019

1 1. Post Prudentium et Dracontium ad vetera exemplaria recognitos et, quoquo modo potui, illustratos, non tam a me reddenda est ratio, cur nunc Juvencum simili cultu ornatum edam, quam cur tamdiu distulerim, aut alios illi praetulerim. Est enim Juvencus, ut poetarum christianorum omnium, quos inter Latinos quidem exstitisse certo novimus, antiquissimus, ita etiam nitore verborum, Elegantia styli, et veteri quadam simplicitate, ad divinum sui carminis argumentum plane accommodata, praestantissimus. In ejus autem poemate non solum mirari licet [Col. 0011B] primam, saltem inter Latinos, quatuor evangeliorum concordiam, ad cujus imitationem innumerae aliae postea prodierunt, verum etiam peculiares quasdam interpretationes sacrarum litterarum vetustate sua commendabiles, varietatem praeterea lectionis in volumine Evangeliorum, quo ille suo tempore, ineunte scilicet saeculo IV, utebatur.

2. Verum Prudentio principatum inter poetas christianos, quem olim libens cum plerisque asserui ob mirabilem rerum et carminum varietatem, acutissimum ingenium, ingentes spiritus 2 poeticos, et singularem doctrinam, nec nunc quidem negare, aut in dubium revocare est animus. Ut autem proxime post Prudentium e mea manu prodiret Dracontius, illa me ratio impulit, quod hujus carmina duabus [Col. 0011C] partibus auctiora, quam quae antea prodierant, in codicibus mss. a me reperta, ex quibus omnino alius Dracontius apparet, multo majorem utilitatem studiosis doctrinae et antiquitatis sacrae mihi visa sunt allatura, quam commentationes ullae meae in alios christianos poetas, in quorum poesi vix aliud agere licet, nisi veterem lectionem, codicibus optimae notae inspectis, constituere.

3. Deterrebat me etiam ab editione Juvenci majestas ipsa argumenti. Quod si usu et exercitatione in hoc genere aliquid profeci, id totum in Salvatoris [Col. 0012A] nostri gestis dictisque enarrandis conferendum quidem a me esse intelligo; sed adjumentum hoc valde exiguum ad tantum onus subeundum esse facile perspicio, cum istiusmodi tractationem non nisi timide et pedetentim quivis quamvis experientissimus debeat aggredi. Sequar igitur ducem Juvencum non quidem passibus aequis, sed tamen ut potero. Commentationes in Sedulium, Aratorem, aliosque sacros poetas in aliud tempus differam, ne mihi aliquis exprobret, quod Antonio Nebrissensi Nicol. Antonius objiciebat Biblioth. vet. l. II, c. 4, part. 1, num. 114: Nullum vero hactenus habuisse Juvencum, qui criticae industriae, aut explicationis facem, qua indiget, ei praeluceret, praeter unum Barthium ex parte aliqua, et Fabricium levi manu in re usum, eo magis [Col. 0012B] miror, quod cum Antonius Nebrissensis noster, qui potuit, debuitque una cum Sedulio et Aratore multo magis Juvencum civem suum commendare piis lectoribus a se explanatum, in Sedulio quidem industriae suae operam posteritati transmiserit, in Aratorem commentaria parata se habere alicubi testatus fuerit: Juvenco autem Hispano nullus suppetias ivisse referatur. Ne vero meo mori desim, his Prolegomenis complectar quidquid de eo, de ejus operibus, codicibus mss., editionibusque, multis in locis dispersum collegi.

4. Non exigua laus Juvenci est, quod a S. Hieronymo non semel nec perfunctorie laudatus fuerit: neque enim de ejus 3 vita quidquam aliud exploratum habemus, quam quod de eo tradidit Hieronymus. [Col. 0012C] Ita ergo praeclarus hic doctor de Vir. illustr. cap. 84, tom. II, col. 909: Juvencus, nobilissimi generis, Hispanus presbyter, quatuor Evangelia hexametris versibus pene ad verbum transferens, quatuor libros composuit, et nonnulla eodem metro ad sacramentorum ordinem pertinentia. Floruit sub Constantino principe. In quodam Juvenci codice hoc testimonium exprimitur cum aliqua varietate, ut referam num. 50.

5. Vallarsius in notis animadvertit, ex ipso gentilitio nomine satis apparere, Juvencum fuisse nobilissimi [Col. 0013A] generis, quia in libris antiquis, Jureto teste, appellatur C. Vettius Aquilinus Juvencus. Certe Hieronymi testimonium de nobili genere Juvenci probatione non indiget. Verum argumentum aliquod pro eadem nobilitate non quidem omnino perspicuum, sed probabile petitur ex quatuor nominibus, quibus in vetustis membranis insignitus est Juvencus. Haec autem nomina non eodem modo ab omnibus efferuntur. Joannes Albertus Fabricius in Biblioth. Lat. libr. IV, cap. 2, ex Jureto pag. 273, ad Symmach., et Paulo Colomesio in Paralipomenis ad Chartophylacem Guilielmi Cavei, et ad dialog. 5 Gyraldi de poetis, integrum Juvenci nomen ait esse Aquilinus Caius Vettius Juvencus.

6. In codicibus mss. referendis, num. 306 et [Col. 0013B] seqq., modo profertur appellatio C. Vectii Juvenci, modo Aquilini Juvenci, modo Q. Vetti Aquilini Juvenci, modo Gai Vecti Aquilini, modo C. Vettii Aquilini Juvenci, modo C. Vetii Aquilini Juvenci, modo C. Vectii Aquilini Juvenci. Remigius Ceillierius, de Script. eccl. tom. IV, asserit, ejus nomen in quibusdam mss. esse Aquilinus Caius Vettius. Neque omittendum, in duobus codicibus manuscriptis Florentinis addi V. C., quae notae innuunt virum clarissimum: de quo titulo dixi ad Prudentium, in Prolegom. num. 50 seq. Sed, ut ego suspicor, Juvencus vir clarissimus non a veteribus, sed a recenti aliquo librario vocatus est. In codice Vaticano reginae Sueciae, quem describam num. 48, sic nomina Juvenci invenio: Gai Vetti Aquilini Juventi; in Ottoboniano [Col. 0013C] vero, de quo agam num. 49, ita: Gai Vetti Aquilini Juvenci. Discrimen solum est in Juventi, et Juvenci nomine: 4 nam Gai pro Cai clare in utroque legitur: et eodem modo legitur in veteri alio exemplari, quod ex Labbeo, num. 36, indicabo.

7. Itaque praenomen Juvenci Gaius scribi posset. Etsi enim praenomen hoc, quod in nomen aliquando transit, plerumque Caius scribatur, tamen reperitur etiam per G scriptum, ut in Cenotaphio Pisano C. Caesaris: Duae equestres inauratae Gai et Lucii Caesarum statuae ponantur. Quintilianus, libr. I, cap. 7, docet Gaius pronuntiari, etiam si Caius scribatur; et Graeci quidem per G semper efferunt Γάϊος , et nonnulli a γαίω , gaudeo, quasi a gaudio parentum deductum hoc vocabulum volunt. Valerius Maximus, [Col. 0013D] sive auctor sit Titus Probus, aut Julius Paris, in epitoma de praenominibus id annotatum reliquit, et similem scribendi varietatem in Gneus animadvertit: Alii NEUM, alii GNEUM, alii CNEUM scribunt. Qui G littera in hoc pronomine utuntur, antiquitatem sequi videntur, quae multum ea littera usa est . . . Qui C, corruptione syllabae delectari videntur. Confer, si placet, Norisium, de Cenotaph. Pis. dissert. 4, cap. 5; notas Dionysii Gothofredi ad Festum, verbo Gaia Caecilia; et Sigonium, de Nom. Rom.

8. Nomen secundum Juvenci, quod a veteribus Romanis simpliciter nomen dicebatur, ut primum praenomen, non Vettus, sed Vettius est, nisi si forte cui magis arrideat Vectius. Id videtur esse gentilitium [Col. 0014A] nomen Juvenci, adeoque Vettius, aut Vectius scribendum est, quamvis etiam Vettus, et Vetus, et Vetuus in veteribus nonnullis monumentis reperiatur: nam gentilitia nomina ab aliis derivari solebant, ut Cornelius, Tullius, Claudius, Julius, Aemilius, etc. De nomine vero Vettii, aut Vectii nihil aliud habeo quod ex antiquis proferam, nisi quod Glandorpius in Onomast. Rom. nomen familiae Romanae plebeiae tradit esse, quae tandem sub imperatoribus respicere ad honores coepit. Plures tamen Vectios illustres nominat. In Juvenco id nomen magis, ut dixi, gentilitium est, quam familiae, adeoque cum haec nomina gentilitia plerumque ex loco aliquo, aut gente manaverint, ut Tarquinius a Tarquiniis, non inepta conjectura duci potest, Juvencum ex Vectonibus [Col. 0014B] seu Vettonibus populis Lusitaniae antiquae inter Durium et Tagum 5 originem suam traxisse. Ac fortasse haec fuit causa cur nonnulli patriam Juvenci Olivam fuisse confinxerint, ut paulo post ostendam. In Historia ecclesiastica Natalis Alexandri saeculo IV, cap. 6, art. 4, nomen hoc Juvenci effertur Vestius, et tertio loco ponitur, scilicet Caius Aquilinus Vestius Juvencus: uti etiam ex Petro Pithoeo tradidit Labbeus, de Script. eccles., qui tamen ex veteri alio exemplari profert Gaium Vectium Aquilinum.

9. Romani praenomine et nomine non contenti, addiderunt cognomen. Hujusmodi cognomina aut ab animo, aut a corpore, aut a casu imponi solebant. Videlicet a colore dicti sunt Rutilus, Eburnus, [Col. 0014C] Aquilinus, Albus, Niger, Rufus, Flavus, ut explicat Sigonius, de Nom. Rom. Festus praenomen Aquilius ait esse: Aquilius praenomen ab aquilo colore, id est nigro, dictum. Melius interpretaberis colorem aquilum rufum, aut subnigrum. Neque semper Aquilius est praenomen, ut cernere licet in C. Aquilio, a quo Aquilia lex exstat Dig. libr. IX, tit. 2, qui totus est de lege Aquilia, sive ad legem Aquiliam. Glandorpius in Onom. Rom. plures Aquilios recenset, in quorum plerisque Aquilius nomen est, non praenomen: hoc ipsum observo in veteribus inscriptionibus, in quibus nonnumquam Aquillius reperitur scriptum. Saeculo IV floruit Aquilius Severus, scriptor Hispanus, a S. Hieronymo, de Script. eccles. c. 3, et a Nic. Antonio, l. II, c. 2, [Col. 0014D] part. I, Bibl. Vet. Hisp. laudatus. In nonnullis mss. is dicitur Achillius, in aliis Acilius.

10. Juvenci agnomen, ut codices plerique consentiunt, non Aquilius est, quod nomen apud antiquiores Romanos magis in usu erat, sed Aquilinus. Goldastus tamen Aquilium vocat, cujus verba afferam num. 37. In Actis Sanctorum et Martyrologiis plurimi occurrunt Aquilini dicti; nec desunt qui eodem nomine vocentur in ethnicorum antiquis inscriptionibus aliisque monumentis. Sed omittendus a nobis non est is, qui cum Juvenco tribus primis nominibus convenit, C. Vettius Aquilinus, consul cum Q. Junio Rustico anno Christi 162. In Fastis solum appellatur Vettius Aquilinus, sed apud Gruterum [Col. 0015A] exstat inscriptio pertinens ad tempora Marci, et Commodi AA., quam Lipsius vidit Romae ad templum S. Ludovici in aedibus 6 privatis: in qua inter XV viros STLIT. JUDIC., ut videtur, aut inter alios collegii XX virorum secundo loco nominatur C. Vettius Aquilinus, qui, ut ad marginem notatur, fuit consul anno Urbis 914; atque ita vocatur a Pagio, qui praenomen Junii Rustici Lucium inscribit. Alius fuit Q. Vettius Aquilinus consul anno Christi 125, alius Vettius Aquilinus consul 286. De his omnibus conferri possunt notae Mansii ad Pagium, anno Urbis 878, 915, 1039.

11. Fortasse ut a C. Vettio Aquilino consule, aut ab aliis ejusdem suae gentis Vettiae et familiae Aquilinorum Juvencus distingueretur, additum illi est [Col. 0015B] hoc ipsum nomen Juvenci, quod quartum est, ac cognomen recte dicetur. Revera Juventius nomen est inter Romanos notius nobiliusque: et hoc nomen Juvenco nostro asserere possemus ex codice antiquissimo Vaticano reginae Sueciae, ubi in fine patrius ejus nominis casus effertur Juventi. Juventium veterem poetam comicum ex Charisio, libr. II, laudat Barthius Advers. libr. XXI, cap. 5, col. 1025. Sed cum omnes alii codices et codex ipse reginae Sueciae in principio Juvencum exhibeant, nefas esset a tam recepto vocabulo discedere: praesertim quia rationem habet in veteri Romanorum consuetudine, qui multa cognomina ab utroque pecore, majore et minore, sumebant. Ascribam verba Varronis libr. II de Re rust. cap. 1, ex correctione Sigonii de Nomin. [Col. 0015C] Rom.: Nomina multa habemus ab utroque pecore, a majore et minore: a minore Porcius, Ovinius, Caprilius. Sic a majore Equitius, Asinius. Est autem intelligendum, cum dicimus Capram, Taurum, Vitulum, cognomina adsignificari, quod dicuntur Annii Caprae, Statilii Tauri, Pomponii Vituli: sic a pecudibus alii multi. Paulo aliter id in editis legitur.

12. Juvencus ergo a juvenco cognominatus est, ut Moschus poeta Graecus: nam μόσχος juvencum significat. Hoc verbo lusus est Barthius libr. VIII Epidorpidum, num. 74:

13. Advertendum tamen est, in Martyrologio Romano legi ad diem 8 Februarii: Papiae S. Juventii episcopi; et ad diem 12 Septembris: Apud Ticinum S. Juventii episcopi. In aliis tamen Martyrologiis, et in multis mss. nomen Juvenci exprimitur, quod [Col. 0016A] multis modis alioquin corruptum reperitur, ut pro Juvenci, vel Juventii saepe reperias Eventii, Inventii, Yventii, Hiventii, Quentii, Yentii, Hyventis, Venuntii. Noster etiam Juvencus non solum alicubi Juventius appellatur, sed etiam Hiventius, et aliquando Juvenis, ut colligitur ex Montfauconio Bibl. Biblioth. pag. 508, ubi ex bibliotheca Ambrosiana Mediolanensi recenset Aquilini Juvenis poema de Actis apostolorum. Intelligo autem codicem illum complecti Aquilini Juvenci poema de quatuor Evangeliis, et Aratoris de Actis Apostolorum. Ac fortasse error est in Montfauconio, non in codice veteri: in indice quidem Montfauconii is codex clare Juvenco attribuitur.

14. Alius fuit Juvencus Coelius Dalmata, quem [Col. 0016B] diversum esse a Juvenco presbytero observavit Fabricius Biblioth. Lat. libr. IV, cap. 2. Scriptor etiam is christianus fuit, vitamque Attilae oratione soluta composuit, cujus saepe mentionem facit Barthius in Adversariis, Juvencum Coelium Calanum auctorem vocans. De hoc Juvenco scriptore Vitae Attilae, ejusque editionibus videndus est Joannes Vogt, de Libr. rarior. Typis eam Vitam commissam fuisse Nic. Antonius, cum de Juvenco scripsit, ignorabat: quae tamen longe ante prodierat, scilicet Ingolstadii 1604, in 4 ^o . Sidonius libr. IX, epist. 14, commemorat Juvenci Martialis historiam, vel, ut alii legunt, Juventii, aut Viventii. Savaro ad eum locum Juvencum a Martiali distinguit, putatque hunc esse Gargilium Martialem, cujus Lampridius et Vopiscus [Col. 0016C] meminerunt. 8 Sirmondus in not., eumdem scriptorem asserit Juventium Martialem, ac conjicit esse hunc ipsum Gargilium Martialem ab aliis memoratum.

15. Cum quatuor Juvenci nomina singillatim exposuerimus, illud nunc addere supervacaneum non est, saepius mares apud Romanos quatuor nomina habuisse, praenomen, agnomen, cognomen, et nomen, idque nobilitatem generis arguere, ut cum Alexandro ab Alexandro notavi Prolegom. ad Prudentium, num. 41. Eodem loco docui cum Sirmondo et Marchione Scipione Maffeio, mediae aetatis nominum propriam hanc quodammodo legem fuisse, ut proprium cujusque nomen in ultimum locum conjiceretur, ut in Marco Aurelio Cassiodorio Senatore [Col. 0016D] (nam Senator nomen proprium Cassiodorii a Maffeio dicitur), et in Marco Aurelio Clemente Prudentio. Ita ergo sentiendum est de Caio Vettio Aquilino Juvenco, quamvis hic ordo nominum in Juvenco, uti in aliis, aliquando inversus reperiatur: solebat enim id fieri etiam apud antiquiores Romanos.

