013

[Col. 0011B] Domino beatissimo et honorabili, sancto patri Felici, sanctae sedis apostolicae urbis Romae papae, Athanasius et universi Aegyptiorum, Thebaidorum, et Libyorum episcopi, in sancta Alexandrina synodo gratia Dei congregati.

Vestro sancto suggerimus (Maurus Caesenae episc. ad S. Martinum; consess. 1 concil. Later., anno 649) apostolatui, ut nostri, more solito, sollicitudinem gerere dignemini, juxta vestram prudentissimam sapientiam, quae omnibus luce clarius manifesta est: quia apostolicis vestra beatitudo visceribus commota (Deusdedit Calaritanus ep. ad S. Martinum) super tribulatione nostra, nos omnes hortata est, ad tuitionem catholicae et apostolicae Ecclesiae in unum convenire, et de nostra oppressione canonice et [Col. 0011C] unanimiter tractare, dum constat vos una cum beato Paulo apostolo eadem compassibiliter dicere: Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et non ego uror (II Cor. XI, 29) ? satagentes ne aliqua de his, quae vobis creditae sunt, rationabilibus ovibus a bestiis capiatur. Ideo, pater beatissime, quia semper antecessores nostri, et nos a vestra apostolica sancta sede auxilium hausimus, et nostri vos curam habere agnovimus, praefatam apostolicam et summam expetimus juxta canonum decreta sedem, ut inde auxilium capiamus, unde praedecessores nostri ordinationes et dogmata atque sublevationes ceperunt. Ad eam quoque quasi ad matrem recurrimus, ut ejus uberibus nutriamur, quoniam non potest mater oblivisci infantem suum. Sic et vos nolite [Col. 0011D] oblivisci nos vobis commissos, quoniam non levibus nos inimici nostri implicaverunt afflictionibus, [Col. 0012A] et quotidie facere moliuntur, et apprehendere, aut ferris nos constringi minantur (Stephanus Dorensis ad eumdem papam cons. 2 ejusdem synodi) , nisi eorum consentiamus erroribus: quod nequaquam vobis [Col. 0012B] inconsultis agere praesumimus. Canonibus quippe jubentibus, absque Romano nos de majoribus causis nihil debere decernere pontifice. Ideoque ad propositum recurrentes, et ad bravium properantes, vestrae apostolicae sedis imploramus auxilium: quia, ut credimus, non despexit Deus preces cum lacrymis sibi oblatas servorum suorum, sed ob id vos praedecessoresque vestros, apostolicos videlicet praesules, in summitatis arca constituit, omniumque ecclesiarum eis curam habere praecepit, ut nobis succurratis, nosque tuentes, cui omne episcoporum judicium est commissum, liberare ab hostibus nostris non negligatis. Nam scimus in Nicaena magna synodo trecentorum octodecim episcoporum, ab omnibus concorditer esse roboratum, non debere absque Romani [Col. 0012C] pontificis sententia concilia celebrari (Socr., l. II, cap. 8 et 17; Soz., l. III, c. 9) , nec episcopos damnari, licet haec et alia quam plura necessaria ab haereticis, qui nos quotidie infestant et perdere nituntur, ut facilius nos capere possint, sint synodica capitula incensa, nobisque sublata. Qua de re, hac inventa occasione indifferenter, omni canonica et apostolica postposita auctoritate, nos vi a propriis, vobis inconsultis, illicite expellunt sedibus: ovesque nobis a Christo Domino apostolica commissas gratia, invadunt, gradibus privant, et quod pessimum est, et omnibus Christianis legibus inimicum, interficere decertant. Vos ergo (ut semper vestrae sedi sanctae consuetudo fuit) periclitantibus subvenite, oppressos roborate, tribulatis manum porrigite, taliaque [Col. 0012D] prohibete, et leges imponite, ut apostolica doctrina, quae in Deo est, cito ad victoriam judicium [Col. 0013A] perducere valeat nostrum, nosque (apostolorum principe suffragante Petro) ab imminentibus periculis liberare. Novimus namque in jam praefata Nicaena synodo (Et habetur in epistola decr. Julii contra Orientales pro Athanasio, c. 7) generaliter esse decretum, ut nullus passim vageque episcopos, aut praesumptive lacerare, aut accusare, et qui non sunt rectae fidei, vel bonae vitae, vel clarae conversationis, aut infamare praesumat: sed prius, si erga episcopos vel auctores Ecclesiae quisquam causam habuerit, eos cum charitate mansuete conveniat, ut ab eis vulnus, unde agitur, recte sanetur: aut ipse, si secus egerit, accusator excommunicetur. Quod si ab eis nihil valuerit recte percipere, tunc primo summos adeat primates, et ipsi, tempore congruo, canonice eos [Col. 0013B] convocare debebunt (Ibid., c. 17) . Qui si aut suis rebus exspoliati, aut a propriis sedibus ejecti, aut exsulantes, vel oppressi aut inique tractati fuerint, primo eruantur, et canonice restituantur (Ibid., c. 8) , atque omnia sibi sublata integerrime eis legibus reddantur (Hadr. coll. 35) : quoniam priusquam haec fiant (ut in praedicto constitutum est concilio), nec canonice convocari, nec ⁜ 1 distingui a quoquam possunt, quoniam nec saeculi leges haec fieri permittunt, quanto magis ecclesiasticae! Similiter et a supradictis patribus est definitum consonanter, ut si quisquam episcoporum, aut metropolitanorum, aut comprovinciales, vel judices suspectos habuerit, vestram sanctam Romanam interpellet sedem, cui ab ipso Domino potestas ligandi ac solvendi (Matth. XVI) speciali est privilegio [Col. 0013C] super alios concessa. Ipsa enim (Sergius Cypri ep. ad Theodorum papam, cons. 2 concil. Lateranensis) firmamentum a Deo fixum et immobile percepit, quoniam ipsam formam universorum titulorum lucidissimam, Dominus Jesus Christus vestram apostolicam constituit sedem. Ipsa est enim sacer ⁜ 2 vertex, in quo omnes Ecclesiae vertuntur, sustentantur, relevantur. ⁜ a Et sicut in Christo Christiani, et in petra, id est Christo, Petrus, Petri renovantur Ecclesiae. Tu es enim (sicut divinum veraciter testatur eloquium) Petrus, et super fundamentum tuum Ecclesiae columnae, id est, episcopi, qui Ecclesiam sustinere, et propriis humeris portare debent, tibi sunt confirmatae, tibique claves regni coelorum commisit, atque ligare et solvere potestative quae in terra et in coelis [Col. 0013D] sunt (Matth. XVI) , promulgavit. Tu profanarum haeresium, et impetitorum, atque omnium infestantium depositor, ut princeps et doctor, caputque omnium orthodoxae doctrinae, et immaculatae fidei existis. Igitur ne despicias, pater, tuorum patrum pietatem, bonamque intentionem. Et sicut illi, patres et praedecessores nostros a multis liberaverunt [Col. 0014A] oppressionibus et angustiis, ita nos liberare digneris. Nam fuit semper vestrae sanctae et apostolicae sedi licentia, injuste damnatos vel excommunicatos, potestative sua auctoritate restituere; et sua eis omnia reddere, et illos, qui eos condemnaverunt, aut excommunicaverunt, apostolico punire privilegio, sicut etiam nostris et anterioribus cognovimus actum temporibus. Porro et ipsi primates, qui episcoporum et summorum ecclesiasticorum negotiorum causas suscipere debent, in praefixa Nicaena synodo sunt dinumerati, ne in posterum contentio ex hoc oriretur. O sanctissime pater patrum (Idem Sergius episc. mox cit.) , abscinde blasphemias, et jactantiam vaniloquorum, et insidiantium infestationes, nos et fratres nostros opprimentium, atque perdere volentium, qui [Col. 0014B] ad vos, quasi ad caput confugimus, ut vestro suffulti auxilio liberemur, et vobis nobisque commissas Christi oves a luporum ore, Domino adminiculante, antequam deglutiantur, eripiamur. Nec enim fas est (S. Martinus papa ibidem) , supplicum apostolicae sedis scripto, aut sine scripto preces oblatas despicere, sed (ut condecet, ut privilegium vestrae sedis est) et nos et illi canonicaliter convocemur, et ante vos de nostris objectionibus canonice cum omni probitate concertemus, sicut praedecessores nostri penes vestros fecerunt antecessores, et sicut canonica in praedicta sancta synodo docent instituta, et veluti palliati ⁜ 3 verbi per ventilabrum canonicae examinationis; plenam purgationem in communi consistentes auditorio, de maturis et enutrientibus catholicae Ecclesiae dogmatibus, [Col. 0014C] quae confirmant cor hominis, per participationem paternarum consequamur institutionum. Antiquis enim regulis (PP. Afr. in ep. ad Theodorum papam, cons. 2 conc. Later., an. 649 celebrati) sancitum est, ut quidquid quamvis in remotis, aut longinquis positis provinciis super episcoporum querelis, aut accusationibus ageretur, non prius tractandum vel accipiendum esset, quam ad notitiam almae sedis vestrae fuisset deductum, ut hujus auctoritate, ⁜ 4 juxta quae fuisset, pronuntiatio infirmaretur, aut firmaretur: indeque sumerent normam, unde Ecclesiae sumpsere praedicationis exordium, nec passim ab insidiatoribus columnae everterentur Ecclesiae. Certum est enim, eidem sanctae sedi vestrae, in honorem beatissimi Petri, patrum decreta peculiarem decrevisse [Col. 0014D] reverentiam Dei, pro rebus inquirendis atque determinandis, quae sollicite decet, justeque ab ipso praesulum examinari vertice apostolico, cujus sollicitudo semper fuit et est, tam mala damnare, quam probare laudanda. Quocirca humillimum vestro apostolico culmini persolventes obsequium, ut ipse Dominus praecepit, et sanctorum decreta patrum [Col. 0015A] statuerunt, cum lacrymis suggerimus, quod sine gemitu cordis reticere non valeamus. Nam in tantum a persecutoribus sanctae Dei ecclesiae, nostrisque inimicis persequimur, ut magis nos taedeat vivere, quam mori. Unde prae omnibus fatemur in tantum cor esse nostrum vulneratum (Victor Carih. in ep. ad Theodorum papam) , ut propheticum illum planctum exoptemus, dicentes: Quis dabit capiti nostro aquam, aut oculis nostris fontem lacrymarum, ut sedentes, ploremus die ac nocte (Jerem. IX) ? Ecce enim Ecclesia Dei non leviter perturbatur, columnaeque ejus nimis infestantur, atque a pravis amoveri hominibus nituntur. Christianorum vero voces ac gemitus episcoporum longe lateque resonant, novitates insurgunt, calumniae crescunt, persecutio grassatur, [Col. 0015B] perditio fit populorum. Vestrum est enim, nobis manum porrigere, quia vobis commissi sumus. Vestrum est nos defendere atque liberare; nostrumque est a vobis auxilium expetere, vestris parere jussionibus. Prae nimio ergo dolore et gemitu, omnia quae nobis instant, et nos infestant, ⁜ 1 necessario recordari, vobisque significare nequimus. Ideo almum vestrum exoramus apostolatum, ut super his legem, quae in memorata Nicaena synodo est promulgata, licet praedictorum insidiatorum et aliorum malorum hominum (ut facilius episcopos, Deique ministros valeant illaqueare) depravatione sit suffocata, reparetis: et quae necessaria fore cognoscitis, vestrae sanctae sedis auctoritate nos cunctosque fratres informetis, ut malorum insidias hominum, [Col. 0015C] vestra fulti auctoritate, illaesi, Domino opitulante, evadere valeamus: quia non est ovium, insidias luporum praevidere (Conc. III Rom. sub Symmacho) , sed pastorum est. Scimus enim (ut semper vestrae sedis praesules, primo apostoli, deinde successores eorum fecerunt) vos universalis Ecclesiae, et maxime episcoporum, qui oculi propter contemplationem et speculationem, vocantur Domini, curam gerere, ac de revelatione et lege nostra assidue cogitare debere, sicut scriptum: Beatus vir qui meditatur in lege Domini die ac nocte (Psal. I) : quae meditatio (Victor Carthag. epist. cit.) non lectione per figuram litterarum tantum conspecta, sed exuberante in vobis Christi gratia, in vestra cognoscitur conscientia immobiliter insita, et nullatenus de vestro corde [Col. 0015D] recedente lege Christi Dei Domini sacrosancta, sicut in psalmo dicit propheta: Os justi meditabitur sapientiam, et lingua ejus loquetur judicium: lex Dei ejus in corde ipsius (Psal. XXXVI) : non atramento, sed spiritu Dei vivi vestra in arcana conscripta; neque in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus (II Cor. III) , sicut beatissimi apostoli Pauli ad Corinthios missa nos docet epistola. Quibus praemissis, significamus Deo placitae paternitati vestrae, [Col. 0016A] die 17 kalendarum Augustarum ⁜ 2 , indictionis quartae, nostram humilitatem, divina gratia, suo (ut praecepit) munere praeveniente, vestris sanctis ac Deo dignis precibus in sancta Romana ⁜ 3 Ecclesia pontificalis honoris accepisse consecrationem et stolam: in quo dignitatis fastigio, ut a Deo omnipotente regamur altissimo, et a malis omnibus liberemur, ut non sacerdotale nomen tantum, sed Christi Domini Dei nostri protegente auxilio, et meritum habeamus, vestris sanctis ac Deo acceptabilibus nos commendantes orationibus, poscimus, quatenus et vestris deprecationibus pro nobis ad Deum effusis muniti, et eruditionibus bonis instructi, digni efficiamur, cum omni nobis populo Christiano commisso, illaesi, protegi velamento divino. Ad salutationem ergo [Col. 0016B] vestrae sanctae et honorandae paternitatis vice nostra, ⁜ 4 Benedictum humilem vestrum fratrem, nostrum episcopum, et Alexandrum presbyterum, Crispinum quoque diaconum, vestros famulos destinavimus, quos postulamus celerius nobis a vestra beatitudine persolvi, ut vestris cohortationibus roborati, et vestris regulis informati, inimicis videlicet compressis, ad proprias prudenter consolati valeamus Ecclesias ante hiemem, Deo propitio, remeare. Vestrum est quippe, pater sanctissime, canonica districtione (Vide finem Victoris ejusdem epistolae) sollicite, ecclesiasticae regulae adversantibus, et fratrum insidiatoribus obviare, nec permittere noviter dici, quod patrum venerabilium auctoritas omnino non censuit. Nos enim humiles corde, quae recta sunt, [Col. 0016C] adjuvante Domino, sapientes, uno vinculo charitatis vobiscum sumus constricti, veram fidem ac religionem catholicam in omnibus fortiter defensantes. Studiosius itaque a catholicis, improbis probe resistere innitendum est, ne torpentes desidia oppressi, culpae taciturnitatis teneamur obnoxii, et quasi favorem impendentes judicemur, dum adversa catholicae fidei propulsare negligimus. Unde dictum est: Negligere quippe, dum possis deturbare perversos, nihil aliud est quam fovere. Nec caret scrupulo societatis occultae, qui manifesto facinori desinit obviare. Liquet, doctor sanctissime, venenosa serpentium sine simplicitate astutia dum manifesta est dolosa inimicorum fallacia. Succurrite, quaesumus, oppressis, liberate nos de manu persequentium, [Col. 0016D] ut cum beato Job cantetis: Benedictio perituri super me veniebat, et cor viduae consolatus sum. Justitia indutus sum, et vestivi me, sicut vestimento et diademate, judicio meo. Oculus fui caeco, et pes claudo. Pater eram pauperum, et causam quam nesciebam, diligentissime investigabam. Conterebam molas iniqui, et de dentibus ⁜ 5 eorum auferebam praedam (Job XXVII) , et reliqua. Nos enim quos tua maxima exspectat cura (Innoc. ep. 18 ad Alex. Antiochenum) , [Col. 0017A] id est, omnes episcopi, praecipue tuum mereri debemus judicium, et non ab aliis devorari. Merito ergo nos Domini causa respicit sacerdotes, si silentio faveamus errori (Cael. ep. 1 ad Gallos) . Siquidem corripiantur hujusmodi, nec sit liberum eis, pro voluntate facere judicium. Desinat novitas incessere vetustatem ⁜ 1 , desinat Ecclesiarum quietem inquietudo turbare. Nam ut omnes metropolitani vel reliqui episcopi sua odia aut vindictas in reliquos episcopos exercere non valeant, ideo nominatim in Nicaena synodo expressi sunt primates, qui reliquos episcopos audire et judicare debeant, ne ulla fraus in judicio episcoporum possit irruere. Vos ergo, qui in summa specula gratia Dei estis positi, attendere eos et opprimere oportet, qui in fratres [Col. 0017B] seditiones et scandala excitant (Steph. Dorensis ad syn. Later. ann. 619) . Ideoque exoramus, ut minime despiciatis humilitatis nostrae et omnium orientalium orthodoxorum sacerdotum et populorum afflictiones ⁜ 2 , et deprecationes cum lacrymis oblatas, sed sicut luminaria universo mundo, verbum vitae retinentes, introductas exstinguite tenebras nefandissimorum insidiatorum, temporibus etiam nostris procaciter germinatas, quatenus funditus exstincta hujusmodi caligine, lucifer nobis resplendeat per vos, sanctissime pater, et dogmatica definitio ubique omnes laetificans, quam gloriosi Ecclesiae sanctae patres per propria piissima dogmata in aeternae vitae firmam haereditatem praedicasse noscuntur.

[Col. 0017C] Incolumem te et beneplacitum Deo (Sergius Cyp. ep. ad Theod. papam supra cit.) , sanctissime pater patrum, orantem pro nobis, Dominus custodiat in aevum. Amen.

I. Ut nemo episcopum penes arbitros saeculares accuset. —II. Si quis adversus episcopum causam habuerit. —III. De eadem. —IV. De episcopis rebus suis exspoliatis, aut a sede pulsis. —V. Infames et sacrilegos ad testimonium non admittendos. —VI. Si episcopus vocatus ad concilium, ire non potuerit. — VII. De causis quae legibus non continentur, vel prohibitae [Col. 0017D] noscuntur. —VIII. De accusationibus episcoporum, et rerum suarum ablatarum redintegratione. — IX. Quibus non liceat accusare, vel testificari. — X. De eadem re. —XI. De personis accusatorum. — XII. De primatibus et metropolitanis. —XIII. De accusationibus episcoporum, et ineptitudine accusantium. —XIV. Qui non debeant admitti ad accusationem. —XV. De eadem re. —XVI. Licere in ecclesiasticis negotiis, dicta causa et finita, recedere, quod in saecularibus non licet. —XVII. De accusationibus [Col. 0018A] episcoporum. —XVIII. De non terminandis causis episcoporum absque auctoritate Romani pontificis. — XIX. Si episcopus a comprovincialibus, vel a metropolitano senserit se praegravari. —XX. De judiciis episcoporum, et de tempore concesso ad praeparandum, et comparandum. —XXI. De judicibus et accusatoribus, quales debeant esse.

Reverendissimis atque dilectissimis fratribus, Athanasio et universis Aegyptiorum, Thebaidorum, Libyorum episcopis, in sancta Alexandrina synodo congregatis, Felix almae Romanae urbis et universalis Ecclesiae episcopus, et sancta synodus, quae in urbem Romam convenit, in Domino salutem.

Sacram vestram synodicam epistolam, per gratiam [Col. 0018B] sancti Spiritus, et Deo placitum studium conscriptam, vestrae a Deo honorandae sanctitatis gratia libenter suscepimus, atque instanter in synodo recitari per singula jussimus, et omnes intente ejus colligere verba praecepimus: super quae dum laetari sperabamus et cupiebamus, versa est in luctum cithara nostra, cantatio in plorationem, et omne totius synodi gaudium in moerorem translatum est (Job. XXX) : quia non decuerat, ut hi qui corpus Christi quotidie proprio conficiunt ore (S. Hier. in ep. ad Nepotianum) , tantam paterentur persecutionem, quoniam Dominus Deus noster salutem providens generis humani, mandavit persecutiones non fieri, neque fluctuationes inferri, nec invideri laborantibus in agro dominico, neque dispensatores [Col. 0018C] magni regis vexari aut expelli. Quiescite, inquit sancta magna Nicaena synodus (6, quaest. 1) , et nolite persequi eos qui Deo perfecte ministrant, et sincera voluntate Dei superni mandata custodiunt, et nostris legibus subjugantur; quia nec decet, nec ordo patitur, ut iniqui et carnales, spirituales persequantur. Omnis enim qui resistit alicui, nunc vertendo, nunc celando veritatem, mentitur adversus eum, contra quem litigat. Et qui infestus est alicui, omnia sicut hostis agit, et insuper loqui contendit. Vos enim monemus, fratres, in speculis esse debere, ut in quantum potestis, et Dominus auxilium dederit, talibus nostra apostolica, vestraque auctoritate resistatis, nec quisquam vestrum a fratris auxilio se subtrahat, sed pro viribus praestet [Col. 0018D] adminiculum. Quoniam, licet pauci sitis, si unanimes fueritis, nullatenus, justitia suffragante, Domino quoque opem ferente, superabimini, quia funiculus triplex difficile rumpitur (Eccles. IV) . Nam si officiis saecularibus humana lex subvenit (S. Greg. ep. 120 lib. VII) , quanto magis ecclesiasticis et Domini sacerdotibus, maximeque pontificibus, qui pupillae oculorum Domini nuncupantur, divina atque catholica lex suffragari debet! Ait enim divinum de episcopis eloquium: Qui vos tangit, tangit [Col. 0019A] pupillam oculi mei (Zachar. II) . Et si saeculares humana multipliciter explorantur homines lege, et requisitiones atque induciae ⁜ 1 ejus multorum mensium conceduntur, ne injuste damnentur: quanto magis episcopis, qui proximiores sunt Deo, et super hos constituti, positique in coelesti militia, quae impensius ponderanda est, tempora sunt concedenda multo ampliora, ne a quibusdam graventur, opprimantur, vel subito damnentur! Incipiamus ergo (Innoc. ep. 2) , adjuvante Deo, et sancto Petro apostolo, per quem apostolatus et episcopatus in Christo coepit exordium, quoniam plures saepe emerserunt causae, quae in quibusdam non erant causae, sed crimina: quia magis ut comperimus, iniquitate, quam charitate fratribus sunt impositae; [Col. 0019B] et ut de caetero sollicitudo sit ne talia eveniant, capitula quaedam a sanctis patribus tam in Nicaena synodo, quam et in hac sede constituta, ponamus, quibus fratres et coepiscopi nostri fulti, insidias inimicorum, auxiliante Domino, valeant evadere, et prout Dominus posse dederit, paucioribus verbis tantorum malorum imitemur compendium (Idem papa ep. 7) , et strictim, quae in volumine litterarum vestrarum comperimus, retractemus, et alia nonnulla instantis temporis necessaria, prout petitis, ponamus.

I. Est namque synodicis decretum institutis (Carth. III, c. 9; Milev. 19, Agath. Aur., etc.) ut nemo episcopum penes saeculares arbitros accuset, sed apud summos primates.

II. Si quis adversus episcopum causam habuerit, [Col. 0019C] non prius aliquos episcopos adeat, ut eum accuset, quam familiariter ei suam indicet querelam, et ab eo aut justam emendationem, aut rationabilem percipiat excusationem, ipsa nos instruente veritate: Si peccaverit in te frater tuus, vade, et corripe eum inter te et ipsum solum (Matth. XVIII) . Si te audierit, lucratus es fratrem tuum. Si te non audierit, adhibe duos vel tres tecum: et si non hos audierit, dic Ecclesiae (Luc. XVII) , id est, accusa eum publice ⁜ 2 , et non prius, et reliqua.

III. Si quis episcopum post haec elegerit accusare, summis primatibus episcoporum suam indicet causam, et non saecularibus, qui magis ad pacem quam ad judicium eos revocent (Carth. IV, c. 26) , ut charitas in omnibus et ab omnibus custodiatur. Si primates [Col. 0019D] (5, qu. 2) accusatores episcoporum cum eis pacificare familiariter minime potuerint, tum tempore legitimo eos ad synodum canonice convocatam, non infra angusta tempora, canonice convocent, et non prius quam eis per scripta significent quid eis opponitur, ut ad responsionem praeparati adveniant. Nam si aut vi (Concil. Roman. V, sub Symmacho) , aut timore ejecti, aut suis rebus exspoliati fuerint, nec canonice evocari ad synodum possunt, nec respondere aemulis debent, antequam canonice restituantur, et sua eis omnia legaliter reddantur.

[Col. 0020A] IV. Si quis episcoporum fuerit suis rebus exspoliatus, aut a sua ecclesia vi aut timore expulsus, quod omni Christiano nomini est inimicum, oportet et decet ⁜ 3 episcoporum propositum semper prima fronte cedere, ut omnia quae ei ablata sunt, potestati ejus legaliter reddantur, et praesul prius restituatur, et postea non statim, sed diu et per spatiosa tempora suis potestative dispositis, et ad suam necessitatem praeparatis, ad tempus veniat ad causam: et si juste visum fuerit, accusatoribus respondeat suis ⁜ 4 .

V. Nulli infami (ex Aniano) atque sacrilego de quocumque liceat negotio adversus religiosum Christianum, quamvis humilis servilisque persona sit, testimonium dicere, nec de qualibet re, actione, aut inscriptione [Col. 0020B] Christianum impetere.

VI. Si quis episcopus legitime accusatus, et supradicto ordine ad concilium canonice convocatus fuerit, absque ulla trepidatione ire debebit; et si ire non potuerit (Hadr. c. 5) , pro se legatum ad synodum mittat.

VII. Nullae causae a judicibus ecclesiasticis audientur (Idem, c. 11) , quae legibus non continentur, vel quae prohibitae esse noscuntur.

VIII. Si quis aliter non acquieverit, nisi ut episcopum accuset, supra taxato hoc tenore agere debebit, quia aliter rata non potest accusatio exsistere. Tunc primo accusati causam accusator apud primates canonice deferat (Carth. III, 7) . Nec a communione prohibeatur accusatus, nisi ad electorum judicium [Col. 0020C] canonice convocatus, infra tres aut sex vel plures menses pro suis rationem redditurus venire distulerit. Quod si probare potuerit, quod non noluerit, sed non potuerit venire, nihil ei nocebit. Ille vero, qui vi aut timore a sede pulsus, aut suis rebus exspoliatus fuerit, non prius vocetur ad synodum, quam ei omnia legibus redintegrantur. Et tamdiu in sede propria pacifice et potestative cuncta disponens resideat (Rom. V, sub Symmacho) , quamdiu expulsus vel exspoliatus carere visus est rebus (3, qu. 2; et in decret. Ivo., lib. XLIII, q. 3) . Cum autem ad judicium venerit, si voluerit et necesse fuerit, induciae ei petenti a patribus constitutae, absque impedimento concedantur, et judices a se electi tribuantur, ut in loco unde est ille qui accusatur, aut [Col. 0020D] si alibi alicujus temerariae multitudinis vim metuerit, locum sibi congruum eligat, quo absque timore suos, si necessitas exposcerit, testes habere (Conc. Afric. c. 30) , et absque impedimento suam canonice sententiam finire valeat, quia multa per subreptionem evenire solent.

IX. Ut testificandi, vel accusandi licentia denegetur his qui Christianae religionis et nominis dignitatem, et suae legis vel sui propositi normam, aut regulariter prohibita, neglexerint (Anianus in c. 1 tit. 7, l. XVI Cod. Theod.) .

[Col. 0021A] X. Multum derogatio praevalet quando derogatori creditur (Trip. III, 8; ex Socr. I, 31) . Ideo variis detrectationibus atque accusationibus non decet labefactari primatem, sed magis patrum regulis roborari (Dam. ep. ad Illyricos apud Theodor., II, 22) . Nec facile aut indifferenter suscipere accusationes praesumat, dicente Domino: Non suspicias vocem mendacii (Exod. XXIV) ; sed prius probare debet suspicionem et causam, aut quo animo hoc faciat, et postmodum suspicere: quia veritatis professionem (An. in lib. V Sent. Pauli, tit. 45, sent. 2) , propinquitatis, inimicitiae, timoris, amoris, odii et cupiditatis intentio impedire, et adversa fratribus irrogare solet.

XI. Personae (Hadr., 4 et 15) accusantium tales [Col. 0021B] esse debent, quarum fides et conversatio et vita probabilis et absque reprehensione sit, et quae omni careant suspicione: quia et hoc, te praesente, ut bene nosti, in Nicaena synodo, propter malorum hominum infestationem, ab omnibus diffinitum est, licet pravorum hominum insidiis sint haec et alia quamplura deleta ⁜ 1 .

XII. Primates illi, et non alii sint, quam in Nicaena synodo sunt constituti. Reliqui vero, qui metropoles tenent sedes (Hadr. coll. 23) , archiepiscopi vocantur, et non primates, salva in omnibus apostolicae sedis dignitate, quae ei ab ipso Domino est concessa, et postea a sanctis patribus roborata.

XIII. Primo semper (Idem c. 15) in omni episcoporum accusatione, vita, persona et conversatio accusantium [Col. 0021C] enucleatim inquiratur: et postmodum ea quae objiciuntur, fideliter pertractentur: quoniam nihil aliter fieri ⁜ 2 debet, nisi impetitorum prius requiratur fides, personae, vita et actus discutiantur: quia non debet, pravorum aut insidiantium hominum pernicie, vita lacerari innocentium. Sane saepissime boni a malis persequuntur, qui non cessant suis ⁜ 3 calamitatibus aliis derogare. Ideo summopere providendum est ne haec fiant.

XIV. Nullus servus (Carth. VII, c. 2) , nullus libertus, nullus infidus, nullus criminibus irretitus, nullus calumniator, nullus qui inimicitiis studet, nullus qui frequenter litigat (Hadr. 11 et 50, ex Carthaginensibus IV, 58, et VII, 2) , et ad accusandum vel detrahendum est facilis, nulla infamis persona, vel omnes, quos ad accusanda [Col. 0021D] crimina publica leges publicae non admittunt, permittantur episcopos accusare; quoniam accusatores et accusationes, quas leges saeculi non recipiunt, qua ratione sacerdotalis eas recipere debet ordo, invenire nequeo, cum haec et in Nicaena synodo prohibita sint, et illi magis ab istis, non isti ab illis judicari debeant; et apostolus dicat: Spiritualis judicat omnia, ipse vero a nemine judicatur. (II Cor. II) .

XV. Haeretici, a quibus nimium opprimimur, excommunicatique, homicidae, malefici, fures, sacrilegi, [Col. 0022A] raptores, venefici, adulteri, et qui raptum fecerint, vel falsum testimonium dixerint, seu qui ad sortilegos magosque concurrerint (Hadr. coll. 63) , nullatenus ad accusationem vel ad testimonium erunt admittendi.

XVI. Nec ita in ecclesiasticis agendum est negotiis, sicut in saecularibus (S. Leo, ep. 54) . Nam in saecularibus postquam legibus vocatus venerit, et in foro decertare coeperit aliquis, non licet ante peractam causam recedere: in ecclesiasticis vero, dicta causa, recedere licet, si necesse fuerit, aut si se praegravari viderit.

XVII. Quoties episcopus (Hadr. 27) super certis accusatur criminibus, si tales fuerint accusatores, qui juste et canonice recipi debeant, legitima in synodo, [Col. 0022B] suo in tempore congregata, ab omnibus canonice audiatur, qui sunt in provinciis, episcopis. Quod si legitimi non fuerint accusatores, non fatigetur episcopus: quia sacerdotes ad sacrificandum vacare debent, non ad litigandum. Nec illi, qui throni Dei vocantur (conc. Tolet. XI, c. 5) , pravorum hominum insidiis turbari debent, sed libere Christo Domino famulari.

XVIII. Quamquam comprovincialibus episcopis una cum eorum metropolitano, suae provinciae causas episcoporum liceat charitative et concorditer agitare, non tamen (sicut in praedicta, te praesente, constitutum est synodo) licet definire absque Romani pontificis auctoritate. Quod si secus a quibusdam praesumptum fuerit, ipsi qui hoc egerint, suae praesumptionis [Col. 0022C] suscipiant damnum: et illi, qui ab eis perperam excommunicati aut damnati fuerint, auctoritate hujus sanctae sedis, et beati praeceptoris nostri clavigeri Petri potestate solvantur, atque restituantur. Ipse enim ait Dominus: Quaecumque solveris super terram, erunt soluta et in coelis (Matth. XVI) .

XIX. Quoties episcopi se a suis comprovincialibus, (Hadr. 6 et 18, ex can. 7 conc. Sardicensis) vel a metropolitano putaverint praegravari, aut eos suspectos habuerint, mox Romanam appellent sedem, ad quam eos absque ulla detentione, aut suarum rerum ablatione, libere ire liceat. Et dum praedictam Romanam matrem appellaverint Ecclesiam, aut ab ea se audiri exposcerint, nullus eos aut excommunicare, aut eorum sedes subripere, aut eorum res auferre, [Col. 0022D] aut aliquam eis vim inferre praesumat, antequam eorum causa Romani pontificis auctoritate finiatur. Quod si aliter a quoquam praesumptum fuerit, nihil erit, sed viribus carebit. Nam nec hoc perperam praesumimus, sed et ipsum in Nicaena synodo constitutum, et antecessores nostros egisse, bene, Athanasi, nosti: quoniam quando tu et Paulus Constantinopolitanus, Asclepius ⁜ 4 Gazae, et Lucianus Adrianopolites, ab Orientalibus episcopis, inconsulto sanctae memoriae Julio praedecessore nostro, damnati estis, et ad eum quasi ad totius orbis caput (ut semper [Col. 0023A] huic sedi sanctae licitum fuit) confugistis, cognita eorum nequitia (Trip. IV, 15, ex Soz. III, 7) , et vestra justitia, vos in communionem suscepit, et omnium vestrum curam gerens, propter sedis propriae dignitatem, suas singulis reddens ecclesias. Orientalibus scripsit, culpans eos, quod non recte tractassent viros inculpabiles de suis ecclesiis expellentes, et constituta Nicaeni concilii minime conservantes. E quibus ad certum diem nonnullos sibimet adesse praecepit, ut de talibus praesumptionibus certam redderent rationem, et coram eis ostenderet, justum se super eis protulisse decretum. Interminatus est etiam non talia deinceps fratres esse passuros, et nisi ab hujusmodi praesumptionibus cessarent, a propriis esse gradibus eos recessuros. Tali enim hujus sanctae sedis [Col. 0023B] privilegio tu et fratres tui proprias recepistis ecclesias, cum omnibus sibi pertinentibus. His enim et aliis quam plurimis documentis manifestum est, nullum damnari, aut suis exspoliari rebus debere episcopum, qui hanc sanctam sedem interpellaverit, aut sibi defensatricem adsciverit, donec judicium de eo nostrae apostolicae auctoritatis (Mart. I, consess. 2 conc. Later.) , hoc est, principis apostolorum Petri agnoscat, quia solummodo Christus Jesus huic sanctae sedi, id est, apostolicae, facere commisit, utpote quoniam solus atque prae omnibus praefatus princeps apostolorum creditus est, atque percipere meruit a rege regum Christo Deo claves regni coelorum (Matth. XVI) .

XX. De induciis vero episcoporum (In decret. Ivo. lib. IV) , super quibus consuluistis, diversas a patribus regulas invenimus institutas. Quidam enim ad repellenda impetitorum machinamenta, et suas praeparandas responsiones, et testes confirmandos, et consilia episcoporum atque amicorum quaerenda, annum aut sex mandaverunt menses concedi, quidam autem annum, in quo plurimi concordant. Minus vero (Vide conc. Carth. III, cap. 7) quam sex menses non ⁜ 1 reperi, quia et laicis haec indulta sunt, quanto magis Domini sacerdotibus! Nam et a nostris antecessoribus, atque reliquis sanctis patribus multoties inhibitum est, ne quis Domini sacerdotibus detractationes irroget; quanto magis accusationes, non ex radice charitatis prolatas ⁜ 2 ! Quiescite, inquiunt, et nolite persequi eos, qui perfecte Deo ministrant, quorum [Col. 0023D] orationibus et terrena bella sedantur, et recedentium a Deo angelorum pelluntur incursus, quique omnes daemones, qui corrupti sunt, precum assiduitate confundunt (Trip. VII, 9) . Induciae namque non sub angusto tempore, sed sub longo spatio concedendae sunt, ut accusati se praeparare, et universos communicatores in provinciis positos convenire, testes praeparare, atque contra insidiatores se pleniter armare valeant.

XXI. Judices enim et accusatores esse debent, qui omni careant suspicione (Hadr., 15) , et ex radice [Col. 0024A] charitatis suam desiderent promere sententiam. His ergo tam legaliter (Trip. IX, 14, ex Theod. V, 9) , quam et canonice prolatis, etiam omnium Christianorum reverentiam congaudere deposcimus, spirituali intercedente dilectione et timore dominico, per quem humana removetur offensio, et ecclesiarum aedificatio praeponitur universis, ut magis universi ad aedificationem fratrum laborent, quam ad damnationem; quoniam ait dominus: In hoc cognoscent omnes, quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XIII) . Jam enim formam dedimus (Damasus, epist. 2, ex Trip. IX, 15; ex Theod. V, 10) , et a praedecessoribus nostris datam esse cognovimus, ut si quis se agnoverit Christianum, illud servet quod ab apostolis noscitur esse contraditum, dicente [Col. 0024B] apostolo Paulo: Si quis vobis annuntiaverit praeter quod accepistis, anathema sit (Galat. I) . Christus enim Dei filius, Dominus noster, humano generi propria passione salutem plenissimam condonavit, ut nos liberaret (Rom. VIII) . Et si Deus in tantum nos dilexit, ut etiam proprio filio non parceret, sed pro nobis omnibus illum traderet, ut nos liberaret: ut quid nos non diligimus fratres, aut eos temere judicamus, cum praedictus dicat apostolus: Nolite judicare invicem, sed hoc magis judicate, ne ponatis offendiculum fratri, vel scandalum (Rom. XIV) . Nam si illi qui fratres diligunt, ex Deo nati sunt, et vident Deum: quid ergo erunt illi, qui eos persequuntur, et eos detrahendo, machinando, accusando, infestando, damnare moliuntur? Si illi filii Dei, procul [Col. 0024C] dubio hi filii sunt diaboli, qui semper, sicut leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (I Pet. V) , ita fratres insequuntur, ut perdant. Qui vero adjuvare fratres refugiunt, majus peccatorum onus acquirunt, et fraternitatis solatio rei exsistunt. Vae, inquit propheta, qui potum dat amico suo, mittens fel suum (Abac. II) . Et iterum sapientissimus Salomon ait: Quoniam qui loquitur iniqua, non potest latere, nec praeteriet illum corripiens judicium. In cogitationibus ⁜ 3 enim impii interrogatio erit: sermonum autem illius ad Deum perveniet auditio, ad correptionem iniquitatum illius: quoniam auris zeli audit omnia, et tumultus murmurantium non abscondetur (Sap. I) . Haec enim si amplecti voluissent proprio et sano sensu, ad reprobum minime laberentur, sed per Dei timorem sermonum [Col. 0024D] suorum praecaventes custodiam, piam sanctorum Patrum definitionem sine quadam nocumenti praesumptione utique conservarent: quoniam dicit sacrum eloquium: Consilium bonum conservabit te, et mens bona custodiet te (Prov. II) . Non enim de fontibus (Maurus Caesenas, ep. in eodem conc.) salutiferis spiritualiter ad acquisitionem aeternae vitae procedunt tales accusationes et detractiones, atque ideo competenter nos B. Paulus admonens, ait: Non debere plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII) . In definitione pietatis perduremus. [Col. 0025A] Qui enim hanc praetereunt, non tantum ipsi sunt decidentes a corroboratione sua, sed insipientiae suae dereliquerunt omnibus memoriam, ut in his, in quibus peccaverunt, minime latere potuissent. Gloria enim et contumelia in loquela: et in lingua hominis, casus illius est (Eccles. V) . Ideoque conveniens est, hanc quidem ostensionem reprehensionum illorum nostris actibus inseri, ne ulterius jam talia patiamini, seminantibus illis zizania et scandala, sed laetari in officiis et dogmatibus vestris mereamini. Igitur erubescant talia, et ⁜ 1 hujusmodi blasphemia subtrahere festinent, si noluerint a sacerdotali nostro collegio segregari, et a Christiani populi societate divelli. Licet namque de his plura et pernecessaria, quae in decretis sedis apostolicae et ab apostolis [Col. 0025B] eorumque successoribus, nostris videlicet praedecessoribus, statuta inveniuntur, dicere et conscribere potuissemus, tamen melius nobis visum est, ut epistolam oratione claudamus (Julius ad ecclesiam Alex. Trip. IV, 29) . Deus omnipotens, et hujus unigenitus filius et Salvator noster Jesus Christus, hoc vobis tribuat incitamentum, ut omnibus fratribus et coepiscopis nostris, quibuscumque tribulationibus laborantibus, totis succurratis viribus, et cum eis compatientes, crucem ejusdem Domini Salvatoris portetis, ut veri ipsius discipuli coram omnibus appareatis, ut et vos, et qui vobiscum sunt, hic et in futuro possideatis meliora, quae oculus non vidit, nec in cor hominis ascenderunt, quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II) , per Dominum nostrum Jesum Christum, [Col. 0025C] per quem et cum quo omnipotenti Deo Patri gloria in saecula saeculorum, amen. Valere vos opto, fratres charissimi. Data idibus Februarii, ⁜ 2 Agario et Juliano viris clarissimis consulibus.

Felix sanctae universalis Ecclesiae papa, atque per gratiam Dei catholicae et apostolicae Ecclesiae urbis Romae episcopus, una cum sancto concilio nostro reverentissimorum sacerdotum, huc nobiscum convenientium (Martinus I papa in synodica conc. Later.) , in confirmatione piissimorum catholicae [Col. 0025D] Ecclesiae dogmatum, et revelatione oppressorum fratrum, coepiscoporum videlicet nostrorum, qui rectam Nicaeni concilii tenent fidem, et qui fratres non infestant, universis spiritualibus fratribus nostris, et reliquis in sacerdotali collegio Domino consecratis, atque omni plenitudini Ecclesiae catholicae.

Gratia vobis et pax multiplicetur in confortatione et sancti Spiritus communione quatenus in eo proficientes, a gloria in gloriam, virtutes annuntiemus ejus, qui de tenebris nos vocavit in admirabile lumen suum (I Pet. II) , apud quem non est transmutatio, [Col. 0026A] nec ⁜ 3 vicissitudinis obumbratio. Portare, fratres, hortamur (Jac. I) , persecutiones et tribulationes patienter, ut ejus inveniamini filii, quem quotidie patrem vocatis Deum in coelis; et in eo vincatis omnia, qui propter nos vicit omnia: Qui etiam proprio filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) . Imitatores quoque Dei convenit in omni verbo et opere imitari Deum (Maximus Aquileiensis, cons. 4 ejusdem conc. Later. anno 649 celebrati) . Ideoque illud oportet nos dicere, quod ipse de se perhibuit Dominus: Veniet princeps hujus mundi, et in me nihil inveniet (Joan. XIV) . Venerunt et illi qui vos et nos persequuntur, quia vos sine nobis persequi non possunt, quoniam unius Dei membra sumus, et unum illius sacerdotium per ejus sanctificationem [Col. 0026B] retinemus, et in nobis de suis nihil invenerunt: quia quidquid sumus, gratia Dei sumus, licet propterea calumniari nos irrationabiliter studuerint, quod facere solent inimici, suam ex hoc cooperire dementiam properantes, quatenus per mendacium veritatem valeant obumbrare. Scripsi enim vobis, inquit beatus apostolus, per multas lacrymas, non ut contristemini, sed ut sciatis, quam charitatem abundantius habeo in vobis (I Cor. II) . Etenim detrahentibus detrahere (Deusdedit Calaritanus ep. ibidem) non est bonum, ⁜ 4 ut non ad ea quae scripta sunt, commoti, injuriae certamen efficiamus. Non debemus omnino timere opprobrium hominum (Martinus I, cons. 3 ibidem) , neque eorum exprobrationibus vinci, quoniam hoc nobis Dominus jubet per Isaiam [Col. 0026C] prophetam, dicens: Audite me, qui scitis judicium, populus meus, in quorum cordibus lex mea est (Isa. LI) . Nolite timere opprobrium hominum, et blasphemias eorum ne timeatis (Psal. XLIII) . Considerantes etiam quod in psalmo scriptum est: Nonne Deus requiret ista? Ipse enim novit abscondita cordis, et cogitationes talium hominum, quoniam vanae sunt. Vana autem locutus est unusquisque ad proximum suum, et labia dolosa in corde, et corde locuti sunt mala. Sed disperdet dominus universa labia dolosa, et linguam magniloquam. Qui dixerunt, labia nostra a nobis sunt: quis noster dominus est (Psal. XI) ? Nam si haec in memoria retinerent, minime ad tantam prosilirent iniquitatem. Non enim ( ejusdem papae verba ) per probabilem et paternam doctrinam hoc faciunt, sed ut [Col. 0026D] suam exerceant in servos Dei vindictam. Scriptum namque est: Via stulti recta in oculis ejus. Et sunt viae, quae videntur homini justae, novissima autem earum deducunt ad mortem (Prov. XII, XIV) . Nos enim qui haec patimur, judicio Dei (Conc. Rom. III, sub Symmacho) haec reservare debemus, qui reddet unicuique secundum opera sua (Jerem. XV) . Qui etiam per ministros suos intonuit, dicens: Mihi vindictam, ego retribuam (Rom. XII) . Vos enim in recta fide, et pura ac bona succurrite voluntate vicissim, nec aliquis a supplemento fratris subtrahat manum: quoniam in hoc, ait Dominus, cognoscent omnes, quia [Col. 0027A] mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XIII) . Unde et ipse per prophetam loquitur, dicens: Ecce quam bonum, et quam jucundum, habitare fratres in unum (Psal. CXXXII) . Spirituali dico (Paulus CP. ep. Monothelita ad Theodorum papam cons. 4 conc. Later.) habitaculo et concordia, quae in Deo est, et unitate fidei hujus delectabilis, secundum veritatem inhabitaculi, ⁜ 1 quae videlicet in Aaron magis decorabatur, atque sacerdotalem induentibus dignitatem, sicut unguentum super caput, principalem intellectum irrigans, et usque ad ipsam extremam scientiam deducens. In hoc enim habitaculo benedictionem et aeternam vitam promisit Dominus. Hujus ergo propheticae vaticinationis meritum amplectentes, fraternam praesentem syllabam [Col. 0027B] exposuimus, nostra propter charitatem minime quaerentes, aut quaesituri. Non enim detrahentibus bonum est detrahere, aut palo, secundum vulgarem fabulam, excutere palum. Absit. Non sunt nostra ista: quapropter haec avertat divinitas. Non sunt edocti habitus nostri ita vincere, sed in patientia longanimitatis et spiritu humilitatis: quia sicut per duritiam minime (ut prophetice dicamus) purgatur nigella (Dan. III) , ita nec pacis soporatus fructus intelligentiae per asperitatem exprimitur. Propter hoc enim et verborum supportavimus colaphos, ut vel paulatim valeamus eum imitari, qui propter nos se humiliare dignatus est, et extremae illius ultionis per hanc plagam verba declinemus. Audiamus ergo, et consentiamus Ecclesiae oratori, qui per linguam [Col. 0027C] Spiritus sancti clara voce exclamat, dicens: Omnia vobis in charitate fiant (I Cor. XVI) . Ergo sive quaerimus, sive tantummodo dicimus, et tantummodo audimur, charitas intercedat. Ars aliqua existat ad compositionem concordiae boni et conjunctionem. Oportet enim, de Deo quaerentibus nobis spiritu rectitudinis mentis nostrae dinumerantes intentiones templum pacifice inhabitare in eum propter Dominum, qui per prophetam locutus est: Quaerens quaere, et apud me habita (Isa. XXI, juxta LXX) . Speculum enim dedit nos Deus populo suo, et oportet eos, qui a Deo sunt deputati sacerdotium adipisci, ita in humilitate gressuum mentis adinvicem tendere, ut in melius aedificentur hi, qui ad nos respiciunt, quam (quod dicere ⁜ 2 piget) per nostram discordiam [Col. 0027D] semitam pedum eorum concutere. Ad concordiam inclinemus nos ipsos, ⁜ 3 et unum in charitate sapiamus. Humilitatem veneremur, per quam apprehendi solet altitudo spiritus. Si enim amplius usque adhuc taciturnitatem, quam verborum garrulitatem ⁜ 4 dileximus, hoc quidem bene habere arbitrati sumus, ne scriptis vestris reciproca respondentibus, [Col. 0028A] injuriae fomitem exhortemur, et pusillanimitate dijudicemur ab eo, qui omnia ad charitatem dirigere promulgavit. Oravimus vero et tunc ostium circumstantiae labiis nostris imponi, et verbum insonitum concipere potius quam ⁜ 5 verbum sonabile: et hoc tamen mihi donum est a domino, et factus sum sicut homo non audiens, et non habens in ore suo redargutiones (Psal. XVII) . Sed quia tempus est loquendi et tempus tacendi (Eccles. III) , aperio verbum, et claudo ostium per taciturnitatem, competenter exorans: Domine, labia mea aperies, et respondeam exprobrantibus mihi verbum (Psal. L, CXVIII) . Licet enim tacuissemus, non semper tamen tacebimus, adaperiente nobis domino claves verbi. Igitur directi in praesenti a beatitudine fraternitatis vestrae apocrisarii, [Col. 0028B] post multas factas inter nos de ecclesiastica requisitione dissonantes sermocinationes, in fine ad hoc pervenerunt, admonentes nos atque hortantes interpretari unius veri Christi Dei nostri voluntatis intellectum, atque hujusmodi interpretationem destinare vestrae sacratissimae venerationi. Nos autem acceptam habentes bonae conscientiae praedictorum venerabilium virorum admonitionem, cognoscentes autem et quae principatus apostolorum summitas docet (I Pet. III) , paratos esse ad satisfactionem omni poscenti verbum de spe, quae in nobis est, secundum Dei timorem, mansuetudinemque ad bonam scientiam temperantes, super tali tantummodo requisitione mentem nostram per has syllabas exponimus, superfluam exercitationem et altercationem [Col. 0028C] verborum, propter satietatem et praesentis temporis incongruitatem, declinantes ac praecaventes, nihil omnino aliud intelligentes, aut proferentes vel dicentes, quam quod audivimus et cognovimus a sanctis et universalibus magnis apostolis, eorumque successoribus, et patres nostri enarraverunt nobis, et audientes praedicavimus, ad supernam tendentes vocationem. Nostrum est studium, ubi pacis constitutio manet his, qui in stadio pietatis sunt, bene unica gloria intercessori tribuitur et corona. Deo manifestati sumus, qui judicat omnia, et comprobat. Non jurgialiter stamus, non ad contradictionem respicimus, nec favorem inanem amplectimur: sed in verbo Dei proposito, hujusmodi requisitionis resolutionem fecisse dignoscimur, confidentes quoniam pacis [Col. 0028D] Dominus Deus ad alterutrum nostrorum unitatem et dilectionem conservabit in gloria ejus benignissimae majestatis. Omnem cum vestra beatitudine in Christo existentem fraternitatem, tam nos, quam qui nobiscum sunt, multum salutamus. Data 8 kalend. Novembris, Philemone ⁜ 6 et Attico viris clarissimis consulibus.

