editione Opp. Hieronymi Victoriana t. VIII, quae cum ipsa ad manum non sit, ad paginas Antuerpiensis et Parisinae laudare necesse est. In Antuerpiensi (an. 1579) exstat t. VIII, pagg. 170-288; in Paris. 1643. eod. tomo, p. 161-277. En vero Mariani Victorii de iis sermunculum (ex Praef. hujus tomi): «Commentarii in tredecim Pauli apostoli Epistolas, Hieronymi, ipsi etiam minime sunt: nam nec ejus phrasin habent, nec eruditionem; quamvis in fronte operis Epistolam ad Heliodorum inscriptam contineant. Quin potius hominis esse Pelagiana labe commaculati compertissimum est (ne ea tantum quae orthodoxa non sunt, ab haereticis potius sunt adjecta). Notavit hoc ante nos Ambrosius Catharinus Politus Compsae archiepiscopus, catholicae religionis assertor; notavit et Sixtus Senensis quarto et sexto Bibliothecae sanctae volumine: uterque errores Pelagianae haereseos, qui [Col. 1158C] eo in opere inveniuntur, redarguentes. Si quis autem scire hoc concupiscat , liquido ex expositione quinti ad Romanos capitis inveniet, ubi Adami peccatum in humanum genus, non propagatione et traduce, sed exemplo tantum et imitatione diffundi asserit; ac si illud non contrahant, nisi qui aetate adulta, et ad peccatum jam apta, Adam sceleribus imitentur Quod ipsum in interpretatione septimi capitis liquidius apparet. Enarrans enim illud, sine lege peccatum erat mortuum, ita scribit: «Item si cum lex non esset, peccatum mortuum est, insaniunt qui de Adam per traducem asserunt ad nos venire peccatum.» Quae opinio quam impia et haeretica sit, nemo catholicorum ignorat. Ego quid de operis auctore statuam, certi habeo nihil, nisi quod Hieronymi illud non esse compertissimum est. Edi tamen curavimus eo modo quo ante typis mandatum circumferebatur, ne quid priori editione deesset, nulla quidem syllaba a nobis auctum, diminutum aut immutatum: lectorum arbitrio quid de illo existimare velint penitus derelinquentes.»

[Col. 1158D] 1673. Parisiis, in-fol. Hujus loci et anni nulla quidem exstat Commentariorum horum impressio, sed quod longe pluris valet in editionum eorum annalibus Joannis Garnerii ex soc. Jesu, Dissertatio de Scriptis Pelagii, quae efficit caput 2 Appendicis ad dissertationem 6 de scriptis ab hostibus fidei pro haeresi Pelagiana vivente Augustino, et habetur cum Operibus M. Mercatoris part. I, p. 367 sq. In ea vero non solum argumentis invincibilibus demonstravit, esse hanc interpretationem eam ipsam quae Augustino, Hieronymo et Mercatori lecta et a Cassiodoro interpolata fuerit, sed etiam ut pateret quantum mutationis fecisset Cassiodorus, παραλλήλως ea quae in vulgatis codicibus habentur, Cassiodoro emendatore et quae [Col. 1159A] Pelagius scripserat, relatore Mario et Augustino, opposuit.

1684. Francofurti et Lipsiae. in-fol. Commentarii in Epistolas divi Pauli; in tomo IX Opp. Hieronymi, pagg. 213-321.

1699. Parisiis. in-fol. Commentarii in Epistolas divi Pauli; in tomo V Opp. Hieronymi ed. Martianaei, pagg. 925-1106.

1700. Antuerpiae apud Petr. Mortier. in-fol. Pelagii Britanni Commentarii in Epistolas sancti Pauli apostoli; in Appendice Augustiniana, seu tomo XII ed. Antuerpiensis Operum Augustini pagg. 317-458. Quantum Garnerius judicia de hoc opere promoverit, jam ex titulo sese prodit. Sed et ipsum Clericum audivisse juvabit. «Commentarios in Epistolas Pauli, inquit, Pelagii esse dudum viris doctis suboluerat, remque manifestam fecit Garnerius. Idem etiam liquebit ex notulis variis locis a nobis subjectis in quibus Pelagiana dogmata tam liquido notamus, ut res dubia nemini esse possit, nisi harum rerum [Col. 1159B] plane imperito. Plura etiam occurrunt indicia Pelagianismi iis, qui hosce Commentarios diligentius legent. Nisi constaret per aliquot aetates non satis intellectam fuisse sancti Augustini ejusque adversariorum doctrinam, ita ut multi se Augustinianos esse crederent qui Pelagii sententiam sequebantur; mirum esset eos qui saepius interpolarent hosce Commentarios, loca illa, quibus Pelagii doctrina manifesta habetur, non expunxisse. Sed multi adeo rudes fuerunt, ut sanctum Augustinum quidem Pelagianum facerent, et Pelagium vicissim Augustinianum, eaque imperitia factum est ut Pelagianismus manifestus correctorum manus hic effugerit. Edidimus hoc opus ex Frobenianis Erasmi editionibus, duntaxat manifesta, quae remanserant, sustulimus. Optabamus nobis esse copiam ms. cujuspiam codicis, in quo essent hi Commentarii; praesertim quia textus qui in iis illustratur non est antiqua illa versio Latina quae tempore Pelagii obtinebat, sed ab Hieronymo emendata. [Col. 1159C] Non poterat, sine antiquo codice, hoc flagitium exscriptorum recentiorum corrigi. Caeteroqui quamvis hosce Commentarios laudare nolimus, praesertim si cum recentiorum laboribus conferantur, attamen non contemnendos esse, pro sua brevitate, si contendantur cum aliis ejusmodi veterum scriptis, existimamus, quare etiam integros eos, et quales e manu auctoris prodierunt, ad nos usque non pervenisse dolemus.»

1742. Veronae, in-fol. Commentarii in Epistolas sancti Pauli, in tomo XI. Operum Hieronymi Domin. Vallarsii, pagg. 835-1069. et edit. Venetae 1772, in-4 o , t. XI, part. III, pagg. 134-435. Etsi Pelagii nomen non praefixum est, non negant tamen editores Pelagii esse. Quin non semper verum auctorem ignoratum fuisse raro et luculento testimonio Joannis Diaconi seu Presbyteri Mansionarii, Veronensis scriptoris saeculi XIII, demonstrant, qui in Historia nondum edita in haec verba eorum meminit: «Vidi ego ipse Joannes Commentarium Pelagii praedicti, super [Col. 1159D] Epistolas Pauli, in quo licet multa bene et eleganter exponat, tamen subtiliter infundit venenum haeresis suae.» Iidem observant praefationem illam ficto nomine Hieronymi ad Heliodorum directam a melioribus notae mss. codicibus abesse.

II. Epistola ad Demetriadem virginem.

In mss. codicibus nunquam nisi inter Hieronymi epistolas et tractatus minores reperitur. Inde est quod ejusdem vetustatis editiones, imo totidem prope numeret ac illius opera opusculave. Nimirum in antiquioribus, id est epistolarum collectionibus locum inter ipsa Hieronymiana occupat, licet mature satis cognitum fuerit non Hieronymum, sed Pelagianum quemdam aut ipsum Pelagium ejus auctorem esse; inde ab Erasmiana autem separatim cum aliis Hieronymo suppositis exscribi consuevit. Nuper tamen [Col. 1160A] seorsum edita est et singulari consilio illustrata, Sed ut omnibus ordo suus constet, temporum seriei et hic potiores descriptiones astringere placet.

1467. [Romae apud Udalr. Gallum], in-fol. Epistola ad Demetriadem sub nomine Hieronymi inscripta de Virginitate et vita perfecta; inter Epistolas Hieronymi editas sine loco et anno, parte III, tract. 5, qui inscribitur de Statu continentiae virginalis et primo de Virginibus Deo dicatis, Ep. 69.

Praecedit ipsius Hieronymi ad eamdem virginem epistola, quae prima dicitur, proximeque sequitur epistola ad Julianam Demetriadis matrem. Praefixa autem sunt duo argumenta, unum satis prolixum, quod totius tractationis vim et materiam apte et enucleate tradit, alterum brevius de auctore, quod totum huc transcribere vacat. Nota quod a plerisque hec epistola dicitur non esse Hieronymi; sed alicuius Pelagianiste, eo quod nimis bonum nature et liberum praedicet arbitrium. Beda presbiter eam dicit esse Iuliani eius haeresis sectatoris in libro de gratia Dei [Col. 1160B] contra eundem Iulianum. Nos pleraque huius epistole ab Augustino nouimus esse reprehensa tanquam gratie Dei aduersantia. Unde suspicatur illam a pelagiano perscriptam, sicut ipse scribit in epistola ad Iulianum (sic) Demetriadis matrem; quam ob hoc ipsi libello subdidimus. Continet tum multa salutaria monita: et communiter sub nomine Hieronymi in exemplaribus habetur inserta, ideoque et nos illam inscripsimus. Caeterum non haec ipsa editio nobis praesto est, sed quae ex illa certo certius expressa est Basileensis an. 1489, ubi part. et tract. I. l. exstat fol. CXLIIII. Similiter in editione Norimbergensi an. 1495, praefixo hoc breviori argumento exstat parte III, t. V, ep. 188, fol. CCLXVI; item in Basileensi an. 1497, parte III, tr. 5, qui pariter de continentia virginali, etc., inscribitur, epist. 18, praemisso utroque argumento; nec non eodem plane loco et numero in ed. Lugdunensi an. 1513, in-fol. 198 b. sqq. (qui foliorum numerus in ea non impressus cernitur).

De reliquis Romanis editionibus quid affirmem [Col. 1160C] non habeo, cum nec ipsae, nec alia, quam probabiliter ex iis expressam dicerem, suppetant. In editione altera absque anni et loci indicio procusa, quam tomo I Bibl. p. 487 descripsimus, haec epistola non occurrit, sed sola ipsius Hieronymi ad Demetriadem num. 96 prostat; quod nescio utrum codicibus an curatorum delectui sit tribuendum.

1470. Moguntiae per Petr. Schoiffer., fol. max. Hieronymus ad Demetriadem quomodo deceat virginem conversari; in Epistolis et Tractatibus Hieronymi, epistola 196, seu 26, in distinctione 12.

1516. Basileae apud Frobenium, in-fol. Ad Demetriadem virginem de Virginitate epistola; in Opp. Hieronymi Erasmianae ed. tomo II, fol. 4 b -12 b. Erasmi censura haec est: Erudita prorsus et aeloquens (sic) epistola, sed quam, ut nihil aliud accedat, vel stylus palam arguat non esse Hieronymi. Praeterea consentaneum non est, Hieronymum ad eamdem virginem iisdem de rebus bis scripsisse. Divus Augustinus [Col. 1160D] nonnihil suspicari videtur ab haeretico Pelagiano conscriptam, quod insint in ea nonnulla quae Pelagianorum dogmata resipiant, praesertim cum is Pelagius in epistola quadam testetur sese ad Demetriadem scripsisse; Beda putat esse Juliani haeretici. Caeterum error subscriptionis hinc natus est, quod Hieronymus quoque scripserit ad hanc virginem argumento non dissimili.

1579. Antuerpiae apud Christ. Plantin. in-fol. Epistola ad Demetriadem virginem; in Operibus Hieronymi ed. Marii Victorini h. a. et l. iteratae tomo IX, pagg. 1-12, in Parisiensi 1643, ibidem pagg. 1-10.

1684. Francofurti et Lipsiae, in-fol. Eadem; in Opp. Hieronymi tomo IV, pagg. 12-21.

1706. Parisiis, in-fol. Eadem; inter Opera Hieronymi ed Martianaei tomo V, pagg. 11-30. Praefixa est Erasmi censura. Ipsi notant, in quibusdam mss. codicibus Coelestio, in aliis Juliano eam tribui

[Col. 1161A] 1742. Veronae, in-fol. Pelagii ad Demetriadem epistola; in Operum Hieronymi ed. Vallarsii tomo XI, part. II, pagg. 1-26.

Observat editor, Bedae suspicionem, qui Juliano eam tribuit, fundari codicibus nonnullis mss., e quibus unum vetustiorem Bibliothecae S. Victoris eidem eam asserentem laudat. In repetitione Veneta 1771, in-4 o , invenitur eodem tomo eademque parte, pagg. 2-35.

1775. Halae Magdeburgicae impensis Car. Herm. Hemmerde, in-8 o . Pelagii sancti et eruditi monachi epistola ad Demetriadem cum aliis aliorum epistolis. Dan. Whitby, S. T. P. Tractatus de imputatione divina peccati Adami, posteris ejus universis in reatum. Recensuit et notas addidit D. Joan. Salomo Semler.

In hoc volumine, praeter ea quae titulus laudat, comprehenduntur Augustini et Alypii epistola ad Julianam Demetriadis matrem, Hieronymi epistola ad Demetriadem de servanda virginitate, Excerpta ex Leonis [Col. 1161B] M. Sacramentario de consecratione virginum, epistola ad Celantiam matronam de ratione pie vivendi, quam, ut supra jam notavimus, Pelagio primus vindicare editor statuit; denique Excerpta ex Augustini libro de Gratia Christi contra Pelagium et Coelestium, quae ad Pelagii epistolam ad Demetriadem pertinent . Horum autem opusculorum consociatione et per notas non parca manu aspersas illustratione id egit editor omni qua valebat animi contentione, ut invidiam, qua Augustinus Pelagium involverat, in ipsum auctorem redundare faceret. Et sane cum non minimum ex disciplinae suae studio fructum hunc percepisse se existimaret Semlerus, quod summam Christianae doctrinae non tam in systemate aliquo et formulis doctorum custodiendis, quam animo in verum numinis cultum juxta luculenta Christi praecepta componendo contineri didicisset, id quod nulla non occasione in scriptis suis repetit et inculcat; non poterat non cum universe Africanis Patribus, tum Augustino [Col. 1161C] praecipue esse infensior, quorum sedulitate, machinis et scriptis id effectum esse noverat potissimum, ut a vero disciplinae Christianae sensu ad inanes vel frivolas etiam quaestiunculas animi abducerentur

III. Libellus fidei ad Innocentium.

Duplex exstat hujus Libelli lectio, una, quae inter Hieronymiana Opera reperitur, integra ac vera, sed lemmate: Explicatio fidei ad Damasum inscripta; altera vero Augustinianis Sermonibus de tempore immista, quam praefatiuncula, quasi Augustini, antecedit, interpolata, et ad sermonis popularis habitum deflexa. Prior etiam in Caroli Magni libris de Imaginibus sub Hieronymi nomine et in Baronii Annalibus ad an. 417 deprehenditur, ex Vaticano codice, qui varias Zosimi papae epistolas continebat, descripta et suo auctori vindicata. Ac ex eo quidem, quod in Caroli isto volumine adducitur, colligi posse videtur jam ante ista tempora hanc opinionem fuisse pervulgatam, [Col. 1161D] cui accedit etiam auctoritas codicis ms. cujusdam Carolo Magno jam rege, necdum imperatore, scripti, quem a Jacobo Sirmondo inspiciendum acceperat Launoius, qui tamen non ad illam aetatem eum pertinere, sed a recentiore manu scriptum existimabat. In Coisliniano etiam veteri ms. libro sic inscribi notat Vallarsius: Symbolum fidei a beato Hieronymo compositum et sancto papae Damaso ab eodem missum. Enimvero contrariam sententiam tuetur Launoius in peculiari super hoc symbolo dissertatione, mox disertius laudanda, argumentis non sane levibus, silentio nempe concilii Francofordiensis an. 797 in causa Elipandi Toletani episcopi et pro catholicae fidei traditione contra haereticos asserenda acti, et ipsius [Col. 1162A] Caroli Magni nec non Alcuini in libris septem adversus Felicem Urgellitanum episcopum et libris quatuor contra Elipandum; porro Agobardi Lugdunensis ejusdem Felicis adversarii, et Hincmari Agobardi aequalis silentio. Quod codices autem attinet, et quidem illum Sirmondi, recentiorem manum eum arguere jam ante diximus. Addit vero librarium etiam et codicis compositorem scripturae suae vestigia in Caroli regno impressa relinquere potuisse, etiamsi Caroli regni aequalis non fuerit; aut potuisse post Carolum in codicem suum monumenta plura simul conferre, quorum unum ad Caroli regis tempus attineret; unde tamen non sequi concludit, caetera monumenta eodem tempore jam tum primum esse conscripta. Imo hanc professionem fidei post Carolum libris de imaginibus inferri potuisse ab eo qui libros describeret, et munimentum et praesidium hoc illis deesse aegre ferret. Ita stabilita sua sententia concedit tamen, non diu post Caroli Magni aetatem illud contigisse. Nam Remigii, qui medio saeculo nono vixit, Lugdunensis [Col. 1162B] episcopi, testimonium profert, qui in libro de Tribus Epistolis, cap. 39, vel ex codice, vel ipse primus Hieronymi hanc fidem appellat. Ab hoc proximi sunt in eadem sententia saeculo duodecimo Gratianus et Magister Sententiarum, post Thomas, Bonaventura, et scholastici reliqui. Quod Augustinum attinet, nec hunc errorem Caroli Magni aetate fuisse exortum eadem ratione demonstrat, sed primum esse ostendit Guillelmum Parisiensem auctorem saeculi decimi tertii, qui in libri de Peccatis et vitiis capite 10 testimonium sub Augustini nomine ex illa fidei professione arcessat, sive ut pro Hieronymo Augustinum per aliquam incogitantiam acceperit, cum tunc omnes illam fidei professionem ex fide Magistri et Gratiani Hieronymo darent, sive ex codice aliquo sermonum ejus, in quem illata jam erat haec fidei professio cum sermonis exordio. Guillelmum postea, inquit Launoius, exceperunt alii, qui aliis rebus cum vacarent, in mandatos typis Augustini sermones non inquisiverunt, [Col. 1162C] sed misso potius in compendium studio, indicibus contenti id arripuerunt quod causae et tractatibus opitularetur. Ac hic liceat etiam ejusdem Launoii brevem disputationem, qua via ac ratione factum sit, ut ista fidei professio utrique, Hieronymo et Augustino, subjecta fuerit, inserere. Fatetur quidem scitu difficillimum esse et uniuscujusque conjecturis permitti debere. «Hae autem, inquit, in Hieronymo quam in Augustino expeditiores videntur. Modi suppetunt numero tres. Primum, si reperta est ἀδέσποτος, tunc librarius eruditionis nonnullius, cum in ea Joviniani errores, quos Hieronymus confutaverat, damnari, tum scriptionem idoneam esse, eamque Hieronymi placitis consentire perspiceret, hoc opus illi tribuere non dubitavit. Deinde, si professio cum Pelagii titulo et inscriptione inventa est, tunc librarius pietatis nonnullius doluit, eam, quae sibi videbatur optima, Pelagii nomen prae se ferre, odiosum nomen sustulit et gloriosum aliud memoratis de causis substituit. Tum denique, si confessio [Col. 1162D] ἀνεπίγραφος illata est codici, in quo caetera opera Hieronymi forent, tunc ex illa codicis illius compactione Hieronymi nomen accepit apud incautam posteritatem. Quod et aliis Patribus non raro accidit. Ad Augustinum quod pertinet, res paulo difficilius atque imperitius transacta est: difficilius quidem, quia oportuit professioni fidei concionale exordium praefigi, ut qui fidei libellus reipsa sermo non erat, sermo videretur: imperitius vero, quia beatus Augustinus libellum fidei generatim et per aversionem rejecit. Et sane quae in eo de libero arbitrio ad utrumlibet flexibili et commutabili dicuntur, posterioribus beati Augustini dogmatibus non omnino concordant.» Haec Launoius. Superest jam ut quos [Col. 1163A] ab inventa typographia editores hic libellus nactus fuerit, breviter sed more nostro recenseamus.

SAEC. XV.

1467. Romae apud Udalr. Gallum, in-fol. Expositio fidei beati Hieronymi presbyteri ad Damasum papam; in qua haereses plurimas de Trinitate et incarnatione ubi impie sentientes damnat, petens suam fidem a Damaso comprobari; inter Epistolas seu Opuscula Hieronymi, absque loci et anni indicio, sed probabiliter ab eo quem laudavimus typographo eodemque l. et a. impressa, parte I, tract. 1, epistola 2. Ad manum nobis est iteratio Basileensis a. 1489, ubi exstat fol. VIII. Editionem hanc sequitur Norimbergensis a. 1495; sed in Basileensi a. 1497, et Lugdunensi 1513, deest haec Expositio. Romanae Schweynhemii et Pannartii editiones non suppetunt.

1470. Moguntiae apud Petr. Schoiffer., in-fol. Hieronymus. Damaso exponens fidem suam vel approbandam vel corrigendam; inter Hieronymi Epistolas h. [Col. 1163B] ed., distinct. 2, epist. 4.

Sine anno et loco, in-fol. Explanatio fidei sancti Hieronymi ad Damasum; inter Epistolas et Tractatus Hieronymi, editionis innominatae, sed quae aetati praecedenti suppar videtur. Epist. 15.

1494. Basileae apud Jo. Amerbach, in-fol. Augustini sermo de sancta Trinitate; inter Sermones de Tempore h. a. et loco primum cum variis aliis collectionibus vulgatos, sermo 191. In eadem collectione inserta integrae Operum editioni Erasmianae 1542, tomo X, pagg. 1018-1020, in ed. Lovan. exc. Paris. 1586,. t. X, p. 347-48; in ed. Benedictina rejecta est in Appendicem tomi V, num. 236 de fide catholicorum, IV juxta Antuerp. descriptionem, p. 274-276.

SAEC. XVI.

1516. Basileae apud Froben., in-fol. Symboli explanatio ad Damasum; in ed. Operum Hieronymi Erasmiana, tomo II, fol. 56 b. Erasmus nullum ex omnibus [Col. 1163C] omnino, quae inter Hieronymi epistolas reperiuntur, symbolis istius esse censet, sed de hoc nihil amplius statuit.

1549. ( Parisiis ), in-12. Confessio fidei catholicae (quam a sanctis Patribus accepimus et pio corde credimus) beati Hieronymi verbis expressa; in opere Caroli Magni de Imaginibus, libro III, cap. 1. Prima hujus operis editio facta est h. a., loco vero occultato, a Jo. Tilio Meldensi episcopo, simulato itidem nomine Eliphili; in qua haec confessio exstat pagg. 291-97. Curata est deinde non una descriptio a Melch. Goldasto et Phil. Pareo. Novissima est Christ. Aug. Heumanni Hannoverae, 1731, in-8 o , ubi hic libellus exstat pagg. 259-64. Sed, quod mirere, ne verbum quidem ad eumdem monuit editor.

15 . . . Romae, in-fol. Explanatio symboli ad Damasum; in Operibus Hieronymi ed. Marii Victorii, tomo IX, epist. 17. in exemplis Parisiensibus a. 1643, pag. 60.

1592. Romae, in-fol. Libellus fidei Pelagii ad Innocentium [Col. 1163D] cum epistola transmissus, in Caes. Baronii [Col. 1164A] Annalib. ad an. 417, Zosimi papae 1; in edit. Mansiana (Lucae 1741) , tomo VII, num. 31-36, pagg. 100-101.

SAEC. XVII.

1663. Parisiis . . . . . in-8 o . Jo. Launoii Constantiensis, Parisiensis theologi. dissertatio de vero auctore Professionis fidei, quae Pelagio, Hieronymo et Augustino tribui solet. In ed. Operum ejus Coloniensi 1731, exstat tomo II, parte II, pagg. 305-324.

1673. Parisiis, apud Seb. Marc. Cramoisy, in-fol. Confessio seu libellus fidei a Pelagio ex Oriente Romam missus ad sedem apostolicam; in Jo. Garnerii dissertationibus ad Mar. Mercatoris opera, dissert. 5, quae est de Libellis fidei editis a Pelagianis, pagg. 307-309.

Garnerius usus est in hoc libello repraesentando apographo codicis antiqui P. Sirmondi, ejusdem haud dubie quem ab eodem commodatum acceperat Launoius. Ipse autem, ut Garnerius affirmat, sua manu [Col. 1164B] descriptum editurus erat, nisi eum praevertisset Baronius. Correctiorem tamen aliquanto Baroniana lectione hanc suam recensionem esse pollicetur editor. Tres autem illius partes fecit, quarum primam Theologicam, alteram Oeconomicam, tertiam Ethicam dixit, praetereaque numeris sectionum 26. distinxit. Contendit eumdem deinde pagg. 309-311 cum Coelestii symbolo, quod integrum item sibi visus est edere. Notas etiam addidit, in quibus verum sensum uniuscujusque tam apertum quam tectum aperire studuit.

SAEC. XXIII.

1705. London printed by I. Downing for R. Sympson, etc., in-8 o . Pelagius's Creed sent with a Letter ( fragmenta litterarum ) to Pope Innocent but finding him dead, translated and illustrated by W. Wall (vicar in Shoreham in Kent); in ejus History of Infant-Baptism. part. I, cap. 19, § 29 et 30, pp. 249-263. Notior praeclarus hic liber redditus est in Germania, [Col. 1164C] ex quo Joan. Ludov. Schlosserus eum idiomate latino donavit et excudi fecit duobus itidem voluminibus in-4 o . Bremae 1748, in quorum primo pagg. 372-391 ipse textus hujus symboli, adjuncta versione Anglica, notis autem Wallii Latine textui statim subjectis, et appositis in imo margine Schlosseri animadversionibus, exhibetur.

1706. Parisiis apud Ludov. Roulland. in-fol. Explanatio Symboli ad Damasum; in tomo V Operum Hieronymi, ed. Martianaei, p. 122 sq. Non operae pretium duxit Martianaeus lectorem admonere de auctore hujus symboli, imo Erasmi censuram, quam huic et reliquis symbolis quae in Hieronymo occurrunt praemiserat, repetere satis habuit.

1742. Veronae in-fol. Explanatio Symboli ad Damasum; in ed. Operum Vallarsiana, tomo XI, part. II, pagg. 146-150, in ed. Veneta (1771) , ibid., pagg. 202-205. Praemissa est admonitio justa et huic loco apta.

Expositiones in epistolas sancti Pauli

Auctor incertus

[Col. 1163]

EXPOSITIONES IN EPISTOLAS SANCTI PAULI.

(Excusae sunt hae Expositiones in Appendice ad sancti Hieronymi Opera, Patrol. tom. XXX, col. 645)

Libellus fidei ad Innocentium I

Auctor incertus

[Col. 1165]

LIBELLUS FIDEI AD INNOCENTIUM 1.

(Editus est hic Libellus Patrol. tom. XLVIII, col. 488)

Epistola ad Demetriadem

Auctor incertus (Hieronymus Stridonensis?)

[Col. 1165]

EPISTOLA AD DEMETRIADEM.

(Hanc Epistolam videsis inter Opera sancto Hieronymo attributa, Patrol. tom. XXX, initio.)

Epistola ad Celantiam viduam

Hieronymus Stridonensis

[Col. 1165]

OPUS DUBIUM. EPISTOLA AD CELANTIAM VIDUAM.