16. Hactenus de nomine Juvenci, quod Hieronymus expressit, deque aliis tribus quae tacuit, ac de nobilitate generis, quam diserte affirmavit. Alia nunc nota Vallarsii expendenda est, qua ad verbum Hieronymi quatuor, etc., adjecit: Verius, notante Fabricio, dixisset: Historiam evangelicam quatuor libris digessit, Matthaei seriem prae caeteris secutus: non singulis evangelistis singulos libros impendit. [Col. 0017A] Equidem non video qua ratione Fabricius et Vallarsius Hieronymo imputent, quod aut dixerit, aut dixisse videatur, Juvencum singulis evangelistis singulos libros impendisse. Quod enim quatuor Evangelia transferens Juvencus quatuor libros composuerit, id vere asseritur, etiamsi non singulis evangelistis singulos libros impenderit, sed concordiam evangelistarum suo ordine exposuerit. Matthaeum quidem prae caeteris secutus est, non quia ordinem quem habet Matthaeus, semper praetulerit, nam seriem vitae Jesu Christi apposite ex quatuor evangelistis digerit, sed quia plura ex Matthaeo sumit, quam ex aliis: siquidem Evangelium Matthaei singulis aliis tribus locupletius est. Andreas Gallandius, qui tomo IV suae Bibliothecae Patrum Juvencum [Col. 0017B] inseruit, 9 eumque summopere laudat, in Prolegomenis ad eum tomum, cap. 15 monet, Juvencum plura omisisse, quia omnia D. N. Jesu Christi gesta, non omnia dicta exprimere voluit. Praeter historiam quatuor Evangeliorum Hieronymus in Juvenci elogio indicat nonnulla eodem metro (versibus hexametris) ad sacramentorum ordinem pertinentia. Haec adhuc latent, aut, ut magis puto, interciderunt. In Montfauconii Biblioth. mss. ex bibliotheca Vaticana reginae Sueciae num. 1234 annotatur, Anonymi liber compendiosus de septem sacramentis metrice compilatus, qui vocatur communiter Decretale ad informationem sacerdotum cum expositione. Qui liber, ut ex vel sola inscriptione colligere libet, minime Juvenci videtur esse. Relinquamus etiam [Col. 0017C] auctori suo Hildeberto versus, quos sub ejus nomine ex eadem bibliotheca laudat Montfauconius num. 88: Prosperi Aquitani epigrammatum libri IV . . . Hildeberti versus de sacramentis. Petrus Crinitus in Vita Juvenci ait: Aliquot hymnos fecit, quibus facile indicavit se optime meritum de religione Christiana. Paciandus De cultu S. Joann. Bapt. dissert. 4, cap. 6, refert, Georgium Wicelium in Hagiologio, sive De Sanctis vet. et nov. Testam., Moguntiae 1541, exscribere hymnos in honorem S. Joannis Baptistae, quos coelesti mentis instinctu et artificiosa verborum conclusione fuderunt Juvencus presbyter sub Constantino et Adamus a S. Victore. In Hymnodia Hispanica § 23. pag. 102, id mihi satis non liquere affirmavi. Wicelii istius Hagiologium nondum [Col. 0017D] reperire potui: sed haud invitus mihi persuadeo, hymnum vel hymnos Juvenci in honorem S. Joannis Baptistae excerptos esse ex libro I Historiae evangelicae, ubi Juvencus narrat Elisabetham ex Zacharia mirabili modo concepisse, a Maria Virgine deinde visitatam, ac demum praecursorem Domini Joannem Baptistam in lucem edidisse. Ex eodem libro petitus etiam est Juvenci hymnus in Annuntiationem, quem Fabricius Biblioth. vet. libr. IV, c. 2, num. 1, refert ab Andrea Wilkio in priori parte suae Heortographiae editae anno 1610, in 8 ^o , fuisse insertum: de quo vide num. 85. Neque alios hymnos crediderim vidisse Crinitum, nisi hujusmodi aliqua fragmenta, aut particulas ex evangelica [Col. 0018A] Historia decerptas. De carmine in Acta 10 apostolorum, quod Aratoris est, et per errorem Juvenco in quodam ms. codice tribuitur, lege num. 13 et 41. Major controversia oritur de carmine in Genesin, quod in Collect. vet. script. Edmundi Martene tomo IX, col. 13 seqq., sub Juvenci nomine editur ex codice Corbeiensi ante nongentos vel nunc quidem mille annos exarato; quod confirmatur codice infra num. 43 indicando: et in eamdem rem trahi potest, qui num. 44 laudatur, codex Juvenci in vetus Testamentum, nisi error hic sit pro in novum Testamentum, de quo redibit sermo eo loco. In hac controversia quid ego senserim, dixi in Prolegom. ad Prudentium cap. 25, n. 220. Alii id opus Tertulliano, alii Cypriano, Elias Pinius ex conjectura Salviano [Col. 0018B] Massiliensi, quod Allixius etiam putabat. Georgius Fabricius inter poetas Christianos initium hujus poematis protulit, Cyprianoque adjudicavit. Andreas Rivinus, qui Tertulliani opuscula poetica notis illustrata Lipsiae 1651, in 8 ^o , vulgavit, locum in his dedit huic imperfecto libro in Genesin.

17. Editor collectionis Pisaurensis poetarum non solum Cypriani nomen eidem carmini praemittit, verum etiam in nota ad caput Joannis Alb. Fabricii de Cypriano in Prolegomenis ad tom. V affirmat, manuscripta, testibus omnibus editoribus, Cypriani nomen praeferre, neque rationem suppetere, cur a manuscriptis recedamus. Ignorabat scilicet collector Pisaurensis, poema in Genesin longe auctius editum sub Juvenci nomine in Collectione vet. Script. [Col. 0018C] Edmundi Martene, et initium ejusdem in multis editionibus Tertulliani ex mss. repraesentari. Illud vero Martenius bono more, fideque optima effecit, quod ms. codicem exacte exhibuit: nam primi editores poetarum Christianorum magnam sibi licentiam arrogarunt, et ad regulas metri, quas ipsi didicerant, versus refingebant, quin saltem scripturam veterem a se in membranis repertam indicarent. Jam poema in Genesin, quale ex codice Corbeiensi Martenius exprompsit, ad saeculum VI, aut post facile rejiciet, qui poetarum Christianorum stylum et consuetudinem in arte metrica per diversas eorum aetates probe calleat. Idem judicium meum esto de carminibus aliis, quae sub Tertulliani et Cypriani nominibus solent laudari: quae fortasse alium Tertullianum, [Col. 0018D] alium Cyprianum 11 auctores habuerunt, non eos, qui saeculo III vixerunt. Non alienum ab hoc loco esse puto, ut ostendam nullum esse poetam sacrum inter Latinos, quem Juvenco antiquiorem esse constet. Nam Lactantius eodem tempore vivebat, neque ejus esse carmina, quae vulgo illi tribuuntur, multi viri docti censent. Commodianus vix inter poetas locum meretur, cum solum versus politicos, ut Graeci vocant, effuderit, servato quidem numero hexametri, neglecta vero quantitate syllabarum. Adde Commodianum a Gennadio cap. 15 de Script. eccles. post Lactantium collocari, quamvis nunc conjiciant nonnulli floruisse eum tertio saeculo. G. Fabricius in Comment. poet. Christ. Victorinum [Col. 0019A] Pictaviensem, quem alii Petavionensem dicunt, ex Hieronymo ante Lactantium et Juvencum claruisse tradit, eique carmen de Jesu Christo Deo et Homine ascribit. Sed multi alii tum hoc carmen, tum alia sub Victorini nomine vulgata Mario Victorino Afro, qui saeculo IV labente senex fidem Christianam amplexus est, adjudicant. Cuillierius non dubitat affirmare Juvencum antiquissimum esse omnium poetarum Christianorum qui exstant. Quod attinet ad carmen in Genesin, quoniam a multis Juvenci opus dicitur, referendum illud est inter opera Juvenci dubia, et mea quidem sententia inter supposititia: cujus rei non aliud magis efficax argumentum a me proferri potest, quam ipsa contentio hujus poematis cum Historia evangelica.

[Col. 0019B] 18. Libentius collocabo inter opera dubia Juvenci carmen auctoris incerti De laudibus Domini, quod inter poetas Christianos edidit Fabricius pag. 765. Auctor enim scribebat etiam sub Constantino, atque ad Juvenci stylum accedit; simili etiam modo ac Juvencus, in fine poematis Constantini laudes celebrat. Quae rationes si idoneae non sunt, ut dubitare possimus, an auctor sit Juvencus, saltem id efficiunt, ut non meliori loco, quam post Juvencum, pauci illi versus poetae incerti, et Juvenci aequalis, collocentur.

19. In editione Basileensi Juvenci, Sedulii et Aratoris per Theod. Poelmannum statim post Juvencum additur aliud poemation inscriptum: Triumphus Christi heroicus; ad cujus marginem 12 haec [Col. 0019C] est nota: In exemplari auctoris nomen non erat ascriptum. Idem carmen eodem titulo reperitur post Juvencum in editione Basileensi Sedulii et Juvenci per Bartholomaeum Westhemerum anno 1541. Videntur ergo hi versus in veteri aliquo exemplari eadem forma ac Juvencus exarati: qui tamen in collectione poetarum Christianorum Fabriciana, aliisque praetermissi sunt. Ratio metri ac Latinitatis non male constat in hoc carmine: sed subvereor ne opus recentioris alicujus sit, qui saeculo XIV vixerit, et hanc appendicem Historiae evangelicae Juvenci subnectere voluerit. Non enim satis mihi liquet de antiquitate codicis, ex quo hujusmodi carmen cum Juvenco extractum est. Interea illud inter opera dubia aut supposititia Juvenci reponere [Col. 0019D] ponere minime pigebit, praesertim cum obvium non sit. In codice bibliothecae San-Germanensis num. 43 describendo indicatur carmen Juvenci de Ascensione; quod nihil puto pertinere ad hunc triumphum Christi, immo neque ad Juvencum. Fortasse enim versus aliqui sunt ex primo libro Aratoris excerpti, et Juvenci nomen pro Aratore positum est. Eodem num. 43, codex alius San-Germanensis Juvenco affingit prooemium in Opus paschale, quod Sedulio restituere oportet.

20. Post opera Juvenci descripta ejus aetatem sic statuit Hieronymus: Floruit sub Constantino principe. Mendum quippe est, quod in nonnullis editionibus legitur sub Constantio. Historiam evangelicam [Col. 0020A] sub illo principe a Juvenco confectam fuisse diserte tradit idem Hieronymus in epist. 70, al. 84, ad Magnum oratorem urbis Romae, cui rationem reddit cur in opusculis suis saecularium litterarum ponat exempla, ostendens quorum exemplo id faciat, et post multos egregios viros laudatos sic pergit: Juvencus presbyter sub Constantino historiam Domini Salvatoris versibus explicavit: nec pertimuit Evangelii majestatem sub metri leges mittere. De caeteris vel mortuis, vel viventibus taceo: quorum in scriptis suis et vires manifestae sunt, et voluntas. Sic auctoritate Juvenci sese tuetur Hieronymus.

21. Quo in elogio notatum invenio apud Arntzenium Miscell. cap. 5, ex Heumanno in Poecil. tom. II, libr. III, pag. 349, in nonnullis mss. legi [Col. 0020B] Evangelii veritatem pro Evangelii majestatem. 13 Hoc tamen praefert Arntzenius; et Vallarsius nullam varietatem lectionis agnovit: neque porro sollicitanda est scriptura vulgata, quam multi alii retinent, quia eadem verba Hieronymi, ut Juvencum laudent, usurpant. Hoc ipsum innuit Fortunatus libr. I Vitae S. Martini initio:

22. De anno etiam, quo carmen suum in Evangelia scribebat Juvencus, Hieronymus testimonium reddidit in additione ad Chronicum Eusebii tom. VIII operum, col. 787, ubi ad annum Domini 332 ait: Juvencus presbyter, natione Hispanus, Evangelia heroicis versibus explicat. Mirifice haec omnia confirmantur ex epilogo Historiae evangelicae:

23. Sextus Rufus in Epitom. haud dissimili modo hanc temporis illius pacem exponit: Constantinus rerum dominus extremo suae vitae tempore expeditionem paravit in Persas: toto enim orbe pacatis gentibus, et recenti de Gothis gloriosior victoria, multis in Persas descendebat agminibus. Apud Carolum Patinum Numism. Imperat. pag. 465 seqq. plures videre [Col. 0021A] licet 14 nummos Constantini, quorum inscriptiones pacem a Constantino fundatam testantur: VBIQVE VICTOR. FVNDATOR PACIS. BEATA TRANQVILLITAS. In Historia eccles. Natalis Alexandri, et in Dictionario apparatus ad eam Historiam asseritur, Juvencum Constantino suum carmen nuncupasse. Sed cum solum fiat mentio Constantini, ut indicetur tempus, quo poema conscribebatur, ejusmodi assertio imbecillo nititur fundamento. Sic Virgilius in fine libri IV Georg., quem singillatim cum tribus aliis C. Mecoenas consecraverat, se canere ea notat,

24. Petrus Crinitus aetatem Juvenci sic definit: [Col. 0021B] Praecipue floruit, imperantibus Constantio et Constante: qua tempestate in eloquentia apud Latinos clari fuerunt Tiberianus, Nazarius, et Flavius Vopiscus, qui de gestis Romanorum principum libros composuit. Sed quo auctore ad imperatores Constantium et Constantem Juvenci tempora differat, non explicat Crinitus, neque puto ullum esse ejus rei idoneum testem. Syxtus Senensis libr. IV Biblioth. Sanct. facilius ad Hieronymi sententiam trahi potest: Juvencus poeta sui aevi celeberrimus. . . Constantino principe, et filiis ejus imperantibus anno 330. Qui aut id exprimit, quod Hieronymus dixit, aut exprimere certe voluit. Alioquin anno 330 filii Constantini caesares quidem erant, non vero imperatores.

[Col. 0021C] 25. Incertum ergo est, quem ad annum Juvencus vitam produxerit. Incertum pariter, an alia munera praeter presbyteratus officium gesserit. Ab Alcuino, quem num. 94 allegabo, presbyter, et scholasticus vocatur. Scholasticus olim dicebatur is, qui in forensi exercitatione versatus erat, ut probavi in Prolegom. ad Prudentium num. 48, pag. 31. Quo sensu non puto Juvencum ab Alcuino vocari scholasticum. Tribuebatur etiam ea vox rhetori, et erudito; et id magis convenit Juvenco, episcopatum Salmanticensem, quem Pseudo-Haubertus ad ann. 337 Juvenco affinxit, nemo jam non irrideat cum Nic. Antonio: qui pariter innuit, Jacobum Philippum Bergomensem, Marinaeum Siculum, et Eisengreinium asserentes, Juvencum S. R. E. cardinalem fuisse, nullo inniti [Col. 0021D] fundamento. Neque enim 15 ullo modo colligi potest, eum Romanae Ecclesiae presbyterum fuisse, aut Romam aliquando venisse, ut nihil nunc dicam de titulo aut appellatione cardinalis, quae multo recentior est. Sed exponendane a nobis sunt alia mendacia, quae in commentitio Chronico Dextri reperiuntur? Nemo certe fidem illis praestat; sed exponenda tamen sunt, quoniam late ea in probos alios scriptores manarunt, et multi incauti decipiuntur, nisi periculi admoneantur; ut non multis ante annis poeta nobilis Hispanus Gregorius Salas, dum conterraneos suos, meosque, viros scilicet illustres Provinciae Extremadurae recensebat, nobis adjudicavit Juvencum tamquam in oppido Oliva natum; quod, [Col. 0022A] ut puto, in aliquo bono auctore reperit, sed ex inquinatissimis fontibus derivatum. Dexter igitur commentitius ad annum 337 sic habet: Salmanticae in Vettonia S. Juvencus presbyter moritur, qui juxta nonnullos interfuit concilio Iliberitano. Idem Pseudo-Dexter ad annum 407 iterum Juvenci mentionem injicit: Caesarobrigae, quae nunc prope Ambraciam in Vettonia Oliva dicitur, Juvencus aliquot annos agit, et natus ibi dicitur. Inde petit Salmanticam, ubi floret impense docti sanctique viri memoria.