Presbyter Luciferianus, cujus sectae causam cum Marcellino, presbytero et ipso, in libello imperatoribus Valentiniano, Theodosio et Arcadio augustis circa an. CCCLXXXIV oblato, defendit. Viginti fere annis ante contra Damasum quoque cum Ursinianis steterat, quibuscum plurimum tunc Luciferiani conspiraverant. Qua de causa et libello isti seu praefationi potius eidem praemissae manifesta odii in Damasum vestigia impressa sunt, ac multorum ipsum et socios ejus turpiter et inique gestorum insimulat, quae quantum sint veritati consentanea quaeri solet. Sed hoc certo scio, ipsam scripti hujus lectionem apud aequos [Col. 0034C] bonosque omnes opinionem ac fidem auctorum suorum elevaturam.

Praeter Libellum Precum jam commemoratum, cujus tamen partes ad Marcellinum quoque pertinere aiunt, Praefatio, quae antecedere illum solet, absque dubio ab iisdem proficiscitur auctoribus. Licet enim cum libello nihil commune habere videatur, ac Tillemontio adeo tamquam alterius operis praefatio vel diversi auctoris foetus ab eo segreganda visa sit; haud deficit tamen explicandi hujus discriminis ratio, nec immerito Gallandius acutam Mazochii sententiam exosculari censebitur.

Faustini Fides Theodosio imperatori oblata. Ser. [Col. 0034D] ex sententia Quesnellii inter annos CCCLXXIX et CCCLXXXI, quo tempore Eleutheropoli versabatur Faustinus, ubi et exagitatum se queritur a Turbone illius urbis episcopo.

Faustini de Trinitate sive de Fide contra Arianos ad Flaccillam imperatricem libri VII, seu liber potius in VII capita distinctus. Scr. ante an. CCCLXXXV, quo scilicet Flaccillam Theodosii M. conjugem primam diem obiisse constat. Faustino disertis verbis tribuit Gennadius ⁜ (d) ; tametsi non defuerint recentiori aetate, [Col. 0035A] qui Gregorio Baetico Eliberitano episcopo adscriberent.

Faustini opuscula paulatim singula prodierunt et sero satis collecta sunt in ed. Oxoniensi et nupera Gallandii. Primum quidem, an. 1555, Faustini libri de Trinitate per Basilium Joan. Heroldum; deinde sub Gregorii Baetici nomine partim peculiari volumine ab Achille Statio, partim in quibusdam PP. Bibliothecis emissi sunt. Mox in alias collectiones sub veri auctoris nomine recepti. Libellus precum cum praefatione, an. demum 1650, Jac. Sirmondus edidit; et saeculo dimidio post, Quesnellius Fidem Theodosio oblatam, inter Canones et Constitutiones Ecclesiae Romanae dedit.

SAECULO XVI.

1555. Basileae, ap. Henr. Petri, in-fol. Faustini liber de fide contra Arianos; in Bas. Joan. Heroldi Orthodoxographis, n. 31.

1569. Ibid., ex ead. officina, in-fol., idem liber inter Mon. Orthodoxographa J. Jac. Grynaei, p. 1998-2028.

1575. Romae, in aedibus Populi Romani, in-4 ^o , Gregorii Baetici, Heliberitanae sedis antistitis liber de Trinitate, sive de fide, nunc primum editus studio Achillis Statii, Cat. Bibl. Bunau.

Paris., ap. Mich. Sonnium, in-fol. Gregorii Baetici liber de Trinitate et fide, in tomo VIII Bibl. PP. Bign., p. 766, locum ultimum occupat. At in eadem [Col. 0035C] Bibliotheca, tomo V, p. 716, eumdem plane librum sub ipsius Faustini nomine, inscriptum Faustini opus in fide contra Arianos, exstare annotavit Ittigius ⁜ (a) .

1577. Coloniae, per Maternum Cholinum, in-8 ^o , idem liber ex Achillis Statii editione, Cat. Bibl. Bunau.

1589. Parisiis, in-fol. Gregorii Baetici Illiberitanae sedis episcopi ad Gallam Placidiam Augustam de Trinitate et fide contra Arianos liber, in Bibl. PP. ed. sec. tomo IV, p. 1273. Atqui in eodem tomo, p. 839, et ante hunc quidem exstat Faustini episcopi de fide contra Arianos opus. Animadvertit Fabricius ⁜ (b) in eo apographo, quod sub Gregorii Baetici nomine editio prima et secunda Bibl. PP. exhibet, epistolam [Col. 0035D] ad Flaccillam priore parte mancam esse, cum tamen in Orthodoxographis et universis Collectionibus, in quibus sub Faustini nomine evulgatur, atque adeo in his ipsis Bibl. PP. editionibus integra illa exstet. Facile igitur conjici potest, defectum istum ad editionem Achillis Statii pertinere, unde haud dubie sine ulla cura et circumspectione, tanquam diversus a Faustini opusculo liber, in Bibliothecarum primas editiones illatus est.

SAECULO XVII.

1610. Parisiis, in-fol. Faustini episcopi de fide contra Arianos liber, in Bibl. PP. tomo IV, p. 765.

[Col. 0036A] 1618. Colon. Agripp., in-fol. Faustini diaconi liber de Trinitate, seu de fide contra Arianos, qui liber etiam sub nomine Gregorii Baetici fuit editus; in tomo IV Bibl. PP., p. 545.

1624. Parisiis, in-fol. Faustini episcopi liber de fide contra Arianos; in tomo IV Bibl. PP. ed. quartae.

1644-1654. Parisiis, apud tres bibliop. in-fol. idem liber in tomo IV Bibl. PP. ed. quintae. Praefatio ad Flaccillam etiam hic majori parte mutila comparet, ut Gallandius observat, qui propterea ed. Oxoniensem ad eamdem descriptam putat.

1650. Parisiis, ap. Sebast. et Gabr. Cramoisy, in-8 ^o , Marcellini et Faustini presbyterorum partis Ursini adversus Damasum libellus Precum ad imperatores [Col. 0036B] Valentinianum, Theodosium et Arcadium; nunc primum in lucem editus opera Jacobi Sirmondi, Soc. J. presb., Cat. Bibl. Reg. Paris. t. I, 393, sub saeculo VIII.

Praemittitur Praefatio de Schismate Ursini subjectumque est Rescriptum Theodosii pro Marcellino et Faustino presbyteris. Sirmondi Praefatio brevis et concinna, libri et causae totius argumentum luculenter exponit, atque subjuncta habet veterum de Controversia inter Damasum et Ursinum agitata testimonia.

1675. Lutetiae Paris., Joan. Bapt. Coignard., in-4 ^o , Faustini presb. Fides missa Theodosio imperatori. Edidit Paschasius Quesnellius inter Canones et Constitutt. Eccl. Romanae ad Leonis M. opera, t. II, p. [Col. 0036C] 138.

1677. Lugduni, apud Anissonios, in-fol. Faustini diaconi seu presbyteri liber de Trinitate seu de Fide contra Arianos. Accessit libellus Precum ad imperatores cum rescripto Theodosii editus primum a Sirmondo, in tomo V Bibl. Max. PP., p. 637-661.

1678. Oxonii, e theatr. Sheldoniano, in-8 ^o , Faustini presbyteri scriptoris saeculi quarti et fidei orthodoxae adversus Arianos vindicis acerrimi Opera.

Exhibentur: 1 ^o Faustini presb. Fides Theod. imp. missa et in Codicem Canonum Ecclesiae Romanae recepta; 2 ^o Marcellini et Faustini Libellus Precum cum praefatione de Schismate Ursini et Rescripto Theodosii, p. 1-61; 3 ^o de Trinitate liber ad Flaccillam (inscriptio sub initium ipsius libri habet ad Gallam Placidiam ), [Col. 0036D] pag. 65-161. Adjecta sunt in singulos libellos adnotata rerum memoriam illustrantia. Praeter praefationem praemittitur incerti auctoris 14 Vitarum, quae Catologo D. Isidori et Ildefonsi adnectuntur, notitiae de Marcellino. Praefatio ad Flaccillam magna parte decurtata hic repraesentatur incipiens a verbis: Incipiamus ergo obedienter.

1696. Parisiis, ex typographia regia, in-fol. libellus Precum ex editione Sirmondi, in Operibus ejus, tomo I, p. 230-262. Contulit editor operum Sirmondianorum cum cod. ms. Bibl. Colbertinae, indeque variantes lectiones apposuit, itemque nonnullas ex [Col. 0037A] Remigiano codice, quarum Mabillonius copiam ei fecerat.

1700. Lugduni, in-fol. Faustini presbyteri Fides missa Theodosio imperatori, in Codice Canonum et Constitutionum ecclesiae Romanae edito a Quesnellio in Appendice ad Opera Leonis M., tomo II, pag. 73, cap. 38.

SAECULO XVIII.

1757. Venetiis, in-fol. Faustini presbyteri Fides missa Theodosio imperatori in Codice Canonum et Eccles. Constitt. Sedis Apostolicae ad Opera Leonis edito a Balleriniis fratribus, tomo III, p. 278.

[Col. 0038A] 1770. Venetiis, ex typogr. Joan. Bapt. Albritii, in-fol. Faustini presb. Opera. Accesserunt ejusdem Faustini et Marcellini libellus Precum ad imperatores; cura Andreae Gallandii, in Bibl. PP. Aut. et Vet. SS. Eccl., t. VIII, p. 441-474.

Primum locum occupant libri de Trinitate, deinde Fides Theodosio missa, postremo libellus Precum sequuntur. Praeter variantes ab editoribus diversis ex cod. mss. allatas, accesserunt annotationes quaedam Mazochii ex libro supra laudato et Gallandii conjecturae quaedam. Accedunt prolegomena de Marcellino et Faustino eruditissima. Prol. c. 10, p. XIII-XV.

Reginam te orbis Romanus suspicit: et quia jam nihil est, quo amplius creseere debeas in rebus humanis, sublimitatibus non contenta terrenis, sacra in Deum fide coelestia desideras possidere, quae verus Filius Dei, in se pie credentibus pollicetur. Et haec quasi una de sapientissimis elaboras, intelligens omnem hanc regni sublimitatem nihil profuturam, si non ad coelestem gloriam consequendam verae fidei cognitione et defensione contendas. Et tamen apparet, quam grata sis in Christo Deo et Domino nostro, qui vobis hoc regnum tribuit; cum sollicita interrogatione perquiris, quomodo capitula illa solvantur, quae ab Arianis adversus Catholicos sacrae legis interpretationibus opponuntur. Habens affectum [Col. 0037C] verae fidei, cupis, prout possibile est, intelligere, quod fideliter credis. Quia et tunc magis anima religiosa, velut divinis epulis pascitur, cum quod credit, intelligit. Sed et cum exsecreris impias voces haereticorum, tamen religioso studio instrui adversus eos desideras, ut et rationem jam respuas: ne hoc quod exsecraris, quasi ex regni potentia, praesumptionis videatur esse, non probationis. Sed huic tam pio, tam necessario et pulcherrimo desiderio tuo, etsi me imparem vides, tamen ut resistens obviam venire non audeo. Confiteor enim quod hac me inhabilis conscientia, et imperitia squalidi sermonis suffundit, ut taceam: hac fervor fidei, periculum credit esse si taceam: quomodo enim periculum non videtur, si adversus hostem impium provocati conscientia eloquendi, [Col. 0037D] quae verecundia, quasi terga vertamus? Maxime, cum in causa fidei non sermonum sublimitas requirenda est, quando ipsa sola testimonia divina sufficiant, quae potius operantur, quam quaevis fecundior eloquentia. Sed nec vitiorum conscientia cogitanda est, quando potius relevatur, si primo Deum [Col. 0038B] non trepidet confiteri, exemplo illius evangelici latronis, qui quo die confessus est Deum, ipso die meruit cum eo in paradisum, quem confessus fuerat, introire. Incipiamus ergo, obedientes religiosissimis praeceptis tuis, collidere cum adversario, non quidem de nostris viribus praesumentes, sed habentes fiduciam de praesidiali patrocinio Salvatoris, adversus quem more gentilium et furore Judaeorum, bellum exagitat impietas haereticorum. Sed quia in his quae scribere dignata es ex persona haereticorum, vidi plurima esse confusa, ut videreris mihi non plenius nosse quae asserant Ariani; melius opinatus sumpsi primum liquido palam lacere quomodo credant, et quomodo sub ambiguitate sermonis simplices animas capiant; et tunc maxime, cum sub communi confessione [Col. 0038C] impia sua verba commendant: quia et tunc demum ad solutionem fidelis responsio manifesta est, si prius sacrilegae sectae impia tergiversatio propaletur.

I. Ariana impietas ⁜ 2 asserit multa nobiscum quidem iisdem sermonibus, sed non iisdem sensibus (confitetur), cum ad divinae fidei confessionem vocatur. Nam iisdem quibus et nos vocibus personat Deum Patrem, et Deum Filium, et omnia a Deo Patre per filium facta, et filium ante saecula genitum. Sed cum nobiscum per haec verba concordet, nihilominus sacrilegis verborum interpretationibus a piis Ecclesiae catholicae sensibus ⁜ 3 abrumpit, ita dicens patrem, [Col. 0038D] ut non vere genuerit: ita filium quoque pronuntians, ut apud eum adoptione, non natura sit filius, id est, ut aliunde ad filii nomen assumptus, non vere de Deo Patre sit genitus. Nam licet et ante saecula filium natum esse fateatur, tamen ei initium tribuit dicendo, Erat quando non erat. Sed et sic [Col. 0039A] quoque per eum facta dicit universa, ut eum asserat ex nullis exstantibus substitutum, quia praesumpsit non vere de Deo Patre genitum: et inde est, quod ita vult habere persuasum, Christum Deum quidem esse, sed non verum, cui initium deputetur; et filium quidem ita, ut factus intelligatur esse, non natus. Si quidem non vere de patre natus est, sed de nihilo substitutus; ob hoc quoque et ⁜ 1 mutabilem credit, quia in fide ejus non vere Deus, non verus filius est: et ut hos impios sensus apud ignaros vel simplices commendet, adhibet quoque, ut sibi videtur, Scripturarum divinarum testimonia, dicens ex persona Sapientiae ⁜ 2 probatum, Dominus creavit me initium viarum suarum in opera sua (Prov. VIII, 22) . Christum autem sapientiam esse Apostolus quoque [Col. 0039B] confirmat dicendo, Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam (I Cor. I, 24) . Constat ergo Christum, qui est, Apostolo interprete, sapientia, esse creaturam: (et jam, inquit,) consequens est, ut non sit verus Deus, qui sit creatura: jam nec verus filius, qui non sit a Deo genitus, ⁜ 3 sed creatus: erat ergo, quando non erat.

II. Haec sunt nequitiae arma proposita, adversus quae ire ⁜ 4 provocamur, ut assertionis adversae propaletur impietas; non quidem, ut diximus, nostro ingenio, sed gratia Dei adjuvante semper pios conatus. Tu modo, quaeso ne squalido sermone fatigeris, sed rerum intenta virtutibus, da calculum veritati. Hoc autem non ut librum ⁜ 5 scribimus, sed quasi cum praesente adversario certis disputationibus dimicamus. Et imprimis contra hoc quod dicunt, Erat [Col. 0039C] quando non erat, occurrendum est, quod semper fuerit; et opponendum de Evangelio testimonium, dicente Joanne, In principio erat Verbum (Joan. I, 1) . Sicut enim Christus Dei sapientia et Dei virtus est, ita et Dei Verbum est. Cum ergo ait, In principio erat Verbum, quomodo Ariana impietas dicit, Erat quando non erat? In principio, inquit, erat Verbum; non dixit, In principio factum est Verbum: et utique quod in principio erat, semper fuisse credendum est. Si enim, ut putat impietas, factura est filius; sine dubio Scriptura divina hoc ipsum quod factum est principio prodidisset, ex illa utique institutione, qua et Moyses locutus est ⁜ 6 dicendo: In principio fecit Deus coelum et terram. Si enim et filius Dei factura esset, dixisset Joannes, In principio factum [Col. 0039D] est Verbum. Sed praevidens evangelista, magis autem Spiritus sanctus per evangelistam, futuros impiae mentis homines, qui dicerent de filio, Erat quando non erat, ideo sic coepit: In principio erat Verbum; nihil enim illo anterius est, qui invenitur ante principium. Scripturae divinae ob hoc editae sunt, ut secundum illarum sensum nostram fidem dirigamus, non ut nostros sensus illarum sacris dictionibus inseramus. Viderit, si sunt quaedam capitula, quae sui obscuritate dare putantur occasionem ambiguitatis; certe in hoc capitulo nulla ambiguitatis [Col. 0040A] occasio est. Non licet interpreti aliter sentire, quam scriptum est; nec opus est, ut nunc nostros sensus ingeramus: sufficit ad plenam percipiendae fidei notitiam, ut divina verba recitemus. In principio, inquit, erat Verbum. Numquid aliqua hic est opinio temporis, numquid aliqua suspicio saeculorum, vel aliquod intervallum puncti aut momenti alicujus, ut dicere audeas, Erat quando non erat?

III. In principio erat Verbum; et ne forte verbum intelligas, quod est loquentis officium, sequitur, et Verbum erat apud Deum: non dixit, «verbum quod locutus est Deus, sed, et erat Verbum apud Deum: ipse postremo interpretatus est, quid sit Verbum, dicens, et Deus erat Verbum. Si in principio erat Verbum, et hoc ipsum Verbum apud Deum erat, et Deus erat [Col. 0040B] Verbum, confusa est impietatis intentio. Probatur enim de capitulo hoc, Christum filium Dei et semper fuisse, et semper inseparabilem a Patre, et semper Deum. Sicut enim sine initio est, cum dicitur, In principio erat, sic et cum dicitur, apud Deum erat, inseparabilitas ejus a Patre sine initio declaratur. Sed et cum hoc Verbum Deus esse definitur, non est ambiguum, quod sine initio Deus creditur. Hoc enim quod praemisit dicens, In principio, ad omnia referendum est, id est, In principio erat Verbum; et cum sequitur, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; sine dubio, in principio, subaudiendum est. Denique et ipse ita concludit, dicens: Hoc erat in principio apud Deum; quomodo ergo «erat quando non erat,» qui semper est? quomodo «ex nullis exstantibus [Col. 0040C] est,» qui semper apud Patrem est? quomodo creatura, qui semper Deus, imo et per quem universa creatura est? Sequitur enim, Omnia per ipsum facta sunt. Quomodo «ex nullis exstantibus factus est,» per quem omnia facta sunt? Si enim et ipse factus est, quomodo per ipsum omnia facta sunt? non enim cum fieret, potest sui auctor esse, qui non fuit: atque ideo infectus credendus est, per quem omnia facta sunt; quia vanum est, et absurdum, ut et ipse, cum non exstaret, factus per se esse dicatur.

IV. Similiter et Paulus docet Christum semper fuisse, et Deum esse, et aequalem Patri. Tunc enim vere Deus est, cum aequalis est Patri: quia nec aequalis esse diceretur si non vere Deus haberetur. Injuria est enim veri Dei, si ei non Deus verus dicatur [Col. 0040D] aequalis. Ponit itaque in Epistola sua: Hoc enim existimate in vobis, quod in Christo Jesu: qui cum in forma Dei esset (constitutus), non rapinam arbitratus est, esse aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens (Philip. II, 5-7) . Si vere homo est Christus, cum formam servi accipit; vere quoque Deus est, cum in forma Dei esse perhibetur: nec alia ratione aequalem diceret, nisi in forma Dei esse verum Deum voluisset intelligi. Et qui verus Deus est, utique semper est: et qui semper est Deus, non potest dici de eo, Erat quando non erat. Sed et per [Col. 0041A] ipsum omnia facta ait apostolus Paulus scribens: Quia in ipso creata sunt omnia, sive quae in coelis, sive quae in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates; omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes (Coloss. I, 16, 17) . Ergo ipse semper est, per quem et in quo omnia facta sunt. Sed et Hymnidicus cantans ait: Omnia in sapientia fecisti (Psal. CIII, 24) . Non tamen ipsam dixit factam esse sapientiam: quia et Apostolus cum dicit, et ipse est ante omnes, factum negavit. Si enim eum qui non erat, factum credi voluisset, ita posuisset, et ipse factus est ante omnes: at cum dicit et ipse est ante omnes, omnibus dedit initium, quorum anterior, immo et factor est: ipse vero sine initio est, qui ante omnes non factus, sed esse memoratur. Item Apostolus: Unus, inquit, Deus [Col. 0041B] pater, ex quo omnia, et nos in ipso: et unus Dominus noster Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum (I Cor. VIII, 6) : et heic cum dicit per Christum esse omnia, apertissime factorem discrevit a factis, nec posse intelligi naturam facturae in eo qui fecit omnia.

V. Sed videamus si et Moyses hoc idem docuit, quod apostoli annuntiaverunt, id est, omnia ex Deo facta esse per filium. Inter caetera, cum fabricam mundi refert, ait: Et dixit Deus, Fiat firmamentum in medio aquae, et sit dividens inter aquam et aquam: et factum est sic. Et fecit Deus firmamentum, et divisit Deus per medium aquae (Gen. I, 6) . Cum dicit, Et dixit Deus, Fiat firmamentum, in dicente patris intelligenda [Col. 0041C] persona est: cum autem dicit, Et fecit Deus, in faciente filii intelligenda persona est. Nam si non putas ita intelligendum, apostolica periclitabitur assertio, dicens: Unus Deus pater, ex quo omnia et nos in ipso: et unus Dominus noster Jesus Christus, per quem omnia et nos per ipsum: nisi enim totam fabricam mundi per filium factam esse credideris, immo et omnia invisibilia sive et visibilia, quemadmodum in fidem recipis vocem Apostoli dicentis: Unus Dominus noster Jesus Christus, per quem omnia, et illud quoque quod supra retulimus, quia in ipso creata sunt omnia, nec non et illud, Omnia in sapientia fecisti? Sed et hoc Joannes prosecutus est: Omnia per ipsum facta sunt: quomodo omnia, si negas de filio Dei dictum, et fecit Deus firmamentum: [Col. 0041D] Et divisit Deus per medium aquae? Ergo et Moyses factorem inducit filium, non factum. Si enim factum sancto Spiritu revelante didicisset, inter caetera quae facta describebat, ipsum quoque prius factum esse memorasset.

VI. Sed absolutius inferius prosequitur, ubi jam fabricati mundi incola faciendus est: Et dixit Deus, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) . Non est enim unius personae dicere, faciamus ad imaginem et similitudinem nostram, sed neque diversae deitatis. Nam pluralitas [Col. 0042A] horum verborum, id est faciamus, et nostram, patris et filii personas significat. Quod autem singulariter imaginem dicit, una deitas, una virtus utriusque personae manifestatur. Si creatura est Christus quomodo in opera Deo consors adhibetur? ad ipsum enim dicitur, faciamus. Si non est verus filius, quomodo una illi cum patre imago est? Adoptivus filius non habet imaginem adoptantis: potest quidem habere munificentiam, non autem potest imaginis habere naturam. Scio quidem esse discretiones imaginum, quas nunc exsequi longum est, et non necessarium. Sed quod facit ad causam, vindico, dicens: Hoc in loco nulla discretio est imaginis, ubi patris et filii una imago perhibetur. Non enim dixit, Faciamus ad imagines nostras, sed, ad imaginem nostram. Et ne forte stupida mente, o quisquis ille es haereticus, [Col. 0042B] usurpares etiam de una persona dici potuisse faciamus, ut scilicet apud se cogitantis affectio sit, non designatio personarum; subsequitur, et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit eum (Ibid. 27) . Quae coram in luce posita sunt, si quis non videt, caecus est: Deus, inquit, fecit, ad imaginem Dei fecit. Nonne apertissimum est, quod jam tunc Spiritus sanctus per Moysen evangelica sacramenta tractabat dicens, Deum et Deum, non tamen duos deos, quia una imago est patris et filii? Et, o quam prospecte omnia edita sunt! Deum et Deum sacra Scriptura pronuntiat, ut Sabellium excluderet defendentem patris et filii unam esse personam: et ne duos deos introduceret, inter verba quibus pluralis [Col. 0042C] significatio personarum est, unam imaginem inseruit. Hoc ita esse invenies, intendens testimonio dicenti, Faciamus hominem ad imaginem nostram. Quid ⁜ 1 agis, impietas Ariana? Si creatura Christus est, quomodo creaturae et creatori una imago est?

VII. ⁜ 2 Sed ne iterum Arius sub occasione personarum, diversitates induceret naturarum, diversitas naturae non admittit unius formae communionem. Multae sunt voces in libris Moysi, quibus redargui possint impii in filium, immo et in patrem: nam quomodo non et in patrem haec tendit impietas, quae profano spiritu exercetur ⁜ 3 in filium, cum patri adimunt quod vere patris est, auferentes filio quod vere filii est: quomodo enim pater est vere, qui secundum ipsos non genuit? quomodo Christus vere [Col. 0042D] filius est, quem negant vere de ipso generatum? Sed, ut dixi, multae sunt voces in libris Moysi, quibus redargui haec eorum possit impietas: sed quia haec ipsa non studio librum scribentis exsequimur, sed veluti in scheda certas summas quasi properantes ⁜ 4 delimamus, ut tuo qualitercumque videamur obedisse praecepto, caeterae voces praetereundae sunt, maxime quia in divinis vocibus non numerus testimoniorum, sed auctoritas requirenda est; quae idonea est etiam si una voce proferatur. Sufficit interim de hoc uno capitulo Moysen concordasse cum Evangeliis [Col. 0043A] et apostolis. Deum et Deum praedicat Moyses: sicut superius testimonium ⁜ 1 loquimur de Genesi, ita et Joannes Deum et Deum annuntiavit dicens: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) . Nemo dixit duos deos, licet Deum et Deum diceret: nemo non unam imaginem patris et filii annuntiavit, et ideo unum Deum novit dicere in confessione fides catholica: non tamen ut per confessionem ⁜ 2 unius Dei filius negetur esse quod Deus est: quia sicut pater Deus est, ita et filius Deus est: nam si non sicut pater Deus est, ita et filius Deus; quomodo illis una imago est secundum Moysen? vel quomodo secundum Paulum, in forma Dei Christus est aequalis existens Deo?

VIII. Sed et Joannes cum Verbum Deum asserit [Col. 0043B] in principio apud Deum esse, non extra Deum esse; per hanc Verbi Dei a Deo inseparabilitatem idem mihi videtur significare, quod in significantia imaginis et formae est. Nam si per unam imaginem eamdemque formam, patris et filii inseparabilitas ostenditur, cur non cum Joannes Dei et Dei inseparabilitatem annuntiat per hoc quod ait, et Verbum erat apud Deum, et hoc erat in principio apud Deum, unam imaginem eamdemque formam patris et filii significasse credatur? Plane hic sensus videatur ambiguus, si non idem evangelista hoc ipsum paululum infra apertius prosecutus est dicens, et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a patre (Ibid. 14) : sicut una imago, eademque forma, ita et gloria non alia est filii, quam quae patris est. Interea [Col. 0043C] qui Christum de adoptione filium dicis, quomodo intelligis gloriam ejus quasi unigeniti a patre? Quod si plures esse Dei filios, de adoptione profiteris: quod si et Christus adoptivus est, quomodo unigenitus a patre est, cum non sit unigenitus existentibus quoque aliis per adoptionem filiis? Quod si vere unigenitus a patre est ideo quia ipse solus de ipso vere patre generatur, quomodo adoptivus asseritur, cum adoptivus inter plures adoptivos proprietatem unigeniti a patre habere non possit? Sed etsi adoptivi sunt, de nullo tamen eorum dictum est, et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a patre. Sed de Christo solo dictum est, et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a patre: non ergo adoptivus est, de quo hoc dicitur, quod de adoptivis dici non [Col. 0043D] potest. Et merito illi una imago cum patre est, quia ipse solus unigenitus a patre est. Quid ergo mirum, si in filii imagine patris imago signatur? Ideo et ipse Salvator dicebat, Qui me videt, videt et patrem (Joan. XIV, 9) : non hoc, ut Sabellius, dico quasi se ipsum patrem dicat esse, qui sit et filius. Confiteor enim patrem esse, qui genuit: filium vero esse, qui natus est. Sed cum dicit, Qui me videt, videt et patrem, sicut patris et filii non unam ostendit esse personam, ita unam ostendit esse deitatem; cum in patris et filii substantia nulla diversitas invenitur.

IX. Iterum in hoc quoque loco dicam, si creatura est filius, quomodo qui videt filium, videt et patrem? [Col. 0044A] Nemo in visione creaturae patrem videt: de inspectione enim creaturae creator videri potest; pater autem non videtur nisi de inspectione filii. Si ergo Christus creatura est, et non vere filius, non potest in creaturae visione pater videri: et quomodo ait, Qui me videt, videt et patrem, nisi quia vere filius de Deo patre natus est? et ideo cum videris filium, necesse est ut et patrem videris. Sine filio enim pater non est, sicut nec filius sine patre. Inde etiam subdidit, Ego in patre, et pater in me (Ibid., 10) : non utique per quamdam passivam confusionem; sed quia consequens est ut ubi pater est, illic esse cognoscatur et filius; et ubi filius est, illic etiam patrem exstare cognoscas. Est et alius sensus dicti istius, Qui me vidit, vidit et patrem: non qui corporeis [Col. 0044B] oculis in corpore vidisset Jesum, vidisse patrem refertur; alioquin absurda est increpatio Domini ad Philippum dicentis, Tanto tempore vobiscum sum, et non me nosti, Philippe (Ibid., 9) ? secundum corpus enim non solum Philippus videbat Jesum, sed et omnes Judaei qui ei adversabantur: nec tamen per hoc quod videbant secundum corpus Jesum, patrem quoque vidisse credendi sunt. Quid ergo est, Qui me vidit, vidit et patrem? intende cordis aciem, et vide secundum fidei spiritualis obtutus, Christum filium Dei non creaturam esse, sed creatorem: intende eum vere esse Deum sine initio sempiternum; et secundum hoc, quod Deus, invisibilem, inaestimabilem, incorruptibilem, indemutabilem, et per omnia talem, qualis est et pater ejus qui eum genuit: et ita videns [Col. 0044C] filium, patrem quoque te vidisse non dubium est.

X. Hoc sensu accipe et illud quod ait, Ego in patre, et pater in me. Pater cum sit perfectus, perfectum filium genuit; et cum sit invisibilis, incomprehensibilis, inaestimabilis Deus et verum lumen; et filius talis natus est, qualis est ille qui eum genuit: et ideo ait, Ego in patre, et pater in me: cum enim omnia quae sunt paternae virtutis et deitatis habeantur in filio, pater in filio est, et filius in patre: et ideo praemisit; Si me sciretis, et patrem meum sciretis (Ibid., 7) ; et hic ostenditur quod eadem sit patris et filii substantia, eo quod sit una utriusque cognitio. Sed creaturae et creatoris non est una cognitio, quia non est una substantia. Patris autem et filii una cognitio est; ergo non est filius creatura, [Col. 0044D] sed creator est, sicuti et pater creator est: et Deus est, sicuti et pater, non tamen per haec duos deos dicimus. Hic est ubi, impie haeretice, diabolico furore quasi in stultitiam istius confessionis inardescis, cum Deum et Deum audis, nec tamen duos deos dicimus. Inflatus enim de littera saeculari, in hac quaestione insanabiliter aegrotas; et putas te debere constringere, ut duos deos dicamus, cum Deum et Deum confitemur. Noli infelix adversus Christum Dominum totius creaturae, Aristotelis artificiosa argumenta colligere, qui te Christianum qualitercumque profiteris, nec adversus piam confessionem inenarrabilis de Deo sacramenti ut calculo calumniator, [Col. 0045A] quasi ex disciplina terrenae supputationis ⁜ 1 circumscriptor advenias. Inspice potius divinos libros, et de divina fide divinis utere sermonibus. Legisti utique, Et in lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV, 10) . Quae hic distantia luminis a lumine est? posuisset enim et distantiam, si fuisset, ne quis luminis a lumine nullam distantiam crederet: quod si nulla distantia est, non ergo duo lumina, sed unum lumen est, cum in lumine patris, filii lumen agnoscitur. Hoc lumen est de quo et Daniel loquitur dicens, Et lumen cum ipso est (Dan. II, 22) : non enim de aliqua creatura hoc dicitur, sed de splendore ipsius Dei existentis sempiterni luminis. Si pater sempiternum lumen est, sine dubio et filius lumen est sempiternum. Si vero negatur filius Dei lumen [Col. 0045B] esse sempiternum, quomodo in patris sempiterno lumine lumen filii, quod non est sempiternum, videtur? Sed in laudibus Dei non est haec falsa dictio sanctorum: Et in lumine tuo videbimus lumen. Ergo et filii lumen sempiternum est, quod non distat a patris lumine sempiterno; et ideo licet lumen sit filius, et pater lumen sit; unum tamen patris et filii lumen est, quia in patre et filio nulla discretio est, nulla separatio luminis est, quomodo nec imaginis secundum Moysen, nec formae secundum apostolum Paulum.

XI. Sacramentum autem inseparabilis unitatis secundum hoc, quod uterque, id est, pater et filius aequaliter et indivise, neque secundum portionem, Deus unus: et pluralitatis secundum hoc, quod unus [Col. 0045C] pater est, et unus filius. Etiam de hoc capitulo manifestatur quod legimus in Evangelio, ipso Salvatore dicente, Ego et pater unum sumus (Joan. X, 30) . Sumus enim pluralitatem significat personarum, quia hic pater, et hic filius: Unum autem unam eamdemque in patre et filio substantiam deitatemque consignat, ut vere pater et filius unus Deus sit; cum ambo, id est, pater et filius unum sunt secundum deitatem, non unus secundum personas. Ego et pater unum sumus: hac una voce et Sabellius excluditur, et Arius ⁜ 2 confutatur. Sabellius enim ipsum dicit patrem, qui sit et filius, hoc modo, tamquam si unus habeat duo nomina, et interpretatur unum ideo dictum, ut unius personae singularitas crederetur. Contra vero Arius respiciens ad hoc quod ait, sumus, [Col. 0045D] in hoc sermone, pluralitatem intelligens, introduxit impiam pluralitatem deorum, credens unum sempiternum Deum, et alium qui esse coeperit Deus; unum omnipotentem, et alium qui non sit omnipotens. Sed, o caecitas in utrisque! habent ante oculos quod pie videant, et incautis offensionibus impie litigare contendunt: saltem commodent sibi sensus suos, et piae fidei perspicient veritatem. Sabellius admiratione virtutum quas Christus operabatur, Christum Deum verum esse credit, et non qui aliquando coeperit, sed qui semper fuerit, et possit omnia: credat hoc [Col. 0046A] Arius, et non blasphemet in Christum, quem filium confitetur. Item Arius negat Christum esse patrem: neget hoc et Sabellius, et pie credat, quod Christus vere Deus est, non existens pater, sed filius. Adhuc apertius dicam. Sabellius vincat Arium, quod Christus verus Deus est; et Arius vincat Sabellium, quod Christus sub confessione veri Dei verus et filius est: et mihi catholico ambo vicerunt, immo et mecum ambo vincunt impietatis errorem, cum mecum intellexerint sacrae fidei veritatem, quae et pluralitatem personarum intelligit, et unitatem deitatis in hac pronuntiatione Domini dicentis, Ego et pater unum sumus. Sed hanc divinam pronuntiationem, et hanc piam divinae pronuntiationis intelligentiam Arii sectatores cum quaerunt subvertere, alio modo [Col. 0046B] interpretantur, et dicunt, unum sunt quidem, sed non substantia, non deitate, non potestate, sed voluntate: id est, quia unam eamdemque habeant voluntatem, ideo ait, Ego et pater unum sumus. Dicite, ⁜ 3 o impiissimi, substantivum Verbum Dei est; et qui linguae sermonem dedit, nescit loqui, et ignoravit altum sensum vestrum propriis et competentibus sermonibus explicare, et inefficax fuit dicere, Ego et pater unum volumus, si tamen hoc in loco unitatem voluntatis, et non substantiae ac deitatis volebat intelligi.

XII. Sed nunc, quaeso, Regina, memineris quae capitula ex persona haereticorum scribere dignata es. Ipsi haeretici aiunt, Qui me misit pater, ipse mihi praeceptum dedit, quid dicam et quid loquar (Joan. XII, 49) : et Descendit de coelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me, patris (Joan. VI, 38) . Hoc artificium haereticorum est, ut alibi negent, quod alibi confitentur: ut cum se vident praesentium quaestionum absolutionibus vehementer astringi, serpentino lubrico semper eludant. Certe dicitis, o haeretici, praeceptum dedisse filio patrem, quid dicat, quid loquatur: et quomodo quasi nesciat loqui, vos verba ejus emendatis, immo jam patris; quia filius quod dicit, quod loquitur, secundum praeceptum quod dedit ei pater, et dicit et loquitur. Jamne intelligitis, quia cum profano spiritu adversus filii deitatem exercere contenditis vestram amentiam, etiam in patrem prorumpitis insanientes? Clamat filius, Ego et pater unum sumus: et vos quas [Col. 0046D] grammatici velut inefficaciam dominicae pronuntiationis suppositi verbi demutatione supplentes emendatis, et dicitis: Hoc quod ait, sumus, volumus intelligendum est; ut scilicet sic dictum sit, Ego et pater unum volumus. Sed reclamat filius etiam contra vos dicens illa, quae dixit ad vestrae impietatis participes Judaeos: Quare loquelam meam non cognoscitis (Joan. VIII, 43) ? Habeant locum suum parabolae et allegoriae et aenigmata: hoc tamen loco apertissime et plene dictum est, Ego et pater unum sumus: et quomodo unum sunt, alibi quoque declarat, cum dicit: [Col. 0047A] Credite mihi, quia ego in patre, et pater in me est (Joan. X, 38) : et ne videretur ipse de se usurpare, quod non erat; ut veritatem dictionis ostendat, praemisit dicens: Non creditis quia ego in patre, et pater in me? Verba quae ego loquor vobis, a me ipso non loquor: pater autem in me manens ipse loquitur, et opera quae ego facio ipse facit (Joan. XIV, 10) . Sed et alibi: Sicut docuit me pater, haec loquor: et qui me misit, mecum est, et non reliquit me solum, quia quae placita sunt ei, facio semper (Joan. VIII, 28, 29) . Non quia filius ignoraret quid sibi loquendum erat: quid est enim quod Dei sapientia ignoret? Sed ut duritiam indomitae fidei tuae ad piam divinae unitatis intelligentiam patris quoque auctoritate molliret, ait: Pater in me manens ipse loquitur (Joan. XIV, 10) ; vel [Col. 0047B] illud, sicut docuit me pater, haec loquor (Joan. VIII, 28) . Sicut autem opera filii, opera patris sunt, eo quod faciente filio, pater in ipso manens faciat: ita quod loquitur filius, pater in ipso manens loquitur non aliud, quam quod loquitur filius; quia nec filius aliud loquitur, quam quod loquitur pater in ipso manens. Eadem ergo patris et filii loquela est, sicut eadem et operatio; et ideo dicebat, alioquin propter opera ipsa credite (Joan. XIV, 12) . Quae utique similiter faciebat ut pater: ut postremo vel auctoritate operum crederetur, quia filius in patre est, et pater in filio.

XIII. Hoc autem quo modo intelligendum est quod ait, Ego in patre et pater in me, jam supra expositum est. Sed et nunc brevius dicam. Secundum indifferentiam [Col. 0047C] substantiae audiendum est, Ego in patre et pater in me. Sed et illud quod ait, Ego et pater unum sumus, secundum indifferentiam substantiae unum sunt pater et filius. Nolo ergo, impie haeretice, ut indifferentiam substantiae patris et filii adimas, et importune unitatem voluntatis interseras, quam alibi impie negas dicendo: Scriptum est, Descendi de coelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me patris (Joan. VI, 38) . Qui in hoc capitulo ignorans dictionis ejus sacramentum, tam impie negas patris et filii unam esse voluntatem; quomodo tibi credam, quia sinceriter confiteris, quod una eadem voluntas patris et filii significetur in hoc quod pronuntiavit Dominus dicens, Ego et pater unum sumus? Tu si vere credis, quod pater et filius unum [Col. 0047D] sunt voluntate, non video quomodo negare possis quia et substantia et divinitate et potestate unum sunt. Quare enim non una substantia sit, una divinitas et potestas, quibus una voluntas est? Si enim ex aequo illis voluntas est, ex aequo divinitas est. Si non ex aequo divinitas, nec ex aequo voluntas. Dei enim voluntas, et cujuslibet, non tamen Dei, voluntas ⁜ 1 pariare non potest: quia alia est vis voluntatis [Col. 0048A] ejus qui Deus est, et alia vis voluntatis ejus qui Deus non est. Voluntas Dei naturaliter bona est, perfecta est, indemutabilis est, semper eadem existens, et sine initio existens, et sine fine perseverans. Voluntas vero ejus qui non est Deus, eo quod habeat initium, sicut et ipse qui non est Deus potest et nutare, potest et verti, sicuti et ipse qui non est Deus: ac per hoc non vere bona, quia non naturaliter bona, nec vere perfecta, quae potest verti et minui: ita ut quod ⁜ 2 hodie voluit, crastino nolit, et quod hodie noluit, crastino velit.

XIV. Dicam exemplo apertius: Angelus iste qui nunc diabolus est, antequam fieret diabolus, bonam habuit voluntatem; sed ubi factus est diabolus, proprii arbitrii agitatione amisit bonam voluntatem; [Col. 0048B] ideo scilicet, quia ex factura ⁜ 3 subsistit, et non naturaliter Deus est. Hoc et de omni creatura rationabili sentiendum est: etsi enim quidam eorum non declinaverunt, neque declinant a bona voluntate; tamen ⁜ 4 in natura habent posse declinare, quia creaturae sunt, et non Deus. Hoc enim quod non declinant, ex disciplinae perpetua observatione obtinent, non ex ⁜ 5 naturae indemutabilis veritate. Deus autem ⁜ 6 ipse solus sine initio bonus et perfectus et inconvertibilis est sine initio, habens quoque bonam voluntatem et perfectam et inconvertibilem; non institutione, neque ex profectu observationis habet bonam et perfectam et inconvertibilem voluntatem, sed ex naturae indemutabilis veritate, qua et bonus et perfectus et inconvertibilis Deus est. Viderit, si qua [Col. 0048C] fortassis est haeresis, quae hunc sensum respuat: tu tamen praecipue ad hoc, Ariane, consentis, qui et ipsum filium Dei quem totius creaturae Dominum confiteris, ⁜ 7 vertibilem et mutabilem dicis, quod eum a Deo factum de nihilo praedicas, non ⁜ 8 tamen de Deo vere natum. Si haec tibi sententia est, quod omnis creatura vertibilis est et mutabilis, Christum autem dicis esse creaturam: ergo et ipse, secundum te, ex conditione ⁜ 9 naturae vertibilis et mutabilis existens, non habet inconvertibilem et indemutabilem voluntatem. Et quomodo interpretaris, quod pater et filius unum sunt voluntate? cum patris et filii, secundum te, diversae sint voluntates et contrariae; quia scilicet una est indemutabilis et inconvertibilis, alia vero mutabilis et convertibilis, deprehenderis et detegeris, [Col. 0048D] haeretice fraudulente, quomodo conaris simplices animas circumvenire et capere. Constrictus enim et coarctatus testimonio dominicae pronuntiationis dicentis, Ego et pater unum sumus, ut de hac voce qualitercumque ⁜ 10 evoles, quae claris sermonibus in patre et filio unitatem deitatis ostendit, succubuisti necessitate, non arbitrio, ad hoc ut vel ⁜ 11 ad monumentum in praesenti capitulo summis labiis, et ut ita [Col. 0049A] dixerim, superficie sola verborum, unitatem voluntatis interseras, quo expressius et vivacius et medullitus unitatem deitatis excluderes. Tollis enim sensum, unitate substantiae, qui facile creditur ex ipsa simplicitate verborum; et interpretaris sensum, unitate voluntatis; ⁜ 1 ut quia supra dicta ratio ejus non facile apud omnes intelligitur, interim simplicem decipias auditorem, cum illud agis ne unitatem divinitatis intelligat. Nam et unitatem voluntatis in patre et filio, fides catholica sincerissime et verissime credit, non labiis (tantum) sed et toto corde, quae et unitatem substantiae et divinitatis agnoscit. Sicut enim indemutabilis et inconvertibilis est substantiae cum Patre Filius, ita et indemutabilis et inconvertibilis voluntatis est cum Patre Filius. Atque ideo una [Col. 0049B] voluntas est Patris et Filii, sicut et una virtus et una imago, magis ⁜ 2 aut dixerim quod ipse Filius voluntas est Patris. Sicut enim Patris et Filii una imago cum sit secundum Moysen, tamen et ipse Filius imago Dei invisibilis (Coloss. I, 15) scribitur ab Apostolo; ita et una voluntas cum sit Patris et Filii, (pie) definitur quod voluntas Patris est Filius. (Sicut est) Dei invisibilis imago, similiter et de virtute intellige. Fides enim catholica dicit, unam virtutem esse Patris et Filii; et tamen scribit Apostolus, Christum Dei virtutem esse et Dei sapientiam (I Cor. I, 24) . Pie ergo dictum est, quod Filius voluntas est Patris, sicut idem ipse est sapientia Dei. Et tamen si adhuc movet hic sensus, intende ad ea quae dicimus: certe Dei sapientia Christus est. Quid autem est Dei voluntas, [Col. 0049C] quam Dei sapientia? non enim in Deo aliud voluntas, et aliud sapientia: in hominibus quidem potest esse voluntas, non tamen haec ipsa sapientia; quia voluntas hominis eruditione et meditatione et profectu ad sapientiam sibi possibilem pervenit. Dei autem voluntas non eruditione, non meditatione, non profectu ad sapientiam pervenit, sed ipsa nihil indigens, naturaliter ⁜ 3 substantiva sapientia est. Unde et Christus Dei sapientia existens, Dei quoque voluntas est; quia in Deo non aliud voluntas, et aliud sapientia.

I. David uno lapidis ictu Goliae frontem percutiens magni corporis fortem stravit inimicum (I Reg. XVII, 50) . Sed nostrae non est virtutis de uno lapide vincere; duplici, ut opinor, ex causa: quia nec nos tales vires habemus, quales habuit et David; et isti nimis frontem praeferunt ⁜ 4 impudentiae impietatibus obduratam: unde jam licet multos lapides non in [Col. 0050A] vacuum miserimus, tamen adhuc in Dei gratia repetendum nobis est, et impudens ⁜ 5 eorum frons illa quae est sine signo Domini, crebris testimoniorum lapidibus elidenda est; ut, etsi non caro eorum effundit cruorem, multis ⁜ 6 effossa vulneribus tamen vel ⁜ 7 pudor suffusione sanguinis erubescat, si etiam ⁜ 8 ex iis quae illorum esse scripseras, opprimantur. Haec verba haereticorum ais esse. Ex nihilo, inquiunt, Deus sibi filium fecit. Si fecit eum ex nihilo, ⁜ 9 creatura est, et non filius. Et quid est, quod filium dicis, quem creaturam esse confirmas, cum dicis eum factum ex nihilo esse? non ergo potes et filium eum dicere et creaturam: filius enim ex nativitate consistit, creatura vero ex factura. Quid tibi contraria profiteris? unum elige de duobus: dic aut filium vere filium, [Col. 0050B] aut creaturam vere creaturam. Si ita filium dicis, ut vere filium dicas, negasti eum esse creaturam. Et quomodo de nihilo factum eum esse dicis, quem vere filium confiteris? Si autem dicis eum vere esse creaturam, cur eum filium nominas, cum in eo istius nominis abneges veritatem?