(Hanc habes inter Epistolas sancti Hieronymi, Patrol. tom. XXII, col. 1204.)

Eucologiae ex scriptura

Auctor incertus

[Col. 1165]

OPERA QUORUM FRAGMENTA TANTUM SUPERSUNT. EUCOLOGIAE EX SCRIPTURA.

(Adisis Patrol. tom. XLVIII, col. 593.)

Liber de natura

Auctor incertus

[Col. 1165]

LIBER DE NATURA.

( Ibid., col. 598.)

Liber ad viduam

Auctor incertus

[Col. 1165]

LIBER DE VIDUAM.

( Ibid., col. 597.)

Epistola ad amicum

Auctor incertus

[Col. 1165]

EPISTOLA AD AMICUM.

( Ibid., col. 609.)

Epistola ad Innocentium I

Auctor incertus

[Col. 1165]

EPISTOLA AD INNOCENTIUM I.

( Ibid., col. 610.)

Chartula purgationis

Pelagius haeresiarcha

[Col. 1165]

EPISTOLA, SEU CHARTULA PURGATIONIS, AD SANCTUM AUGUSTINUM.

( Ibid., col. 608 , necnon inter Opera sancti Augustini, Patrol. tom. XLIV, col. 352 sqq. )

Libri de libero arbitrio

Pelagius haeresiarcha

[Col. 1165]

LIBER DE LIBERO ARBITRIO.

(Quae supersunt legere est Patrol. tom.XLVIII, col. 611 sqq.)

Libri tres de Trinitate

Auctor incertus

[Col. 1165]

OPERA OMNINO DEPERDITA. LIBRI TRES DE TRINITATE.

( Consule Garnerium dicto Patrol. tom. XLVII, col. 587.)

Epistola ad Paulinum

Augustinus Hipponensis

[Col. 1165]

EPISTOLA AD PAULINUM.

( Vide Garnerium cit. loc., col. 596.)

Epistola ad Constantium episcopum

Auctor incertus

[Col. 1165]

EPISTOLA AD CONSTANTIUM EPISCOPUM.

( Vide Garnerium, ibid. )

Epistola ad Sanctum Augustinum

Pelagius haeresiarcha

[Col. 1165]

EPISTOLA AD SANCTUM AUGUSTINUM, POST ADVENTUM PELAGII IN PALAESTINAM SCRIPTA.

( Confer Garnerium, ibid., col. 606.)

[Col. 1165]

EODEM TEMPORE. JULIANUS ECLANENSIS EPISCOPUS PELAGIANUS.

Dissertatio de vita et scriptis Juliani

Garnerius, Joannes

[Col. 1167]

DE VITA ET SCRIPTIS JULIANI Dissertatio, Auctore Garnerio.

( Vid. Patrol. tom. XLVIII, col. 286 sqq.)

Recensio

Schoenemannus, Fredericus G.

[Col. 1167]

OPERUM EDITIONUMQUE JULIANI RECENSIO, AUCTORE SCHOENEMANNO (Bibliotheca Patrum Latinorum historico-litteraria) .

§ 1. SCRIPTA.

[Col. 1167A]

Ex omnibus, de quibus certo constat Juliani scriptis, nullum integrum ad nos pervenit, sed fragmenta tantum non admodum lacera quidem et rara transmissa sunt. Alia plane interierunt. Sunt autem genuina, quorum fragmenta aut vestigia saltem restant.

1. Epistola ad Zosimum prima, cujus solus Mercator meminit, et verba Subnotationum libro c. 6 et 9 inseruit, a Juliano tamen pro suis agnita Garnerius in fine dissertationis quintae ad Marium Mercatorem, t. I, pag. 333 sq., ea composuit, in notis quoque ad laudata Subnotationum loca comparandus. Ex ejus sententia scripta fuit an. 417, circiter autumnum.

2. Epistola communis ei cum plurimis (octodecim) Pelagianis episcopis, quam Thessalonicam (ad Rufum episcopum) miserunt. Sic Augustinus denotat epistolam, quam in singulari opere IV librorum ad Bonifacium episcopum Romanum directo refutare studuit, in quorum tribus posterioribus etiam fragmenta ejus [Col. 1167B] reperiuntur, a Garnerio ibidem, ubi antecedentia, collecta et ad formam pristinam digesta.

3. Libri IV ad Turbantium episcopum, adversus librum primum Augustini de Concupiscentia. Scripti an. ineunte 419, aut sub praecedentis exitum. Fragmenta eorum supersunt in tribus Augustini operibus; in libro II de Nuptiis, in libris sex contra Julianum et in Opere imperfecto. Reperiuntur autem magna quaedam ex libro primo parva ex reliquis duobus. Primum enim confutavit Augustinus libro suo II de Nuptiis, relatis verbatim quaecumque continebat chartula ex [Col. 1168A] hoc ipso libro primo excerpta et Valerio comiti oblata, atque per Alypium Augustino missa; qua ex charta etiam inscriptionem librorum novimus: Contra eos, qui Nuptias damnant, et fructus earum diabolo assignant. Ex libris sex contra Julianum quatuor posteriores ita pugnant cum quatuor Juliani libris, ut non tantum libri libris, sed. capita quoque capitibus respondeant. (Garner. in App. ad diss. 6 de scriptis pro haeresi Pelag., p. 388.) De historia eorum in ipsa dissert. 6 pag. 349 tractat.

4. Liber de constantiae Bono contra perfidiam Manichaei, cujus fragmenta aliquot servavit Beda. Scriptus fuit, judice Garnerio, post expulsionem e sede sua.

5. Libri octo ad Florum (Beneventanum) episcopum adversus secundum librum Augustini de Nuptiis et concupiscentia. Scripti, ut Garnerius contendit, in Cilicia, sed publicati demum circa annum 426, quo ex Italia iterum Constantinopolim fugisse eum fingit. Quinque priores libri, aut etiam sex integri habentur in [Col. 1168B] Opere imperfecto Augustini contra secundam Juliani responsionem. Pendet vero superstitum numerus ab ipsa Augustini operis descriptione, super qua Vignerii sententiam optime refutavit Garnerius in notis ad Subnotationes Mercatoris Opp. t. I, pag. 34 seqq.

6. Liber de Amore, sive Commentarius in Cantica Canticorum. Solus Beda hujus operis mentionem facit, et duobus libris, altero de Amore, altero Commentario, comprehensum fuisse notat. Addit etiam scriptum esse occasione duelli ejus cum Augustino. Quare, cum nec Augustinus, nec qui cum eo erant, ejus meminerunt, [Col. 1169A] conjici potest posterius esse libris octo ad Florum, quibus refutandis ille immortuus est. Garnerius posterius esse judicat, propterea quod totus imitatione Theodori Mopsuesteni, qui amatorie scripserit in Cantica, compositus videatur. Fragmenta aliquot ex Beda collecta habes apud eumdem in App. ad diss. 6 Opp. t. I, pag. 388 sq.

Dubia sunt aut omnino falso Juliano ascripta: Epistola Pelagii ad Demetriadem, quae ut diversos maxime auctores partim ignorantiae, partim ingenio hominum debuit, nec effugere potuit, quominus huic tribueretur. Augustinus porro in opere contra duas Pelagianorum epistolas ad Bonifacium, libro primo, redarguendam sibi sumpsit epistolam tanquam Juliani, Romam missam, quam ille tamen suam esse negavit his verbis: Facit quoque Augustinus mentionem epistolae, quam a me ait Romam fuisse directam; sed verba quae posuit, nequivimus quo de scripto loqueretur agnoscere. Nam ad Zosimum quondam illius civitatis episcopum super his quaestionibus duas epistolas [Col. 1169B] destinavi; verum eo tempore quo adhuc libros (contra primum Augustini de Nuptiis et concupiscentia) exorsus non eram . Alterius ergo cum fragmenta supersint, alteram patet prorsus intercidisse. Secus tamen statuit Garnerius. Ponit enim alteram ad Zosimum epistolam scriptam fuisse octodecim episcoporum, subscribere Tractoriae Zosimi detrectantium, nomine et cum forte in manus ejus incidisset Libellus fidei quorumdam episcoporum ad metropolitam suum nomine Augustinum directus, in quo negant sibi per fidem suam licere damnationi Pelagianorum, ut jussi erant, subscribere; hanc ipsam veram illam epistolam Juliani assertionibus super alias assertiones coacervatis, non item probatis, contendit. Ut enim alia mittamus, quae jure meritoque contra eum disputarunt viri accuratissimae doctrinae et cerii judicii, Norisius , Coustantius et Rubaeus , id ipsum statim veritate caret, quod altera ex duabus, quas ad Zosimum direxisse professus est epistolis non suo solius, sed episcoporum [Col. 1169C] octodecim, qui ad Rufum Thessalonicensem scripserunt (unde hoc fingendi ipsi occasio enata est) nomine scripta fuerit. Confidenter quidem in recensu scriptorum Juliani asserit, Mercatorem hujus libelli meminisse (t. I, pag. 388) ; sed frustra locum illum ab eo indicari speres, et si instes, fatebitur (in notis ad libellum t. I Opp. Mercatoris, p. 327) cum non nisi de una, cujus num. 1 mentionem fecimus, testimonium tulisse. Enim vero non contentus fuit Garnerius, uno libro ditiorem fecisse Julianum, sed homo opiniosus hac qualiscumque fidei professione ultro usus est, ad aliud quoddam opus ipsi acquirendum. Exstat nempe Liber fidei Graeci cujusdam, ut videtur, ab incerto quodam in Latinum sermonem conversus, editusque primum e Corbeiensibus mss. S. Germani de Pratis a Jacobo Sirmondo, qui de auctore nihil definire maluit quam allucinari. Hujus vero non auctorem modo, sed interpretem simul deprehendisse sibi visus est Garnerius: alterum Rufinum [Col. 1170A] Syrum, seu presbyterum Palaestinae, qui a Mercatore magister Pelagii Coelestiique dictus fuit; alterum Julianum, hac maxime de causa quod integrae fere ex eo paginae in isto fidei libello, quem recens ei vindicatum iverat, transcriptae reperiantur, unde statuit tantum ex hoc libro profecisse, ut suum fidei Libellum voluerit esse Rufiniani pene compendium .

§ 2. EDITIONES.

1668. Parisiis apud Sebastianum Marbre. — Gramoisy, regis typogr. via Jacobaea, sub Ciconiis, in-8 o . Juliani Eclanensis episcopi Libellus fidei missus ad sedem apostolicam in causa Pelagianorum. Prodit nunc primum ex codice Veronensi cum notis et dissertationibus tribus historicis Joan. Garnerii soc. Jesu presb.

Digna notatu sunt quae de occasione hujus editionis ipse prodidit Garnerius, «Hunc, inquiens, Pater Jacobus Sirmondus, ex codice Veronensi, cum in [Col. 1170B] Italia versaretur, exscripsit sua manu, mihique aliquando ostendit, et gratulatus extemporalem de auctore et tempore conjecturam dedit illustrandum notis et typis mandandum.» Mirum quippe non est quod extemporalem suam conjecturam, Sirmondo approbatam, tantopere foverit, ut nihil ei officere, nihil non eam juvare, omnibus persuasum esse vellet. Atqui in ms. codice unde libellum Sirmondus eruit, nihil super tituli loco positum erat, praeter quasdam evanescentium litterarum figuras, quas ille sic expressit IVLI. Benedictini autem et cum iis Rubaeus legendas censent INLI. incipit Libellus, ut initium concordet fini: Explicit Libellus fidei SIC; quas litteras ibidem suae conjecturae convenienter interpretatur Garnerius Siculorum (episcoporum ); Benedictini rectius Sacerdotum Jesu Christi. Exhibetur autem Libellus fidei in quatuor partes distributus, eique succedunt dissertatio I, de tempore et auctore Libelli; diss. II, de Vita et moribus Juliani; diss. III, de Subscriptionibus [Col. 1170C] in causa Pelagianorum; quarto denique loco notae uberiores in Libellum, quibus comparationis et illustrationis causa praemittuntur: 1 o Libellus fidei a Pelagio Romam missus ad Innocentium Papam; 2 o Fragmenta Libelli fidei a Coelestio scripti; 3 o Excerpta ex epistola Coelestii ad clericos Romanos (illa, quam Augustinus Juliani esse putaverat) , cum observationibus de tempore, auctore, etc., ejus; 4 o Symbolum Theodori Mopsuesteni, interprete Mario Mercatore; additurque Appendix de Aniano interprete homiliarum sancti Chrysostomi, et breviatore Codicis Theodosiani, quae omnia una cum multis aliis ad historiam Pelagianae haeresis spectantibus, fusius tractata et edita sunt cum Operibus Marii Mercatoris. Sed Garnerius aliquando ea cum hoc fidei Libello peculiari volumine editurus erat, ni ipse Mercator tardioris morae impatiens mutare sententiam coegisset. Sic tamen non prorsus a se impetrare potuit, quin aliqua saltem ex pluribus suo gustanda lectori pro [Col. 1171A] pinaret. Recusus est postea hic Libellus una cum disquisitione de tempore et auctore, itemque observationibus in diss. 6 ad Opp. Mercatoris (Paris. 1673) , t. I, pagg. 320-335, additis in fine quibusdam ex genuinis Juliani fragmentis, quae supra indicavimus. Ibi quoque dissertatio de vita Juliani facit caput sextum, dissert. 1, de pravis auctoribus et defensoribus haeresis Pelagianae, pag. 144, sq., quemadmodum de scriptis ejus caput quartum, Append. ad diss. 6, pag. 387 sq., exponit. Dissertatio denique de Subscriptionibus in causa Pelagianorum inter caeteras ad Mercatorem quartum locum occupavit, pagg. 263-282. Sed et hoc notabimus, ne cui fraus accidat, [Col. 1172A] dari exemplaria editionis seorsim factae, quae annum 1673 in titulo praeferant. Titulus quoque non verbis quidem, sed forma ac habitu suo paulo a superiore diversus est (caret insigne typographi Ciconiarum) ; sed opus ipsum abs ulla mutatione adjunctum habet. Scilicet a bibliopola hoc institutum est, ut emptores alliceret, a quibus forte post editum ex sua officina Mercatorem destitui metuebat. Textum solum Libelli hujus iterum descripserunt, addita conjectura sua supra indicata, monachi Benedictini in Appendice ad t. X. Opp. Augustini, part. II, ed. Antuerpiensis, pag. 74 sq.

Libellus fidei

Julianus Eclanensis

[Col. 1171]

LIBELLUS FIDEI, QUEM HULIANO TRIBUIT GARNERIUS, ABJUDICANTE SCHOENEMANNO.

Vid. Patrol. tom. XLVIII, col. 508 sqq.)

Epistola ad Zosimum

Julianus Eclanensis

[Col. 1171]

EPISTOLA AD ZOSIMUM.

( Vid. tom. cit., col. 533.)

Epistola ad Rufum

Julianus Eclanensis

[Col. 1171]

EPISTOLA AD RUFUM.

( Ibid., col. 534.)

Libri quatuor ad Turbantium episcopum

Julianus Eclanensis

[Col. 1171]

AD TURBANTIUM EPISCOPUM, ADVERSUS LIBRUM PRIMUM SANCTI AUGUSTINI DE CONCUPISCENTIA, LIBRI QUATUOR.

( Confer Schoenemannum supra, et Garnerium tom. cit. col. 559.)

Adversus librum II Sancti Augustini de nuptiis

Julianus Eclanensis

[Col. 1171]

AD FLORUM ADVERSUS LIBRUM II SANCTI AUGUSTINI DE NUPTIIS LIBRI OCTO.

( Confer Schoenemannum supra, et Garnerium tom. cit. col. 624 , necnon col. 117, not. c. )

Liber de amore

Julianus Eclanensis

[Col. 1171]

LIBER DE AMORE.

(Fragmenta ex Beda collecta sunt, Patrol. tom. cit., col. 624.)

Liber de constantiae bono

Julianus Eclanensis

[Col. 1171]

LIBER DE CONSTANTIAE BONO, CONTRA PERFIDIAM MANICHAEI.

( Ibid., col. 625.)

Interpretatio Rufiani libelli

Julianus Eclanensis

[Col. 1171]

RUFINIANI LIBELLI INTERPRETATIO.

( Vid. Garnerium, ibid., col. 449 sqq.)

[Col. 1173]

EODEM TEMPORE. COELESTIUS PELAGII DISCIPULUS.

Dissertatio de vita et scriptis Coelestii

Garnerius, Joannes

[Col. 1173]

DE VITA ET SCRIPTIS COELESTII Dissertatio, AUCTORE GARNERIO.

(Hanc Dissertationem videsis Patrol. tom. XLVIII, col. 277 sqq.)

Libellus fidei Zosimo

Coelestius

[Col. 1173]

LIBELLUS FIDEI ZOSIMO OBLATUS.

( Ibid., col. 497.)

Breviarium epistolae ad clericos Romanos

Coelestius

[Col. 1173]

BREVIARIUM EPISTOLAE AD CLERICOS ROMANOS.

( Ibid., col. 505.)

Liber adversus peccatum originale

Coelestius

[Col. 1173]

LIBER ADVERSUS PECCATUM ORIGINALE.

( Confer Garnerium loc. cit., col. 615 , in cap. 3 Dissert. VI, et col. 589 sqq.)

Sententiae

Coelestius

[Col. 1173]

SENTENTIAE COELESTII.

( Ibid., col. 615.)

Definitiones de impeccantia

Coelestius

[Col. 1173]

DEFINITIONES DE IMPECCANTIA.

( Ibid., col. 617 sqq.)

EODEM TEMPORE. ANIANUS DIACONUS CELEDENSIS.

Dissertatio de vita et scriptis Aniani

Garnerius, Joannes

[Col. 1173]

EODEM TEMPORE. ANIANUS DIACONUS CELEDENSIS. DE VITA ET SCRIPTIS ANIANI Dissertatio, AUCTORE GARNERIO.

(Hanc Dissertationem legere est Patrol. tom. XLVIII, col. 298.)

OPERA.

Interpretatio XXVI homiliarum

Joannes Chrysostomus

[Col. 1175]

INTERPRETATIO XXVI HOMILIARUM SANCTI CHRYSOSTOMI IN SANCTUM MATTHAEUM, PRAECEDENTE ANIANI PROLOGO AD ORONTIUM.

(VIII priorum interpretationem reperies in Operum Chrysostomi tom. VII, col. 17 sqq. nostrae editionis. Reliquarum vero sicut et sermonis ad neophytos interpretationem per omnes fere Parisiorum bibliothecas frustra investigavimus. Haeretici vero opuscula non tanti fecimus ut eorum causa nostri voluminis conclusionem diutius moraremur. Caeterum lacunae sarciendae perquam opportuna se dabit occasio cum S. Chrysostomi Opera Graeco-Latina edendi tempus advenerit.)

Interpretatio homiliarum

Joannes Chrysostomus

[Col. 1175]

INTERPRETATIO HOMILIARUM SANCTI CHRYSOSTOMI DE LAUDIBUS SANCTI PAULI, PRAECEDENTE ANIANI PROLOGO AD EVANGELUM.

(Exstat in tom. II Operum Chrysostomi, col. 169 sqq.)

Interpretatio sermonis ad neophytos

Joannes Chrysostomus

[Col. 1175]

SERMONIS SANCTI CHRYSOSTOMI AD NEOPHYTOS Interpretatio.

(Videsis quid de homiliis in Matthaeum supra notaverimus.)

Libri adversus epistolam Sancti Hieronymi ad Ctesiphontem

Joannes Chrysostomus

[Col. 1175]

LIBRI AD VERSUS EPISTOLAM SANCTI HIERONYMI AD CTESIPHONTEM.

( Opus deperditum. )

Selectae variantes lectiones

Auctor incertus

[Col. 1175]

SELECTAE VARIANTES LECTIONES IN RUFINI ECCLESIASTICAM HISTORIAM, EX MS. TABULARII CAPITULARIS FOROJULIENSIS .

[Col. 1175] Praefatiuncul e Rufini col. 463. subjungit ms. Haec etiam X. libro Ecclesiasticae Historiae continentur.

In Elencho ad col. 465. cap. XIX. ms patri Constantino, pro frátri Constantio, habet. Subsequentis autem Capituli totam hanc pericopam tacet, Luciferi caeterorumque Episcoporum Catholicorum.

Historiae libro et cap. I. col. 468 not. e, ms. credens, dissimulare aliis, pro credens, si dissimularet a talibus.

Cap. II. post med. ms. simultatio Sacerdotum, pro simulatio, etc., quod et verius videtur, quanquam minus Latinum, si pro simultate accipiatur. Mox complures habet pro plures.

Cap. III. col. 469. not. c. ms. dicendo pro dicendi.

Cap. IV. init. ms. Maximinus pro Maximianus.

Cap. V. not. b. tacet in voculam, tum quarto ab hoc versu vobis, et paulo post ad not. c. tamen. Col. 472. vers. 5. ms. aderat conciliis, pro consiliis: et in fine statuta fingentibus pro figentibus.

Cap. VI. col. 473. not. a. ms. ex nullis exstantibus factus est, aut ex alia substantia, pro substantibus, et subsistentia. Mox Can. I. per impatientiam pro impatientia. Can. V. ne quem si alius Episcopus pro ne quem alius, et mox in singulis urbibus atque provinciis. Cap. VI. suburbicarum pro suburbicariarum. Can. XIII. ferme rectius, militiam abjecerant, et rursus hanc ambierunt pro ad hanc abierunt. Can. XIV. [Col. 1176] prout moderatio Episcopi voluerit. Iterum rectius Can. XVIII. nemo eum, qui ad alium pertinet, suscipiens pro edito subripiens. Confer sup. Can. V. ex quo veritas lectionis constabit. Can. XXI. Paulinianistae pro Paulianistae: et in fine legum ratio pro reverentia.

Cap. VIII. init. col. 476. ms. quae exstiterint: subsequenti vers. tacet mulier. Post med. col. 477 satis bene uteretur habet pro uterentur: et nono post versu tacet ac humilius.

Cap. IX. post med. col. 479. habiti sunt, etc., et mox parvo pro parvulo; 14, post versu atque pro ad quae: 10, post versu, plus habet denuo revertuntur.

Cap. X. vers. 17. ab init. cap. si qui experti . . . . . noverint, conferant, rectius: et in fine col. ne praesumeret, et sinere videretur. Col. 482. v. 10. ex ipsa opera, et mox maturus pro matutinus.

Cap. XI. init. ex hac luce decessit. Col. 484. v. 4. sed ab his, tacita et copula intermedia.

Cap. XIII. col. 486. v. 14. in perfidia.

Cap. XIV. col. 487. v. 7. puerorum multitudinem supra oram, etc.

Cap. XVI. col. 488. v. penult. invidiae horror.

Cap. XVII. col. 489. vers. 8. reliquerant pro retinebant, et mox perculit pro perpulit. Col. 490. v. 14. Ecce pro Hoc est, et decipere pro decipi.

Cap. XIX. col. 492. v. 24. concedas.

Cap. XX. ad fin. deserendae pro destruendae

[Col. 1177] Cap. XXIII. init. Maximinum pro Maximum.

Cap. XXV. v. 16. ab init. cap. animo leprosus, et mox secutoribus pro sectatoribus.

Cap. XXVII. post init. Constantio conhibente vivente, quorum alterum alterius glossema est, illudque pro connivente praeferendum. Ad fin. si ibi talis, et mox praeposterus (ut videtur) pro praeproperus.

Cap. XXVIII. in fin. quantum notae pro noxae.

Cap. XXIX. med. Et quia duas substantias non dicimus in Deo, nec tres subsistentias dicere debemus.

Cap. XXX. post init. tacet priore loco Eusebio.

Cap. XXXI. med. diligentius exposuit.

Cap. XXXV. v. 10 ab init. cap. matres et viri juvenes, virginesque immensa, etc. satis probe, et verius.

Cap. XXXVI. sub init. ad horam undecimam pro decimam.

LIB. II.

Cap. I. v. 5. ab init. cap. ductoresque nostri, et mox darent pro dederunt. Decimo ab hoc versu tacet ei. In fine cap. suscepit, deinde novem menses pro octo, falso tamen. Vide nos ibi.

Cap. II. vers. 2. de militia.

Cap. III. decimo a fine versu et copulam tacet, tum habet Tria millia et eo amplius, tacito simul.

Cap. IV. vers. 1. vita: et col. 512. vers. 13. qui se deduxerant. Col. 513. not. d. tacet die ipsa, quod et verius puto.

Cap. V. vers. 3. tacet per se.

Cap. VI. not. j. Lucius omnia, etc.

Cap. VII. vers. 2. nebulosi ductoris. Et col. 517. vers. 5. descripta sunt, legimus.

Cap. VIII. ad not. e. Apeteliote pro Apeliote.

Cap. IX. vers. 2. tacet nobis, deinde plus habet, olivarum plantationem quoque Domini, etc. Col. 518. vers. 20. tacet propria; vers. 38. et quaecumque ad victum, etc. Col. 519. ad not. e. impendi pro impendere.

Cap. XI. not. g. tunc Consulares: sub fin. revocarit pro revocaret.

Cap. XII. vers. ultimo regnum gerente pro rem, etc.

[Col. 1178] Cap. XV. vers. 6. fideliter pro fiaenter.

Cap. XVI. vers. 1. dictata. vers. 4. negat se impiorum posse verba, etc. Paullo ante not. h. tacet impia, versu octavo a fine, Maximus qui se exuetere [sic] tyranni in famia, legitimum principem gestiret ostendere: Omnino verius, tantum quod fraudi esse potest, verbum exuetere, in duo dispertias ex vetere: sicque locum refigi velim. Confer praeced. cap. XIV.

Cap. XX. medio, tacet duo verba verti vel, ferme concinnius.

Cap. XXII. col. 529. vers. 3. post not. b. res gestas ad Imperatorem referunt.

Cap. XXIII. vers. 6. et 7. cuncta quae ad summum pavimentorum levabantur, et mox immissis pro immensis. Col. 530. post med. templi foribus obseratis pro temporibus observatis: ibidem undecimo a fine versu tacet radio. Col. 531 init. ab ipsis Gentibus pro Gentilibus, et col. 533. v. 4. et Soron Apim primo ex compositione, post vero per, etc.

Cap. XXV. vers. 7. plus habet digna dignatione numinis, et ad not. g. irrepebat pro erepebat. Sub capitis finem caeterisque fraudibus pro caecisque, etc. et mox omnino verius, incertis patribus pro incestis, quemadmodum et in Editione nostra velim restitui.

Cap. XXVI. sub fin. sed fecerint pro sed profecerint.

Cap. XXVII. col. 536, vers. 1. et 2. iterum rectissime veri Dei templa, Ecclesiaeque constructae, ad cujus lectionis fidem refigi et apud nos locum velim, atque illud celsae, quod ex Barraeano exemplari accepimus, expungi.

Cap. XXIX. vers. 12. commendatae pro commendata.