26. His duobus testimoniis inter se collatis, videtur Dexter sibi esse contrarius. Sed occurrit interpres Bivarius, et monet ad annum 407 referri praeclaram memoriam, quae tunc erat, Juvenci, cujus alia gesta obiter enarrantur. Haec eadem confirmat [Col. 0022B] Tamayus de Salazar in Martyr. Hisp. ad diem 12 Sept. epigrammate, quod ex ms. codice apud se exstante producit: In laudem S. Juvenci presbyteri et confessoris epigramma.

16 27. Pervulgatum est, Tamayum nullam fidem in his mereri, quae profert ex mss., quae penes se esse affirmat: sive hujusmodi veterum scriptorum opera ab aliis conficta bona fide acceperit, sive mala [Col. 0022C] ipse confinxerit. Caesarobriga, quae nunc Oliva dicitur, oppidum est a Placentia octo millia passuum distans. Ratio conjiciendi, in Vettonia Juvencum natum, aut inde originem traxisse, commemorata a nobis est num. 8. Potuit illa ipsa ratio architectis falsorum Chronicorum ansam praebuisse, ut Olivam natale Juvenci solum fuisse comminiscerentur. Accedit peculiaris conjectura, quae ex inscriptione apud Gruterum pag. 938, num. 7, desumi potest: nam in ea inscriptione, quae in pago Oliva reperta dicitur, et ex Resendio profertur, Vettus quidam laudatur:

L. DOMITIVS T. F. GAL. VETTO. OTOBESANI. H. S. E. S. T. [Col. 0022D] T. L. DOMITIVS FORTVNAT. PATRONO. D. S. F.

In indice nominum Gruteri clare Vettus nomen in nominandi casu enuntiatur.

28. In Antiquitatibus vero Lusitanis Resendii, quae in systemate Hispaniae illustratae insertae sunt, duobus tantum versibus eadem inscriptio concluditur, et ita a Resendio explicatur: Lucius Domitius Tili filius Galeria Vetto Otobesani hic situs est. Sit-Tibi terra levis. Domitius Fortunatus patrono de suo fecit. Sane eodem loco Resendius aliam inscriptionem evulgat ex ruinis Caperensibus in eodem oppido [Col. 0023A] Oliva, in qua sine ulla controversia quidam Coecilius Vetto, non Vettus nominatur. Utrolibet modo id nomen in Olivanis inscriptionibus exaratum reperiatur, Vettus, aut Vetto, suspicio aliqua, levis certe, inde oriri poterit, ut originem Caii Vetti Aquilini Juvenci ex eo oppido repetamus: fingendi vero, aut certo asserendi, quod ignores, nulla umquam subest ratio.

29. Accuratius disserendum est de religioso cultu, quem olim in Hispania Juvenco praestitum nonnulli litteris consignarunt. 17 Ita enim negare hujusmodi cultum in animo habeo, ut non aegre feram, si aliqua saltem dubitatio de eo in aliorum mentibus excitetur ac resideat. Ut enim Hispani aliqui scriptores saeculi proxime elapsi nimium se ingeniosos praebuerunt in catalogo Sanctorum Hispanorum augendo, [Col. 0023B] sic contra censeo, majores nostros non multam adhibuisse diligentiam, ut memoriam virtutum, quibus primi Patres Ecclesiae Hispaniae claruerunt, posteritati mandarent. Quamquam multa primitivae Ecclesiae monumenta temporum non tam vetustate, quam infortunio, et mirabili quadam rerum regnorumque conversione periisse, nemo est qui ambigat. Illi praeterea viri, quamvis sanctitate conspicui, qui eo tempore floruerunt quo cultus martyrum vel solum, vel potissimum in usu erat, praesertim si episcopali honore non praefulserunt, non ita facile venerationem cultumque publicum adepti sunt.

30. Tamayus de Salazar, in Martyr. Hisp., commemorationem B. Juvenci, ut vocat, diei 12 septembris assignat, refellitque Hieronymum Roman [Col. 0023C] de la Higuera, qui in Martyrologio suo Hispano ms. die 1 Junii Juvencum coli voluerat. Haec duo Martyrologia Hispana Tamayi et Higuerae, uti etiam epigramma ms. penes Tamayum, de quo paulo ante dixi, et Dextri Chronicum eodem in loco omnia ponenda sunt; quae causae cultus Juvenci magis obsunt, quam prosunt: certe cautiores nos reddunt, ut alia monumenta, quae pro eodem afferuntur, maturo examine perpendamus.

31. Philippus Ferrarius in Catalogo gener. Sanctorum ad diem 12 Septembris sic habet: In Hispania S. Juvenci presbyteri, et in nota ait, eum scripsisse nobile illud poema in Evangelia, etc. Sanctitatis Juvenci testes laudat Franciscum Maurolycum, et Constantium Felicium in suis Martyrologiis, necnon [Col. 0023D] Petrum de Natalibus episcopum Equilinum in Catalogo Sanctorum. Bollandiani ad diem 12 Septembris inter praetermissos Juvencum referunt, quamvis eum Sanctum in Martyrologio Germanico vocari fateantur. Addunt, Maurolycum et Felicium ab aetate auctoritatem non habere ad vetustum cultum stabiliendum. Maurolycus quidem nec cultum Juvenci presbyteri asserere 18 voluisse mihi videtur. Sic enim ait ad diem 12 Septembris: Apud Ticinum, quae nunc Papia dicitur, Sanctorum Syri Papiensis episcopi, et Juvenci, qui mox Syro successit . . . Juvencus autem presbyster, qui metrice scripsit Evangelia, claruit in Hispania tempore Constantini. Obiter igitur Juvencum presbyterum commemorat, non ut eum [Col. 0024A] Sanctis annumeret, sed ut a Juvenco episcopo distinguat. Felicius in suo Calendario, sive Ephemeride Urbini 1577, ad 12 septembris sic habet: Giovenco l' altro si nomina, che era prete, quale scrisse in versi gli Evangeli, e fu chiaro in Spagna al tempo di Constantino.

32. Majorem difficultatem creat episcopus Equilinus: quem satis esse ad antiquum cultum confirmandum, Bollandiani fatentur. Reponunt vero, eum in catalogo suo non solos Sanctos recensuisse, nec tam accuratum esse, ut necesse sit in ejus verba jurare. Prima ratio idonea non est: nam episcopus Equilinus de Juvenco perinde ac de aliis Sanctis loquitur. Bis eum memorat, primum cap. 69, libr. 8, sub hoc titulo: De Sancto Hiventio presbytero. [Col. 0024B] Hiventius presbyter in Hispania claruit sub tempore Constantini imperatoris. Qui vir sanctitate insignis, et sapientia clarus, rhetorico stylo copiosus, genere nobilissimus, quatuor Evangelia heroico metro quatuor libris pene ad verbum transtulit, et apud Hispanias claro fine in pace quievit. Iterum libr. XI, cap. 121: De Sancto Juvenco presbytero. Juvencus presbyter apud Hispaniam claruit. Hic sanctis pollens operibus quatuor Evangelia, etc. Et apud Hispanias confessoris nomine celebris habetur. Haec ubi supra (Hieronymus, de Vir. illustr.). Ita legitur in editione antiqua sine loco et anno: in alia vero similiter antiqua sine loco et anno: Hic sanctus pollens operibus. Prior lectio magis placet.

33. Dubium ergo non est quin Juvencus ab episcopo [Col. 0024C] Equilino inter Sanctos referatur, cujus scilicet memoria confessoris nomine in Hispania celebrata fuerit. Aliud sentiendum est de Petro Crinito, quem ait Tamayus de Salazar inter sacerdotes catholicos, hoc est, confessores (sic enim interpretatur) locum Juvenco dedisse. Accipe Criniti verba: Neque dubium est, fuisse illum. (Juvencum) inter sacerdotes christianos, ut veteres 19 auctores testantur. Quid haec sibi volunt? nihil aliud, nisi Juvencum fuisse presbyterum, ut passim auctores veteres narrant. Cum episcopo tamen Equilino facit Jacobus Faber, qui in epistola ad Fabrum Stapulensem praemissa Aldhelmo de virginitate, edito Daventriae 1512, in 4, ait: Considerans ego fructum illum, qui emersit ex editione illa DIVI Juvenci, etc., ut refert Fabricius in Biblioth. [Col. 0024D] vet. Lat. libr. IV, cap. 2.

34. Quod attinet ad episcopum Equilinum, certa est ratio illa secunda Bollandianorum, eum non ita accuratum esse, ut in ejus verba necesse sit jurare: qui animadvertunt etiam, non percipi, quo pacto cultus Juvenci, si tempore Petri de Natalibus viguisset in Hispania, non perseverasset ad nostra usque tempora. Illud praeterea considerandum, Petrum de Natalibus secundo loco, ubi mentionem Juvenci facit, Hieronymum auctorem laudare, apud quem certe nihil de cultu Juvenci reperitur. Cum autem ille saeculo XIV extra Hispaniam scripserit, et nulli auctores Hispani ejus temporis, aut quod proxime successit, venerationem Juvenco in Hispania [Col. 0025A] praestitam testentur, neque in ullo Breviario Ecclesiae Hispanae ex his, quae ad nos pervenerunt, ejus memoria recolatur, nullum solidum argumentum ex episcopo Equilino, aliisque, qui eum secuti sunt, eruitur ad cultum veterem Juvenci stabiliendum.

35. Re vera in primis Bibliothecis Patrum, in quibus Divi titulus vulgo et temere multis scriptoribus tribuebatur, quem proinde deleri pluribus in locis in Indice Expurgatorio Brasichellensis jussum est, Juvencus tamen numquam Divus, aut Sanctus appellatus est. Nonnulli scriptores virtutem quidem Juvenci laudant, sed de cultu ejus publico omnino tacent, ut Franciscus Tarapha, de Regib. Hisp., sub Constantino, Juvencus Hispanus poeta et presbyter, genere quidem nobilis, sed virtute et doctrina nobilior, [Col. 0025B] per hoc tempus admodum clarus existens. Ea quidem pietas ac religio in Juvenci carminibus elucet, ut virtutis laude eum floruisse consentaneum sit credere. Vellem tamen posse id certioribus auctoribus, et qui ad illius tempora propius accessissent, confirmare.

36. In dissertatione Isagogica in tom. I Thesaur. Anecdot. Bernardi Pezii, num. 28, inter libros manu exaratos monasterii Tigurini hic memoratur: Juvenci liber quartus (forte libri quatuor) Historiae evangelicae, Macrobii Saturnalia, Ciceronis invectivae in Catilinam a septingentis annis. Videntur haec omnia opera uno codice, qui septingentos annos habuerit, [Col. 0025C] contineri. Ceillierius, tom. IV, laudat codicem ms. Juvenci bibliothecae abbatiae de Monstier-Ramey en Champagne: qui non videtur diversus ab eo quem memorat Labbeus de Script. eccles., qui ait, in veteri exemplari Aremacensis in Campania coenobii scriptum haberi, Gai Vecti Aquilini presbyteri Evangeliorum libri IV.

37. Martenius, in Itin. litter. tom. I, pag. 65, in monasterio S. Benedicti prope Ligerim codicem ms. Juvenci exstare memorat, aliumque similem tom. II, pag. 112, in abbatia Metensi S. Arnoldi. Goldastus in epistola ad Weitzium, quae editioni Dracontii ab hoc procuratae praefixa est, sic habet: De Prudentiis rescribam, ubi plus otii nactus fuero. Q. Vetti Aquilii Juvenci et Aratoris membranas non habeo integras: [Col. 0025D] tamen quia eas a me tanto contendis opere, addico, et cum occasione ad te perferendas curabo. In catalogo codicum mss., qui in monasterio Bobiensi asservabantur, saeculo X circiter evarato, apud Muratorium, tom. III Antiquit. Italic. medii aevi, pag. 818 seq., invenio ex bibliotheca veteri Librum Juvenci I, nempe codicem Juvenci unum: ex bibliotheca vero nova, seu libris quos Dungalus obtulit beatissimo Columbano, scilicet monasterio Bobiensi, a S. Columbano fundato, Librum Fortunati unum, in quo est Paulinus, Arator, Juvencus, et Cato. Ibidem ex libris Benedicti presbyteri, Juvenci unum . . . . Sedulii, Juvencii, et Prosperi, ac Prudentii, et aliorum versificatorum liber unus.

[Col. 0026A] 38. Montfauconius in Bibliotheca Biblioth. mss. pag. 219, 21 ex bibliotheca Cassinensi indicat Juvenci presbyteri poema XI saeculo. Item ejusdem carmina 600 annorum. Et pag. 225, num 326, ex eadem bibliotheca, poema heroicum Juvenci presbyteri in quatuor Evangelia; et pag. 229, num. 509, Juvenci versus super quatuor Evangelia: qui duo codices diversi non videntur a duobus supra memoratis bibliothecae Cassinensis.

39. Ex bibliotheca D. Vallettae Neapoli idem Montfauconius, pag. 231, notat codicem ms. membranaceum C. Vettii Aquilini Juvenci in quatuor Evangelia.

40. In Bibliotheca S. Marci Dominicanorum Florentiae, Montfauconius, pag. 425, col. 1, indicat: [Col. 0026B] C. Vectii Aquilini Juvenci v. c. presbyteri carmina in membr. In fine: Probae cento ex carminibus P. Virgilii. Ad calcem libri: Cosmae de Medicis Joannes Aretinus hunc librum Florentiae idib. februarii absolvit feliciter. Annum non invenio. Codex alius ejusdem bibliothecae, pag. 497, Montfauconii, sic commemoratur: Expositio Aquilini Juvenci presbyteri super Evangelia hexametris versibus. Ex quodam Bibliothecae S. Marci codice Reinesius, ut Schoettgenius notavit, talem titulum exscripsit: G. Wetti Aquilini Juventi v. c. presbyteri. Hic est codex priori loco a Montfauconio expositus, ut arbitror.

41. Inter libros bibliothecae Patavinae cathedralis Montfauconius, pag. 485, refert codicem Juvenci Hispani super quatuor Evangelia, cui alius addi potest [Col. 0026C] in bibliotheca, quae tunc erat canonicorum Lateran. ex Thomasino, de Biblioth. Patavin. In Ambrosiana vero bibliotheca, pag. 508: Aquilini Juvenis poema de Actis Apostolorum pergam. bis. In indice tribuitur Juvenco hic codex, qui, ut puto, Juvencum et Aratorem complectitur. Vide, supra, num. 13. In eadem bibliotheca Ambrosiana, pag. 519: Juvenci presbyteri in Evangelia lib. quatuor pergam. antiq. bis bomb.

42. Ex bibliotheca regis Angliae, pag. 639, memorat Montfauconius: Juvenci presbyteri Evangelicae historiae poematum libr. quatuor. Ex Bodleiana, pag. 656: Juvenci poema de quatuor Evangeliis. Ex bibliotheca Collegii S. Benedicti apud Cantabrigiam, pag. 671, col. 1: Codicem Juvenci, aliumque, pag. [Col. 0026D] 685, in mss. Eduardi Bernardi, et in Aedibus Jacobaeis, pag. 686: Juvenci quatuor Evangelia metrice. 22 Reuschius ait codicem Cantabrigiensem, qui quodam in Collegio asservatur, antiquissimum esse, et litteris uncialibus exaratum, alterum Cantabrigiensem exstare in bibliotheca Universitatis.

43. Bibliotheca San-Germanensis pag. 1135, apud Montfauconium, inter alia habet: Juvenci presbyteri prooemium in opus paschale. Non dubito, quin legendum sit Sedulii presbyteri, etc. In codice vero 675, pag. 1136: JUVENCI, aut sane Cypriani historia Genesis. Epistolae quaedam S. Hieronymi et S. Augustini. S. Cypriani quaedam. JUVENCI carmen de Ascensione. Sibyllae versus de die judicii. De historia metrica [Col. 0027A] Genesis, quae a plerisque Cypriano, aut Tertulliano ascribitur, a nonnullis Juvenco, confer dicta num. 16. Carmen de Ascensione quid ego opiner esse, exposui num. 19. In Prolegomen. ad Dracontium, num. 73, explicui, quinam sint Sibyllae versus de die judicii.

44. Codex quidam monasterii Mediani in Vosago Ordinis S. Benedicti, teste eodem Montfauconio pag. 1180, repraesentat Sedulii carmina, Juvenci presbyteri carmina. Alius bibliothecae Divio-Benignianae, ibid., pag. 1286: Juvenci presbyteri libros quatuor Evangeliorum metro. Ibidem, pag. 1373, ex bibliotheca S. Victoris Parisiensi indicatur: Juvencus metrice in quatuor Evangelia; et pag. 1408, ex bibliotheca monasterii S. Petri Corbeiensis: Carmina [Col. 0027B] Juvenci in vetus Testamentum, quibus succedunt Categoriae Aristotelis, cod. membr. saeculi X. Aliquis conjiciet, sermonem esse de carmine Juvenci in Genesin, quod, me invito, nonnulli Juvenco affingunt, ut animadverti num. 16. Verum facilius est suspicari mendum subesse, ac legendum: Juvenci carmina in novum Testamentum.