II. Sed (de) vivis lapidibus divinae vocis percutiamus frontis ejus impudentiam. Tu dicis eum esse creaturam: ego dico eum esse filium: quis inter nos de professionis veritate pronuntiet? puto, quod libenter habeas, ut ille judicet, a quo tu, renuentibus nobis, factum dicis Christum ex nihilo. Audiamus ergo quid de coelis ipse pronuntiet. Hic est filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17) . Numquid dixit, Hic est quem ego feci ex nihilo? [Col. 0050C] Et vide, quia hoc tunc primum dixit, quando Jesus ut homo accessit ad baptismum: et, puto, non alia ratione quam quia poterat credi non esse filius Dei, qui corporeus videbatur, et inter caeteros homines ipse quoque ut homo peccator veniebat ad baptismum, cum peccata propria non haberet. Ne ergo, (cum) sacramentum baptismatis in homine assumpto ⁜ 10 consummat Jesus, non vere Dei filius crederetur, clamat de coelo Pater, Hic est filius meus dilectus. Intellexerat quidem et Joannes suum illum esse Dominum, quando et ⁜ 11 venienti ad baptismum ait; Ego a te debeo baptizari, et tu venisti ad me (Matth. III. 24) ? Sed ne forte apud alios Joannis testimonium non tam magnum videretur, ut vinceret fidem carnis et humilitatis in Christo, et omnia omnino [Col. 0050D] quae per carnem ejus agebantur; ipse quo nemo major, ipse quo nemo melior cognitor, dat testimonium de coelis dicens: Hic est filius meus dilectus, in quo bene complacui. In quantum enim manifesta fides erat circa carnem Salvatoris, in tantum et manifesta fides esse debuit circa deitatem Salvatoris: tunc enim et verus Deus est, si sit et verus filius. Carnem quidem ejus, vel potius hominem dicam, nemo ambigebat, [Col. 0051A] quia nec ambigi poterat: sed illud quod in homine erat, et natum cum homine, quia videri per naturam non poterat, ne esset incertum, voce et quasi digito patris ostenditur dicentis: Hic est filius meus dilectus, in quo bene complacui; et ⁜ 1 interea pari auctoritate fides utriusque substantiae, id est, Dei et hominis commendatur in Christo. Hominis enim in se fidem Dei filius ipse ⁜ 2 signabat per conceptionem et partum Virginis, per infantiae vagitum, per cunas et in volumenta, per ipsa matris ubera, per ipsa materni lactis alimenta, per incrementa ⁜ 3 corporeae aetatis, per hoc ipsum quod venit, ut baptizaretur. Vides quomodo interim usque ad baptismum ⁜ 4 expressit in se hominis veritatem, tanto pressius hoc agens, quanto et difficilius credi poterat, [Col. 0051B] Deum (in) hominem fieri. Et ne forte ad hoc coactum putes, et non sponte filium Dei, filium quoque factum esse hominis, audi Apostolum dicentem de eo: Qui cum in forma Dei esset constitutus, non rapinam arbitratus est, esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philipp. II, 6, 7) . Si ergo semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, non coactus est, sed sponte factus (est) filius hominis, existens in forma Dei, Deo aequalis. Habes igitur filium exprimentem in se fidem hominis.

III. Item videamus fidem in eo divinitatis expressam: et licet sufficienter supra de fide ejus divinitatis expressum est, et adhuc sint alia quoque multa copiosiora quibus fides divinitatis apparet; tamen illa nunc taceo: sufficit enim mihi si ⁜ 5 fidem divinitatis [Col. 0051C] in Christo solus interim pater ostendit dicens: Hic est filius meus dilectus, in quo bene complacui. Quid ais, haeretice? credis sine dubio Christo, quod se filium hominis fecerit: quis ⁜ 6 censes de patre? estne veridicus apud te, cum Christum filium suum esse testatur? ⁜ 7 (si non) credis patri, cum Christum filium suum esse testatur, jam majoris apud te auctoritatis est Christus, cui de fide in se hominis credis; et minus idoneus est pater, cui de filii testatione non credis. Et quomodo patrem majorem Deum vindicas, cujus vocem quasi minimi depretias? vel quomodo Christum Deum minorem asseris, cui tantum credis, quantum nec ei, quem majorem praedicas? Magnus iste ⁜ 8 honor tuus est quem patri defers, ut ei non credas de filio suo profitenti. Qui tamen iterum [Col. 0051D] et alibi profitetur illum suum filium esse, quando cum apostolis Petro et Jacobo et Joanne Dominus ascendit in montem, et refulsit facies ejus sicut sol (Matth. XVII, 2) . Percutiat iterum divinum testimonium tuae frontis impudentiam: Et ecce, inquit nubes lucida inobumbravit eos: et ecce vox de nube dicens: Hic est filius meus dilectus, in quo bene complacui: [Col. 0052A] ipsum audite (Ibid., 5) . Certe Moyses et Elias pariter videbantur cum eo loquentes, quos utique de adoptione factos esse filios Dei negare non potes: et quomodo de solo Christo vox divina testatur dicens; Hic est filius meus dilectus, in quo mihi complacui: ipsum audite? Si enim et Christus de adoptione filius est, cum staret inter duos filios adoptivos, dixisset utique, «Et hic filius meus est,» ne Christus solus filius esse crederetur: at cum dixit, Hic est filius meus dilectus, adoptionis filios separavit, ut proprietas verae nativitatis in Christo solo filio crederetur. Sed non sufficit ut Christum tantummodo filium suum esse profiteretur; addidit etiam quod vero filio debebatur, dicens, ipsum audite. Magnam, immo et parem sibi auctoritatem ostendit in filio, cum ita [Col. 0052B] audiendus est filius, ut audiendus et pater est: Ipsum, inquit, audite. Quidquid ergo jam dixerit Christus, audiendus est. Et videamus, si nusquam se dicit esse filium Dei, si nusquam se Deum patrem habere profitetur. Ipsius vox est: Ommis plantatio quam non plantavit pater meus, eradicabitur (Matth. XV, 13) . Et iterum: Domum patris mei fecistis domum negotiationis (Joan. II, 16) . ⁜ 9 Alibi quoque: Et tu credis in filio Dei (Joan. IX, 35) ? Numquam praesumeret dicere, Pater meus, patris mei, et tu credis in filio Dei, nisi esset confidentia naturae, quae vindicat vocabulum veritatis in patre, de conscientia propriae nativitatis. Quid enim insolenter ille loqueretur, Qui semetipsum humiliavit factus obediens usque ad ⁜ 10 mortem crucis.

[Col. 0052C] IV. Sunt et alia testimonia plurima: sed nos nunc non librum scribimus ut omnia prosequamur, sed causa brevitatis paucis testimoniis summas claudimus, ut vox illa obruatur, quae negat Christum esse filium Dei. Sane dicit se Christus filium quoque esse hominis, cum ait: Et videbitis filium hominis (Marc. XIV, 62) . Et, Quem dicunt esse filium hominis (Matth. XVI, 13) ? Hoc est enim sacramentum fidei in Christo, ut cum illum filium Dei esse credideris, credas quoque et filium hominis esse eum factum. Illud enim quod filius Dei est, naturaliter possidet; hoc autem quod filius hominis factus est, ⁜ 11 qua beneficius nobis praestitit ⁜ 12 : et ideo qui Christum filium Dei esse non credit, impius est; sed et qui Christum filium hominis esse factum confiteri ⁜ 13 dedignatur, ingratus [Col. 0052D] est. Tu tamen, haeretice, credis quod Christus filius quoque hominis factus est, et cum hoc ipsum de se Salvator dicat, non abnuis. At vero cum dixerit pater, Hic est filius meus, et cum dixerit filius, Pater meus; tu ut cor Pharaonis ⁜ 14 obduras, et non credis? Superest impudentiae tuae, ut quasi melancholicus non vera perspiciens, patrem et filium dicas esse [Col. 0053A] mentitos. Non, inquit, nego filium; sed nego verum filium: ergo et Petrus ideo beatitudinis vocem promeruit, quia Christum verum filium esse non credidit, licet filium Dei vivi sit confessus. Magnum revera confessae fidei sacramentum est in Petri conscientia, ut cum labiis dicat, Tu es Christus, filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) , in corde tamen habeat, quod non sit verus filius Dei vivi. Ego homo sum: verba audio, verba intelligo, interpretationem tacitam cordis audire non possum. Christum filium dixit Dei vivi: nisi et adoptivum adjecerit, ego aliud nihil intelligo, quam quod et loquitur. Viderit si Christus, ⁜ 1 qua Dominus et Deus cor aspicit: mihi tamen qui auribus tantum audio, debuit etiam per vocem fieri cordis ejus manifesta confessio, propter quem et Petrus [Col. 0053B] interrogatur: non enim sibi soli Petrus interrogatus est, sed et omnibus (nobis); ut cum ille de Christo bene confitetur, et nos similiter disceremus pari confessione ad beatitudinem pervenire. Et interea videamus ⁜ 2 si digne Petrus beatitudinis praeconium consequitur, credens in corde quod non sit verus (filius), sed adoptivus: si digna haec patris revelatio est, et non potius carnis et sanguinis. Plurimi certe adoptione sunt filii Dei: et non solum Jeremias, qui adhuc cum esset in vulva matris, sanctificatus est (Jerem. I, 5) ; neque solus Joannes Baptista, qui in utero matris infans exsultavit in spiritu (Luc. I, 44) : sed neque solus Elias, qui mortem adhuc usque passus non est, vel quilibet ex numero prophetarum, ex quibus unus, ut in Evangelio relatum est (Matth. XVI, 14) , putabatur Christus: sed ad hoc nomen adoptionis, meretrices et publicani, quamvis emendatione ⁜ 3 venerunt. Et ne quis me putet blasphemare, audiat in Evangelio dici: Meretrices et publicani praecedent vos in regno coelorum (Matth. XXI, 31) , ubi non nisi filii adoptionis sunt. Cum ergo nec blasphemis nec turpibus adoptionis gratia denegatur, si corrigant se: hoc pro magno sacramento Pater Petro revelavit, quod scilicet filius quidem Dei vivi est, sed adoptione potius, et non nativitate, et tantum nomine, non etiam et nominis veritate? Plane qui hoc credit, non beatus ille est, sed miserrimus omnium hominum, habens non solum intelligentiam carnis et sanguinis, verum etiam et spiritum diaboli. Sed quaeso, Regina, sentias, quod multa in hoc [Col. 0053D] loco dici poterant, quae ad consequentia festinans praetereo; credens quod data occasione, quasi una de sapientissimis plus possis sentire quam loquimur, secundum sententiam Salomonis: Da sapienti occasionem, et sapientior erit (Prov. IX, 9) .

V. Haec vestra, Ariani, doctrina est, haec vestra interpretatio singularis, hoc secretum fidei vestrae mysterium: Adoptione, inquit, Christus est filius, et non verus filius. Interrogemus et Joannem: potest et hic verum didicisse, sive quia interfuit cum Petri [Col. 0054A] laudata confessio est, sive ex peculiari dilectione Salvatoris, ⁜ 4 qua ita erat ei proximus, ut etiam supra pectus ejus recumberet (Joan. XIII, 23) . ⁜ 5 Videamus, quid haerens pectori ejus hauserit. Deum nemo vidit umquam, nisi unigenitus filius qui est in sinu patris (Joan. I, 18) . Nulla creatura videt Deum, secundum hoc quod Deus est; et ideo ait: ( Deum ) nemo vidit umquam. Sed sequitur, et dicit: nisi unigenitus filius: ergo unigenitus filius non est creatura, qui Deum videt quem nulla vidit creatura. Et ne forte unum ⁜ 6 eum de adoptivis filiis crederes, amputavit sensus impii occasionem, cum eum dixit non solum filium, sed etiam unigenitum filium. Hoc nomem non habet socios: et licet dicantur alii filii; adoptione tamen, non natura sunt filii. Sed Christus solus unigenitus [Col. 0054B] filius est, quia solus verus filius est, non adoptione, sed natura, non nuncupatione tantum, sed et genere: solus (inquam) verus filius est, qui etiam in sinu patris est. Filii adoptivi in sinu Abrahae sunt: qui autem verus filius est, et unigenitus filius est, in sinu patris est. Intellige tamen et in hoc inseparabilem paternae substantiae filium, quod in sinu patris dicitur esse. Item legimus: Sic enim dilexit mundum Deus, ut filium suum unigenitum daret: ut omnis qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam (Joan. III, 16) . Non video, quomodo dilectio Dei commendetur ad mundum, si non verus et unigenitus est filius, quem dedit pro mundi redemptione. Mundus sine dubio creatura est; si Christus creatura est, quid contulit mundo, dans pro creatura creaturam? Omnis creatura [Col. 0054C] servili conditione censetur: si Christus creatura est, servus est: quomodo ⁜ 7 redemit ad libertatem, cum servus nullo jure possit conferre libertatem? et tamen Abraham, ut commendaret dilectionem quam habebat ad Deum, proprium et verum unigenitum et dilectissimum filium obtulit in holocaustum, cum hoc ipsum Deus ad probandum cunctis ejus in se dilectionem fieri praecepisset. Et tu dicis, impie, quia Deus volens commendare dilectionem suam mundo, non habuit verum filium quem daret, sed usus est necessitate, more sterilium, ut, quia verum de se genitum filium non habuit per naturam, vel ex nihilo factum daret?

VI. Dic, impie, (ergo) majore virtute dilectionem commendavit Abraham, proprium et unigenitum [Col. 0054D] filium offerens, quam Deus qui non habuit proprium, neque vere unigenitum dedit. Et est, ⁜ 8 quod velit Deus magnopere commendare: et inferius (non) commendat, cum commendaverit homo. Et ille Deus quem majorem praedicas, minor est homine in commendanda dilectione: minus enim commendavit dilectionem, si non verum et unigenitum filium dedit pro mundi dilectione: et Abraham plus commendavit, qui proprium et unigenitum obtulit. Sed absit haec impietas, ut vel in dilectione commendanda minor [Col. 0055A] sit Deus, qui est per omnia inaestimabilis: verum enim et unigenitum filium dedit, diligens mundum. Hoc ⁜ 1 enim Paulus vas electionis exsequitur, volens Dei in nos commendare dilectionem dicens, Qui suo filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII, 32) ; cum dicit, Filio suo, proprietatem veritatis expressit in nomine: et vide tamen, quo sermone usus est, dicens, Qui suo filio non pepercit. Legisti utique dicentem Deum ad Abraham, cum filium pro Dei dilectione vellet occidere: Ne injicias manum tuam in puerum, ne facias illi quidquam: nunc enim cognovi, quia times Deum tuum, et non pepercisti filio tuo dilecto propter me (Gen. XXII, 12) . Dicit et Paulus: Qui filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum: dicit Apostolus ex Dei voce, quomodo [Col. 0055B] ⁜ 2 commendaret dilectionem: improprie usus fuerat verbis divinis, si non et hic de vero filio loqueretur: et tamen, quis ⁜ 3 nesciat in patre Abraham et Isaac filio ejus imaginem praecessisse futurae veritatis? In Deo patre et Christo unigenito filio ejus sacramentum praecedentis figurae monstravit Apostolus, consignans ipsis sermonibus veritatem, quibus et primum figura signata est, dicens: Qui proprio filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum. Si ergo figura erat in Abraham, cum offerret filium; veritas autem in Deo patre, cum tradidit filium: quid ais doctor impietatis? ubi major vis versari debet, in figura, an in veritate? sine dubio in veritate. Et quomodo tu minorem exhibes veritatem, pleniorem vero figuram? plenior enim [Col. 0055C] est figura, ubi verus filius offertur: et minor est veritas, ubi secundum te, non verus filius traditur. Sed plane major est veritas, et minor est figura. ⁜ 4 Hoc si vis probari, crede verum unigenitum filium Dei; et intelliges, quod multo plus quam Abraham, gessit Deus, dans filium suum unigenitum pro mundi dilectione secundum Evangelium (Joan. III, 16) , vel cum secundum Paulum, suo filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum. Abraham enim licet filium obtulerit, tamen pro Dei dilectione obtulit, cui quidquid obtuleris, non aequas ad quod dignus est; et obtulit filium, quem posteaquam per naturam habere non potuit, per Deum tamen contra naturam est adeptus: obtulit ergo Deo, quod ei contra spem naturae dederat Deus, et obtulit filium.

[Col. 0055D] VII. Facit ad causam, si dixero se minorem, et sine illa conditione praesenti quandoque mortalitatis lege moriturum: contra, examina ⁜ 5 quid Deus praestiterit: filium suum praestitit unigenitum, quem non sero ex alicujus adeptus est gratia, sed semper habet sine initio ex proprietate naturae natum de se talem, qualis et ipse pater est qui eum genuit, invisibilem, inaestimabilem, sempiternum, impassibilem et immortalem et omnipotentem, sicut ipse pater [Col. 0056A] est, et postremo per omnia, secundum hoc quod Deus est, aequalem ei qui eum genuit. Vides qualem dedit filium pater. Ecce jam Deus inaestimabiliter superior invenitur in filio: et nunc considera, quod hunc talem unigenitum filium pro mundi dilectione praestiterit: et expende nunc, quidnam sit mundus; utique creatura est: similiter et Deus quid sit, expende: utique creator est: et nunc jam compara, quem dilexerit Abraham, et quem dilexerit Deus. Abraham quidem Deum. Sed recense quanta Deus Abrahae praestiterit, et invenies, quod Abraham multo minus Deo dilectionis debitum reddidit quam debebat, licet reddiderit quantum reddere potuit. Deus autem mundum diligit pro nulla sibi data ab eo gratia. Vides quia multo est commendabilior dilectio Dei quae non [Col. 0056B] ex debito praestatur, quam illa Abrahae quae praestatur ex debito. Sed vide adhuc supereminentiam dilectionis qua Deus diligit mundum, non solum sibi, qui eum condidit nullo merito justitiae commendatum, verum etiam peccatorem et adversum se impium. Mundum ergo dilexit Deus peccatis et impietatibus reum, non quia peccata et impietates dilexerit mundi, sed dilexit mundum, ut de peccatis et impietatibus mundus ipse liberetur. Et audi Apostolum per haec mire commendantem Dei dilectionem, cum scribit ad Romanos: Ut quid enim Christus, cum adhuc infirmi essemus, secundum tempus pro impiis moruus est? vix enim pro justo quis moritur. Nam pro bono forsitan quis audeat mori. Commendat autem Deus charitatem suam in nobis: quoniam si cum adhuc peccatores [Col. 0056C] essemus, Christus pro nobis mortuus est; multo magis justificati nunc in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum (Rom. V, 6-9) .

VIII. Intelligo quidem, ⁜ 6 quod hoc testimonium discuti desiderat: sed nunc quod faciat ad causam breviter pandimus. Mundum, habitatores mundi interpretatus Apostolus ostendit, quod pro impiis, et peccatoribus mortuus est Christus, ut suam charitatem commendaret in nobis, qui sumus in mundo: et moritur, inquit, Christus, pro impiis, et peccatoribus; quandoquidem vix pro justo quis moritur, licet forsitan pro bono quis audeat mori. Jamne intelligis quam inenarrabiliter praecellat dilectio Dei ubi est veritatis expressio, et quam minor sit dilectio Abrahae ubi figura signata est? Non hoc dico quasi non multum dilexerit Abraham; immo tantum dilexit [Col. 0056D] Deum quantum et potuit, quantum nemo ex natis mulierum supergredi potest. Sed licet multum dilexerit Deum, et de toto corde et de totis viribus animae suae dilexerit: tamen inenarrabili supereminentia divinae dilectionis in infinitum superatur. Quis enim possit explicare dilectionem quam Deus mundo praestitit, dans unigenitum filium suum ita, ut homo nasceretur qui Deus est; et haberet secundum ⁜ 7 carnem humana sorte initium nativitatis, qui sine initio [Col. 0057A] de patre natus est; et ille aequalis Deo in forma Dei existens semper, accepta forma servili minor fieret, non solum patre, verum etiam angelis, immo et hominibus, nescio, si non et multum infra, ⁜ 1 vermis quoque comparatione; et postremo, ut secundum naturam susceptae ⁜ 2 animae, usque ad mortem tristitiam pateretur, qui totus gaudium est, non solum Abrahae, qui diem ejus cupiens videre, vidit et gavisus est (Joan. VIII, 56) , sed et omnium hominum sanctorum. Praestitit ergo mundo unigenitum filium suum, ut qui vera vita est, pendens in ligno secundum carnem, mortem crucis pateretur, occultata interim sempiterna et inviolabili divinitate ejus, quae illi una est cum patre ejus. Vide dilectionem, ut pro mundi salute Dominus majestatis crucifigatur in terra qui se filium Dei credentibus [Col. 0057B] vitam aeternam praestat in coelis. O te beatissimum, patriarcha Abrabam, cujus maxima dilectio in Deum non nisi inexplicabilis divinae dilectionis inundatione submergitur: et nescio si non hoc (totum) pro respectu tuae dilectionis et fidei Deus impio praestitit mundo. Tibi enim et semini tuo promiserat Deus, ut haeres esses mundi per justitiam fidei (Rom. IV, 13) , sicut docet apostolus Paulus.

IX. Sed satis tardo, si hunc locum voluero plenius exsequi: ad te convertar, haeretice, commonens, ut intendas quomodo Deus diligens mundum, dedit unigenitum suum filium, vel, ut ait Apostolus, quomodo suo filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum. Si sacramentum istius ineffabilis divinae [Col. 0057C] dilectionis agnosceres, numquam adversus filium Dei impias componeres quaestiones; quas qui piae mentis est, per illa quae supra diximus, intelligit absolutas. Sed adhuc reliquam partem propositi testimonii ⁜ 3 videamus, ut tuae frontis impudentia multo pressius ⁜ 4 obteratur. Nam cum dixisset: Sic enim dilexit Deus mundum, ut filium suum unigenitum daret, prosequitur, et dicit: Ut omnis qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Iterum dicam, est unigenitus filius: quomodo qui credit in eum, non perit, sed vitam habebit aeternam, cum credere in creaturam, sit Divinitatis offensio? Respice ad apostolum Paulum; considera, quae opprobria, quas ⁜ 5 obscenitates de his referat, qui, ut ipse ait, commutaverunt veritatem Dei in mendacio, et coluerunt [Col. 0057D] et servierunt creaturae potius quam Creatori (Rom. I, 23) . Tu si sic credis, et sic colis, et servis unigenito filio Dei, ut eum dicas esse creaturam, illa te mala miser exspectant quibus illi puniuntur, qui commutaverunt veritatem Dei in mendacio, et coluerunt et servierunt creaturae potius quam creatori. Adoptione, inquit, Christus filius Dei est, et non verus filius. Omnia leguntur Evangelia, et nusquam scriptum est, quod Christus adoptione [Col. 0058A] sit filius, et non verus filius. Et bene, quod Joannes, ille Joannes recubans supra pectus Domini, causam scripti Evangelii referens posuit, et dixit: Multa quidem et alia signa fecit Jesus coram discipulis suis, quae non sunt scripta in libro hoc: haec autem scripta sunt, ut credatis, quoniam Jesus est Christus filius Dei, et ut credentes vitam aeternam habeatis in nomine ipsius (Joan. XX, 30, 31) . Estne opus adhuc apertius explanare? multa, inquit, et alia signa fecit Jesus: et licet non sint omnia scripta, quia nec scribi poterat infinita rerum copia; tamen haec ipsa ideo scripta sunt, ut credamus, quod Jesus est Christus filius Dei; et ut fidem singulorum provocaret, ostendit et praemium dicens: ut credentes vitam aeternam habeatis in nomine ejus. Si ⁜ 6 vere adoptione [Col. 0058B] esset filius Dei, et non natura, si sola nuncupatione, et non etiam quod in nuncupationi intelligentia est; nusquam magis hoc ipsum explanasset, quam in ultimo scriptionis, ne fides in ambiguo derelicta, vitam aeternam perderet per credulitatis incertum. Sed Evangelista, qui ad hoc positus est, ut habens gratiam sancti Spiritus illa maxime lucidius panderet, quae ad vitae aeternae praemia pertinerent, non ambiguo clausit Evangelium, sed manifestissime expressit, ideo scripta Evangelia, ut credatis, inquit, quoniam Jesus est Christus filius Dei, et ut credentes vitam aeternam habeatis in nomine ejus. Etiam ne hic suspicio est creaturae in filio Dei, ubi, qui crediderit quod filius Dei est Christus, aeternam vitam possidet, et non aliter quam [Col. 0058C] in nomine ejus? qui utique non est creatura, sed creator, et non adoptione filius, sed ⁜ 7 verus filius Dei: in nomine enim creaturae ne quidem vitam temporalem potest quis assequi, nisi si aliquis eam non auferendo praestare dicatur.

X. De nihilo, inquit, fecit Deus sibi filium. Praetereo multa testimonia: loquatur Joannes Christi Domini dilectione perspicuus. Scribens Epistolam ait: Omnis qui diligit patrem, diligit eum qui ex eo natus est (I Joan. V, I) : numquid ait, diligit eum quem fecit Deus ex nihilo? sed nec patrem omnino nominasset, nisi scisset de eo natum filium ⁜ 8 . Et fac nunc, quia ita intelligendum est, ut tu, haeretice, interpretaris; quod scilicet ab eo factus sit ex nihilo, quem ex patre natum dicit Joannes: et quaero, numquid secundum [Col. 0058D] te solus Christus factus est ex nihilo? Nonne, ut taceam de aliis, etiam mundus ipse ex nihilo factus est? ergo et mundus a nobis diligendus est, si diligendus est pater. Sed clamat idem Joannes: Nolite diligere mundum (I Joan. II, 15) . Numquid tam levis est Joannes, ut ipse sibi contraria praedicaret? Absit haec impietas, ut dicatur, Joannes repugnantia sibi ⁜ 9 loquitur, qui in sancto Spiritu loquebatur. Scit distantiam facti et nati in ipso jam principio Evangelii sui, [Col. 0059A] sicut supra expositum est, cum de ipso capitulo tractaretur: et ideo non ut facturam intelligit eum, quem dicit ex patre natum; quia nec singulariter poneret, si hoc quod ex patre natum est, facturam voluisset intelligi, sciens multos factos esse ex nihilo; sed singulariter ponens, de solo vero filio posuit dicens, quod ex patre natus est, quia ipse solus ex patre natus est, caeteri autem omnes facti sunt ut a conditore. Noli ergo facere divinis sermonibus vim: quid infers, quod ille non loquitur? quid doces, quod ille non docuit? Si Christianus es, et si apud te verus doctor est Joannes, crede quod docuit. Ex patre, inquit, natus est: hoc (si) credideris, si diligis patrem, et diligendo patrem, diligis filium qui ex eo natus est: quod si non credideris, quia ex patre natus est; quod [Col. 0059B] neque patrem diligis, neque eum qui ex eo natus est: non autem diligis hoc modo, cum in patre negas esse quod patris est, id est generare, et in filio negas esse quod filii est, id est nasci. Et audi nunc, quale tibi beatus Joannes nomen imposuit dicens: Hic est antichristus, qui negat patrem et filium (I Joan. II, 22) . Tu quidem falso Christiani tibi cognomen imponis; sed ⁜ 1 a veridico Joanne pro sectae tuae merito antichristus vocitaris. Mentior, si non tu in patris vocabulo intelligis creatorem, si non in filii nomine asseris creaturam. Joannes patrem et filium nuncupat: et tu in his nominibus creatorem et creaturam interpretaris. Merito ergo vocaris antichristus, qui negas patrem et filium sub interpretatione impia.

XI. Sed adhuc audi, o quisquis ille es insolens et [Col. 0059C] contumax in filium, et de patris persona gloriaris: et intellige, quia patrem habere non potes, si non confitearis et filium. Idem prosequitur Joannes: Qui negat filium, neque patrem (habet): qui confitetur filium, (et filium) et patrem habet (Ibid., 23) . Vides ubique Joannes ipsa nomina ponere, ut nihil aliud intelligatur, quam quod est in natura nominum: et tamen, si adhuc frons impudentiae tuae potest ictus lapidum sustinere, et si tanta obstinatio duritiae tuae est, ut cum audis patrem et filium, non tamen verum patrem neque verum filium credas; ecce idem Joannes qui est dilectus a Domino, vicem reddens dominicae dilectioni, fortiori lapide jam non tantum frontem, sed ipsum caput serpentinum tuae conquassat impietatis, scribens in ultimo epistolae suae: Scimus [Col. 0059D] quia filius Dei venit (I Joan. V, 20, 21) , et incarnatus est propter nos, et passus est, et resurgens de mortuis assumpsit nos, et dedit nobis ⁜ 2 intellectum bonum, ut cognoscamus ipsum verum, et simus in ipso vero filio ejus Jesu Christo. Hic est (Deus) verus et vita aeterna, et resurrectio nostra in ipso. Explicari non potest, quantos adversum te sermonum lapides et saxa congessit sub uno hoc testimonio. Scimus, inquit, quia filius Dei venit. Habes unam de filio confessionem, et paululum infra post sacramenta incarnationis et passionis ejus et resurrectionis, quae [Col. 0060A] utique propter nos exercuit, subsequitur dicens: et dedit nobis intellectum bonum: sine dubio quia ipse dator bonus est, dans intellectum bonum. Non impie intelligimus, si hunc intellectum bonum dixerimus Spiritum sanctum esse, qui et dicitur Spiritus intelligentiae, in quo cognoscimus ipsum verum. Sine Spiritu enim sancto non potest veritas cognosci: habes testimonium in Evangelio, ubi et ⁜ 3 Deum ipsum sanctum Spiritum pollicetur, et de ipso ait, quod ipse mihi testimonium perhibebit (Joan. XV, 26) ; utique per apostolos, vel per quoslibet filii Dei praedicatores, dans eis intelligentiam, qua ⁜ 4 Spiritus intelligentiae verum cognoscendi. Unde et apostolus Paulus scribens ad Corinthios ait: Nos autem non spiritum hujus mundi [Col. 0060B] accepimus, sed spiritum qui ex Deo est: ut sciamus, quae a Deo donata sunt nobis. Dedit ergo intellectum bonum, id est Spiritum sanctum, ut cognoscamus ipsum verum (I Cor. II, 12) .

XII. Adhuc si non intelligis de tot supra editis dictionibus, vel ex consequentibus animadverte omnes suspiciones impiae interpretationis exclusas: Ut simus, inquit, in ipso vero filio ejus Jesu Christo. Et adhuc amplius densat piam fidem dicens: Hic est verus Deus: et nondum tacuit, sed cumulat et exaggerat, ut impius sensus sophisticis confidens argumentationibus obruatur: subsequens enim ait, Et vita aeterna, et resurrectio nostra in ipso. Ubi sunt nunc illa impia vestra sophismata quae Aristotelis episcopi vestri magisterio didicistis dicentes: [Col. 0060C] Filius est, sed non est verus filius: Deus est, sed non est verus Deus? Ecce uno testimonio tot modis filii verum nomen expressum est, immo quia et verus Deus est. Quomodo enim non verus Deus, qui verus est filius? quandoquidem non solum de veri filii nomine Deus verus probatur, sed etiam per hoc, quod vita aeterna est. Vita enim aeterna non habet initium neque finem: ergo Deus verus est Christus, non habens initium neque finem, existens ipse vita aeterna, quae est sine initio et fine. Sed et cum resurrectio nostra est, potestas in eo verae divinitatis agnoscitur, cum mortem per virtutem resurrectionis excludit, exemplo sui quem assumpsit hominis, in quo et de Virgine nasci dignatus est, in quo et nos jam resurreximus, habituri [Col. 0060D] unusquisque nostrum specialem resurrectionem pro merito fidei ac vitae, sive ad refrigerium, sive ad ustionem. Vide, miser, ne adhuc non credas verum esse filium, et incipias habere resurrectionem ad poenam perpetuam gehennae in tenebris exterioribus, ubi erit fletus oculorum et stridor dentium (Matth. VIII, 12) , si tamen non adhuc aliquid ⁜ 5 tetrius manet impios in filium.

XIII. Satis, ut opinor, licet pauculis testimoniis comprobatum est, quod sit verus Dei filius, natus de patre, non factus ex nihilo. Sed adhuc quaeso, [Col. 0061A] exhibe infatigabilem patientiam, ut hoc ipsum de veteri Scriptura vel uno testimonio comprobemus. Dicis, haeretice, ex nihilo filium factum, cum hoc nusquam legeris: negas illud quod scriptum est: quia ex patre natus est. Dic mihi, cujus verba sunt: Ex utero ante luciferum genui te (Psal. CIX, 3) ? Si ambigis, respice ad initium Psalmi ejus, et lege scriptum: Dixit Dominus Domino meo, Sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Ibid., 1) . Hoc testimonio ipse Salvator usus est, ⁜ 1 ut cum vult se Dominum credi, loquens ad eos qui illum solum hominem natum ex semine putabant David, non etiam et Deum qua Dei filium. Sed et Paulus apostolus hoc ipsum credens, quod et olim Spiritus sanctus in David locutus est et [Col. 0061B] postea exposuit, ait in Epistola sua: Ad quem autem angelorum dixit aliquando, sede ad dexteram meam (Heb. I, 13) ? hoc explanans, quia nemo de angelis talis est, qualis et filius: omnes enim angeli facti sunt, solus autem filius natus est, cui et dicit, sede ad dexteram meam; quia et solus ipse est unigenitus filius qui est in sinu patris (Joan. I, 18) . Non autem nunc expositio totius psalmi necessaria est, sed illud solum probandum, quia Dominus Pater dicit Filio Domino meo, Sede ad dexteram meam; ut et illud quod in sequenti dicitur, non alius quam pater dixisse credatur, id est, Ex utero ante luciferum genui te. Nonne etiam hoc testimonio verissime probatum est, sepultam vocem impiam esse dicentium, quod ex nihilo fecerit Deus filium? Quomodo enim [Col. 0061C] ex nihilo, cum ipse pater clamet, Ex utero ante luciferum genuit te? Et vide, ne putes nos intelligere, quod Deus membrorum partiumve compositione ⁜ 2 consistat. Absit haec impietas. Deus enim, quodcumque illud est, simplex est; totus idem est secundum substantiam, non pars et pars, non membrum et membrum; sed, ut diximus, simplex nescio quid, quod sit integrum, et perfectum, et inaestimabile ⁜ 3 tamen et inexplicabile. Licet ergo talis est, ut non membris partibusve subsistat, tamen Scriptura divina cum vult nobis fabricatoris veram intelligentiam commendare, ex his quae novimus, loquitur dicens: Opera manuum ejus esse coelos (Psal. CI, 26) , vel unamquamque creaturam: quia apud homines vere et proprie opus vel fabrica intelligitur, [Col. 0061D] quod efficitur (manibus): denique cum visum est arte aliquid fabricatum, ad manus refertur artificis. Similiter autem ⁜ 4 inter nos volentes filii designare naturam, uteri facimus mentionem: nemo enim de veris filiis non de utero nascitur. Et Deus ergo volens ex se natum filium demonstrare, dixit quod eum ex utero genuerit, ne tu, haeretice, calumniareris ex nihilo. Sed sicut cum Deus manibus fecisse dicitur, ut Deo dignum intelligendum est; ita et [Col. 0062A] cum ex utero genuit, non contra quam Deo dignum est, opinemur. Illud ⁜ 5 tamen certissime confitendum est, quod verus est conditor in significatione operis manuum, et verus est pater in significatione uteri gignentis, etsi nihil in se membrorum habeat.

XIV. Sed quia soletis dicere, o Ariani, «In Deo id ipsum est facere, quod et generare,» opportune et hanc vestram perversitatem de praesenti occasione convincam. Multa sunt nempe opera ⁜ 6 manuum, sed unus est unigenitus filius ventris: non ergo id ipsum est facere, quod et generare: et omnia quidem per Verbum, et in sapientia facta sunt; Verbum autem sive sapientia, non per aliquem, sed ex Deo nata ⁜ 7 sunt: unde non id ipsum est facere, quod et generare. Nisi enim esset distantia inter facere et [Col. 0062B] generare, nihil prohibebatur dicere, manus meae generaverunt te, et coeli ventris mei sunt opera. (Sed) sicut dictio multam habet differentiam, ita et res quas dictio determinat. Ex utero, inquit, ante luciferum genui te. Hoc autem dicit pater ad filium, non quod filius ⁜ 8 ignoraret, sed ut nos scire possemus proprietatem patris ad filium, vel filii ad patrem: ideo ita scriptum est, sicut et ipse unigenitus filius existens sapientia ait: Ante omnes autem colles genuit me (Prov. VIII, 25) . Unde et hoc loco ante luciferum genitus esse dicitur. In luciferi vocabulo omnis ubi ubi lucidior creatura signatur: unde cum dicitur, ex utero ante luciferum genitus hoc, specialiter docetur, quod vere ex patre sit natus, et non factus: quod autem ait, ante luciferum, ante [Col. 0062C] omnem creaturam significat, secundum quod dictum est, Et ipse est ante omnes (Coloss. I, 17) .

I. Percutiamus et aliam eorum blasphemiam, per quam, ut scribis, dicunt quod non sit omnipotens filius. Et hoc breviter faciam, ne longius extendens, laborem legenti ⁜ 9 tribuam. Dicant, quando non est omnipotens, per quem, ut ipsi quoque confitentur, omnia facta sunt: dent unum opus patris quod non fecerit et filius, ut probent non esse omnipotentem [Col. 0062D] filium: at cum nullum sit opus, quod non patris existat et filii, sine dubio omnipotens est filius, faciens quaecumque facit omnipotens pater. Sufficit, si hoc ipsum etiam divinis testimoniis approbemus. Apud prophetam Zachariam legimus: O, o, fugite a terra Aquilonis, dicit Dominus, quoniam a quatuor ventis coeli colligam vos in Sion: resalvamini, qui inhabitatis filiam Babylonis, quoniam haec dicit Dominus omnipotens: Post honorem misit me super gentes [Col. 0063A] quae exspoliaverunt vos; quoniam qui tangit vos, sicut qui tangit pupillam oculi ipsius: quoniam ecce ego infero manum meam super eos; et erunt spolia, qui spoliaverunt illos: et ⁜ 1 scietis quia Dominus omnipotens misit me (Zach. II, 6-9) . Si intendas huic capitulo, invenies quod filius omnipotens a patre omnipotente sit missus, ut positis in captivitate subveniat. Considera enim prophetam dicere: Haec dicit Dominus omnipotens: et audiamus, ⁜ 2 propheta referente, quid dicit Dominus omnipotens: Post honorem, inquit, misit me super gentes: sine dubio filius est, qui post honorem ⁜ 3 missum esse se dicit super gentes, quem propheta dicit Dominum omnipotentem. Hic ergo filius existens Dominus omnipotens in ultimo testimonio, et scietis quia Dominus omnipotens [Col. 0063B] misit me, ut supra dictum est, ab omnipotente missus est patre. Sed et apostolus Joannes in Apocalypsi haec dicit: Amen, testis fidelis, initium creaturae Dei (Apoc. III, 14) , qui est, et qui erat, et qui venturus est Dominus Deus omnipotens (Apoc. I, 4, 8; IV, 8) . Et Salomon inter caetera ait de sapientia, quae utique Christus filius Dei est: Splendor ⁜ 4 est enim lucis aeternae, et speculum sine macula; Dominus omnipotens, nomen est ei (Sap. VII, 26, 27) : Item: Ipse et qui redemit illos, Dominus omnipotens nomen est illi. Item in Mach.: Nondum enim omnipotentis, et omnia possidentis Dei judicium, majestatis, et imago bonitatis illius, et cum sit una, omnia potest. Quomodo non omnipotens est, cum possit omnia? Nam et supra de eadem sapientia dixerat, omnem [Col. 0063C] habens virtutem (Ibid., 23) : ergo omnipotens est, omnem habens virtutem. Sed adhuc ipse Salomon ait de eadem sapientia: Et permanens in semetipsa manet (Ibid., 27) . Et alibi Salomon: Non enim impossibilis est omnipotens tua manus (Sap. XI, 18) . Item: ipse: Omnipotens sermo tuus exsiliens de regalibus sedibus (Sap. XVIII, 15) .

II. Agnosce omnipotentiam ejus, cum omnia innovat: agnosce interea et quod indemutabilis est, cum in semetipsa permanet omnia innovans: id est, licet omnia innovet, ipsa tamen indemutabilis perseverat; quod nisi non Dei omnipotentis est. Sed quia vere indemutabilis est filius et conditor omnium, etiam his Psalmistae versibus approbatur: In initio tu Domine terram fundasti, et opera manuum [Col. 0063D] tuarum sunt coeli: ipsi peribunt, tu autem permanebis, et omnes sicut vestimentum veterascent: et sicut opertorium mutabis eos, et mutabuntur: tu autem idem es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 26-28) . Hoc de filio Dei scriptum interpretatus est Paulus scribens ad [Col. 0064A] Hebraeos (Heb. I, 10-12) . Habes ergo per haec capitula et omnipotentem filium, et indemutabilem, et omnium conditorem, sicut et omnium artificem, dicente Salomone: Omnium enim artifex docuit me ⁜ 5 sapientia (Sap. VII, 21) . Sed ne duos omnipotentes inteiligas, praecavendum est: licet enim et pater sit omnipotens et filius, tamen unus est omnipotens, sicut et unus est Deus: quia Patris et Filii eadem omnipotentia est, sicut et eadem deitas, secundum quod supra pro viribus et conditione temporis coarctantis expressum est. Sed et nunc inferius explanabitur testimonio Esaiae prophetae: Fatigata est Aegyptus, et negotiatio Aethiopum, et Sabaim viri excelsi ad te transibunt, et tui erunt servi et post te sequentur alligati vinculis, et adorabunt te, et in te [Col. 0064B] deprecabuntur: quoniam in te est Deus, et non est Deus praeter te. Tu enim es Deus, et nesciebamus, Deus Israel Salvator. Erubescent et confundentur omnes, qui adversantur ei, et ibunt ⁜ 6 cum confusione. (Isa. XLV, 14) . Intende, quia ad filium dicitur, et tui erunt servi, et post te sequentur alligati vinculis, et adorabunt te, et in te deprecabuntur. Ergo et hinc Deus verus ostenditur filius, cum adoratur. Dei enim est adorari: siquidem et alibi ⁜ 7 docet Apostolus de filio Dei esse scriptum: Et adorent eum omnes angeli Dei (Heb. I, 6) : scilicet quia vere Deum et Dominum. Sed in praesenti testimonio Esaiae, sicut ipse Deus, sic etiam in ipso Deus est: ait enim, Quoniam in te Deus est, et non est Deus praeter te. Et cum dixerit in Deo Deum esse, subsequitur, et [Col. 0064C] dicit: Tu enim es Deus, et nesciebamus, Deus Israel Salvator. Ergo cum Deus in Deo est, et non est Deus praeter eum in quo Deus est, et ipse est Deus Salvator Israel; ostenditur unitas divinitatis in Patre et Filio, sicut et omnipotentiae, et quidquid omnino divinae substantiae est: hoc solo differens a patre filius, quod ille pater est, et hic filius; id est, quod ille genuit, et hic natus est: non tamen quia natus est, minus habet aliquid, quam quod in Deo patre est, imago Dei invisibilis existens (Coloss. I, 15) , et splendor gloriae, et character substantiae ejus (Heb. I, 3) . Hoc qui de filio Dei non credunt, Esaiae sententiam sustinebunt dicentis: Erubescent, et confundentur omnes qui adversantur ei, et ibunt ⁜ 8 cum confusione. Sed et ⁜ 9 Jeremias de filii deitate exprimit [Col. 0064D] dicens: Hic Deus noster est, et non ⁜ 10 deputabitur alius absque eo: qui invenit omnem viam prudentiae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto sibi: post (haec) in terra visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch. III, 36-38) . Non utique pater Deus, sed [Col. 0065A] filius factus homo in terra visus est, et conversatus est cum hominibus, naturam in se hominis exercens sine peccato propter nostram salutem; de quo et legimus: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis: et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a patre (Joan. I, 14) .

III. Si ergo Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, natus ex virgine nobiscum Deus; quo nunc, haeretice, proficis? Si infirmitates assumptae carnis objicias, si animae humanae quam cum carne susceperat, ⁜ 1 utiles nobis aestus describas; cum constet cum, secundum quod Deus est et Dei filius, esse per omnia ut Patrem impassibilem. Ideo enim et illa quae sunt deitatis ejus praemisimus, ut jam si quid humilitatis et infirmitatis in Christo legitur, non deitas [Col. 0065B] ejus violata credatur, sed naturae suscepti hominis, et disciplinae quam tradebat, exsecutio ⁜ 2 probetur. Vanum est enim noluisse ut hominem nasci, licet ex virgine ⁜ 3 tamen hominem, nec infirmam hominis in se designare naturam. Vanum est praecepta dare, quibus homines viverent, et ipsam jam, quia semel homo esse dignatus est, sine praeceptorum observatione concurrisse. Ille si non hominis infirmitatem factus homo exercere voluisset, quis crederet, quod homo factus fuerat ex originis nostrae matrice, licet sine viri complexu? quandoquidem hodieque non desunt, qui negent eum nostram gestasse corpulentiam, etiam postea quam infirmitatem carnis exercuit. Ille si factus homo non servasset, quam docere venerat disciplinam, non bonum [Col. 0065C] magisterii dedisset exemplum. Quis enim discipulorum servare conaretur, quod non magister ipse servasset factus ut homo; cum hodie jam quicumque servat ipsius exemplo, relevatur ut servet? Vides quia et infirmitates pati debuit, ut homo natus probaretur; et factus homo observare quodcumque docuisset, ut caeteros invitaret; magis autem dixerim ut caeteros sublevaret: jam enim caro nostra didicit ejus carne relevari. Si enim infirmitates hominis pati noluisset, ut quid et de virgine ⁜ 4 homine natus est? et si nolebat observare praecepta, quia Dominus; ut quid et formam servi acceperat, quae praeceptis et obedientiae obnoxia est? ⁜ 5 atquin totum sacramentum a Deo assumpti hominis hoc, ⁜ 6 quod in Adam non est de inobedientia servatum, in Christo [Col. 0065D] homine de obedientia servaretur. Hoc ipsum Apostolus Paulus inter caetera quae divine tractat, asserit: Sicut enim per inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi, ita et per unius obeditionem justi constituuntur multi (Rom. V, 19) . (Sicut enim per unius hominis contemptum peccatores constituti sunt multi, ⁜ 7 ita et per sacramentum obauditionis in Christo, quam non ex infirmitate, sed ex bonitate [Col. 0066A] deitatis praestat in salutarem hominis disciplinam, salvantur multi).

IV. Videamus nunc et sacramentum passionis. Totus Adam peccaverat; totus Adam expulsus de paradiso fuerat: totum suscipere debuit expulsum, qui totum salvare venerat. Non autem videbatur totum expulsum in se suscepisse, nisi illum suscepisset per substantiam carnis et animae: hoc enim totus homo est per naturam. Hoc autem tunc probari potuit, si ipsas infirmitates carnis ejus et animae sustineret, licet sine vitio peccatorum; ut vere non aliam substantiam carnis et animae suscepisse putaretur: ut cum in se hominem ab infirmitatibus et passionibus liberat, etiam hos qui secundum vestigia ejus sectantur, liberatos esse crederemus. Sed [Col. 0066B] patrocinetur huic sensui gentium doctor Apostolus vivacius, et ut mysticus scribens: Sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificantur (I Cor. XV, 23) . Sed naturam suscepti in eo hominis melius describat Esaias: Domine quis credidit auditui nostro? et brachium Domini cui revelatum est? Annuntiavimus coram ipso sicut puer, sicut radix ⁜ 8 inveterata sitienti: non est species ei neque honor formae: et vidimus eum, et non habebat speciem neque decorem: sed species ejus sine honore, deficiens praeter caeteros homines: homo in plaga positus, et sciens ferre infirmitatem, quia aversa est facies: depretiatus est, nec aestimatus est. Hic peccata nostra fert, et pro nobis dolet: et aestimavimus eum in dolore esse et in plaga et in malo: ipse autem vulneratus est propter iniquitates [Col. 0066C] nostras, et infirmatus est propter peccata nostra: doctrina pacis nostrae super eum: plaga ejus nos sanati sumus. Omnes sicut oves erravimus: homo a via sua erravit, et Dominus tradidit eum pro peccatis nostris: et ipse propter quod male tractatus est, non aperuit os. Sicut ovis ad occisionem adductus est, et sicut agnus coram tondente se, sic non aperuit os suum: in humilitate judicium ejus sublatum est. Generationem ejus quis enarrabit? quia auferetur a terra vita ejus: ab iniquitatibus plebis meae adductus est ad mortem; et dabo malos pro sepultura ejus, et ipsos divites pro morte ejus. ⁜ 9 Quia iniquitatem non fecit, neque dolum in ore suo locutus est (Isa. LIII, 1-9) .