Cap. XXX. in fin. vobis magna pernicie pro magnae, etc.

Cap. XXXIII. v. 11. ab init. cap. secuturam Eugenio pro securam, etc. et vers. 16. rectius, praesumserant plurium numero: mox primo illi pro primi, etc. Ibidem ante not. e. paullo melius ad solita pro ad solida se vertit, etc. et tertio ab hoc versu justa praelia ista, etc. tacitis etiam voculis intermediis, ut puto.

EXPLICIT LIBER HISTORIAE ECCLESIASTICAE FELICITER.

Index locorum ex sacra scriptura

Auctor incertus

[Col. 1177]

INDEX LOCORUM EX SACRA SCRIPTURA QUI IN RUFINI OPERIBUS SPARSIM LAUDANTUR, AUT EXPLICANTUR. (In hoc Indice revocatur lector ad numeros in Rufini Operibus et in Appendice ad Rufinum crassiori charactere expressos.)

    GENESIS.

  • Cap. XLIX. Vocavit autem filios suos, et dixit: Congregamihi, ut annunciem vobis, quae occursura sunt vobis in novissimis, Pag. 24

    • EXODUS.

  • Cap. IV. Israel primogenitus meus. 25

  • XIII. Et erit vita suspensa ante oculos tuos, et timebis per diem et noctem, etc. 86

    • DEUTERONOMIUM.

  • Cap. II. Cum divideret Excelsus gentes, statuit terminos gentium secundum numerum. 77

  • XXXII. Audite haec omnes gentes: auribus percipite omnes, qui habitatis orbem, quique terrigenae et filii hominum, simul in unum dives et pauper. Append. 479

  • XXXII. Ex vineis Sodomorum vitis eorum, et palmes [Col. 1178] eorum de Gomorris, uva eorum, uva fellis et botrua amarissimus ipsis. 88

    • ESAIAS.

  • Cap. III. Vae animae eorum, qui cogitaverunt cogitationem pessimam adversus semetipsos dicentes, Alligemus justum, quia inutilis est nobis. 83

  • III. Dominus in judicium veniet, cum senioribus et principibus populi. 84

  • V. Expectavi ut faceret uvam, fecit autem spinas. 85

  • VII. Virgo concipiet, et pariet filium. 73

  • XXV. Et faciet Dominus Deus Sabaoth omnibus gentibus, in monte isto bibent laetitiam, bibent vinum, ungentur unguento in monte isto. 82

  • XXVI. Resurgent mortui, et suscitabuntur qui sunt in sepulchris. 105

  • XXXVI. Mulieres, quae venitis a spectaculo, venite: non enim est populus habens intellectum. 95

  • [Col. 1179] L. Peccatis nostris venundati sumus. 77

  • L. Dorsum meum dedi ad flagella, et maxillas ad palmas, et faciem non averti, etc. 83

  • LII. Quibus non est annunciatum de eo, videbunt, et qui non audierunt intelligent. 81

  • LIII. Domine quis credidit auditui nostro. 84

  • LIII. Sicut agnus coram tondente se, non aperuit os suum, in humilitate judicium ejus. 85

  • LVII. Recubans dormivit ut leo, et ut catulus leonis, quis suscitabit eum? 86

  • LVII. Supra quem aperuistis os vestrum, et adversus quem relaxastis linguas vestras. 85

  • LXI. Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus, etc. 62

  • LXIII. Qui eduxit de terra pastorem magnum ovium. 92

  • LXIII. Quis est hic qui venit de Edom, rubor vestimentorum ejus ex Bosra? Quare rubicunda sunt vestimenta tua, et indumentum tuum, etc. 88

    • JEREMIAS.

  • Cap. II. Ego plantavi te vineam frugiferam. 25

  • III. Mortificaverunt in lacum vitam meam, et posuerunt lapidem super me. 89

  • VI. Spiritus vultus nostri Christus Dominus: comprehensus est in corruptionibus nostris, in quo diximus: sub umbra ejus vivemus in gentibus. 82

  • XI. Venite et injiciamus lignum in panem ejus, et conferamus eum de terra viventium. 86

    • EZECHIEL

  • Cap. XXX. In illa die procedent Angeli festinantes exterminare Aethiopiam, eritque inter eos perturbatio in die Aegypti, etc. 78

  • XXXII. Et extraham te in hamo meo, et extendam te super terram. Campi de te implebuntur, et constituam te super omnes volucres coeli. 79

  • XLIV. Porta autem, quae respicit ad Orientem, clausa erit, et non aperietur, et nemo transibit per eam, quoniam Dominus Deus Israel transibit per eam, et clausa erit. 72

    • OSEE.

  • Cap. I. Si fuerint filii Israel sicut arena maris, reliquiae salvae fient. 11

  • III. Et dicit Dominus: Ad huc vade, dilige mulierem dilectam amicis et adulteram, sicut diligit Dominus filios Israel, etc. Append. 413

  • IV. Judicate matrem vestram, judicate, quoniam ipsa non uxor mea, et ego non vir ejus. Append. 403

  • IV. Audite verbum Domini filii, Israel, quia judicium Domino cum habitatoribus terrae, non enim est veritas, et non est misericordia, et non est scientia, etc. Append. 415

  • V. In tribulatione sua mane consurgent ad me: Venite, revertamur ad Dominum, quia ipse coepit, et salvabit nos, percutiet et curabit nos. Append. 428

  • V. Audite hoc, sacerdotes, et attendite, domus.

  • VI. Sanabit nos post biduum, in die autem tertia, resurgemus, et vivemus in conspectu ejus. 92

  • VII. Cum sanare vellem Israel, revelata est iniquitas Effraim et malitia Samariae, quia, etc. Append. 431

  • VIII. In gutture tuo sit tuba, quasi Aquila super domum Domini, pro eo quod, etc. Append. 436

  • IX. Noli laetari, Israel, noli exultare, quia a foedere legis sacrilega pollutione discesseris. Append. 442

  • X. Vaccas Bethavem coluerunt habitantes Samariae, quia luxit super eum populus ejus, et aeditui ejus superexultaverunt in gloria ejus, quia migravit ab eo. Append. 449

  • X. Et alligantes eum xenium Regi Jarim. 84

  • X. Vitis frondosa Israel, fructus adaequatus est ei secundum multitudinem, fructus, etc. Append. 447

  • XI. Sic fecit vobis Bethel. Append. 456

    • AMOS.

    [Col. 1180]

  • Cap. VI. Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae. Append. 535

  • VIII. Occidet tibi sol meridie. 87

  • IX. Qui aedificat in coelo ascensionem suam. 94

    • ZACHARIAS.

  • Cap. XI. Et dixi ad eos: Si bonum est in conspectu vestro, date mercedem, et abnuite. Et accepi triginta argenteos, et misi eos in domum Domini in conflatorium. 83

  • XIV. In illa die non erit lux: frigus et pruina erit uno die, et dies illa nota Domino, et neque dies neque nox, et ad vesperam erit lux. 87

    • MALACHIAS.

  • Cap. III. Ecce veniet Dominus omnipotens, et quis sustinebit diem adventus ejus, aut quis sustinebit aspectum ejus? quia ipse ingreditur sicut ignis conflatorii, et sicut herba, etc. 95

    • PSALTERIUM

  • Cap. III. Ego dormivi et soporatus sum, et exsurrexi, quoniam Dominus suscepit me. 91

  • IV. Qui manducavit panes meos, ampliavit adversum me supplantationem. 82

  • IV. Filii hominum, usquequo gravi corde, ut quid diligitis vanitatem, et quaeritis, e c. Append. 547

  • X. Ut sagittent in obscuro rectos corde. 46

  • XI. Linguam nostram magnificabimus: labia nostra a nobis sunt, quis noster, etc. Append. 528

  • XI. Propter miseriam inopum et gemitum pauperum, nunc exsurgam, dicit Dominus. 91

  • XV. Quia non dabis sanctum tuum videre corruptionem. 90

  • XV. Domine, eduxisti animam meam ab inferno, salvasti me a descendentibus in lacum. 90

  • XVII. Cum sancto sanctus eris, et cum perverso perverteris. Append. 407

  • XVII. Qui ascendit super Cherubin, volavit super pennas ventorum. 94

  • XXI. Tauri pingues obsederunt me. 34

  • XXI. Et in pulverem mortis deduxisti me. 89

  • XXXII. Tollite portas principes vestras, et elevamini, portae aeternales, et introibit rex gloriae. Quis est iste rex gloriae? Dominus fortis, et potens, etc. 93

  • XXIII. Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescet in loco sancto tuo? Append. 456

  • XXV. Odi Ecclesiam malignantium, et cum impiis non sedebo. 101

  • XXVII. Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem. 88

  • XXIX. Quae utilitas in sanguine meo, dum descendero in corruptionem. 89

  • XXIX. Quia non derelinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum videre, etc. 90

  • XXIX. Domine, eduxisti de inferno animam meam, salvasti me a descendentibus in lacum. 91

  • XXX. In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum. 95

  • XXXIV. Fiat via illorum tenebrae et lubricum, et Angelus Domini persequens eos. Append. 454

  • XXXVII. Ego tanquam surdus non audiebam, et sicut mutus non aperiens os suum. 85

  • XXXVII. Amici mei, et proximi mei adversum me appropinquaverunt, et steterunt. 82

  • XXXVII. Factus sum sicut homo non audiens, et non habens in ore suo redargutiones. 83

  • XXXVIII. Obmutui et humiliatus sum, et silui a bonis, et dolor meus renovatus est. Append. 532

  • XLIV. Speciosus forma prae filiis hominum. Append. 412

  • XLV. Deus in medio ejus non commovebitur: adjuvabit eam Deus mane diluculo. Append. 461

  • XLVI. Ascendit Deus in jubilatione, et Dominus in voce tubae. 94

  • [Col. 1181] XLVIII. Homo cum in honore esset, comparatus est jumentis, et similis factus est illis. Append. 474

  • XLIX. Peccatori autem dixit Deus, Quare tu enarras justitias meas, et assumis, etc. Append. 550

  • L. Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. Append. 415

  • LIV. Molliti sunt sermones ejus super oleum, et ipsi sunt jacula. 82

  • LV. Qui facit Angelos suos Spiritus et ministros suos ignem urentem. Append. 469

  • LVII. Ad nihilum devenient, tanquam aqua decurrens. Append. 455

  • LXII. Tabernaculum Idumaeorum, et Ismaelitae, Moab et Agareni, Gebal et Amon et Amalech, et alienigenae cum habitantibus Tyrum. Etenim Assur venit cum illis, etc. Append. 440

  • LXIII. Ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus. 93

  • LXIV. Benedices coronae anni benignitatis tuae, et campi tui replebuntur ubertate. Pinguescent fines deserti et exultatione colles accingentur. Append. 160

  • LXIV. Verumtamen mendaces filii hominum in stateris, ut decipiant ipsi de vanitate, etc. 55

  • LXVIII. Descendi in limum profundi, et non est substantia. 89

  • LXVIII. Et dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto. 88

  • LXX. Quoniam conversus vivificasti me, et de abysso terrae iterum reduxisti me. 89

  • LXXII. Mihi adhaerere Deo bonum est. 17

  • LXXII. Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum, transierunt in astum cordis. Cogitaverunt et locuti sunt nequitiam. Iniquitatem in excelso locuti sunt. Append. 20

  • LXXIII. Dedit eum in escam populis Aethiopum. 80

  • LXXV. Dormitaverunt omnes qui ascenderunt equos. 35

  • LXXV. Notus in Judaea Deus. 42

  • LXXVII. Excitatus tanquam dormiens Dominus. 485

  • LXXXVI. Diliget Dominus portas Sion super omnia tabernacula Jacob. App. 401

  • LXXXVII. Et factus est sicut homo sine adjutorio inter mortuos liber. 93

  • XCII. Parata est sedes tua, Deus, ex tunc; a saeculo tu es. 94

  • CIII. Omnia a te expectant, Domine, ut des illis escam in tempore. Dante te illis, colligent: aperiente te manum tuam, omnia implebuntur bonitate: Avertente, etc. App. 481. 486

  • CIV. Posuit pluvias eorum grandinem, ignem comburentem in terra ipsorum: et percussit vineas eorum, et contrivit omne lignum finium eorum. App. 488

  • CXI. Quia disponit sermones suos in judicio. 95

  • CXIII. Coelum coeli Domino; terram autem dedit filiis hominum. App. 555

  • CXXVI. Ecce Domini filii merces, fructus ventris. 30

  • CXXXVIII. Quo ibo a spiritu tuo, aut quo a facie tua fugiam? Si ascendero in coelum, tu illic es, si descendero in infernum ades. Si sumpsero pennas meas diluculo, et habitavero in extremis maris: illuc manus tua deducet me, etc. App. 554

  • CXLI. Portio mea in terra viventium. App. 504

  • CIX. Donec ponam inimicos tuos sub pedibus tuis. 7

  • CIX. Ante luciferum genui te. 42

  • CIX. Dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris meis. 94

    • JOB.

  • Cap. XII. Dominus concordat corda principum. 85

  • XL. Aut adducis draconem, aut ponis capistrum circa nares ejus. 80

    • CANTICUM CANTICORUM.

  • Cap. I. Adolescentulae dilexerunt te: post te curremus in odorem unguentorum tuorum. 30 et seq.

  • II. Exite et videte, filiae Jerusalem, coronam, qua coronavit eum mater sua. 87

  • [Col. 1182] II. Prehendite mihi vulpes pusillas, et exterminantes vineas meas. 30

  • III. In cubili meo quaesivi eum, et non inveni, quem diligit anima mea. 92

  • III. Tenebo eum, et non dimittam eum, quem diligit anima mea. 92

  • V. Intravi in hortum meum, soror mea, sponsa mea, et vindemiavi vineam meam, etc. 88

  • VI. Una est columba mea, una est perfecta genitrici suae. 101

  • XXII. Prehendite vulpes parvulas, exterminantes vineas meas. 30

    • DANIEL.

  • Cap. III. Videbam in visu noctis, et ecce cum nubibus coeli, quasi filius hominis, etc. 96

  • XII. Quia tunc resurgent, qui sunt in terrae pulvere: hi quidem in vitam aeternam, etc. 105

    • BARUCH.

  • Cap. III. Hic Deus noster, non reputabitur alter ad eum, qui invenit omnem viam disciplinae, et dedit eam Jacob, et Israel dilecto suo: posthaec in terris visus est, etc. 63

    • MATTHAEUS.

  • Cap. I. Quia paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum: hic enim salvum faciet, etc. 73

  • IV. Venite post me. 35

  • IV. Dominus Jesus ductus est in desertum a spiritu, ut tentaretur a diabolo. 37

  • IV. Et accedentes Angeli ministrabant ei. 37

  • X. Nolite timere eos, qui possunt corpus occidere, animae autem nihil possunt facere. 95

  • X. Estote prudentes sicut serpentes. 36

  • XI. Tu es qui venturus est, an alium exspectamus? 89

  • XIII. Simile est regnum coelorum fermento, quod abscondit mulier in farinae mensuris, etc. 64

  • XIII. Semen cecidit super terram bonam, et adferet fructum, aliud tricesimum, etc. 31

  • XV. Si caecus caeco ducatum praebeat. 16

  • XV. Sciebat enim Pilatus, quod per invidiam tradidissent eum Judaei. 42

  • XVI. Propitius esto, Domine, non tibi erit hoc. 35

  • XVII. Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene, etc. 39

  • XIX. Nisi conversi fueritis sicut infans, non intrabitis in regnum caelorum. 17

  • XIX. Quod est apud homines impossibile, possibile est apud Deum. 277

  • XXII. In resurrectione mortuorum, neque nubent, neque nubentur, sed erunt sicut, etc. 105

  • XXII. Dic nobis, licet censum dare Caesari, an non? 42

  • XXII. Deus Abraham, Deus Isaac, Deus autem non mortuorum, sed viventium. 105

  • XXII. Si ergo David in spiritu Dominum vocat eum, quomodo filius ejus est? 94

  • XXIII. A sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariae. 27

  • XXIV. Cum dixerint vobis, Ecce Christus hic, aut ecce illic, nolite credere, etc. 97

  • XXV. Ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo, et Angelis ejus. 37

  • XXV. Et segregabit oves ab haedis. 98

  • XXVI. Sexta siquidem hora tenebrae factae sunt usque ad horam nonam, et terra mota, etc. 552

  • XXVI. Veruntamen dico vobis: Amodo videbitis Filium hominis sedentem ad, etc. 35

  • XXVI. Consilium fecerunt, ut Jesum dolo tenerent et, etc. 42

  • XXVI. Ave rabi, et osculatus est eum. 82

  • XXVI. Quia consilium fecerunt Scribae et Pharisaei, ut Jesum dolo tenerent. 27

  • XXVII. Sanguis illius super nos et super filios nostros. 28

  • XXVII. Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem. 87

  • [Col. 1183] XXVII. Monumenta aperta sunt, et multa corpora dormientium sanctorum, etc. 89

  • XXVII. Mortuus est ex infirmitate, et resurrexit a mortuis ex virtute. 41

  • XXVII. Mundus sum a sanguine justi hujus. 28

  • XXVIII. Baptizate omnes gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. 103

    • MARCUS.

  • Cap I. Quia crucifigi oportet Filium hominis, et mori. 35

  • VIII. Vade retro, Satana, scandalum mihi es, quoniam non sapis quae Dei sunt, sed, etc. 35

    • LUCAS.

  • Cap. XII. Quia cum venerit Dominus servi illius, dividet eum, et partem cum infidelibus ponet, etc. 27

  • XV. Laetitia est enim et gaudium Angelis in coelis super uno peccatore poenitentiam, etc. 15

  • XV. Ego semper tecum fui, nunquam praeterii, et nunquam dedisti mihi haedum, etc. 27

  • XX. Quod apud homines impossibile est, possibile est apud Deum. 277

    • JOANNES.

  • Cap. II. Solvite templum hoc, et in tribus diebus suscitabo illud; hoc autem dicebat, etc. 9

  • III. Sicut exaltavit Moyses serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis. 34

  • V. Quia ego veni in nomine Patris mei, et non recepistis me, alius veniet in, etc. 97

  • V. Pater neminem judicat, sed omne judicium dedit Filio. 34

  • VII. Quia flumina de ventre ejus procedent aquae vivae. 86

  • VIII. Ego et Pater unum sumus. 59

  • VIII. Samaritanus est, daemonium habet. 43

  • IX. Ego in judicium veni in hunc mundum. 34

  • X. Erit unus grex, et unus pastor. 34

  • XII. Cum exaltatus fuero a terra, omnia ad me ipsum traham. 90

  • XIII. Filioli adhuc modicum vobiscum sum. 48

  • XIV. Quia vado ad Deum meum et Deum vestrum. 44

  • XV. Ego sum vitis vera. 11

  • XX. Quia tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum. 92

    • ACTA.

  • Cap. II. Verbum enim consummans et brevians in aequitate faciet Dominus super terram. 52

  • X. Quem unxit Pater Spiritu Sancto misso de coelis. 62

  • XV. Multi ex circumeuntibus Judaeis simulabant se Apostolos Christi. 54

    • AD ROMANOS.

  • Cap. III. Scimus quia omnia quae lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur. App. 507

  • IV. Mortuus est propter delicta nostra et resurrexit propter justificationem nostram. App. 504

  • VI. Qui alios doces, teipsum non doces. 12

  • VIII. Quia illum suscitavit a mortuis. 9

  • XIV. Quia omnes nos stare oportet ante tribunal Christi, ut recipiat unusquisque propria corporis prout gessit, sive bona sive mala. 97

    • CORINTHIOS.

  • Cap. I. Verbum enim crucis pereuntibus stultitia est, his vero qui salvi fiunt, etc. 84

  • Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, Gentibus autem stultitiam, ipsis vocatis Judaeis et Graecis Christum Dei virtutem, etc. 84

  • II. Loquetur enim ipse sapientiam inter perfectos. 40

  • III. Lac vobis potum dedi, non escam. 46

  • III. Dei enim administratio est, Dei cultura est. 31

  • IV. Si enim qui videtur, noster homo corrumpitur, sed qui intus est. 28

  • VIII. Et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia. 65

  • [Col. 1184] IX. Quis plantavit vineam, et de fructibus ejus non edit? 31

  • IX. Quia macero corpus meum et servituti subjicio, ne forte cum aliis, etc. 35

  • VI. Sic enim pugnat, non quasi acrem caedens, sed, etc. 15

  • XI. Quia caput Christi Deus est. 64

  • XII. Ne extollar, datus est carni meae stimulus, Angelus Satanae, qui me colaphizet. 35

  • XII. Nemo enim dicit Dominum Jesum Christum, nisi in Spiritu Sancto. 7

  • XII. Unusquisque secundum figuram fidei suae recipit gratiam Spiritus. 43

  • XV. Primus homo de terra terrenus. 26

  • XV. Quod si resurrectio mortuorum non est, ergo Christus non resurrexit. Si autem non resurrexit, inanis est praedicatio nostra, vacua est et e fides nostra. 107

  • XV. Nunc autem Christus resurrexit a mortuis, primitiae dormientium, quoniam quidem per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum. 107

  • XV. Quia non primum quod spiritale est, sed quod animale est. 26

  • XV. Insipiens tu, quod seminas non vivificatur, nisi prius moriatur: et quod seminas non corpus, quod futurum est, seminas, etc. 106

    • GALATAS.

  • Cap. II. Christo concrucifixus sum: Vivo vero jam non ego, vivit vero Christus in me, etc. 16

  • IV. Abraham duos filios habuit, unum de ancilla, et unum de libera: haec autem, sunt duo Testamenta. 26

    • EPHESIOS.

  • Cap. I. Sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti, etc. 334

  • II. Secundum operationem potentiae virtutis ejus, quam operatus in Christo, suscitans eum a mortuis, etc. 94

  • II. Qui simul excitavit nos, simulque sedere fecit in coelestibus. 92

  • V. Non enim argento, vel auro redempti estis, sed pretioso sanguine unigeniti a Deo. 12

  • V. Qui uxorem suam diligit, se ipsum diligit: nemo enim unquam carnem suam odio habet, etc. 332

    • PHILIPPENSES.

  • Cap. I. Miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? 335

  • II. In cujus nomine, omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum. 94

  • II. Habitu inventus ut homo. 79

  • II. Quia in nomine Jesu, omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, etc. 77. 78

  • II. Hoc sentite in vobis, quod in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est se esse aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, etc. 78

  • IV. Omnia possum in eo, qui me confortat. 16

  • VI. Scio et abundare et esurire ad omnia, et in omnibus imbutus sum. 39

    • COLOSSENSES.

  • Cap. I. Qui est imago invisibilis Dei primogenitus omnis creaturae, etc. 323

  • II. Delens, quod adversus nos erat, chirographum, et affigens illud Cruci suae, traduxit Principatus, et Potestates, triumphans eos in semetipso, etc. 78

  • II. In quo inhabitat omnis plenitudo Deitatis corporaliter. 44

    • THESSALONICENSES.

  • Cap. II. Ne quis vos seducat ullo modo, quoniam nisi discessio venerit primum, et revelatus fuerit homo peccati filius perditionis, etc. 95

  • [Col. 1185] V. Omnia probantes, quod bonum est tenentes, ab omni specie mala nos abstinentes. 315

    • TIMOTHEUM II.

  • Cap. II. Laborantem agricolam oportet primum de fructibus percipere. 31

  • IV. Haec autem faciens, te ipsum salvum facies, et eos qui tecum sunt. 47

    • HEBRAEOS.

  • Cap. II. Decebat enim eum propter quem omnia, per quem omnia, qui multos filios, etc. 90

  • XI. Credere enim primo omnium accedentem ad Deum oportet, quia est, etc. 56

  • XI. Moyses, spretis Aegyptiorum thesauris, elegit potius ferre improperium Christi. 31

  • XI. Maledicta terra in operibus suis, spinas et tribulos producet tibi. 86

    • I. PETRI.

    [Col. 1186]

  • Cap. II. Quales oportet nos esse in sanctis conversationibus, exspectantes adventum Domini, etc. Ap. 554

  • III. Christus est in dextera Dei sedens in coelis. 94

  • II. Quia Christus mortificatus carne, vivificatus autem spiritu, qui in ipso habitat, eis qui in carcere conclusi erant descendit spiritibus praedicare, qui increduli fuere in diebus Noe. 89

    • II. PETRI.

  • Cap. II. Quando coeli ardentes magno impetu transibunt: et elementa ignium ardoribus decoquentur. Ap. 493

    • APOC.

  • Cap. IV. Et requiem non habebant die ac nocte, dicentes Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus Sabaoth, qui erat et qui est, etc. 61

  • XVII. Aquae multae, etc. Ap. 6

Index verborum, sententiarum ac rerum memorabilium

Auctor incertus

[Col. 1185]

INDEX VERBORUM, SENTENTIARUM AC RERUM MEMORABILIUM QUAE IN RUFINI OPERIBUS CONTINENTUR. ( In hoc Indice revocatur lector ad numeros crassiori charactere in textu Rufini expressos. )

    A

  • Abstinentia Monachorum Evagrio cohabitantium pane, male, et aqua tantum utentium. pag. 192.

  • Aegyptus idolorum officina. 148. Habet Deos multos et unde. Ibid. Habet etiam multos Monachos. Ibid.

  • Aetius haereticus. 252.

  • Agricola terrae suae, quis esse putandus est. 32.

  • Alexander Episcopus Alexandriae. 217. et seq.

  • Alligare pullum ad palmitem, quid, 11, et seq.

  • Altitudo et latitudo Crucis describitur. 76.

  • Ambrosius jejuniis pugnat adversus Justinae furorem. 286.

  • Amictus quid. 13.

  • Ammon pater Monachorum. 200. Ejus animam videt Antonius in coelum euntem. Ibid.

  • Ammon, sive Amun contra latrones portae monasterii custodes duos dracones ponit. 158. Latrones humaniter tractat, et ad Deum convertit. Ibid. Draco ejus precibus disrampitur. Ibid. Puerum emota mente sacro oleo sibi restituit. Ibid.

  • Ammonas, sive Piammon aeger per Angelum curatur. 205. Eo in altari offerente Angelus signat communicantes. Ibid.

  • Ammonius virtutibus excellit. 189. Fratres ejus Eusebius, Euthymius, Dioscorus. Ibid. Hospiti cellulam suam cedit. Ibid.

  • Ampliatus est Joseph in multis et super fratres dicitur, 43. 44. et 45.

  • Angeli fratres nostri sunt. 45.

  • Angelus custos semper assistit, et docet Monachum Anuph. 168.

  • Angelus Piammonem aegrum curat. 205. Angelus signat communicantes in Missa Piammonis, et quos praeterit, intra triduum moriuntur. Ibid.

  • Angeli pascunt Anuph. 168. Ejus animam in coelum deferunt. Ibid.

  • Anima, quando in sanguine uvae lavatur. 13

  • Animae virtus tripartita, 28.