45. Angelus Maria Bandinius in Catalogo mss. bibliothecae Laurentianae Medicaeae tom. I, col. 722, notat in cod. membran. saeculi XV, pag. 161; C. Vectii Juvenci Evangeliorum libros quatuor heroico carmine. In libro IV deest ultimus versus, Per Dominum, etc. Ibidem, col. 772, cod. 22, saeculi XV: Quatuor Evangelia versibus hexametris, auctore Juvenco, libris quatuor. In principio legitur testimonium [Col. 0027C] S. Hieronymi de Juvenco, ex cap. 84 de Vir. illustr. In fine: Finis. Versus tria millia septingenti. Hos duos 23 codices esse opinor, quos sic describit Montfauconius pag. 289, ubi loquitur de bibliotheca Laurentiana Medicaea: C. Vetti Aquilini Juvenci c. v. Evangeliorum libri IV heroico carmine; et p. 291 cod. papyr: Juvenci presbyteri nobilissimi generis Hispani quatuor Evangelia hexametris versibus tribus mille septingentis pene ad verbum. Nisi error est in numeris, longe editis exemplaribus auctior est hic codex Juvenci: nam in editis versus sunt circiter ter mille sexdecim. Ut a nobis editur Juvencus, constat versibus 3221. De altero ex his codicibus sic Reuschius: Florentinus in bibliotheca S. Laurentii, non adeo antiquus, nitidissime litteris initialibus [Col. 0027D] auro, et purpura perpolitus. In eodem libro membranaceo Prudentii carmina lyrica, Aratoris Actus Apostolorum, et Sedulii opera leguntur. Vocatur Noster ibi: Caius Vettus Juvencus, et in fine Caius Vettus Aquilinus. De eodem, opinor, codice Omeisius: Ex ms. Florent. S. Laurentii talem titulum descripsit illustris quidam fautor: Caii Vetti Juvenci praefatio in Evangeliorum libris. Plenius autem in fine ejusdem codicis nomen poetae legitur: Caii Vetti Aquilini liber quartus, et ultimus feliciter explicit. Deo semper gratias. Amen.

46. Catalogus mss. codicum bibliothecae Bodleianae nobis exhibet cod. 2219: Juvenci poema in quatuor Evangelia; cod. 5137: Glossarium Latino-Francicum [Col. 0028A] in Juvenco (forte in Juvencum ); cod. 6463: Juvenci presbyteri libros IV. Oxoniensis codex, quem ex Spizello indicat Reuschius, fortasse aliquis horum est, qui hoc catalogo referuntur. In catalogo mss. bibliothecae Regiae Parisiensis tom. IV, num. 8321, codex partim chartaceus, partim membranaceus, olim Colbertinus refertur, in quo inter alia indicatur Juvenci presbyteri Historia evangelica libris IV, et versibus heroicis; ejus carmina num. 544 ejusdem catalogi indicantur. De codice ms. Gandavensi, quocum collatus est Juvencus a Poelmanno, consule num. 70. Fabricius in Comm. Poetar. Christ. verbo Debilis duos codices mss. laudat Gandavensem et Mersburgicum. Codex quo usus est Barthius, et quo meliorem exstare vix putat Advers. libr. LIX, cap. 5, [Col. 0028B] Cygneae latitabat, dum Reuschius scribebat. Alius Coloniensis laudatur a Barthio Advers. libr. XIII, cap. 19: Membranae Colonienses, ait, quas laudamus, scriptae 24 sunt sub Ludovico Pio, Magni Caroli filio, quibus si quis antiquiores habet aliter scriptas, cedemus veritate. Confer ejusdem Barthii verba a nobis relata in not. ad v. 9 l. I, et ad V. 2 l. n. Divionensem codicem in Monasterio S. Benigni vidit Juretus ad Paulinum Petrocorium de Vita S. Martini l. III, v. 62, p. 243, 255. Fuldensem Joachimus Zehnerus diligentissime contulit, ut Reuschius testatur. Idem Reuschius codicem Florentinum Antonii Magliabecchi non adeo antiquum vocat. Pithoeano codice usus est Juretus ad Paulinum Petroc. pag. 255.

47. In bibliotheca Vaticana tres tantum reperi codices [Col. 0028C] Juvenci, vel potius duos: nam primus solum continet post Horatii opera Orationem Dominicam hoc titulo: Pater noster Juvenci. Incipit: Sic secreta domus, etc., usque ad Cedere nec durum erratis impendere pectus, ut observare potes lib. I a v. 620. Codex hic est chartaceus non optimae notae inter codices reginae Sueciae numer. 1785. Montfauconius recensebat pag. 45, num. 1393 reginae Sueciae: Juvenci presbyteri libros IV in Evangelia carmine. Sedulii libros IV veteris et novi Testamenti. Ibidem num. 1396 Reg. Suec.: Juvenci presbyteri carmina in quatuor Evangelia. Ibid. pag. 50, num 1597 Reg. Suec.: Excerpta conciliorum, etc., carmina nonnulla Augustini, Platonis, Aviti, Juvenci, et Fortunati. Chronica brevis Isidori Hispalensis. Ibid. in bibliotheca [Col. 0028D] Vaticana Alexandri Petavii pag. 67: Juvenci presbyteri in quatuor Evangelia versibus 903, 1095, 95. Ibid. in bibliotheca Vaticana Ottoboniana pag. 190: Sedulius, Juvencus, codex vetus. Ex his solum nunc apparent codex quem dixi, et duo alii, quos proxime describam.

48. Codex reginae Sueciae membranaceus in 4 ^o , num. 333, complectitur opera Juvenci, et Sedulii. Juvencus hoc initium habet: Incipit praefatio Juvenci presbyteri. Subjiciuntur octo versus, quos nos pro prima praefatione ponimus, Mattheus instituit, etc. Consentiunt alii tres codices mss., ut dicam in nota ad primam hanc praefationem. Post hos versus: Item praefatio, quae est praefatio vulgata, Immortale [Col. 0029A] nihil, etc., usque ad vers. Dulcis Jordanis, post quem additur: Explicit praefatio, et sine alio titulo sequitur: Rex fuit, etc. In fine: Explicit 25 liber IV Evangeliorum versibus Gaii Vetti Aquilini Juventi presbyteri. Ratio scribendi haec fere est in hoc codice: nanctus pro nactus, Matheus, presbiteri, genetrix, inmortale, conjunx, nonnumquam ad pro at et competa pro compita. Nullae virgulae, nulla puncta a prima manu, aut rara, diphthongi solutae. Capita Evangeliorum non indicantur, neque ulli sunt tituli, qui in plerisque editis apparent. Inter lineas quaedam sunt glossae, quarum nobis aliquis erit usus. Aetas codicis ad VIII, aut IX saeculum referenda est. Formam characteris aeri incisam exhibemus. Hunc codicem in variis lectionibus Reginae Sueciae, sive [Col. 0029B] per compendium Reg. appellabimus. Octo versus, quos pro prima praefatione hic codex exhibet, G. Fabricius in Comment. poet. Christ. verbo Evangelistae olim ediderat, quos ait a se repertos in antiquo codice: sed cujus auctoris hic fuerit codex, non explicat. Eos itidem reperio post Sedulium in editione Basileensi, curante Poelmanno, cum hac nota ad marginem: Auctoris nomen non erat additum in exemplari. Profecto Sedulii non sunt: nam is in fine libri primi similem sententiam jam versibus concluserat. Restituendi ergo sunt illi versus Juvenco, quamvis plerique codices incipiant a secunda praefatione, Immortale, etc. De hac consuetudine qua veteres poetae duas praefationes carminibus suis apponebant, adisis Prolegom. in Dracontium num. 16. [Col. 0029C] Secundus prologus Immortale, etc., qua temeritate, aut negligentia antea operibus Ausonii insertus fuerit, jure miratur G. Fabricius.

49. Reginae Sueciae erat etiam codex num. 1396, qui nunc inter Ottobonianos relatus est sub num. 35, membranaceus in 4 ^o , in quo pariter sunt carmina Sedulii, et Juvenci. Titulus Juvenci hic est: Incipit praefatio Juvenci presbyteri, nempe praefatio, quae in editis vulgo legitur, Immortale nihil, etc. Postea, Explicit praefatio, et hoc loco inseritur S. Hieronymi elogium de Juvenco ex libr. de Vir. illustr., ut a nobis descriptum fuit num. 4. Scribitur competa, subolem, atque alia fere ut in codice superiori Reginae Sueciae, nisi quod in hoc sunt puncta. Desunt etiam tituli, neque indicantur capita Evangeliorum. [Col. 0029D] In principio codicis notatum invenio: Codex admodum 26 antiquus ante 700. Ejusdem fere aetatis, ac codex superior, mihi videtur esse. In fine legitur: Finit. Explicit liber IV Evangeliorum versibus Gaii Vetti Aquilini Juvenci. In codice superiori post Juvencum sequitur Sedulius, in hoc Ottoboniano Juvencum praecedit Sedulius, et inter utrumque insertum est aenigma quoddam sine auctore: nam Arnulfi nomen, quod apparet deletum, non videtur positum pro nomine auctoris. Nescio, an alicubi typis sit impressum hoc epigramma; sed vel ob hoc ipsum quia id nescio, hoc loco opportune a me edetur:

50. Codex alius, quo usi sumus, exstat in bibliotheca Collegii Romani, et continet carmina Aratoris, Juvenci, et Sedulii. Ante Juvencum refertur Hieronymi de eo testimonium expositum num. 4, hoc tantum discrimine: Juvencus genere nobilissimus Hispanus presbyter fuit, quatuor, etc. Titulus hic apponitur: [Col. 0030B] Incipit liber primus Juvenci Hispani presbyteri, ac genere nobilissimi, et primo prooemium, Immortale, etc. Finito hoc prooemio: Incipit historia, ac primus liber. Quartus liber concluditur versu 751, Militibus terror sensum discluserat omnem, post quem illico additur: Explicit Juvencus. Scilicet mancus erat, ut videtur, codex vetus, ex quo hic descriptus est: nam hic chartaceus est, ad saeculum XV pertinens. In fine Sedulii notatur: Iste liber est monasterii S. Georgii Majoris de Ven. Congregatione S. Justinae. Verum diversus est character Sedulii a charactere Aratoris, et Juvenci, et fortasse hi tres poetae Christiani e diversis voluminibus in unum compacti sunt. Ad marginem Juvenci nonnullae sunt notae, ac 27 variae lectiones. Hunc codicem Romani Collegii, sive [Col. 0030C] Rom. vocabimus.

51. Reuschius cum codices mss. Juvenci, de quibus ille quidem scire potuerat, recensuisset: Caeterum, ait, dubium nullum est, quin plures hinc inde exstent membranae: nullus siquidem hic ex Vindobonensi, Romana, Gallica, aliisque bibliothecis celeberrimis codex est notatus: ex iis itaque, qui plurium copiam nancisci poterit, meliorem parare editionem studeat. Ipse vero Reuschius Trenchiniensi papyraceo codice monachalibus litteris usus fuerat, descripto ex alio exemplari, quod possederat Joannes Hadikius. Eum codicem cum Reuschio communicaverat Dan. Guil. Mollerus: sed tyrannidem glossatoris passus erat, qui plures lectiones variantes ex suo ingenio intruserat, v. g., ubi Juvencus [Col. 0030D] voce antiqua plebes usus est, ibi semper turba, vel vocem similem substituit. Bene autem habet, quod Reuschius ei codici soli numquam credidit. Neque tamen plebes in nominandi casu singularis numeri pro plebs vox antiqua dici debet, ut dicam ad V. 694 lib. IV. Poelmannus in sua editione, quam referam num. 70, usus videtur codice ms. qui fuit bibliothecae Gandavensis. Cum codice Rottendorphii collata est editio Basileensis anni 1545, de qua numer. 74. Saubertus plurimas varias lectiones ex optima membrana Helmstadiensi collegerat, quibus usus est Omeisius n. 51 et 60 laudandus. Codicis Fuldensis nonnullae lectiones a Zehnero exscriptae usui fuerunt eidem Omeisio, ad quem etiam pervenit [Col. 0031A] collatio duorum codicum Cantabrigiensium, ut loc. cit. referam. Joan. Fr. Grunerus in Act. Soc. Lat. Ien. vol. III, opusc. 2, l. I Observat. Critic. cap. 6, nonnulla loca Juvenci ex codicibus mss. Cant., et Un., quos in Anglia Benzelius evolvit, diligenter illustrat: allegat etiam codicem D., qui, nescio, an diversus sit a duobus mss. Anglicis Un., et Cant. Laudat quidem Grunerus industriam Reuschii: sed addit: Reuschium egregia sua ejus poetae (Juvenci) editione non omnia librariorum vitia sustulisse facile credent, qui, quantus labor sit veteres auctores ad codices mss. recensere accuratius sciunt.

[Col. 0031B] 52. Prima editio. Bayerius in notis ad Biblioth. veter. Nic. Antonii ait, se habere editionem veterem Juvenci sine ulla epigraphe, aut inscriptione, sine loco, et anno circa annum, ut ipsi videtur, 1490 peractam simul cum Cypriano De ligno crucis, Psychomachia Prudentii, Aratoris apostolica Historia, Antonii Nebrissensis Cosmographia, Columella de Cultu hortorum, Palladio de Insitione, et Val. Probo de Compendiis litterarum in forma quarta. Joannes Albertus Fabricius inter alias Juvenci editiones recenset editionem antiquam sine loco et anno, in 4 ^o , hoc titulo: Juvencus presbyter immensam Evangelii majestatem heroicis versibus concludens. Haec videtur esse editio vetus, quae exstat in bibliotheca Vaticana, de qua dicam num. 61.

[Col. 0031C] 53. Secunda editio anno 1499, ex Fabricio, qui ait, Parisiis eo anno editum fuisse Juvencum in fol. cum Sedulio, et P. Barri Paeanibus quinque festorum B. Virginis, edente Jacobo Fabro, qui in epistola ad Fabrum Stapulensem praemissa Aldhelmo de Virginitate edito Daventriae 1512, in 4 ^o , ait: Considerans ego fructum illum, qui emersit ex editione illa divi Juvenci, quem ego ante multos annos primus omnium publicavi, qui erat mihi mutilatus, et imperfectus ob antiquitatem: quocirca in eam formam redegi, qua et hic, et in aliis locis circumfertur. Quae enim et immutata sunt in eo, et quae ad imperfectos versus accesserunt propter exemplaris depravationem, non facile dixerim. Atqui dicere omnino debuit, ut nobis constaret, quid ille ex veteri exemplari mutilato, imperfecto, [Col. 0031D] et depravato ediderit, quid ex ingenio suo, et penu adjecerit. Hanc editionem Parisiensem anno 1499, in fol., cum Sedulio, et aliis piis operibus, cura Jacobi Le Fèvre Ceillierius etiam recenset. Distincta ergo est haec editio ab alia editione Parisiensi, quam nunc exponam. Reuschius monet, Nic. Heinsium hanc editionem possedisse, uti ex Catalogo illius librorum constat. 29 Meminit ejusdem Corn. a Beughem in Incunabulis typographicis p. 80. Titulus est: P. Barri Poeanes quinque festorum D. Virginis; Juvenci, et Sedulii presbyteri carmina, Beroaldi, aliorumque, et Propertius.

54. Tertia editio anno 1500 circiter: Juvencus presbyter immensam evangelicae legis majestatem heroicis [Col. 0032A] versibus concludens. Venales reperiuntur in vico S. Jacobi apud Leonem Argenteum. In 4 ^o . Sunt novem quaterniones usque ad i, praeterea k ternio, et l duo. In fronte est stemma cum epigraphe Jehan Petit. Sequuntur tria Juvenci elogia ex S. Hieronymo, item aliud ex Joanne Tritenhem, seu Tritemio, aliud ex Baptista Mantuano, aliud ex Francisco Petrarcha. Postea: Incipit prologus Juvenci presbyteri in quatuor Evangelia. Tum: Juvenci Hispani presbyteri quatuor Evangelia Christi hexametris versibus transferentis liber primus. Adsunt tituli, sive capita rerum, quae carminibus explicantur.

55. In fine est Hermanni Buschii Monasterien. in presbyterum Juvencum Hispanum epigramma ad lectorem:

56. Denique Faustus, qui Juvencum in schola praelecturus erat, sic lectorem alloquitur:

[Col. 0032C] FAUSTUS LECTORI SALUTEM.