V. Sufficit hoc testimonio probatum, quod omnem in se hominis naturam peregit, sine peccato [Col. 0066D] tamen suo, licet peccata nostra ⁜ 10 portaret. Sed ne homo tantummodo crederetur, interposuit, et dixit: Generationem ejus quis enarrabit? illam utique ⁜ 11 quia de Deo patre generatus est, quae sine initio est: et ideo de ea ait, Generationem ejus quis enarrabit? non quasi ignorabilem, sed quasi inexplicabilem dicens. Omnes enim catholici scimus, quia de Deo patre natus est, sed inenarrabiliter: et ideo ait, Generationem [Col. 0067A] ejus quis enarrabit? Hanc autem generationem qua de virgine nascitur secundum carnem, refert Evangelium, ejus quoque tempora describens. Divinae autem generationis initium, ut diximus, investigari non potest, sicut nec divinitatis quae illi una cum patre est: et ideo ait, Generationem ejus quis enarrabit? Si ergo in sacramento fidei hoc accepimus, ut Christum Deum credamus et hominem; Deum quidem, de Deo sine initio tantum; hominem autem, quia de virgine in temporibus natum: non calumniemur divinitati ejus, cum pro nostra medela quae sunt hominis exsequitur, habens in se acceptam hominis naturam: quia nec homo negandus est, cum propriae divinitatis naturalem exerit potestatem, accepta in se forma servili. Si ergo et orat patrem, [Col. 0067B] et si nihil a se facere se dicit (Joan. V, 19) , nisi quod patrem viderit facientem; ut nihil nunc aliud dicam, certe humanae extollentiae modum, qua magister imponit; ut tanto magis discat homo Deo deferre, quanto detulit et verus filius, qui causam subjectionis propriam non habebat, qui et formam orandi dederat, ut non tam fieri nostram voluntatem rogaremus, sed voluntatem Patris qui in coelis est (Matth. III, 21) . Et ideo quod docuerat ut impleret, ait: Non veni meam voluntatem facere, sed voluntatem ejus qui misit me (Joan. VI, 38) . Sed et quod minor factus est, quod crescit, quod proficit, quod esurit, quod sitit, quod laborat, quod flet, quod dolet, quod tristis est, postremo quod moritur: ad naturam assumpti hominis referendum est, quam pro nostrae sacramento [Col. 0067C] salutis mystice exercuit, sub intelligentia qua supra in testimonio Esaiae relatum est. Sub hoc fidei sacramento non solum illa capitula solvuntur de quibus interrogare dignata es, sed et omnes quaestiones quas contra filii divinitatem coaptant impii haeretici.

I. Accipe ⁜ 1 nunc et has quaestiones, quas ex diversa ⁜ 2 parte proposueras fortiores, specialiter absolutas. Dicunt, inquis, haeretici ad depretiandam filii perpetuam et perfectam in omnibus deitatem, Pater major me est (Joan, XIV, 18) . Sed requirendum est, quando hoc filius dixit: nonne quando impletum est in eo quod scriptum est: Minorasti eum paulo minus [Col. 0067D] ab angelis, gloria et honore coronasti eum (Psal. VIII, 6) ? Quomodo minoratus est, exponat apostolus Paulus tertii coeli conscius: Paulo minus, inquit, ab angelis minoratum videmus Jesum propter passionem mortis; gloria et honore coronatum, ut gratia Dei mortem gustaret pro omnibus (Heb. II, 9) . Pro omnibus, ait, non pro se: ergo qui pro omnibus gustavit mortem, quid mirum si pro omnibus et minoratus est? Pro omnibus (autem) gustavit mortem; non pro se, eo quod pro omnibus in peccati reatu positis ipse homo factus, nullo proprio peccato tenebatur obnoxius. Et vide quomodo hoc ipsum, quod minoratus est propter [Col. 0068A] passionem mortis, et quod gratia Dei pro omnibus gustavit mortem, ad decorem operis interpretatur sapientissimus Paulus ita subsequens: Decebat enim eum propter quem omnia, et per quem omnia, multis filiis in gloriam adductis, ducem salutis eorum per passiones consummare (Ibid., 10) . Vides quam pulchrum, quamve decorum nostrae salutis sacramentum in eo, quod filius est, minoratus ostenditur. Quomodo ergo ad offuscandam divinitatem ejus improperas, quod exsequitur ad decorem? Pater major me est : hoc tunc dixit, postea quam Verbum caro factum est, et habitavit in nobis.

II. Et vide ne demutabilem credas, quasi desierit esse Verbum, postea quam caro factum est; sed manens semper Verbum Deus, et caro quoque factum [Col. 0068B] est. Etsi enim dixit, Et Verbum caro factum est, pressius loqui voluit, ne quis in eo non veram carnem crederet. Siquidem et post tam pressam locutionem non desunt qui dicunt, carnem illum habuisse putativam. Ut autem manifestum sit Verbum carnem factum, non demutatione divinae substantiae, sed susceptione carnis humanae, intende quid sequitur: Et habitavit in nobis. Non ergo interceptum est Verbum demutatione, quod per carnem assumptam habitavit in nobis: habitatio enim probat perseverantiam Verbi. Hoc ideo interposui, ne quis filium Dei demutabilem credat, cum legit: Et Verbum caro factum est. Dicit ergo filius, Pater major me est, postea quam Verbum caro factum est, et suscepit officium ministrantis. Venit enim non ministrari, sed ministrare. Pater major [Col. 0068C] me est (Matth. XX, 28) . Quid ais ⁜ 3 deitas? quomodo dicis patrem te esse majorem? certe una tibi et patri imago est secundum Moysen, eademque forma secundum apostolum Paulum, qui me etiam docuit, quod sis splendor gloriae et character substantiae ejus (Heb. I, 3) . Sed et tu ipse docuisti dicens: Qui me vidit, vidit patrem; et ego in patre et pater in me (Joan. XIV, 9) . Ego et pater unum sumus (Joan. X, 30) . Sed et quaecumque facit pater, facis et tu similiter: tua enim verba sunt: Quaecumque enim ille facit, haec et filius similiter facit: et sicut pater suscitat mortuos et vivificat, sic et filius, quos vult, vivificat, et ut honorificent filium, sicut honorificant patrem (Joan. V, 19-21) . Cum ergo eadem tibi imago est, eadem forma eademque substantia, eadem naturae unitas, eadem [Col. 0068D] potestas, eadem libertas voluntatis, idem honor, et omnia omnino quae patris sunt, tua sunt, quia quae tua sunt, patris sunt; quomodo dicis, Pater major me est, cum in omnibus quae sunt deitatis, talis es qualis et pater? Loquatur apostolus Paulus in quo Christus loquebatur, secundum quod ipse ait: An experimentum quaeritis, qui in me loquitur Christi (II Cor. XIII, 3) ? Quid dicit Apostolus? qui cum in forma Dei esset constitutus, non rapinam arbitratus est, esse se aequalem Deo (Philipp. II, 6) . Ergo secundum hoc, quod in forma Dei est et quod aequalis est Deo, non est major pater. Et quomodo major est pater, [Col. 0069A] subsequentia demonstrant: Sed semetipsum, inquit, exinanivit, formam servi accipiens (Ibid., 7, 8) .

III. Vide ne et hic interceptionem divinitatis intelligas, cum audis, semetipsum exinanivit: intende enim ad hoc quod sequitur, formam servi accipiens. Manere ergo in suo statu ostenditur, qui formam servi dicitur accepisse. Sed quamvis maneat et perseveret in eo status divinus; tamen semetipsum exinanivit, scilicet per occultationem divinitatis, formam servi accipiens in similitudine hominum factus, et habitu inventus ut homo. Humiliavit seipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Jam talis est si dicat, Pater major me est: Non impugnat aequalitatem divinitatis, sed designat sacramentum humanitatis per hoc quod semetipsum exinanivit formam [Col. 0069B] servi accipiens. Jam talis si dicat, Qui misit me Pater, mandatum mihi dedit, quid dicam, et quid loquar (Joan. XII, 49) ; et: Descendi de coelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui me misit (Joan. VI, 38) ; ostendit, quod semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo: humiliavit se ipsum factus obediens usque ad mortem: et tamen quae est in his diminutio ejus divinitatis, si ad amputandam in hominibus arrogantiam ipse non sibi arrogans loqueretur? Mentior, si non hoc ipsum testimonium ideo posuit apostolus Paulus, ut ad humilitatem Salvatoris exemplo singulos provacaret. Hoc ita invenies, si eamdem Epistolam quam scribit ad Philippenses, intentius legeris. Sed et haeretici nolunt ob sacramentum [Col. 0069C] exinaniti Dei per acceptionem formae servilis esse dictum, Pater major me est. Dicamus et nos patrem majorem de solo sacramento generationis: et hunc enim pium sensum nonnulli catholici prosecuti sunt dicentes, patrem et filium ejusdem substantiae, et ideo secundum substantiam alterum altero non esse majorem. Qualis enim pater est Deus, talis et Deus filius est: nihil enim minus ex se genuit, quam ipse est: perfectus enim existens perfectum genuit. Etsi ergo, qua Deus, Deo aequalis est filius; tamen, qua filius, minor dicitur patre: id est, quia filius de patre sit, et plenitudo existens plenitudinem genuit: pater autem genuit filium, et ideo non dixit, «Deus major me est,» sed, Pater major me est.

I. Inter caetera haereticorum, ut scilicet Dei filius factura credatur, etiam hoc ex persona diversae partis ⁜ 1 posuistis, quod legimus in Actibus Apostolorum beato Petro dicente: Certissime itaque sciat omnis domus Israel, quia et Dominum illum et Christum Deus [Col. 0070A] fecit hunc Jesum, quem vos crucifixistis. (Act. II, 36.) Sed hujus quoque quaestionis absolutio manifesta est secundum superiorem expositionem, in qua diximus filium Dei etiam filium hominis factum. Qui etsi pati non potest, quia filius Dei est Verbum et sapientia Dei existens, quia secundum hoc semper impassibilis perseverat sicut et pater ejus; tamen per hoc quod homo factus est, natus de Maria virgine, passibilis est: quippe qui et mortem sustinuit, et mortem crucis, manens in se semper, quia Deus inviolabilis, etiam cum versatur in homine et crucifigitur. Hunc ergo Jesum qui est secundum carnem, Dominum illum et Christum fecit Deus. Nam secundum hoc quod est unigenitus filius Dei, qui est Verbum et sapientia Dei, non est aliqua factura, [Col. 0070B] neque exspectans promotiones, quippe existens in omnibus Deus perfectus, sicut et pater ejus. Hic autem Jesus, secundum carnem ⁜ 2 Christus factus est, quando primum forma illa servilis quam acceperat de Adae peccato, liberata est. Adam enim de dominio in servitutem recidit ex commissione peccati: Omnis enim qui facit peccatum, servus est. (Joan. VIII, 34.) Salvator autem renovavit multo firmius, immo et incorruptibilius in assumpto homine dominium, cum in eo ipsum peccatum quod per Adam fuerat causa abjectae servitutis, abstersit. Sed factus est iterum vere Dominus, cum in illum populi credentes se ejus dominio subdiderunt. Provocatus enim per hortamenta sacrae Scripturae dicentis, Servite Domino in timore (Psal. II, 11) ; unusquisque jam [Col. 0070C] cognoscens in Christo salutare dominium ait: Nonne Deo subdita est anima mea (Psal. LXI, 2) ? Hujus servum fieri summi decoris est, et quasi quaedam supereminens mundo nobilitas. Ideo et Apostolus gloriam suam scribit: Paulus servus Jesu Christi (Rom. I, 1) . Vides quomodo sit factus Dominus, quando illum et is qui persecutus fuerat, suum Dominum pro summa sibi gloria confitetur.

II. Factus est autem ⁜ 3 Jesus secundum carnem non solum Dominus, sed et Christus. In Christi autem nomine, regis sacerdotisque sacramenta versantur. Legimus in veteri Scriptura, sacerdotes et reges apud Israelitas olei unctione consignatos, atque ideo christi vocabantur. Christus enim quod Graece dicitur, hoc apud Latinos unctus sive linitus [Col. 0070D] est interpretatus. Sed Salvator noster vere Christus secundum carnem factus est, existens verus Rex, verus et Sacerdos: utrumque idem ipse, ne quid in Salvatore minus haberetur. Audi itaque ipsum regem factum cum dicit: Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus (Psal. II, 6) . Audi quod etiam sacerdos sit de patris testimonio dicentis: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 4) . Aaron primus in lege ex unctione chrismatis factus est sacerdos; et non dixit, secundum Aaron, ne et Salvatoris sacerdotium [Col. 0071A] successione haberi posse crederetur. Illud enim sacerdotium quod fuit in Aaron, successione constabat: sacerdotium vero Salvatoris non in alterum successione transfertur, eo quod ipse sacerdos jugiter perseveret, secundum quod scriptum est: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Est ergo Salvator secundum carnem, et Rex et Sacerdos, sed non corporaliter unctus, sed spiritualiter. Illi enim apud Israelitas reges et sacerdotes olei unctione corporaliter uncti, reges erant et sacerdotes; non utrumque unus, sed singuli ⁜ 1 quoque eorum aut rex erat aut sacerdos: soli enim Christo perfectio in omnibus et plenitudo ⁜ 2 debetur, qui et legem venerat adimplere. Sed licet non utrumque singuli eorum essent, tamen regali aut sacerdotali [Col. 0071B] oleo uncti corporaliter christi vocabantur. Salvator autem qui vere Christus est, Spiritu sancto unctus est, ut adimpleretur quod de eo scriptum est: Propterea unxit te, Deus, Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV, 8) . In hoc enim plus quam consortes istius nominis unctus est, cum est unctus oleo laetitiae, quo non aliud significatur, quam Spiritus sanctus.

III. Hoc verum esse, ab ipso Salvatore cognoscimus. Nam cum accepisset librum Esaiae, et legisset, Spiritus Domini super me, propter quod unxit me (Luc. IV, 18) , adimpletam tunc dixit prophetiam in auribus auditorum. Sed et Petrus princeps Apostolorum illud chrisma unde Salvator Christus ostenditur, docuit esse Spiritum sanctum, id ipsum et virtutem [Col. 0071C] Dei, quando in Actibus Apostolorum ad fidelissimum et misericordem (Cornelium) qui erat tunc Centurio, loquebatur. Nam inter caetera ait: Incipiens a Galilaea post baptismum quod praedicavit Joannes, Jesum ⁜ 3 Nazareth, quem unxit Deus Spiritu sancto et virtute, hic circuivit faciens virtutes et magnalia, ⁜ 4 atque omnes liberans obsessos a diabolo (Act. X, 37, 38) . Vides quia et Petrus dixit hunc Jesum secundum carnem unctum esse Spiritu sancto et virtute. Unde et vere ipse Jesus secundum carnem factus est Christus: qui unctione sancti Spiritus et rex factus est et sacerdos in aeternum. Haec autem ideo prosecutus sum, ut liquido appareat Jesum filium Dei non secundum quod est Verbum et sapientia Dei, crucifixum, vel factum esse Dominum et Christum; sed [Col. 0071D] secundum hoc quod assumpsit de Maria: quamvis per assumpti hominis passionem, et unigenitum fidelium Dei passum esse dicamus; non quia vere ipse unigenitus filius, qua est Verbum et sapientia Dei, passus est, sed quia quidquid in assumptum hominem ejus injuriae vel passionis illatum est, id totum ad ipsum unigenitum impassibilem Deum quadam ratione revocatur. Unde et apostolus Paulus scribens ad Corinthios ait: Si enim cognovissent (I Cor. II, 8) , scilicet principes hujus saeculi, numquam Dominum majestatis crucifixissent. Si ista manifesta [Col. 0072A] sunt, apparet jam quomodo dictum sit, Certissime itaque sciat omnis Israel, quia et Dominum illum et Christum Deus fecit, hunc scilicet Jesum quem vos crucifixistis; quem et idem Petrus supra virum nominavit dicens: Viri Israelitae audite verba haec: Jesum Nazarenum, virum a Deo probatum in vobis virtutibus et prodigiis et signis (Act. II, 22) ; hunc scilicet Jesum Christum, quem et Paulus hominem dixit scribens ad Timotheum: Unus Deus, unus et mediator Dei et hominum, homo Jesus Christus (I Tim. II, 5) . Qui et dicebat in Evangelio: Nunc autem quaeritis me occidere, hominem qui veritatem locutus sum vobis (Joan. VIII, 40) .

IV. Non pro impio Photino haec loquimur, qui nudum vult esse hominem sine Dei Verbi incarnatione, [Col. 0072B] sed contra Arium antichristum recitamus, qui vult ipsum unigenitum filium, qui est Verbum et sapientia Dei, qua Deum, et non qua hominem crucifixum, et ipsum esse factum Dominum et Christum. Sed etsi durissima obstinatione contendunt dicentes de ipso Deo Verbo scriptum esse, quod Deus illum fecerit et Dominum et Christum; nec sic pertimescimus fiducia veritatis, ne forte per hoc quod scriptum est, Verbum Dei factura credatur. Fac enim Verbum Dei factum esse Dominum et Christum; ⁜ 5 quid hoc praejudicat ejus substantiae, qua semper est Verbum Dei? Intende enim quia non substantiam Verbi Dei dixit esse factam, sed hoc ipsum Verbum quod semper est filius Dei, factum esse Dominum et Christum. Non enim id ipsum est, hoc quod omnino non erat, [Col. 0072C] fieri, et id quod erat, aliquid fieri. Nam et Deus fit aliquoties adjutor et protector, non tamen quia factus est adjutor et protector, jam etiam hoc quod Deus est, factus esse credendus est. Nam et Moyses postea quam divinum sensit auxilium et protectionem, de Deo qui (eum) contra Pharaonem adjuverat et protexerat, dixit: Adjutor, et protector factus est mihi in salutem (Exod. XVIII, 4) ; et multa simillima testimonia invenies, quae ego, ne multum adhuc prolongem, praetereo. Si ergo cum Deus sit adjutor, et protector, non hoc quod Deus est, fieri creditur, sed hoc ipsum quod adjutor et protector esse designatur: quid est quod cum Verbum Dei factum esse Dominum et Christum dicant, putemus Dei Verbi substantiam factam? Numquid quia legimus, Et Verbum [Col. 0072D] caro factum est, ideo ipsum quoque Verbum factum esse credendum est? Sed manifestissime expressum est, non tam Verbum esse factum quod erat in principio apud Deum (Joan. I, 3) ; sed ipsum Verbum quod semper erat, postea factum esse carnem, ut factura; non hoc, quod caro factum est. Ita ergo et cum dicitur Verbum Dei factum esse Dominum et Christum, non eam substantiam Verbi Dei factam esse intelligendum est; sed quia Dominus et Christus ⁜ 6 factum est hoc ipsum Verbum, quod semper Deus erat.

[Col. 0073A] V. Fit autem Dominus eorum, qui se eidem mancipant proposito serviendi. Et da mihi veniam, beatissime Matthaee, si dixero, quod nondum tibi Christus Deus erat Dominus, quando adhuc telonio serviebas. Sed et Apostolis universis tunc primum Dominus factus est, quando derelictis omnibus eidem servire maluerunt. Ipsarum quoque gentium tunc Dominus factus est, quando idolorum vana superstitione derelicta, ipsae gentes se ejus dominio tradiderunt: in quantum enim quis peccati servus est vel mammonae, in tantum Dei servus esse non potest. Cum ergo peccato et mammonae quis abrenuntiaverit, faciens justitiam habendique cupiditatem respuens; tunc Jesus Dominus ejus efficitur. Eadem quoque ratione eum etiam Christum fieri intelligitur: [Col. 0073B] siquidem, ut supra dictum est, reges et sacerdotes Christi vocabulo taxabantur. Factus est ergo Salvator rex eorum, qui regno mortis ulterius non tenentur adstricti; in quorum mortali corpore cessavit regnare peccatum, postea quam ⁜ 1 per divina magisteria didicerunt docentibus Apostolis: Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore (Rom., VI, 12) . Sed et cum fungitur pro nobis sacerdotis officio, Christus verissime factus est, maxime defensor et advocatus pro nobis semper assistens, interpellans quoque patrem, qua solus purissimus sacerdos; ut expiata labe delinquentiae, divina ejus propitiatione servemur. Per haec ergo, quod Jesus factus est Christus et Dominus, non tam substantiae ejus divinae aliquid confertur, quam prospectum est, quibus [Col. 0073C] regni ejus et sacerdotii ac dominii potestas velut munus salutare collatum est. Non videtur absurdum, si illud similiter intelligas, quod ait: Ego autem constitutus sum rex ab eo supra Sion montem sanctum ejus (Psal. II, 6) : etsi enim constitutus rex dicitur, tamen cum ⁜ 2 addidit, supra Sion montem sanctum ejus, ostenditur, quod non de illo regno ejus dicat quod habuit etiam ante quam constitueretur rex supra Sion montem sanctum ejus. Rex enim est ante omnia aeva aevorum, continens (potestate sua omnem quam condidit, creaturam; unde et omnipotens) approbatur, quod possit omnia continere quae facta sunt.

I. Tangamus et illam in ultimo quaestionem, quam inter caeteras addidisti: Dominus, inquit, creavit me initium viarum suarum in opera sua (Prov. VIII, 22) . Dicit haereticus: Vides creaturam esse sapientiam, quae utique interprete Paulo apostolo Christus est. Ergo Christus, inquit, qui est sapientia, non est verus filius, sed creatura factus adoptione exsistens filius. Hoc venenum Arianorum est. Sed o quam caeca impietas ad id videre, quod pium est! Jam semel quia, ut scriptum est, Oderunt sapientiam Domini [Col. 0074A] et verbum non assumpserunt (Baruch. III) , nihil in illa sincerissimi decoris aspiciunt: sicut et lippientibus oculis nulla est visio veritatis, quandoquidem aliter eorum renuntiat aspectus, quam in fide rerum est; sed et cui saporem proprium redundans sui fellis amaritudo vitiavit, si dulcia mella degustet, ut amaram dulcedinem mellis infamat, non recognoscens malum propriae amaritudinis. Sed, o miser haeretice, quid potes veri luminis videre, cum ⁜ 3 caecutias vel ambules in viis tenebrarum, omnia quae sunt impietatis excogitans? Clamet licet vir ille spiritualis suavissimo experimento divinae epulationis invitans: Gustate, et videte quam suavis est Dominus (Psal. XXXIII, 9) : sed tibi, si gustaveris, nihil suave sentitur in Domino, eo quod, sicut scriptum est, [Col. 0074B] venenum aspidum sub labiis tuis est, eo quod os tuum maledictione et amaritudine plenum est (Psal. XIII, 3) . Denique cum infinita et ipse Salomon de Dei sapientia praedicaverit, et ita divine de ea fuerit prosecutus, ut non aliud in illa crederetur, quam quod in natura Dei est: in illis omnibus haereticus caecutiens hoc solum videre se credidit, per quod probaret eam esse creaturam. Sed scriptum est, inquit, Dominus creavit me initium viarum suarum in opera sua. Sed nos non ibimus longius, neque de aliis libris Salomonis, quae sunt pro sempiterna Dei sapientia, proferemus. Sufficit nunc, si de hoc ipso loco unde testimonium protulit, pars diversa superetur.

II. Ais, haeretice, scriptum: Dominus creavit me initium viarum suarum in opera sua: sed intende, quia [Col. 0074C] haec ipsa sapientia nihilominus ait: Ante omnes autem colles genuit me (Psal. VIII, 25) . Quomodo ergo haec ipsa sapientia in eodem loco et creatam se esse dicit, et genitam? Prius est, ut videamus, quid primum sit: utrum quod genita est, an quod creata est. Sed licet primum dixerit: Dominus creavit me initium viarum suarum in opera sua; tamen, ne se creaturam putares, recurrit ad illud quod prius est, in sequenti dicens: Ante omnes autem colles genuit me. Vide enim ne putes postea genitam, quia primum praemiserit se creatam. Etsi enim in ordine sermonum primum positum est quod creata est, deinde autem quod genita; tamen sensus hoc judicat, quod primum est genita, quam creata, ut sit sensus ita sapientiae dicentis: Dominus creavit me initium viarum [Col. 0074D] suarum in opera sua. Sed ne quis me putet per hoc esse creaturam, aut tunc primum esse coepisse, quando me creavit initium viarum suarum in opera sua, subsequor et dico: Ante omnes autem colles genuit me; ut scias prius me genitam, quam creatam. Cum enim dicit: Ante omnes autem colles genuit me, fecit illud esse postea quod creata est, ut praecedat et sit anterius illud, quod genita est. Si ergo sic creata est, ut ante fuerit genita; sensus impietatis exclusus est, ⁜ 4 qua eam dixerat creatam; ut tunc primum substitisse sapientia crederetur, quando et retulit se creatam a Domino initium viarum suarum [Col. 0075A] in opera sua. Ecce enim sensus manifestat, etiam ante quam crearetur, sapientiam substitisse, quippe quae prius est genita, quam creata.

III. Sed magis commendabitur hic sensus catholicus, si et ipsa verba, prout nobis possibile est, discutiantur, quibus vel genitam se referat sapientia vel creatam. Dominus, inquit, creavit me initium viarum suarum in opera sua. Intende, quia cum dixerit: Dominus creavit me, non tacuit, ne vere creatura putaretur, sed prosequitur explanans quid sit creata, et ob quam causam sit creata. Ait enim, creavit me initium viarum suarum: et cum sequitur, in opera sua, palam est, quod ostendit et causas cur creata sit initium viarum Domini. Non ergo sapientia, quasi quae non esset, creata est ad hoc ut esset; sed cum [Col. 0075B] semper substantialiter fuerit, tunc creata est secundum dispensationem initium viarum Domini, et in opera Domini creata est. Initium ergo viarum Domini creata est, et in opera Domini creata est sapientia: non tamen, quia substantialiter ante non erat, ideo creata est sapientia. At vero cum dicit se ante omnes colles genitam, non propter (aliquam rem dicit se esse genitam; sed exsistens semper) patris sempiterna progenies, ob quasdam causas creatam se dicit, initium viarum Domini, id est, in opera Domini. Ergo et ex hoc manifestum est non esse creaturam sapientiam, quae in aliud creata est, id est, in opera Domini; cum ipsa sit genita, non in opera, sed de patre, ut diximus, exsistens sempiterna progenies.

IV. Sed et hoc intendendum est, quod aliud est [Col. 0075C] dicere creari sapientiam, et aliud est dicere quod sit creatura. Quamvis enim legatur creata esse sapientia, nusquam tamen legitur quod sit creatura. Non enim omne quod creatum est, jam creatura dicendum est, licet omnis creatura creata sit: sicut nec omne quod factum est, jam factura asseveranda est, licet omnis factura facta sit. Si videtur obscurum, exemplo dilucidabo. Legimus quemdam gratulari, ac dicere ad Deum: Ego autem cantabo virtutem tuam, exaltabo mane misericordiam tuam, quia factus es susceptor meus, et refugium meum in die tribulationis meae (Psal. LVIII, 17) . Ecce Deus factus est susceptor et refugium; non tamen Deus factura est: et hoc est, quod dixi: Non omne quod factum est, jam factura dicendum est. Deus enim non exsistens factura, [Col. 0075D] qui semper est, factus est susceptor et refugium in die tribulationis homini; ut quod factus est susceptor et refugium in die tribulationis homini, videatur contulisse, quod factus est; non tamen quia susceptor et refugium homini factus est, etiam Deus quoque factura esse credendus est, cujus divina substantia sempiterna est. Similiter et sapientia si creata dicacur, non tamen creatura est, quae semper est: sed cum exsistat semper, creatur ad aliquid ut prosit, non ut creatura dicatur quasi facta, quae non fuit. Erat enim inseparabilis a Deo Dei sapientia: et haec ipsa exsistens Dei sempiterna progenies, creata est initium viarum Domini.

[Col. 0076A] V. Sed adhuc apertius edisseram. Certe sapientia Dei ipsa est, quae et Verbum esse scribitur, ut in superioribus ostensum est. Et numquid quia de Verbo Dei scriptum est: Et Verbum caro factum est, jam et Verbum facturam asseveramus, quasi tunc primum esse coeperit, cum caro factum est? Sed bene, quia apertissime demonstratum est per Verbum omnia facta, et in ultimis temporibus hoc ipsum Verbum carnem factum. Non ergo factura est Verbum Dei, licet factum caro esse dicatur: ita et sapientia licet dicatur creata esse initium viarum et in opera (ejus), non tamen creatura est; quam constat ante omnem esse creaturam, quandoquidem omnia in sapientia facta sint (Psal. CIII, 24) . Addo et hoc, quia non omne quod creari dicitur, quasi fiat in substantia, [Col. 0076B] intelligendum est. Denique quidam vir videns cor suum quibusdam sordibus infectum, precem fundit ad Dominum dicens: Cor mundum crea in me, Deus (Psal. L, 12) : non utique cordis substantiam in se fieri precabatur, sed ut hoc ipsum cor in eo exsistens, quod ei erat sordidum, creari mundum. Non omne quod creari dicitur, jam statim et secundum substantiam fieri intelligendum est: quandoquidem cor quod erat, id ipsum, ut mundum crearetur a Domino, precabatur. Ergo et sapientia cum creata dicitur, non tam substantia ejus, quasi quae non erat, facta est; sed ipsa exsistens, ut saepius dictum est, creata est initium viarum in opera ejus. Ergo quod creata est sapientia, ad mysterium vel rerum creandarum vel humanae dispensationis intellige, quam [Col. 0076C] cum Dei sapientia dignanter assumit, creata dicitur: quod vero se genitam dicit, ut nihil in illa minus divinitatis agnoscas, quam habet ille qui genuit. Valde enim impium est credere, quod aliquando Deus sine sua fuerit sapientia. Unde et quia vere genita est a Deo sapientia, (idem) exsistens secundum substantiam quod est genitor; sapientia autem ipsa Christus est (I Cor., I, 24) : ergo Christus qui est sapientia, non est adoptione filius, sed verus filius, exsistens Dei progenies, et non factura.

I. Universas quas de Patre et Filio scripseras quaestiones, prout Dei gratia praestitit, arbitror absolutas: [Col. 0076D] si tamen hoc apud te verum est, tua religiosa prudentia judicabit: quamvis fatear et coarctatione temporis, et rei festinatione, et ipso arido angusti mei sermonis eloquio, summas earum me potius tetigisse quam plenitudinem prosecutum; quia non ut librum, sicut praedixi, scribere coeperam, sed ut quasi cujusdam abbreviationis de fide quaedam taxatio signaretur; ⁜ 1 ne ad hoc me tua mira benevolentia provocatum infidelem crederes, si tacerem. Sed nunc de sancto Spiritu, etsi breviter, confitendum est: ne si non aliquid de eo specialiter dixerimus, credamur similiter blasphemare, sicuti et illi qui dicunt illum esse creaturam. Horum tamen miramur [Col. 0077A] insaniam, quod impie sentiant de eo quem sanctum Spiritum confitentur. Si enim Spiritus sanctus est, quomodo creatura est? non enim sic sanctus est, ut caeteri, qui ad sancti vocabulum fide et Deo placita conversatione atque ipsius sancti Spiritus signatione venerunt: sed ipse naturaliter semper sanctus est ita, ut alios sanctificet, non tamen ut ipse, quasi ut ⁜ 1 qui ante non habuerit, extrinsecus acceperit sanctitatem. Hoc nomen sancti ita possidet Spiritus, ut possidet Pater et Filius: possidet autem, non ipse aut Pater exsistens aut Filius, sed Spiritus Dei. Si autem Spiritus Dei dicitur, non ut angelus Dei, neque ut homo Dei, quorum natura a divina substantia inaestimabiliter discreta est; sed sic est Spiritus Dei, ut sit ejusdem [Col. 0077B] substantiae cum Patre et Filio: quia et una sanctitas est Patris et Filii et Spiritus sancti: quandoquidem idem Spiritus sanctus usque adeo vere et naturaliter sanctus est, ut hoc ei naturaliter et verum sit vocabulum. Intende enim ad verba Salvatoris dicentis: Euntes ergo nunc, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti (Matth., XXVIII, 19) . Sicut enim verum vocabulum est Patris, et verum vocabulum Filii est; ita verum est vocabulum Spiritus sancti. Et quomodo verum vocabulum Patris dicatur, scire poterimus, si animadvertamus quomodo verus Deus dicatur.

II. Multi dicuntur dii, sed non sunt vere dii; et tadeo nunc de satana ac daemoniis eorumque similibus, qui usurpatione impia dii vocantur. Dicti sunt [Col. 0077C] quidem et homines dii secundum hoc testimonium: Ego dixi: dii estis, et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI, 6) : sed quam non vere sint dii, subsequentia manifestant, quae ita se habent: Vos autem sicut homines moriemini, et sicut unus de principibus cadetis (Ibid., 7) . Si ergo ubi quilibet sancti, dii vocantur; hoc illis pie et cum justitia viventibus ex Dei gratia provenit, maxime cum in eis Spiritus sanctus inhabitet; de quo quidem vocabulo excidunt, si non ambulare in viis Domini perseverent: nemo ergo de creaturis verus est Deus, quia nemo naturaliter Deus est. Solus autem Deus naturaliter verus Deus est, hoc ipsum exsistens sine initio et fine. Per hanc nunc veri Dei intelligentiam intelligamus et verum vocabulum patris. Apud homines exinde pater quis [Col. 0077D] dicitur, ex quo genuit filium: sed licet ex se genuerit filium, tamen non proprie verus est pater, cui accessit hoc vocabulum, et hoc ipsum a Deo praestitum: ⁜ 2 qui quidem et tam diu pater dicitur, quam diu ejus vivit filius. Sicut enim nato ex se filio vocabulum patris adeptus est, ita et morte filii vocabulum patris amittit. Deus autem solus proprie verus est Pater, qui sine initio et fine Pater est. Non enim aliquando coepit esse quod Pater est; sed semper Pater est, semper habens Filium ex se genitum; sicut et semper verus est Deus, sine initio et fine perseverans. Ergo sicut vocabulum veri Dei solus [Col. 0078A] obtinet, qui sine initio et fine solus Pater vocatur; ita intelligamus et verum vocabulum Filii Dei. Apud homines enim qui filius est, coepit esse quod filius est, et morte patris amittit hoc vocabulum. Frequenter autem et de filii vocabulo transit in vocabulum patris, cum genuerit filium: non est ergo proprium et verum vocabulum filii in creatura, qui et esse coepit filius, et potest hoc vocabulum non habere vel patris occasu, vel cum idem ipse transfertur in vocabulum patris, etiam ante quam conditio mortis obveniat. Solus autem Filius Dei verus est filius, exsistens hoc sine initio, sine fine, semper habens Patrem, et numquam ipse, ut est unigenitus, generans accipit vocabulum patris. Unde et proprium et verum vocabulum filii in solo Filio Dei est, habens hoc naturaliter, [Col. 0078B] sicut et naturaliter verus Deus est. Si ergo cognovimus quomodo proprium et verum vocabulum patris est, et quomodo proprium et verum vocabulum filii est; sequitur, ut intelligamus ita, quomodo proprium et verum vocabulum est Spiritus sancti.

III. Scilicet cum hoc ipsum est naturaliter Spiritus sanctus, sine initio, sine fine; numquam enim ex aequa nominis auctoritate cum Patris et Filii veris vocabulis sancti Spiritus vocabulum jungeretur, si non et sancti Spiritus proprium verumque vocabulum probaretur. Si ergo hoc ei proprium et verum et naturaliter, sine initio et fine vocabulum est; non est igitur creatura Spiritus sanctus, qui ita proprium et verum vocabulum sancti Spiritus habet, sicut nulla potest habere creatura. Sed et cum [Col. 0078C] praecipit Dominus, ut gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti baptizentur; apertissimum est Spiritum sanctum non esse creaturam, vel ex ipsa societate quae illi una cum Patre et Filio est; vel quod numquam praeciperet Dominus, ut in creaturae nomine aliquis baptizaretur: multum enim divinae potentiae derogaretur, si cum confessione divini nominis par quoque creaturae confessio poneretur. Et bene, quod unum nomen posuit dicens: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti; ut una principalis auctoritas crederetur indivisibilis et perfectae Trinitatis. Quomodo enim Spiritus sanctus a principali auctoritate discretus esse credatur, quando de ipso scriptum legimus in quinquagesimo Psalmo: Et spiritu principali confirma me (Psal. L, 14) ? [Col. 0078D] Ergo et per hoc ostenditur, quod una est principalitas Patris et Filii et Spiritus sancti: siquidem et in omni conditione Patri et Filio consors invenitur. Accipe interim vel unum testimonium: Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6) . Et per hoc ergo ostenditur Spiritum sanctum non esse creaturam: siquidem et ipse cum Patre et Filio conditor approbatur. Dicam plene et Deum, et Dominum Spiritum sanctum, doctus ⁜ 3 a majoribus ecclesiasticis viris, qui et ipsi testimonia Scripturarum divinarum prius a viris apostolis eruditi, suis posteris tradiderunt. Exsequerer [Col. 0079A] et ego singula illa quaeque testimonia, nisi apud animam fidelem de his quoque quae supra breviter intimata sunt, sancti Spiritus divinitas eluceret: maxime quia et nunc mihi non tam disputatio de Spiritu sancto proposita est, quam ut de divino ejus nomine pia confessio signaretur. Hoc tamen ad compendium probandae divinitatis ejus subdam, quod etiam per hoc ipsum Deus probatur Spiritus sanctus, per quod ostenditur non esse creatura. Omne enim quod est, aut divinitas est aut creatura: sed Spiritus sanctus hoc ipsum exsistens, sine initio et fine, non est creatura: ergo Spiritus sanctus res est divinitatis, quia incorruptibilis et indemutabilis et sempiternus Spiritus Dei. Una est ergo divinitas Patris et Filii et Spiritus sancti, sicut et una sanctitas ejusdem perfectae et inseparabilis Trinitatis.

[Col. 0079B] IV. Sed hic finem faciamus: in quantum enim quis intentior ad sacras Scripturas de fide loqui voluerit, in tantum non deerit quod loquatur. Hoc autem non ambigo, quod si quis forte eloquens haec ipsa legerit, delinquentiam incompti sermonis inveniet; non tamen, si fidelis est, piae confessionis errorem, quam quidem in nobis ex Dei gratia praestitam cupimus usque ad mortem, auxilio ejus qui praestitit, vindicare sine labe communionis haereticorum atque praevaricatorum, quia et Deo teste metuimus eorum damnationis participes inveniri. [Col. 0080A] Viderit si quis putat se de eorum societate reum non posse fieri, habens conscientiae propriae fiduciam, quia fidem integram vindicat ita, ut numquam ipse ejus fidei praevaricator exstiterit: tamen ego in causa Dei cautius timere compellor; siquidem et de ipsis cautum legimus: Haereticum hominem post unam correptionem devita, sciens quoniam perversus est hujusmodi, et peccat, et est a semetipso damnatus (Tim. III, 10, 11) . Sed et de poena praevaricatorum legimus, dicente Esaia: Et veniet omnis caro in conspectu meo adorare in Hierusalem, dicit Dominus Deus. Et procedent sancti, et videbunt membra hominum qui praevaricati sunt in me. Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur: et erunt in visione omni carni (Isa., LXVI, 23, 24) . Sed et Apostolus ait: Nolite jugum ducere cum infidelibus (II Cor., VI, 14) ; quia et alibi idem Apostolus post descriptionem malorum: Non solum, inquit, qui faciunt ea, sed etiam qui consentiunt facientibus ea (Rom., I, 32) . Et multa alia sunt testimonia divina, quibus supradictorum consortium prohibetur. Sed ego haec ipsa, licet breviter, ⁜ 1 intimavi, ne nos de vana superstitione credat aliquis nolle communicare cum talibus, quos perspicit per divinam sententiam reprobari. Divinitas te incolumem ac beatam in fide sui nominis etiam in regno coelorum praestet cum tuis omnibus affectibus inveniri.

I. Temporibus Constantii imperatoris, filii Constantini, durior orta est persecutio Christianorum ab impiis haereticis Arianis, annuente Constantio, qui et Athanasium episcopum resistentem haereticis persecutus est, et ut damnaretur ab omnibus episcopis imperavit. Quod etiam metu principis facere tentaverunt omnes ubique pontifices, inauditum innocentemque damnantes. Sed Liberius Romanus episcopus, et Eusebius Vercellensis, et Lucifer Caralitanus, et Hilarius Pictavensis dare sententiam noluerunt. Hi ergo mittuntur in exsilium pro fide servanda. Cum Liberio Damasus diaconus ejus se simulat proficisci: unde fugiens de itinere, Romam rediit, ambitione [Col. 0081B] corruptus. Sed eo die quo Liberius ad exsilium proficiscebatur, clerus omnis, id est presbyteri et archidiaconus Felix, et ipse Damasus diaconus et cuncta Ecclesiae officia, omnes pariter, praesente populo Romano, sub jurejurando firmaverunt, se, vivente Liberio, pontificem alterum nullatenus habituros. Sed clerus contra fas, quod minime decebat, cum summo perjurii scelere, Felicem archidiaconum ordinatum in locum Liberii susceperunt. Quod factum universo populo displicuit, et se ab ejus processione suspendit. Post annos duos venit Romam Constantius, pro Liberio rogatur a populo; qui mox annuens ait: Habetis Liberium, qui qualis a vobis profectus est, melior revertetur. Hoc autem de consensu ejus, quo manus perfidiae dederat, indicabat. Tertio anno [Col. 0081C] redit Liberius, cui obvians cum gaudio populus Romanus exivit: Felix notatus a senatu vel populo, de Urbe propellitur, et post parum temporis, impulsu clericorum qui perjuraverant, irrumpit in Urbem, et stationem in Juli basilica trans Tiberim dare praesumit: quem omnis multitudo fidelium et proceres de Urbe iterum cum magno dedecore projecerunt.

II. Post annos octo, Valentiniano et Valente conss., X kalendarum Decembrium die defunctus est Felix: Liberius misericordiam fecit in clericos qui perjuraverant, eosque in locis propriis suscepit. Itemque octavo kalendas Octobris, Gratiano et Dagalaiso conss., Liberius humanis rebus eximitur. Tunc presbyteri et diacones, Ursinus, Amantius et Lupus, cum plebe sancta quae Liberio fidem servaverat in exsilio constituto, coeperunt in basilica Juli procedere, et [Col. 0082A] sibi Ursinum diaconum pontificem in locum Liberii ordinari deposcunt. Perjuri vero in Lucinis Damasum sibi episcopum in loco Felicis expostulant: Ursinum Paulus Tiburtinus episcopus benedicit. Quod ubi Damasus, qui semper episcopatum ambierat, comperit, omnes quadrigatios et imperitam multitudinem pretio concitat, et armatus fustibus ad basilicam Juli perrumpit, et magna caede fidelium per triduum debacchatus est. Post dies septem cum omnibus perjuris et ⁜ 1 arenariis quos ingenti corrupit pretio, Lateranensem basilicam tenuit, et ibi ordinatus episcopus, et redimens judicem Urbis Viventium, et praefectum annonae Julianum, id egit ut Ursinus, vir venerabilis qui prius fuerat pontifex ordinatus, cum Amantio et Lupo diaconibus in exsilium mitteretur. [Col. 0082B] Quod ubi factum est, coepit Damasus Romanam plebem quae se nolebat procedere, fustibus et caede varia perurgere. Presbyteros quoque numero septem detentos per officium nititur ab Urbe propellere. Sed plebs fidelis occurrens eosdem presbyteros eruit, et ad basilicam Liberii sine mora perduxit.

III. Tunc Damasus cum perfidis invitat arenarios, quadrigarios et fossores, omnemque clerum, cum securibus, gladiis et fustibus, et obsedit basilicam hora diei secunda, septimo kalendarum Novembrium die, Gratiano et Dagalaiso conss., et grave praelium concitavit. Nam effractis foribus, igneque supposito, aditum unde irrumperet exquirebat. Nonnulli quoque de familiaribus ejus, tectum basilicae destruentes, tegulis fidelem populum perimebant. Tunc [Col. 0082C] universi damasiani irruentes in basilicam, centum sexaginta de plebe, tam viros quam mulieres, occiderunt, vulneraverunt etiam quam plurimos, ex quibus multi defuncti sunt: de parte vero Damasi nullus est mortuus. Post tres autem dies, sancta plebs in unum convenicus, coepit adversus eum Domini mandata recitare, dicentes: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam vero non possunt occidere. Psallebat etiam in laudibus, et dicebat: Posuerunt mortalia servorum tuorum escas volatilibus Coeli, carnes sanctorum tuorum, bestiis terrae. Effuderunt sanguinem eorum, velut aquam in circuitu Hierusalem; et non erat qui sepeliret. Saepe itaque eadem plebs adunata in basilica Liberii clamabat dicens: Christiane imperator, nihil te latet. Omnes episcopi Romam veniant: agatur causa quintum jam bellum Damasus [Col. 0083A] fecit: a sede Petri homicidas foras. Dei autem populus episcopos convenire multis precibus exorabat, ut memoratum, tanta impietate maculatum, sententia justa procellerent, quem in tantum matronae diligebant, ut matronarum auriscalpius diceretur.

IV. Voces ergo plebis ad Valentinianum sunt delatae principem, qui pietate commotus, reditum concessit exsulibus. Tunc Ursinus cum Amantio et Lupo diaconibus, XVII kalendarum Octobrium, Lupicino et Jovino conss. ad Urbem rediit: cui plebs sancta gratanter occurrit. Sed Damasus tantorum sibi conscius scelerum, non mediocri timore concussus, redemit omne palatium, ne facta sua principi panderentur. Imperator nesciens quid Damasus perpetrasset, edictum prorogat, ut Ursino exsilio relegato, nulla ulterius [Col. 0083B] populos contentio nefanda collideret. Tunc Ursinus episcopus, vir sanctus et sine crimine, consulens plebi, tradidit se manibus iniquorum, et sexto decimo kalendas Decembres jussione imperatoris ad exsilium sponte properavit. Sed populus timens Deum nullisque persecutionibus fatigatus, non imperatorem, non judicem, nec ipsum auctorem scelerum et homicidam Damasum timuit, sed per coemeteria martyrum stationes sine clericis celebrabat. Unde cum ad sanctam Agnem multi fidelium convenissent, armatus cum satellitibus suis Damasus irruit, et plurimos vastationis suae strage dejecit. Quod factum crudelissimum nimis episcopis Italiae displicebat. Quos etiam cum ad natale suum solemniter invitasset, et nonnulli convenissent ex eis, precibus apud eos [Col. 0083C] molitur et pretio, ut sententiam in sanctum Ursinum proferant. Qui responderunt: Nos ad natale convenimus, non ut inauditum damnemus. Ita prava ejus intentio caruit quo nitebatur effectu. Exinde presbyteri diversis modis afflicti, per exsilia et peregrina loca dispersi sunt, ex quibus Marcellinus et Faustinus presbyteri, de confessione verae fidei, ostentatione sacrae communionis, et persecutione adversantium veritati, preces Valentiniano, Theodosio et Arcadio principibus obtulerunt ita.

I. Deprecamur mansuetudinem vestram, piissimi imperatores, Valentiniane, Theodosi et Arcadi, ut haec in contemplatione Christi Filii Dei qui vestrum [Col. 0083D] juvat imperium, infatigabiliter legere dignemini. Sublime regnum vestrum tum ad sublimiora, Dei Patris omnipotentis et Christi unigeniti Filii ejus opitulatione conscendit, cum nec in exiguis hominibus despicitis veritatem, nec in multis vel potentibus mendacium roboratis. Hoc etenim justissimum est et saluberrimum apud regnum justitiae, ut personae probentur ex merito veritatis, non veritas praesumatur ex potentia personarum. Siquidem jus saeculi ideo scriptum est, ne contra verum aequumve potentia vel multitudo praevaleat, etiamsi ab exiguis vindicetur. Quod si haec tanta cura, etiam in rebus [Col. 0084A] reipublicae, vestrae tranquillitatis provisione servanda est, ut contra omnem vim potentiamve, etiam in minimis jus veritatis obtineat, quo possit tradita vestro imperio Dei nutu florere respublica: quomodo in negotiis divinis sanctae fidei veritas impiorum caterva et fraudulentissimis eorum circumventionibus obfuscatur et premitur? maxime cum vos principes Romani imperii piam Christianae religionis fidem puritatemque tot vestris constitutionibus vindicetis. Totum quidem, quia veneratores Christi Filii Dei, pro fide catholica decernitis, et omni nixu contra haereticos et perfidos imperii vestri auctoritate conscribitis. Non quasi aliqua propriae sententiae nova tentantes, sicut quidam anteriores principes in suam aliorumque perniciem conati sunt, sed [Col. 0084B] ut ostendatis vestras sententias, vestramque fidem, cum sacris scripturarum divinarum sententiis et piis confessionibus convenire.