  • [Col. 1186] Animalia ruminantia. 33.

  • Antichristus ex tribu Dan nasciturus. 15.

  • Antonius quos curare non valet, ad Paulum simplicem mittit. 204.

  • Antonius Eremita Monachorum exemplar. 230.

  • Antonii Eremitae precibus se Constantinus Magnus commendat. 229. et seq.

  • Anuph numquam mentitus. 168. Ministerio Angelorum pascitur. Ibid. Sanctorum gloriam, et Daemonum cruciatus videt. 169. Anima ejus cum hymnis in coelum ab Angelis defertur. Ibid.

  • Apes nesciunt conjugia. 74.

  • Apelles, vel Apellen faber ferrarius, presbyter. 173. Ferro candente diabolum in mulieris specie fugat. Ibid. Inde ferrum candens manu nuda tractat. Ibid.

  • Apollo cur Daphnidi responsum non dat. 260. et seq.

  • Apollonius, seu Apollo. 144. Pater Monachorum. Ibid. Quindecim annos natus eremum petit. Ibid. Orans exauditur pro jactantiae spiritu a se auferendo. 145. Vestitus ejus non veterascit. Ibid. Die Dominico caritatis gratia suos ad cibum vocat. 146. Incarceratur cum aliis, ut miles fiat. Ibid. Divinitus liberatur. Ibid. Vestium munditiem amat. 148. Simulacrum Idoli pro pluvia circumferentes facit immobiles. 149. Eosdem oratione liberatos ad Christum convertit. Ibid. Latronem ad meliorem vitam revocat. 150. Ejusdem, et Latronis visio. Ibid. Principi contentioso mortem praedicit. 151. Duos pagos dissidentes conciliat. Ibid. Gratiam humilitatis cuidam impetrat. 152. Oratione panes in dies plurimos multiplicat. 153. Hospitum adventum praenuntiat. 154. Quomodo eos excipit. Ibid. Quotidianam communionem suadet. 155.

  • Apollonius Diaconus Martyrum adhortator. 183. Maledictionem patitur a Philemone. Ibid. Quem convertit patientia et mansuetudine. Ibid. Ignibus cum Philemone traditur. 184. Incolumis cum socio perstat. Ibid. Praefecti Alexandriae officiales et satellites convertit. Ibid. Cum iisdem in mare demergitur. Ibid. Corpora eorum illibata littori redduntur, et uno conduntur sepulcro. Ibid. Miracula eduntur ad ipsorum reliquias, Ibid.

  • [Col. 1187] Apostoli in perpetuo labore fuere. 32.

  • Apostoli, agricolae. 31.

  • Apostoli, venatores. 29.

  • Apostolorum origo. 40.

  • Aqua et sanguis ex Christi latere profluxit. 87.

  • Aquae potus nimius phantasias generat. 185.

  • Arca quae a Noe constructa, bicamerata erat et tricamerata. 14. seq.

  • Argenteis triginta Christus appretiatus. 83. et seq.

  • Arii conditio, et mores. 217. 218. Arii haeresis. Ibid. et 102. Arius ab exilio revocatur. 253. et seq. Arius cacando perit. 256.

  • Arii fidem nostrae verbis similem, sensu vero dissimilem. 253.

  • Arsenius Athanasii lector. 243.

  • Ascensus Christi ad coelos. 93. 94.

  • Aser interpretatur. 38. 39.

  • Athanasius puer quosdam per ludum baptizat. 257.

  • Athanasius idem Alexandriae Diaconus. 223. Fugit ex Occidentis partibus ad Constantem Caesarem. 247. Ordinatur Alexandriae Episcopus. 256. Etiam in occultis terrae ad necem perquiritur. 246. It in occursum percussori suo. 260. In lacu cisternae, aquam non habente, sex annis continuis occultatur. 246. Ad tribunal sistitur. 243. Artis magicae accusatur. 244. Inique condemnatus fugere cogitur. 246. et seq.

  • Athanasii dormitio. 269.

  • Auses Nave Filius Jesus dictus est. 62.

  • Auxentius haereticus Episcopus moritur. 263.

    B

  • Baptismi gratia duplex figuratur. 86. 87.

  • Be, seu Benus totus mansuetus. 141. Hippopotamo et crocodillo imperat. Ibid.

  • Benedictio panis. 143.

  • Benedictio Benjamin. 48.

  • Benedictio Nephtalim. 38. et seq.

  • Benedictio Ruben. 25. et seq.

  • Benedictio Gad. 36. et seq.

  • Benedictio Simeon et Levi. 26. et seq.

  • Benedictio Zabulon. 29. et seq.

  • Benedictio Judae. 7. et seq.

  • Benedictio Isachar. 30. et seq.

  • Benedictio Joseph Patriarchae. 40. et seq.

  • Benedictio coeli et terrae. 42. et seq.

  • Benedictio Aser. 38. et seq.

  • Benedictio Dan. 33. et seq.

  • Benedictionem ultimam cur Benjamin consecutus sit. 48. et seq.

  • Benedictiones variae super Joseph Patriarcham recensentur. 42. et seq.

  • Benjamin interpretatur. 45.

  • Benjamin lupus rapax. 48.

    C

  • Coeli benedictio in Christo. 44.

  • Caesari reddenda, quae Caesaris sunt. 43.

  • Calcaneum equi mordere quis dicatur. 35.

  • Carnis vitia quomodo domantur. 15.

  • Catuli Leonis, qui appellentur. 16. 17.

  • Cellia Monasterium, seu locus unde dictum. 181.

  • Census Caesari dandus. 43.

  • Christi foemora. 8.

  • Christus ex Virgine natus. 7.

  • Christus in quibus Leonis assimilatur. 8.

  • Christus a daemone per suggestionem tentatus. 44.

  • Christus vitis dicitur. 11. et seq.

  • Cogitationes superfluae tempore orationis opus daemonis. 187.

  • Colles aeterni mystice qui sunt. 46.

  • Communicantium digne nomina Angelus scribit. 205.

  • Communio ante cibum sumitur. 155. Communio quotidiana suadetur. Ibid.

  • Concubinae nomine Lex vetus intelligitur. 26.

  • Conterere arcus inimicorum, quid. 47.

  • Continentia in matrimonio Ammonis cum uxore. 157. Symphoniaci cum uxore annis triginta. 152.

  • Conversionis Judaeorum typus. 50.

  • Cooperatio S. Trinitatis. 71. et seq.

  • Copres presbyter hospitalitatis cultor. 159. Ejus narrationes cum taedio audiens ac dormiens visione increpatur. Ibid. Narrat sua facta ad aedificationem. 164. Arena ab ipso calcata fertilitatem terrae confert. 165. Illaesus in igne cruce signatus perstat. adversario Manichaeo in igne adusto. Ibid. et seq. Convertit ad fidem Idololatras Gentiles. 166. Furem Gentilem miraculo ad fidem adducit. Ibid.

  • Corruptio nulla in partu Virginis Mariae. 72.

  • [Col. 1188] Creatura omnis ex nihilo est. 71.

  • Creatura nulla Creatori suo aequalis. 64.

  • Credo in Symbolo cur primum dicitur. 55.

  • Credo in Deum Patrem omnipotentem. 56

  • Crocodillus Helenum trans flumen vehit. 169.

  • Crucifixus sub Pontio Pilato, et sepultus descendit ad inferna. 76. et seq.

  • Crucis descriptio. 77.

  • Crucis ratio non omnibus eadem. 81.

  • Culpae et poenae discrimen. 30.

    D

  • Daemon Christi tentator factus, ab eo tentatus. 27. et seq.

  • Daemon adorari petit. 139.

  • Daemones quomodo expellendi. 172.

  • Daemones multi in deserto. 197.

  • Damasus Episcopus. 282. 283.

  • Dan. 33. et seq.

  • Dan variae acceptiones. 34. et seq.

  • Daphnis Apollini litat. 260.

  • Decretum de Spiritu Sancto. 256.

  • Deliciae etiam in vilibus consistunt. 130.

  • Dentes super lac candidi. 14. 15. 17.

  • Descendit ad inferna in Symbolo Romanae Ecclesiae non habetur. 80.

  • Descensus Christi ad inferos probatur. 89. et seq.

  • Deus sine initio, et fine. 58.

  • Diaconus, praesente Episcopo aut presbytero, hostiam ne dividat. 227.

  • Didymus Alexandrinus. 276. et seq.

  • Dies judicii probatur. 95. 96.

  • Dies Quadragesimae. 21.

  • Dionysius in exsilium cur mittitur. 249.

  • Dioscorus Episcopus frater Ammonis. 189.

  • Dioscorus Presbyter, quid de pollutione nocturna sentiendum, suos docet. 185. Remedia praescribit. Ibid.

  • Discretione spirituum clarus Pithyrion. 172.

  • Dispersi qui. 28.

  • Divinitas sine exemplo est. 64. 71.

  • Divisi qui dicuntur. 28.

  • Divisio vestimentorum Christi. 88.

  • Dux de foemoribus Judae quomodo quis evadat. 16. 17.

    E

  • Ebionis haeresis. 101. et seq.

  • Ecclesia, Christi sanguine lavanda. 12.

  • Ecclesia sancta, quae. 102.

  • Ecclesia apud Iberos exstruitur. 252.

  • Ecclesia oppugnatur. 260.

  • Ecclesiae frequentatio a tribus et quatuor millibus. 176

  • Ecclesiae Orientalis Symbolum. 57.

  • Ecclesiae restituuntur. 288.

  • Edessa urbs Mesopotamiae. 274.

  • Edesius a poculis Regis Iberorum. 250.

  • Aegyptus doctissimis viris referta. 279.

  • Ἔλιξ quid. 11.

  • Elias Monachus septuaginta annis vivit in solitudine. 171. et seq. Integras hebdomadas jejunat. 172. Claret signis et medicamine cum 110. esset annorum. Ibid.

  • Episcopi duo in civitate una esse prohibentur Nicaen. Canone. 226.

  • Episcopis consortium mulierum interdicitur. 227.

  • Episcopus ab omnibus totius provinciae Episcopis ordinetur. 224. et seq.

  • Eques quando casurus retrorsum. 36.

  • Equites animae in corporibus positae, qui. 35.

  • Equitem et equum, Dominum cum carne suscepta, quidam designari volunt. 34.

  • Evagrii abstinentia, parcissime utentis aqua, et pane penitus abstinentis. 192.

  • Eucharistia sola nutrit. 172.

  • Eulogius Presbyter mentes communicantium agnoscit. 173. Singulis edicit. Ibid.

  • Eunomii haeresis. 104.

  • Eunomius haereticus, vir corpore et anima leprosus. 252 et seq.

  • Eusebius episcopus. 257.

  • Eusebius Nicomediensis. 223. Idem laudatur. 243

  • Eusebius sacerdos, et medicus. 258.

  • Eusebius Vercellensis in exsilium mittitur. 294.

  • Eusebius frater Ammonii. 189.

  • Euthymius Ammonii ejusdem frater. 189.

    F

  • Factum principis admirabile. 217. et seq.

  • [Col. 1189] Femina quaedam a januis mortis Crucis Christi contactu ad vitam revocatur. 229.

  • Feminae specie admittitur a superbo Monacho spectrum. 130. Blanditiis Monachum decipit. Ibid. Irrident deceptum daemones. Ibid.

  • Feminam nullam unquam vidit Joannes Monachus. 120.

  • Fermento regnum coelorum comparatur. 64.

  • Fidei Nicaenae exemplum. 224. 225. et seq.

  • Fidei Christianae simplicitas quantum virtutis habeat. 222. et seq.

  • Figura novi Testamenti. 24.

  • Filii Patris, qui. 15.

  • Filius quomodo a Patre genitus, non est discutiendum. 58.

  • Flagella Christi. 84.

  • Fluvius et fons unum sunt inseparabile. 60.

  • Foemora Christi, quae sunt mystice. 9. et seq.

  • Fons peccati et mortis de muliere prima. 87.

  • Fons nec dicitur fluvius, nec fluvius fons. 62.

  • Fons Mopsi. 254.

  • Frigus duplex, temporis et fidei. 87.

  • Fruges quo fine in terram sparguntur. 57.

  • Frumentius a rationibus Regis Iberorum. 250.

    G

  • Gad interpretatur. 36. seq.

  • Gaudium spirituale anachoretarum. 154.

  • Gens Ibera Christianismum suscipit. 250. et seq.

  • Georgius VI rapit Alexandriae Episcopatum. 251.

  • Gothorum per Thracias irruptio. 284. et seq.

  • Gratia amittitur ob verbum odiosum. 152.

  • Gratia Baptismi duplex. 86. 87.

  • Gratianus Imperator Theodosium regni participem adsciscit. 252.

  • Gratifici oculi Christi. 14.

  • Gregorius Cappadociae Episcopus. 279.

    H

  • Haeresis Eunomiana. 104.

  • Haeresis Arii, volentis abscindere substantiam Patris a Filio. 217. 218.

  • Haeretici etiam post poenitentiam ad sacerdotium recipiendi. 255.

  • Hamus Christi. 79.

  • Helenus, sive Hellen, novitius prunas ardentes illaesa veste defert. 168. Diabolo ad gulam explendam invitanti secundo resistit. 169. Divinitus mira ciborum suavitate recreatus. Ibid. Onager ei sarcinam deferendo obedit. Ibid. Crocodillo vectore flumen transmittit. Ibid. Solo verbo noxium Crocodillum perimit. 170. Cogitationes fratrum et tentationes occultas detegit. Ibid. Futura praevidet. Ibid. Daemonibus, ne juniorem fratrem tentent, limites figit. 171. Junior frater saepe coelestes percipit cibos. Ibid.

  • Herodes cur dictus est in Scripturis Jarim, sive sylvester. 85.

  • Hilarius Illyricum, Italiam, Galliasque circuit. 258.

  • Homo ex limo terrae creatus. 75. 76.

  • Hor, sive Or, ex anachoreta Monasterii institutor. 138. Abstinentia ejus. Ibid. Divinitus literas novit. Ibid. Daemones pellit. 139. Aegros sanat. Ibid. Lavat hospitum pedes. Ibid. Per tres annos nullum cibum terrenum sumit. Ibid. Coelesti esca post triduum pascitur. Ibid. Diaboli phantasiam egregio responso dispellit. Ibid. Uno die cellulam adventanti fratri exstruit. 140. Fratris cujusdam fraudem divinitus novit. Ibid.

  • Hospites quomodo excipi soliti apud anachoretas. 139. Hospites quandoque cogendi. 154. Hospites adorandi ritus apud Monachos unde fluxerit. Ibid.

  • Hospitalitas Monachorum Nitriae admirabilis. 168. Oxyrynchi civitatis in Thebaida. 142. Protocomitis cujusdam. 183.

  • Humilitas Joannis, prophetiae gratiam non sibi, sed aliis tribuentis. 120.

    I-J

  • Jactantia fugienda. 125. Ea duplex. Ibid.

  • Jarim quid sonet? 85.

  • Ibera gens, quo tempore Christi fidem amplexa sit. 251. et seq.

  • Iberi poscunt a Constantino sacerdotes. 252.

  • Jejunium quartae et sextae feriae. 155.

  • Jesum Christum sedere a dextris Dei, probatur. 94.

  • Jesum in latere percussum, indeque aquam et sanguinem fluxisse, probatur. 86. 87.

  • Jesus Christus unicus Dei Filius. 62. 63.

  • Jesus Hebraei vocabuli nomen est. 62.

  • [Col. 1190] Jesus quid. 62. et seq.

  • In praepositio cur non additur in articulo in sanctam Ecclesiam, et quibusdam aliis. 99.

  • India quo tempore semina fidei prima suscepit. 231.

  • India duplex. 230. et seq.

  • India multis variisque linguis et gentilibus habitatur. 230.

  • Inimici Judae, qui. 78.

  • Inimicis quousque dicuntur inimici. 8. et seq.

  • Infidelium de Resurrectione error. 105.

  • Insidias in Jesum Judaei moliuntur. 42. 43.

  • Intelligentia divinarum Scripturarum unde petenda. 279. et seq.

  • Invidiae contra Athanasium. 255. et seq

  • Invocatio Sanctorum. 186.

  • Joannes (S.) Aegyptius apud Lycum civitatem habitans. 119. Ab aetatis anno quadragesimo ad nonagesimum nullus ad eum ingressus. Ibid. Nullam videt feminam. 120. Cellam hospitalem extrinsecus fieri permittit. Ibid. Prophetiae spiritu donatus. Ibid. Theodosio belli eventum praedixit. Ibid. Et Romano duci victoriam. Ibid. Humilitas ejus. Ibid. Videtur in somnis ab uxore Tribuni. 121. Longe posita intuetur. Ibid. Occulta cordis agnoscit. 122. Flagellorum Dei caussas propalat. Ibid. Aegros oleo benedicto sanat. Ibid. Quo et mulieri visum restituit Ibid. Tertianam quoque pellit. 123. Ejus hospitalitas. Ibid. Sobrietas. Ibid. Humilitatis commendationem exemplis probat. 125. et seq. Mendacium etiam in humilitate fugiendum docet. 123. Moritur genibus flexis. 137.

  • Joannes frater stat tribus annis continuis. 173. Pedes ejus longa statione disrupti. 174. Sola Eucharistia Dominica sumpta vivit. Ibid. Diabolo presbyterum simulanti resistit. Ibid. Sanatur ab Angelo, et scientia divina repletur. Ibid. Jumentorum cingula texit. Ibid. Claudum cinguli tactu sanat. Ibid. Sabantur aegri pane ab eo benedicto. 175. Fratrum conversationes absens cognoscit. Ibid.

  • Joannes alius laetus omnes exhilarat. 206.

  • Joseph cur inter omnes fratres filius tertio appelletur. 2. seq.

  • Joseph Christi figura. 43.

  • Joseph Patriarchae interpretatio. 41.

  • Joviniani ortus, et finis. 267. 268.

  • Irene Spiridionis Cyprii Episcopi filia ad vitam revocatur. 222.

  • Isachar quid. 31. 32. Benedictionis ejus forma. Ibid.

  • Isidori Monasterium omnibus abundat. 181. Qui semel eo ingressus, numquam egreditur. Ibid. Nullus ibi infirmus, etiam dum moritur. Ibid.

  • Juda Catulus Leonis quomodo dicatur. 7. 8.

  • Judas confessio interpretatur. 15.

  • Judae benedictio filio. 7. et seq.

  • Judae regnum quamdiu duraverit. 10.

  • Judam Christum tradidisse, auctoritatibus docetur. 82.

  • Judicii extremi prophetia. 96. 97.

  • Judicium praedicationis Apostolorum. 53.

  • Juliani calliditas. 261.

  • Julianus imperator eligitur. 254.

  • Julianus in bello Persico perit. 262.

    L

  • Lapsis absque tormentis, quae poenitentia adhibenda. 225.

  • Latere (e) Christi cur potius, quam ab alio membro, aqua, et sanguis productus. 87.

  • Latitudo, profundum et altitudo Crucis describitur, 76.

  • Latrones conversi ab Ammone. 158.

  • Leenae munus. 274.

  • Legis naturalis, quae intra nos est, effectus. 26.

  • Leonculorum somnus triduanus. 8. 9.

  • Leonis acceptiones variae. 33. 34.

  • Leonis Catulus, quis. 16. 17.

  • Levi. 27. 28.

  • Levitarum origo. 28. et seq.

  • Liber pater ex Jovis foemore natus esse ab Ethnicis creditur. 74.

  • Liberius Urbis Romae Episcopus. 251. In exsilium truditur. Ibid. Ab exsilio regreditur, vivente adhuc Constantio. 254.

  • Libidinis per impatientiam, qui se exciderunt, a clericatu arcentur. 225.

  • Librorum veteris Testamenti numerus. 100. 101

  • Lignum veteris Testamenti numerus. 100. 101

  • Lignum Crucis Christi ad contactum corporis pene mor tui dijudicatur. 229. et seq.

  • Lucifer cur exul. 249. Exoratur ab Eusebio, ut Alexandriam ad Athanasium pergat. 254. Mittit illuc Diaconum suum, ipse Antiochiam se confert. Ibid. Aegre fert non recipi ab Eusebio Paulinum 257. Cogitat non recipere [Col. 1191] Alexandrinae synodi Decreta. Ibid. Fluctuat animo, et quare. Ibid. Quid tandem statuat. Ibid.

  • Luciferianorum schisma. 258.

  • Lucius Episcopus Arianus Ecclesiam Alexandrinam invadit. 269. et seq. Ejus in Orthodoxos saevitia. 270. Turpia quoque gesta in Virgines et continentes. Ibid. Per totam eremum solitarios tria circiter millia viros oppugnat. Ibid. et seq. Jubet deportari sanctos Monachorum patres in insulam paludium Aegypti, ubi nullus erat Christianus, et quare. 272. et seq. Appellente ad insulam navicula, qua vehebantur, filia sacerdotis pagani a Daemone corripitur. 173. Ejus vociferationes et querelae. Ibid. Liberatur per sanctos viros, unde et insulani ad Christum convertuntur, statimque diruto templo, Ecclesiam aedificant. Ibid. Lucius proinde sanctos Patres occulte revocat, remittitque in eremum. 274.

  • Lupus rapax Benjamin dictus. 49. 50.

    M

  • Macarii duo Monachi sanctitate insignes et virtutibus elari. 193.

  • Macarius Aegyptius innocentem a poena homicidii liberat. 194. A mortuo et sepulto testimonium exposcit. Ibid. Virginem magicis artibus equam visam oleo benedicto liberat. Ibid. Oleo benedicto aliam puellam sanat, et in virum vertit. 195. Hieracitam haereticum ad mortui suscitationem in fidei testimonium provocat. Ibid. Mortuum ad fidei probationem suscitat. 196.

  • Macarius Alexandrinus ultima deserti scrutatur. 196. A daemone ad Collectam vocatur. 198. Videt daemones Aethiopum specie Collectis interesse. Ibid. Variae daemonum suggestiones tempore orationis ab eo deteguntur. Ibid. Merita et demerita communicantium, et illusiones daemonum videt. 199.

  • Macarius idem Alexandrinus S. Antonii discipulus, et Rufino junctus. 271. Aridam sanat. Ibid. Caeco visum restituit. 272. Qua ratione caecus a caecitate liberatus sit. Ibid. Caecus redit cum omni domo sua, ut gratias agat. Ibid. Catulos ante ejus pedes a Leone positos a caecitate pariter curat. Ibid. Regreditur ad ipsum Leena cum leunculis, atque affert dono plurimas pelles lanatas ovium. Ibid.

  • Macedonianorum error. 253.

  • Macedonius. 252. Pauli loco a Constantio Episcopus subrogatus. Ibid. Ejus gesta. 253.

  • Manducare recusat Paulus, nisi Dominus curet, quem desiderat. 205.

  • Manichaei conciliabula Ecclesiae. 102.

  • Manichaeorum error. 105.

  • Manus Christi, qui. 13.

  • Marcionis haeretici iniquitas de Deo. 102.

  • Maria Virgo in partu incorrupta. 72. 73.

  • Matrimonia ad quid instituta. 57.

  • Matthaeus in Aethiopiam ad evangelizandum mittitur. 230. et seq.

  • Mauvia Saracenorum gentis regina vastat imperii Romani provincias. 275. Orata pace, non aliter concedit, nisi Moyses Eremita fiat Saracenorum Episcopus. Ibid.

  • Maximus Jerosolymorum Episcopus. 255.

  • Maximus, sive Maximinus Praefectus. 283. Ejus litterae ad Valentinianum pro Fide catholica. 287. Italiae appropinquante Justina, cum filio se fuga proripit. Ibid.

  • In Medio esse quid. 32.

  • Meletius contra decreta Antiochiae Episcopus creatur post Eudoxium. 251. Catholicum dogma praedicans, exsulare cogitur. 252.

  • Meletii sectatores in exilium pulsi minime se jungunt Eustathianis. 257.

  • Membra Christi, qui dicantur. 14.

  • Mendacium fugiendum. 123. et 125.

  • Mens nostra, quomodo generat Verbum. 58. 59.

  • Mens serena Spiritus Sancti habitaculum. 127.

  • Mercator Alexandrinus saeculo renuntiat. 181. Feliciter moritur. Ibid.

  • Merces boni operis. 32.

  • Merces Filii Dei. 31.

  • Meropius Philosophus Indiam pervadit. 231. Secum ducit puerulos Edesium et Frumentium. Ibid. Ejus navis ad Barbarorum portum applicuit. Ibid. Quorum crudeli consuetudine occiditur. Ibid. Pueri Barbarorum miseratione servati ad Regem ducuntur. Ibid.

  • Metrodorus Philosophus Indiam penetrat. 231.

  • Minerva de Jovis cerebro nata creditur. 74.

  • Mirabilia sanctorum Monachorum, qui fuerunt in Aegypto. 271. 272. et seq.

  • Miraculum crucis Christi. 229 et seq.

  • Miraculum ad preces mulieris. 251.

  • Monachus quidam lapsus ex vana gloria. 129. Decipitur [Col. 1192] a Diabolo specie mulieris. Ibid. Deceptus irridetur a Daemonibus. 130. Desperatus saeculum repetit. Ibid.

  • Monachi plurimi ex viciniis Cplis Macedoniani. 253. Monachi apud Mesopotamiam. 279.

  • Monachi opus praecipuum orare. 127.

  • Montes permanentes, qui. 44. et seq.

  • Montium benedictio. 45.

  • Morbus corporis, animae purgatio. 123.

  • Mors Christi, daemonum oppressio. 10.

  • Mors pro mercede, Christo illata. 85.

  • Motus species tres. 27. et seq.

  • Motus animae tres. 28.

  • Moyses Abas. 277.

  • Moyses Monachus insignis. 275. Exposcitur Episcopus. Ibid. Ducitur Alexandriam, quo sacerdos initietur. 276. Renuit ordinari a Lucio Alexandrinae sedis invasore. Ibid. Sacerdotium sumit ab Episcopis Confessoribus, quos Lucius in exsilium miserat. Ibid.

  • Mulieris Christianae captivae miraculis Ibera gens Christianismum suscepit. 233. Ejus pervigiles obsecrationes ad Deum Barbari mirantur. Ibid. Parvulum sanitati restituit, superponens Cilicio, et invocans Christi nomen. Ibid. Renuit conferre se ad Reginam Iberorum aegrotantem. Ibid. Ipsam se Regina deferri ad eam jubet, a qua sanatur. 234. Quid Reginam monet. Ibid. Rex ob salutem Reginae gratias Captivae agit. Ibid.

  • Mulieris mirifica fidei alacritas. 274. Praefectus eam apprehendi jubet. Ibid. Commotus ejus constantia Praefectus ad Palatium cum Officio regreditur. 275. Imperatorem de ejus virtute alloquitur. Ibid.

  • Mulieris calumnia in S. Athanasium. 244. De ipsa non permittitur inquirere. 245.

  • Mulier semimortua Christi cruce sanatur. 229.

  • Mundi corde quomodo Deum videant. 128.