Cave, mi lector, cave, inquam, ne tam castum, tamque catholicum poetam ridiculo illo titulo dehonestes. Sic enim attitulandus est liber: Juvenci presbyteri Hispani poetae celeberrimi de Evangelica historia liber primus. Si quid aliud vel temporum, vel impressorum incuria depravatum fuerit, id publica, quotidianaque lectione non incastigatum praetermittam. Tu autem cum ex Christianis parentibus Christianus natus sis, Juvencum et Christianum poetam, et de Christiana fide disserentem nocturna versato manu, versato diurna, ne semper gentiles tum poetas, tum oratores vel legere, vel audire videaris. Nihil profecto pulchrius, venustiusque est, quam divina mysteria eleganti carmine [Col. 0032D] illustrata non ignorare. Caeterum non solum mihi ipsi, verum etiam fratri Alphonso Hispano doctissimo quidem theologo agendae sunt non vulgares gratiae. Ex eo enim jam diu quaesitum a me Juvencum accepi, acceptum publicavi, publicatum non sine maxima diligentia interpretabor, ut ex officina mea non tam saeculares, quam sacrae litterae exiisse videantur. Vale.

57. Non satis intelligitur, quo pacto Faustus diu quaesierit Juvencum, cum Jacobus Faber primus omnium eum ediderit Parisiis anno 1499, ut nihil dicam de editione, quam num. 52 Bayerius ad annum 1490 referebat. In exemplari hujus editionis, quod asservatur in bibliotheca Angelica Romae simul compactae sunt satirae Persii cum interpretatione Joannis [Col. 0033A] Britannici, et Jodoci Badii Ascensii, qui in praefatione laudat Faustum praecipuum Galliarum specimen, ac litteraturae praesidium, regium, dico, illum musicum, ac vatem clarissimum Parrhisios tot annos erudientem. Subscribit Ascensius ex officina Lugdunensi 1499. Typi, quibus excusus est Juvencus, iidem omnino esse videntur, ac illi, quibus descriptae sunt satirae Persii: hae autem excusae dicuntur in nobilissimo Parrhisiorum gymnasio anno MD, 31 ad quartum idus Maias, solerti opera Thielmanni Keruer. In fronte Satirarum Persii est idem stemma, ac in Juvenco, et nota haec: Venditur in Leone Argenteo, et Pellicano regionis Divi Jacobi Parrhisiis. Editio nitida est, sed mendosa multis in locis. Ab hac Juvenci editione diversam non censeo eam, quam Catalogus bibliothecae Regiae Parisiensis sic indicat: [Col. 0033B] Juvenci presbyteri historia evangelica heroicis versibus descripta, Parisiis Joannes Petit, in 4 ^o . Non exprimitur annus. De Joanne Parvo, seu Petit, consulendus Michael Maitaire Annal. typ. t. II, part. I, p. 84.

58. Quisnam fuerit Faustus ille Juvenci enarrator, et quisnam frater Alphonsus Hispanus, a quo Faustus accepit Juvencum, etsi minus est necessarium, tamen opus est quaerere, Publius Faustus Andrelinus Foroliviensis, poeta, ut ea tempora ferebant, egregius, in universitate Parisiensi ab anno 1489, litteras humaniores spatio triginta annorum magno cum plausu professus est. Hic ergo est Faustus interpres Juvenci, de cujus vita plura congerunt Mazzuchellius [Col. 0033C] De Scriptor. Italic., et Tiraboschius tom. VI Hist. litter. part. II, libr. VI, cap. 5, num. 64. Confer etiam Maitairium loc. cit. pag. 91. Verba Fausti, quae retulimus, Tiraboschium fortasse latuerunt, quibus certe uti potuit ad ejus mores contra Erasmi dicteria vindicandos: nam aliae rationes, quas profert, imbecilliores sunt.

59. Alphonsum illum, a quo Faustus Juvencum accepit, crediderim esse Alphonsum de Cordova, Ordinis Augustiniani, qui suscepto Doctoratus honore in urbe Parisiorum, Salmanticae cathedram rexit Gregorii Ariminensis propter doctrinae ejus celebritatem ibi olim institutam, et decessit Abulae anno 1542, ut refert Nicol. Antonius. Petrus Ciaconius in Historia ms. Universitatis Salmantinae, quam penes [Col. 0033D] se habebat Petrus Madariaga Ordinis Augustiniani nuper Assistens, narrat, anno 1508, Parisiis Salmanticam adductos homines doctos, qui philosophiam, et theologiam Nominalium docerent, ac tunc erectam cathedram, qua legebatur Gregorius Ariminensis. Ratio ergo temporum suadet, ut Alphonsum de Cordova, sive de Corduba, Nominalium patronum, a Fausto laudatum fuisse credamus.

60. Editio quarta anno 1501. Haec est editio ab Aldo peracta 32 in 4 ^o , quae a nonnullis anno 1502 assignatur, quia hoc anno publicata est, ut constat ex epist. Aldi ad Danielem Clarium data mense Junio 1502. Collectio haec est plurium poetarum Christianorum in duos tomos divisa, quorum primo [Col. 0034A] Prudentius continetur, ut fusius explicui in Prolegom. ad Prudentium num. 104. Hic recusus est in 8 ^o sine loco et anno cum Aldi epistola. In secundo volumine sunt Sedulius, Juvencus, Arator, Probae Falconiae Cento; Lactantius Firmianus de Resurrectionis dominicae die, et de Passione; Cyprianus de Ligno crucis, Deprecatoria Tipherni ad Virginem, Oratio ad beatissimam Virginem; Precatio matutina ad omnipotentem Deum, Omnipotens, quem mente colo, etc., quae inter Ausonii carmina reperitur; Damasus de laudibus Pauli apostoli, Elegia in Hierusalem, nonnulli hymni sapphici Raphaelis Zouenzonii. In fine: Venetiis apud Aldum 1501, mense Januario. Addidit Aldus, ut eodem volumine comprehenderentur, Vitam S. Martini non versibus, ut putabat Ceillierius, sed prosa oratione a Severo Sulpicio [Col. 0034B] confectam, Vitam S. Nicolai e Graeco sermone in Latinum conversam a Leonardo Justiniano, et Homerocentones Graece, et Latine. Reuschius Aldinam Juvenci editionem anno 1502 adjudicat, et aliam editionem Aldinam ejusdem poetae anni 1582 exstare se legisse ait, nisi numerus a typographis mutatus. Certe mutatus est: non enim Aldus Juvencum edidit, nisi anno 1501. De Aldo judicium hoc est Barthii, l. XXVI Advers. c. 27: Is Aldus, ejusque asseclae, ut non raro corruperint auctores audacia corrigendi, ita tamen ut optimorum Italiae codicum subsidio nixi, nobis, recensentibus enucleate omnia, non sunt plane insuper habendi.

61. Editio quinta anno circiter 1503. Haec exstat [Col. 0034C] in bibliotheca Vaticana in 4 ^o , sine loco et anno. Titulus idem ac in editione Parisina nuper memorata, cum iisdem etiam Juvenci elogiis. Eodem pariter modo prologus, et initium libri primi praenotantur. In fine Hermanni Buschii epilogus ad lectorem, sive epigramma supra descriptum. Octo sunt quaterniones integri ab a ad h. In hoc exemplari Vaticano simul compacta sunt alia opera edita Daventriae anno 1503, et circiter per Rithardum Pafraet, quae simili charactere, ac Juvencus, excusa apparent. Ex Parisina 33 Joannis Petit videtur haec editio repetita. Tituli, quibus capita rerum distinguuntur, diversi sunt ab Aldinis, et Poelmannianis. Primi vero tituli hi sunt: De SS. Parentibus Joannis Baptistae, et de ipsius praecursoris Domini conceptione. Lucae II;— Annunciatio [Col. 0034D] Mariae;—Visitatio Mariae, etc. Omeisius, possidebat editionem Juvenci sine loco et anno, quam ipse Coloniae ante finem saeculi XV confectam existimabat, ut dicam num. 85; sed fortasse diversa non est ab hac, quam Daventriensem ego censeo. Reuschius quidem affirmat, editionem, quam possidebat Omeisius, exstare etiam in bibliothecis Vaticana, et Paulina Lipsiensi.

62. Editio sexta anno 1505 Lipsiae in fol. ex catalogo bibliothecae Francof. ad Viadrum, quem allegat Fabricius. Ceillierius hanc editionem commemorat fortasse ex Fabricio: Reuschius etiam, qui, ut opinor, eam vidit.

63. Editio septima anno 1506 Parisiis in 4 ^o ex [Col. 0035A] bibliotheca Manarsiana pag. 335, apud Fabricium. Adhaeret Ceillierius.

64. Editio octava anno 1509 Rothomagi in 4 ^o cum notis Jodoci Badii Ascensii ex Fabricio, et Ceillierio. Hanc contulit G. Fabricius, ut ex comment. in poet. Christ. verbo compleo colligitur. Eamdem laudat Reuschius.

65. Editio nona anno 1511 Lipsiae in 4 ^o per Melch. Lotterum, adjuncto Hermanni Buschii epigrammate in Juvencum. Hanc editionem sine temporis nota viderat Fabricius, cui locum, et tempus indicavit Joannes Mollerus. Eam quoque recenset Ceillierius, sed ex Fabricio, ut opinor. Christophorus Cellarius in Curis poster. verbo sanctifus citat duas editiones Lipsienses, alteram anno 1512, alteram [Col. 0035B] 1517. Sed fortasse in editione Panormitana Cellarii pro anno 1511 excidit 1512. Reuschius annum 1511 hujus editionis indicat. In editione Parisiensi anni 1545, quam mox referam, praefatus Wolfgangus Gulden Zcuigkanien. Magister, etc., qui sub scribit Liptzlz secunda Januarii anno undecimo supra sesquimillesimum. Wolfgangus ita disserit, quasi ipse primus omnium Juvencum ediderit: ignorabat scilicet alias editiones Juvenci. Lipsiensis ergo editio anni 1511 ea esse videtur, quam procuravit Wolfgangus.

34 66. Editio decima anno 1517 Lipsiae ex Cellario paulo ante laudato, et ex Catalogo bibliothecae Bunavianae tom. I, col 2018, ex quo patet, eam esse in 4 ^o , et per Jacobum Thanner procuratam. Eo ipso [Col. 0035C] anno repetita fuit Salmanticae editio Juvenci cum notis Badii, cujus memini num. 64. Joseph Rodriguez de Castro, Biblioth. Hisp. tom. II, pag. 176, titulum hunc refert: Juvencus presbyter immensam evangelicae legis majestatem heroicis versibus concludens ab Jodoco Badio Ascensio paucis elucidatus. In fine: Liber Juvenci finem optatum accepit: Salmantica in civitate, in officina venerabilis Joannis de Porrs. Anno Domini MDXVII Kalendis Januarii XVII. In hac editione Passio D. N. J. C. quodammodo a reliquo poemate separata est, fere ut in editione Parisiensi anni 1545, quam num. 73 recensebo. Typographi nomen est Joannes de Porres, vel Porras.

67. Editio undecima anno 1419 Viennae ex Catalogo Bodleiano apud Fabricium. Eam sic describit [Col. 0035D] Maitairius tom. II Annal. Typogr. part. I, pag. 331: Juvenci presbyteri Hispani de Evangelica Historia libri quatuor: per Joannem Singrenium, expensis ejusdem; in 4 ^o , Viennae Pannoniae 1519.

68. Editio duodecima anno 1537: Juvenci presbyteri Hispani poetae Christiani lib. III (corrige IV) de historia evangelica, emendati, et multis erroribus purgati. Aratoris subdiaconi libri II, Acta apostolica complectentes, antea in Germania non excusi. Aurelii Prudentii Clementis consularis viri (corrige clarissimi viri) Encheiridion veteris, et novi Instrumenti. Scholae Christianae necessarii libelli. Basileae apud Bartholomaeum Westhemerum, et Nicolaum Brylingerum anno M. D. XXXVII, in 8 ^o parvo. Hac editione usus sum [Col. 0036A] ex bibliotheca selecta, et locupletissima eminentissimi cardinalis Valentis Gonzaga. Exstat etiam in bibliotheca Angelica. Repetita est, ut videtur, anno 1542.

69. Editio decima tertia anno 1537: Juvenci Hispani, et Sedulii Scotigenae presbyterorum, et poetarum christianissimorum historiae evangelicae, versibus heroicis adamussim expressae: jam tersiores, et ex veterum aliquot librorum collatione multo castigatiores in lucem prolatae. Coloniae apud Eucharium anno 1537, mens. Jul. In 8 ^o . Editor est Reinhardus Lorichius Hadamarius, cujus tamen epistola dedicatoria avulsa est ab exemplari quo utor, sed exstat in editione Poelmanni, quam nunc exponam. Typographus Eucharii Cervicorni nomine notus est.

70. Editio decima quarta eodem anno 1537, aut [Col. 0036B] circiter. Juvenci Hispani evangelicae historiae libri IV. Coelii Sedulii mirabilium divinorum, sive Paschalis carminis libri IV una cum hymnis aliquot. Aratoris in Acta Apostolica libri duo. Venantii Honorii Fortunati hymni duo per G. Cassandrum integritati suae restituti. Omnia per Theodorum Poelmannum Cranenburgensem recognita. Basileae. In 8 ^o . Nulla est nota temporis: sed Reinhardus 35 Lorichius Hadamarius epistolae dedicatoriae ad D. Joannem Comitem a Vueda subscribit Marpurgi nonis Juliis anno M. D. XXXVII, qui ait, Juvencum, et Sedulium a se edi non paucis, quas a librariis, vel chalcotypis acceperant, mendarum injuriis vindicatos, et suo studio restitutos. Juvencus igitur cum Sedulio prodiit Coloniae 1537, ex recensione Hadamarii, cujus editionem [Col. 0036C] secutus postea fuit Poelmannus Basileae, additis variis lectionibus in Juvencum, et Sedulium, sed praecipue in Juvencum. In Poelmanni Basileensi editione sine anni nota praeter varias has lectiones, et epistolam dedicatoriam Hadamarii sunt duo epigrammata, aliud Poelmanni, aliud Hadamarii de utilitate legendi poetas sacros. Post Juvencum est carmen inscriptum, Triumphus Christi heroicus, de quo vide num. 19. Fortasse editio haec differenda est ad annum 1551, ut n. 75 explicabo. De ea sic G. Fabricius comment. in poet. Christ. verbo Juvencus: Lectionis diversitatem in Juvencum Basileae impressum collegerat Theodorus Poelmannus ex editione, ni fallor, Rothomagensi, aut ex manuscripto, quod cum ea editione consensit: id autem manuscriptum [Col. 0036D] e bibliotheca Gandavense fuisse, ipse postea annotavit.

71. Editio decima quinta anno 1541: Coelii Sedulii presbyteri cum piissimi, tum doctissimi paschale opus, seu mirabilium divinorum libri quinque cum enarrationibus luculentissimis Aelii Antonii Nebrissensis, Adjunximus etiam Juvenci Hispani presbyteri evangelicam historiam ejusdem argumenti, additis et in eamdem commentariis. Omnia ad vetustissima exemplaria collata, et castigata. Cum indice locupletissimo. Basileae anno M. D. XL. I In 8. Post Sedulium haec est inscriptio: Juvenci presbyteri Hispani Poetae Christiani lib. III (corrige IV) de historia evangelica emendati, et multis erroribus purgati. Post Juvenci elogia: Juvenci Hispani presbyteri in quatuor Evangelia [Col. 0037A] dominicalia prologus, Commentarii Jodoci Badii Ascensii subjiciuntur, vel interseruntur. Post Juvencum carmen, Triumphus Christi heroicus, de quo num. 19. In fine: Basileae apud Bartholomaeum Westhemerum anno M. D. XLI. Praefatur is ipse Westhemerus, qui alios poetas Christianos in lucem edere cogitabat. 36 Tituli rerum in hac editione, in Aldo, in editione Vaticana veteri, seu Daventriensi, in Poelmanno, et in Hadamario diversi sunt. Margini ascriptae sunt variae lectiones. Westhemerus jam anno 1537, ediderat Juvencum, ut vidimus. Ex hujus editionis titulo hallucinatus est Kuhnius, qui, ut referam in var. lect. ad vers. 340, l. III, allegat editionem Antonii Nebrissensis, quae prima, ait, cum enarrationibus suis dedit Juvencum. Nebrissensis [Col. 0037B] enarrationes sunt in Sedulium: nam Juvencum ille numquam commentatus est, ut cum Nic. Antonio observavi num. 3.

72. Editio decima sexta anno 1542 Basileae cum Dittochaeo, sive Enchiridio Prudentii repetita ex Basileensi anni 1537, ut ex Ludewigio retuli in Prolegom. ad Prudentium num. 110. Neque a Fabricio, neque a Ceillierio haec editio in suis catalogis commemoratur.