II. Sed hoc, cum magis post atrocissimas prioris temporis persecutiones juvare sanctam deberet Ecclesiam, magis affligit, cum iidem ipsi egregii episcopi, qui eam antehac sub assertione vel assensu haereseos persecuti sunt, nunc quoque sub auctoritate catholici nominis persequuntur, et quanto nunc sub ementita piae fidei professione hoc fraudulentius agunt, tanto et perniciosius grassantur, et dolentius aestuat veritas, quod ei adhuc non licet nec sub vobis imperatoribus qui piam fidem defenditis, respirare. Sed ne hoc ad invidiam sine rei probatione referre videamur, causam ut possumus explicamus. [Col. 0084C] Quaesumus autem supplices, quatenus regias aures vestras nobis exiguissimis commodetis, dum ostendimus non nos esse haereticos, et tamen quasi haereticos vehementer affligi: cum nec ipsi qui nos vehementer affligunt, vel socii eorum, possint nunc dicere vel probare quod simus haeretici. Sed ne quidem de se negare, quod superiori tempore haeresim aut acerrime vindicaverint, cum intolerabili supplicio fidelium, aut certe ei manus dederint, damnata catholica fide quam prius asserebant, dum metuunt pro Christo Filio Dei exsilium perpeti, pro quo etiam laico fideli quaevis mors atrocissima subeunda est: quia nobis donatum est, ut ait Apostolus (Philipp., I, 29) , pro Christo non tantum ut in eum credamus, sed ut et pro illo patiamur. Talis [Col. 0084D] enim mors vel passio, immortalitatis occasio est.

III. Non latet mansuetudinem et devotam Deo religionem vestram, quam impia quamve pestifera sit haeresis Ariana, contra quam a patribus nostris apud Nicaeam speciali vigore conscriptum est: ita ut apostolicae fidei pia confessio servaretur, atque ipsius haereseos perpetua damnatione firmaretur, ne quis falli posset in posteris. Sed Arius, ut cor Pharaonis, non credens divinam in se tunc datam fuisse sententiam, nescio qua ratione ⁜ 1 subripuit apud Constantinum, sperans quod ipsius suffragio specialium sacerdotum sententia rescissa, recipi posset in Ecclesiam. [Col. 0085A] Denique ipse Constantinus jusserat, ut ei sanctus ac beatae memoriae episcopus Alexander communicaret: non ille Alexander, qui fuit divinae fidei episcopus in Alexandria, qui et plenus sapientia et Spiritu sancto fervens, eumdem Arium primus et detexit et expulit, et in perpetuum damnavit; sed iste Alexander, qui in hac urbe Constantinopolitana fuit et ipse admirabilis episcopus. Qui cum videret quod Arius saeculi istius rege niteretur, exclamavit ex imo pectoris dolore, stans in loco sacrarii, ad Christum verum et sempiternum regem et Dominum omnium regum, ne illam labem in Ecclesiam pateretur intrare. Cujus oratio quam constans fuerit, quam fidelis, hinc probatum est, quod idem Arius, antequam intraret Ecclesiam, dedit poenas novas et gravissimas [Col. 0085B] usque ad turpem interitum. Nam cum pridie quam se putavit sanctam Ecclesiam imperatoris auxilio homo impius intraturum, cum nihil languoris, nihil doloris in corpore pateretur, sed quod gravius est, solo animi morbo insanabiliter aegrotaret, humana consuetudine secessum petiit, atque illic cum sederet, gravissimo repente dolore cruciatus, omnia sua viscera, et ipsum cor quod erat thesaurus impietatis, effudit in stercora; atque ita, mirabile dictu, ⁜ 1 internis omnibus evacuatis attenuatus est, et ad momentum sicut luridati corporis tabe resolutus est, ut per angustias foraminis et sedilis totus ipse laberetur. Digna haec poena impio, digna haec mors turpis pestifero haeretico, atque de spiritu diaboli foetidissimis membris digna haec sepultura. Novo enim [Col. 0085C] exemplo et cruciari debuit et perire, qui novas adversus unigenitum Filium Dei commentatus fuerat impietates, dicens eum non vere de patre natum: et quia erat quando non erat: et quia ex nihilo substitutus est, ne ejusdem substantiae et divinitatis et sempiternitatis et omnipotentiae, cujus et pater est, crederetur.

IV. Hoc ideo retulimus augustae mansuetudini vestrae, ut vero intenta vestra prudentia animadvertat, quam venerabilis fides sit conscripta apud Nicaeam adversus Arium, cui et Deus non solum per auctoritatem Scripturarum divinarum, sed etiam per sacratissimam orationem sancti quoque Alexandri testimonium dedit: et quam exsecrabilis est impia doctrina Arii, quam in ipso Ario novo genere [Col. 0085D] supplicii sententia divina damnavit, non exspectans in illo diem judicii, ut exemplo poenae ejus caeteri perterriti praecaverent. Quo utique exemplo nec illud dubitandum est, etiam hos apud Deum esse damnatos, qui Arii impiam doctrinam renovandam vel suscipiendam esse crediderunt. Quomodo enim eos perpetua poena disjungit, quos impia doctrina non separat? Pares reos etiam vestris legibus unus carcer includit, atque una ferit sententia. Sed et illud ambigi non potest, hos esse vere catholicos, qui per exsilia, per genera suppliciorum, per atrocitatem mortis, illam fidem sine dolo vindicant, quae apud [Col. 0086A] Nicaeam evangelica atque apostolica ratione conscripta est, quam Deus apertissime probavit supplicio Arii impugnantis eam. Quod si haec apud vos vera sunt, quae apud scripturas divinas vera roborantur, advertite, piissimi et religiosissimi imperatores, in quo rei sint qui sub his divinis regulis et professionibus fidem suam ac devotionem Christo Deo consecraverunt, nullum timorem divino timori praeponentes. Sed licet Arius sit sepultus in stercoribus, aliquos tamen reliquit suae impietatis haeredes. Denique non defuerunt vermes, qui de ejus putrido cadavere nascerentur. Per quos quae gesserit diabolus artifex erroris, longum est exsequi, etiam si exsequi possemus: infinita sunt enim et incredibilia, non tamen falsa.

[Col. 0086B] V. Illud vero nunc quod ad praesentem causam facit exponimus, quod qui imperatorem Constantium per fraudulentam disputationem Arianae impietatis participem fecerunt, dedissent et isti in praesenti poenas, si non oporteret, secundum Apostoli sententiam (I Cor., XI, 9) , et haereses esse, ut probati manifesti fierent. Habentes ergo, hi quos diximus vermes Arii, assentientem sibi regiam potestatem, primum quidem per singulos in eversionem catholicae fidei et in excidium sacrae religionis, pro Ariana impietate contendunt: ita ut resistentes, aut calumniis appeterent, vel poenis vel exsilio cruciarent et necarent. Ubi tantum amplius per suam rabiem grassati sunt, et fecerunt sibi ubique terrorem, non jam contenti ire per singulos. Postremo cogunt [Col. 0086C] undique in unum episcopos convenire, et datur locus ad synodum, Orientalibus quidem Seleucia Isauriae, Occidentalibus vero civitas Ariminensis. Atque illic primum quidem episcopi pro sancta fide venientes, confirmant illam expositionem quae apud Nicaeam conscripta est, ita ut nihil inde minueretur, quod evangelicam fidem verbis inexpugnabilibus explicaret, et Arii impiam doctrinam divina auctoritate damnaret. Tunc demum oblatam ab Ursacio, Valente, Germinio et Caio hujusmodi fidei conscriptionem, quae et fidem catholicam reprobaret, et Arium absolveret, imo et introduceret pestiferam ejus doctrinam, exsecrantur et damnant tam impiam fidem eorum. Quin etiam ipsos, inexpiabile scelus esse judicantes, si patrum fidem venerabilem [Col. 0086D] violent, si hos tam impios, atque impiam eorum conscriptionem pateretur Ecclesia. Mittunt quoque decem legatos ad imperatorem Constantium, scribentes quae gesta sunt, et hortantes simul ut ipse quoque decreta Patrum pro fide venerabili contra haereticos inviolata servaret. Mittunt sane et haeretici legatos, quos tunc familiarissime, et ut suos suscepit Constantius. Eos veros legatos qui pro fide catholica contra haereticos venerant, reprobat, et per suos nunc gratia invitat, nunc minis perterret, et interim sola dilatione discruciat, ut in ultimum, cum iram regis metuunt, cum non dignantur pro [Col. 0087A] Christo Filio Dei exsilium perpeti, cum propriis sedibus et ecclesiarum perniciosissimis possessionibus oblectantur, rescindant quod pie vindicaverant, et suscipiant quod ut impium damnaverant.

VI. Liceat in hoc apud vos religiosos imperatores in causa Dei dolentius ingemiscere: Episcopi plus iram regis terreni timuerunt, quam Christum verum Deum, et sempiternum regem. Gravius exsilium temporale esse crediderunt, quam perpetuam poenam secundum Esaiam indormitabilis vermis (Isa., LXVI, 24) , et ignis inexstinguibilis. Suaviora habuerunt propria domicilia et possessiones, quam in regno Christi beatam et perpetuam habitationem. Sed Constantius, non contentus ruina et labe decem legatorum, mittit Ariminum, ut omnes illic episcopi [Col. 0087B] similiter verterentur. Qui et ipsi, malo exemplo illo legatorum suorum, piam fidem patrum quam vindicaverant, reprobant, subscribentes in illa fide Arianorum quam integro et libero judicio damnaverant. Advertit sapientia vestra, Ariminensem synodum piissime coeptam, sed impiissime terminatam. Eadem autem et apud Seleuciam Isauriae ab episcopis impietas commissa est. Judicate, piissimi et religiosissimi imperatores, in quo rei sunt, et in quo merentur affligi, qui nolunt cum talibus episcopis convenire: qui cum primum fidem integram vindicarent et impiam fidem reprobarent, postea cum metuunt exsilium, cum rebus suis e tsedibus oblectantur, vertunt sententias, damnantes ad nutum haeretici imperatoris, illam apostolicam quam vindicaverant [Col. 0087C] fidem, vel suscipientes illam Arii quam reprobaverunt impietatem.

VII. Nonne gratum habere debuerunt, si tamen credebant futurum Dei judicium, omnia mala perpeti, quam esse venerabilis fidei proditores, cujus veritas sancti quoque Alexandri orationibus et Arii supplicio fuerat approbata? maxime cum et gloriosae passionis praecessisset exemplum, licet paucissimorum episcoporum, qui ne evangelicam apostolicamque fidem violarent, ne impiis acquiescerent, non exsilium, non supplicium, nec aliquam mortis atrocitatem recusarunt. Denique ante synodum Ariminensem Paulinus de Treveris constantissimus episcopus datur in exsilium, piam fidem vindicans et exsecrans consortium Arianorum. Sed et apostolicus [Col. 0087D] vir Lucifer de Sardinia Caralitanae civitatis episcopus, ob hoc quod bene esset agnitus per contemptum saeculi, per studium sacrarum litterarum, per vitae puritatem, per constantiam fidei, per gratiam divinam, a Romana Ecclesia missus est legatus ad Constantium, et ob hoc quod fidem venerabilem vindicavit, quod detexit et convicit haereticos, ductus est in exsilium cum omni atrocitate injuriarum. Similiter [Col. 0088A] et Eusebius a Vercellis, nec non et Dionysius Mediolanensium, Constantio regi primum familiaris, cum adhuc ignoraret eum fautorem esse haereticorum, postea tamen quam ei cognitum est et probatum, quod haereticos vindicaret, respuit regis impiam familiaritatem, malens exsilium, ne Christi Dei amicitiam perderet, ne sanctorum consortium non haberet. Sed et Rodanius mittitur in exsilium, necnon et Hilarius, qui et scripta contra haereticos et praevaricatores edidit: licet postea vero interruperit favens praevaricatoribus, ut non dicamus interim quia ⁜ 1 ubi et haereticis, in quos eloquentiae suae viribus peroraverat. ⁜ 2 Maximus quoque de Neapoli Campaniae, eo quod esset inhabili stomacho et corpore delicatior, primum quidem ut caderet diu afflictus injuriis, deinde ubi ob animi constantiam [Col. 0088B] fideique virtutem, carnis infirmitate non vincitur, ductus est in exsilium, atque illic martyr in Domini pace requievit. Sed et Rufinianus, mirae quidem simplicitatis, sed admirabilior in tuenda fide, effusione sui sanguinis praevenit exsilium. Denique cum pro fidei integritate persistit, hunc Epictetus, atrox ille et dirus de Centumcellis episcopus, ante rhedam suam currere coegit, et cum diu currit, sic in via ruptis vitalibus sanguinem fundens exspiravit. Sciunt hoc Neapolitani in Campania, ubi reliquiae cruoris ejus in obsessis corporibus daemonia affligunt: pro gratia utique fidei illius, pro qua sanguinem fudit. Fuerunt et alii episcopi de Aegypto licet pauculi, quorum alii in fugam versi sunt, alii vero [Col. 0088C] in exsilium dati, eo quod nollent cum episcopis impiis et crudelibus convenire.

VIII. Quam utique salubre fuerat, quam pulchrum quamve gloriosum, si omnes illi episcopi, pari virtute et simili conspiratione, fidem quam recte semper vindicaverant, in finem usque servassent, non exsilia, non supplicia pertimescentes, ad capiendam utique futuram in Dei Christi regno perpetuam beatitudinem! Et tacemus, quod fortassis etiam et intelligere fecissent magnum pretium esse istius fidei, pro qua nullus episcoporum exsilium, proscriptiones, tormenta, mortemque recusaret. Sed paulum territus tantus episcoporum numerus catervatim dederunt manus impietati, et ad majorem jam vesaniam inclinavit impietas tam facili strage multitudinis. [Col. 0088D] Non hoc minus sacrilegium est, non hoc minor impietas, quam si sub persecutore gentili idolo sacrificatum esset: quoniam et haeresi perterritum subscribere, daemoniis sacrificare est. Siquidem docentibus scripturis divinis, doctrina daemoniorum est haeresis, sicut et idololatria. Interea quia apud quosdam multitudo praeponitur veritati, eo quod pauculos habeat sectatores, et ob hoc affligimur, [Col. 0089A] quod in paucis sequimur inviolabilem fidem, et multos vitamus propter impias haereses, et sacrilegas praevaricatorum subscriptiones: quid censetis in hac causa, o justissimi imperatores et catholicae fidei vindices, de his duabus partibus cui calculum datis? Una est pars, in qua sunt multi episcopi. Sed ubi sunt multi, illic per praevaricationem sacra Christi fides violata est, semper ante defensa; illic metu regis, Arii suscepta impietas est, semper ante damnata. Ubi vero paucissimi sunt, illic per exsilia, per cruciatus, per effusionem sanguinis, per ipsam mortem fides Christi vindicatur, et Arii impietas atque omnis haeresis, ut summum malum exsecrabiles sunt. Sed etsi non est dubitandum paucos episcopos esse pretiosos de merito confessionis et inviolabilis [Col. 0089B] fidei, multos vero nullificari merito haereseos vel praevaricationis, quia in causa veri, maxime in causa religionis et sacrae fidei, non numerus numero comparandus est, sed pura illa apostolica fides, probata exsiliis, probata cruciatibus licet unius, multorum infidelitatibus praeponenda est; tamen necessarium est damnatae praevaricationis divinum quoque praesens proferre documentum: et sicut in Ario impia secta ejus, divina animadversione punita, praejudicat et de sectatoribus ejus, quod eadem illos poena maneat qua torquetur et Arius: ita de praevaricatoribus poenis praesentibus divino judicio determinatum est.

IX. Potamius Odyssiponae civitatis episcopus, primum quidem fidem catholicam vindicans, postea vero praemio fundi fiscalis quem habere concupiverat, [Col. 0089C] fidem praevaricatus est. Hunc Osius de Corduba apud ecclesias Hispaniarum et detexit et repulit ut impium haereticum. Sed et ipse Osius, Potamii querela accersitus ad Constantium regem, minisque perterritus, et metuens ne senex et dives exsilium proscriptionemve pateretur, dat manus impietati, et post tot annos praevaricatur in fidem, et regreditur in Hispanias majore cum auctoritate, habens regis terribilem jussionem, ut si quis eidem episcopus jam facto praevaricatori minime velit communicare, in exsilium mitteretur. Sed ad sanctum Gregorium, Eliberitanae civitatis episcopum constantissimum, fidelis nuntius detulit impiam Osii praevaricationem. Unde non acquievit, memor sacrae fidei ac divini judicii, in ejus nefariam communionem. Sed Osius, qui hinc plus torqueretur, [Col. 0089D] si quis ipso jam lapso staret fidem integram vindicans illapsa firmitate vestigii, exhiberi facit per publicam potestatem strenuissimae mentis Gregorium, sperans eodem terrore quo ipse cesserat, hunc quoque posse cedere. Erat autem tunc temporis Clementinus vicarius, qui ex conventione Osii et generali praecepto regis, sanctum Gregorium per officium Cordubam jussit exhiberi.

X. Interea fama in cognitionem rei cunctos inquietat, et frequens sermo populorum est, Quinam est ille Gregorius, qui audet Osio resistere? Plurimi enim et Osii praevaricationem adhuc ignorabant, [Col. 0090A] et quinam esset sanctus Gregorius nondum bene compertum, habebant. Erat etiam apud eos qui illum forte noverant, rudis adhuc episcopus, licet apud Christum non rudis vindex fidei, pro merito sanctitatis. Sed ecce ventum est ad vicarium, et multi ex administratoribus interfuerunt, et Osius sedet judex, imo et super judicem, fretus regali imperio; et sanctus Gregorius, exemplo Domini sui, ut reus assistit, non de prava conscientia, sed pro conditione praesentis judicii: caeterum fide liber erat. Magna exspectatio singulorum, ad quam partem victoria declinaret. Et Osius quidem auctoritate nititur suae aetatis, Gregorius vero nititur auctoritate veritatis. Ille quidem fiducia regis terreni, iste autem fiducia regis sempiterni. Et Osius [Col. 0090B] scripto imperatoris nititur, sed Gregorius scripta divinae vocis obtinet. Et cum per omnia Osius confutatur, ita ut suis vocibus quas pro fide et veritate prius scripserat, vindicaretur, commotus ad Clementinum vicarium, Non, inquit, cognitio tibi mandata est, sed exsecutio: vides ut resistit praeceptis regalibus: exsequere ergo quod mandatum est, mitte eum in exsilium. Sed Clementinus, licet non esset Christianus, tamen exhibens reverentiam nomini episcopatus, in eo maxime homine quem videbat rationabiliter et fideliter obtinere, respondit Osio: Non audeo, inquiens, episcopum in exsilium mittere, quamdiu in episcopi nomine perseverat. Sed da, tu, prior sententiam, eum de episcopatus honore dejiciens, et tunc demum exsequar in eum [Col. 0090C] quasi ⁜ 1 privatum quod ex praecepto imperatoris fieri desideras. Ut autem vidit sanctus Gregorius, quod Osius vellet dare sententiam, ut quasi dejectus videretur, appellat ad verum et potentem judicem Christum, totis fidei suae viribus exclamans: Christe Deus qui venturus es judicare vivos et mortuos, ne patiaris hodie humanam proferri sententiam adversum me minimum servum tuum, qui pro fide tui nominis ut reus assistens spectaculum praebeo. Sed tu ipse, quaeso, in causa tua hodie judica; ipse sententiam proferre dignaberis per ultionem. Non hoc quasi metuens exsilium fieri cupio, cum mihi pro tuo nomine nullum supplicium non suave sit: sed multi praevaricationis errore liberentur, cum praesentem et momentaneam viderint ultionem. Et cum multo invidiosius [Col. 0090D] et sanctius Deum verbis fidelibus interpellat, ecce repente Osius, cum sententiam conatur exponere, os vertit, distorquens pariter et cervicem, de sessu in terram eliditur, atque illic exspirat, aut, ut quidam volunt, obmutuit. Inde tamen effertur ut mortuus. Tunc admirantibus cunctis, etiam Clementinus ille gentilis expavit. Et licet esset judex, tamen timens ne de se quoque simili supplicio judicaretur, prostravit se ad pedes sancti viri, obsecrans eum ut sibi parceret, qui in eum divinae legis ignoratione peccasset, et non tam proprio arbitrio, quam mandantis imperio. Erat tunc stupor in [Col. 0091A] omnibus, ac divinae virtutis admiratio: ⁜ 1 quod in illo spectaculum totum novimus visum est. Nam qui proferre voluit humanam sententiam, mox divinam perpessus est graviorem; et judex qui judicare venerat, jam pallens et reus timebat judicari, et qui quasi reus in exsilium mittendus adstiterat, a judice prostrato rogabatur ut parceret quasi judex. Inde est quod solus Gregorius ex numero vindicantium integram fidem, nec in fugam versus, nec passus exsilium, unusquisque timeret de illo ulterius vindicare.

XI. Videtisne damnatae a Deo praevaricationis mira documenta? Scit melius omnis Hispania, quod ista non fingimus. Sed et Potamio non fuit inulta sacrae fidei praevaricatio. Denique cum ad fundum properat, quem pro impia fidei subscriptione ab [Col. 0091B] imperatore meruerat impetrare, dans novas poenas linguae per quam blasphemarat, in via moritur, nullos fructus fundi vel visione percipiens. Non fuit avari hoc tormentum leve. Moritur qui propter concupiscentiam fundi fiscalis fidem sacram violaverat, et cum ad fundum properat, poenali morte praevenitur, ne vel visionis solatio potiretur. In sacro Evangelio legimus verba improperantis ad divitem, qui sibi de conditis vanissime gloriabatur: Stulte, inquit, hac nocte anima tua abs te auferetur; quae praeparasti cujus erunt (Luc., XII, 20) ? Si quis hoc scriptum et de Potamio convenire consideret, intelliget in eum non leviter judicatum, maxime passum linguae supplicium, in qua et dives ille apud inferos vehementius cruciatur. Sed et Florentius, qui Osio et [Col. 0091C] Potamio jam praevaricatoribus sciens in loco quodam communicavit, dedit et ipse nova supplicia. Nam cum in conventu plebis sedet in throno, repente eliditur et palpitat, atque foras sublatus vires resumpsit. Et iterum et alia vice cum ingressus sedisset, similiter patitur, nec adhuc intelligens poenas suae maculatae communionis. Nihilominus postea cum intrare perseverasset, ita tertia vice de throno excutitur, ut quasi indignus throno repelli videretur, atque elisus in terram, ita palpitans torquebatur, ut cum quadam duritia et magnis cruciatibus eidem spiritus extorqueretur. Et inde jam tollitur, non ex more resumendus, sed sepeliendus. Scit hoc quod referimus magna civitas Emerita, cujus in Ecclesia plebs hoc ipsum suis vidit obtutibus. Sed et hoc considerandum [Col. 0091D] est, quia Florentius haec passus, qui nondum subscripserat impietati, sed tantum quod communicavit praevaricatoribus fidei, non ignorans eorum praevaricationem. Hoc ideo retulimus, ut videant illi quid sibi agendum sit, qui cum non subscripserint ut praevaricatores, tantum per communionem praevaricatoribus sibi cognitis copulati sunt. Et puto quod intelligent quid exemplo Florentii timere debeant.

XII. Sed longum est referre alia quoque documenta poenis praesentibus damnatae praevaricationis, quae [Col. 0092A] divinum judicium variis in locis exercuit; ad hoc scilicet, ut qui scripturas divinas quadam ratione non respicit, vel praesenti ultione divina animadversione intelligat, quid sibi sectandum est quidve vitandum. Vindicare voluit Deus vel in paucis sine dubio, et illa ratione, ne quae per scripturam divinam de praevaricatorum futuris suppliciis minitatur, velut fabula putaretur, si nunc hoc in saeculo in neminem vindicaret. Intelligant nunc omnes episcopi praevaricatores fidei, quam gravissimis suppliciis reservati sunt, quando in suos socios in hoc quoque saeculo ad stuporem omnium vindicatum est. Ad hoc enim praesentes poenas praevaricationis exposuimus, ut quod in paucos vindicatum est, credatur et in eorum omnes similes vindicari, maxime [Col. 0092B] cum et scriptura divina hoc ipsum asseveret, quod et per praesentia documenta demonstratum est. Et hoc consideretur, piissimi imperatores, in quo rei sunt qui cum talibus divina sacramenta non copulant, quorum et perpetua supplicia sacris leguntur in libris, et suppliciorum exempla videntur in saeculo. Sed quaesumus miram benevolentiam vestram, ut adhuc nobis contemplatione Christi Dei infatigabilem audiendi patientiam commodetis, dum adhuc, summatim licet, exponimus in quantum crevit impietas.

XIII. Exsecrabiles enim Ariani, in partibus Orientis, et maxime in Aegypto, non fuerunt hoc solo contenti, ut episcopi, damnata fide integra, in eorum impiam sententiam declinarent: sed hos ipsos qui primum fuerant per catholicos episcopos ordinati, [Col. 0092C] ubi pro eorum desideriis subscripserunt, in laicorum numerum exigebant, et postea iterum eos iidem haeretici episcopos ordinabant; ut non solum fidem catholicam damnare viderentur, sed ordinationem factam per episcopos catholicos. Intendite in hoc adversus catholicos quasi quemdam triumphum haereticorum, et in miseram et quasi ultimam et foedissimam captivitatem, in his episcopis condemnata pia fide, et catholicis episcopis; in eorum se dominium delusionemque tradiderunt metu exsilii, et ut episcopale nomen apud homines retinere viderentur, quod utique jam apud Deum post subscriptiones impias non habebant. Sed ideo nominis istius etiam cum omni dedecore quaerebatur auctoritas, ne illis possessiones Ecclesiae tollerentur, quas [Col. 0092D] utinam numquam possedisset Ecclesia, ut apostolico more vivens fidem integram inviolabiliter possideret. Et nunc his talibus non communicare summa impietas dicitur; et hoc sub vobis imperatoribus, qui ut vestrae constitutiones eloquuntur, venerabilis Ecclesiae divinam sanctimoniam judicatis: non est autem mirum, si tam haec atrocia eorum commissa, occupati reipublicae provisionibus ignoratis. Has eorum impietates exsecrantes episcopi, qui pro fide poenas exsilii perpetiebantur, vel qui se in fugam dederant, licet essent corpore discreti per intervalla [Col. 0093A] regionum, tamen spiritu in unum positi, per mutuas litteras apostolico vigore decernunt, nullo genere talibus episcopis posse communicari, qui fidem illo modo quo supra retulimus prodiderunt, nisi si laicam postulaverunt communionem, dolentes suis impietatibus.

XIV. Sed mortuo Constantio patrono haereticorum, Julianus solus tenuit imperium, ex cujus praecepto omnes episcopi catholici de exsiliis relaxantur. Solet hoc facere divinitas, ut etiam per adversarios Christianae religionis suae consulat, ut tanto magis qui cultores sunt Christi pro fidelibus elaborent. Sed non multo post Juliano interempto, Jovianus efficitur imperator, qui vindicans fidem catholicam, dedit calculum episcopis catholicis. Sed illi egregii episcopi, quam sub Constantio integram [Col. 0093B] vindicaverant fidem, haeretica subscriptione damnaverunt, videntes quod imperatoris arbitrio episcopi nunc ex catholicis fiunt haeretici, et iidem episcopi ex haereticis ad fidem catholicam revertuntur. Sed etsi quidam confessores fatigati, in ultimo talium se communioni jungendos esse crediderunt, evertentes illa forte statuta quae prius adversus eos prophetica atque apostolica auctoritate decreverant, numquid hoc potest divinam obruere veritatem? numquid hoc potest evangelicis praejudicare doctrinis? numquid apostolicas labefactare sententias, et illam praesertim Dei vocem dicentis: Qui perseveraverit usque ad finem, hic salvus erit (Matth., X, 22) ? Sed et Apostoli Pauli vas electionis a Christo Domino ⁜ 1 pronuntiantis, cujus ad Galatas scribentis haec verba [Col. 0093C] sunt: Sed etsi nos, aut angelus de coelo evangelizaverit praeterquam evangelizavimus vobis, anathema sit (Gal., I, 8) . Unde et idem ipse inferius in eadem epistola prosequitur dicens: Si enim quae destrux: haec iterum aedifico, praevaricatorem me constituo (Gal., II, 18) . Confessor utique factus est de Evangeliis, de vocibus Prophetarum, de doctrinis Apostolorum, qui ⁜ 2 fideles dubitat tunc confessionis meritum non habere, si scripturarum divinarum jura subvertens, incipiat aedificare quae destruunt Evangelia.

XV. An non Scripturae divinae impugnantur quando cum episcopis Filii Dei negatoribus pax Ecclesiae copulatur? Quis est enim, qui considerans vim divinae religionis, pacem perfidorum Deo placere confidat, nisi ut a Patribus decretum est, in laicorum se numerum [Col. 0093D] tradant suae perfidiae dolentes? Sed esto, habeant pacem cum infidelibus: in quo tamen offendunt, in quo laedunt imperatores, in quo rempublicam vexant, qui divini contemplatione judicii hujusmodi pacem respuunt, quae sacrilegos recipit, praevaricatores fidei honorat, favet hypocritis, despicit veritatem, Christi Dei veri Filii negatores tamquam dominos Ecclesiae constituit, populum perfidiae labe contaminat, evertit Evangelium? Hinc rei sumus, hinc sub nominis vestri auctoritate patimur [Col. 0094A] persecutiones ab his episcopis, qui pro nutu prioris imperatoris haeresim vindicantes, contra fidem catholicam peccabant. Heu gemitus! iidem episcopi adversus fideles et catholicae fidei defensores catholicorum imperatorum jura praeponunt. Haec cum dolore omnium viscerum loquimur deflentes: non quod non sit fidelibus gloriosum, ⁜ 3 sub quolibet puero perpeti; sed quia tantus est stupor in saeculo, ut haec illorum tantis involuta perfidiis non agnoscatur impietas, ut nemo intelligat quomodo etiam regias aures semper inludunt in vexatione Christianorum et fidelium sacerdotum. Sed sub vocabulo pacis impietas tegitur, et speciosum nomen veritatis opponitur ad patrocinium perfidorum. Sed bene quod ipse Salvator virtutem suae pacis exposuit, ne quis [Col. 0094B] simplici pacis vocabulo caperetur, et eam quicumque saeculi impietatibus copularet, dicens: Pacem meam relinquo vobis, pacem meam do vobis: non sicut hic mundus dat, ego do vobis (Joan., XIV, 27) . Pacem suam a mundi pace discrevit. Nam si haec pax Deo grata est quae in Ecclesiam recipit episcopos infideles, quid ergo opus est in persecutionibus aestus perpeti, carcerem sustinere, ire obviam gladiis, atque omnia genera suppliciorum mortisque tolerare; quandoquidem post negationem, post perfidiae sacrilegia, propter pacem hanc quam Deo placere confidunt, securus unusquisque infidelium, tamquam inlibatus, salvo episcopali honore suscipitur? Vani jam secundum hanc assertionem et martyres judicandi sunt. Ad quos enim fructus poenas mortemque [Col. 0094C] ferre maluerunt? Si enim qui metu persecutionis negaverunt Filium Dei non habent poenam, imo potius honorantur; nec martyres coronam passionis sperare debuerunt, imo potius pendant supplicia suae temeritatis. Hoc enim necesse est consequatur. Non enim fieri potest, ut non ibi contraria judicentur. Nonne manifestum est ad quam vocem arctantur vocabulo pacis istius, vel quod pronuntiare cogantur, ut si negatores Filii Dei recte in honore corroborantur, credantur martyres tamquam pro sua temeritate puniri. Sed absit: absit ut hoc admittat conscientia Christiana. Credimus enim Filio Dei pronuntianti: Qui me negaverit coram hominibus, et ego negabo eum coram Patre meo: et qui me confessus fuerit coram hominibus, ego confitebor [Col. 0094D] eum coram Patre meo (Matth., X, 33) .

XVI. Verumtamen et in hac causa divinum judicium cognoscite probatum praesentibus documentis, ne quis putaret acceptandam pacem talium episcoporum, etiam si ad verae fidei confessionem reverterentur post subscriptiones impias, vel nefarias haereticorum communiones, quibus scienter succubuerunt, ne aut possessiones Ecclesiae perderent aut honores. ⁜ 4 Sanctus vir Maximus episcopus, cujus supra meminimus, fidem vindicans rectam consortiumque [Col. 0095A] reprobans haereticorum, ductus est in exsilium. In loco ejus praevaricatores ordinant nomine Zosimum, qui et ipse prius quidem catholica vindicabat. Res ista in Neapoli civitate Campaniae acta est. Cognoscit hoc sanctus Maximus, et de exsilio scribens dat in eum sententiam, non solum episcopali auctoritate, sed etiam aemulatione ac virtute martyrii ⁜ 1 fruens in gloriam divinam. Sed post aliquot annos beatus Lucifer de quarto exsilio Romam pergens, ingressus est Neapolim Campaniae: ad quem Zosimus venire tentavit, illa forte fiducia, qua scilicet jam de impietate ⁜ 2 correxisse videbatur. Sed hunc Lucifer confessor suscipere noluit, non ignorans quae gesserat: imo et sancti Spiritus fervore episcopi et martyris sententiam robustius exsequitur, [Col. 0095B] dicens quod episcopatum ipsum quem sibi ut adulter vindicat, speciali Dei judicio non habebit, et sic quoque sentiet poenam suae impietatis. Sed non post multum tempus, idem Zosimus, cum in coetu plebis vult exsequi sacerdotis officia, inter ipsa verba sacerdotalia ejus lingua protenditur, nec valet eam revocare intra oris meatum, eo quod contra modum naturae extra os penderet, ut bovi anhelo. Sed ut vidit se linguae officium perdidisse, egreditur basilica; et res mira, foris iterum in officium lingua revocata est. Et primum quidem non intelligitur in eum compleri sententiam martyris et confessoris: sed cum hoc ipsum toties iterum patitur, quoties in basilicam diversis diebus intrare tentavit, ipse postremo recognovit, ob hoc sibi linguam inter pontificii [Col. 0095C] solemnia verba denegari, ut sanctorum episcoporum in eum rite prolatam sententiam probaret. Denique cessit episcopatui, ut lingua quae cesserat redderetur. Non res antiquas referimus, quae solent quadam ratione in dubium venire. Nam et Zosimus hodieque in corpore est, usum jam linguae non amittens, postquam maluit cum episcopatus amissione vivere dolens suis impietatibus.

XVII. Nonne etiam de similibus praejudicatum est, nihil illis prodesse, quod quasi sub correptione episcopi esse perseverent? Non enim correptio est ista, sed illusio, prout sunt imperatorum tempora, fidem vertere. Haec, haec res decepit et Valentem imperatorem, cum in haereticis vidit constantiam defensionis, in istis autem egregiis catholicis inconstantiam [Col. 0095D] fidei. Nam utique probatur illi, quod hi qui se catholicos asserebant, subscripsissent prius cum haereticis, damnantes quam primum defenderant fidem; et dicebant haeretici: Si nostra fides mala est, quare sub Constantio pro ipsa subscriptum est ab his qui nunc se catholicos dicunt, hanc fidem vindicantes, quam cum primum defenderent, convicti rationibus [Col. 0096A] sub Constantio damnaverunt? His rebus Valens motus, ignorans virtutem verae fidei, et constantiam cum inconstantia conferens, impietatem haereticorum cum quadam justitia vindicabat. Et tacemus, quod etiam sub Valente iterum se quidam haereticis tradiderunt, quos nunc nihilominus videmus inter catholicos nominari. Inde est unde etiam plebes haereticorum ad fidem impiam roboratae sunt, dum haeretici in malo perseverant, et qui putantur catholici, de bono recedunt, aliquoties succumbentes haereticis. Qua enim auctoritate hi tales episcopi contra haeresim praedicant, cui se subscripsisse negare non possunt? et qua fiducia catholicam fidem plebi suadere nitantur, cum constet quod eam impiis subscriptionibus reprobaverint?

[Col. 0096B] XVIII. Videtisne, etiam vestris temporibus (sed ut credimus ignorantibus vobis), fidem quidem piam, atque utinam vel vere, sed etsi vere, cum quadam tamen injustitia vindicari, cum per indignos episcopos vindicatur in afflictionem piam fidem defendentium sacerdotum, et in perniciem fidelium laicorum? Sed nefas putatur tot praevaricatores dejicere, consentientem ad injustitiam turbam reprobare. Et ubi est justitia verae religionis, si addicenda est impiae multitudini, et hoc sub piissimis et religiosissimis imperatoribus? Non sic in diluvio judicatum est ut turba vinceret infidelium. Sed Noe ille justissimus ideo magis Deo placuit, quod in illo excidio mundi solus justus inventus est. Nihilominus et in Sodoma et Gomorrha graves poenas dedit impia multitudine: [Col. 0096C] unde hospitalis unus Loth ob justitiam liberatus est cum duabus tantummodo filiabus. Sed nec Dei aemulator Elias, qui fuit singularis, obtentus est, cum adversus illum quadringenti quinquaginta falsi sacerdotes mitterentur. Sed omnis turba illa impia sacerdotum luit poenas sub unius fidelis manum, et hoc sperante rege Achab, qui falsos sacerdotes impie vindicabat. Sed nec Jehu rex Israel detulit impiae multitudini sacerdotum. Denique omnes falsos sacerdotes, qui sub rege Achab fuerant in culmine, cum religiosa fraude in domum religionis impiae convocasset, quasi eos post ritus religionis remuneraturus, jussit occidi, ita ut nemo de his superesset. Et legimus quia ob hoc factum ita placuit Domino, ut filii ejusdem regis quarta progenie sederent in throno [Col. 0096D] Israel.

XIX. Sunt et alia multa simillima exempla. Quae quidem nos non ideo dicimus, quasi qui velimus alicujus sanguinem fundi. Absit hoc a votis nostris: hoc enim qui fieri cupit, exorbitat a legibus Christianis. Factum est quidem tunc, quia et illo tempore id ipsum divina lege fieri licebat, quando adhuc [Col. 0097A] totum corporaliter agebatur, donec cresceret instructio spiritualis. Sed non, quia nunc non licet bonis et fidelibus falsorum sacerdotum sanguinem cupere, idcirco fideles falsis sacerdotibus addicendi sunt, ita ut gravissimis eorum persecutionibus affligantur. Falsum videatur quod dicimus, si non variis in locis Ecclesiae fidelium sacerdotum alibi invasae, et alibi destructae sunt: si non interpellationibus illorum sancti quique comprehensi, et diu ad injurias inclusi, et postremo missi sunt in exsilium: si non etiam et caeteri quidam in carcere, alii autem tracti et caede multati animas reddiderunt, ob nullam aliam causam, quam quia metu divini judicii nolebant communicare cum perfidis vel sociis perfidorum.

[Col. 0097B] XX. In Hispania Vincentius presbyter, verae fidei antistes, quas non atrocitates praevaricatorum passus est, eo quod nollet esse socius impiae praevaricationis illorum, eo quod beato Gregorio communicaret? illi, inquam, Gregorio, cujus supra ut potuimus fidem virtutemque retulimus. Contra quem primum quidem interpellarunt Baeticae provinciae consularem: tunc demum, sub specie intercessionis postulatae, ex aliis locis plebeia colligitur multitudo: et irruunt die dominica in ecclesiam, et Vincentium quidem non inveniunt, eo quod ipse praemonitus, etiam populo praedixerat ne illo die procederet, quando cum caede veniebant. Hoc enim putavit fieri melius, si irae locum daret. Sed illi qui ad caedem parati venerant, ne sine causa furor illorum [Col. 0097C] venisse putaretur, certa Christo Deo devota ministeria quae illic inventa sunt, ita fustibus eliserunt, ut non multo post exspirarent. Sed quia plebs sancta Vincentii presbyteri magis eos ⁜ 1 precabantur post illas eorum caedes quae in Dominico factae sunt, egressi episcopi, ut plebs universa terreretur, ab ipsis principalibus incipiunt. Denique postulant exhibitionem decurionum civitatis illius, ut includerentur in carcerem: ex quibus unus principalis patriae suae, eo quod fidem firmiter ut fidelis in Deo retineret, exsecrans labem praevaricationis, inter eos et ipse catenatus fame, frigore necatus est, cum gemitu et fletu illius provinciae quae honestam vitam ejus optime noverat. Egregii et catholici episcopi Luciosus et Hyginus hujus crudelitatis auctores fuerunt, [Col. 0097D] et interea invaserunt quidem basilicam, sed fidem plebis invadere non potuerunt. Denique alibi in agello eadem plebs basilicam sibi fabricavit, ad quam cum sancto Vincentio conveniret. Sed satanas qui nusquam patitur Christum pie coli, inflammat eos, et iterum deposita postulatione ex diversis urbibus decurionum et plebeia multitudo colligitur. Simul etiam et presbyteri ejus ad locum veniunt. Ecclesiae illius januas confringunt, diripientes inde quidquid ad sacra ministeria pertinebat. Et postremo, quod horroris est dicere, ad cumulum perpetrati sacrilegii, ipsum altare Dei, de Dominico [Col. 0098A] sublatum, in templo sub pedibus idoli posuerunt.

XXI. Haec utique illi faciunt qui per poenitentes de impia subscriptione suscepti sunt ad catholicam disciplinam propter bonum pacis et unitatis. Quid gravius gentilis cultor idolorum faceret, si haberet licentiam Ecclesiam persequendi? Sed apud Treviros Bonosus presbyter inclusus, intestatus, ac diu poenas senex dedit propter observantiam intaminatae fidei illius, pro qua et inclytus Paulinus ejusdem civitatis episcopus in exsilio martyr animam dedit. In ipsa quoque urbe Romana quam graves persecutiones fidelibus illatae sunt, ubi et beatus Aurelius episcopus communicans beatissimo Gregorio afflictus est! Sed hic vir sanctus, licet sit saepenumero afflictus, [Col. 0098B] tamen propria accersione requievit. In Macarium vero presbyterum multa impiorum commissa sunt. Hic erat in eadem urbe Roma presbyter mirae continentiae, non vino stomachum relevans, non carnis esculentia corpus curans, sed oleo solo escas asperiores mitigans, jejuniis et orationibus vacans. Sane pro merito fidei et abstinentiae habebat gratiam sancti Spiritus in hoc, ut de obsessis corporibus ejiceret daemonia. Ideo vitam ejus meritumque memoravimus, ut tanto magis impii judicentur ii, qui tales vivere non sinunt in Romano imperio.

XXII. Eodem tempore gravis adversus nostros persecutio inhorruerat, infestante Damaso egregio archiepiscopo, ita ut fidelibus sacerdotibus per dies [Col. 0098C] sacros plebis coetus ad deserviendum Christo Deo convocare libere non liceret. Sed quia pro conditione rerum quolibet tempore, vel clam salutis nostrae sacramenta facienda sunt, idem sanctus presbyter Macarius dat vigilias in quadam domo convocare fraternitatem, ut vel noctu divinis lectionibus fidem plebs sancta roboraret. Sed diabolus qui favet impiis, quia et impii favent diabolo, nec in occulto patitur divina sacramenta celebrari. Denique tendunt insidias clerici Damasi, et ubi cognoverunt quod sacras vigilias celebraret cum plebe presbyter Macarius, irruunt cum officialibus in illam domum, et plebem dissipant non resistentem, ipsumque presbyterum comprehensum, non jam ducere dignantur, sed per silices trahunt, ita ut in [Col. 0098D] coxa ejus perniciosum vulnus fieret: atque alio die sistunt eum ante judicem, ut magni criminis reum. Cui quidem judex veluti sub imperiali rescripto et minis extorquere contendit, ut cum Damaso conveniat. Sed presbyter memor divini judicii, praesentem judicem non timens, repulit perfidiae communionem; atque ideo datur in exsilium; et cum esset apud Ostiam, atrocitate illius vulneris moritur. Cujus quidem tanta fuit sanctitas, ut eum et episcopus loci illius nomine Florentius, communicans Damaso, cum quadam veneratione suspexerit. Namque cum in quodam vetusto monumento eum [Col. 0099A] fratres sepelissent, non est passus idem Florentius jacere eum illic, ubi indigna sepultura videretur: sed transferens eum inde, sepeliit in basilica Martyris Asterii, ubi in loco presbyteri qui juxta sepulturam habent: hoc pio suo obsequio, in quantum poterat, Damasi scelus a se facere contendebat alienum.

XXIII. Advertat tranquillitas vestra, si hoc fieri vultis in Romano imperio adversus sanctos et fideles, ab his qui praevaricatores sunt; nonne metus est, ne sanguis fidelium Romanum gravet imperium? Nam idem Damasus, accepta auctoritate regali, etiam alios catholicos presbyteros, nec non et laicos insecutus, misit in exsilium, perorans hoc ipsum per gentiles scholasticos, faventibus sibi judicibus: cum utique vestrae constitutiones [Col. 0099B] adversus haereticos decretae sint, non adversus catholicos, et tales catholicos, qui fidem integram nec sub haereticis imperatoribus reliquerunt, et quidem gravia multa perpessi. Sed et nuper tentavit graviter persequi beatissimum Ephesium episcopum, sanctae fidei aemulatione ferventem, ordinatum intaminatae plebi Romanae a constantissimo episcopo Taorgio, et ipso illibatae fidei viro, sub invidia falsi impositi cognomenti, per suos defensores interpellans judicem Bassum, quasi adversus Luciferianos. Sed Bassus, olim catholicam fidem venerans, sciebat in Lucifero nullam haereseos fuisse pravitatem; quippe quem et bene noverat pro fide catholica decem annos exsilia fuisse perpessum, et pro constantiae [Col. 0099C] suae integritate repulit accusationes Damasi, negans se facturum, ut homines catholicos et integrae fidei viros insequeretur: dicens maxime quod ipsae constitutiones imperatorum contra haereticos solummodo promulgatae videantur, non contra hos qui sanctissimam fidem sine saeculi ambitione conservant.

XXIV. Et tunc primum erubuit Damasus, quod inventus est judex, qui solus imperialia scripta piissime interpretans tueretur. Nam et hoc ipsum necessarium est, ut falsi cognomenti discutiamus invidiam, qua nos jactant esse Luciferianos. Quis nesciat illius cognomentum tribui sectatoribus, cujus et nova aliqua doctrina transmissa est ad discipulos ex auctoritate magisterii? Sed nobis Christus magister [Col. 0099D] est: illius doctrinam sequimur, atque ideo cognomenti illius sacra appellatione censemur: ut non aliud jure dici debeamus quam Christiani, qui nec aliud sequimur, quam quod Christus per Apostolos docuit. Haereses autem ideo hominum appellationibus denotatae sunt, quia et hominum commenta tradiderunt. Perdit enim in se Christiani nominis appellationem, qui Christi non sequitur disciplinam. Dicant nunc quid Lucifer novum docuerit, quod non ex Christi magisterio traditum est, quod non ab Apostolis discipulis Salvatoris transmissum est in posteros. Et bene, quod libros scripsit ad Constantium, [Col. 0100A] non ut plerique gloriam captans ingenii, sed divina testimonia aptissime congerens contra haereticos, et contra ipsum patronum haereticorum, ad divinam aemulationem pro Filii Dei amore succensus. Denotent quid illic contrarium Scripturis, quid novum quasi haereticus scripsit. Quos quidem libros, cum per omnia ex integro ageret, suspexit et Athanasius, ut veri vindices, atque in Graecum stylum transtulit, ne tantum boni Graeca lingua non haberet. Parum est, quin etiam propriis litteris idem Athanasius eosdem libros praedicat, ut Prophetarum et Evangelistarum atque Apostolorum doctrinis et pia confessione contextos. Et quamvis plurimis in eum laudibus erigatur, tamen non aequat ad meriti ejus praeconium, et quidem cum amplius laudare [Col. 0100B] non posset: ⁜ 1 ita rerum supereminentia quaevis laudans lingua superatur.

XXV. Sed Lucifer, ignarus licet artificiosae eloquentiae, tamen ut prophetico et evangelico atque apostolico more scriberet, quod super omnem humanam eloquentiam est, habuit gratiam sancti Spiritus ex merito rectae fidei et sincerissimae conscientiae, per quem et divinas virtutes operatus est, non solum in Sardinia, sed in ipsis quoque quatuor exsiliis: usque adeo ⁜ 2 ut eum adversarii magnum dicerent, cum apostolicas per eum virtutes fieri negare non possent. Venit ad hunc et sanctus Gregorius, et admiratus est in eo tantam doctrinam scripturarum divinarum, et ipsam vitam ejus vere quasi in coelis constitutam. Jam quantus vir Lucifer fuerit, [Col. 0100C] cum illum admiretur et Gregorius, qui apud cunctos admirabilis est, non solum ex collisione illa Osii, sed et ex divinis virtutibus, quas habens in se gratiam sancti Spiritus exsequitur! Quid ergo et in hoc impii sunt? Cum Lucifer secundum scripturas divinas et crediderit, et docuerit, et vixerit, et in nomine Christi sit virtutes operatus; ad opprimendos verae fidei vindices Luciferi nomen imponunt, nescientes miseri summum se committere sacrilegium, cum doctrinam Christi sub hominis appellatione designant; sicut et in hoc impii sunt, quando sacrilegas institutiones pro arbitrio hominum editas, sub Christiani nominis auctoritate defendunt. An non summa impietas est, iniquitates suas et sacrilegia sub Christi nomine vindicare? an non impietas [Col. 0100D] est, piam doctrinam sub Christi nomine consecratam, humanis appellationibus denotare? Sed haec fraus, haec atrocitas, adversus fideles in Hispania, et apud Treviros, et Romae agitur, et in diversis Italiae regionibus.