  • Mutius, seu Pater Mutius olim latro. 160. Divinitus convertitur in actu latrocinandi. Ibid. Ad Ecclesiam deduci postulat. Ibid. Baptizatur. Ibid. Tribus primi Psalmi versiculis instructus ad eremum abit. Ibid. Radicibus herbarum victitat. 161. Post septem annorum abstinentiam Scripturas divinitus discit. Ibid. Semel in hebdomada Dominico die pane caelitus allato pascitur. Ibid. Studium ejus mortuos sepehendi. Ibid. A mortuo discipulo responsum audit. Ibid. Solem sistit, ne noctu ambulet. 162. Osculatus mortuum, ab eo de vitae desiderio responsum exposcit. Ibid. Ejus orationibus se commendat. 163. Decenter mortuum sepeliendum vestit. Ibid. Inducias morituro trium annorum ad poenitendum impetrat. Ibid. Pedes Nilum transit. Ibid. Januis clausis ad Fratres ingreditur. 164. Post hebdomadae jejunium panis ei ab ignoto offertur. Ibid. Aurum a Daemone ostensum contemnit. Ibid.

  • Myrmidones ex quibus nati. 74.

  • Myrrhato vino Christus potatus est. 88.

    N

  • Nativitas triplex. 46.

  • Nectarius ex Praetore Urbano adhuc Catechumenus Episcopus Constantinopolis ordinatur. 291.

  • Nemo in hoc saeculo despiciendus. 180.

  • Neophiti caute in Clerum adoptandi. 225.

  • Nephtalim interpretatur. 40.

  • Nicaenae fidei exemplum. 224. Nicaenum Concilium, et Canones. Ibid. et seq. usque 227.

  • Nitriae monasterium, unde dictum. 186

  • Nitria. 278.

  • Novatianos, quando ad Ecclesiam redeuntes, suscipere oporteat. 226.

  • Novati haeresis. 103. et seq.

  • Novatus lapsis poenitentiam denegat. 104.

  • Novitii in quo maxime laborare debeant. 128.

    O

  • Occidere hominem non semper criminosum. 105.

  • Oculi Christi, qui. 13.

  • Oculus solus capax lucis est. 76.

  • Oleo benedicto aegri sanantur. 122. Visus mulieri restituitur. Ibid. Tertiana febris pellitur. 123. Puella sanatur, et in virum vertitur. 189.

  • Olympus Gentilium dux. 292.

  • Ὁμοούσιον. 252.

  • Ὁμοούσιον quid. 224.

  • Oratio communicationis symbolum apud Aegyptios. 122.

  • Ordinari nemo potest nisi de licentia sui Ordinarii. 226

  • Origenes monachus bonus laudatusque. 191.

  • Origo Apostolorum. 40.

  • Oxyrynchus civitas in Thebaide plena monasteriis. 141. et seq. Ejus in fide integritas. 142. Item hospitalitas. Ibid. In ea viginti millia virginum, et decem millia monachorum. Ibid.

    P

    [Col. 1193]

  • Pambus Monachus. 278.

  • Panis coelitus datus fit ex candido. remissione accipientis, deterior. 134.

  • Panis Aser quomodo pinguis dicitur. 39.

  • Pane benedicto sanantur aegri. 175.

  • Paphnutius Episcopus et Confessor insignis. 221. Verbo daemones fugabat. Ibid. Aliae ejus virtutes. Ibid. Favet S. Athanasio, et Maximum avocat e conciliabulo. 244.

  • Paphnutius orat, ut reveletur ei, cui sit similis. 176. Ei symphoniacus, seu tibicem aequatur. Ibid. Item protocomes, seu vici primarius. 177. Nec non mercator Alexandrinus. 178.

  • Partus omnis ex tribus constat. 73.

  • Parvulus, cujus salus deplorabatur, precibus Christianae mulieris sanatur. 250.

  • Pater Filii pater. 57. 58.

  • Pater quomodo sit Filii pater, non discutiendum. 59. 60.

  • Paulinus consecratur Antiochenus Episcop. 254.

  • Pauli Samosateni error. 104.

  • Paulus simplex convertitur occasione adulterii uxoris. 202. B. Antonium adit. Ibid. Simpliciter obedit. Ibid. Opere manuum solitudinem solandam docet. 203. Silentii observator insignis. Ibid. Obedientiae variis operibus exercetur. 204. Antonio virtute potentior. Ibid. Daemonem oratione pellit. 205. Dei deliciae. Ibid.

  • Pedes Christi, qui. 13.

  • Perfectorum pater, Christus. 47.

  • Perfectorum solidus cibus. 16. 17.

  • Pericula varia, Aegypti monasteria visitare, qui volunt, subeant necesse est. 206. 207. et seq.

  • Persae pacem poscunt. 267. Componitur in vigintinovem annos. Ibid.

  • Persecutio, quae fuit apud Edessam. 274.

  • Phaenix sine conjuge nascitur. 73.

  • Pharisaeorum figura. 27.

  • Philemon choraula famosissimus Apollonium injuriis lacessit. 183. Mansuetudine Apollonii convertitur. Ibid. Ejus conversi zelus. Ibid. Ignibus cum Apollonio traditur. 184. Cum eodem in igne incolumis perstat. Ibid. In mare demergitur. Ibid. Corpus ejus illibatum littori restituitur. Ibid.

  • Piammon Presbyter videt Angelum juxta altare. 205.

  • Poenitet cum peccatoribus. Ibid. Verberatus a Daemonibus, sanatur ab Angelis. 206.

  • Piratertum, piratarum conspiratio. 37. et seq.

  • Pithagoreorum concilium. 103.

  • Pithyrion S. Antonii discipulus. 172. Clarus discretione spirituum. Ibid. Qui daemones expellendi sint, docet. Ibid.

  • Poenitentia Theodosii. 289. et seq.

  • Poenitentes qui moriuntur, vacui non dimittantur. 237.

  • Pretium unusquisque animae suae consequitur, cum concupiscentiae satisfecerit. 77.

  • Princeps ex Juda deesse non poterit. 17.

  • Princeps caussam concilii refert ad Episc. 218.

  • Probus Praefectus, ejusque industria et fides. 284.

  • Proficientium proprium. 35.

  • Protocomes, seu vici primarius, Paphnutio aequatur. 177. In matrimonio triginta annis continens 178. Ejus hospitalitas et eleemosynae. Ibid. Ejusdem incorruptum judicium. Ibid. Saeculo valedicit. 179. In eremum se confert. Ibid. Ejus animam ab Angelis in coelum deferri, videt Paphnutius. Ibid.

  • Provinciae, quae Thomae, Matthaeo, Bartholomaeo Apostolis ad annuntiandum Christum obvenerunt. 230.

  • Puella a daemone sanctorum Confessorum precibus liberata. 274.

  • Puerorum ludus imitantium Episcopum et quae in Ecclesiis geruntur. 257.

  • Pulli nomine, quid intelligatur. 17. 18.

  • Pullus asinae Christi. 11. 12.

  • Pyramides Mempheos. 182.

    Q

  • Quadragesimae dies. 21.

  • Qui natus est de Spiritu Sancto ex Maria Virgine. 71.

    R

  • Ratio Crucis non omnibus una eademque est. 81.

  • Regina Iberorum Christianismum amplectitur. 234. et seq.

  • Regnum non in sermone, sed in virtute consistit. 218.

  • Regnum Judae regis. 11.

  • Regnum coelorum fermento comparatur. 64.

  • Religiosi mundo illudunt, saecularibus mundus illudit. 200.

  • Reliquiae S. Joannis Baptistae apud Alexandriam conservatae. 301.

  • [Col. 1194] Remissio peccatorum per communionem. 155.

  • Renuntiasse diabolo quid? 126.

  • Reposita quae dicantur? 10. 11.

  • Requies bona, Christus. 31.

  • Restitutione furti sanatur rabidus. 203.

  • Resurrectio Christi probatur. 92.

  • Resurrectionis Christi figura. 10.

  • Resurrectio carnis scripturarum et variis auctoritatibus probatur. 111. 112. et seq.

  • Resurrectio a quibus negetur. 111.

  • Resurrectionis virtus. 112.

  • Rex Iberus in venatione periclitatur. 234. Fit Christianus. Ibid. Nondum sacris initiatus, fit suae gentis Apostolus. 235. Exstrui jubet Ecclesiam. Ibid.

  • Rhodanius in exsilium mittitur. 249.

  • Ruben prioris populi figura, seu persona. 25. Paterni thori maculator. Ibid. Cur ei aliquid laudis tribuitur. 26.

  • Ruben temerarius. 26. Mystice quid. Ibid.

    S

  • Sabellii haeresis. 256.

  • Sacerdotes in Iberiam mittuntur. 242.

  • Sacerdotes unde exorti. 27.

  • Sacerdotium non temere suscipiendum. 128.

  • Salustius Juliani Praefectus. 261. Theodorum adolescentem crudeliter torquet a prima luce usque ad horam decimam. Ibid.

  • Samosateni Pauli concilium vanitatis. 103.

  • Sanctam Ecclesiam catholicam credendum, non in sanctam Ecclesiam. 101.

  • Sanguis cum aqua e latere Christi in cruce profluxit. 186. et seq.

  • Schisma Luciferianorum. 257.

  • Scribarum typus. 27.

  • Scripturae divinae intelligentia, unde petenda. 279.

  • Scyrion Monachus. 278.

  • Sectae tres ex schismate Arii. 253.

  • Semitae nomine, quid intelligatur. 35.

  • Sensus pulli nomine intelligitur. 17.

  • Serapion decem millium Monachorum pater. 182. Ut pauperibus subveniat, cum iisdem operam suam messis tempore elocat. Ibid.

  • Serapis templum apud Alexandriam describitur. 293. 204. et seq. Nominis etymon et corruptio. 297. Simulachrum ejus caeditur. 295. Ejus loco martyrium et Ecclesia aedificatur. 301. Totius orbis Christiani plausu consecratur. 303. Dejecto Serapidis idolo, caetera fana diruuntur non solum Alexandriae, sed etiam per totam Aegyptum. 302. Pro Serapidis Thorace, ubique signum Dominicae cis depictum. Ibid. et seq.

  • Serpentis acceptiones variae. 33. 34.

  • Sicinini basilicas. 283.

  • Sidon venator dicitur. 29.

  • Signa ab Antonii discipulis facta. 279.

  • Signum spiritualis profectus, non affici mundan's. 147.

  • Silentium Monachorum Tabennensium tempore refectionis 141. Silentii observator insignis Paulus simplex. 203.

  • Simplicitas fidei, quantum virtutis habeat. 219.

  • Sion, in die judicii salvationis tutus locus mystice interpretatur. 179.

  • Siricius Damasi successor. 291.

  • Solitudinis commodum. 120.

  • Somnus leonculorum triduanus. 7. 8.

  • Sors quid. 32.

  • Sortium nomine, mandata Dei intelligi possunt. 33.

  • Spiridion Cyprius Episcopus in ordine prophetarum habitus. 222. Ovium Pastor. Ibid. Ejusdem miracula. Ibid et seq. De Spiritu Sancto decretum. 255.

  • Stola Christi, pro Ecclesia. 11. 12.

  • Stolae acceptiones variae. 16. 17.

  • Stolam suam in vino lavare, quid. 17. et seq.

  • Subsistentiae tres in Deo. 256.

  • Substantia Dei incorporea. 76.

  • Substantiae et subsistentiae differentia. 256.

  • Symbolum Apostolorum cur confectum, et quando. 54. 55. et seq.

  • In Symbolo cur quaedam adjecta. 55. 56.

  • Symbolum inter milites. 54.

  • Symbolum juste sic vocatum est. 55.

  • Symbolum etiam indicium vocatur. 54.

  • Symeon. 26. 27. et seq.

  • Symphoniacus, sive tibicen, Paphnutio aequatur. 176. Ante latro, virginis Deo consecrandae pudorem tuetur. Ibid. Afflictam feminam eleemosyna juvat 177. Triennaliejus poenitentia. Ibid. Beate moritur. Ibid.

  • [Col. 1195] Syrus, Isaias, et Paulus navigti auxilium ad iter oratione impetrant. 167.

    T

  • Taurus Filius Dei in Scripturarum figuris appellatur. 27.

  • Taurus varie accipitur. 33. et seq.

  • Templum Jerosolymitanum reparatur. 262.

  • Templum mirificum, ubi crux reperta est, construitur, 229.

  • Tenebrae densissimae. 256.

  • Tenebras fuisse in Christi morte ab hora sexta, usque ad horam nonam probatur. 86. 87.

  • Terga dare Deo. 7.

  • Terra omnia habens, quae. 47.

  • Terrae nomine caro Christi potest mystice intelligi. 44.

  • Terrae motus maximus Jerosolymis. 263. et seq.

  • Testamenti Veteris et Novi librorum numerus et nomina. 101. 102.

  • Testamentum vetus per concubinam intelligitur. 41.

  • Theodorus juvenis quanta tormenta sit passus. 261. et seq. Recipitur in carcerem. Ibid. Postmodum notus Rufino apud Antiochiam. 262.

  • Theodosius necem Gratiani ulciscitur. 288. Romae triumphat de Tyranno. Ibid. Thessalonicensium multorum nece unius occisionem militis ulciscitur. Ibid. Qua de re arguitur a Sacerdotibus Italiae. Ibid. Publicam poenitentiam agit. Ibid. Nova ejus lex, ut exsecutio Imperialium sententiarum in dies triginta differatur. 289. Ad Orientem regressus, pellit haereticos ab Ecclesiis, quas Catholicis tradit. Ibid. Ejus multae aliae laudes. Ibid. Idolorum cultus, eo regnante, collapsus. Ibid. Corripit arma contra Eugenium pro Valentiniano. 304. Explorat per Joannem monachum Dei voluntatem. Ibid. Bellum jejuniis, et orationibus magis, quam armis parat. Ibid. Confligit ancipiti pugna. Ibid. Precibus ad Deum fusis coelitus victoriam obtinet. 305. et seq. Arcadium filium Orienti praeficit, Honorium alterum filium Occidenti. 306. Moritur. Ibid.

  • Thomae Apostolo Parthia ad Dei Verbum praedicandum porte obtigit. 230.

  • Titulus Crucis Christi repertus. 228.

  • Tribus Gad habitaculum ubi. 37. 38.

  • Trinitatis Sanctissimae cooperatio. 72. 73.

  • Tristitia a justis debet abesse. 154.

  • Turris superbiae, et fidei, quae. 55.

  • Typus veteris Testamenti. 26.

  • Tyrum (in) quare comminatur Deus. 7. Apud Tyrum scissurae ob Diodorum Episcopum. 291. Ibi alius Episcopus constituitur a Meletianis. Ibid.

    U-V

  • Valens Arianis favet. 268. Vulneratur in pugna. 289. In [Col. 1196] tugurio incenditur. Ibid.

  • Valentinianus Imperii socium adscivit fratrem Valentem. 258. In Illyrico moritur. 284.

  • Valentinianus puer, cum Gratiano fratre regnat. 286. A matre deceptus in Ecclesias, et maxime in S. Ambrosium insurgit. Ibid. Laqueo perit. 303.

  • Valentinus haereticus carnis resurrectionem negat. 104.

  • Valentis et Valentiniani ortus. 268.

  • Valentis interitus. 285.

  • Vana gloria fugienda. 156. Vanae gloriae caussa lapsus monachus, Fratrum contubernio erigitur. 133. Tinea vanae gloriae sensim justus corrumpitur. Ibid. etc.

  • Vaticinium de tormentis Christi. 84. 85.

  • Ubera Apostolica. 47.

  • Venatores Apostoli dicti. 29

  • Veneris simulacrum in loco Crucis. 228.

  • Venus de spuma maris nata creditur. 74.

  • Verecundia Deo grata miraculo probatur. 201.

  • Vestimentorum Christi divisio, probatur. 88.

  • Vestitus Tabennensium Monachorum. 140.

  • Vestium mundities apud Monachos: 148.

  • Via angusta et lata, quae sit. 130.

  • Vincula Christi vaticinantur. 84.

  • Vinum myrrhatum Christi potus. 88.

  • Virgines monachae Deo sacratae. 229.

  • Virtus animae tripartita. 28.

  • Virtus Altissimi, quae sit. 73.

  • Virtutes sanctorum Monachorum, qui fuerunt in Aegypto. 271. 272. et seq.

  • Virtutum omnium fastigium. 41.

  • Visitatio infirmorum. 188.

  • Vita mundi in ligno suspenditur. 86.

  • Vitis Christus dicitur. 11. 12.

  • Vitem (ad) Christus pullum alligavit. 11. 12.

  • Vitia carnis, quomodo quis superare poterit. 16.

  • Unicus, et ad Filium et ad Dominum refertur. 71.

  • Unum verum Deum Patrem omnipotentem, et unum Dominum, secundum Orientalem Ecclesiam, quomodo sit intelligendum. 59. 60.

  • Ursini surreptio, tumultus caussa. 183.

  • Usurae, et turpia lucra Clericis interdicta. 226.

  • Vulva Apostolica. 47.

  • Vulvae et uberum benedictio. 44. 45.

    X

  • Xenium, quid. 85.

    Z

  • Zabulon, quid. 29. 30.

  • Zabulon interpretatur fluxus nocturnus. 30.

  • Zelus duplex. 46.

Index verborum et sententiarum

Auctor incertus

[Col. 1195]

INDEX VERBORUM ET SENTENTIARUM QUAE IN OPERIBUS RUFINO ASCRIPTIS CONTINENTUR. ( In hoc Indice revocatur lector ad numeros in textu Operum Rufino ascriptorum crassiori charactere expressos. )

    A

  • Abiit, stetit, sedit, interpretatio. 5.

  • Abnegare semetipsum, et renuntiare omnibus, quae possidemus, propter Deum, quid sit. 107. 289.

  • Abrahae fides. 187.

  • Abyssos in thesauris ponere quid significet. 143.

  • Achab et Jesabelis familia deletur. 378.

  • Achar filius Charim in valle Achor ob furrim lapidibus obrutus. 410.

  • Adae et Judaeorum peccatum an fuerit aequale. 430.

  • [Col. 1196] Adam an filius hominis. 43.

  • Adolescentia populi Israelitici. 434.

  • Adulatores sepulchra patentia dicuntur. 26.

  • Adulatoris finis, quo tendat. 53.

  • Adulterii nomine violatam religionem Scriptura significat. 372.

  • Aegyptii sicco itinere pelagus transeunt. 411.

  • Aegyptii oves non comedunt. 217.

  • Aegyptus propter quid in desertum ventura 504.

  • Aemulandi diversa significata in sacris. 163

  • Aenigmatis definitio. 242.

  • [Col. 1197] Aequalitas a sapientibus omnibus praedicata. 413.

  • Aequitatis et Justitiae scopus. 215.

  • Aetatis hujus infelicissimae praedictio. 414. et seq.

  • Affectus nomen operi nostro imponit. 275.

  • Affectus sincerae mentis ubi derst, a crapulatis fusa supplicatio, rite ululatio nominatur. 337.

  • Afflictio reorum Dominum non placat. 485.

  • Afflictio cordis et corporis, poena peccati dicitur. 111.

  • Afflictio generat humilitatem. 175.

  • Agrorum pulchritudo, quid. 486.

  • Alae Dei, quae dicantur. 72.

  • Altare Dei, quid sit, et quo pacto, et a quibus amplectatur. 114. et seq. 207.

  • Amasias Idolorum sacerdos. 444.

  • Amasiae sacerdotis Idolorum ad Amos verba. 446.

  • Amatores dicuntur, vel Gentium proceres, vel nationum dii. 405. et seq.

  • Ambulare in circuitu impios, quid. 60.

  • Amen cur geminetur in sacris Literis a Christo. 197.

  • Amimon et Moab de Loth stirpe nati. 512.

  • Amore et timore ducimur ad Deum misericordem et veracem. 186.

  • Amos ubi educatus. 507

  • Amos Propheta, quis et qualis fuerit. 506. 507.

  • Amos ad munus prophetandi electus. 546.

  • Amos, armentarium se non prophetiam dicit esse. 547. et seq.

  • Angeli opera manuum Dei dicuntur, et qu re. 43.

  • Angelus obviavit Jacob in hominis specie. 365.

  • Anima nihil pretiosius. 539.

  • Anima pro voluntate quandoque ponitur in sacris. 119.

  • Animae et conscientiae operantium mala in perpetua sunt angustia. 19.

  • Animae turbatae descriptio. 27.

  • Animae appellatione vita intelligitur. 540.

  • Animam suam in vano accipere quid. 106.

  • Animus parricidalis est, aliena calamitate ditescere. 426.

  • Animalia munda in Veteri Testamento quae. 232.

  • Annuere oculis, qui dicantur. 157.

  • Annus benignitatis quid. 317.

  • Antichristi descriptio. 49. et seq.

  • Antichristus a nonnullis Deus esse putabitur. 50.

  • Antichristi persecutio in Ecclesiam Christianam qualis futura. 51.

  • Apostasia Regis Jeroboam. 433.

  • Apostoli cur rivi dicantur in sacris literis. 317.

  • Apostolorum praedicatio perinde erat ac Dominica. 77.

  • Aquarum nomine populus denotatur. 6.

  • Aquae quid in sacris Literis designare dicantur. 125. 126.

  • Aquilonis latera quid mystice in Psalmis significent. 236. et seq.

  • Arca Dei ab Azotiis capta. 510.

  • Arcus dolosus, qui effecti. 437.

  • Arcus pro sacris Scripturis sumitur in Psalmis Davidis plerumque. 38. Sagittae item pro Apostolicis praeconiis. Ibid.

  • Arioli Samaricae legis quaedam instituta observabant 419.

  • Arma Dei qualia sint, et quae. 153.

  • Arma justorum qualia. 345.

  • Ascendere in montem Dei, et stare, quid sit. 106.

  • Assyrius Rex Mors, et Infernus appellatur. 469.

  • Attollere portas quid in Psalmo. 107.

  • Aures cordis, quae sint. 207.

  • Aures perficere quid sit. 185. 186.

  • Aures Dei sunt gratia et misericordia. 70. 265.

  • Auster et Aquilo in sacris quid. 5.

  • Avarus etiam animam suam ipsam venalem habet. 184.

  • Azotiis populis comminatur Deus. 183.

    B

  • Baalim turpitudinis idolum. 408.

  • Baculi et virgae divinae discrimen. 103.

  • Baptismatis efficacia. 100.

  • Bathuel Dei fortitudo. 477.

  • Beatus nemo potest esse absque Christo Jesu. 4.

  • Beatus homo quibus modis efficitur. 185.

  • Beelfegor qualis Deus. 445.

  • Benedicere in Ecclesiis Dominum quid sit. 116.

  • Bene factum non dicitur, quod invitus facias, licet bonum sit. 159.

  • Beneficia praemissa Deus commemorat ad exprobrandum ingratorum facinus. 513.

  • Bestias agri appellata, armenta et greges solet sacra Scriptura. 417. 418.

  • Bethaven locus tribui Judae conjunctus. 421.

  • Bethel urbs Idolorum. 458.

  • Bethel idolis scatuisse demonstratur. 522

  • [Col. 1198] Bethel et Galgala civitates Idolis mancipatae. 528.

  • Bibere aquam de torrente, quid. 286.

  • Bibere calicem Domini merum. 384.

  • Bona Deo non placent, quae sint admixta malis. 289.

  • Bonis et prospera, et adversa omnia in bonum vertuntur. 9.

  • Boni non solum non deficiunt malorum impugnatione, sed meliores noscuntur. 120.

  • Bonorum possessio inter Apostolos erat aequalis. 413.

  • Bonum quod boni habent, a Deo procedit, mali autem malum habent a seipsis. 55.

  • Bonum sacrarum literarum bonis prodest, malis autem obest. 120. et seq.

  • Bonus homo patiens esse debet. 194.

  • Bosrae aedes devorandae. 510. et seq.

  • Bruchus et Bubigo. 489.

    C

  • Caeremoniarum legalium auctor. 535.

  • Caeremonias repellere, Sacerdoti contradicere est. 416.

  • Calamitas, quae Palaestinos est oppressura. 510.

  • Calamitates quas passurus erat Israel enumerantur.

  • Calamitates quas passuri erant Judaei, enumerantur. 469. et seq.

  • Calamitates criminibus debitae denunciantur. 540. 541. et seq. Calamitates venturae super Israelitas. 515.

  • Calamitatis magnitudo exponitur. 482. 483.

  • Calamitatum Judaeorum vaticinium. 539.

  • Calcaneum, quid in sacris significet. 243.

  • Calix eorum per quos nomen Dei blasphematur. 55.

  • Calumniam pati, quid sit. 427.

  • Calumniatorum captiones. 178.

  • Calvicium super caput ponere. 549.

  • Canaam quid. 465.

  • Canes in sacris Literis, quid. 290.

  • Canticum Psalmi, quid. 1. et 9.

  • Canticum quid sit. 10.

  • Captivitatis Judaicae caussa. 443.

  • Caput in sacris eloquiis pro mente. 15.

  • Caput omnium vitiorum est superbia. 89.

  • Caput oleo impinguare, quid sit. 102. et seq.

  • Cardinum percussu quid intelligendum. 555.

  • Carmeli vertex exsiccatus. 507.

  • Caro sepulchrum est animae. 330.

  • Castigationis praemissae, quanta utilitas ac morum emendatio. 411.

  • Cataractarum vox, quid in sacris dicatur. 203.

  • Cathedra pestilentiae, quid. 7.

  • Caussa cur Judaei reatum suum non agnoverint. 424.

  • Caussae ob quas incommoda multa passa est gens Judaica. 483. 484.

  • Cervi natura. 197.

  • Charitas sola legem implet. 7. et 11.

  • Charitas legem, prophetias, et Evangelium praedicat, et consummat. 11.

  • Charitas per sagittas significatur.

  • Charitatis effectus. 167.

  • Charitatis vis et firmitas. 239. Estque anima virtutum ipsi charitas. Ibid. et seq.

  • Charitatis perfectio. 344.

  • Chore calvaria interpretatur. 236.

  • Christi et Davidis antithesis. 10.

  • Christi osores, miro modo, consilium Dei nolentes, et nescientes implent. 11.

  • Christi generatio duplex. 12. et seq.

  • Christi passio qualis illi a Deo data. 13.

  • Christi dormitio, et somnus quid. 17.

  • Christi jugo colla subire nolunt, qui vitiis obnoxii sunt. 89.

  • Christi mors qua is fuerit. 96.

  • Christi vestimenta dividere, quid sit. 98.

  • Christi exemplum in tolerandis adversitatibus, etc. 123.

  • Christi vocis efficacia et virtus. 126.

  • Christi anima quo pacto redempta dicatur. 131.

  • Christi adventus tempus opportunum. 187.

  • Christi nomen in omni terra auditum est. 239.

  • Christus regnum mundi contempsit. 12. Vult enim in cordibus nostris regnare. Ibid.