73. Editio decima septima anno 1545: Juvenci Hispani presbyteri Historia evangelica versu heroico descripta Parisiis excudebat Petrus Galterus pro Joanne Barbaeo, et Claudio Garamontio 1545. In 16, vel 12. Praefatur Wolfgangus Gulden, ad cujus editionem Lipsiensem anni 1511, haec Parisiensis conformatur. [Col. 0037C] Confer num. 65. Finis libri IV ascribitur post vers. 403: Cuncta Pharisaeis rerum miracula narrant. Tum sequitur, Passio D. N. Jesu Christi a Juvenco presbytero metrice composita. Sed cum versus 404 per particulam ergo connectatur cum praecedentibus, inepte finis. l. IV ante eum statuitur. Adduntur elogia Juvenci ex S. Hieronymo, Trithemio, Joanne Bapt. Mantuano, et Francisco Petrarcha, et Lactantii carmen de passione Domini. Tituli frequentiores, et uberiores sunt, quam in plerisque editionibus, ab Editore, ut conjicio, appositi.

74. Editio decima octava anno eodem 1545 Basileae in 8 ^o , cum Sedulio, et Aratore, collata cum codice Rottendorphii, et aliis mss. ex Fabricio, et Reuschio.

75. Editio decima nona anno 1551: Juvenci Hispani [Col. 0037D] libr. IV evangelicae Historiae. . . . omnia recognita, et variis lectionibus illustrata studio Theodori Poelmanni Basileae 1551, in 8 ^o , cum Sedulio, Aratore, et duobus hymnis Fortunati per 37 G. Cassandrum restitutis. Ex Catalogo Bibliothecae Regiae Parisiensis. Videtur haec editio repetita ex prima editione Poelmanniana recensita num. 70, quae prodiit sine anni nota, ut tunc dixi, nisi si forte in exemplari bibliothecae Regiae Parisiensis appositus fuerit verus annus editionis primae manu alicujus, qui id noverit. Barthius libr. XLIX Advers., cap. 5, laudat editionem Lugdunensem anni 1551, quae auctores tres Aratorem, Sedulium, Juvencum prorsus renovatos ad lectionem mss. prae se fert. Haud scio sane [Col. 0038A] an diversae sint hae editiones, an Barthius pro Basileensi scripserit Lugdunensem.

76. Editio vigesima anno 1553: C. Juvenci, Coelii Sedulii, Aratoris sacra poesis recognita, et collata. Lugduni 1553. In 12, aut 16, apud Joannem Tornaesium, et Gulielmum Gazeium. Hanc editionem contulerat Latinius, ut ex sua bibliotheca constat. In Bibliotheca Regia Parisiensi asservatur exemplar hujus editionis cum variis lectionibus mss. in C. Juvencum manu P. Rupellensis collatum. Repetita est haec editio an. 1566, ut num. 78, animadvertam.

77. Editio vigesima prima anno 1564, Basileae, in 4 ^o , inter poetas Christianos cum commentariis Georgii Fabricii, quam editionem alii dicunt in fol., alii anno 1562 ascribunt: de qua plura ego disserui in [Col. 0038B] Prolegom. ad Prudentium n. 111. Judicium Barthii de Fabricio proferam in nota ad v. 179 libr. I.

78. Editio vigesima secunda anno 1566: C. Juvenci, Coelii Sedulii, Aratoris sacra poesis, summa cura, et diligentia recognita, et collata. Lugduni apud Joannem Tornaesium 1566. In forma minore, aut 16. Exstat haec editio in bibliotheca Casanatensi: qua ego etiam usus sum ex bibliotheca eminentissimi et commendatissimi cardinalis Valentis Gonzaga. Dicata est Georgio Armagnacio S. R. E. cardinali anno 1553, kalendis Februarii. Renovata ergo est ex prima Tornaesiana, et eo anno 1553, vulgata, nisi forte eadem omnino est, mutata solum prima fronte: quae solet esse fraus bibliopolarum. Ceillierius bis hanc editionem anni 1566 numerat, et ait esse [Col. 0038C] in 18. Nic. Antonius utebatur editione Tornaesiana anni 1564, in 24, quam diversam ab his, quas dixi, non existimo.

38 79. Editio vigesima tertia anno 1569: Juvenci, et Aratoris sacra poesis. Mediolani imprimebat Pacificus Pontius MDLXIX. In 8 ^o . In fine exstat Jacobi Sannazarii de morte Christi Domini ad mortales lamentatio. Indicantur loca Evangeliorum, sed tituli non explanantur. In fine laudatur Juvencus a S. Hieronymo, Trithemio, Petro Crinito, Joanne Bapt. Mantuano, et Francisco Petrarcha, ut in editione Tornaesiana, ad quam conformata haec Mediolanensis editio mihi conferenti visa est. Asservatur Romae in celebri bibliotheca Barberina, et Collegii Romani.

80. Editio vigesima quarta anno 1573: Juvenci [Col. 0038D] hispani evangelicae Historiae libri IV. Coelii Sedulii, etc. Omnia per Theodorum Poelmannum Cranenburgensem recognita Calari MDLXXIII. Excudebat Vincentius Sembeninus Salodiensis impressor R. D. Nicolai Canyelles, Vic. Gener. Sede vacante. In 8 ^o . Bandinius in Catalogo mss. bibliothecae Medicaeae innuit, Theodorum Poelmannum curasse hanc editionem Calaritanam: quod ita intelligas, ut Poelmannus editionem Basileensem relatam num. 70 curaverit, ad cujus normam haec editio Calaritana confecta fuerit expresso etiam primo titulo operis. Satis quidem correcta est haec editio Calaritana, quae exstat in bibliotheca Sapientiae, et Angelicae Romae.

81. Editio vigesima quinta anno 1575 in Bibliotheca [Col. 0039A] Patrum Parisiensi, repetita in aliis editionibus bibliothecae Patrum, ut Parisiis 1589, Coloniae 1618, Parisiis 1624, 1644, et 1654, Lugduni 1677. An autem hae omnes editiones Bibliothecae Patrum reapse inter se distinctae sint, dubitavi in Prolegom. ad Dracontium num. 60, neque adhuc verum invenire potui. Bibliotheca Patrum edita anno 1589 in Indice expurgatorio Brasichellensis recensita, et expurgata est, sed intactis Juvenci carminibus. Inter Bibliothecas Patrum reponi potest opus, quod Thomas Ittigius recenset in libro De Bibliothecis, et Catenis Patrum: Divorum Patrum, et Doctorum Ecclesiae, qui ligata oratione scripserunt, paraphrases, et meditationes in Evangelia dominicalia collectae a M. Joanne Zehnero 1602, Lipsiae. Quo in systemate carminum [Col. 0039B] sacrorum Juvencus 39 insertus est, aut aliquid ejus. Eodem pertinet, quod Andreas Wilkius anno 1610 edidit Heortographiam in 8 ^o , in cujus priore parte legitur hymnus Juvenci De Annunciatione. Confer num. 16. Prodiit etiam Dominici Schram Benedictini Analysis operum SS. Patrum et Scriptorum ecclesiasticorum in 8 ^o , Augustae Vindelicorum, et tomo IX, anno 1786, analysis operum Juvenci ex Gallandii editione. Schramus quaedam reformare voluit, pleraque vitiose.

82. Editio vigesima sexta anno 1588: C. Juvenci, Coelii Sedulii, Aratoris sacra poesis. Lactantii Firmiani carmen de beneficiis Christi: omnia recognita, et collata cum variis editionibus, et mss. codicibus. Accedunt Probae Falconiae Centones in quaedam historiae [Col. 0039C] sacrae capita. Lugduni Joannes Tornaesius 1588. In 16. Ex Catalogo bibliothecae Regiae Parisiensis, et ex Ceillierio, qui, opinor, hanc intelligit, cum laudat editionem Lugdunensem anni 1588, in 8 ^o , neque fortasse diversa editio ea est, quam Reuschius refert Genevae 1588, in 12: conjungit enim hanc cum aliis Tornaesianis. Idem aliam editionem Venetam in 12, sine anno recenset: quam in hunc quoque locum conjicere visum est.

83. Editio vigesima septima anno 1603, in Corpore Latinorum poetarum Lugduni in 4 ^o . Quo spectant aliae editiones Juvenci in Corpore, et Choro Latinorum poetarum, ut Genevae 1611 in 4 ^o , Lugduni 1616 in 4, Genevae 1627 et 1640 in 4 ^o , Londini 1713 in fol., Pisauri 1766 in 4 ^o , tom. V. Ceillierius [Col. 0039D] recenset editionem Juvenci Lugdunensem anni 1616, in 4 ^o , sed non puto, diversam eam esse ab editione Chori poetarum Latinorum eo anno ab Alexandro Fichetto, suo suppresso nomine, procurata.

84. Editio duodetrigesima anno 1710: C. Vetti Aquilini Juvenci, Hispani presbyteri, Historiae evangelicae libri IV, cum notis integris Georgii Matthiae Koenigii, Magni Danielis Omeisii, et Christiani Schoettgenii; itemque Jodoci Badii Ascensii, Georgii Fabricii, aliorumque selectioribus. Erhardus Reusch recensuit, et memoriam Omeisianam cum duobus indicibus adjecit. Prostat Francofurti, et Lipsiae apud Wolgangum Michaelles. bibliop. Norim. CICICCCX. In 8 ^o . Reuschius in praefatione ait: In tantorum virorum [Col. 0040A] labores ineditos id mihi juris sumere nolui, ut aliquid ex iis demerem, aut mutarem. Hoc enim si mihi permisissem, mutata parumper facie Juvencus prodiisset. 40 Omisissem quasdam locorum communium deductiones omniaque ea, quae longius petita videri possent. Addit, Omeisium in expendendis variis lectionibus parciorem fuisse, et morte praeventum secundas curas adhibere non potuisse. Non tam se conjecturas attulisse ait Reuschius, quam potius lectiones, in codicibus repertas, judicii lance ponderasse. Paucissimas vero lectiones varias in notis ascripsit, quia animus illi erat, libellum earum ab Omeisio collectum, notis subjicere: sed, imminentibus nundinis, illum typis excudere non potuit. Cogitabat etiam peculiarem Dissertationem de poetarum Christianorum charactere [Col. 0040B] edere, qua praestantiam Juvenci commonstraret.

85. Omeisius in praefatione sua refert, avunculum suum Joan. Saubertum consilium de edendo Juvenco multo ante cepisse ex optima membrana, editionumque collatione, ut declaravit in variis suis lectionibus in Matthaeum pag. 259, et sub initium praefationis ad lectorem palaestrae suae theologico-philosoph. Ex hujus suppellectile libraria Omeisius sibi comparavit editionem vetustam Juvenci forma majore octava, sine loco et anno impressionis, quam ipse conjiciebat Coloniae ante finem saeculi quinti decimi peractam. Hujus editionis margini satis amplo Saubertus variarum lectionum quamplurimas ex optima illa membrana inclytae Juliae adjecerat, quibus non paucas subjunxit alias ex Hadamarii potissimum [Col. 0040C] editione. Koenigius, praeceptor Omeisii, Altdorfii publice Juvencum praelegerat, et eruditas in illum, easque potissimum philologicas, dictaverat animadversiones, quas cum Omeisio communicavit. Omeisius anno 1705 in praelectionibus suis poeticis Juvencum interpretari coepit, eumque tum selectioribus Ascensii Fabricii, et Andr. Wilkii, qui part. I Heortographiae pag. 197, Lipsiae 1676, historiam de Annunciatione B. Mariae a Juvenco descriptam notis philologicis exornavit, tum Koenigii integris, suisque multo copiosioribus animadversionibus illustrare. Consuluit etiam, praeter alios, Joannis Pricaei commentarium in varios N. T. libros Londini 1660.

86. De codicibus mss., quorum, praeter Helmstadiensem, [Col. 0040D] quo scilicet Saubertus usus fuerat, in variis lectionibus 41 Omeisii fit mentio, is narrat, se exemplum Juvenci accepisse a Dan. Gul. Mollero, quod Trenchinii in urbe Hungariae ex antiquo papyraceo ms. codice, exstante in bibliotheca Jo. Hadikii, ipsemet Mollerus manu sua pure descripserat. Praeterea Godofredus Thomasius, ex bibliotheca Schleusingensium, Corpus poetarum christianorum Omeisio procuraverat, cujus orae Joach. Zehnerus ex codice Fuldensi, et una alteraque editione variantes lectiones ascripserat. Jo. Albertus Fabricius collationem cum duobus codicibus Cantabrigiensibus ab Erico Benzelio accurate institutam transmiserat. Fabricius ipse in Biblioth. vet. Lat. [Col. 0041A] paulo aliter id narrat. In animo habuerat novam Juvenci editionem, ad mss. codices, et ad veteres editiones castigatam, studiosis offerre. Postea Omeisio collationes codicis Helmstadiensis, quas a rev. abb. Joanne Fabricio acceperat, et codicis Cantabrigiensis, quas ab Erico Benzelio habuerat, exhibuit. Epistolam Omeisii ad abb. Joannem Fabricium, qua de suis commentariis ad Juvencum loquitur, editam fuisse, Fabricius commemorat. Omeisius moriens curam edendi Juvenci Reuschio commisit, qui Schoettgenii notas, ab Omeisio non visas, adjecit, atque elogium ipsius Omeisii attexuit: ex quo annotare non pigeat, Omeisium in tori communionem ascivisse Mariam Dorotheam Rostiam, in celebri Hispaniae emporio S. Lucar hodie appellato, a piis et [Col. 0041B] honestis parentibus editam, et Conradi Pilnhuberi viduam, virtutibus ac forma egregiam.

87. Editio undetrigesima in Bibliotheca Patrum, Gallandii cura et studio, Venitiis ab anno 1765 et seqq., tomo IV in Prolegomenis, cap. 15, agit de Juvenco. Profert carmen in Genesin, tamquam certum Juvenci opus, ex Martenio cum hujus notis. Addit in fine Juvenci epigramma de quatuor Evangelistis ex Georg. Fabricio, et Barthio. Historiae evangelicae Juvenci breves notas subjungit. Etsi ergo aliae editiones Juvenci in Bibliothecis Patrum simul in unum locum omnes a nobis conjectae fuerint, tamen Gallandiana editio, peculiari studio et cura adornata, distinctum locum debuit obtinere.

88. Laudes, quibus S. Hieronymns Juvencum prosequitur, cap. 1 commemoratae sunt. Sed non omittendum hoc loco, quod ait comment. in Matth. libr. I, cap. II, 11, tom. VII, col. 14: Pulcherrime munerum sacramenta Juvencus presbyter uno versiculo comprehendit:

89. Prosper, in Chronico, ad ann. 331, citatur a nonnullis, tamquam laudaverit Juvencum. In Chronico Prosperi nihil invenio. Fortasse intelligunt continuationem Chronici Eusebiani, auctore Hieronymo, [Col. 0041D] cujus verba attuli, num. 22. Falsum etiam puto, quod Vasaeus in Chronico tradit, Juvencum a Severo Sulpicio celebratum fuisse. Ab Aratore Juvencum et Sedulium laudatos fuisse, nonnulli colligunt ex Aldi relatione, qui in Vita Aratoris praemissa Collectioni poetarum christianorum sic ait: Contulisse autem se ad scribendos Actus Apostolorum idcirco versibus Arator dicitur, quod fecisse idem in Evangelio Juvencum ac Sedulium vidisset. Id vero in eo Aratore licet videre, qui Venetiis et in D. Georgii cognomento Majoris et Deiparae semper Virginis in Hortis bibliotheca alligatus est.

90. Gelasius Papa, in celebri decreto quod in concilio Romano edidit de libris canonicis, ecclesiasticis [Col. 0042A] et apocryphis, quod sub Hormisdae nomine ex quodam codice a Francisco Jureto editum est, sic de Juvenco: Item Juvenci nihilominus laboriosum opus non spernimus, sed miramur. Collatum est hoc decretum cum codice Vaticano a Fontanino in Append. ad Antiquit. Hortae, et postea accuratius a Josepho Blanchinio in quodam exemplari Fontanini penes cl. Praesulem Reggium, cui manu varias lectiones adjecerat, quas etiam inseruit in Proleg. tom. IV Anastasii: nihil tamen in his verbis notat, nisi lavoriosum pro laboriosum ex codice Florentino. In decreto Gratiani 43 cap. Sancta Romana Ecclesia, distinct. 15, olim ita legebantur haec verba: Item Vincentii laboriosum opus non spernimus, sed imitamur. Padilla, [Col. 0042B] in Histor. eccles. Hisp., cent. 4, cap. 45, correxit Juvenci pro Vincentii, et advertit, male nonnullos id explicuisse de Speculo Histor. Vincentii Bellovacensis, qui saeculo XIII floruit. Reliquit autem Padilla intactum verbum imitamur. Veram lectionem aperuerat jam Antonius Augustinus, et ante hunc Covarruvias, libr. IV Var. Resol., cap. 16, quae etiam exstat apud Burchardum et Ivonem, in eodem decreto Gelasii, et Chiffletium, ad Vigilium Taps., p. 149.