XXVI. Asserendum nunc necessario est quod in his partibus gestum est; ubi egregii episcopi, non fidei veritate, sed sola catholici nominis appellatione vestiti, non solum per judices, neque tantummodo per manum militarem, fideles et veros catholicos dissipant, sed et interdum per suos clericos, ignorantibus judicibus vel etiam dissimulantibus, [Col. 0101A] atrocia exercent. Et qui finis erit, si cuncta referamus, quae singuli quique fidelium passi sunt atque patiuntur? Unum tamen atrox persecutionis facinus ad compendium referendum est, quod in Aegypto apud Oxyrinchum commissum est sub totius testimonio civitatis. Certa pars est apud Oxyrinchum sanctae plebis, in cujus sacro numero plerique, quanto intentius ad res divinas studium curamve posuerunt, tanto sollicitius diligentiusve fidem catholicam inviolabiliter servare contendunt: ita ut se nullis haereticis, nullisque praevaricatoribus per divina commisceant sacramenta. Ad hanc observantiam plerique eorum eruditi sunt exemplo et monitu ⁜ 1 beati Pauli, qui iisdem fuit temporibus quibus et famosissimus ille Antonius, non minori [Col. 0101B] vita neque studio, neque divina gratia, quam fuit sanctus Antonius. Novit hoc et ipsa civitas Oxyrinchus, quae hodieque sanctam Pauli memoriam devotissime celebrat. ⁜ 2 Sed et ipsa pars plebis, ubi vidit episcopum illius civitatis, nomine Theodorum, in impiam praevaricationem fuisse collapsum, ita ut non solum fidem integram condemnaret, neque ut tantummodo impie subscriberet, ⁜ 3 sed ut laicum se fieri ab impio Georgio pateretur, et denuo ab ipso haeretico episcopum ordinari, exsecrata est ejus communionem, habens secum presbyteros et diaconos illius illibatae fidei, per quos ⁜ 4 fruebatur divinis sacramentis, una cum supermemorato beatissimo Paulo. Sed postea etiam episcopum sibi per tunc temporis episcopos catholicos ordinavit, [Col. 0101C] sanctum Heraclidam, tanto magis idoneum, quanto et firmius contra haereticos et praevaricatores debuit ordinari, qui et in vita esset perspicuus, a prima aetate Deo deserviens, contemptis bonis saecularibus, et in fide, et doctrina perfectus exsistens. Unde et pro apostolica fide, et pro doctrina evangelica, pro conversatione coelesti apud cunctos illic venerabilis est, solis tantummodo haereticis et praevaricatoribus displicens. Unde et Deo magis placet cum talibus displicet. Sed hic tantus ac talis ita coepit exercere pontificium, ut ad opinionem fidei ejus et doctrinae, atque ipsius sanctissimae conversationis, plerique etiam de longissimis regionibus advenirent, exsecrantes nefariam praevaricatorum societatem, ejusque sacrosanctum consortium desiderantes. Sed [Col. 0101D] ille egregius bis episcopus hoc non patitur. Et primum quidem vexat per publicas potestates: ita ut aliquoties solum intempesta nocte raptum per lancearios de urbe sustulerit. Sed cum eaedem potestates non in hoc perseverant in quo temerarie coeperant: quod enim jus habere poterant contra episcopum catholicum? unde et merito a coepta persecutione cessarunt, maxime unus ex ipsis etiam divina plaga admonitus. Tunc egregius iste bis episcopus, jam propriis viribus nititur, et mittit turbam clericorum ad ecclesiam beati Heraclidae catholici episcopi, eamque evertit, destruens undique parietes: ita ut [Col. 0102A] ipsum altare Dei securibus dissiparet, cum horrore totius civitatis et gemitu, quod illa Ecclesia everteretur, cujus episcopum etiam diversae partis homines rectae et illibatae fidei confitentur.

XXVII. Advertite, quaesumus, piissimi imperatores et rectae fidei vindices, numquid pro tam impiis episcopis edicta proponitis, ut hi affligantur, qui ob meritum fidei et sanctissimae vitae, mundo ipso pretiosiores sunt? Credite, religiosissimi imperatores, beatum Heraclidam unum esse de illo numero sanctorum, de quibus refert Scriptura divina, dicens: Circuierunt in melotis et in caprinis pellibus, indigentes, in tribulationibus et doloribus afflicti, quorum non erat dignus mundus (Heb., XI, 37) . Quomodo enim beatus Heraclida non talis est, qui omnia saecularia [Col. 0102B] respuens oblectamenta, per ipsas amaritudines confragosae vitae istius, aemulans dominica vestigia, nudus expeditusque virtutum iter salutare sectatur; qui sic pro divinae amore fidei conspirat, sicut et sanctos legimus conspirasse, nihil habens de saeculo, quam pro fide tribulationes et dolores, sic vivens, sic incedens, sicuti et illi sancti de quibus supra positum est testimonium? Merito ergo et beatus Gregorius, caeterique sancti episcopi, sanctimoniae istius venerabili consortio, in malis afflictae Ecclesiae, velut divinis solatiis relevantur. Non solum autem in tam venerabilem episcopum grassatus est Theodorus, sed et in ipsam sanctissimam plebem ejus, quae pro sincerissimi et fidelissimi sacerdotis doctrina et moribus instituta est. Et longum est referri, [Col. 0102C] quae contra pudorem propositumve sacrarum virginum molitus est, quarum monasteria pro merito sanctimoniae earum civitas ipsa veneratur. Sed et ipsos servos Dei aliquoties atrocibus afflixit injuriis, quos magis probaverat sanctiores. Sed quid mirum, si oves ut lupus affligeret, quarum bonum pastorem frequenter affligit?

XXVIII. Ecce qui sub vobis piis imperatoribus, et pro fide catholica venientibus, jactat se esse catholicum, evertens Ecclesiam catholicorum, persequens catholicos sacerdotes et servos Christi, necnon et sacras ejus virgines impie affligens. Hic est egregius et sanctissimus ille episcopus, qui cum fuisset primum a catholicis episcopis ordinatus episcopus, postea ab impio Georgio in laicorum numerum redactus, [Col. 0102D] nihilominus ab ipso Georgio episcopus ordinatus est, in vexatione fidelium: sedens et communicans in una eademque civitate cum Apollonio Meletianorum episcopo, consentienti impietatibus Georgii, et cum ipso item Apollonio idem Theodorus persequens beatum Heraclidam, catholicae fidei vindicem. Ecce cui quasi catholica basilica nunc tradita est Apollonii ex generalis edicti vestri auctoritate: cum utique idem Theodorus, qui quasi catholicus haeretici Apollonii basilicam accepit, similiter impie gessit, ut gessit et Apollonius: nisi quia atrocius gessit Theodorus, cum de episcopo catholico fit [Col. 0103A] laicus, piam damnans fidem, et subscribens Arianae impietati, ut ab haeretico iterum episcopus ordinetur. Sane hinc se vult catholicum videri quod et ipse nunc quosdam presbyteros seu diaconos Apollonii facit suasu quodam laicos, et eos iterum ordinat ut videatur turpissimae istius ordinationis vicem referre quam passus est. Numquid non excedit omne sacrilegium, haec ludibria sub nomine catholico vindicare, in afflictionem fidelium sacerdotum atque laicorum?

XXIX. Sed et apud Palaestinam in Eleutheropoli est sacra virgo Christi, nomine Hermione, generosis quidem edita natalibus, sed fide et sanctimonia multum facta generosior, ipsam virginitatem condecorans contemptu rerum saecularium et humanae gloriae, [Col. 0103B] ad quam plerique affectant, etiam qui se saeculo et concupiscentiae carnis abrenuntiasse gloriantur. Haec in quantum castimoniam corporis sacro rigore custodit, in tantum animae puritatem casta piae fidei observatione conservat: non haereticis, non praevaricatoribus communicans; eo quod intelligat corporis virginitatem nihil prodesse, nisi et integritatem animae sacra confessione tueatur, labem adulterinae communionis effugiens, et sectans salutaria sacramenta fidelium sacerdotum. Denique supplicat religiosis litteris apud beatum Heraclidam, ut ejus sacris visitationibus juvaretur. Sed pro beato Heraclida sanctus Ephesius visitat, qui id temporis ob utilitates ecclesiasticas ad episcopum Heraclidam de urbe Roma venerat. Hic est Ephesius, quem supra [Col. 0103C] diximus illibatae ⁜ 1 plebi Romanae episcopum a constantissimo Taorgio episcopo ordinatum. Sed cum venisset Eleutheropolim, non solum Hermione cum suo sacro monasterio relevatur, sed et quidam fidelissimi servi Dei. Inter quos etiam nobilis domus religiosi ad fidem catholicam Severi ex tribunis, diu quidem non communicans haereticis et praevaricatoribus, sed ⁜ 2 nondum qui invenisset catholicorum sacram communionem. Ubi autem vidit sanctum Ephesium, post multas examinationes probans eum catholicum, tradidit se ei in sacram communionem, beatum se judicans, quod domum suam ex insperato divina misericordia visitasset: tantam sancti sacerdotis adventu ductus in admirationem, non solum vitae ejus puritate, sed et quibusdam coelestibus [Col. 0103D] documentis. Est enim tantae fidei et sanctimoniae beatus Ephesius, ut quocumque perrexerit, ⁜ 3 eum gratia divina comitetur. Probavit hoc et plebs sancta apud Oxyrinchum, beato Heraclidae communicans, quae illum ob meritum divinae gratiae pia ejus dilectione constricta, ut quondam Asiani apostolum Paulum cum magno fletu deduxit proficiscentem.

XXX. Non haec laudandi studio loquimur, sed ut scire possitis, quam sanctae et fideles animae sub vestri nominis auctoritate gravissimis persecutionibus affligantur ab his, quos constat, ignorantibus vobis, etiam nunc usque aut haereticos esse, aut praevaricatores, [Col. 0104A] aut socios talium. Sed adversus sanctum Ephesium modicum quid conati in Palaestina hi, quibus sacra veritas onerosa est, postea destiterunt, metuentes in illo et fidei libertatem, et constantiam animi, et hoc ipsum cogitantes, quod magis haeresis eorum et impietas prodi poterat, si sub vobis catholicis imperatoribus integrae et constantis fidei episcopum acrius inquietassent. Ubi autem idem beatus Ephesius, invitatus fidelium litteris, in Africam navigavit, nobis apostolico more dans praeceptum, ut circa sanctam fraternitatem divinis et ecclesiasticis officiis incumberemus, id ipsum, sancta illic fraternitate poscente, egregius Turbo Eleutheropolitanae episcopus civitatis nostram exiguitatem despiciens, in nos coepit velle consummare, quod [Col. 0104B] in sanctum Ephesium consummare non ausus est, nesciens quod Christi Dei gratia etiam minimissimis servulis ejus patrocinetur, maxime pro causa rectae fidei laborantibus. Namque hic Turbo, postquam audivit quosdam se integrae fidei copulare, et per Dei gratiam rem veri crescere, nobis exitia minitatur, et turbat. Sed et Severi domus incendium minitatum veritati, qui tanto magis fidem Dei vindicat, ⁜ 4 quanto et Romano imperio fideliter militavit. Tentat quoque et sacram virginem Hermionem insequi: quam feminam quicumque didicit, ut aliquam de evangelicis feminis admiratus est. Sed et singulis quibusque tendit insidias, qui nobiscum sacrae communionis consortio copulantur: veluti nefas objiciens, ex lege illa Babyloniae, quod intra [Col. 0104C] nostra domicilia, sine labe haereseos, et sine communione perfidiae, secundum evangelicas et apostolicas traditiones, desiderantibus fidelibus divina sacramenta celebramus. Simile enim furore et quondam Babylonii sanctum Danielem hostilibus odiis insecuti sunt, quod in sua domo Deum observantia divinae legis adoraret. Hic est Turbo, qui diaconus fuit Eutychii haeretici, sub quo beatus Lucifer Eleutheropolitanae civitatis patiebatur exsilium: qui et ipsum Luciferum, fidem libere vindicantem, multis atrocitatibus vehementer afflixit.

XXXI. Sunt adhuc hodie in Palaestina, qui in illo tempore insequentibus illis poenas gravissimas dederunt, eo quod cum catholicae fidei episcopo Lucifero convenirent. Negent, si non inter caetera sua [Col. 0104D] atrocia, januam clausam securibus effregerunt: si non irruentes in Luciferum fidelissimum sacerdotem, divina quoque sacramenta verterunt, unumquemque illic de his fratribus qui convenerant impia caede multantes. Negent, si non hodie apud se sancta mystica vasa quae tunc impie Lucifero diripuerunt, cum sacris codicibus possident. Tunc utique Turbo cum Eutychio haeretico versabatur. Ex tunc se catholicum dicens, catholicos persequitur sub vestri nominis auctoritate, piae spei contemplatione fidem catholicam vindicantis. Permittitis, piissimi imperatores, ut sub vestri nominis auctoritate, adversus [Col. 0105A] fideles diu ubique dominetur impietas? Expedit enim hoc Romano imperio, quod tamen affectu et fide ejus quam Christo Deo exhibetis observantiae dicimus, ut qui Christum pie praedicant, persecutiones mortesque patiantur, ita ut nusquam liceat Deo pia altaria collocare, aut certe, cum collocata fuerint, destruantur? Sub impio Achab rege Israel, occisis prophetis altaribusque destructis, interpellat Helias Deum adversus Israel, dicens in libro Regnorum: Domine, prophetas tuos occiderunt, altaria tua destruxerunt, et ego relictus sum solus, et quaerunt animam meam (III Reg., XIX, 14) . Hanc invidiosam interpellationem etiam vestris temporibus sinitis ad Deum fieri a singulis quibusque fidelibus sacerdotibus? Si enim et taceant, numquid Deus haec ipsa [Col. 0105B] fieri ignorat? Quid putamus, quod sine offensione Dei haec in veros catholicos et in veram ejus Ecclesiam perpetrentur, quae olim adversus servos Dei perpetrata gravissime divinis animadversionibus vindicata sunt? Et unde sunt tot plagae, quibus orbis Romanus quatitur et urgetur? Non opus est nunc nos singula quaeque plagarum recensere, quae tranquillitas vestra recognoscit cum aestu et sollicitudine imperii sui. Communem istum dolorem vel tacendo mitigemus, ne non tam compati, quam exulcerare videamur.

XXXII. ⁜ 1 Hoc quaesumus, piissimi imperatores, cogitare dignemini, quibus ex causis ista proveniant. Utrum quia fideles servi Christi, metuentes leges divinas, nolunt cum infidelibus convenire, an [Col. 0105C] quia veri catholici a falsis sacerdotibus obteruntur. Quomodo enim non falsi sacerdotes sunt qui jam non solum ob causam praevaricationis supra expositam devitandi sunt, sed etiam quod plurimi quique eorum proprias etiam nunc haereses vindicant sub ementita apud vos catholici nominis professione? Quis enim jam timeat episcoporum impia praedicare, cum toties commissa impietas honorata est, cum minime dejicitur sacerdotio? Denique cum sint alii eorum Origenistae, alii Anthropomorphitae, alii autem Apollinaris impii sectam tuentes, et triplici cuneo alii adversus sanctum Spiritum diversis studiis blasphemantes. Sed et ipsi quoque, qui pie inter eos putantur credere, Patris et Filii et Spiritus sancti tres esse substantias vindicantes, vel respuentes, [Col. 0105D] nihilominus hi omnes de vestris gloriantur edictis, et sibi Ecclesias vindicant, cum has impias sectas patres nostri semper apostolica et evangelica auctoritate damnaverint. Quos quidem nunc discutere non est praesentis opusculi: sed tantum quod moveat ad horrorem intentum verae fidei animum vestrum, dicimus.

XXXIII. Una, ut opinamur, haeresis apud Ariminum sub haeretico rege suscepta est, et nunc sub vobis piis catholicis imperatoribus tot haereses vindicantur, non minus impiae, quam est Arii impietas. Et cum adversus se libros vel epistolas singuli quique [Col. 0106A] conseribant, tamen sibi omnes, vel ex directo, vel ex obliqua concatenatione communicant: inani studio philosophorum solis disputationibus litigantes, non ut Christiani ex devotione sacramenti, alter alterum velut impium devitantes; ut jam sicut in scholis ingenii videatur inter eos esse certamen, non autem sacra defensio verae religionis: quandoquidem inter se sacramenta non separant, cum impiis sententiis ab invicem separentur. Hoc autem ideo faciunt, quia quidam eorum humanae gloriae, quidam vero avaritiae student: et inde est quod sibi invicem sub impia dissimulatione colludunt, ut nec possessiones perdant Ecclesiae, nec honores. Et interea, ut tot suas velent impietates, ad illusionem singulorum, veluti benignissimae mentis indicia praeferentes, aiunt [Col. 0106B] ideo se etiam contraria sentientibus ecclesiasticae communionis consortio copulari, ne bonum pacis in Ecclesia pereat. Quasi vero hujusmodi pax Christo Deo placeat, quae in ejus Ecclesiam tantas recipit impietates. Sed hoc qui ita putant, ⁜ 2 audiant descriptum: Et viam pacis non cognoverunt, non est timor Dei ante oculos eorum (Psal. XIII, 3) . Sed apertius quoque et apud Hieremiam legimus ⁜ 3 de pace impia et iniqua, sicut exsequitur testimonium subjectum: A pusillo eorum usque ad magnum, cuncti perpetrarunt iniqua, a sacerdote usque ad pseudoprophetam, universi operati sunt falsa, et ⁜ 4 meditabantur obtritionem populi mei, pro nihilo constituentes et dicentes, Pax, pax, et ubi est pax (Jer., VI, 13) ? Et intendendum est quam atrocia de illis prosequatur, qui hac vanissima pace [Col. 0106C] gloriantur. Sequitur enim: Confusi sunt quoniam defecerunt, et ne sic quidem confusionem sustinentes convenerunt, et ignominiam suam non cognoverunt. Propterea cadent in ruina sua, et in tempore visitationis infirmabuntur (Ibid., 15) .

XXXIV. Quid mali committimus, quid impie facimus, si servantes fidem Christo hujusmodi pacem respuamus, cujus tanta confusio et ignominia gravissimique exitus describuntur? Sed et isti egregii pacis amatores fidelibus sacerdotibus bellum exagitant. Quid enim vult diabolus, quam ut impii et praevaricatores saeculi pace glorientur? Quid enim vult diabolus, quam ut hi qui pii sunt et fideles infestantium persecutione vexentur? Haec ideo prosecuti sumus, ne per vestram ignorantiam diu fundatur sanguis [Col. 0106D] Christianorum pristinam fidem defendentium. Quid enim prodest, si sitis catholicae fidei vindices, et patiamini catholicae fidei sectatores ubique cruciari? ubique effugari? nusquam libere piam fidem praedicari? Habeant illi basilicas auro coruscantes, pretiosorumque marmorum ambitione vestitas, vel erectas magnificentia columnarum; habeant quoque porrectas in longum possessiones ob quas et fides integra periclitata est: quid etiam suis impietatibus vindicant communes Romanis omnibus civitates, ut neminem in his pie vivere permittant, in quibus a plurimis etiam vana superstitio sine periculo colitur, [Col. 0107A] et sine illorum invidia vindicatur? Liceat saltem veritati, vel inter ipsa vilissima et abjecta praesepia, Christum Deum pie colere ac fideliter adorare, ubi et aliquando natus secundum carnem idem Christus infans jacere dignatus est. Hoc quod petimus, non ideo petimus, quasi expavescamus pro vero interfici. Deus testis est, qui verus speculator est cordis, quia per Dei gratiam nobis et summum refrigerium est, et certa spes futurae beatitudinis, si pro hac fideli assertione jugulemur. Non ergo quasi qui timeamus perpeti, ideo sumus ista prosecuti: sed ne aliorum impietatibus et crudelitatibus sanguis effusus Christianorum diu piissimum vestrae principalitatis gravet imperium. Maxime sub te, religiosissime Theodosi auguste, qui mira devotione contra omnes haereticos [Col. 0107B] christianae religionis pia confessione conspiras, magnum nobis apud Deum fore supplicium credidimus, si apud te tam religiosum, tam piissimum imperatorem, et Christo Deo divino ac plenissimo timore consecratum, quem vere ad imperium Deus Christus elegit, quae sunt verae fidei ac verae Ecclesiae taceremus. Post hoc non ambigimus, quo sollicitus agas qua pater imperii, ne in orbe Romano professae fidei communionisque sinceritas affligatur. Quidquid in causa sacrae fidei ac professae veritatis sanctius gesseritis, tanto gloriosius et hic et in perpetuum Christi favore regnabitis. Ego MARCELLINUS presbyter, optans felicissimo imperio vestro securam quietem, et in regno Christi et Dei perpetuam beatitudinem, piissimi imperatores. Ego FAUSTINUS, qui non possum dignus [Col. 0107C] vocari presbyter Dei, optans ut et hic multos annos clementissimae divinitatis auxilio feliciter imperetis, et in futuro Christi Filii Dei regno perpetuam cum sanctis beatitudinem consequamini, gloriosissimi imperatores.

[Col. 0107D] Salve, Cynegi carissime nobis. Etsi nulla humanis pectoribus major quam divinae legis debet esse reverentia, nec adjici quidquam ad eamdem possit, cujus ambitiosa praestantia, mundi terraeque moderatrix, omne quod sub nobis esse voluit, favore omnipotentis Dei propitiata custodit: tamen per Faustinum et Marcellinum [Col. 0108A] plenissimos fidei sacerdotes interpellata clementia nostra, veriti sumus, ne si per nos nihil fuisset responsum petentibus, nos videremur annuere iis, qui divinae legi cui servimus, contra propositum nostrum aliquid addidissent. Atque ideo ita utrumque moderamur, ut petitionem quae est oblata veneremur; fidei autem nihil ex nostro arbitrio optemus vel jubeamus adjungi. Nemo umquam tam profanae mentis fuit, qui cum sequi catholicos doctores deberet, quid sequendum sit doctoribus ipse constituat. Et sane probabilis et justa laudatio precum est, quae omnem prope seriem haereticae superstitionis, quae contraria est catholicae fidei, ordinemque complexa est. Nam et unde exorta, et quo provecta auctore fuisset aperuit. Quippe cum persuasu quorumdam, [Col. 0108B] totius saeculi antiquitate mutata, acti pro fide in exsilium innocentes, vitam cum summa laude posuerunt. Sed circa eos non est dilata ultio, qui insidiati bonis moribus et coelestibus institutis, paulisper ex contentione, non fide, sed factione, multorum mentes detestanda insinuatione perverterent. Nam usque adeo omnipotentis Dei mota patientia est, ut poena quae criminosis post facta debetur, exemplo omnia ante facta sentirent. Sed ne hoc quidem facto converti ad praeceptum Dei flectique potuerunt: catholicos occultis molitionibus urgent, insequuntur, oppugnant. Tanta perseverantia erroris est, ut cum aliis diversae observantiae sectatoribus quotidie peccare malint, quam cum catholicis recta sentire. In quo petentium laudanda illatio est, qui communicantes Gregorio Hispaniensi [Col. 0108C] et Heraclidae Orientali, sanctis sane ac laudabilibus episcopis, optant in fide catholica sine oppugnatione alicujus ac molestia vivere, nullisque appetentium insidiis circumventionibusque pulsari: quippe quibus placeat susceptam semel fidem omni cum religione servare. Sit itaque inviolatum quidquid esse meruit aeternum. Non conventio aliquid, non appetitio, non fraus attentet aliena. Utantur quo in loco voluerint proposito suo; utantur ad catholicam fidem amore divino. Cynegi, parens carissime et amantissime, sublimitas tua praeceptum nostrae serenitatis quo fidem catholicam omni favore veneramur, et sine qua salvi esse non possumus, ita jubeat custodiri, ut Gregorium et Heraclidam sacrae legis antistites, caeterosque eorum consimiles sacerdotes, [Col. 0108D] qui se parili observantiae dederunt, ab improborum hominum atque haereticorum tueatur et defendat injuriis, sciantque cuncti id sedere animis nostris, ut cultores omnipotentis Dei non aliud nisi catholicos esse credamus.

I. S. Damasi genus, et patria. Lector a puero in basilica S. Laurentii. II. Diaconus Liberium in exsilium euntem sequitur, et quem usque ad locum? Cur deinde ad Urbem revertitur, et an Felicis eligendi auctor clero fuerit. III. Presbyter ordinatus, an a Liberio, an potius a Felice; Baronii sententia. IV. Proaemium ad preces Faustini et Marcellini, falsi arguitur, et Damasus vindicatur. V. Quo loco ac pretio sub Liberio reduce ad suam sedem deinceps fuerit.

[Col. 0112D] I. Damasus natione Hispanus dicitur ab Anastasio: Hispanum vero praecise eum vocat Baronius, Franciscus Pagius, Ciacconius, aliique multi, qui etiam de eo Hispaniae loco certant, cui sit adscribendus. Hos [Col. 0113A] fuse recenset Jo. Tamajus Salazar in Martyrologio Hispano ad diem 11 Decembris.

His, si in Hispania natum Damasum affirment, repugnat Tillemontius, ac dubitare posse censet, Damasum, ejusque sororem Irenem, Romae natam. Nec fortasse immerito. Pater enim in S. Laurentii basilica primo exceptor, tum lector fuit, qui sunt primi puerorum in Ecclesia gradus. A teneris igitur annis Damasi pater sacrae militiae tirocinium in ea basilica posuisse videtur. Praeterea ipse etiam Damasus ejusdem basilicae, a puerili aetate tum lector fuit, tum in caeteris omnibus sacris ordinibus meruit. Nam, ut Eghinactus ait ⁜ (a) , Cum aetate puerili sub magistro ministraret, et ad magnum cresceret rerum culmen, tunc Romana LECTOR in ecclesia, Acta sanctorum [Col. 0113B] martyrum Petri et Marcellini ex ore Dorothei percussoris excepit, collegitque, ac ad posteros transmisit. Pueros autem ad gradum lectoris assumi solitos tum ex Siricii et Innocentii epistolis, tum ex variis a Thomassino ⁜ (b) et Bonarrotio ⁜ (c) allatis exemplis constat. Agebat itaque Damasus tunc temporis annum saltem decimum tertium, quia vero fere octogenarius obiit, anno 384, in lucem profecto prodiit circa annum 304, ac Romam cum patre ac matre venisse debuit quadriennis, aut quinquennis infans. Fac igitur ea illum aetate tanto ferendo itineri idoneum, an vero Antonius pater, novus prorsus ignotusque homo, nomen Ecclesiae dedisse potuit, statim ac Romam venit, ac notarius statim, lectorque ejus basilicae creatus est? Id erat profecto [Col. 0113C] ab eorum temporum disciplina alienum: nam primo baptizari ac deinde aliquo temporis intervallo probari debuit, an dignus esset, qui clero adscriberetur. Postremo in minorum ordinum exercendis officiis, aut novennium, aut septennium saltem insumere debuit; quo elapso tempore, si quis sese idoneum probaverat, ad altiores gradus evehi poterat ⁜ (d) . Huic autem novennio, aut septennio, quod Antonius in minoribus ordinibus exercendis transegisse debuit, si alios annos quinque aut sex addas, quos filium natum esse oportuit ante Romanum iter, ac priusquam pater clero adscriberetur, jam accedes ad aetatem illam, in qua Damasus positus erat, cum acta SS. martyrum audiit, et memoriae mandata descripsit. At vero tunc temporis jam lector fuisse [Col. 0113D] videtur. An itaque in inferioribus ordinibus positi, pater et filius, uno fere eodemque tempore, atque eadem in ecclesia? Hoc alii judicent. Non diffiteor legi in Vita S. Damasi ex ms. cod. Vaticanae basilicae, a Sarazanio edita, ut S. martyrem Laurentium, [Col. 0114A] sic Damasum ipsum gente Hispanum fuisse, quos ideo una genitos patria, una promotos Ecclesia, una in terris basilica cultos, unoque in coelis Deo coronatos ait. Dubitari enim vehementer potest, an ipse etiam Laurentius Romae ortus sit. Nam in veteri Sacramentario, quod Cl. Joseph Blanchinius edidit, atque auctorem habere censuit S. Leonem Magnum, Romanus nascendo civis dicitur ⁜ (e) .

II. Post lectoris itaque officium, Damasum ad diaconi gradum evectum scimus; an vero a Julio, an a Liberio, incertum. Si tamen cum Liberius electus est, agebat Damasus annum 48, vix inducor, ut credam ejus ordinationem, ultra praestitutum a Canonibus spatium tam diu dilatam. Videtur itaque verosimilius gradum hunc sub Julio consecutum, [Col. 0114B] actisque sub eodem pontifice magnis rebus interfuisse. Id, ut ego facilius credam, facit praeterea familiaritas illa, qua Damasum cum Athanasio junctum fuisse colligo ex ejus Epistola ad Afros, et ex Basilii ad Athanasium ipsum litteris; quae tunc coepisse debuit, cum Alexandrinus praesul Romae sub Julio moram traheret, ac sacris ecclesiasticis ejus urbis conventibus interesset, qua etiam inter caeteras causa se detineri aiebat Liberius, quominus in ejus damnationem deinde subscriberet ⁜ (f) . Quo vero loco apud Liberium Damasus interea fuerit, hinc conjicere possumus, quod eum in exsilium abeuntem secutus fuerit, atque hac de causa factum puto, ut Liberii diaconus aliquando dictus sit, quia nempe pontifex ille ejus potissimum opera, et ministerio uteretur, ac [Col. 0114C] denique inter eos esset, qui uni papae adstabant, palatini diaconi posterioribus saeculis dicti ⁜ (g) ; sed Luciferiani, et schismatici scriptoris verba hoc loco afferenda a me sunt, ut impositam hac occasione Damaso ambitus et perjurii calumniam amoveam. Agit itaque auctor praefationis ad Marcellini et Faustini preces, quisquis ille sit, de persecutione, qua Liberius, Eusebius Vercellensis, Lucifer Calaritanus, et Hilarius Pictaviensis, exsulare coacti sunt, atque haec ait: Hi ergo mittuntur in exsilium pro fide servanda. Cum Liberio Damasus, diaconus ejus, se simulat proficisci: unde fugiens de itinere, Romam rediit ambitione corruptus. Sed eo die, quo Liberius ad exsilium proficiscebatur, clerus omnis, id est presbyteri, et archidiaconus Felix, et ipse Damasus diaconus, et cuncta [Col. 0114D] Ecclesiae officia, omnes pariter, praesente populo Romano, sub jurejurando firmaverunt, se, vivente Liberio, pontificem alterum nullatenus habituros ⁜ (h) . Duo itaque statuit, ut vides, hic auctor, quae sese mutuo destruunt: primo Damasum, deserto episcopo suo in [Col. 0115A] itinere posito, Romam clam rediisse, ambitione corruptum, qua nempe summum pontificatum animo conceperat; secundo ea die, qua Liberius in exsilium proficiscebatur, clericos omnes jurasse, se nullatenus habituros alium pontificem, vivente Liberio ipso, eidem juramento jurando Damasum quoque adfuisse. At si hoc ille juramento spem sibi omnem praeciderat, qui fieri potest, ut una tantum ambitione corruptus episcopum suum deseruerit, et ad Urbem reversus sit? Constat itaque Damasum episcopo suo in exsilium abeunti bono sinceroque animo socium se dedisse; at incertum est, quem usque ad locum comitatus illum fuerit, et quare ad Urbem reversus deinde sit. Onuphrius Panvinius illum Mediolanum usque deducit, ac ex ea urbe a Liberio benevole [Col. 0115B] dimissum scribit in Ecclesiastica ms. historia, ex qua Schelstratius ⁜ (a) haec recitat: Eum in certum exsilium abeuntem Damasus diaconus, qui postea episcopus Romanus fuit, Mediolanum usque comitatus est; quem ubi relegatum in Thraciam vidit, Romam rediens, cum nulla ejus restitutionis spes esse videretur, auctor clero fuisse dicitur, ut alium pontificem in Liberii locum eligerent; quod tamen nonnulli intelligunt, ac si Damasus hujus consilii clero dandi ex ipso Liberii mandato auctor fuerit ⁜ (b) . Alii vero Beroeam usque, illum Liberio socium fuisse scribunt. At cum omnes veterum testimoniis solidaque aliqua conjectura destituantur, hac de re nihil a me statuendum puto. Hoc tamen ego non concedam, Damasum, cum rediit, auctorem clero fuisse, ut [Col. 0115C] alter in absentis episcopi locum eligeretur, cum mihi prae omnibus potior sit auctoritas Athanasii scribentis ⁜ (c) : Constantium Epicteto ministro usum, adornato in Ecclesiae locum palatio, cum tres castratos populorum vice sibi adesse jussisset, demum tres improbos catascopos, haud enim episcopi nominandi, adegisse, ut Felicem quemdam, ipsorum moribus dignum hominem, episcopum ordinarent. Unus itaque Constantius imperator, unus Epictetus, et, ut Hieronymus ⁜ (d) ait, Acacius Caesareae, hujus tunc illegitimae atque adulterinae electionis auctor, ac nullae in ea aut suadenda, aut paranda, Damasi et cleri Romani partes fuerunt. Quamobrem si quid a Liberio Damaso ipsi mandatum est, si quid egit ille pro Felice, illud est dumtaxat, ut curaverit eum recipi [Col. 0115D] loco Vicarii ab eodem Liberio constituti, ex recepta persecutionum tempore disciplina, ut Papebrochio placet: Liberium namque Pontificiam semper retinuisse potestatem vix ullus negaverit, qui epistolas in exsilio, ac quo imprimis tempore frangi ac cedere visus est, ab eo scriptas legat, quas huc afferre supervacaneum puto.

III. Damasus itaque medio interea tempore ad presbyteri gradum evectus dicitur, an vero a Felice, ut Baronius censet ⁜ (e) , an, ut aliis videtur, a Liberio [Col. 0116A] reduce, minime constat. Una tantum conjectura est, quae Baronii opinionem prae altera mihi potiorem efficit. Siquidem eum presbyterum fuisse legimus, cum Liberius, ut irae Constantii se subduceret, in coemeterio Ostriano latitare coactus est; atque ideo non omnino verosimile videatur, intermedio hoc tempore, turbulento prorsus, molestiisque gravissimis impedito, quod a Liberii reditu ad ejus iteratum secessum interjacet, ordinari illum potuisse. Fieri itaque facile potest, ut inter eos, quos a Felice promotos Liberius, restituta jam tranquillitate, in propriis locis reliquit, ille fuerit.

IV. Quod vero ad perjurii calumniam attinet, clerum Romanum fidem Liberio in exsilium abeunti suam jurejurando obligasse probat etiam Hieronymus [Col. 0116B] haec in Chronico scribens: Liberio in exsilio ob fidem truso, omnes clerici juraverunt, ut nullum alium susciperent: quae fere verba Prosper exscribit. At cum altum apud illos de Damaso silentium sit, valde admodum dubito, ne schismaticus auctor istud quoque ad alia quae de eo mentitur, adjecerit; atque hoc ut ego facilius credam, facit Ammiani Marcellini testimonium aperte asserentis, Liberium aegre, populi metu, qui ejus amore flagrabat, cum magna difficultate, noctis medio asportari potuisse ⁜ (f) . Nam si Liberius clam, ac noctis medio cum magna difficultate ob populi metum in exsilium raptus est, qui fieri potuit, ut juratum fuerit eo die, quo ille in exsilium proficiscebatur? alio itaque die, quam quo scribitur, [Col. 0116C] juratum fuerit oportet, atque, ut Hieronymus ait, Liberio in exsilium jam truso: quod si verum sit, Damasus eidem abeunti comes adjunctus jurejurando adesse non potuit; frustraque Tillemontius medicam huic loco manum adhibet ⁜ (g) .

Fac tamen praestitum a Damaso juramentum illud, nihil hoc obstare potuit, quominus Felici Romanus clerus deinde accederet, ejusque consilii tunc Damasus auctor fuerit. Id vero factum arbitramur, nisi nos his in rebus circumfusa caligo fallit, anno 358 nondum adulto, ac postquam Liberius exsilio frangi, et ad Arianorum partes atque haeresim transire visus est; ac demum postquam Ariani episcopi Sirmii constituti litteras scripserunt Felici, et clero ejusdem Ecclesiae ut Liberium ipsum reciperent, atque ambo [Col. 0116D] pariter apostolicam sedem administrarent ⁜ (h) . Tunc enim idem clerus certior factus de iis, quae Liberius animo praeconceperat, ac palam etiam fecerat, auctaque deinde et confirmata calumnia Liberianae haereseos, ab eo forte recessit, ac sub capite illo esse se diutius non posse censuit, quod ad Catholicae Ecclesiae corpus pertinere non videbatur; hinc postquam ille ad Urbem reversus est, clerus ipse cum primis aegre a Felice divelli potuit, qui quantum ad religionem spectat, omni prorsus reprehensione carebat [Col. 0117A] ⁜ (a) , ac res eo venit, ut seditio aliqua clerum inter, ac populum, et proceres, aliis Felici, aliis Liberio adhaerentibus, orta fuerit ⁜ (b) .

Dixi calumniam Liberianae haereseos, cum primae tantum Sirmiensi formulae subscripserit, quod salva fidei integritate fieri potuisse doctiores plerique censent. Nam qui illum secundae Sirmiensi formulae, sive Arianae perfidiae subscripsisse putant, manifeste falluntur, sive Catholici, quamquam oppido pauci, sive ii a nobis alieni sint; quorum numerum potius quam vires nuper auxit anonymus ille, qui pudorem cum cucullo exuit, historiamque summorum pontificum infeliciter consarcinatam, ac tribus voluminibus recenter impressam, Amstelodamensium typis edidit. At ne lectorem plus aequo detineam, consulat [Col. 0117B] is, si voluerit, peculiarem de Gestis Liberii exsulis Diatribam, in qua de iis omnibus, quae huc pertinent, actum a nobis est.

Cum vero idem Liberius statim ac rediit, omnem de se suspicionem sustulisset, cum denique Felix amore pacis, ac ne diutius sui causa Ecclesia turbaretur, pontificatu interea cessisse videri posset ⁜ (c) , Damasus cum reliquo clero ad illum, a quo bona fide discesserat, bona quoque fide rediisse potuit, ut etiam fecit citra aliquam pristinae existimationis, et gratiae jacturam; siquidem constans traditio est, monumentis etiam confirmata, fuisse illum vicarium a Liberio Ecclesiae Romanae datum, cum ille post abrogatum Ariminense concilium, iterum secessit ab Urbe, seque in coemeteriorum latebras recepit, [Col. 0117C] ut Arianorum furorem declinaret; qua de re vide, si lubet, Baronium, ac Gesta Liberii exsulis, cap. ultim.

V. Quid praeterea Damasus sub Liberio tum diaconus, tum vicarius egerit, incompertum est. In ejus ex Archivo Vaticanae Ecclesiae mss. actis scribitur, illius potissimum opera effectum, ut omnes episcopi, quos imperitia, aut metus in Ariminensi concilio fecerat deviare, ad fidem catholicam remearent; atque eos ipsum, favente sibi Hilario Pictaviensi, contra sententiam Luciferi, qui se diviserat, in communionem et consortium recipi consuluisse. Quidquid horum sit, ego minime dubito, quin ad Ecclesiastica quaeque graviora negotia adhibitus fuerit. Nam si quis epistolas, quae ante exsilium, et quae post exsilium a Liberio scriptae sunt, attente legat, ac deinde [Col. 0117D] eas conferat cum illis, quae exsilii tempore ab eo pontifice exaratae supersunt, facile cognoscet, quanto aliae ab aliis differant. Priorum namque magna in sententiis vis est, et gravitas, nitidus praeterea fluensque stylus, ac Damasiano similis: posteriorum vero inconcinna, et salebrosa prorsus oratio; cujus equidem rei unam hanc rationem fuisse puto, quod Damasum, cujus opera tum ante, tum post exsilium usus fuisse videtur, tunc praesto non habuerit, cum in exsilio scriberet.

I. Damasus eligitur Romanus pontifex: at Ursicinus Antipapa a factiosis obtruditur. II. Coaevi scriptores conferuntur, expenduntur, ac vera rerum gestarum series inde colligitur, et exponitur: recens anonymus Vitarum Romanorum pontificum Amstelodami editarum scriptor refellitur. III. Proaemium ad Preces Faustini et Marcellini iterum mendax. IV. Ursicinus exsulat, restituitur, ac rursus truditur, et quam obcausam? V. Baluzius rejicitur.

I. Liberio die 24 Septembris humanis rebus erepto, Damasus eligitur Romanus pontifex, ac die prima [Col. 0118B] Octobris, quae, ut Blanchinus et Pagius observant, dominica fuit, consecratur: cujus tamen loco paulo post a factiosis aliquot Ursicinus, sive Ursinus Romanae Ecclesiae diaconus intrusus est. Rem narrat Hieronymus in Chronico, Rufinus ⁜ (d) , Ammianus Marcellinus ⁜ (e) , ac Schismaticus ille, qui praefationem scripsit ad Preces Marcellini et Faustini a ⁜ (f) Sirmondo editas. Quia vero non omnia omnes persequuntur diligenter, ac in aperta luce collocant, eorum verba referre operae pretium duxi, ut tota rei series uno oculorum obtutu comprehendi possit.

II. Hieronymus itaque, qui forte praesens tunc Romae fuerat, haec scribit: Damasus trigesimus quintus Romanae Ecclesiae ordinatur episcopus. Post non [Col. 0118C] multum temporis spatium Ursinus a quibusdam episcopus constitutus, Sicininum cum suis invadit: quo Damasianae partis populo confluente, crudelissimae interfectiones diversi sexus perpetratae.

Rufinus alia addit, quae a Hieronymo omissa sunt, ac sic ait: Damasus post Liberium, per successionem sacerdotium in Urbe Roma susceperat, quem praelatum sibi non ferens Ursinus quidam ejusdem Ecclesiae diaconus, in tantum furoris erupit, ut persuaso quodam imperito, et agresti episcopo, collecta turbulentorum et seditiosorum hominum manu, in basilica, quae Sicinini appellatur, episcopum se fieri extorqueret, legibus, et ordine, et traditione perversis: quo ex facto tanta seditio, imo vero tanta bella coorta sunt, alterutrum defendentibus populis, ut replerentur [Col. 0118D] humano sanguine orationum loca, quae res factione Maximini praefecti, saevi hominis, ad invidiam boni et innocentis versa est sacerdotis, ita ut causa clericorum usque ad tormenta duceretur. Sed assertor innocentiae Deus adfuit, et in caput eorum, qui intenderant dolum, poena conversa est. At Rufinus hoc loco plura complectitur, quae alio tempore contigerunt. Ut dicam nunc quod ex utroque constat, illud est, Damasi electionem jure potiorem esse, cum tempore prior sit: cum post primum, secundus esse non possit, ac quisquis post unum qui solus esse debeat, [Col. 0119A] factus est, non jam secundus ille, sed nullus est ⁜ (a) . In caeteris, si alter cum altero conferatur, videtur Rufinus scribere, Ursinum in Siciniana basilica episcopum a factiosis constitutum, eoque ex facto ortam seditionem, ac interfectiones. Hieronymus autem, cui Ammianus consentit, Ursinum, episcopum jam constitutum, priusquam Sicininum invaderet: ab eoque cum Damasianos ad eam basilicam confluentes arcere vellet, caedes perpetratas esse.

Nunc audiendus est Ammianus Marcellinus, ethnicus scriptor ⁜ (b) : Damasus, ait, et Ursinus supra hominum modum ad rapiendam Episcopatus sedem ardentes, scissis studiis conflictabantur, ad usque mortis vulnerumque discrimina adjumentis utriusque progressis, quae nec corrigere sufficiens Juventius, nec mollire, vi magna coactus secessit in suburbanum: et [Col. 0119B] in concertatione superaverat Damasus, parte, quae ei favebat instante; constatque in basilica Sicinini, ubi ritus Christiani est conventiculum, uno die centum triginta septem reperta cadavera peremptorum, efferatamque tandem diu plebem, aegre postea delinitam. Ammianus itaque minime attigit, quis auctor seditionis fuerit, quique ex iis prior sedis occupandae cupidus, alterius electionem turbaverit. Nihil praeterea de auctore caedis in Siciniana basilica perpetratae; quamobrem nihil ex hoc loco colligi potest, quod Hieronymi ac Rufini testimonium infirmet, quidquid Gallico litterarum D. Ambrosii interpreti visum fuerit, Ammianum sic intelligenti, ut earum turbarum Damasum reum fecerit ⁜ (c) .

[Col. 0119C] Anonymus Historiae summorum pontificum scriptor, cujus superiori capite inscitia et mala fides notata est, tum hoc, tum alio celebri Marcellini testimonio, a Baronio ⁜ (d) etiam producto utitur, ut Damaso fastum deliciasque exprobret ⁜ (e) . Dignitas profecto, ac splendor, quo Deus Romanam Ecclesiam auxit, ethnicorum perpetuo et invidorum oculos perstriuxit, quos inter quin tu recensearis, doleasque, nullus dubito. At meliorem a te fidem, aut rationis vim postulo, cum haec ais: «An vero quia Romanae Ecclesiae proventuum affatim fuerat, Damasus luxui, deliciisque deditus? An iis uti non potuit pauperibus alendis, hospitio excipiendis episcopis, templorum nitori, et cultui procurando, ac religioni christianae promovendae, ut constans Romanorum [Col. 0119D] pontificum consuetudo fuit ⁜ (f) ?» Quod si quis aliquando, sequioribus praesertim saeculis, meliora decessorum exempla minime secutus est, his addere [Col. 0120A] Praetextatum tuum profecto posses. Hic enim si Romanae Ecclesiae pontifex fuisset factus, minime dubito, quin ea summa quam ambiebat dignitate, divitiarumque copia, ad luxum superbiamque abusus esset. Caeterum, quae nunc etiam sit in fastigio tanto regioque patrimonio Romanorum pontificum integritas morum, vitaeque modestia, ut eos tantum, quos ego cognovi, veneratusque sum, commemorem, argumento tibi apertissimo esse possunt, Clemens XI et XII, Innocentius XIII, ac Benedicti duo XIII et XIV, quem diu nobis servatum cupimus. Quin in Romano clero luxus, et deliciae esse potuerint, non ego tecum contendam; illud tamen monebo te, ut cum in ea re probanda Hieronymum et Nazianzenum testes adhibes, videas quomodo fidem tuam liberes, quove jure iis auctoribus uti possis ut Florido [Col. 0120B] et Bailleto, qui illud Marcellini testimonium parvi faciunt, confidentia tanta insultes.