  • Christus in carne humili contemptus. 12. Et quem elata Judaea repulit, humiliata Gentilitas suscepit. Ibid.

  • Christus salutare nostrum. 58. et 60.

  • Christus nos redemit charitate non necessitate. 67.

  • Christus, quae commoda tulerit humano genari. 68. et seq.

  • Christus vias duras custodivit. 70

  • Christus dextera Dei Patris dicitur 72.

  • Christus humilis, venit ad superbiam hominum confundendam. 89.

  • [Col. 1199] Christus cur petra dicatur. 119.

  • Christus Ecclesiae fundamentum. Ibid.

  • Christus Judaeorum proximus. 123.

  • Christus cur pauper dicatur. 149.

  • Christus potentiam in Cruce non perdiderat sed potentiam demonstrabat. 158.

  • Christus cur orat cum sit Deus. 159.

  • Christus est finis nostri operis, et merces laboris. 179. et seq.

  • Christus nobis sacerdos et sacrificium. 186.

  • Christus firma petra. 191.

  • Christus unde dictus. 221.

  • Christus Deus ante carnem et in carne. 236

  • Christus cur misericordia Dei dicatur. 239.

  • Christus accinctus potentia quomodo dicatur. 315.

  • Christus brachium Dei dicatur. 359.

  • Christianorum firma spes in Christo. 119.

  • Christianorum securitas est, Deum habere secum. 102.

  • Christum annuntiantes non caste, qui sint. 58.

  • Civitates quibus praeest diabolus, et ejus cives qui. 47.

  • Clamare ad Dominum, quomodo oporteat. 136.

  • Cleros Graece, Latine sors dicitur. 335.

  • Cogitationes perversae iniquorum sunt vincula. 51.

  • Cognitio suae infelicitatis magnus est accessus ad Deum. 29

  • Cognitio nominis Dei, quid sit. 48.

  • Comessationes ex preciis innocentium factae. 514.

  • Comminationes contra Israelitas. 534. 535. et seq.

  • Commentaria in Amos Prophetam. 505.

  • Compungi in cubilibus, quid sit. 21.

  • Confessio quandoque laudem significat. 85.

  • Confessio peccatorum est initium bonorum. 352.

  • Confessionis peccatorum fructus. 192. et 329.

  • Confitentium peccata sua optima spes. 381.

  • Confusio obscoenos comprehendit. 447.

  • Confusione peccati vertitur homo ad Deum. 339.

  • Conjugium Osee cum femina vilissima. 395.

  • Conquestio indignationis plena. 437. et seq.

  • Consensio Apostolorum una erat in virtute. 413.

  • Consentire malo, quam magnum scelus sit. 250.

  • Consilium pietatis divinae ostenditur. 533.

  • Consilium vanitatis, quid sit. 115.

  • Consilium implorum, quid. 7. Et via peccatorum. Ibid.

  • Consilium in anima ponere, quid sit. 59.

  • Consolatio in persecutionibus ob verbum Dei.

  • Consortium cum meretrice lex vetus prohibebat. 395.

  • Consuetudo prophetica, quotiens Deus annunciatur ad propugnandum, vel ad ulciscendum. 496. et seq.

  • Consuetudo et dignitas sanctorum Virorum. 395.

  • Contemptus Prophetarum quantum mali Judaeis attulerit. 445.

  • Conti pro verubus et subulis positi. 521.

  • Continentia hordei nomine notatur. 415.

  • Conversio nostra paratum Deum semper invenit. 29.

  • Corda hominum apud Deum velut vasa fictilia. 14.

  • Cor, quomodo dicatur derelinquere nos. 109. et seq.

  • Cor est statio et sedes vitiorum. 214.

  • Cor voluntatem, affectum et intentionem denotat. 375.

  • Cornua unicornium, quid. 99.

  • Cornua peccatorum. 384.

  • Corona, quid significet in sacris Literis. 317.

  • Correctio poenitentium Dominum placat. 485.

  • Corruptionis species quatuor incommoda deferentes. 489.

  • Currendum viam, non adhaerendum in via hujus saeculi, 85.

  • Crapula et ebrietate accusantur Israelitae. 537.

  • Criminum foeditas vitae prosperitate aliquando latet. 407.

    D

  • Daemon quibus vicinus dicitur esse, vel medius. 423.

  • Dagonis statua comminuta ab Arce, Dei potentia. 510.

  • Damasci populus saepe arva Israelis populatus est. 509.

  • Damnatione (de) fraterna exultare, grave peccatum est. 427.

  • David tria millia hominum elegit ad Psalmos in Dei laudem cantandos. 4. Et centum quinquaginta illis praefecit. Ibid.

  • Davidis etymon. 11.

  • David mortem Christi non futuro, sed praeterito tempore narravit, et quare. 11.

  • Davidis prophetia certissima. 360.

  • Davidis prophetiae de Christi mysteriis. 253.

  • Decem chordae psalterii, quid signent. 4.

  • Delectatio rerum te renarum renibus tribuitur. 37.

  • Delectatio curae finis est. 38.

  • Delicta oculum cordis obtenebrant, ipsaque tenebrae dicuntur 88.

  • [Col. 1200] Dentes peccatorum in sacris Literis, quid significent, et quid mordere. 19.

  • Deus verus quis. 245. et seq. Deus quantum ad parcendum promptior. 509. Ad veniam promptus. 431. Populo habitu leonis se promisit occurrere. 429. Euctatus cum Jacob. 465. In miserendo dives. 520. A quoquam non aufertur. 425. Preces nostras exaudivit non ex nostris meritis, sed sua sancta misericordia. 17. Labores suorum aspicit, vindictamque sumet de persequentibus. 53. et seq. Quos amat castigat. 82. Laudandus opere, mente contemplandus, voce praedicandus est, ut recte illi lingua, conscientia et vita consonent. 49. Qualisipse est sanctitate et aequitate, tales non esse desiderat. 56. Quos dicatur humiliare. 217. Et in prosperis et adversis rebus benedicendus. 150. Dator est omnium potestatum. 376. Quos in reprobum sensum tradat. 49. 50. Et quos irritare dicatur. Ibid. Personarum acceptor non est. 55. Justus in bonos et malos, quomodo dicatur. 40. Sua misericordia ab aeterno humanum genus re limere decreverat. 110. Quando pauperem adjuvet in tribulatione. 4. Merita hominum quo pacto attendat in exhibenda sua misericordia. 303. Quos reprobare, et qua ratione dicatur. 81. Ut diligendus, ita et laudandus. 85. Aeternus portio est sanctorum. 68. Nos a vitiis abscondit et protegit in Christo, ut in ipso nos exaltet ad virtutes. 119. Nunc spiritualiter in nobis operatur, quod olim patribus corporaliter exhibebat. 213. 214. Bonus per se est. 219. Terminat gratiam suam, quam distribuit Ecclesiae. 378. Oculis carnalibus minime est quaerendus. 199. 200. Quorum vias dicatur noscere. 79. Verba sua igne tribulationis examinat. Ibid. Dona nobis jubet, sed mira sunt quae promittit. 71. Nolentem praevenit, ut bene velit: volentem adjuvat. 103. Quo pacto nos regat. Ibid. Est justorum exaltatio et haereditas. 27. Coacta servitia non recipit. 123. In quibus habitare dicatur. 330. Suo beneplacito, et gratia sola justificat hominem. 191. Cur differat exaudire orationes suorum. 29. Judex justus ultimo judicio, ultimam poenam reservat. 39. Solus animos et opera nostra novit, corda, et renes scrutatur. 38. Reproborum preces non audit, et quare. 83 84. Quo pacto timendus. 100. Non nostris meritis, sed sua bona voluntate Ecclesiae benefacit. 259. Oblivionem nescit. 49. A Domino, quid differat. 75. Bona voluntas praecedit nostram bonam voluntatem. 27. Omnipotentis justum judicium quale. 50.

  • Dei gloria tunc percipitur, cum omnia laboriosa terminantur. 50. Verba sagittae, et gladius dicuntur. 221. Bonitas quibus sit cognita. 367. Deo in adversis, supplicandi ratio duplex. 428. et seq. Deo servientes regnare dicuntur. 15. Scriptura sacra tribuit plerumque, quod in nobis ille operatur. 17. Pro suis beneficiis nihil praeter laudem possumus rependere. 75. Soli peccare, quomodo intelligatur. 257. Breve est, quod hominibus tardare videtur. 131. Minime attribuenda peccata hominum. 383. Concipere et parere quid. 40.

  • Deum tinere, qui intelligatur. 149. Deum aliquem praevenire quid sit. 73. et seq. Terram visitare, quid sit. 216. Praecingere suos, quid sit. 83. Qui nunc negligit pacatum, sentiet in judicio futuro iratum. 12. Cur oremus omnia scien em. 203. et 204. A dextris habere, quid sit. 68.

  • Desertum et speciosa deserti, quid sit. 317.

  • Desiderium pauperum est, ut fiat Dei judicium. 54.

  • Diabolus pessimus foenerator dicitur. 362. et seq.

  • Diabolus perfecte superatur his duobus, amore Dei, et odio mali. 83.

  • Diabolus nunc leo, nunc serpens dicitur. 36.

  • Diabolus pater infidelium. 120.

  • Dies tribulationis, quid juvent fidelibus. 248.

  • Dies hominis quales. 179.

  • Dies in sacris, et nox, quid significent. 203.

  • Dies malorum vita praesens est. 119.

  • Diei Extremae praedictio. 490.

  • Dies Domini, quis. 494.

  • Dies extremi judicii, cur, et quibus horribilis dicatur. 497. et seq.

  • Dilectio Dei et proximi Novum et Vetus Testamentum comprehendit. 73.

  • Dirigi in veritate Dei, quid sit. 110. et seq.

  • Disciplina hominis est emendatoria tribulatio. 15. Quam qui negligit, statim a via justitiae perit. Ibid. et seq.

  • Disciplinae et correctionis Domini utilitas duplex. 82.

  • Discretio magna in professione orandi. 429.

  • Discretio inter plebem et sacerdotes. 419.

  • Distinctio inter incautos, et procaces. 424.

  • Divina virtus tunc adest, ubi praesumptio humana deficit. 143.

  • Divini amoris effectus. 371.

  • Divinitatis aures quae dicuntur sunt pietas et misericordia. 21. et seq.

  • Divites qui vere dicantur. 225.

  • [Col. 1201] Divitibus vae imprecatur. 537.

  • Doctor verus justitiae quis. 495.

  • Doctoris sermo confunditur, si actione depravetur. 72.

  • Dolose agere, quid sit. 26.

  • Dolose agere coram Deo, quid sit. 160. et seq.

  • Dolus quid sit. 251.

  • Domini haereditas quomodo, et quibus modis dividatur. 70.

  • Domus et tabernaculi discrimen in sacris. 118

  • Domus Jeroboam gladio desolanda. 545.

  • Dona quomodo Deo placeant. 293.

  • Dormire, et somnus in sacris, quid sit. 280.

  • Dormitione et somni nomine, alienatio mentis a rebus mortalibus prophetice denotatur. 22.

  • Dorsum curvum habere, quid. 349.

    E

  • Ebrietas in sacris, quid. 315.

  • Ecclesia Christi ubi fundamentum suum habeat. 86.

  • Ecclesia cur dicatur tabernaculum Dei. 206.

  • Ecclesia Christi, quibus perficiatur. 39. et seq.

  • Ecclesia domus Dei dicitur constructa ex lapidibus vivis. 23. et seq.

  • Ecclesia ut Navis fluctuans precibus Dominum veluti dormientem excitare dicitur. 53.

  • Ecclesiae hodiernae descriptio. 415.

  • Ecclesiae hodiernus status. 492.

  • Ecclesiae sanctae oratio per Filium mittitur ad Patrem. 23.

  • Ecclesiae pedes, qui dicantur. 84.

  • Ecclesiae inimici, qui sunt. 120.

  • Ecclesiam intrare, quid sit. 24.

  • Edom, Theman et Bosra unus populus est. 512.

  • Effectus solis. 529.

  • Effraim subcinericus factus. 455.

  • Effraim columba vocatur. 456. et seq.

  • Effraim nomine, Jeroboam quidam vocari putant. 446

  • Effraim cur meretrix vocatur. 446. et seq.

  • Effraim Samaria dicta est. 447.

  • Effraim pro Jeroboam. 467.

  • Effraim nomine Samariae dicuntur. 426.

  • Eleemosyna non grata Deo, quae sit. 241.

  • Emath Antiochia. 543.

  • Errantibus cur Deus ad tempus indulget. 443.

  • Error ac superstitio Judaeorum. 419.

  • Erucae, Locustae, Brucho, et Rubigini, quatuor animae passiones aptantur. 490.

  • Esurire aliud, et aliud jejunare. 485.

  • Exaltare cornu in altum, quid sit. 383.

  • Exemplum lapsus et poenitentiae Davidis. 257.

  • Exercitus Assyrius una nocte deletus. 471.

  • Exercitus Sennacherib fere omnis una nocte cur periit. 400.

  • Exitium templi comminatur Deus. 553.

  • Exultationis et laetitiae discrimen. 159.

    F

  • Facies malitiae ex multiplici iniquitate composita. 457.

  • Facies peccatorum, quid dicatur. 173.

  • Facies Dei, quid sit. 120.

  • Facies hominis. 121.

  • Facinus ingratorum exprobratur. 514.

  • Facinus religionis dissimulatae Judae imputatur. 512. et seq.

  • Fames duplex, panis, aquae, et verbi Dei. 551.

  • Fasciculus pro possessione. 557.

  • Fatuel Joelis pater. 477.

  • Fel et Acetum offerre Christo, quid sit. 349.

  • Felicitas, quae super Jerusalem ventura est, praedicatur. 503. et seq.

  • Felicitatis magnae pars est mundum despicere. 192.

  • Ferae et tauri in sacris, quid sint. 341.

  • Fiat geminatum, quid denotet. 197.

  • Fideles Christo, templum Dei dicuntur, quorum conversatio in coelis est. 55.

  • Fides vera et catholica in quibus consistat. 86.

  • Fides via Domini dicitur, charitas semita recta. 120.

  • Fides operans per charitatem impetrat gratiam, gratia autem Dei per Spiritum sanctum infusa in cordibus nostris implet justitiam. 26.

  • Fidei et charitatis officia. 340.

  • Filius hominis, quis dicatur et quare. 43.

  • Filius per emphasim Christum significat. 44.

  • Filii hominum, qui sint. 242.

  • Finis, et ob finem, et in finem quid. 1. et seq.

  • Finem suum, qui nescit, aberrat. 179.

  • Flagitiorum impunitate nihil acerbius. 241.

  • [Col. 1202] Foeditas criminum vitae prosperitate aliquando latet. 407.

  • Foliorum similitudo et Verbi Divini. 9.

  • Fontes pro Apostolis Christi ponuntur. 340.

  • Fornicatio, quid sit. 372.

  • Fornicarii qui. 419. et seq.

  • Fornicatio in Scripturis captivitatem significat et cur. 377.

  • Frameam inimicorum deficere, quid sit. 47

  • Fratres Christi, qui dicantur. 99.

  • Frigus duplex, temporis et fidei. 100.

  • Fugo pro Effugio ponitur. 555.

  • Fumus, carbones, ignis, quid in Psalmista significen. 76.

  • Funes in praeclaris cadere, quid sit. 69.

  • Furor Dei quid in sacris. 27. et seq. Quid item ira. Ibid.

    G

  • Gabaonitae omnes pene deleti propter obscoenitatis scelus in uxorem cujusdam Levitae illatum. 447.

  • Galaad civitas operantium Idolum. 429. et seq.

  • Galgala idolis plena fuisse dicitur. 521.

  • Galgala civitas idolis mancipata. 527.

  • Galgala locus tribui Judae conjunctus. 423.

  • Galgal Idolorum cultrix. 448.

  • Gastrimargiae fructus. 213.

  • Gaudium Christianorum in spe est, et non in re, quandiu hic afflicti vivimus. 49.

  • Gazae supplicium enumeratur. 511.

  • Geminatio in Scripturis vim quandoque comminandi habet. 9. et seq.

  • Gentilitas merito et postulatione Christi salvata. 14.

  • Gentilis populi desipientia. 61.

  • Gentis merita deteguntur, quibus a Dei consortio depulsa est. 377.

  • Gladius Dei acutus, quid. 37. Et quando, et qualiter vibratur. Ibid.

  • Gloria Christianorum qualis et quae sit. 188.

  • Gloria solida apud Dominum Deum in conscientia est. 36.

  • Gratia Dei cur pluvia voluntaria dicatur. 333.

  • Gravitas judicantis quanta. 439.

  • Greges pecorum etiam ob populi peccatum disperierunt. 485.

    H

  • Habitus ulciscentis exprimitur. 518.

  • Haereses cur sint, et unde. 50.

  • Hierico urbs in terra promissionis opulentissima victoria mirabili occupata. 411.

  • Hodie in sacris, quid significet. 14.

  • Holocaustum quid sit. 247. et 323.

  • Hominibus placentes Deus minatur. 36. et seq.

  • Homo peccati pro Antichristo sumitur. 50.

  • Honorare Deum, qui oporteat. 143.

  • Hordeum in Scripturis continentiam significat. 413.

  • Hostes justi, duobus modis intelligi potest. 530.

  • Hostiam vociferationis immolare, quid dicatur. 119.

  • Hostiis quibus placatur Deus. 490. et seq.

  • Humana fragilitas, sine Dei adjutorio, malignis spiritibus resistere non potest. 36. et seq.

  • Humiliabitur positum pro superbia humiliata. 435

  • Humilitas omnium virtutum est mater. 294.

  • Humilitatis verae fructus. 151.

  • Humilitatis verae signa. 193.

  • Hymnus quid proprie dicatur, 4

    I-J

  • Jacob et Israel, quid significent. 63.

  • Jacob nomine decem tribus intelliguntur. 464.

  • Jacob cum Deo luctatus. 465. et seq.

  • Jacob Israel appellatus. 467.

  • Jacob pro Rachel septem annis servivit Laban. 468. et seq.

  • Jacob et Judae nomine Israel inducitur. 39.

  • Jactatio nominum sola ad defendendum frigida est. 439.

  • Idola in Galgal culta fuisse refertur. 447.

  • Idola et fana Gentium concremanda. 544.

  • Idololatriae species. 423.

  • Idolorum civitates. 431.

  • Idumaea quare desolanda. 503.

  • Idumaei Esau posteri. 509.

  • Jehu Nainsi filius in regem super Israel suscitatur. 399. et seq.

  • Jehu nomine, quid intelligatur. 400.

  • Jejunare aliud et aliud esurire. 485.

  • [Col. 1203] Jejunium omni sexui et aetati indicitur. 484.

  • Jeroboam Regis idololatria. 433.

  • Jeroboam ob contemptum Religionis ab aulicis exhilaratus. 434.

  • Jeroboam initio Salomoni invisus ob pietatem, regnandi cupiditate apostatavit. 443.

  • Jeroboam princeps divisionis. 467

  • Jerusalem (in) et Sion tuta erit salvatio in die judicii. 499. et seq.

  • Jerusalem visio pacis interpretatur. 49.

  • Jerusalem cur incendio hostili plectenda. 513.

  • Jesrahel meretricis primogenitus. 399.

  • Ignis nomine transcursus flammae intelligitur. 543.

  • Ignorantia, cordis est obscuritas. 55.

  • Imber serotinus et matutinus. 493.

  • Impatientia signum est hominis non boni. 195.

  • Impietas, utilitatis faciem, flagitiis obtendit. 407.

  • Impietatis fructus superbia. 527.

  • Impii cur de emendatione non cogitant. 425.

  • Impiorum conversio ad Deum poena est diabolo. 37.

  • Impiorum nomina a vitiis imposi a. 67.

  • Impiorum saevitia juvat ad piorum usum. 166.

  • Impius pulveri cur adsimiletur. 9. et seq.

  • Impli cur non resurgere in judicio dicantur. 10.

  • Inaurium nomine obedientia ostenditur. 409.

  • Indigentia panum datur post dentium stuporem. 523.

  • Indignatio Dei, imagine Leonis exprimitur. 519.

  • Inebriare homines, qui Deus dicatur. 315. et seq.

  • Infantes ac lactentes, qui sint in divino eloquio. 42.

  • Infernus Assyrius vocatur. 469.

  • Ingratitudo beneficiorum Dei. 124.

  • Inimicos confringere, quid sit. 85.

  • Inimicos exaltatur, cur peccasse convincimur. 60.

  • Inimicus singulari numero diabolum significat. 37.

  • Iniqui pulveri, aut luto aequiparantur in sacris literis. 84.

  • Iniquitas populi Israelitici duplex. 455.

  • Innocentem interficere, est ex innocente nocentem facere. 52.

  • Innocentia via est qua itur ad Deum. 196.

  • Innocentia vera est, non nocere inimico. 40.

  • Innocentium vita qualis. 114.

  • Interiora Deus conspicit. 423.

  • Josaphat vallis locus concisionis vocatur. 503.

  • Ira in judicio futuro, et furor quales in Deo erunt. 12.

  • Irae et furoris Dei differentia. 349.

  • Irasci sibi debet peccator ob praeterita crimina, et a pecca o desistere. 21.

  • Irritare Deum, qui dicantur. 27.

  • Israel quid sit. 114.

  • Israel matulae comparatus. 473.

  • Israel idola abjicit. 472. et seq.

  • Israelis nomine, quid intelligendum. 339.

  • Israelitae a Syris saepe oppressi. 520.

  • Israelitae ad quid vocentur potentes et robusti 529.

  • Israelitici populi adolescentia, juventus et senectus. 433.

  • Israeliticus populus Ariolorum vocibus libenter aurem praebuit. 467.

  • Jubilare quid sit. 319.

  • Judaea a Deo electa. 395.

  • Judaei mira Dei dispositione, Christum crucifigentes, voluntatem Divinam perfecerunt, quam putabant destruere. 9. et seq.

  • Judaei filii Dei mendaces dicuntur. 84.

  • Judaici populi duplex iniquitas. 457.

  • Judaei contemptu spiritualium magistrorum Prophetarum meruerunt abduci in captivitatem. 443.

  • Judaei quibus diebus lasciviebant. 409.

  • Judaeis Deus solum innotuit. 515.

  • Judaeorum populus praecepta legis solus, quibus obediret accepit. 410.

  • Judaeorum argumentum de Christo occidendo. 123.

  • Judaeorum et Adae an peccatum fuerit aequale. 429.

  • Judaeorum calamitas magna et ruina exponitur. 483. et seq.

  • Judaeorum jactantia. 291.

  • Judicantis quanta gravitas. 437.

  • Judicare terram, quid in Psalmis. 15.

  • Judicare pupillum, et judicare pupillo, quid differant 54.

  • Judicia duo, unum occultum, alterum manifestum. 45.

  • Judicii ultimi dies. 495.

  • Judicii venturi descriptio. 93.

  • Judiciorum Dei encomium et excellentia. 9

  • Judicium amare, quis dicatur. 143.

  • Judicium futurum per ignem. 247.

  • Judicium in absynthium convertere. 527.

  • Judicium ad ignem vocare. 553.

  • Judicium Dei innoxiis dulce. 528.

  • [Col. 1204] Juramentum jurantis, quid a juramento prophetantis differat. 36.

  • Jurare in dolo proximo, quid sit. 104.

  • Juravit pro decrevit positum. 521.

  • Justificatio hominis, unde procedat. 341. et seq.

  • Justitia Deus appellatur. 527. Duplex, major et minor. 25. Justitia et rectitudo in quo discrepent. 141. Justitia et veritas personam non accipiunt. 64. Sine pugna retineri non potest. 81. In quibus consistit. 150. In quo versetur. 123. Adae quo pacto laesa. 163.

  • Justitiae semitae, quae sint. 142. Justitiae merces aeterna. 102. Justitiae verus doctor. 495. Justitiam judicare ad quem spectet. 45. Justitiam Dei, qui abscondunt. 189.

  • Justitiam vendere, qui dicantur, et sapientiam. 117.

  • Justitias judicare, quid sit. 381.

  • Juventus populi Israelitici. 435.

    L

  • Labia dolosa, quid. 71.

  • Laetari et gaudere in Domino, quid sit. 45. et seq.

  • Laetitia superba, inanis affectus est. 36. et seq.

  • Laetitiae et exultationis differentia. 329.

  • Lapillorum nomine firmitas indicatur. 557.

  • Laqueus occultus malorum, et pes malorum eorundem. 49. et seq.

  • Laqueus positus, quid. 520.

  • Laqueus in Psalmis, quid denotet. 112.

  • Laqueum aperire et effodere, quid. 41.

  • Laudare Deum tota die, quid. 159. et seq.

  • Laudare Deum quo pacto homo debeat. 313.

  • Lavare et rigare lacrymis lectum, quid differant. 30.

  • Lavare manus inter innocentes. 115. et seq.

  • Laus Dei in ore peccatoris qualis sit. 95.

  • Laus Deo acceptabilis, quae sit. 119.

  • Leges Dei in Deuteronomii volumine continentur. 441.

  • Leo et Draco, quid apud Davidem in Psalmis significent. 99.

  • Leones pro Regibus. 521. et seq.

  • Lex Dei, testimonium cur dicatur. 87. Et fidele. Ibid.

  • Lex literae, et lex gratiae. 112.

  • Liber Dei, quid sit. 350.

  • Libertas infelicitati proxima. 300

  • Liberi arbitrii efficacia in homine, quid possit. 119. et seq. et 354.

  • Liberatio Israelitarum ab Aegyptiaca servitute celebratur carminibus. 100.

  • Libri cum pulchra urbe collatio. 1. et seq.

  • Ligni nomine, quid Scriptura designat. 115.

  • Limus in sacris, quid. 343.

  • Lingua indomabile membrum. 150.

  • Linguae custodia quanti emolumenti sit. 178.

  • Locus pro cubili positus.

  • Locusta saltibus potius movetur, quam gressibus. 489.

  • Locustarum nomine, quid intelligendum. 494. Gentium nomen designatur. 482.

  • Locustarum imaginibus, quid sentiendum.

  • Locutio, ob quam sacrorum Librorum praecipue auctoritas notanda. 438.

  • Longanimitas Dei differt ultionem in longa tempora. 535.

  • Loquacitatis vitio, quae damna hominibus contingant. 57.

  • Loqui opera hominum, quid sit. 72.

  • Luciferum tanquam proprium Deum Sarraceni colunt. 535.

  • Lux gratior fit post tenebras. 51.

  • Luxus quando inter Judaeos vigebat. 408

    M

  • Madianitarum mulieres habitu, et gestu meretricio obviam Israelitico exercitui processerunt. 446.

  • Mala, quae imprecantur super Effraim et Tyrum. 447.

  • Mala universa unde. 490.

  • Mala plurima Judaeis ventura per varias captivitatis species enumerantur. 500.

  • Mala, quae in hoc saeculo pro Deo patimur, minima sunt, si cum bonis coelestibus conferantur. 14.