91. Venantius Fortunatus, lib. I de Vita S. Martini, initio:

[Col. 0043A] 92. Isidorus, in versibus qui olim in Bibliotheca ejus legebantur:

93. Ionas Scotus, in Vita S. Columbani, c. 14, al. num. 22, citat Juvenci vers. 44, l. I, ut ad eum locum recolam.

94. Beda non semel Juvenci versus usurpavit, ut exponam in var. lect. ad v. 340, l. 3; et not., ad. v. 632, l. 4, etc.

45 95. Alcuinus in praefat. in libros septem adversus Felicem ad Carolum Magnum, apud Baluzium, Miscellan. libr. IV, pag. mihi 116: In hoc namque opusculo catholicae fidei veritatem ex sanctorum Patrum certissimis probare testimoniis nisus sum, id est, beati Hieronymi . . . . necnon et Isidori Hispaniensis, et [Col. 0043D] Juvenci ejusdem provinciae scholastici. Idem Alcuinus, libr. II adversus Felicem: At si mundi doctoribus caeteris vobis non libet credere, vestris saltem doctissimis viris credite. Cecinit Juvencus presbyter et doctissimus Hispanus scholasticus in carmine evangelico hoc modo: Nam tua concipient, etc. (Vide lib. I, v. 95.) Floruit vir iste temporibus Constantini principis. Videtis quidem ista: necdum adoptionis, vel nuncupationis haeresis in Hispania fuit. Aut istum, qui apud vos doctissimus exstat magister, haereticum judicate, etc. Rursus libr. II advers. Elipandum, idem Alcuinus: Illi (Patres Hispani) sua habuerunt tempora, nobisque praeclara sui sudoris in sancta conversatione reliquerunt vestigia, quos laudamus, amamus . . . . Beati itaque [Col. 0044A] Isidori . . . . Sed et Juvenci presbyteri, atque optimi scholastici, quem beatus Hieronymus laudat, carmina evangelicae historiae prospeximus, qui in quodam versu Christum proprium Filium Dei catholico ore non formidavit appellare. Eminentissimus cardinalis Lorenzana, cujus patrocinio et auxiliis plurimum haec nostra studia debent, in pererudita praefatione ad tom. 1 Patrum Toletanorum, opportune Alcuini auctoritate utitur, ut demonstret Patres concilii Francofordiensis errore facti lapsos fuisse, dum crediderunt, Patres Toletanos haeresin de adoptiva Christi filiatione docuisse. Alcuinus alibi Juvencum imitatus est, versu ejus laudato, ut notabo ad libr. I, v. 30.

96. Inter veteres, qui Juvenci auctoritate et versibus usi sunt, connumeratur etiam Lupus abbas [Col. 0044B] Ferrariensis: sed ejus verba exhibebo ad lib. I, v. 702.

97. Ado Viennensis, in Chron., sub Constantino: Reticius Augustodunensis episcopus celeberrimae famae habetur, et Javencus presbyter Hispanus, qui hexametris versibus quatuor libros Evangelii composuit.

98. Freculphus episcopus Lexoviensis, in Chron., tom. I, 46 libr. III, cap. 21, de diversis doctoribus sub Constantino imperatore agit, et de Juvenco verba Hieronymi ex libro de Vir. illustr. exscribit. Exstat tom. XIV Biblioth. Patrum Lugd. pag. 1171.

99. Eulogins Cordobensis, in Memorial. Sanctor. libr. I, num. 3, versum Juvenci refert, illud philosophicum [Col. 0044C] appellans, ut distinctius memorabo ad libr. I, v. 30.

100. Theodulfus Aurelianensis, lib. IV, carm. I, v. 11:

101. Notkerus Balbulus, tom. I, col. 9, Thesaur. Anecdot. Bernardi Pezii, cap. 7 libri de interpret. Script. Juvencum, et Sedulium, Aratorem, hymnosque Ambrosianos, scio, quia jam memoriae commendasti. Locus corruptus est. Lego: Juvencum et Sedulium, Aratorem hymnosque, etc. Scribebat autem Notkerus ad Salomonem discipulum suum, postea Constantiensis Ecclesiae episcopum.

102. Luitprandus, in Vitis Pontificum, cap. 51, de Gelasio: Item Orosii Historiam laudat, et opus Sedulii, et Juvenci.

[Col. 0045A] 103. Honorius Augustodunensis, l. I, c. 84, ex Hieronymo: Juvencus nobilissimi generis Hispanus presbyter, quatuor Evangelia hexametris versibus composuit, et nonnulla eodem metro ad sacramentorum ordinem pertinentia. Floruit sub Constantino.

104. Franciscus Petrarcha, eclog. 10, quae inscribitur Laurea occidens, sic habet de multis poetis christianis, ac postremo de Juvenco:

105. Baptista Mantuanus, in Apolog. tom. I Oper.: Certum est mihi cum his praestantibus viris malle carpi, quam vobiscum, o censores mei, ab imperito vulgo praedicari. Volo ante istorum oculos Juvencum Hispanum statuere, quem inter illustres viros, et in doctissimorum virorum catalogo Hieronymus enumerat, ut accidat eis, quod a Persio dicitur: Virtutem ut videant, intabescantque relicta. Prodite, o Zoili nostri: videte virum sacris initiatum mysteriis, lauro coronatum, musis undique cinctum, tyram tenentem. Currite ad rarum [Col. 0045C] hoc et grande spectaculum: sed cavete ne repente culpetis. Laudatur hic ab Hieronymo. Hic igitur immensam evangelicae legis majestatem versibus includit heroicis, et idem alii fecere christiani, et gravissimi et sanctissimi.

106. Joannes Trithemius de Scriptor. eccles.: Juvencus presbyter, natione Hispanus, vir nobilis, atque doctissimus philosophus, poeta, rhetor, et theologus insignis, et non minus conversatione quam scientia Scripturarum Ecclesiae venerabilis, edidit pro aedificatione legentium, tam metro quam prosa, multa praeclara volumina: sed pauca eorum ad notitiam meam pervenerunt. Legi opus insigne, quod hexametris pentametrisque 48 versibus composuit. De quatuor Evangeliis libros quatuor. Immortale nihil. De sacramentis [Col. 0045D] duos libros. Caetera, quae composuisse dicitur, ad manus nostras non venerunt. Claruit sub Constantino Magno et filiis ejus, anno Domini 330. Juvencum prosa oratione aliquid conscripsisse alibi non legi. Illud certe falsum, evangelicam Historiam, quod innuit Trithemius, versibus hexametris pentametrisque constare.

107. Petrus Crintius, de Poet. Latin. l. V, c. 89: Juvencus poeta natione Hispanus, familia insigni maximeque illustri natus est, ut ab Hieronymo traditur. Praecipue floruit imperantibus Constantio et Constante: qua tempestate in eloquentia apud Latinos clari fuerunt Tiberianus, Nazarius, et Flavius Vopiscus, qui de gestis Romanorum principum libros composuit. Inter [Col. 0046A] alia poemata quae dicuntur ab eo edita, scripsit quatuor evangelia hexametris versibus: qua in re majori diligentia usus est in servanda rerum historia, quam in demonstranda ingenii sui elegantia. Idem Juvencus aliquot hymnos fecit, quibus facile indicavit se optime meritum de religione christiana. Neque dubium est, fuisse illum relatum inter sacerdotes christianos, ut veteres auctores testantur. Divus Hieronymus alicubi repetit Juvenci carmina, eumque ut eruditum et elegantem poetam commendat.

108. Reinhardus Lorichius Hadamarius, in epistola dedicatoria ad Joannem Comitem a Vueda, praemissa editioni Juvenci: Longe tutius ac consultius ad eos auctores adhaerescere, qui doctissimorum hominum judiciis numquam a possessione, ut ferunt, dejecti, [Col. 0046B] multis jam saeculis florentes inclaruerunt. In quorum numero si non primas ferunt Juvencus hic noster, ac Sedulius, certe mea sententia non tamen in postremis erunt: quorum alterum divus Hieronymus non in uno loco praedicavit, quasi dignum Argivo, ut aiunt, clypeo: alterum adorantia Patrum sanctissimorum decreta laudibus tulerunt in coelum. Qui si non undique pomposo verborum apparatu intonantes, delicatis nimium, quae magis elegantia sermonis, quam studio pietatis, sibi blandiuntur ac perplacent, ingeniis satisfacere videbuntur, omnia compensabunt uberrimo conspicuae veritatis 49 et sanctimoniae fructu . . . . Quamquam nihil occurrit, quod ab auctoribus hisce desumptum, et purgatis auribus insertum, offendiculo possit esse. Nihil enim a pura latinitate, nihil a legibus [Col. 0046C] poeticis alienum, nihil barbarum, nihil quod, quasi scopulum, fugiendum ille dicebat, insolens. Dilucida phrasis emicat, at ab omni vitio remotus sermo. Non deest verborum ac rerum, quibus etiam critici morosiores acquiescerent, ornata dignitas. Haec omnia commendatiora faciunt, et veluti solem inferentes illuminant, evangelicae veritatis historiae plenis veneranda majestate versibus expressae.

109. Eustathius Swartius, Analect. l. II, cap. 15: Dulcedo christiani nominis in Paulino facit, ut alium veri Apollinis cygnum tractare libido sit. Non erit ille poetarum summus, scio. Talis tamen erit, qualem amare vel ob styli simplicitatem quoque malint veri poetarum censores, quam nescio quos tumores, et affectatam non gravitatem, sed plumbeam difficultatem quorumdam [Col. 0046D] aliorum vatum, qui dum aquilas meras somniant, vultures morticini fiunt, nihil non elegantiarum malis unguibus tractantes, unde apud vulgus sequatur fama virtutis, apud doctos nihil, nisi turpis rapacitatis inconditae contemptus. Quem nos tractaturi diximus, is erit bonus Juvencus, Constantini imperatoris pii pius lenisque praeco.

110. Barthius, I. XLIII Advers. c. 23, col. 1973: Juvencus poeta est non paulo eruditior, quam vulgo putent, quamvis stylum premat, et verba ipsa sacrae Scripturae retinere laboret. Et l. LXIX, c. 5, col. 2777: In evangelicam Historiam Juvenci optimi codicis subsidio quaedam superioribus libris commentati sumus: oddemus scriptori prisco, et priscis aestinato, plura hoc [Col. 0047A] capite. Nec deterreant nos hominum umbraticorum deliria, qui hoc genus auctorum ideo damnant, quod de rebus divinis non cum Marone aut Ovidio, vel et Lucano potius loquuntur, quam Paulo, Isaia et Matthaeo: scilicet ut sese proceres Romanae eloquentiae eo contemptu faciant. Ii enim homines imaginosum patiuntur cum tribus scriptoribus vix tertiam partem lectis, judicium sibi de omnibus vindicant: et verae pietatis stylus etiam in cathedris Tulliorum suam simplicitatem probat. De qua re 50 disputabimus ita alibi, ut magnam partem supercilii sui pudore fatuitatis suae ultro remissuri sint, opinor, illi censorii lemures. Laudi etiam Juvenci verti debet, quod non solum Barthius, et Swartius modo memorati plura ejus loca illustraverint, ut Grunerus, Arnizenius, Vonckius, etc. Nonnulli [Col. 0047B] etiam editionem Juvenci tentarunt, nec tamen perfecerunt, ut Joannes Weitzius, de quo vide notam ad v. 13, libr. I.

111. Plura testimonia ut facile est addere, ita minime est necessarium. Quaedam alia indicare sufficiat: Platina in Vita Marci I pontificis; Lil. Gregorius Gyraldus, Histor. Poet. dial. 5; Joannes Petrus Lonchius, Biblioth. Poetic. part. I, pag. 76; Andreas Wilkins, Heortogr. part. 1, pag. 201; Gerardus Joannes Vossius, de Poet. Lat. cap. 4; Joannes Gottefridus Olearius, in Abaco Patrolog. pag. 283; Olaus Borrichius, dissert. Academ. de poetis, pag. 69. His adde Volaterranum, Eisengreinium, Bergomensem, Xystum Senensem, Centuriatores, Baronium, Scaligerum, Possevinum, innumerosque [Col. 0047C] alios. Neque omittas eos, quorum verba in Juvenci laudem opportunis in locis a nobis allata sunt: Barthium, num. 12 Proleg.: Gallandium, num. 16; Felicium, Ferrarium, Maurolycum, n. 31; episc. Equilinum, n. 32; Tarafam, num. 36; Buschium, num. 55; Faustum, num. 56; Barthium, ad l. I, v. 9, 245, 399, 683; l. II, v. 2, 61; l. IV, V. 62, 93; Badium, ad l. I, v. 9, etc.

112. Parum igitur nobis obesse debet, quod nonnulli de stylo Juvenci minus recte sentire videantur, cum vel hi ipsi utilitatem, quae ex ejus lectione percipi potest, minime negent. Jo. Ludovicus Vives, l. III de tradend. discipl.: Juvencus, Sedulius, Prosper, Paulinus lutulentae et perturbatae sunt aquae, salubres tamen, ut de quibusdam fluminibus ferunt. Philippus Brietius [Col. 0047D] l. IV de Poet. Lat. de Juvenco ejusque stylo: Humilior est, dum Evangelii verbis nimis adhaerescit, et veritatis quam poeseos a nantior: quique nimis restringit se carmine magis pio, quam eleganti. Alphonsus Garsias Matamoros, de academ., et doct. vir. Hisp.: Prudentius vero, et Juvencus, si quod mihi est 51 in hac re cum libertate judicium, meliores versificatores, quam poetae videntur. Dupinius, in Nova Biblioth. tom. I, Juvencum vocat poetam magni pretii, et primum christianorum. Spiritus poeticos in ejus carmine agnoscit, numerumque versuum laudat: sed voces non semper esse poeticas, aliquando nec Latinas dicit. Addit tamen, vix fieri potuisse, ut melius et fidelius verba evangelica versibus concluderentur. [Col. 0048A] Ceillierius, de Script. eccles. t. IV, Juvenco objici humilem stylum, neglectum ornatus poetici, peccata metri et latinitatis.

113. Postularet hic locus, ut de prosodia et latinitate Juvenci dissererem. Sed universim de stylo et poesi christianorum poetarum non pauca dixi in Prolegomenis ad Dracontium, nimis etiam fortasse multa in Prolegomenis ad Prudentium. Eo autem libentius in praesentia ab hac disputatione abstinebo, quia illa ipsa, quae metri et latinitatis peccata ab ignaris, sive, quod perinde est, a sciolis judicantur, longe rariora sunt in Juvenco, quam aut in Dracontio, aut in Prudentio, aut in quovis alio poeta christiano.

114. Latinam sacrarum Scripturarum interpretationem, Italam nuncupatam, ante S. Hieronymum exstitisse, fortasse ab ipsis Apostolorum temporibus profectam, contra Bentleyum, et Casleyum Petrus Sabatier erudite et nervose confirmat in praefat. tom. III versionis veteris Italicae ex mss antiquis depromptae. Juvencus, ut fusius postea dicam, hanc versionem Latinam veterem potius sequebatur, quam Graeca exemplaria N. T.: cum illa certe saepe convenit. Insignis locus est, quem nunc referam, ex Matthaei cap. XX, 27, 28, 29.

115. Vulgata sic habet: Et qui voluerit inter vos [Col. 0048C] primus esse, erit vester servus. Sicut filius hominis non venit ministrari, sed ministrare, et dare animam suam redemptionem 52 pro multis. Et egredientibus illis ab Jericho, secula est eum turba multa. Vetus Itala versio ex ms. Colbert.: Et qui voluerit. . . . pro multis. Vos autem quaeritis de pusillo crescere, et de majore minores esse. Intrantes autem, et rogati ad coenam nolite recumbere in locis eminentioribus, ne forte clarior te superveniat: et accedens qui ad coenam vocavit te, dicat tibi: Adhuc deorsum accede; et confundaris. Si autem recubueris in loco inferiori, et supervenerit humilior te, dicat tibi, qui ad coenam vocavit: Accede adhuc superius, et erit tibi utilius. Et egredientibus eis ab Jericho secutae sunt eum turbae multae.