III. Sed ut ego revertar, unde discessi; reliquum est, ut praefationem ad Preces Faustini et Marcellini huc afferam, cujus scriptor rebus, quae tunc agebantur, adfuisse videtur. Primo itaque recitat factionis causas, aitque Ursinianos eos ipsos esse praeclaros viros, qui integram Liberio fidem servaverant. Damasum vero elegisse perjuros illos, qui Felici primum, eoque fatis functo, aut abdicante pontificatum, iterum Liberio paruerant: quibus ad contumaciam cohonestandam praemissis, tum haec ait; «Item octavo kalendas Octobris, Gratiano et Dagalaifo conss., Liberius humanis rebus eximitur. [Col. 0120C] Tunc presbyteri et diaconus Ursinus, Amantius, et Lupus, cum plebe sancta, quae Liberio fidem servaverant in exsilio constituto, coeperunt in basilica Julii procedere, et sibi Ursinum diaconum ⁜ (g) in locum Liberii ordinari deposcunt. Perjuri vero in Lucinis Damasum sibi episcopum in locum Felicis expostulant: Ursinum Paulus ⁜ (h) Tiburtinus benedicit. Quod ubi Damasus, qui semper episcopatum ambierat, comperit, omnes quadrigarios et imperitam multitudinem pretio concitat, et armatus fustibus ad basilicam Julii perrumpit, et magna caede fidelium per triduum debacchatus est. Post dies septem cum omnibus perjuriis et arenariis, quos ingenti corrupit pretio, Lateranensem basilicam tenuit, et ibi ordinatus episcopus, et redimens judicem urbis Viventium, [Col. 0120D] et praefectum annonae Julianum, id egit ut Ursinus vir venerabilis, qui prius fuerat pontifex ordinatus, cum Amantio et Lupo diaconibus, in exsilium [Col. 0121A] mitteretur. Quod ubi factum est, coepit Damasus Romanam plebem, quae se nolebat, procaedere fustibus, et caede varia perurgere. Presbyteros quoque numero septem detentos per officium nititur ab Urbe propellere, sed plebs fidelis occurrens eosdem presbyteros eruit, et ad basilicam Liberii sine mora perduxit. Tunc Damasus cum perfidis invitat arenarios, quadrigarios, et fossores, omnemque clerum cum securibus, gladiis, et fustibus, et obsedit basilicam hora diei secunda, septimo kalendarum Novembrium die, Gratiano et Dagalaifo conss., et grave praelium concitavit: nam effractis foribus, igneque supposito, aditum, unde irrumperet, exquirebat; nonnulli quoque de familiaribus ejus tectum basilicae destruentes, tegulis fidelem populum perimebant. [Col. 0121B] Tunc universi Damasiani irruentes in basilicam centum sexaginta de plebe occiderunt: vulneraverunt etiam quamplurimos, ex quibus multi defuncti sunt: de parte vero Damasi nullus est mortuus. Post tres autem dies, sancta plebs in unum conveniens coepit adversus eum Domini mandata recitare, dicentes: Nolite timere eos, qui occidunt corpus, animam vero non possunt occidere: psallebat etiam in laudibus, et dicebat: Posuerunt mortalia servorum tuorum escas volatilibus coeli, carnes sanctorum tuorum bestiis terrae; effuderunt sanguinem eorum, veluti aquam in circuitu Hierusalem, et non erat qui sepeliret. Saepe itaque eadem plebs adunata in basilica Liberii clamabat dicens: «Christiane imperator, nihil te latet. Omnes episcopi Romam veniant, agatur causa: quintum [Col. 0121C] jam bellum Damasus fecit: a sede Petri homicidas foras.» Dei autem populus episcopos convenire multis precibus exorabat, ut memoratum, tanta impietate maculatum, sententia justa propellerent: quem in tantum matronae diligebant, ut matronarum auriscalpius diceretur. Voces ergo plebis ad Valentinianum sunt delatae principem; qui reditum concessit exsulibus. Tunc Ursinus cum Amantio et Lupo diaconibus XVII kal. Octobrium, Lupicino et Jovino conss., ad Urbem rediit, cui plebs sancta gratanter occurrit. Sed Damasus tantorum sibi conscius scelerum, non mediocri timore concussus, redemit omne palatium, ne facta sua principi panderentur. Imperator nesciens quid Damasus perpetrasset, edictum prorogat, ut Ursino exsilio relegato, nulla [Col. 0121D] ulterius populos contentio nefanda collideret. Tunc Ursinus, vir sanctus et sine crimine, consulens plebi tradidit se manibus iniquorum, et XVI kalendas Decembris jussione imperatoris ad exsilium sponte properavit. Sed populus timens Deum, nullisque persecutionibus fatigatus, non imperatorem, non judicem, nec ipsum auctorem scelerum, et homicidam Damasum timuit, sed per coemeteria martyrum stationes sine clericis celebrabat: unde cum ad sanctam Agnetem multi fidelium convenissent, armatus cum satellitibus suis Damasus irruit, et plurimos vastationis suae strage disjecit: quod factum crudelissimum [Col. 0122A] nimis episcopis Italiae displicebat, quos etiam cum ad natale suum solemniter invitasset, et nonnulli convenissent ex eis, precibus apud eos molitur, et pretio, ut sententiam in sanctum Ursinum proferant. Qui responderunt: «Nos ad natale convenimus, non ut inauditum damnemus.» Ita prava ejus intentio corruit, quo nitebatur, effectu: exinde presbyteri diversis modis afflicti per exsilia et peregrina loca dispersi sunt: ex quibus Marcellinus, et Faustinus, preces Valentiniano, Theodosio et Arcadio obtulerunt.» Hucusque praefatio schismatici scriptoris, quae tametsi mendaciis scateat, aliqua tamen continet, quae veritati cognoscendae facem praestant.

Primo itaque, cum Liberianam basilicam audis, [Col. 0122B] ejus etiam antiquitatem intelligis. Nam etsi ea vox praestitutum profanis etiam conventibus locum exprimat, cum tamen idem scriptor, eam undique occlusam, atque ideo a Damasianis obsessam, cum praeterea fractas fores, cum tectum destructum asserat, facile etiam tibi fingis locum sacris agendis synaxibus attributum, et instructum, ac populi Christiani confluxu celebrem ut caeteros urbis titulos.

Vides secundo anonymum hunc auctorem, quamquam Ursinum prius ordinatum scribat, minime tamen exprimere, utra electio prior fuerit. An vero hoc ille tacuisset, si, ut ordinatione, ita etiam electione Damasum praeoccupasset? Verissimum itaque est, quod Hieronymus et Rufinus aiunt, illum scilicet [Col. 0122C] ambitione percitum cathedram contra cathedram ponere aggressum.

Vides tertio, eumdem electum, ac deinde consecratum nulla interposita mora. At ex hoc ipso, tum electionis, et ordinationis vitium magis aperte constat, tum major Ursini ambitio elucet. Dies enim legitimae ordinationis cadebat in primum Octobris, quae dominica erat ⁜ (a) ; quam tamen factiosus ille diaconus praevertere ausus est. Contra vero Damasi erga sacros canones reverentia sese commendat, qui post septem ab electione dies ordinatus est, neque clam, aut per agrestem aliquem episcopum, ut alter, sed in Lateranensi basilica pro recepto more, ubi animadvertimus anonymi transfugae oscitantiam, qui scribit Damasum in Lucinis electum ac consecratum.

[Col. 0122D] Observare quarto potes, inter sectatores Ursini septem tantum numerari presbyteros, ac tres diaconos. Atqui ex Cornelio scimus, atque ex Optato ⁜ (b) , quadraginta exstitisse titulos, sive Ecclesias, cum Victor Garbiensis Romam pro Donatistis accessit. Eorum deinde numerus auctus fuerat sub Romanis episcopis Cornelii successoribus; nam vix annis quinquaginta a Damasi electione elapsis, septuaginta recensentur presbyteri, qui Eulalio rejecto, uni Bonifacio suffragati fuerant ⁜ (c) . Quid sunt igitur decem insana cleri capita, quae pro Ursino steterant, habita ratione sacrorum omnium ministrorum, qui tot [Col. 0123A] in Ecclesiis necessarii erant, ac pro Damaso suffragium tulerant?

Nunc ut ad institutum redeat sermo, ob schismatis hujus causam interfectiones tertio iteratas memorat hoc scriptum. Primo in basilica Julii, atque haec prior intra ipsos septem electionis et consecrationis dies perpetrata est. Quaeritur quaenam sit Julii basilica, in qua Ursinus tumultuarie electus et consecratus est, ac caedes deinde facta. Sunt qui illam collocant in Patriarchio Lateranensi, atque afferunt aliquot ex Anastasio locos, quibus id adstrui putant. Me tamen dubium tenet Liberiani Catalogi auctoritas, in quo habes Julium quinque exstruxisse basilicas, tres nempe extra urbem, intra urbem duas, quarum alteram Juliam simpliciter nuncupat, et in VII regione [Col. 0123B] collocat, juxta Trajani forum, alteram vero in regione XIV, trans Tiberim, juxta Callistum. Quod etiam legitur in breviario Liberianae basilicae. At neque Lateranense patriarchium in regione VII, neque juxta Trajani forum: quamobrem haec Julii basilica alibi quaerenda est, quamquam facilius sit in tanta rerum ac temporum obscuritate ubi non fuerit, quam ubi posita fuerit ostendere. Minime tamen negaverim, quia Lateransis patriarchii pars aliqua fuerit, quae Julia appellaretur. At incertum est, an haec a Julio, an a Julia nomen traxerit, cum lectio varia sit, et modo Julii, frequentius etiam Juliae scriptum viderim. Hanc vero lectionem veriorem esse probat, ni fallor, Anastasius ipse in Sergio primo, cum eam Lateranensis patriarchii partem, basilicam [Col. 0123C] domus Juliae nuncupat. Hinc enim, aut ab aliqua illustri hujus nominis femina, aut a Julia familia, potius quam a Julio pontifice sic dictam crediderim. Ex Capitolino enim discimus, M. Aurelium natum in Coelio monte, educatumque fuisse in domo avi sui Veri juxta aedes Laterani; fieri itaque potest, ut ad Juliam Nervae filiam, quae, ut Harduino ⁜ (a) placuit, Vero nupsit, pertineret antea, aut etiam ab illa exstructa esset, deinde vero post alios imperatores, ad Juliam Flaviam Constantini filiam pervenerit ac Lateranensibus aedibus tunc conjuncta, hoc nomen retinuerit; caeterum cum res conjecturis, iisque incertis agatur, sua cuique opinio pro lege sit.

Altera deinde caedes, eaque gravior non diu post primam in Liberiana basilica contigit. Ursino enim [Col. 0123D] in exsilium pulso, quominus tranquillitas et quies integra restitueretur, obstabant nonnulli ex ejus partibus atque ex ipso clero; quos forte jurgia fovere, ac contentionis funem ducere intererat. Cum igitur illi quoque die 24 Octobris jussu praefecti Urbis Juventii in exsilium ducerentur, populus cui praeerant, eos vi rapuit ex militum manibus, duxitque ad Liberianam basilicam, quae factiosorum concurrentium hinc inde atque irrumpentium sanguine foedata est. Hujus in Liberiana basilica caedis, nulla apud Ammianum, Rufinum ac Hieronymum mentio, apud Schismaticum contra nulla, alterius quam illi in [Col. 0124A] Siciniana perpetratam scribunt; quamobrem viri nonnulli docti hinc colligunt, Sicinianam ac Liberianam unam eamdemque esse basilicam, secus ac alii censent, qui Sicinianam intra septa monasterii S. Antonii statuunt. At aliam esse caedem, quae in Siciniana, aliam quae in Liberiana basilica perpetrata est, facile intelliget, qui adverterit aliam Ursino praesente et agmen factiosorum ducente, ut Rufinus et Hieronymus scribunt, aliam vero Ursino jam absente, et in exsilium truso, contigisse. Quamobrem si de duplici, eaque diversa caede agitur, nihil impedit quominus aliam in Siciniana, aliam vero in Liberiana proxima basilica perpetratam dicamus.

Tertia denique illa est, quam fieri contigit ad [Col. 0124B] sanctae Agnetis extra muros, quo schismaticis conveniendi mos fuerat. At haec ad annum sequentem pertinet, atque illa ipsa est, cujus cognitionem a Maximino annonae praefecto institutam Rufinus ait. Harum vero interfectionum, ac caedium, nuperus Romanorum pontificum historiae consarcinator, Damasum reum agit, una tantum Faustini ac Marcellini auctoritate innixus, quam tanti facit, ut allatis omnibus pro Damaso testimoniis praeferat. At quid exspectes ab illo hominum genere, quibus prae veritate, calumnia potior esse solet et debet?

IV. Nunc ut res concludamus quae anno 366 et 367 gestae sunt, et ad Ursinianum schisma attinent: ex his constat Ursinum schisma conflasse: tum deinde velut ejus caediumque inde consecutarum auctorem, [Col. 0124C] causa prius cognita, ac praesentibus et instantibus partibus concertata, ut Ammianus verbis illis a Foro deductis indicat, cum sociis aliquot presbyteris et diaconibus, in exsilio pulsum a Juventio P. U., quem virum integrum et prudentem cum idem Ammianus vocet, schismaticus hic falsusque scriptor auro Damasi frustra corruptum blaterat.

Ursino itaque cum sociis ab Urbe ejecto, schisma ab eo conflatum, exstinctum videri poterat, atque ob eam forte causam Prosper in Chronico a Canisio edito ⁜ (b) mensibus sex duravisse scripsit. At cum abiisset a praefectura Juventius circa Maium aut Junium anni 367, eique subrogatus esset Praetextatus, ut liquet ex lege Cod. Theod. de Ingrat. Liber., data XIV kalend. Septembris, atque hic magistratum suum [Col. 0124D] optime, ut sibi videbatur, auspicaturus, Ursinum ejusque socios exsilio solvi et Urbi restitui a Valentiniano obtinuisset, factiosi Romam iterum ingressi sunt die 15 Septembris. Edictum Baronius ⁜ (c) recitat Praetextat omissum quo Valentinianus exsulibus ad Urbem redeundi veniam facit; atque illud, ea quae deinde consecuta sunt, circa Julium, aut Augustum mensem, datum fuisse probant. Nam turbulenti vir ingenii, post duos elapsos a reditu menses, die scilicet 19 Novembris, alio Valentiniani edicto iterum exsulare coactus est, ut ex hoc scripto discimus. Veram causam silentio praeterit ejus auctor, ac pro more suo [Col. 0125A] culpam rejecit in Damasum, cujus fraude hoc factum fuisse impudenter scribit. At quae vera ac genuina iterati hujus exsilii causa fuerit, partim excitato per hunc auctorem Valentiniani rescripto, partim ex Ammiano Marcellino colligimus ⁜ (a) ; Valentinianus enim exsulibus reditum concesserat, hac merito adjecta conditione, ut si iisdem in pristino statu restituti, aliquid spiritu iterum gesserint inquieto, quo tranquillitas reformata turbetur, severissima in eos sententia proferatur. Contra vero edicto illo, quo Ursinum rursus expelli jussit, hoc a se factum ait, ut illo relegato nulla ulterius populos nefanda contentio collideret, ut Anonymus ipse scribit: Ursinus igitur post reditum suum ita se gesserat, ut rursus a Praetextato expelli debuerit: quod cum jure factum Ammianus [Col. 0125B] scribat, Anonymi in Damasum calumnia manifesta est. En vero Ammiani ipsius verba: Cujus (Praetextati) auctoritate, justisque veritatis suffragiis tumultu lenito, quem Christianorum jurgia concitaverant, pulsoque Ursino alta quies pari jam proposito civium Romanorum adolescebat gloria clari rectoris, complura et utilia disponentis. Atque hunc, quod spectat annos 366 et 367, Ursini schisma finem habuit.

V. Baluzius iisdem annis Damasi concilia duo consignat: alterum illud est, quod in actis Eusebii presbyteri memoratum legimus; alterum vero illud, quod Anastasius in Damasi Vita refert, convocatum pro accusatione adversus eum instituta, cui adulterii crimen imputabatur ab adversariis ejus, in eoque etiam Paternianos, seu Venustianos damnatos scribit ⁜ (b) . [Col. 0125C] At utrumque hoc concilium fictitium fabulosumque est: nam quod ad primum attinet, acta illa Eusebii presbyteri tot mendaciis, fabulis et anachronismis scatent, ac foedata sunt, ut operam non necessariam omnino ponat, qui ea sibi singillatim refellenda sumat ⁜ (c) . Hinc Bossuetius ipse, seu quisquis ille sit, dum eorum auctoritatem, ut causae suae inserviat, una tuetur manu, altera falsitatem prodere cogitur, excommunicationem, quam in Liberium a Damaso jam pontifice latam scribunt acta illa apocrypha, ad Damasum presbyterum suo marte revocans. Nobis itaque cum Tillemontio ridere Baluzium liceat, vana prorsus opinione abreptum, ac sibi plaudentem de hoc primum a se producto consilio, quod numquam exstitit. Quod ad posterius attinet cujus ab Anastasio [Col. 0125D] mentio injicitur, si quae narrat ille, vera sunt, alio prorsus tempore ea consignari oportet, cum nulla per id tempus sub Damaso synodus habita fuerit ⁜ (d) . Praeterea institutam contra hunc sanctissimum pontificem adulterii accusationem, non ego facile admiserim, de qua tamen rursus sermo redibit; si quid autem de Paternianis, aut Venustianis, quos in ea synodo a Damaso damnatos ait, Baluzius ex immensa a se collecta penu uberius explicuisset, magnam apud ecclesiasticae historiae amatores gratiam profecto iniisset. Sed de his etiam aliquid suo loco.

I. Valentinianus imperator iteratum Ursini sociorumque schismaticorum exsilium probat, atque unam, quam Ursiniani retinuerant, basilicam Damaso reddi jubet. II. Caedes perpetrata in aede S. Agnetis, quae per calumniam Damaso crimini data: grave ob eam causam periculum innocenti pontifici creatum; quod explicatur Rufini et Hieronymi testimonio. III. Evagrius Antiochenus pro Damaso adit imperatorem, a quo innocens pronuntiatur, eaque occasione Hieronymus affertur, et illustratur. IV. Damasus votum solvit S. Felici, ut videtur, Nolano, aliisque martyribus.

I. Valentinianus imperator, cui Praetextatus Ursinum iterato exsilio a se damnatum scripserat, judicium [Col. 0126B] P. U. ratum habuit, ut constat ex ejus rescripto, quod Baronius recitat ad annum 268, n. 2, quod tametsi nota temporis careat, videtur ad anni currentis initium referri oportere, quia Ursinus ipse Roma excesserat ultimo pene mense superioris anni, ut vidimus. Hunc, quem imperator dissensionis auctorem vocat, secuti deinde sunt caeteri factionis socii et ministri, quos pariter Urbis praefectus abire jussit, si paucos excipias, qui ne prodirent, in latebras sese abdiderant. Id vero colligimus tum ex scriptore praefationis, qui schismaticos stationes per coemeteria sine clericis celebrasse ait, tum ex alio Valentiniani rescripto ⁜ (e) dato pridie kal. Junii, iisdem conss., quo tamen factiosis ipsis propter quietem urbis ejectis conceditur, ut certo praestitutoque [Col. 0126C] exsilio soluti, quo velint loco habitent, Roma excepta. Caeterum nedum Ursini exsilium Valentiniano probatum fuit, verum providentissimo etiam consilio, est urbis praefecto mandatum, ut una illa Ecclesia, quae a schismaticis adhuc retinebatur, Damaso attribueretur. Verebatur enim princeps fore ut nullum ex Ursini exsilio fructum Ecclesia caperet, si quam praeterea superesse in urbe sineret jurgiorum materiam. Hoc vero a defensore Ecclesiae urbis Romae Valentinianus postulatum scribit, ex quo colligimus defensoris ecclesiarum officium in eo positum, ut earum causas ageret apud saeculares judices, atque ad ipsos etiam imperatores accederet, cum rerum ratio id postulare videbatur. Eorum [Col. 0126D] vero officium constitutum fuerat diu ante Valentiniani tempora, secus ac nonnulli censent, siquidem Cyriaci cujusdam, Ecclesiae Ancyranae defensoris mentio est apud Epiphanium ⁜ (f) . Derivatus autem ab exemplo civitatum, profanorumque collegiorum, quae defensores suos habebant, mos iste ad christianam religionem sapienter fuerat. His successerunt, qui sequiori tempore advocati dicti sunt, qui cum sua abuterentur potestate nonnullorum deinde conciliorum sanctionibus sublati sunt.

II. Haec ad Praetextatum rescripta, cum de rebus [Col. 0127A] agant post iteratum Ursini exsilium gestis, primos occupant hujus anni menses. At popularis aestus qui nihil interea aut parum de vi sua remiserat, rursus erupit in mutuas caedes ad S. Agnetem, quo temere factiosi convenerant, nulla legum contra eos latarum ratione habita; atque hoc facinus pro consueto schismaticorum more, crimini datum immerenti Damaso apud Olybrium, qui circa Junium aut Julium mensem Praetextato successerat; ut ex chronologia codicis Theodosiani, ac ex Tillemontio constat. Hic vero cum Aginatio neglecto, quem Reinesius ⁜ (a) ex Anicio Paulino olim consule et P. U. descendisse asserit in causis dijudicandis uteretur opera Maximini, qui annonae praefecturam post Julianum administrabat, intelligitur, cur Rufinus postquam [Col. 0127B] scripserat, humano sanguine repleta orationum loca, statim addat rem hanc factione Maximi in invidiam boni et innocentis sacerdotis Domasi versam esse. Maximinus enim, sive ut schismaticis placeret, qui in partes suas traxerant Judaeum quemdam Isaacum nomine eoque accusatore utebantur, sive ut feroci ingenio suo indulgeret, induxit animum, ut Damasum seditionis ac caedis quae in Ecclesia ad S. Agnetem perpetrata fuerat, reum ageret apud imperatorem, utque hoc assequeretur, testimonia contra pontificem innocentissimum a viris perditae famae, atque ab ipsis clericis illata tortura extorquebat. Verum Aginatius urbis vicarius, indignissime ferens, in examinandis causis Maximinum sibi ab Olybrio praelatum ⁜ (b) , tum de iis, quae contra [Col. 0127C] Damasum agebantur, Valentinianum certiorem fecit, tum praeterea factiosos in suburbiis ex Olybrii conniventia conventus agere, unde frequens jurgiorum, ac seditionum, quae supererant, fons, et origo. Imperator itaque veritate cognita conventus illos suburbanos vetuit statuitque exsilio mulctandos, si intra vicesimum ab urbe lapidem coirent, atque ita Rufino scribente accidit: Ut assertor innocentiae Deus adfuerit, et in caput eorum qui dolum intenderant, poena conversa sit. Enimvero quin res ita gesta fuerit, vix dubitare poterit, qui Valentiniani rescripta attente legerit ad Olybrium et Aginatium eodem tempore data, quae magnus annalium parens in lucem protulit ⁜ (c) . Ex his enim constat utrumque ex iis ea de re litteras ad imperatorem [Col. 0127D] dedisse. Sed alia Olybrius, alia Aginatius significavit. Prior enim scripsit perfecisse se: Ut nulla in urbe Roma posset esse discordia, ac christianum populum profunda securitate in otio frui, iis, quae per Maximinum annonae praefectum ac schismaticos agebantur, studiose dissimulatis. Alter vero imperatorem nihil latere voluit: Adhuc scilicet misceri, quae aliquanto placata fuerant, extramuraneisque caedibus frequenter strepitus excitari. Hisce autem verisimile est aliqua etiam addidisse de Maximini [Col. 0128A] erga factiosos ac perduelles studio ut et de praeconcepto odio in Damasum pontificem bonamque ejus causam: quamobrem hinc factum, ut Valentinianus ipse, qui alias arbitrio Praetextati nulli partium studio addicti, rem totam antea permiserat, nunc Olybrio, quem Maximini artibus antea praeoccupatum senserat, parem Aginatio in ea causa potestatem faceret, ac idem utrique mandatum daret. Hisce autem duobus rescriptis ad Olybrium et Aginatium datis, aliud Baronius addit ad Olybrium ipsum, quo imperator conceptam a se voluptatem significat ex litteris, quibus ille denuntiaverat compressos eos qui sanctissimam legem tumultu et seditione miscuerant. Ex quo discimus illum tandem integre imperatori paruisse, tum mandatum hoc aliis posterius [Col. 0128B] esse: atque hunc aliquando post biennium finem habuit Ursini schisma.

III. Aginatii litteris pro Damaso scriptis, magnam caeteroquin vim addidisse potuit Evagrius Antiochenus presbyter, qui imperatorem accesserat pro Vercellensi femina septies icta; quam rem Hieronymus narrat veluti gestam, priusquam in Orientem ipse secederet ⁜ (d) . Hoc vero officium Evagrius a se deberi censuit Eusebio Vercellensi episcopo, quocum antea ex Oriente in Italiam ac Romam venerat: hac enim captata occasione, duabus aliis de causis Hieronymus Evagrium ipsum laudat: altera, ejus opera effectum esse ut: Auxentius Mediolani incubans sepultus prius antequam mortuus videretur; altera vero ut Romanus episcopus pene factionis laqueis [Col. 0128C] irretitus, et vicerit adversarios, et non nocuerit superatis. Utraque vero mire convenit huic anno. Ut enim Auxentius damnari libere posset, ac pro damnato Ecclesiae denuntiari, quod factum fuisse dicam sequenti anno, allaborandum erat, ne imperator, qui ejus velut catholici communioni sese adjunxerat, huic negotio intercederet: quamobrem, nihil mirum est, si ea synodus, qua damnatus edicitur in Holsteniana collectione, imperiali rescripto congregata dicitur. Damasus autem neque umquam magis irretitus factionis laqueis, neque Ursinus cum sociis magis perfecte victus, et superatus, quam hoc anno: anno enim superiori, quo ab exsilio Romam reversus est, victor potius quam victus videri poterat.

[Col. 0128D] IV. Ferrarius ⁜ (e) Damasum Nolam accessisse scribit, ut ad sepulcrum S. Felicis votum solveret, eo quod eo duce servatus fuerat, ac mortis vincula ruperat, angustamque ejus sepulcro basilicam superstruxisse, quam S. Paulinus deinde latiori alia ac ornatiori a se aedificata inclusit. Huic autem rei, quam multi narrant, ac prae caeteris, qui Nolanam historiam nuper conscripsit Jo. Stephanus Remondinus ⁜ (f) contentus id constituere auctoritate Petri de Natalibus, aliud nullum argumentum superest, praeter [Col. 0129A] unum ejusdem Damasi Carmen XV . . . , quod revera votivum est, ut Baronius etiam et clar. Muratorius ⁜ (a) observant. At nisi votum, a Damaso absente ac longe posito persolutum velis, hoc satis est, ni fallor, ut illum Nolam accessisse credamus. Neque enim in urbe Roma eo tempore constructa fuerat ecclesia illa, quae deinde S. Felicis in Pincis a Pincianorum aedibus dicta est ⁜ (b) , ut Damasus supplicem in ea statuere sese, ac coram solvere votum posset. Id praeterea neque ab eorum temporum more, neque ab ejus loci religione alienum videri potest, cujus tanta erat fama, ut ex quavis terrarum parte, atque ab ipsa Roma frequens concursus Nolam fieret. Hinc Paulinus ⁜ (c) natali ejus sancti die jure cecinit:

Cum autem hic pontifex se capite periclitantem praesidio hujus sancti martyris servatum dicat, atque in hoc ille discrimen adductus fuerit inimicorum fraude, sub Maximino praefecto annonae, si Nolam accessit, vix alio accessisse potuit, quam hoc, aut sequenti anno, quo haec illi quies, et securitas parta est.

I. Prima sub Damaso synodus adversus Auxentium pseudoepiscopum Mediolanensem. II. Cur hoc anno consignetur? III. Quid in ea actum, constitutumque fuerit? Ejus synodica illustratur. IV. Agitur de Vincentio Capuano.

I. Postquam igitur Damasus aliquantum e fluctibus domesticae seditionis emerserat, ad catholicae Ecclesiae curam animum adjecit. Hoc enim anno celebrem illam contra Auxentium convocavit synodum nonaginta trium episcoporum, cujus apud Theodoretum ⁜ (d) , qui numero rotundo utitur, ac Sozomenum ⁜ (e) mentio cum laude est. Auxentius cum paucos ante annos iis lusisset verbis, Hilario teste quibus posset fallere et electos, a Valentiniano, quem in sui communionem fraudulenta confessione traxerat, obtinuerat edici, ne a quopiam Mediolanensis Ecclesia [Col. 0129D] perturbaretur ⁜ (f) . Hac igitur ratione obfirmatus in scelere, magnae praeterea Ecclesiae auctoritate atque imperatoris praesidio fultus, Arianum virus latius propagare, Transpadanae ac Venetiae episcopos a catholica religione avellere coeperat. Cum autem Hieronymus scribat ⁜ (g) post Auxentii seram mortem, Ambrosio episcopo constituto, omnem ad fidem rectam Italiam conversam esse, facile colligi potest, impium hoc haeretici studium non exiguo rei catholicae per [Col. 0130A] dioecesim vicaril Italiae detrimento fuisse. Ut autem indoctos illos, simplicesque episcopos ad suam haeresim perduceret, utebatur subdolis, captiosisque fidei formulis, quas Damasus scaevas interpretationes vocat, atque Ariminensis conciliabuli sexcentorum, ut ille falso aiebat, episcoporum auctoritatem obtendebat, perversaque haec consilia adhibebat, ne quis ab eo recederet. Haec discimus ex tractatu Hilarii contra Auxentium ipsum, atque ex ejus haeretici ad Valentinianum libello, unde Romanae huic synodo scriptaeque ab ea epistolae lumen accedit. Hisce itaque de rebus Damaso retulerant Galli ac Venetenses episcopi, quos inter Hilarium Pictaviensem, Eusebium Vercellensem, qui ab exsilio redux per Illyricum Nicaenam fidem confirmans iter fecerat ⁜ (h) ac [Col. 0130B] Philastrium Brixiensem merito numerant eruditi viri, quamquam decem fuisse episcopos illos, qui contra Auxentium Mediolani congressi sunt, ex eodem Hilario constat. Ex illis igitur intellexerat pontifex, esse aliquos inter primi ordinis sacerdotes, qui sive ex inscitia, sive ex simplicitate scaevis illis interpretationibus ac perversis consiliis aestuantes, haererent inter Catholicam fidem, Arianamque perfidiam. Addiderant Auxentium ea praecipue de causa, damnatum pridem fuisse: verum a Damaso potissimum, sedeque apostolica dandam esse operam, ne labes illa latius propagaretur. Hanc enim ego esse puto horum verborum vim: Denique Auxentium Mediolanensem hac praecipue causa damnatum esse perscribunt, quae obscuritate aliqua laborare videntur; ut [Col. 0130C] nempe intelligamus, praesules illos vigilantissimos anteactas, quibus jam perstrictus fuerat sententias Damaso memorasse, eum in finem, ut illas calculo etiam suo confirmatas Ecclesiis denuntiaret, quo infallibilis atque indeclinabilis auctoritatis vim acquirerent, atque ita fieret, ut ille amplius nocere desineret; sic Galli iidem episcopi superiore saeculo Stephanum rogaverant ut litteras per provincias scriberet, quibus Marcianum Arelatensem in Novatiano, cujus sequebatur partes, et haeresim, jam damnatum, et extra communionem factum, a se etiam publice abstentum constare omnibus posset, ne diutius episcoporum illorum collegio insultare, ac gregem Christi dissipare pergeret ⁜ (i) ; quam etiam ob causam Basilium, ut Eustathius et Apollinaris [Col. 0130D] publice a sede apostolica damnati denuntiarentur, postulasse legimus ⁜ (j) atque hinc tum ejus disciplinae diuturnitatem cognoscimus, tum eam esse, quam dixi, eorumdem verborum vim. Damasus itaque synodum congregat hoc anno ex 93 episcopis compositam, tum ut latae prius in Auxentium sententiae, ratae a sede apostolica haberentur, tum ut Nicaena fides confirmaretur, abrogato Ariminensi concilio, atque ita qui nutare in fide, ac secus ac Dei convenit sacerdotes, [Col. 0131A] sentire viderentur, errores suos deponerent. Hoc vero abunde praestitum fuisse constat ex ejus ad Illyricos epistola, quam Theodoretus ac Sozomenus recitant, Holstenius autem Latinam ac primigeniam edidit ⁜ (a) .

II, III. Nunc cur eam cum magno Baronio, Sigonio, Petavio et Holstenio hoc anno congregatam censeam, rationes accipe: 1 ^o constat ex prooemio Precum Faustini, ac Marcellini, nullos ad synodum convenisse episcopos, antequam Ursinus exsilio pulsus esset. Ille autem extorris factus est die 16 Novembris anno 367. Cum autem Damasus rebus ita sedatis potius quam compositis, episcopos ex Italia convocasset pro natali ordinationis suae die, qui incidebat in kalendis Octobris subsequentis anni, [Col. 0131B] cumque ii, qui convenerant, in synodum coire noluissent, jam liquet ante hunc annum, nullum habitum sub Damaso concilium. En verba schismatici scriptoris: quod factum crudelissimum (agit hic de tumultu ad S. Agnetem) nimis episcopis Italiae displicebat, quos etiam cum ad natale suum solemniter invitasset, et nonnulli convenissent ex eis, precibus apud eos molitur, et pretio, ut sententiam in Ursinum proferant, qui responderunt: Nos ad natale convenimus, non ut inauditum damnemus. Nulla vero est solida ratio, cur allatum testimonium hac in parte repudiemus, cui praeterea fidem adstruunt, tumultus, seditiones, ac caedes, quibus tum Damasum, tum Urbem ipsam anno elapso agitatam fuisse liquet. 2 ^o Accedit auctoritas Sozomeni, qui Patres [Col. 0131C] ad synodum convenisse scribit, oppresso jam opera praefecti Urbis Ursini schismate, quod vix obtineri potuit anno 367 jam labente, ut vidimus. Tunc enim dumtaxat ac postquam quies Urbi restituta est, episcopi ex multis provinciis Romam convenerunt, et Auxentium eosque, qui idem cum illo sentirent, alienos esse a communione sua decreverunt ⁜ (b) . Constat itaque in ea, quae post schisma oppressum, synodo primum coacta est, damnatum Auxentium; sed oppresso schismate, non illico coacta videri potest. Nam post acceptas Gallorum ac Venetensium relationes, Damasus habuit opus aliquo temporis spatio, ut deliberaret ac statueret, num synodus congreganda esset, ut illam deinde indiceret, ac demum ut tot episcopos ex diversis Italiae et Galliae [Col. 0131D] partibus evocaret: illis vero indulgenda erat mora aliqua, qua se itineri parare possent, atque ut e longinquis partibus Romae praestituto die adessent, quibus omnibus conficiendis integrum anni spatium vix longum videri poterit.

Scio viris doctissimis magis placere, ut synodus, qua Auxentius damnatus est, anno 370, aut etiam serius, ac, ut Pagius ait ⁜ (c) , anno 372 consignetur. Sic vero rem statuunt: Damasus anno 367 aut 368 synodum congregat, qua confirmat Nicaenam fidem, lapsos persecutionis tempore sacerdotes ad officium revocat, Ursacium, et Valentem Occidentalium [Col. 0132A] Arianorum antesignanos damnat nulla de Auxentio inquisitione facta, scribitque de his actis ac decretis synodicas litteras. Censet autem Pagius litteras tunc scriptas ab ea synodo eas ipsas esse, quas episcoporum Italiae, nomine, fratribus per Illyricum paternam fidem retinentibus inscriptas Hilarius recitat in Fragmentis ⁜ (d) . Tum vero Athanasium iis lectis synodum Alexandriae congregasse, ex qua epistolam tum ad Afros scripsit, ut eos contra Arianorum fallacias instrueret, tum etiam Damaso, ut gratias ipsi ageret, quod Ursacium et Valentem ab Ecclesia ejecisset, moneretque praeterea, ut eodem jure contra Auxentium uteretur: Damasum vero Athanasii atque Alexandrinae synodi monitis excitatum, anno 370 aut etiam serius, concilium illud 93 episcoporum [Col. 0132B] coegisse, in quo Auxentius condemnatus est, et munere ac dignitate dejectus. Hoc constare putant ex alia ejusdem Athanasii epistola ad Epictetum, quam altera posteriorem censent: ait enim ad Afros scribens: Satis quidem sunt, quae a dilecto et comministro nostro Damaso magnae Romae episcopo, ET A TOT EPISCOPIS una cum illo coactis, nec minus ea, quae ab aliis synodis in Gallia, et Italia celebratis scripta sunt de sana et orthodoxa fide; tum vero cap. 9, haec addit: Sic nos igitur affecti cum contigisset nos in unum convenire, litteras quoque dilecto nostro Damaso magnae Romae episcopo misimus de Auxentio, qui Mediolanensem invasit ecclesiam, cujus illi gesta narravimus, eum nempe non modo esse Arianae haereseos sectatorem, sed etiam multis sceleribus [Col. 0132C] obnoxium, quae cum Gregorio impietatis suae socio perpetravit, NOSQUE MIRARI CUR NONDUM DEPOSITUS, ET AB ECCLESIA EJECTUS SIT, gratiasque retulimus ejus pietati, necnon iis, qui in magnam Urbem convenerant, quod Ursacio, et Valente, aliisque, qui cum illis sentirent, ejectis, catholicae Ecclesiae concordiam servassent. At damnato interea Auxentio per Damasum, Romanamque synodum, idem Athanasius haec ad Epictetum scripsit: Arbitrabar equidem omnium, qui umquam fuere, haereticorum vanam loquacitatem a Nicaena synodo compressam fuisse: nam quae illic a Patribus promulgata fides est, ad impietatem omnem advertendam sufficit; quamobrem cum hoc tempore variae synodi per Galliam, Hispanias, et magnae Romae celebratae sunt, quotquot eo convenere, eos qui [Col. 0132D] etiam num latenter haeresim sapiunt Arianam, AUXENTIUM nempe, Ursacium, Valentem, et Caium ex Pannonia, communi calculo damnarunt.

At vereor, ne haec Pagii, aliorumque virorum doctissimorum sententia de duplici hac synodo, quarum prior Ursacium et Valentem damnaverit, Auxentium non attigerit, altera vero hunc etiam eadem poena perstrinxerit, excogitata magis ex ingenio, quam vera sit. Neque enim ulla ante hunc annum aut habita a Damaso synodus est, ut dixi, aut haberi facile potuit, tanto praesertim numero Episcoporum, quot in illa adfuerunt. Epistola autem illa, [Col. 0133A] quae Fratribus per Illyricum paternam fidem retinentibus inscripta est, et quam Pagius ad eam Damasi synodum revocat, quam primam statuit, ad Liberii Pontificatum pertinere probant BB. sancti Hilarii operum editores; sed quod gravius est, illa ipsa ad Afros epistola, cujus auctoritas ostenditur, duas illas synodos evertit potius quam adstruat: Athanasio enim eo loco, una eademque collecta Romae synodus est, qua Damasus Nicaenam confirmavit fidem, quae Ecclesiae catholicae concordiam servavit, quae Ursacium et Valentem, aliosque, qui cum illis sentiebant, a communione ejecerat, atque ob haec omnia eidem Pontifici Athanasius gratias egerat: si vero ab eorum qui cum Ursacio, et Valente sentiebant numero, nemo Auxentium separandum esse [Col. 0133B] dixerit, nemo etiam jure negaverit, quin ejus quoque nomen eadem cum reliquis damnatione comprehensum ab Athanasio fuerit. Hinc quos ille sub generali Valentis et Ursacii sociorum nomine non obscure designat, et a communione ejectos ait in epistola ad Afros, Auxentium scilicet, et Caium ex Pannonia nominatim exprimit in epistola ad Epictetum, veluti sese explicans, atque eos ejusdem cum Ursacio et Valente poenae socios factos inquit ab illis ipsis, quae memorat conciliis magnae Romae, per Galliam, et Hispanias celebratis; frustraque proinde alia posterior excogitata est synodus a Damaso convocata, monente Athanasio, ut Auxentius damnaretur, qui damnatus hoc anno atque ab hac synodo fuerat. Accedat postremo, quod eadem ad Afros epistola Romanam [Col. 0133C] eam synodum, qua Ursacius et Valens eorumque socii damnati sunt, ex magno episcoporum numero compositam fuisse asserit, ut vidimus. An igitur aliam apertius designare potest, quam quae tribus et nonaginta ex Gallia, Italia, aliisque partibus congregatis constitit, qua de nunc agimus? At, inquiunt, si Auxentius ab hac synodo damnatus fuerat, cur Damaso scribit Alexandrinus praesul, mirari se cur nondum depositus, et ab Ecclesia ejectus sit? At ego respondeo, non eam esse quam illi putant Athanasii mentem, atque ejus loci sententiam, sed aliam prorsus, eorum temporum rationi magis consentaneam: cur enim mirari ille potuit, Auxentium hactenus non fuisse depositum, quem in ipsa eadem epistola ad Afros, cum Ursacio [Col. 0133D] et Valente aliisque haeresis sociis ab Ecclesiae communione rejectum, non obscure expresserat, ac praeterea minime ignorare nequiverit ipsum eodem anathemate variis in locis, et a pluribus conciliis saepe perstrictum ⁜ (a) . Cum itaque hoc etiam loco scribit mirari se cur non ille depositus, et ab Ecclesia pulsus fuerat ⁜ (b) , aliquid amplius postulavisse videtur a Damaso, quam ut ille iterum damnaretur; atque illud est, ne Mediolanensi Ecclesiae diutius [Col. 0134A] incubare permitteretur vir plane dignus, qui throno et Christiano nomine exueretur: verba enim καθαίρω et ἐκβάλλω, quibus Athanasius utitur, tum pronuntiatam adversus reos sententiam, tum ipsam etiam ejus, ut aiunt, exsecutionem exprimunt, si quis illi aliquando casus, aut si qua vis, ut in hac causa rescriptum Valentiniani, moram fecisset. Sic Paulus Samosatenus quamquam ab Antiochena synodo damnatus esset, ab Ecclesia tamen per saecularem potestatem exturbatus dicitur ab Eusebio ⁜ (c) ; ac Photinus et si saepe antea depositus, et a communione unitatis jam pridem abscissus fuerat, quia tamen per factionem populi numquam re ipsa amoveri potuerat, a Socrate et Sozomeno tunc depositus dicitur, ab Hilario dejectus, cum Orientales, qui Sirmium accesserant, [Col. 0134B] eum sede, et loco per imperatorem Constantium expelli curarunt, et obtinuerunt ⁜ (d) .

Hoc itaque, ut mihi quidem videtur, primo sub Damaso concilio, atque hoc ipso anno, confirmata, et encyclicis litteris promulgata Auxentii damnatio est, siquidem imperator vetuerat ne throno et sede quam invaserat, exueretur; Ariminensis praeterea iterum proscripta formula, ac Nicaena fides roborata; ut ex epistola constat, quam Damasus ipse ejusdem concilii nomine ad Illyricos scripsit, quaeque tantum ex ejus actis superest. Baronius damnatum eodem tempore Ursicinum censet; sed litterae Valentiniani, ad quas provocat ⁜ (e) , hac de re nihil aiunt. Hoc tamen in ea synodo factum fuisse mihi etiam verosimile fit, quia ex testimonio Faustini et Marcellini [Col. 0134C] scimus, Damasum id jam praecogitasse anno elapso, atque erat tum disciplinae, tum unitati, ac tranquillitati Ecclesiae pernecessarium, ut hic damnaretur statim ac rerum ac temporum conditio ferre poterat, prout actum in schismate Novatiani a Cornelio fuerat ⁜ (f) .

Quaeritur, an epistola illa, quam Damasus synodi nomine ad Illyricos scripsit, Graeco primum an Latino sermone conscripta sit, et an germanum ejus exemplar illud sit, quod Theodoretus recitat, an illud quod Holstenius edidit. Labbeus, Valesius, ac Tillemontius hanc laudem Holsteniano exemplari attribuunt: Constantius eam illi abjudicat, ut in Graecum exemplar transferat, sed, ut ego puto, levissimis inductus conjecturis: nulla enim est ratio, cur Damasus [Col. 0134D] Graecam epistolam ad Illyricos scripsisse dicatur, qui Occidentalibus accensebantur, et Latina lingua utebantur; nullaque proinde probabilis conjectura est cur, quod Holstenius reperit, sumptum potius ex Graeco sit, quam ipsum Latinum ac primigenium exemplar. Deinde neque Damasus, neque alii Occidentales hypostasis voce utebantur, ut substantiam exprimerent, Basilio prae caeteris teste ⁜ (g) : hinc in ipsa epistola, quam Holstenius [Col. 0135A] edidit, legitur Patrem et Filium unius esse substantiae tantum. Non ergo, ut verbis utar doctissimi tertii Basilii operum tomi editoris, dixerunt Occidentales, Patrem et Filium ejusdem esse ὑποστάσεως, καὶ οὐσίας, ut habent Graeca exemplaria, sed tantum ejusdem οὐσίας, omissa ὑποστάσεως voce: atque inde colligitur eos non Graece scripsisse, nec epistolam, quae est apud Sozomenum, ac Theodoretum primarium esse, ac germanissimum exemplar, ut eruditus editor litterarum summorum pontificum contra Tillemontium et alios contendit, sed potiori jure hanc laudem editae ab Holstenio epistolae tribuendam ⁜ (a) . Gravissimi viri judicium confirmatur ex varia lectione atque interpretatione, quae apud Sozomenum, Theodoretum, atque Epiphanium observari potest atque etiam a Valesio [Col. 0135B] animadversa est: haec enim, ni fallor, manifeste probant, epistolam primo Latine scriptam, ac deinde pro utriusque Graeci scriptoris ingenio, ac etiam, e diversis exemplaribus varie ab utroque intellectam, ac Graece diversimode fuisse expressam.

Ex hisce autem Damasi litteris ad Illyricos episcopos, vir doctissimus Josephus Augustinus Orsi, supremam sedis apostolicae auctoritatem, ac irreformabile judicium egregie asserit. Nam cum ex Romanae hujus synodi mente ait pontifex: Neque enim praejudicium aliquod nasci potuit e numero eorum, qui Ariminum convenerunt, cum constet neque Romanum episcopum, cujus ante omnes fuit expetenda sententia, neque Vincentium, neque alios, hujusmodi statutis consensum aliquem commodasse: inde merito conficit, [Col. 0135C] non utcumque in Ecclesiarum et Patrum consensione, et unitate conciliorum vim esse repositam, sed eam inde potissimum esse repetendam, quod cum romano pontifice veluti capite conjunguntur, eo plane modo, quo salus, et vita, motusque corporis in integritate sita sunt, et mutua membrorum conjunctione, et tamen ex eorum cum capite conjunctione, atque ex ipso capite defluant, et originem ducant. Hinc quia Nicaenae synodo per legatos suos Romanus pontifex adfuerat, et assensum praestiterat, Damasus fidei formulam tunc praescriptam, Apostolorum vocat, sive Apostolicam, Ariminensem vero rejicit, quod eo consensu careat. Ut enim pergit vir clarissimus, Ariminensem formulam, et Nicaenam, Romanae hujus synodi episcopi invicem [Col. 0135D] conferunt, et priorem quamvis illi maximus episcoporum numerus suffragatus erat, ideo potissimum explodunt, et nullius momenti esse decernunt, quoniam absque Romani pontificis assensu condita fuerat; Nicaenam vero ideo perpetuo retinendam esse constituunt, quoniam Apostolorum, id est, sedis apostolicae, sive Romani pontificis sententia et auctoritate firmata fuerit ⁜ (b) .

IV. Mirum tamen videri possit, Vincentium illum, Capuanum scilicet, aperte laudari, quod sacerdotium tot annos illibate servasset. An vero de eo, qui ut cum Arianis faceret, Athanasii communionem deseruerat, [Col. 0136A] haec merito dicta videri poterunt? Mihi itaque opinio subit, Vincentium nihil umquam admisisse, quo aut a fide, aut ab Ecclesia, atque Athanasii communione ipsum discessisse palam constare posset. Unam Liberius ejus simulationem dolet in litteris ad Osium, et Eusebium Vercellensem ⁜ (c) ; quid vero simulationis nomine intelligat, explicat ipse, cum ait, non tantum nihil impetrasse Vincentium a Constantio, ex iis, ob quae legatus fuerat, sed videri sententiis Orientalium accommodasse consensum, in eorum scilicet ire consilium, qui dogmatis Ariani seponendam tunc cognitionem, atque unam Athanasii damnationem urgendam, proponendamque censebant, ut idem pontifex exsilio jam fractus explicat in epistola ad Orientales ⁜ (d) . At si Vincentius consensum accommodare [Col. 0136B] videbatur, nondum profecto re ipsa accommodaverat, sed falsa ea spe lactabat haereticos, ut tempus interea duceret, atque exsilio, quod imperator in repugnantes statuerat, sese subtraheret. Hanc sententiam confirmare videtur tum Athanasius ipse in Apologia ad Constantium, cum ait: Vincentium vim non vulgarem, gravesque contumelias passum, donec significaret nolle se cum Athanasio communicare ⁜ (e) ; tum praeterea Liberius in epistola ad eumdem imperatorem missa per legatos posteriores Luciferum, Pancratium, atque Hilarium, expressis his verbis: Manent legatorum, Vincentii scilicet et Marcelli, litterae, qui ad Clementiam tuam fuerant destinati, quae NUPER venerunt, quibus significant propter turbationem quidem omnium Ecclesiarum, se quidem ante succumbere [Col. 0136C] sententiis Orientalium voluisse, proposuisse tamen conditionem, ut si iidem Arii haeresim condemnassent, hoc genere inclinati eorum sententiis obedirent. Hinc igitur liquet, legatos illos cum haec scriberent, lapsui proximos, at non fuisse prorsus victos, atque hanc exstitisse causam, cur Liberius litteris illis acceptis, alios legatos mitteret, prioribus scilicet jam pene fractis, ac rei agendae ob illam simulationem ineptis. Caeterum non haec eo disserui, ut Vincentium culpa omnino carere affirmen, sed ut intelligamus, quo sensu is illibatum tot annos sacerdotium servasse, a Damaso dici potuerit, quatenus scilicet nihil ille aut contra fidem, aut contra Athanasium palam gesserit.

I. De Illyricana synodo agitur, quae Romanam hanc subsecuta est, scriptisque ab illa et Valentiniano imperatore litteris. II. Quae afferuntur et expenduntur. III. De Zanobio Florentino episcopo. IV. De Valentiniani lege Damaso inscripta, et Theodosiano Codici inserta; ac defenditur Baronius.

I. Damasi spem minime frustrarunt Illyrici episcopi: ejus enim synodicis litteris excitati, cum convenissent, consubstantialis Trinitatis fidem confirmaverunt, ut Romae sub eo pontifice factum fuerat. Polychronium [Col. 0137A] praeterea, Telemachum, Faustum, Asclepiadem, Amantium, et Cleopatrum damnaverunt, quos si quis suspicetur, eosdem esse, qui antea veluti novatores apostolicae sedi delati fuerant a Galliae et Venetiae episcopis, habebit suspicionis suae non levem conjecturam a Socrate et Sozomeno ⁜ (a) qui Mursam Pannoniae, id est Illyrici castellum in Galliis collocant: nam latius nimirum Gallia accepta invenitur aliquando, quam vulgo fieri consuevit. Tum deinde ipsius, ut ego quidem puto, Damasi, et Romanae synodi mandato, de his omnibus fecerunt certiores Asianos episcopos per Elpidium legatum, atque eos hortati sunt, ut et ipsi Trinitatem consubstantialem esse perpetuo praedicarent, atque errore deposito, in quo dudum versati fuerant, Nicaenae fidei [Col. 0137B] formulam profiterentur. Illyricanae hujus synodi litteris per Elpidium legatum afferendis, suas adjunxit in eamdem sententiam Valentinianus imperator, atque utrasque Theodoretus, ac Nicephorus recitant ex latino, ut ego censeo in graecum sermonem versas ⁜ (b) .