  • Mala voluntas, quid a dolore differat. 38.

  • Maledictiones, his qui caeremonias Dei repulerint, enumerantur. 343.

  • Mali quantumcumque potentes sint, despectui sunt viris sanctis. 65.

  • Mali cur permissu Dei floreant hoc in saeculo. 370.

  • Malignantes, qui dicantur. 163.

  • Malignantium et impiorum discrimen. 115.

  • Malignus quasi malo igne plenus. 21.

  • Mandata Dei amara malis, dulcia vero bonis. 87.

  • [Col. 1205] Mane in sacris, quid. 21. Quid item nox, et quid jacere. Ibid.

  • Maria Virgo velleri comparatur, et quare. 363.

  • Martyrem non tacit poena, sed caussa. 100.

  • Martyrem, quid efficiat 217.

  • Martyrii duo genera. 218. et seq.

  • Matres filiorum carnibus vescuntur. 250.

  • Medendi propositum semper in Deo est. 526.

  • Medicinae officia duo: alterum quo sanatar infirmitas, alterum quo custoditur sanitas.

  • Medorum captivos Sennacherib posuit in Haillan et in Aber juxta fluvium Gosam in civitate Medorum. 469.

  • Melchom simulachrum. 511.

  • Membra nostra quandoque vitia significant, quae mortificare debemus. 83.

  • Mendacia suos amatores decipiunt. 21.

  • Mendaciorum genera. 22.

  • Mendacia loqui, qui dicantur. 21. et seq.

  • Mendacium pro falsa religione, ponitur in Scriptura. 432.

  • Mensa in sacris pro Scriptura divina plerumque ponitur. 349.

  • Mentiri est occidere animam. 22.

  • Mentis sincerae affectus ubi deest, a crapulatis fusa supplicatio, rite ululatio nominatur. 537.

  • Mentis caecitas et turbatio. 29.

  • Mentis excessus, quid sit. 138.

  • Merces Christianorum, quae sit. 112.

  • Merces a Deo promissa fidelibus. 191.

  • Merita hominum ad quid prosint. 217. et seq.

  • Meritis an fiducia habenda. 36.

  • Meritorum Israel expunctor Deus. 526.

  • Meritum exauditionis per Christum. 123.

  • Messis nomine, calamitas vicina et proxima ostenditur. 425.

  • Milites Israelitici cur in solitudine mortui. 406.

  • Mille, perfectionem monstrat. 295.

  • Mirabilia Dei cur narrentur. 43.

  • Misericordiam (ad) promptus Deus. 543.

  • Misericordiae exemplum. 539.

  • Misericordias suas Deum mirificare, quid. 73.

  • Misericordia Dei, et merita hominis. 107.

  • Misericordia Domini praevenit suos, et subsequitur, ut bene operentur. 106.

  • Misericordiae Dei velocitas ad indulgendum contritis corde. 139.

  • Misericordiae Dei occasio. 188.

  • Misericordiam inter et miserationem Dei discrimen. 108. et 252.

  • Moab cur tribus plagis puniendus. 111.

  • Moab de Loth stirpe natus. 112.

  • Modestiae virtus ostenditur. 507.

  • Mollicies ad quid creata. 555.

  • Monimentum ingens benignitatis Dei. 403.

  • Mons Sion Judaeos significat plerumque in Psalmis. 238. et seq.

  • Montes turbari in praedicatione verbi Dei, quid sit. 227.

  • Mors rex Assyrius appellatur. 469.

  • Mors Christi hos ia pro peccato. 342. et seq.

  • Mors et infernus, quid. 30.

  • Mors est peccati debitum. 343.

  • Mors pessima, quae sit. 151.

  • Mors vera quae dicatur. 217.

  • Mortis umbrae, quid in sacro eloquio sint. 102.

  • Morum vulnera accusantur. 513.

  • Mos sermonis prophetici. 437.

  • Multiplicatio bonorum temporalium a bonitate Dei avertit. 59.

  • Mundum (ad) muliebrem, allusio. 407.

  • Murus litus, quid. 545.

  • Musices officiorum genera et varietates. 11. et seq.

  • Necessitates homini naturales. 113.

  • Nesciri a Deo, est idem quod perire. 11.

  • Nequitia consummata, quid sit. 37.

  • Nobilitatem non commendat vitiorum impunitas. 518.

  • Novi Testamenti fortitudine, Veteris Testamenti edomita est duritia. 48. et seq.

  • Numerus finitus, pro infinita quantitate sumptus. 510.

  • Numerus filiorum Israel quasi arena maris. 402.

    O

  • Obedientia debita praelatis. 225.

  • Oblationes diversae ex Mosis instituto. 420.

  • Oblivio nulla in Deum cadit. 109.

  • Obscoenos comprehendit confusio. 447.

  • [Col. 1206] Oculi curiositatem quandoque significant. 44.

  • Odium aequum inter et odium iniquum quid intersit. 114. et seq.

  • Offerre Deo quid debeamus, et quomodo. 125

  • Offerre hircos quid sit. 323.

  • Omnes declinasse usque ad unum, quomodo intelligatur. 62.

  • Opera pravorum convincunt peccatores puniendos. 49.

  • Opera non possunt esse bona, nisi deriventur ab intentione justa. 79.

  • Opera ubi perfecta erunt. 313.

  • Operatores iniquitatum qui. 22. et seq.

  • Operum momenta apud bonum judicem graviora sunt, quam vocum. 440.

  • Operibus bonis vivendum ad sapientiam adipiscendam. 2. et seq.

  • Optimates, qui dicuntur. 537. et seq.

  • Opus servile non fieri in die sabbathi quid sit. 141.

  • Opus bonum Deo oblatum, sacrificium dicitur. 265. et seq.

  • Oracula minora. 498.

  • Orandum in tribulationibus incessanter. 265.

  • Orare in secreto cordis, quid sit. 157.

  • Orare bene quis dicatur. 158.

  • Orare Deum et deprecari in quo differant. 301.

  • Oratio pro inimicis, qui fieri debeat. 121.

  • Oratio et deprecatio, quid differant. 265. et seq.

  • Orationis effectus. 182.

  • Orationis utilitas. 203.

  • Orationis affectus unde procedat. 365.

  • Orationis et deprecationis discrimen. 72.

  • Orationis fructus quales. 301.

  • Oseae conjugium an corporale fuerit. 395.

  • Ossa in sacris Literis, quid significent. 28. et 133.

  • Otiosorum qualia sunt studia. 195.

  • Oves et boves et pecora campi, quid in Psalmo Davidico significent. 44.

    P

  • Parabolae definitio. 243.

  • Parricidalis animus est, aliena calamitate ditescere. 427.

  • Parvuli, qui sint, et dicantur in sacris Scripturis. 88.

  • Pascha vitae aeternae hic per fidem incipit. 101.

  • Passionibus animorum quatuor possunt aptari eruca, locusta, bruchus et rubigo. 490.

  • Pastiones aestivae in verticibus montium. 507.

  • Pastorem pecudum Amos se esse profitetur. 547.

  • Pastorum nomine, quid intelligendum. 507.

  • Pater et Filius unus Deus, non duo Dii. 23.

  • Patientia Job a Deo probata. 206.

  • Patrem a dextris Filii esse, quid sit. 69.

  • Pauper hic afflictus, in fine glorificabitur. 53

  • Pauper et justus gemino suffragio nituntur. 514.

  • Pauperes qui appellati. 529. et seq.

  • Paupertas Christi, divitiae nostrae sunt. 193.

  • Paupertas Deo accepta, quae sit. 361.

  • Pax vera, quae sit. 159.

  • Pax nimia et prosperitas. 369.

  • Pax peccatorum, quid sit. 367.

  • Peccanti et justum mandatum praetereunti justa damnatio debetur. 29.

  • Peccare ex necessitate, et ex abundantia, quid. 368. et seq.

  • Peccare per ignorantiam, et per inimicitiam, quid distent. 382.

  • Peccata etiam interiora novit Deus. 425.

  • Peccata quibus sint confitenda post Deum. 139. Et tempus opportunum confitendi et erandi. Ibid.

  • Peccata quae et quibus non imputentur. 137

  • Peccati origo unde. 163.

  • Peccatoribus Deus utitur ad justorum probationem. 165.

  • Peccatorem non esse, difficile, aut impossibile est in hac vita. 151.

  • Peccatorum remissionis occasio. 137.

  • Peccatum Israelitici populi, Sodomae, et Gomorrae majus. 523.

  • Peccatum omne fit, aut studio, aut infirmitate, aut ignorantia. 109.

  • Peccatum, et peccati impietas, quid differant. 139.

  • Peccatum non abscondendum, si velimus nobis remitti culpam. 195.

  • Peccatum iniquorum clamat ad Dominum. 136.

  • Pecunia, diaboli iniquitas. 358. et seq.

  • Peregrini et extranei differentia. 366.

  • Persecutionum Ecclesiae tres differentiae. 4. et seq.

  • Persecutiones per torcularia intelliguntur. 39.

  • Persecutiones propter justitiam, ignem, quo probamur significant. 58.

  • [Col. 1207] Persecutio exercitium est ad recte vivendum fidelibus. 50.

  • Persecutorum tria genera. 191. et seq.

  • Personas mutandi usus frequens apud prophetas. 23.

  • Pes superbiae, quid sit. 163

  • Pes in Scripturis, quid sit. 340.

  • Pedes pro affectionibus sumuntur plerumque in sacris. 367.

  • Philargyriae fructus quales. 214.

  • Pii omnes persecutionem patiuntur exemplo Christi. 12.

  • Pietatis divinae propositum. 533.

  • Pingues terrae, qui dicantur. 101.

  • Plaustrum onustum foeno, quomodo intelligendum. 515.

  • Pluvia super civitatem unam data est, et super alteram minime. 523.

  • Poena, quam subierunt Judaei pro sua dementia. 421.

  • Poenitentia vera non fato, sed sibi ipsi culpam peccati tribuit. 139.

  • Poenitentia Dominum placat. 486.

  • Ponam pro permittam. 411.

  • Ponere in similitudinem. 215.

  • Populus Israeliticus in solitudine extinctus. 254.

  • Populus Judaeorum solus praecepta legis, quibus obediret acceperat. 412.

  • Populus unus multis nominibus indicatur. 513.

  • Portae filiae Sion, quid. 373.

  • Portionem ponere cum malis, quid sit. 251.

  • Posteriora Dei videre, quid sit. 374.

  • Potentia Dei contra Azotios. 511.

  • Potentes quare Israelitae nuncupantur. 530.

  • Praecepta divina contemnentes, non uno modo errare contenti sunt. 421.

  • Praecepti (sub) specie, vis expressa est judicii. 418.

  • Praeceptis Dei obediendum amore non timore, voluntate non ex necessitate. 7.

  • Praeceptum praecipuum charitas. 13.

  • Praeceptum tametsi difficile, amanti tamen facile est. 335.

  • Praecingere, quos dicitur Deus virtute. 81.

  • Praecingere lumbos, quid. 82.

  • Praeclara haereditas Dei solis praeclaris cognita. 65.

  • Praedestinatio Filii Dei. 143.

  • Praedicatores veritatem vendentes. 57.

  • Praedicatoris Verbi Dei munus. 239.

  • Praelatorum munus quale sit. 232. et seq.

  • Praeliorum varia genera obeunda fidelibus. 81.

  • Praesens tempus pro praeterito. 557.

  • Pretiis innocentium ebrietates et crapulae factae. 513.

  • Pretiosiora, quae aestimantur, diligentius sunt inspicienda 517.

  • Priapos qui sunt venerati. 447.

  • Princeps cur vulpes dicantur. 308.

  • Probatio fidelium in tribulationibus exemplo Christi. 72. et seq.

  • Procaces ab incautis distinguuntur. 423.

  • Prodigium, quid sit. 230. et seq.

  • Prophetalis contumeliae, et religionis violatae crimen par est. 447.

  • Prophetae pauci, et pauperes. 422.

  • Prophetae veri munus. 457.

  • Prophetae, nubes aeris dicuntur. 77.

  • Prophetae qua ratione peccatoribus et Dei inimicis malum optent etiam orando. 152.

  • Prophetarum et Evangelistarum harmonia de Christi divinitate. 13.

  • Prophetarum usus, mutandi personas in sacris. 82.

  • Prophetarum contemtus de magnitudine iniquitatis contemnentium venit. 486.

  • Prophetas non modo spreverunt, sed etiam impugnaverunt Israelitae. 441.

  • Prophetas inhonorare, quam grave scelus. 447.

  • Prophetia dicitur, non quia praedicit futura, sed quia prodit occulta. 5.

  • Prophetia Jeremiae de reditu filiorum Israel ex captivi tate Babylonica. 312.

  • Propositio, quid sit. 243.

  • Prosperitas hujus saeculi, quae et qualis sit. 198.

  • Proximus, quis nobis sit, et dicatur in sacris Literis. 57. et 64.

  • Prudentiae definitio. 242.

  • Psallere Domino, quid proprie sit. 41. et 142. Psallere veraciter. Ibid. et 319.

  • Psalmi cur soliloquia dicantur. 4. Et dignius et manifestius de Christo loquuntur, quam caeteri prophetae. Ibid. et seq.

  • Psalmi quidam cur nominibus aliorum, quam Davidis intitulentur. 4. et seq.

  • Psalmorum Davidis ordo. 5. Unicus illorum liber. Ibid.

  • [Col. 1208] Psalmodia Deo acceptabilis quae. 303.

  • Psalmorum superscriptiones et earum interpretationes. 1. et seq.

  • Psalmorum liber variis nominibus apud Hebraeos nuncupatur. 3. et seq.

  • Psalmus Cantici quid. 1 et seq.

  • Psalmus a Cantico quid differat. 11. et 120.

  • Psalmus consonantiam vocis cum organo requirit, et concordiam operis cum voce laudis. 48.

  • Psalterium sonat a parte superiori, cythara vero ab inferiori. 282.

  • Pugnantium in Ecclesia differentia. 161.

  • Pulchritudine agrorum vocabulo sylvae frondentes intelliguntur. 485.

  • Pulvis quid in sacris significet. 34.

  • Pulvis sceleratos denotat, quos tentationis ventus a fide dispergit. 97.

  • Purgatorius ignis qualis sit. 173.

    Q

  • Quies pro imperii fine. 401.

  • Qui ingreditur sine macula, etc., quomodo intelligatur, etc. 460. et seq.

    R

  • Rabbe, urbs metropolis Palaestina igne comburenda. 513.

  • Rabdomantia, quid. 421.

  • Rapsaces dux Assyrius. 473.

  • Rapsaces Assyriorum dux exercitus sub Senncherib Rege. 499.

  • Ratio duplex, in adversis Deo supplicandi. 428.

  • Recti qui dicantur, et eorum exaltatio cur perpetua. 142.

  • Reddere vota quid sit. 301.

  • Reges minus religione, quam potestate reverendi. 425.

  • Reges cur in furore Dei dentur. 470. et seq.

  • Reges prophetarum et sacerdotum benedictione non consecrati. 439.

  • Regi coelesti servientes, reges sunt. 15. et seq.

  • Regionibus Vae imprecatur. 533.

  • Regna opulenta quae per bruchum consumta sunt. 495.

  • Regnum Christi quale, et ad quos fines. 13. et seq.

  • Regulas virtutis Jacob posteris suis custodiendas reliquit. 466.

  • Regum munus quale est. 101.

  • Religionis violatae et contumeliae prophetalis crimen par est. 447.

  • Renum nomine cogitationes intelliguntur in sacris literis. 37.

  • Reorum afflictio non placat Dominum. 486.

  • Repetitio in Psalmis non necessitatem narrantis, sed affectum exultantis ostendit. 31.

  • Reprobationis ac caecitatis origo a nobis procedit. 81.

  • Reprobi luto aequiparantur. 129.

  • Rerum definitio, communione nominum non confunditur. 377.

  • Resurrectio Christi a Davide praedicta in Psalmis. 195.

  • Resurrectionis spes ex Christo. 69. et seq.

  • Resurgent quidem omnes ad vitam, sed non ad gloriam 11. et seq

  • Rivus Aegypti pro Nilo. 555.

  • Robur alicujus comedere. 435.

  • Robusti cur Israelitae vocentur. 529.

  • Rubigo et bruchus. 489.

  • Rubigine regna opulenta consumuntur. 495.

    S

  • Sabbatum qualiter observandum. 141. et 233.

  • Sacculum portare, cur Christus Apostolis prohibuit. 188.

  • Saccum super dorsum ponere. 548.

  • Sacerdotes Baal internecione delentur. 399.

  • Sacerdotes non minus religione, quam potestate reverendi. 425.

  • Sacra Scriptura mensa dicitur. 102.

  • Sacrae literae laqueus dicuntur iis, qui perperam eas interpretantur. 56.

  • Sacrificia Deo semper gratiora quae. 247. Ara, ignis et reliqua sacrificio necessaria. Ibid.

  • Sacrificium justitiae, quid sit. 22. et seq.

  • Sacrificium cum lacrymis quanti sit momenti apud Deum. 181. et seq.

  • Sacrificii et holocausti differentia. 187.

  • Sacrificium novum quale sit. 259. et seq.

  • Sacrificium quo pacto fiat Deo acceptum. 267.

  • Sacrilegorum fugienda societas. 423. et seq.

  • [Col. 1209] Sal omnium ciborum condimentum est. 295.

  • Salvatio in die judicii ubi tuta. 498. et seq.

  • Salutare Dei quid sit. 252.

  • Salutare Dei Jesus Christus est. 50.

  • Salutaris, et salutare, de Christo dicuntur. 303.

  • Samaria pro diis vitulos habebat. 423.

  • Samaritae quanta fame vexati. 519.

  • Sancti viri a Deo probari expetunt. 115.

  • Sanctificatio David fidelis. 557.

  • Sanctorum virorum tribulatio pro gloria illis est. 102.

  • Sanctorum merces quae. 302.

  • Sanctorum excoctio in tribulationibus. 300. et seq.

  • Sanctorum virorum proprium munus. 259.

  • Sanctum suum Deus non permisit videre corruptionem. 560.

  • Sanguinibus, plurali numero, David sit usus cur in Psalm. 260.

  • Sanguis peccata quandoque significat. 67.

  • Sapientia lignum vitae est. 7. et seq.

  • Scientia vera rerum temporalium quomodo habeatur. 369.

  • Scindere vestimenta quid. 489.

  • Sciri a Domino, id est, approbari. 11. et seq.

  • Scissiones parietum, ruinam aedium praecedere solent. 541.

  • Scriptura sacra pro arcu quandoque intelligitur. 56.

  • Scriptura sacra cibus est paratus a Domino Deo fidelibus. 317.

  • Scriptura male intellecta, quae mala producat. 384.

  • Scriptura sacra affectus Deo quandoque tribuit, et quare. 59.

  • Scripturas malo voto legentes, male quoque coguntur intelligere. 40. et seq.

  • Scripturae mysteria parvulis revelata, et prudentibus absconsa. 43.

  • Scripturae sacrae dicuntur palpebrae Dei, et quare. 57.

  • Sedere cum concilio, et sedere in concilio, quid sit. 115.

  • Semen justi, quid dicatur. 170.

  • Senectus filiorum Israel. 434.

  • Sennacherib Rex contra Judaeos exercitum movet. 471. et seq. Ejus pene omnes copiae cur una nocte porierint. 401. 402

  • Sermonis prophetici mos. 437.

  • Serotinus quid. 543.

  • Serpentis prudentia. 281.

  • Serpentis elevatio in deserto, quid. 373.

  • Servi et filii discrimen in sacris. 123.

  • Sichem profanitatis urbs. 431. et seq.

  • Sidon cur a Deo accusetur. 511.

  • Sidera quatuor, Mundi partes quatuor indicant. 529.

  • Sidus pro Lucifero. 535.

  • Signa diem extremi judicii nuntiantia. 499.

  • Silentium ubi custodiendum. 177. et seq.

  • Similitudo a vacca capta. 423.

  • Similitudo impiorum cum pulvere. 9. et seq.

  • Sina mons, quid significet. 335.

  • Singulares et simplices, qui sint in sacris eloquiis. 22 et seq.

  • Sion specula dicitur, et Ecclesiam in sacris significat. 13. et seq.

  • Sobrietatis in epulis exemplum David. 540.

  • Societas sacrilegorum fugienda. 423.

  • Solis accessu fruges creantur. 529.

  • Solium iniquitatis. 540.

  • Somnia pro minoribus oraculis samta. 495.

  • Sors quid in sacris. 133

  • Species corruptionis quatuor incommoda deferentes. 490.

  • Spes in Deum immutabilis est. 136.

  • Spiritus prophanitatis, quis. 421.

  • Spiritus sanctus cur flumen dicatur. 227. et 230.

  • Spiritibus malignis una nocendi voluntas licet natura plures sint. 33.

  • Statera pro deliberatione ponitur. 466.

  • Status Ecclesiae hodiernus. 490.

  • Sterilitatis malum super Effraim et Tyrum imprecatur. 447.

  • Stridere, quid. 516.

  • Studio peccare et ignorantia quid differant. 62.

  • Stultitiae nomine prophanitas notatur. 470.

  • Stulti securitatem praesentis vitae quaerentes, de bonis Dei futuris dubitant. 21. et seq.

  • Stulti et insipientis differentia. 214.

  • Stupor dentium. 522.

  • Stuprum Gabaonitarum punitur. 448. et seq.

  • Subsannatio et derisio, quid differant. 113.

  • Superbia initium est omnis peccati. 33.

  • [Col. 1210] Superbia per emphasim magnum delictum dicitur. 89

  • Superbia confusionem, humilitas autem exaltationem habet. 58.

  • Superbia semper Deo exosa. 538.

  • Superbiae detestatio et effectus. 369. 376.

  • Superbiae soliditas in pulverem deducitur apud Deum. 33.

  • Superliminarium motus quid notet. 555

  • Supervacue agere quid apud reprobos dicatur. 110

  • Supplicia (post) denunciata cur caussa severitatis subdatur. 530.

  • Susceptio hominis a Deo, est Verbum caro factum. 17. et seq.

  • Sustinere Deum quid sit. 109.

  • Sustinere Dominum, qui dicantur. 165.

    T

  • Tabernaculum David, Corpus Christi appellatur. 559.

  • Templi nomine, quid intelligendum. 547

  • Templum et domus Dei, quid. 120.

  • Templum Dei quale. 315.

  • Temporalium bonorum amissionem timentes ob honorem Dei, ad aeterna praemia non perveniunt. 63. et seq.

  • Temporis hujus miserrimi praenotio. 414. et seq.

  • Tempus praeteritum pro futuro apud prophetas plerumque ponitur. 92.

  • Tenebrae et latibulum in sacris quid. 75.

  • Tenebrarum filii Judaei. 421.

  • Tentatio est vita humana. 15 et seq

  • Tentationis fructus quales. 207.

  • Tentationes hujus saeculi, quid fidelibus utilitatis conferant. 118.

  • Terra in sacris Literis, quid significet. 15.

  • Terra cur super maria fundata dicatur. 37.

  • Terra sterilis redditur ob peccatum populi. 483

  • Terram moveri, quid. 549.

  • Terram habitare, quid sit. 163.

  • Terrigenae, quid in sacris. 241.

  • Testes resurrectionis Christi. 70.

  • Tharsis idem, quod Carthago. 239. et seq.

  • Thecue viculus est, septimo a Bethlehem urbe miliario separatus. 508.

  • Theoria quid sit. 404.

  • Thesaurizare in caelo, quid sit. 180.

  • Thesauri sapientiae, et scientiae in quo absconditi. 495.

  • Thronus Dei, Filius est Patris. 47.

  • Timens Deum neque in pro peris extollitur, neque frangitur in adversis. 69.

  • Timentium Dominum fructus. 149.

  • Timor Domini verus qualis sit. 9. et seq.

  • Timor Dei qualis esse debet. 130.

  • Timor Dei frenum est peccati. 159.

  • Timoris Dei fructus et effectus. 109.

  • Timoris et tremoris differentia. 269.

  • Tonsor gregis, quid. 543.

  • Transire pede, quid sit. 321.

  • Tribus Benjamin ob quid pene deleta. 447.

  • Tribulatio servis Dei utilis, et quare. 71.

  • Tribulatio timentibus Deum pro medicamento est ad salutem. 95.

  • Tribulationis utilitas in hoc saeculo. 90.

  • Tribulationem invenire, et a tribulatione inveniri, quid sit. 227.

  • Tribulationum angustiis crescit mentis dilatatio. 20. et seq.

  • Tribulationes cordis, quae sint. 116.

  • Trinitas evidenter expressa in baptismo Jesu Christi. 13. et seq.

  • Trulla caementarii, quid. 543.

  • Trutina mentis fallax. 465.

  • Tyrus meretrix vocata. 447.

    U-V

  • Vaccarum in sacris vocabulo, prophani notantur. 521.

  • Vaccarum pinguium nomen quibus ascribitur. 520.

  • Vaccas Bethaven coluerunt habitatores Samariae. 451

  • Vadent pro ibant positum. 426.

  • Vallis vocabulo populus notatur. 413.

  • Vallis Josaphat locus concisionis vocatur. 503.

  • Vanitates observare, quid sit. 135.

  • Vasa mortis haeretici cur dicantur. 39.

  • Vastitas potentum subridetur. 530

  • Vastitas unde. 486.

  • Vaticinium calamitatum Judaeorum. 539.

  • Vae diem Domini desiderat tibus imprecatur. 533.

  • Velum templi scis um, quid significet 98.

  • [Col. 1211] Vendere sine pretio. 215.

  • Veritas urens de deserto, Angelus dicitur. 472.

  • Veritas Dei imitatrix est 63. et seq.

  • Veritatis et justitiae opera. Ibid.

  • Veritas jucundior haereticorum comparatione. 49.

  • Veritatis luce deseri, quam miserum sit. 50.

  • Veritatem, qui vendant praedicando. 58.

  • Verbum Domini cur Judaeis negatum. 142.

  • Verborum, via, veritas, et vita mystica interpretatio. 26. et seq.

  • Verbum Domini cur rectum dicatur. 552.

  • Verborum Christi de praebenda altera maxilla percutienti, sanus sensus. 27.

  • Vestimentorum scissio, quid. 490.

  • Via beatitudinis qualis. 7. et seq.

  • Via hominis qualis esse debet. 177.

  • Via Dei et semita, quid differant. 109.

  • Viae durae, quae dicantur. 71.

  • Viae quibus ad vitam itur. 69. et seq.

  • Viam humilium despicere. 513.

  • Vincere iram melius est, quam capere civitatem. 35.

  • Vindicando (in) Deus parcus. 520.

  • Vindicta Dei super Judaeos. 409.

  • Vindictam qui quaerit ab homine, a diabolo superatur. 34. et seq.

  • Virga ferrea Christi, recta bonis, et dura malis. 13. et seq.

  • Virgae significatio in sacris. 373.

  • Virgae divinae, quis nobis usus. 103.