116. Juvencus, ut notum est, Matthaeum potissimum [Col. 0048D] sequitur. Accipe igitur ejus versus lib. III, v. 608:

117. Discrimen autem nonnullum est in his verbis: Vos autem quaeritis de pusillo crescere, et de [Col. 0049A] majore minores esse. Ita legitur in ms. Colbert., nisi quod mendum minor esse Sabatierus correxit per minores esse: erat enim, ut ait, lapsus calami satis apertus. Codex Corbeiens. 2 et Claromont. ita plane: Vos autem quaeritis de pusillo crescere, et de majore minores esse. Corb. 1 solum immutat quaeretis pro quaeritis, et de majore minores fieri pro esse. Cantabr.: Vos autem quaeritis de minimo crescere, et de magno minui, quod in idem recidit. Clarior videtur sententia in cod. Sangerm. 1: Vos autem quaeritis de pusillo crescere, et de minore majores fieri, 53 et, in indice capitulorum, artic. 58: De filiis Zebedaei: et de minimo majores fieri: et de duobus caecis. Favet ms. codex monasterii S. Andreae secus Avenionem: Vos autem quaeritis de pusillo crescere, et de magnis [Col. 0049B] majores esse.

118. S. Leo utroque modo videtur legisse. In epist. 18, ad Dorum Beneventanum episc., cum presbyteros, juri suo et honori temere cedentes, redargueret, sic ait: Neque enim ignorabas, dixisse Dominum, quod, Qui se humiliat, exaltabitur; eumdemque dixisse: Qui vero se exaltat, humiliabitur. Vos autem quaeritis de pusillo crescere, et de majore minores esse. Utrumque enim inordinatum, utrumque praeposterum est. Sic legit, et hanc lectionem tuetur Quesnellus contra alios, qui ediderant: de pusillo crescere, et de honore majores esse. Idem S. Leo, in epist. 79, ad Pulcheriam, c. 2: Haec illis tunc insinuabantur, qui de pusillo volebant crescere, et de infimis ad summa transire. Quesnellus negat, haec verba [Col. 0049C] de infimis ad summa transire esse explicationem illorum de minore majores esse. Certum potius videtur, inquit, nihil aliud esse, quam priorum repetitionem, aliis verbis conceptam: quod ex serie et contextu epistolae probare conatur. Richardus Simonius, in Observat. ad textum et versiones novi Testamenti, cap. 21, a Quesnello dissentit. Consulenda est etiam dissertatio critica Simonii, in fine ejusdem operis, qua difficultatibus Antonii Arnaldi de codice Cantabrigiensi respondet. Contra Simonium vero prodiit Dissertation critique touchant les exemplaires grecs, sur lesquels M. Simon prétend que l'ancienne Vulgate a été faite, et sur le jugement que l'on doit faire du fameux manuscrit de Bèze. A Cologne, 1691.

[Col. 0049D] 119. Juvencus quidem scripturam codicis Colbertini tenet et explicat:

120. Neque ab hac sententia longe abludit versio Anglo-Saxonica Matthaei in quatuor mss., apud Thomam Marescallum: In rebus exiguis crescere vos cupitis, et in maximis rebus minui. In Bibliis etiam polyglottis Londinensibus, tom. VI, totidem pene verbis ac in ms. Colbertino, Graece ex tribus apographis haec ipsa proferuntur: Vos autem quaeritis, etc. Joseph Blanchinius, in Evangel. Quadrupl. cum ms. Colbert. et Juvenco pariter legit ex mss. [Col. 0050B] Veronensi et Vercellensi: Vos autem quaeritis de pusillo crescere, et de minore majores esse: idque exstare in duobus mss. Bodleian. affirmat, quod alii quoque tradunt. Codex Vercellensis, qui manu S. Eusebii exaratus dicitur, collatus etiam est ab Andrea Iricio, qui in praefatione et in notis de hoc ipso additamento disputat.

121. Quod sequitur in versione Itala antiqua ms. Colbertini: Intrantes autem, et rogati ad coenam, etc., pariter a Juvenco expressum est: Si vos quisque vocat, etc. Etsi enim apud Lucam, c. XIV, 8 seqq. similia legantur, tamen Juvencum ex Matthaeo id sumpsisse probat Sabatierius. Siquidem duobus versibus, quibus prius additamentum expressit, adjunxit proxime: Si vos quisque vocat, etc. Et relictis [Col. 0050C] sequentibus capitis XX Matthaei versiculis, quibus curatio duorum caecorum enarratur, continuo venit ad caput XXI Matthaei, quod respondet Lucae capiti 19, non vero his quae sequuntur apud Lucam, cap. XIV, ubi de primo accubitu in coena agitur.

122. Codici Colbertino adhaerent duo codices Corbeienses, codex Monasterii S. Andreae secus Avenionem, Claromontanus et Cantabrigiensis. E codicibus Sangermanensibus major, num. 15, habet prius assumentum: Vos autem quaeritis, etc.; 55 non vero hoc secundum, Intrantes autem, et rogati, etc. Contra codex Sangermanensis minor absque numerica nota refert secundum hoc additamentum, Intrantes autem, secluso priori, Vos autem quaeritis. Omnes autem hi codices in secundo [Col. 0050D] additamento verbis dumtaxat, aut eorum ordine a ms. Colbertino differunt; re, et sensu cum eo consentiunt. Haec ipsa parabola loc. cit. Matthaei legitur in textu Graeco Biblior. Polyglottor. Londin., tom. VI, et in versione Anglo-Saxonica, interprete Marescallo. Eamdem indicant tres capitulorum indices praefixi Evangelio Matthaei in mss. Colbertino, et duobus Corbeiensibus. Hilarius etiam comment. in Matth., quamvis prius additamentum, Vos autem quaeritis, praetereat, tamen hoc alterum diserte exponit: et in capitulis commentario Hilarii in Matthaeum praefixis, num. 20, legitur: De filiis Zebedaei; de primo accubitu; de duobus caecis. Duo veteres codices, quibus usus est Blanchinius in Evangelio [Col. 0051A] quadrupl., cum priori assumento hoc alterum exhibent: Intrantes autem, et rogati ad coenam, etc. Cohaerent duo alii codices Latini Bibliothecae Bodleianae a Blanchinio laudati. In Bibliotheca sacratissimi principis D. N. Pii VI, raris ac selectis libris referta, consului novum Testamentum Graecum cum lectionibus variantibus et commentario Joannis Jacobi Wetstenii Amstelodami 1751; tum Quatuor Evangelia Graece cum variantibus a textu lectionibus mss. codicum Havniae 1788, opera Andreae Birch; praeterea novum Testamentum Graece et Latine ex mss. nunquam antea examinatis maximam partem Mosquensibus, curante Christiano Friderico Matthaei Rigae, in 8 ^o . Tomus, quo Evangelium Matthaei continetur, prodiit anno 1788. Codices Frid. Matthaei [Col. 0051B] et Birchii Vulgatae consentiunt: ac solum Birchius indicat ex margine cod. Assemanii 1 versionis Syrae Philoxenianae: Vos autem quaeritis de minimo augeri, et de magno minui, cum parabola sequenti. Wetstenius reperit: Vos autem quaeritis de minimo crescere, et de majore minores esse, cum reliquo additamento in codice regio 3935, Colbertino 4051 et 1895, et in codice Collegii Ludovici Magni, tunc Jesuitarum.

123. Qui veteres scriptores typis primi commiserunt, unum vel alterum exemplar ms. nacti, saepe [Col. 0051C] mendosum, interdum mutilum, ita ipsi opera corrigebant et supplebant, ut sententia poscere videbatur; quin lectores monerent, quibus in locis a mss. codicibus recessissent. Digna, quae legatur, est dissertatio Jo. Michaelis Heusingeri, part. 1 Actor. Societ. Latin. Ienens. pag. 40: De scriptoribus Graecis et Romanis nondum ad veterum exemplarium fidem satis emendatis. Quid Barthius in hoc genere de Aldinis editionibus censuerit, vidimus n. 61. Contra grammaticum supercilium Georgii Fabricii in edendis ac pro libitu corrigendis poetis christianis disputat idem Barthius, pag. 2778, a nobis referendus ad l. I, V. 179. Scilicet G. Fabricium in alienis operibus, quae edebat, nimis fuisse ingeniosum, cum Joanne Alberto Fabricio et Daumio notavit Arntzenius [Col. 0051D] in praefatione ad editionem Sedulii, et multo ante Gretserus. In Juvenco edendo Faber Stapulensis de seipso hoc etiam fatetur, ut observavi num. 53: Quae enim et immutata sunt in eo, et quae ad imperfectos versus accesserunt propter exemplaris depravationem, non facile dixerim. Judicium Gruneri de Juvenci editione a Reuschio adornata relege num. 51.

124. Si quis autem alius scriptor, Juvencus in primis accurata recensione indiget. Saepe enim ex unius verbi mutatione diversa aliqua oriri potest sacrae Scripturae interpretatio. Sic Barthius cum l. 29 Advers. c. 5, animadvertisset, lib. I, vers. 171, pro dedecus oppressum quemdam philologum [Col. 0052A] veterem margini membranarum ascripsisse dedecus oppressae addidit: Hac enim lectione vis illata Virgini, ut quidem videbatur bono illi Josepho, indicatur: quod apud animum ejus errantem a rei veritate, in ipsa tamen quoque falsitate excusabiliorem faciebat Virginem sponsam. Et hoc genus variantum lectionum ob talia 57 accuratius expendi decet, quam si alium quempiam scriptorem tractes, in talibus quidem sanctis mystis. Accedit, multos librarios, primosve editores, lectioni Vulgatae nostrae assuetos, saepe verba Juvenci, eo traxisse, ut cum ea consentirent; cum tamen ipse veterem Italam secutus fuerit, atque alia omnia interdum dixerit, quam quae in editis nunc apparent, ut multis in locis ex mss. demonstrabo.

125. Affirmant nonnulli, istiusmodi variis lectionibus [Col. 0052B] annotandis omnia incerta reddi, et susquedeque verti. Qui an satis intelligant, quae dicunt, incertum mihi est. Quid enim? Cum compertum sit, veterum scripta ignorantia, incuria, aut perversitate exscriptorum, temporis etiam injuria multis in locis corrupta esse, nonne satius est vera a falsis, certa ab incertis, probabilia ab absurdis, quantum quidem fieri potest, secernere, quam omnia sine ullo examine recipere? Nec propterea negaverim, hoc etiam in studio peccari posse. Contemnendum minime est judicium Barthii, l. XXXVI Advers. c. 20, col. 1669: Et sane hoc dicam semel, nimium libris illis cascis a plerisque, haec studia colentibus, tribuitur. Non culpanda quidem judicia existimo variantium lectionum, sed a quovis illas aestimari sane est [Col. 0052C] origo infinitae incertitudinis. Et jam eo ventum est, ut nemo ex quibusvis illis esse velit; adeo omnes in bicipiti illo monte somniasse videri volunt.

126. Equidem in variis lectionibus veterum editionum, praesertim vero codicum mss., quos perlustravi, annotandis, diligentiam maximam adhibere constitui, quae fortasse aliud agentibus nimia videri possit, sed inutilis minime est, ut viri critici judicium de re tota ferant. Inter discrepantes vero Scripturas, collatis mss. exemplaribus, eam plerumque seligo, quae ad veterem Italam versionem Evangeliorum, qua Juvencus utebatur, proxime accedit: neque in ea explicanda immorari me piget. Tam in variis lectionibus, quam in notis subjectis, praeter ea quae ad latinitatem prosodiamque spectant, [Col. 0052D] potissimum enucleanda suscipio, quae peculiarem aliquam sacrae Scripturae interpretationem a Juvenco adhibitam continent. Plurimi enim fieri debet ejus auctoritas cum in vera sacrae 58 Scripturae lectione constituenda, tum in sententia explicanda. Nam eo tempore floruit Juvencus, quo minus corrupta erant exemplaria sacrae Scripturae; et cum data opera ad Evangeliorum concordiam aggressus fuerit, aequum est credere, eum probatissima exemplaria prae oculis habuisse, easque explicationes adoptasse, quae tunc in Ecclesia apud sanctissimos ejus aequales viros maxime vigebant. Etsi autem inter Graecos Tatianus haereticus, Ammonius Alexandrinus, et Theophilus Antiochenus [Col. 0053A] harmoniam quatuor Evangeliorum composuisse dicantur, tamen inter Latinos ante Juvencum neminem legimus in hujusmodi arduum et difficillimum opus incubuisse. Eorum, qui post Juvencum concordiam evangelicam adornarunt, satis amplum catalogum exhibet Calmetus in Biblioth. sacr., ante Diction. Biblic.

127. Cum autem editiones veteres et mss. codices plerumque primis nominum litteris indicentur, tabulam hic subtexere juvabit, ut lectorum commodo consulatur:

ALD. Aldi editio. Vide n. 60. BARTH. Barthii Adversaria. BAS. Basileensis editio anni 1537. Vide n. 68. CA. CANT. Cantabrigienses codices apud Reuschium. Vide num. 86. DAVENTR. Daventriensis, ut [Col. 0053B] puto, editio. Vide n. 61. FABR. Fabricius (Georgius) in Corpore poetarum christianorum. Vide num. 77. FAUST. Fausti editio. Vide num. 54 seqq. FULD. Fuldensis codex. Vide num. 86. GALLAND. Gallandii editio. Vide num. 87. HAD. Hadamarii editio. Vide num. 69. HELMST. Helmstadiensis codex. Vide num. 86. OTT. Ottobonianus codex vaticanus. Vide num. 49. POELM. Poelmanni editio. Vide n. 70. REG. Reginae Sueciae codex vaticanus, Vide num. 48. ROM. Romani collegii codex. Vid. num. 50. TORN. Tornaesiana editio. Vide num. 76, 78. WESTHEM. Westhemeri editio, Vide n. 71.

59 128. Versionis Italicae veteris Evangeliorum codices saepe ex Sabatierio laudare continget, nimirum Colbertinum, duos Sangermanenses, duos item [Col. 0053C] Corbeienses, Cantabrigiensem, Claromontanum, S. Mauri Fossatensis, S. Gatiani, S. Martini, et majoris monasterii Turonensis. Quod satis est monuisse, ut lector notas, sive primas litteras horum codicum, ubi occurrant, facile per se intelligat. Sabatierius Italam versionem titulo versionis veteris, vulgatam nostram Vulgatae novae praenotat: non quod haec nova reipso sit; est enim vetus, ut ait Synodus Tridentina sess. 4, decret. de edit. et us. sacr. libr., et longo tot saeculorum usu in Ecclesia ipsa probata: sed ita [Col. 0054A] loqui amat Sabatierius, ut Vulgatam ab Itala versione antiquiori distinguat. Quaeri hoc loco potest, an Juvencus Italica versione tunc communi usus fuerit, an Graecis exemplaribus novi Testamenti. Calmetus in Dictionar., verbo Biblia Latina, sic habet: Hi tantummodo rudes homines Latinae versionis indigebant: eruditi enim, quippe genere et nomine pollebant, Graecum idioma callentes, ad versionem minime confugiebant. Praeterea multae erant versiones Latinae, neque a doctissimis quidem viris confectae, ut testatur S. Augustinus, de Doctr. christ. l. II, c. 11, n. 16: Qui Scripturas ex Hebraea lingua in Graecam verterunt, numerari possunt: Latini autem interpretes nullo modo. Ut enim cuique primis fidei temporibus in manus venit codex Graecus, et aliquantulum facultatis [Col. 0054B] sibi utriusque linguae habere videbatur, ausus est interpretari. Hinc mira nata confusio, et perturbatio, ut tot pene essent exemplaria quot codices, ut ait Hieronymus praefat. in quatuor Evangelia. Nihilominus existimo, Juvencum consuluisse quidem exemplaria Graeca, sed potissimum secutum fuisse Italam versionem. Etsi enim plures aliae fuerint versiones Latinae, tamen ea, quae Itala dicebatur, caeteris praestabat, et ab hominibus etiam doctis in pretio habebatur, quod verborum tenacior esset cum perspicuitate sententiae, ut ait Augustinus, de Doctr. christ. cap. 15, l. II. Profecto Juvencus saepe a Scriptura, quae in codicibus Graecis reperitur, aperte recedit, ut sententiam teneat, quae in plerisque mss. antiquis Italae versionis conservatur. Varietas autem, 60 quae inter [Col. 0054C] exemplaria vetera Latina occurrit, non arguit versionum diversitatem, ut similis varietas in textu Graeco, non probat diversum esse textum.

129. In notis saepe lectorem ad Comment. in Prudentium notasque in Dracontium delego, ne actum agam, et inutili mole opus excrescat. Juvencum enim ita edo, ut cum Prudentio et Dracontio continenti serie ad unum christianorum poetarum constituendum corpus referatur.