  • Virgines pulchrae cur deficiendae. 552. et seq.

  • Virgo Israel projecta in terram suam quid notet. 523. et seq.

  • Viri sanguinum et dolosi, qui dicantur. 24.

  • Virtus modestiae. 508.

  • [Col. 1212] Virtutis regulas Jacob posteris suis custodiendas reliquit. 465.

  • Visitatio pro animadversione. 402.

  • Vita haec mortalis servis Dei tribulatio est. 139.

  • Vita duplex, animae scilicet, et corporis. 99.

  • Vita vera quae sit. 149.

  • Vitae humanae multae. 307.

  • Vitia habemus ex nostra voluntate. 343.

  • Vitia quibus squalebat populus Israeliticus, exprobrantur. 542.

  • Vitiorum impunitas non commendat nobilitatem. 517.

  • Vitis nomine gens Israelitica intelligitur. 440.

  • Vitium inanis gloriae, quam detestabile esse debet per fectis. 33.

  • Vituli duo, unus in Dan, alter in Bethel positus. 520.

  • Vituli aurei pro vectigalibus Assyriis directi. 472.

  • Vituli in Samaria pro diis habiti. 423.

  • Vituli quorum dii. 448.

  • Vitulos duos aureos fecit Jeroboam. 434.

  • Vivere Deo, quid sit. 102.

  • Ulciscentis habitus exprimitur. 517.

  • Uncinus pomorum. 548.

  • Ultio an quaerenda de inimicis. 192.

  • Unctio fidelium in hoc seculo, et in futuro. 117.

  • Voce sua ad Dominum clamare, quid. 17. et seq.

  • Volucres et pisces, qui dicantur in sacris Literis. 43.

  • Votorum differentia. 385.

  • Vovere arbitrii nostri est, persolvere autem non est nostrarum virium, sed gratiae Dei. 386.

    Z

  • Zelus animarum quanti momenti sit apud Deum. 345 et seq.

Ordo rerum

Editores

[Col. 1211]

ORDO RERUM QUAE IN HOC TOMO CONTINENTUR.

    RUFINUS Aquileiensis presbyter.

  • Notitia in Rufinum. Col. 9

  • Praefationes. 45-75

  • VITAE RUFINI LIBER PRIMUS. 75

  • CAPUT PRIMUM.—I. Rufini ortus, et nominis scriptura. II. Patria. III. Concordiae natus, ejus praenomen et genus. IV. Aquileiae monachum induit. V. Una cum Hieronymo bonis artibus ibidem instituitur, adul us tingi ur. Minister et susceptores illius baptismi. VI. Hieronymus ab eo divulsus, in Syriam navigat. VII. Rufinus paulo post cum Melania Hierosolymam profecturus, Roma discedit. Ibid.

  • CAP. II.—I. De Rufini et Melaniae Alexandriam adventu nuncius ad Hieronymum in Syriae deserto perlatus. II. Post obitum Athanasii Rufinus in Nitriam fugit, persecutione in Catholicos excitata. III. Pro fide patitur. IV. Melania Christi confessores sequitur. V. Quibus ab exsilio revocatis, Diocaesarea Hierosolymam petit. VI. Rufinus sexennium agit Alexandriae, ubi Didymum et Theophilum audit. VII. Hierosolymam petit, hinc Melania Alexandriam excurrit. VIII. Rufinus se in operibus caritatis exercet. IX. A Bacurio Rege Iberorum, et ab Aedesio, Aethiopum, ad Christi fidem conversionem audit. X. Narratio Rufini explicatur atque defenditur. 86

  • CAP. III.—I. Hieronymi et Rufini simultatum origo. II. Hieronymus Epiphanio contra Jo. Hierosolymitanum, Rufinus Johanni adhaeret. III. Rufinus in communionem ab Epiphanio Hierosolymis admissus, et pro Catholico habitus. IV. Dissidii inter Hieronymum et Rufinum occasio aucta ex Epiphanii epistola ad Jo. Graece scripta, quam Hieronymus latine convertit. V. Melania Rufini et Jo. caussam tuetur. VI. Theophilus Alexandrinus iisdem pariter favet. VII. Dissidentes frustra in concordiam redigere studet. VIII. Hinc Hieronymi et Theophili amicitia frigescit. 97

  • CAP. IV.—I. Schismatis Hierosolymitani finis. II. Rufini et Melaniae opera extinctum. III. Palladius Historicus et episcopus probatissimus cum Palladio haeretico male confussus. IV. Anastasis aedes, ubi Hieronimus et Rufinus ad mutuam pacem redierunt. V. Rufinus uullius erroris compertus. VI. Inter Jo. Hierosolymitanum ab erroribus vacuum [Col. 1212] Hieronymumque perfecta necessitudo integrata. VII. Rufinus cum Melania Romam revertitur. VIII. Melaniae reditus vera causa exquiritur. 104

  • CAP. V.—I. Rufini et Melaniae Nolam adventus. II. Quo tempore acciderit. III. Paulini Nolani epistolarum chronologia restituitur, unde Rufini et Melaniae itus et reditus epochae confirmantur. IV. Palladius cum Paulino in concordiam redactus. V. Paulini Natalium chronologia restituta, et Melaniae Rufinique reditus epocha iterum confirmata. VI. Baronii sententia de Rufino, individuo Melaniae comite, defensa. 109

  • VITAE RUFINI LIBER II. 115

  • CAPUT PRIMUM.—I. Macarius doctrinam Origenis contra fatum sibi a Rufino rogat exponi. II. Macarii professio et studia. III. Pineti coenobium ubinam steterit, in quo Rufinus Urseio Abbati Regulam Basilii Magni latinitate donavit. IV. Varia de hac Regula proferuntur. V. Librum primum Apologetici S. Pamphili pro Origene Rufinus Macario nuncupat. VI. Ejusdem Apologetici examen. VII. Rufini Dissertatio pro Origene. 115

  • CAP. II.—I. Rufinus latine vertit priores libros duos Origenis de Principiis. II. Ejusdem versionis conspectus. III. Totius operis idea. IV. Benedictiones Patriarcharum Pontio Paulino duobus libris explanat. V. Rufini et Paulini hac de re epistolae amoebaeae. VI. Editiones et codices librorum de Benedictionibus Patriarcharum. VII. Rufinus libri tertii et quarti Origenis de Principiis versionem absolvit. 124

  • CAP. III.—I. Novi ramores in Rufinum ab amicis Hieronymi ob reliqui operis Origeniani translationem excitantur. II. Rufinus, matre amissa, ad Hieronymum scribit cumque Siricii pontificis literis formatis, ex Urbe in patriam Concordiam revertitur. III. Non alia quam solius itineris caussa, Mediolano pertransit. IV. Ad illum in patria morantem Hieronymus literas scribit, quae ei non redduntur. Pauliniani Eusebii, et alterius Rufini iter ex Palaestina Romam quoto anno contigerit. V. Hieronymus alias literas ad Pammachium scribit contra praefationem Rufini in libros Periarchon. Inde simultas inter utrumque augetur. VI. Rufinus Syrus utrasque Hieronymi literas, Pammachio Rufinoque reddendas, Romam detulit. VII. Harum priores [Col. 1213] summatim recensentur. 133

  • CAP IV.—I. Apronianus ad Rufinum mittit exemplar Hieronymianae epistolae in vulgus sparsae. Varia de Aproniano et ejus gente proferuntur. II. Rufini Apologia contra Hieronymi epistolam. III. Ejusdem Apologiae libri I. synopsis, objectiones dogmaticas continens. IV. Rufinus se omnino catholicum, et ab haeresibus Origeni impactis, vacuum fuse daemonstrat. V. Apologiae liber II. enucleatur. VI. Varia in Hieronymum a Rufino congesta. VII. Hujus brevior Apologia ad Anastasium. 139

  • CAP. V.—I. Rufini utriusque Apologiae synopsis, ad Hieronymum mittitur. II. Qui statim ad utramque respondet. III. Apologia Origeniana, quam Hieronymus Pamphilo abjudicat, huic martyri vindicatur. IV. Quaenam Pamphilus scripserit. V. Conjecturae ad Apologiam Pamphilo abjudicandam excussae. VI. Responsio Hieronymi ad accusationes Rufini. VII. Ad alias Rufini accusationes Hieronymi responsa. VIII. Refutatio Hieronymi Apologiae Rufini ad Anastasium papam. 153

  • CAP. VI.—I. Rufinus duobus Hieronymianae Apologiae libris Aquileiam sibi perlatis, biduo respondet epistola, nunc deperdita. II. Suos libros ad Hieronymum mittit, quem acriter carpit. III. Ejusdem epistolae deperditae excerpta. IV. Anastasii Pontificis et Sancti Epiphanii epistolas in dubium vocat, seque purgans, adversarium varie percellit. V. Hieronymus a Sancto Chromatio Aquileiensi antistite monitus, ut a scribendo in Rufinum abstineret, se invitum ad sui defensionem cogi respondet, quod Rufini libri in vulgus sparsi, vagarentur. VI. Apologiae Hieronymi, ejusdemque interpretationes literarum paschalium Theophili, annis et numeris suis restitutae. VII. M. Antonii Sabellici judicia circa Rufinum inter et Hieronymum contentiones. 169

  • CAP. VII.—I. Origenis Homiliae XVII in Genesim non a Hieronymo, sed a Rufino latine versae. II. Tredecim in Exodum, et sexdecim in Leviticum. III. Viginti octo in Numeros. IV. Viginti sex in Josue. V. Novem in Judices, totidem in Psalmos, una in librum I. Regum, et quatuor in Cantica. VI. Libri decem in Pauli epistolam ad Romanos. VII. Homiliae dubiae. Quae sunt in Lucam, non Rufinus, sed Hieronymus vertit. 176-177

  • CAP. VIII.—I. Rufinus Basilii Magni Homilias octo, et Gregorii Nazianzeni decem opuscula ab se latine reddita, Aproniano inscribit. II. Nonnulla de his Gregorianis lucubrationibus proferuntur. III. Rufinus Sixti etiam Pythagorici sententias in latinum sermonem translatas ad Apronianum mittit, Ayamae sorori donandas. IV. Sixti aetas, religio, et pretium apud antiquos. V. Rufinus ob Sixti translationem male habitus, non tamen superstes. VI. Cur Sixtinus liber a Gelasio I. rejectus inter apocrypha. De eo variorum sententiae expositae. VII. Sixti dicta a Graecis passim adducta. Etiam a Latinis. VIII. Ejus codices, atque editiones. 188

  • CAP. IX.—I. Evagrii, cujus opuscula Rufinus latine convertit, patria et cognomen. II. Accusationes in illum congestae. III. Ejus laudes. IV. Scripta a Rufino translata. adhuc exstantia. V. Sententiae Pamphili martyris adversus Mathematicos ab eodem conversae excutiuntur. 200

  • CAP. X.—I. Clementis Recognitiones Graecas post earum translationem, ab amico Paulino Nolano frustra tentatam, Rufinus latine convertit. II. Rogatu Sanctae Silviae, Rufini praefecti praetorio sororis, opus adgreditur, quod Gaudentio Brixiano Episcopo nuncupat. III. Verus praetationis auctor et Recognitionum interpres Rufinus. IV. Bellarmini locus circa Clementis Recognitiones expenditur. V. Variae inscriptiones Recognitionum Clementis recitantur. VI. Auctor Recognitionum inquiritur. VII. Ejusdem aetas statuitur. VIII. Dodweli sententia refellitur. IX. Censura Gelasii Papae de Recognitionibus. X. Variae Recognitionum editiones numerantur. 207

  • CAP. XI.—I. Rufinus Chromatio Aquileiensium antistiti obsecuturus, Historiam Eusebii Latinam facit, librisque duobus auget. II. Quid in Eusebianis praestiterit, quid in suis, a Dupino perperam reprehensis. III. Rufini Historia a Gallis maximi facta: item ab Angelis et Africanis Patribus. IV. A Graecis similiter. V. Graeci duos ejusdem libros Graece convertentes, tuos faciunt. VI. Concilium Nicaenum II. eorumdem testimonio utitur. VII. Latinae versionis Eusebianae historiae per Rufinum praestantia ostenditur. VIII. Gelasii censura explicatur. IX. Variae editiones recensentur. 222

  • CAP. XII.—I. Rufini historia eremitica. II. Aliquando Hieronymo adscripta. III. Rufinus enarrat alterius, non suam historiam itinerum per solitudines monasteriorum Aegypti. IV. Is est Petronius Bononiensis, non alius. V. Idem multis rationibus comprobatur. VI. Deque hoc [Col. 1214] difficultates tolluntur. VII. Cur opus Hieronymo adscriptum. 235

  • CAP. XIII.—I. Hieronymi de hoc Rufini opere testimonium explicatum. II. Quid de illorum sanctitate dicendum, quos Hieronymus carpit. III. Caussae recitantur, ob quas Hieronymus minus fortasse aequus fuit Rufino et Petronio. IV. Variae editiones Operis de Vitis Patrum proferuntur. 213

  • CAP. XIV.—I. Rufinus commentarium scribit in Symbolum Apostolorum. Breviter in eo contenta recensentur. II. Testimonia tam Veterum, quam Recentiorum adducuntur. III. Hujus Commentarii variae editiones. 251

  • CAP. XV.—I. Anatolii Alexandrini canon paschalis a Rufino latine conversus. II. Ejus Epistolae omnes deperditae. III. Aliqua e Latino in Graecum sermonem transtulit. 257

  • CAP. XVI.—I. An Rufinus Flavii Josephi operum Latinus interpres. II. Varia de Josephi antiquissimo codice Mediolanensi. III. Num Hieronymus et Ambrosius Josephum Latine converterint. Egesippus est Josephus de Bello Judaico ab Ambrosio Latine contractus. IV. Friderici Gronovii collatio inter phrases Ambrosii, et Egesippi adprobata et defensa. V. Josephi versio Rufino abjudicatur. 258

  • CAP. XVII.—I. Commentarii in LXXV. Davidis Psalmos Rufino perperam attributi. II. Similiter commentarii in Oseam, Johelem, et Amos. III. Incerti auctoris est Vita S. Eugeniae, non Rufini. 267

  • CAP. XVIII.—I. Sub Rufini nomine duplex Libellus Fidei, superiori saeculo editus. II. Prior, continens. XII. Anathematismos, Rufino nostro minime attribuendus, sed alteri. III. Multo minus posterior, Pelagiana labe infectus: septem Rufini recensentur. IV. Posterior Libellus Rufinum Palaestinum vel alium auctorem habet. 271

  • CAP. XIX.—I. Theophili Alexandrini epistola ad Anastasium Papam circa Paschalis celebrationem turbas excitat in Ecclesia. II. Rufinus ab Anastasio minime damnatus. III. Hoc praeter alia ostendit ejusdem cum praecipuis Italiae Episcopis communicatio. IV. Ejus tantum librorum Periarchon versio non probata. V. Rufini responsa ad Hieronymum circa Anastasii Papae epistolam ad Jo. Hierosolymitanum. VI. Simultas inter Hieronymum et Rufinum ab Augustino improbata. 277

  • CAP. XX.—I. Rufinus Urbe discedit cum Melania iterum in Palaestinam trajecturus. Annus emortualis Publicolae Senioris, Melaniae filii decernitur. II. Roma ab Alarico Gothorum Rege obsessa, atque direpta. III. Rufini obitus, locus mortis, et tempus adsignatur. IV. Rufini laudes recensentur. 285

    • OPERA RUFINI.

  • DE BENEDICTIONIBUS PATRIARCHARUM libri duo 295

  • Epistola Paulini ad Rufinum. Ibid.

  • Praefatio in librum primum. 297

  • LIBER PRIMUS.—Benedictio Judae. 301

  • Epistola altera Paulini ad Rufinum. 309

  • Praefatio in librum II. 311

  • LIBER II.—De benedictionibus reliquorum undecim patriarcharum. 313-335

  • COMMENTARIUS in Symbolum Apostolorum. 335-386

  • HISTORIA MONACHORUM. 387

  • CAPUT PRIMUM.—De sancto Joanne. Ibid.

  • CAP. II.—De Hor. 405

  • CAP. III.—De Ammone. 407

  • CAP. IV.—De Beno. 408

  • CAP. V.—De Oxyryncho civitate. Ibid.

  • CAP. VI.—De Theone. 409

  • CAP. VII.—De Apollonio. 410

  • CAP. VIII.—De Ammone. 420

  • CAP. IX.—De Coprete presbytero et patermutio. 422

  • CAP. X.—De Syro Abbate, Isaia, Paulo, et Anuph. 428

  • CAP. XI.—De Heleno. 129

  • CAP. XII.—De Elia. 432

  • CAP. XIII.—De Pithyrione. Ibid.

  • CAP. XIV.—De Patre Eulogio. 433

  • CAP. XV.—De Apellen presbytero et Joanne. Ibid.

  • CAP. XVI.—De Paphnutio. 435

  • CAP. XVII.—De Monasterio abbatis Isidori. 439

  • CAP. XVIII.—De Serapione presbytero. 440

  • CAP. XIX.—De Apollonio Monacho et martyre. 441

  • CAP. XX.—De Dioscoro presbytero. 442

  • CAP. XXI.—De Monachis in Nitria commorantibus. 443

  • CAP. XXII.—De loco qui dicitur Cellia. 444

  • [Col. 1215] CAP. XXIII.—De Ammonio. 445

  • CAP. XXIV.—De Didymo. 447

  • CAP. XXV.—De Cronio. 448

  • CAP. XXVI.—De Origene Ibid.

  • CAP. XXVII.—De Evagrio. Ibid.

  • CAP. XXVIII.—De duobus Macariis, et primo, de Macario Aegypto, seu seniore. 449

  • CAP. XXIX.—De Macario Alexandrino seu juniore. 452

  • CAP. XXX.—De Ammone, primo Nitriae Monacho. 455

  • CAP. XXXI.—De Paulo simplice. 457

  • CAP. XXXII.—De Piammone presbytero. 459

  • CAP. XXXIII.—De Joanne. 460

  • Epilogus. Ibid.

  • Praefatio Rufini in suam Eusebiique Historiam ecclesiasticam. 461

  • Ejusdem praefatio specialis in suam Historiam. 463

  • HISTORIAE ECCLESIASTICAE LIBER PRIMUS. 467

  • CAPUT PRIMUM.—De Arii haeresi. Ibid.

  • CAP. II.—De Concilio apud Nicaeam congregato. 468

  • CAP. III.—De conversione Philosophi Dialectici. 469

  • CAP. IV.—De Paphnutio Confessore. 470

  • CAP. V.—De Spiridione Episcopo, et mirabilibus ejus. 471

  • CAP. VI.—Exemplum fidei Nicaenae (Ann. 324.) . 472

  • CAP. VII.—De Helena Constantini matre. 475

  • CAP. VIII.—De Cruce Salvatoris in Jerosolymis ab Helena reperta. 476

  • CAP. IX.—De captivitate Frumentii et Edesii, et de conversione Indorum per ipsos gesta. 478

  • CAP. X.—De conversione gentis Iberorum per captivam facta. 480

  • CAP. XI.—De Constantia sorore Constantini, et Presbytero per eam fratri insinuato. 482

  • CAP. XII.—De Alexandri, et Eusebii, atque Arii conflictu. 484

  • CAP. XIII.—De probroso Arii interitu. 485

  • CAP. XIV.—De Athanasii Episcopi principiis. 486

  • CAP. XV.—De Constantini imperatoris errore. 488

  • CAP. XVI.—De concilio haereticorum apud Tyrum contra Athanasium congregato. Ibid.

  • CAP. XVII.—De exciso brachio Arsenii, caeterisque dolis haereticorum in concilio retectis. 489

  • CAP. XVIII.—De fuga et latebris Athanasii. 491

  • CAP. XIX.—Ut Constans Imperator, pro Athanasio, fratri Constantio scripserit, eumque Ecclesiae suae reddi jusserit. Ibid.

  • CAP. XX.—De Concilio apud Mediolanum habito, et exiliis Eusebii, Luciferi, caeterorumque Episcoporum catholicorum. 493

  • CAP. XXI.—De Ariminensi concilio. 494

  • CAP. XXII.—De Liberio Episcopo urbis Romae. 495

  • CAP. XXIII.—De Jerosolymorum et Alexandriae Episcopis. Ibid.

  • CAP. XXIV.—De permixtione Episcoporum apud Antiochiam. Ibid.

  • CAP. XXV.—De schismate Arianorum, quod in tres partes divisum est: et quidam eorum Eunomiani, alii Macedoniani, alii vero permanserunt Ariani. 496

  • CAP. XXVI.—De fine Constantii Imperatoris, et ortu Juliani. 497

  • CAP. XXVII.—De Episcopis ab exilio relaxatis. Ibid.

  • CAP. XXVIII.—De Concilio apud Alexandriam sanctorum Episcoporum, et Luciferi ab his dissidio. 498

  • CAP. XXIX.—De his quae in eodem Concilio statuta sunt. 499

  • CAP. XXX.—De Eusebio et Hilario, atque Ecclesiarum per eos restitutione. 500

  • CAP. XXXI.—De scriptis Hilarii. 501

  • CAP. XXXII.—De persecutionibus Juliani blandis et callidis. Ibid.

  • CAP. XXXIII.—De saevitia ejus erga Athanasium. 502

  • CAP. XXXIV.—De fuga rursum et latebris Athanasii. Ib.

  • CAP. XXXV.—De sepulcro martyris Babylae. 503

  • CAP. XXXVI.—De Theodoro Confessore apud Antiochiam. 504

  • CAP. XXXVII.—De Judaeorum conatibus, qui a Juliano decepti, templum in Jerosolymis reaedificant. 505

  • CAP. XXXVIII.—Ut terraemotu inibi, et igni divinitus accenso, Judaei ab illicitis disturbabantur inceptis. 506

  • CAP. XXXIX.—De signis et virtutibus terrificis, quae in exitium conversa sunt Judaeorum. Ibid.

  • HISTORIAE ECCLESIASTICAE LIBER II. 507

  • CAPUT PRIMUM.—De ortu et religiosa mente Principis Joviniani, et de fine ejus. Ibid.

  • CAP. II.—De ortu Valentiniani et Valentis. 508

  • CAP. III.—De dormitione Athanasii, et persecutionibus Lucii haeretici. 510

  • [Col. 1216] CAP. IV.—De virtutibus et mirabilibus sanctorum qui fuerunt in Aegypto. 511

  • CAP. V.—De persecutione quae fuit apud Edessam. 513

  • CAP. VI.—De Moyse, quem Regina Sarracenorum gentis suae poposcit Episcopum. 514

  • CAP. VII.—De Didymo Alexandrino vidente. 516

  • CAP. VIII.—Quot ex discipulis Antonii etiam tunc in eremo habitantibus, virtutes et signa fecerint. 517

  • CAP. IX.—De Gregorio et Basilio Cappadociae Episcopis. Ibid.

  • CAP. X.—De Damaso Episcopo, et Ursini subreptione. 521

  • CAP. XI.—De Ambrosio Episcopo. Ibid.

  • CAP. XII.—De Valentiniani fine. 522

  • CAP. XIII.—De Gothorum per Thracias irruptione, et Valentis nece. Ibid.

  • CAP. XIV.—Ut Gratianus Imperator Theodosium regni participem adsciverit, et post multa religiose et fortiter gesta Maximi tyranni insidiis succubuerit 523

  • CAP. XV.—De Valentiniano puero. Utque mater ejus Justina Arianam haeresim defendens, Ecclesias perturbare conata sit. Ibid.

  • CAP. XVI.—De Benevoli Magistri memoriae fideli constantia. 524

  • CAP. XVII.—Ut Theodosius necem Gratiani ultus, de Maximo triumphaverit. 525

  • CAP. XVIII.—De Theodosii commisso in Thessalonicenses, et poenitentia ejus publice apud sacerdotes gesta. Ibid.

  • CAP. XIX.—De restitutione Ecclesiarum, quae per ipsum jam catholicum in Oriente restitutae sunt. 526

  • CAP. XX.—De Apollinare, et haeresi ejus. Ibid.

  • CAP. XXI.—De Episcoporum successionibus per Orientem. 527

  • CAP. XXII.—De seditione Paganorum contra Fideles. 528

  • CAP. XXIII.—De situ templi Serapis, et subversione ejus. 529

  • CAP. XXIV.—De fraudibus, quae in templis Paganorum detectae sunt. 533

  • CAP. XXV.—De Saturni sacerdote Tyranno, totius pene Alexandriae adultero. Ibid.

  • CAP. XXVI.—De Canopi initio et interitu. 534

  • CAP. XXVII.—De Ecclesiis et Martyriis quae in idolorum locis constructa sunt. 535

  • CAP. XXVIII.—De Joannis sepulcro violato et reliquiis apud Alexandriam conservatis. 536

  • CAP. XXIX.—De Thoracibus Serapis apud Alexandriam abrasis, et signo Christi in loco eorum reddito. 537

  • CAP. XXX.—Ut mensura aquae Nili fluminis, quam πῆχυν vocant, ad Ecclesiam deferatur. Ibid.

  • CAP. XXXI.—De Valentiniani junioris interitu, et ortu Eugenii. 538

  • CAP. XXXII.—De responsis Joannis monachi. Ibid.

  • CAP. XXXIII.—De apparatu belli adversus Eugenium Theodosii, et de victoria ejus orationibus magis, quam virtute peracta. 539

  • CAP. XXXIV.—De fine Theodosii post victoriam, et Arcadio atque Honorio liberis ejus et haeredibus regni. 540

  • APOLOGIAE IN S. HIERONYMUM LIBRI DUO. 541-623

  • APOLOGIA altera quam pro se misit Rufinus ad Anastasium papam. 623

  • Epistola Anastasii super nomine Rufini. 627

    • APPENDIX AD OPERA RUFINI.

  • Praefatio Antonii de Albone in Commentarium in psalmos LXXV Rufino ascriptum. 633

  • INCIPIT COMMENTARIUS. 645

  • COMMENTARIUS in Osee, Joel et Amos, praecedente praefatione. 959-1104

  • VITA S. Eugeniae virginis ac martyris. 1105-1122

  • LIBELLUS DE FIDE seu duodecim anathematismi sub nomine Rufini. 1123

  • LIBER DE FIDE. Ibid.

    • PELAGIUS BRITANNUS.

  • Notitia Schoenemanni, quam sequuntur tituli operum Pelagii, cum notis ubi Patrologiae a nobis edita sint indicantibus. 1155

    • JULIANUS ECLANENSIS.

  • Notitia Schoenemanni, quam sequuntur tituli operum Juliani cum notis, ubi Patrologiae a nobis edita sint indicantibus. 1167

    • COELESTIUS Pelagii discipulus.

  • Memorantur opera ad eaque lector revocatur, notis ubi Patrologiae exstent indicantibus. 1173

    • ANIANUS diaconus Celedensis.

  • Item indicantur Patrologiae loca, quibus consultis, vitam ipsius operaque lectori noscere licebit. Ibid.

FINIS TOMI XXI.