Cum autem Valentinianus in iis aperte scribat, Romanam synodum, quam Illyrici prae oculis habuerant, paulo antea fuisse habitam, hinc Valesius recte conficit, tum eam, quae in Illyrico coacta fuit, alterius consequentem esse, tum eamdem non posse differri ultra hunc annum, secus ac nonnullis nulla solida ratione visum est. Hoc praeterea confirmant tum ipsae ejusdem synodi litterae, inscriptae episcopis diaeceseos Asianae, Phrygiae, Cataphrygiae, Pacatianae; [Col. 0137C] tum potissimum Valentinianus ipse, cum eos omnes sedulo monet, ne ultra Valentis auctoritate contra rectam fidem abuti, neve sedulos Dei ministros persequi pergerent. Id enim potissime factum currenti anno, quo Valens longam in Phrygia moram traxit ⁜ (c) , ac prosperis adversus Barbaros successibus elatus, cum totum se dedisset Arianorum factioni, provincias omnes Constantinopolim inter et Cappadociam interjectas, quidam veluti pestilens turbo afflavit, disjecitque, atque Ecclesiis, quas legitimis pastoribus orbaverat, haereticos superinduxit. Nam cur Illyricanae synodi Patres, cur Valentinianus ad episcopos tantum Asianae diaeceseos, Phrygiae, ac Cataphrygiae, Pacatianae scriberent, cur eos monerent, ne Catholicos praesules persequerentur, si de alia, quam quae iis in [Col. 0137D] locis tunc temporis ferveret, persecutione agebatur? Subsequens enim persecutio, qua Syria, Aegyptus, Mesopotamia, aliaeque remotiores provinciae deinde vexatae sunt, cum nihil ad eos episcopos attineret, non erat cur eorum prae caeteris studium postularetur erga Catholicos. Caeterum harum gravissimarum rerum occasione, atque hoc tempore coeptum fuisse crediderim litterarum commercium Damasum inter atque Ascholium, atque huic commissum Illyricanum apostolicum vicariatum: Ascholium enim circa ea tempora Thessalonicensem Ecclesiam administrasse, Tillemontius [Col. 0138A] ex Ambrosio et Basilio conjicit, quamquam vir clar. Gorgnaeus Suessionensis canonicus ejus ordinationem referat ad Ariminensis concilii tempora ⁜ (d) .

II. Magnus itaque Baronius lapsus est, cum deceptus potissimum hisce Valentiniani litteris, quae in codice, quo ille usus est, Gratiani inscriptione caruerant, praeferebantque Eustathii nomen, quem putavit esse celebrem Sebastenum episcopum ac olim Lampsacenae synodi ad apostolicam sedem legatum, haec omnia retulit ad annum 365 et ad Liberii pontificatum, ut eo loco Pagius recte observat. Neque, enim Eustathius ille, cujus in litteris ejus synodi ad Asianos scriptis mentio est, Sebastenus fuit, sed alter forte in Illyrico episcopus, atque ille cujus apud Chrysostomum mentio est ⁜ (e) ; existimat praeterea [Col. 0138B] Elpidium illum, cujus in litteris Illyricorum episcoporum nomen exprimitur, Romanae Ecclesiae presbyterum fuisse, atque illum ipsum, quem Julius ad Orientales cum Philoxeno pridem legaverat. Nititur haec magni viri opinio hisce Graecis Illyricorum epistolae verbis: Ἀνάγκην οὖν ἔχομεν πέμψαι πρὸς ὑμᾶς τὸν κύριον ὑμῶν καὶ συλλειτουργὸν Ἐλπίδιον ἀπὸ τῆς βασιλευούσης Ῥωμαίων ἀρχῆς, τοῦτο τὸ γράμμα ἔχοντα ; quae Christophorsonius, Camerarius et Langus sic reddunt, ut Elpidium ab urbe Roma, quae est imperii caput, missum dicant: ab Epiphanio autem scholastico, quem sequitur Sirmondus, ea sic accipiuntur, ut Romanum imperium potius quam urbem Romam, atque imperatorem potius, cujus Elpidius litteras ad Asianos attulit, quam Urbis episcopum [Col. 0138C] designent. Valesius ⁜ (f) Christophorsonii pro parte, pro parte vero Sirmondi interpretationem probat, atque ita intelligit, ut Elpidius ille non Ecclesiae Romanae presbyter, ut putavit Baronius, sed in Illyrico episcopus fuerit, ac Graeca verba sic reddit: Necesse itaque habuimus dominum et comministrum nostrum Elpidium ab urbe totius imperii regina ad vos mittere cum his litteris, cogniturum, utrum ita se habeat praedicatio vestra: rationem vero cur Elpidius ille ab urbe Roma dici possit, hanc esse putat, quod ille ab episcopis in synodo congregatis ad Damasum missus fuerat, atque inde legatione, ut necesse erat, ex ipsius synodi mandato accepta in Asiam profectus sit. Ut tamen dicam quod sentio, nuspiam legi, supremam sacerdotii dignitatem ἀρχὴν dictam aliquando, [Col. 0138D] citra adjunctam vocem aliquam, quae sacrum a profano magistratu distingueret: hinc est, quod Nazianzenus episcopatum ἀναμίακτον ἀρχὴν Chrysostomus πνευματικὴν ἀρχὴν vocat. Quid itaque censeas, si, ut hoc loco res se habet, ea ipsa vox aliam adjunctam habeat, quae profanum potius, quam sacrum magistratum designet? Deinde quo alio exemplo statui poterit, hisce verbis ἀπὸ τῆς βασιλευούσης Ῥωμαίων ἀρχὴς Urbem significari? Vix itaque ferenda aut Christophorsonii, qui urbem Romam imperii caput, aut Valesii interpretatio est, qui [Col. 0139A] sub iis Damasum Urbis Romanae episcopum designatum intelligit. Neque vero Sirmondi opinio difficultate caret, cum ea sic reddit: Sed necessitas nobis imposita est, ut ad vos mitteremus dominum et comministrum nostrum Elpidium, a regio Romanorum principatu litteras habentem. Quamquam enim me non lateat, iis vocibus Romanum imperium saepe designari, cujus rei alia afferri exempla possent; cum tamen Illyrici episcopi scribunt Elpidium se legatum mittere, τοῦτο τὸ γράμμα ἔχοντα, de iis litteris agunt quas ipsi scripserant, ac Elpidio ferendas dederant: unde Epiphanius, cujus interpretationem Sirmondus sequitur, particulam has adjunxit, quam ille omisit. Hoc igitur loco, atque iis verbis Valentinianum ipsum imperatorem, designare non possunt. Accedat, quod [Col. 0139B] cum synodica haec Epistola exarata fuit, Valentinianus nondum scripserat, neque episcopi illi tunc certo scire poterant, an ille suas Concilii litteris adjuncturus esset, quod tamen eisdem cognitum, certumque esse debuisset, ut de iis mentio eo loco facta, existimari posset. Horum igitur verborum alia omnino vis esse debet, quam quae illis a viris his doctissimis attribuitur. Si quis itaque sic ea interpretetur, necessarium duximus ad vos dominum et comministrum nostrum Elpidium mittere has litteras habentem, a Latino Imperio, Latino scilicet sermone scriptas, forte, aut ego fallor, aut propius accedet ad verum, ac locum planiorem, atque extricatiorem reddet. Constat enim a graecis scriptoribus sub Ῥωμαίων vocabulo latinos designari ac exprimi solitos. [Col. 0139C] Hinc Sozomenus ait, Photinum Ῥωμαίων καὶ Ἑλλήνων φώνῃ doctum scripsisse, ac Socrates illum linguae haud expertem vocat. Eodem quoque sensu, Tertullianus, Rufinus Aquileiensis, Cassianus Massiliensis, aliique Latini Patres Romani dicti sunt ⁜ (a) . Ac Hieronymus ipse in Illyrico ortus, de Orientalibus queritur, quod novellum a se homine Romano nomen exigerent: idque aliis exemplis confirmari posset.

III. Scribit annalium parens hoc anno Damasum Romanum pontificem, Constantinopolim misisse sanctum Zanobium, Florentinum deinde episcopum, qui insultantem Arianorum petulantiam coerceret, quod tamen ante Baronium scripserat Petrus Casella veteres, ni fallor, Florentinae Ecclesiae traditiones [Col. 0139D] secutus ⁜ (b) . Actorum profecto, quibus vir magnus adductus est, ut hoc scriberet, levissima prorsus fides est, ut Tillemontius ⁜ (c) probat, ac Bollandus, qui ea minime describenda censuit; frustraque recentior aliquis in iis vindicandis operam collocavit suam. Quod pro hac opinione observari potest, illud est, quod Valens anno illo pene integro Constantinopoli abfuit: Eudoxius praeterea Arianus defunctus [Col. 0140A] fuerat, ac plurimum intererat ejus loco catholicum pastorem eligi. Probabile itaque est, Damasum captata occasione, aliquem eo misisse, qui suo nomine Catholicos confirmaret, eisque ea in re procuranda auxilio esset, cum constet alio loco ⁜ (d) ejus pontificis studium optimo eligendo ejus Ecclesiae episcopo non defuisse. Evagrius revera a Catholicis electus tunc fuit, quod Socrates ac Sozomenus factum scribunt opera Eusthatii, Antiocheni episcopi, qui clam in Urbe, et Catholicos ad rectam fidem hortabatur. At cum magnus hic praesul diu antea, si Theodoreto fides est, ad superos abivisset ⁜ (e) , quid si dicamus, utrumque auctorem, unum pro altero, Eusthatium scilicet pro Zanobio supposuisse?

IV. Quidquid horum sit, certum est, hoc anno [Col. 0140B] Damaso directum celebre Valentiniani rescriptum, contra clericos, falsosque monachos, qui religione abutebantur ad captandas viduarum, aliarumque suspectarum feminarum haereditates. De hac ipsa lege Hieronymus ⁜ (f) et Ambrosius agunt ⁜ (g) , iisque auctoribus constat eamdem ecclesiasticas tantum personas respicere, non autem prohiberi Ecclesias quominus legata et haereditates caperent. Hinc idem Hieronymus: sit haeres, sed mater filiorum, id est, gregis sui Ecclesia, quae illos genuit, nutrivit, et pavit. Cum autem lex illa a Damaso populo in Ecclesiis lecta fuerit, inde colligi potest, quo ille studio allaboraret, ut cleri sanctitatem, famamque integram servaret, seseque praeterea ab omni avaritiae suspicione alienum probaret. Nam cur dicamus cum Gotofredo, [Col. 0140C] illam jubente Valentiniano potius quam Romano ipso episcopo in ecclesiis publicatam, veluti moderandae suorum cupiditati perutilem, et necessariam? An aliquod imperatorii hujus praecepti in ipsa lege vestigium est? An praeterea moris erat, ut imperatorum leges, si quae ad rationes Ecclesiae pertinerent, in ecclesiis legerentur? Hoc nemo dixerit, aut saltem probaverit. Nam quae de clericorum privilegiis lex a Constantio lata fuerat, quamquam Felici papae directa, tamen apud acta, civilia scilicet, et Urbanae praefecturae, aperte lecta dicitur ⁜ (h) . Cum itaque haec, de qua agimus, fuerit in Ecclesiis praeter morem proposita, jure meritoque hoc factum uno jubente Damaso, imo eodem impulsore legem illam ab imperatore latam, Baronius censuit, quod ad hujus [Col. 0140D] pontificis laudes accedit; nec video cur Baronii opinionem, quae eruditis placuit, Constantius rejiciat. Caeterum quae indoctus Jannonius hinc conficit, praetermittenda censeo, tum quod ea huc non attineant, tum quod illum hac Valentiniani lege ad suas confirmandas opiniones abuti, aperte demonstret P. Antonius Blancus, quem consulas si lubet ⁜ (i) .

I. Revocati ab exsilio Ursiniani, quo conclusi fuerant; suburbicariae provinciaeque; Rufini de suburbicariis Ecclesiis sententia. II S. Basilii Magni ad S. Athanasium, et Damasum litterae hoc anno scriptae, quae illustrantur: et Anonymus Amstelodamensis refellitur. III. Recensentur causae aliae, cui idem Basilius ad Damasum scripserit, eaque occasione de Antiocheno Meletium inter et Paulinum dissidio agitur, et de Marcello Ancyrano. IV. Hic ab haeresi vindicatur, ac Basilium postremo meliora edoctum, a praejudicata adversus eumdem Marcellum opinione discessise probatur.

[Col. 0141B] I. Baronius hoc anno duo recitat Valentiniani rescripta, alterum ad Ampelium, qui Olybrio interea in praefectura successerat, alterum ad Maximinum Urbis vicarium, quibus Ursicino, sociisque Urso, Rufo, Gaudentio, Auxanoni, Auxanio, Adiedo et Rufino copia fit discedendi a constituto exsilii loco, ac ubicumque vellent, consistendi, ea tamen conditione apposita ne Romam aut intra suburbicarias regiones pedem inferrent. Hinc itaque discimus, praecipuos Ursicini asseclas, Roma primum, mox extra vigesimum lapidem pulsos, ac denique certo exsilio damnatos sub Olybrii praefectura fuisse, cui proinde, quod contumaces compresserit, Valentinianus, ut vidimus, gratulatus fuerat.

[Col. 0141C] Haec quae memorata a me sunt, et quibus suburbicariarum regionum mentio fit, Valentiniani rescripta abripiunt, et in rem suam transferunt Gothofredus et Tillemontius. Uterque igitur suburbicarias provincias et regiones unum idemque esse putat cum suburbicariis ecclesiis, quas Rufinus a Nicaeno can. 6 Romani episcopi sollicitudini attributas ait ⁜ (a) ; sed horum prior suburbicarias regiones concludit intra centesimum ab Urbe lapidem, iisdemque cancellis jura ejusdem Romani episcopi omnia concludit; alter vero urbicariarum provinciarum voce eas omnes intelligit, quae parebant Urbis vicario, et latius patebant, Campaniam scilicet, Thusciam et Umbriam, Picenum suburbicanum, Valeriam, Samnium, Apuliam, et Calabriam, Lucaniam, et Brutios, Siciliam, [Col. 0141D] Sardiniam, et Corsicam; atque hinc suburbicarias ecclesias recte conficit eas esse etiam, quae iisdem provinciis omnibus continebantur; sed ultra Italiam, ejusque fines negat praetendi potuisse argumento ab rescriptis ipsis petito, quae Ursicino exsuli copiam faciunt discedendi e Galliis, atque alio pro arbitrio divertendi, sed prohibent vetantque ne Romam accedat, et pedes inferat in regiones suburbicarias, siquidem si Occidentem totum suburbicariis regionibus expressum intelligis, Ursicinus secedere debuisset in Orientem, eique gravior fuisset Imperator ille [Col. 0142A] clementia sua, quam poena antea imposita. Hoc vero argumenti genere usus etiam fuerat Dupinius ante Tillemontium: Nam, ut ait ille, Si regiones suburbicariae, vel universo imperio Romano, vel saltem Occidentali responderent, quid ineptius quam homini cuidam, velut insignem gratiam concedere, ut Gallia excedat, ea tamen lege, ne pedem in universum imperium Romanum, aut saltem in Occidentem inferat? Ejusmodi profecto gratia summi supplicii loco habenda esset ⁜ (b) .

Porro quod ad priorem sententiam attinet, vix est amplius, qui Gothofredum et Salmasium suburbicarias regiones intra centesimum dumtaxat lapidem collocantes errasse non fateatur, cum apertissime constet eadem voce saepe designatas reliquas omnes [Col. 0142B] provincias, quas Urbis vicarius moderabatur ⁜ (c) . At quod ad eorum opinionem spectat, qui metropolitica Romani episcopi jura intra decem reliquas illas provincias coarctata vellent, vides illam hac una ratione niti, quod suburbicariae ecclesiae nihil differant a suburbicariis provinciis, atque una eademque sit in definienda causa eorum verborum vis. Hinc Dupinius rem sic urget: Restat inquirendum, quae fuerint provinciae, et ecclesiae suburbicariae, et quinam illarum fines: hoc autem in primis circa istam quaestionem statuendum videtur, et pro certo supponendum, ecclesias suburbicarias respondere provinciis suburbicariis: quemadmodum enim ecclesiae Aegyptiae, Asianae, Illyricanae eae sunt ecclesiae, quae in istis dioecesibus erant sitae, ita etiam ecclesiae suburbicariae aliae esse non possunt [Col. 0142C] ab illis, quae provinciis suburbicariis continebantur. . . Ferri igitur minime potest illorum opinio, qui provinciarum nomine, vel universum imperium vel saltem Occidentem universum designari volunt. Sic ille ex Tripode ⁜ (d) .

Nunc vero ego argumenta non afferam, quibus contra Sirmondus, aliique viri doctissimi demonstrarunt, quam futilis ea ratio sit, ne actum agam. Illud adjiciam dumtaxat argumentum hoc quo Tillemontius utitur, et Dupinius, vim aliquam habere affirmativam posse, at minime negativam. Nam si urbicarias ecclesias esse illas ais, quae quatuor annonariis ac reliquis etiam provinciis continebantur, id ego facile concedam, non ob eam solum rationem, quod suburbicariis provinciis continerentur, sed quia [Col. 0142D] nullus erat cui parerent metropolitanus praeter Romanum pontificem. At si contra contendas suburbicarias ecclesias illas dici non potuisse, quae extra Italiam late acceptam positae fuerant quanquam nulli parerent Metropolitano, utar jure meo si pernegavero, nec tu facile evinces, quod vis, nisi aliquem praeterea superioris gradus episcopum fuisse probaveris, cui omnes per Italiam atque Occidentem ecclesiae subessent. Nullum enimvero toto eorum locorum tractu hujus generis, et dignitatis episcopum fuisse ante Nicaenum concilium, ac quarto etiam [Col. 0143A] provecto saeculo concedat necesse est, qui ecclesiastica eorum temporum monumenta percurrat, nec sic ineptire cum Quesnello velit, ut Romanos pontifices, omnes metropoliticae dignitatis praerogativas et officia ad se traxisse, ac metropolitanos, si qui fuerint, titulum habuisse sine re, temere asserat ⁜ (a) . Vides igitur suburbicarias ecclesias non eas esse dumtaxat, quae continebantur illis Italiae finibus, quos Urbis vicarius potestate sua moderabatur, sed latius etiam protendi potuisse, atque hinc intelligis, quam ineptum fallaxque sit argumentum illud, quod a provinciis suburbicariis ad suburbicarias ecclesias designandas, et definiendas capitur. An vero, ut verbis utar viri gravissimi Benedicti Bacchinii, ignoraverit Rufinus, quod nos non latet, Romano scilicet metropolitano [Col. 0143B] per ea tempora provincias omnes subjectas fuisse, quae Urbis vicario parebant, concessis Italicis metropolibus reliquis, quas Italiae vicarius regebat? Reliquum itaque est, ut ambigua illa suburbicarum ecclesiarum voce, plurium provinciarum ecclesias illas intellexerit, quae alicubi, sive intra, vel extra centesimum lapidem, sive in Italia, sive alibi sitae Romano pontifici tanquam metropolitae obediebant ⁜ (b) . Usus igitur, ut ille prosequitur, ea voce Rufinus est, ut Nicaeni canonis interpretationem suorum temporum rationi accommodaret: exortis enim post Nicaenum concilium, seu concedente, seu non repugnante Romano episcopo, per Italiam late acceptam metropolitanis aliquot, apostolicis praeterea institutis alicubi vicariis, qui praesentiam, ut ait Leo Magnus, apostolicae [Col. 0143C] legationis longinquis ab Urbe provinciis impenderent, aliisque factis in ecclesiastica politia immutationibus, quibus prior Romani ipsius episcopi potestas decurtata videri per Occidentem poterat, secus ac in Alexandrino, cui nihil de antiquo jure per integram dioecesim decesserat, putavit Rufinus veterem illam a Nicaeno concilio adhibitam Romanum inter et Alexandrinum ipsum episcopum nullis circumscriptam limitibus, comparationem, minime amplius convenire posse, sed rem expressit, ut sese habuit per id tempus, nunc vero obscuriori dicendi genere, ecclesiasque illas omnes, quas retinere adhuc, atque administrare Romanum episcopum vidit quoquo loco positas, suburbicarias dixit, novaque prorsus appellatione, hominem, ut ita dicam, antiqua aetate et [Col. 0143D] moribus, juvenilem in modum nobis posteris repraesentavit. Sed cum jam verear, ne in re hac ab instituto aliena nimius fuerim, in viam redeo.

II. Haec igitur dum in Occidente agerentur, Orientalis Ecclesia ea gravissima tempestate jactabatur sub Valente, atque Arianis, quam ut caeteros praeteream, Basilius describit pluribus in locis, sed potissime in Epistolis ad Damasum, aliosque Occidentales episcopos, et ad Athanasium scriptis. Cepit itaque id consilii, quod saepe alias, ac nuper sub Liberio a Macedonianis [Col. 0144A] captum, praesenti subsidio fuerat, ac ut verbo dicam, a Damaso auxilium petendum censuit. Hinc Athanasio inquit: Dudum novi, et ipse pro mediocri rerum notitia, unam esse Ecclesiis nostris auxilii viam, si nobiscum conspirent Occidentales episcopi. Nam si voluerint, quod adhibuerunt studium, in uno, aut altero ⁜ (c) pessime sentire deprehensis, illud etiam pro nostrarum partium paraecia ostendere, fortasse rebus communibus aliquid utilitatis accesserit ⁜ (d) . Hisce autem verbis ni fallor, Auxentii damnatio designatur; quod etiam advertit vetus hoc Scholium, quod ad oram regii codicis D. Maranius ascriptum legit: Περὶ τῶν κατὰ Ῥώμην ἐπισκόπων Αὐξεντίου καὶ τῶν περὶ αὐτὸν. Audiverat itaque jam Basilius, quae decreta a synodo sub Damaso contra Auxentium fuerant, quae [Col. 0144B] proinde ad hunc annum, aut etiam ad sequentem male a nonnullis consignantur, ab aliis vero, quorum ego sententiam amplexus sum, annum 369 optime relata fuere; verum neque ipse, neque Athanasius ejus acta viderant: nam cur alioquin communicatis cum eodem Athanasio consiliis, Damaso scribendum censuisset, ut quos ille pro auctoritate sua missurus erat legatos ad Orientales visitandos, secum haberent, quaecumque post Ariminense concilium gesta fuerant, ad eorum, quae per vim illic acta fuerant, dissolutionem? Cur praeterea Athanasius, si ejus ad se synodi acta pervenerant, nedum ea statim misit ad Basilium, sed neque ullam eorum mentionem fecit in litteris ad eum scriptis?

Basilius igitur, postquam rem omnem cum SS. [Col. 0144C] Athanasio et Meletio contulerat, Damaso scripsit, ac Dorotheo diacono perferendam dedit epistolam in recente BB. editione septuagesimam ⁜ (e) , quam ii, ut etiam Constantius priorem inter eas censent, quas a Caesariensi episcopo ad eum pontificem datas legimus. Eam vero D. Maranius scriptam putat circa medium hunc annum, cujus rei praeter rationes a docto et solerti viro productas ⁜ (f) , non levia apparent indicia, tum ex ipsis ad Damasum, tum ex aliis ad Meletium ⁜ (g) litteris. Ejusdem Basilii sententia fuerat, ut ad Damasum scriberetur communi Orientalium nomine; rogaveratque propterea Meletium, ut et litteras ipse exararet, et commentarium dictaret, de quibus, et ad quos Dorotheum verba facere oporteret; praetereaque ut gravior esset illarum auctoritas [Col. 0144D] apud Damasum, eorum omnium, qui sibi communicabant, nomina adjungeret, etiamsi abessent. Ita enim sperabat fore, ut ad communionem Meletio potius quam Paulino concedendam Romanus pontifex facilius permoveretur. An autem Meletius per Dorotheum scripserit, quamquam id asserat Anonymus transfuga, cujus a nobis mentio facta, ac iterum facienda erit, incertum est.

Interim ex hac Basilii epistola observari potest, quae ejus foret de sedis Apostolicae auctoritate, et [Col. 0145A] dignitate sententia. Nam si Damasum rogandum censet, ut legatos in Orientem mitteret, qui vel dissidentes concilient, vel Dei Ecclesias ad amicitiam reducant, vel saltem perturbationis auctores eidem clarius indicent, ita ut vobis manifestum sit, quibuscum communionem deceat habere, Romani pontificis supremam auctoritatem, in ecclesias omnes ubique positas extendi, atque ab ejus judicio sacrae communionis jura pendere, clarissime professus est Caesariensis episcopus. Ne vero suspicio subeat, quin ille sincere haec senserit ut eidem anonymo hariolari placuit, observanda praeterea sunt, quae antea ad Athanasium scripserat ⁜ (a) : Nobis autem operae pretium visum est, ad episcopum Romae scribere, ut res nostras invisat, et consilium dare, ut cum illinc communi, ac synodico [Col. 0145B] decreto mitti difficile sit, ipse hoc negotium suo marte aggrediatur, vel ut proprius ad verborum vim alii vertunt, ipse suprema sua auctoritate hoc in negotio utatur. Neque enim necesse est, ut quae Basilius aliis locis scripsit, ac suo tempore referenda a me sunt, huc transferam, quibus ejus de sedis apostolicae auctoritate judicium constat, ac Scripturientis transfugae temeritas deprehenditur, qui Fleurio divini primatus jura ex hisce litteris nobiscum demonstrare aggresso ⁜ (b) insultare ausus est. Illud autem Damaso potissime commendatum cupit, ut legati, quos in Orientem missurus erat, secum ferrent quaecumque Ariminense concilium a se dissolutum fuisse demonstrare possent; quod eis oppido adversatur, qui non supremam Romano pontifici, aut parem concilio auctoritatem [Col. 0145C] concedunt, ut optime ante me observavit vir doctissimus P. Josephus Augustinus Orsius, cujus in lectorum gratiam huc verba transferam: Interim autem partibus litigantibus, tot episcoporum in synodum coactorum numerus magnum videri poterat pro Arianorum sententia praejudicium. Itaque ut simpliciores inter Catholicos ab Arianorum fraudibus tuti essent, non iis rationibus muniendi erant, quae ipsos in rerum gestarum examen conjicerent, sed aliquod simplex, et quod esset inter Catholicos pervulgatum statuendum erat, nempe legitimas non esse, et periculo errandi subjacere eas synodos, quae sine consensu Romani pontificis celebrantur, tum etiam nullius esse auctoritatis, nisi a sede apostolica confirmentur. Quare sanctus Basilius Magnus, et si perspectum, et exploratum [Col. 0145D] habebat, ea quae Arimini gesta fuerant, per vim acta fuisse, ac proinde ipsa per se, et ipso jure nulla et irrita esse, ne tamen episcoporum numerus, qui Ariminensi formulae subscripserant, pluribus, ac praesertim simplicioribus inter Catholicos imponeret, scribendum Damaso duxit, petendumque ab eo, quid Romae Ariminensium gestorum dissolutione fecisset. Noverat enim sanctus Doctor, hujus rei ultimum ac peremptorium [Col. 0146A] judicium ad sedem apostolicam pertinere ⁜ (c) .

III. Caeterum ut Basilius apostolicam sedem adiret, praeter afflictas res Orientalis Ecclesiae, fecit etiam ingens ejus erga Meletium amor, et studium, cui favebat prae Paulino. Hoc ipse fatetur ad Athanasium scribens ⁜ (d) , atque hoc praeterea sibi volunt ea verba, quae recitavimus ex epistola ad Damasum. Antiocheni hujus schismatis historiam texere superfluum existimo, cum ea neminem ecclesiasticarum rerum studiosum lateat. Eusebius Vercellensis, Luciferi, qui Paulinum ordinaverat, consilium haud omnino probans, Antiochia discesserat, in Italiam reversurus, neutri partium, ut Rufinus ait, communionem suam relaxans ⁜ (e) , Liberius a Meletio minime alienus visus est; hunc enim expresse, ac nominatim [Col. 0146B] comprehendit inter episcopos, quibus inscripsit celebrem illam epistolam, quam Socrates recitat ⁜ (f) a Silvano altero Macedonianorum legato ad Orientales allatam, quod concessae communionis argumentum Basilius censet ⁜ (g) . Hinc Basilius ipse, scribens Athanasio, quo eum ad ejusdem Meletii partes pertrahat, ait sententiam hanc unanimibus tuis Occidentalibus placuisse, ut ostendunt litterae per beatum Silvanum nobis allatae ⁜ (h) . Damaso vero Eusebii Vercellensis exemplum placuit, ac visum est in re tanti momenti diutius oportere deliberare, causamque propterea inter utramque partem, suspensam tenuit per aliquot annos, optimo sane consilio, ut suo loco dicam.

IV. Praeter haec idem Caesariensis episcopus Athanasio scribit, censere se cum aliis nonnullis, ut [Col. 0146C] episcopo Romano denuntietur perniciosa Marcelli haeresis, requiraturque, ut eam exterminet: Arium quidem, ait ille, sus deque anathemate feriunt. . . Marcello vero, qui impietatem ex diametro oppositam protulit, et in ipsam Divinitatis Unigeniti existentiam impius fuit, nullum videntur intulisse vituperium . . . atque hujus rei argumenta sunt servati apud nos nefariae illius scriptionis libri; sed tamen nusquam eum reprobare visi sunt, idque eo nomine vituperati, quod eum ab initio ex veritatis ignoratione in ecclesiasticam etiam communionem receperint ⁜ (i) . De Marcello tamen nulla est in litteris ad Damasum mentio: quamobrem ea quae ad eum pertinent, arcanis mandatis, et commentario rerum per Dorotheum in Urbe agendarum commissa fuisse oportet.

[Col. 0146D] Caeterum nolim ego commemorare ea omnia, quae tum pro Marcello, tum contra Marcellum disputata sunt ante quam Montfauconius in lucem proferret analecta veterum Patrum. Vir enim doctissimus monumentum edidit eruditissima diatriba exornatum ⁜ (j) , ac in Veneta conciliorum editione deinde recusum, quo Ancyranum illum episcopum, ac clericos, aliosque catholicos, qui sese colligebant seorsum ab [Col. 0147A] episcopis illis, qui in locum Marcelli suffecti fuerant integra, puraque fide fuisse constat. Alter tamen ex eadem congregatione monachus doctissimus, ac de re ecclesiastica optime meritus, sodali suo nuper opposuit, monumentum illud ad postremos Marcelli annos non pertinere, nulla enim, ut ait ille ⁜ (a) , inest temporis nota in Fidei confessione; quae Marcelli ejusque cleri et plebis nomine oblata Athanasio fuit, ut inde constet, fieri non potuisse; quin Marcellus in haeresim relapsus post eam fuerit. At qui sic Basilium defendunt, ut dicant agere illum de haeresi a Marcello iterum propugnata, postquam eam a se alienam solemni hoc testimonio apud Athanasium ejusque synodum declaraverat, effugium quaerunt, quod suis ipse verbis Basilius obstruit. Neque enim [Col. 0147B] ille provocat ad recens aliquod documentum, quo Marcellum in haeresim iterum lapsum probet, sed ad libros diu antea ab eo scriptos eodemque ipso gladio utitur, quo Eusebius, ac caeteri Ariani usi contra illum fuerunt. Deinde Occidentalibus exprobat communionem ecclesiasticam, quam diu antea illi concesserant, ac proinde non aliam profecto, quam quae illi a Sardicensi synodo, ac Julio Romano pontifice pridem decreta fuerat:

Sed, quod rem conficit, ut mihi videtur, ipsa haec fidei confessio, quae Athanasio oblata est, eas prae se fert notas, quibus tuto asseri possit, oblatam illam fuisse aut paulo antea, aut non diu postquam haec Basilius ad Athanasium scriberet. Observandum quippe est nomen Theoduli Oxyrynchi, quod illi [Col. 0147C] subscriptum legitur. Montfauconius, quem alioquin nihil fugit, fatetur nescire se quis ille fuerit. At ego illum ipsum fuisse puto, quem Marcellinus et Faustinus in precum Libello Theodorum Oxyrynchi vocant, tempore Arianorum lapsum, a Georgio Ariano in laicorum numerum redactum, atque iterum ordinatum episcopum, qui denique ad Ecclesiam redux inter caeteros episcopos Egyptios Constantinopolitano concilio subscripsit. Saepe enim Theodorum aut Dorotheum pro Theodulo apud Latinos praesertim usurpatum videas. Nam qui Theodulus apud Athanasium, Theodorethum, et Socratem Trajanopolis scribitur, in Sardicensis concilii ad omnes Ecclesias epistola, et ab Hilario Theodorus dicitur, cujus rei alia praeterea exempla Fabricius attulit ⁜ (b) . Haec itaque [Col. 0147D] confessio, cui Theodorus hic, seu Theodulus praesens fuerat, longe diu post Alexandrinum concilium, quo episcopos in persecutione lapsos ad communionem recipiendos esse decretum fuit, oblata videri debet. Neque enim Theodulus inter eos legitur, qui concilio illi adfuerunt: neque credibile est eum adesse potuisse tantae tunc praevaricationis reum. Paulo post hoc Alexandrinum concilium, Athanasius [Col. 0148A] solum vertere a Juliano Augusto coactus est, quamquam autem eo defuncto Alexandriam circa finem anni 364 reversus esset, iterum tamen latitare, et exulare compulsus est post quatuor, aut quinque menses, Valentis edicto ⁜ (c) , nec rediit ad suam Ecclesiam ante consulatum Gratiani et Dagalaiphi. Haec constant ex antiqua illa Athanasii vita, quam cl. Maffeius e tenebris erutam primus in lucem protulit ⁜ (d) . Cum autem induci non possim ut credam, tum Ancyranos legatos Alexandriam accedere voluisse, tum potuisse Alexandrinum praesulem turbulentis illis temporibus congregare tot episcopos quot actui interfuerunt, reliquum est, ut hoc factum dicamus postremis illis, ac tranquillis annis, quos ille apud Ecclesiam suam traduxit. Tempus vero exacte [Col. 0148B] definire, nihil ad rem interest: nam quod ad nos attinet, perinde est sive confessionem suam Marcellus obtulerit paulo antea, sive non diu postea, cum inde manifestum sit, non potuisse illum in haeresim lapsum dici, cum Basilius ad Athanasium scripsit; si quis tamen conjecturae locus, forte cum Theodorus, sive Theodulus adesset frequenti illi synodo, cujus Athanasius meminit in epistola ad Afros, Ancyranorum legati Alexandriam accesserunt, ac luculentissimam, egregiamque illam fidei confessionem Athanasio, aliisque in synodo congregatis episcopis obtulerunt. Forte etiam Montfauconius, qui eam retulit ad postremos Athanasii menses, propius verum attigit; enim vero, ut ille recte judicat, hoc a Marcello testimonium petere debuit Alexandrinus praesul, [Col. 0148C] ut Basilii, aliorumque cum Basilio sentientium praejudicatae opinioni occurreret. Id enim elucet ex postremo ejusdem confessionis capite, quo legati Ancyrani cleri Athanasium rogant: Ne fidem habeat iis, qui nos insimulant, rescribat autem iis, quos orthodoxos esse noverit, ut si ad eos calumnia adversus nos conflata pervenerit, conspecta hac nostra fidei confessione, malitiam eorum deprehendant, qui temere invidiam nobis movere studuerunt. Cum autem Athanasium mors praepediisset, ne Ancyranorum de fide illius testimonium Basilio communicare posset, factum proinde est, ut huic illud ignotum diu manserit.

Basilius tamen, ante obitum praeconceptam opinionem adversus Marcellum, ejusque Ecclesiam deposuisse [Col. 0148D] visus est, ac Marcellianos ad communionem admisit tamquam eos, qui catholici perpetuo fuissent. Colligi id ego arbitror ex iis, quae ad Eulogium, Alexandrum, et Harpocrationem, aliosque duodecim Egyptios episcopos pro fide sub Valente in Palaestina exsules, et ad Petrum Alexandrinum tunc reducem deinde scripsit. Egyptii illi episcopi in Sacrorum societatem Marcellianos illos receperant, [Col. 0149A] postquam ii productis, ut Epiphanius ait ⁜ (a) , communionis cum Athanasio litteris, egregie catholicos sese probaverant. Eo facto Basilius commotus est, tum quod Marcellus, ejusque sectatores vulgo pro haereticis habebantur, tum quod pauci episcopi, caeteris omnibus inconsultis hoc negotium confecissent, quod ne aggredi quidem soli debuissent, eaque de causa scripta ad eos epistola 265 graviter questus est, petiitque, ut quibus illi conditionibus admissi in communionem fuissent, certiorem se facerent. Nondum itaque tunc noverat egregiam illam fidei confessionem, quam Marcelli ipsius nomine Athanasio obtulerant, quaeque effecerat, ut ab Athanasio ipso cum caeteris tunc congregatis episcopis pro catholicis habiti, ac dato testimonio illo, quod Montfauconius [Col. 0149B] edidit, pronuntiati sint. Certo autem aliquo documento minime constat, an exsules episcopi Basilio rescripserint, quidve rescripserint. At gravissima conjectura adducor, ut credam, illos datis ad eum litteris tum sese purgasse, tum Marcellianos ipsos a nota haereseos vindicasse. Nam Basilius Petro Alexandrino hac ipsa de re scribens ep. 266, ab iis in communionem recipiendis minime alienus est, sed hoc optat solum ut illi ita recipiantur, ne ipse ac caeteri sibi consentientes episcopi ad Marcellianos accessisse, sed ipsi potius Marcelliani ab Ecclesia numquam recessisse viderentur, ita ut (Zaccagni ⁜ (b) interpretatione utor) malitiosa de haereseos crimine calumnia quaqua versum diffusa per nostram receptionem deleatur, nec amplius nos pudere debeat, quod eorum partes secuti sumus. Si [Col. 0149C] itaque Marcelliani, ut Basilius ait, perpetuo fuerant in Ecclesiae corpore, qui fieri potest, ut Marcellum, quem ii sequebantur, cujusque nomine synaxes suas agebant, cum haec scriberet Basilius ipse, ab Ecclesia abscissum crederet? Videtur itaque rem melius tunc edoctus, a veteri sententia sua recessisse, ac cavere dumtaxat voluisse, ne quid sibi, caeterisque catholicis episcopis, si Marcelli asseclae inexplorato ad communionem admitterentur, ob vulgatam contra eos confirmatamque calumniam, de optima, qua merito fruebatur fama decederet. Quam vero sapiens Basilii consilium fuerit, constat ex Gregorii Nysseni facto, qui ob junctam cum iisdem Marcellianis sacrorum societatem, tum de eorum haeresi, tum de violatis canonibus insimulatus, duplici se apologia purgare [Col. 0149D] debuit, quarum posterior dumtaxat superest in epistola ad Sebastenos, quam Zaccagnius edidit. Ait itaque, quod ad canones attinet, non ipsum se sponte sua rem tantam aggressum fuisse aut inexplorato ac sine necessaria deliberatione quidpiam confecisse, sed orthodoxis in Oriente fratribus, atque comministris, ut istorum hominum negotium tractaretur, hortantibus, et quod a se factum fuerat, comprobantibus, omnia peregisse. Deinde ut omnem de se, suaque religione malam opinionem depelleret, apertissimam fidei professionem jungit.

Hanc Nysseni ad Sebastenos epistolam idem Zaccagnius [Col. 0150A] anno 377 scriptam putat. Hoc profecto nemo saltem negaverit, quin Eusthatio adhuc superstite, ac Petro Basilii fratre, episcopo nondum instituto, scripta fuerit. Sebastenos enim quibus inscripta est, non omnes ejus loci cives, sed eos dumtaxat catholicos clericos intelligere debemus, qui ab Eusthatii cum se is Arianum prodidisset, communione non diu antea se subduxerant, quorum apud Basilium epist. 138 et 237 nuperae editionis mentio est. Quamobrem si Eusthatius e vivis sedeque illa excesserat anno saltem 380, quia Petrus Basilii frater, ac Sebastenus episcopus Constantinopolitano concilio sub anni sequentis initium coacto adfuit, aut illam eodem Basilio, adhuc in vivis agente, aut certe non diu post ejus obitum scriptam fuisse oportet. Ab [Col. 0150B] eorum autem episcoporum numero, quos Gregorius hortatores, ut Marcellianorum negotium tractaret, ac eorum deinde, quae a se gesta, et definita fuerant, comprobatores, ac sui imitatores habuit, non ego quidem Basilium ipsum Gregorii fratrem, ac pene magistrum excludendum puto. Haec vero cum ita sint, facile colligi potest, nullo jure Basilium incusasse Damasum, Romanamque sedem, cur Marcellum nunquam ab Ecclesia ejectum duxerit, edixeritque; fierique praeterea potuisse, ut ingens ejus sanctissimi praesulis pro religione studium nonnihil auxerit amor erga Meletium prorsusque aversus a Paulino animus, cujus idem Marcellus sequebatur partes.

I. Dorotheus diaconus Antiochenus Romam accedit cum litteris ad Damasum scriptis ab Orientalibus episcopis, ac rebus confectis in Orientem redit cum Sabino diacono Mediolanensis Ecclesiae, qui Damasi nomine litteras affert ad Athanasium, atque Orientales. II. Sozomenus cum iis confertur, et expenditur. III. Sabinus in Occidentem revertitur cum Basilii litteris ad Damasum, et Occidentales, quae illustrantur, ac suo tempore restituuntur. IV. De l. 3. C. Theod. de Haer. atque ea occasione de Venustianis. Quorum in Praedestinato mentio est.

I. Dorotheus diaconus cum Athanasii, et Basilii litteris Romanum iter aggressus est circa finem praecedentis [Col. 0150D] anni ⁜ (c) , quamobrem vix eo pervenire potuit ante hunc, quem ingredimur. Diximus Basilium tria a Damaso postulavisse: primo, ut visitatores in Orientem mitteret, secundo, ut ii, quos missurus esset pro sua auctoritate legatos, leni ingenio, ac in rebus agendis constantia praediti essent, ac a partium studio alieni, quo nempe facilius Antiochenos omnes ad unum, sicut optabat, Meletium transferrent: tertio, ut secum afferrent, quae decreta fuerant post Ariminense concilium, quo ipsum irritum fuisse declaratum palam constare posset.

Damasus itaque Basilii, ac forte etiam Athanasii [Col. 0151A] consilio obsecutus est, ac Sabinum diaconum Mediolanensis Ecclesiae, deinde vero, ut videtur, Placentinum episcopum ad Orientales misit, eique acta habitae coram se ante biennium synodi, cum litteris tunc ad Illyricos scriptis perferenda dedit. Hinc ea synodus hunc ex Holstenio titulum habet: Exemplum synodi habitae Romae episcoporum 93, ex rescripto imperiali: Damasus, Valerianus, Vitalianus, Aufidius, Pacianus, Victor, Priscus, Innocentius, Abundius, Theodolus, et caeteri, qui ad audiendam Auxentii causam, exponendamque fidem in Urbe Roma convenerunt, episcopis Catholicis per Orientem constitutis in Domino salutem. Ac in fine haec clausula apposita legitur: Ego Sabinus diaconus Mediolanensis de authentico, ex actis scilicet ad Illyrici episcopos antea missis [Col. 0151B] exceptum dedi. Sabinum hunc Mediolanensis Ecclesiae diaconum forte Damasus probe cognitum habuerat occasione synodi contra Auxentium antea convocatae. Huic enim ille adfuisse potuit, vel cum Eusebio Vercellensi, qui Catholicorum Mediolanensis Ecclesiae curam interea agebat, aut cum Victore, quem Placentinae per haec tempora praefuisse, apud Ughellium legimus.

Si itaque Meletii causam excipias, de qua nihil tunc definitum constat, Basilio in caeteris Damasum obsecundasse vides: Nam et legatum ad Orientales, et acta habitae a se synodi misit, quibus Ariminense concilium eversum prorsus, abrogatumque a se fuisse constare posset, atque haec praeterea cum praestitit, ea sua auctoritate praestitit, ut idem Basilius fieri [Col. 0151C] oportere monuerat. Hinc eos probare non possum, qui putant Dorotheum Romam advenisse sub finem praecedentis anni, cumque ea synodus, qua Auxentius damnatus est, vel adhuc congregata foret, vel paulo ante, quam eo adveniret, dissoluta esset, ipsum deinde rebus celeriter confectis iterum discessisse cum Sabino, qui circa Pascha hujus anni litteras Athanasio Alexandriae reddidit. Quidquid enim sit de tempore, quo diaconus ille Romam venit, atque inde abiit cum Sabino, quod bene constitutum puto, si synodus aliqua tunc Romae habebatur, quae causa est cur Damasus non litteras ad Orientales ex hac ipsa synodo, sed exemplum tantummodo litterarum ad Illyricos antea scriptarum Sabino perferendum dederit? an Sozomeno forte, ac Theodoreto [Col. 0151D] Occidentalium magis, quam Orientalium res cognitae fuere, ut synodicam quidem legerent, quae ad Illyricos scripta est, quae vero eodem tempore ad Orientales allata asseritur, clam illos fuerit? At inquiunt, Sabinus diaconus per Illyricum iter fecisse debuit, siquidem litteras ab eorum locorum episcopis Basilio reddidit, qui propterea illis privatim se rescripsisse ait ⁜ (a) : quam vero aliam ob causam ad eas regiones penetrasse potuit, quam ut synodicam illam Romani concilii epistolam primo ad illos ferret, tum [Col. 0152A] deinde in Orientem ad Athanasium, et Basilium? Ego vero non facile admiserim, eum diaconum iter suum per Illyricum instituisse: nam primo terrestri via euntibus, ab Arianis, a quibus pro majori parte Ecclesiae occupabantur, timendum erat: deinde si pedibus cum Dorotheo iter fecerat, cur non recta ad Basilium, et Caesaream, quae prima longae viae, et laboris quies fuerat, sed ad Athanasium, divertit et Alexandriam? Nec aliud suadet Basilius, cum acceptas ab Illyricis episcopis litteras memorat: nam qui illi sint clare colligimus ex subsequenti epistola 91, in qua mentio injicitur unius Valeriani Aquileiensis, quem idem Basilius locorum proximitate deceptus Illyricorum episcopum vocat. Fieri itaque facile potuit, ut Sabinus iturus in Orientem ex Damasi mandato [Col. 0152B] Aquileiam accesserit ad Valerianum ipsum, qui secundus ab eodem Damaso in synodicae, quae ad Orientales ferebatur, epistolae exemplo inscriptus erat, ac magnae praeterea in Occidente urbis Ecclesiae praeerat, aut aliquam aliam ob causam; at inde ex aliquo Dalmatiae aut Istriae portu facile etiam solvere Alexandriam potuit, neque opus est, ut ob hanc causam prima sub Damaso synodus, cujus haec epistola superest, ab anno, cui eam illigavimus, removeatur.

Sabinus itaque cum Dorotheo diacono Alexandriam appulit, primis hujus anni mensibus ⁜ (b) , litterasque a Damaso attulit Athanasio, a quo etiam missae ad Basilium sunt, quae ad eum pertinebant, Synodica scilicet Romani concilii, quae ab eo Occidentalium [Col. 0152C] dicitur, ac quorumdam praeterea ex Gallia episcoporum, ac Valeriani Aquileiensis epistolas. An Damasus praeter synodicam illam, alias adjunxerit ad eumdem Basilium litteras privatim scriptas, asserere non ausim: cur enim non eas ille recensuisset inter caeteras, quas se accepisse ait ejus generis epistolas ⁜ (c) cum Romanus episcopus primo loco collocari, ac memorari debuisset? Aliud vero videtur mihi statuendum cum Athanasio, sive quia Sabinus dimitti ad eum non debuit sine litteris, sive quia Damaso cognitus ac familiaris fuisse videtur, sive quod scriptis ad Damasum a Basilio litteris, quas expendimus, suas alter rogatus adjunxerat, sive denique quia vix fieri potest, quin aliquod etiam missum eidem fuerit ad res, quae tunc agebantur, [Col. 0152D] necessarium commonitorium. Hinc substitit Mediolanensis hic diaconus aliquo temporis spatio apud Athanasium, tum deinde Caesaream accessit ad Basilium, qui propterea solatium aliquod cepisse ait ex Occidentalium litteris, velut quae rectae eorum fidei, et invictae in ea retinenda concordiae argumentum essent, additque solatium illud auctum deinde Sabini diaconi adventu ⁜ (d) .

II. Ad has autem synodicas litteras Illyricis primum, tum deinde Orientalibus inscriptas, et transmissas, [Col. 0153A] aperte, ni fallor, Sozomenus respicit, cum ait, controversiam illam, quae jam pridem agitabatur, Utrum Spiritus sanctus Patri et Filio consubstantialis censendus esset, judicio Romanae Ecclesiae terminatam, ac definitam quievisse, statim ac Romanus episcopus de ea certior factus scripsit ad Ecclesias Orientis litteras, ut una cum sacerdotibus et episcopis Occidentalibus Trinitatem, et consubstantialem esse, et gloria aequalem existimarent ⁜ (a) . Quod profecto gravissimum est supremi, ac irreformabilis Romanorum pontificum in causis fidei defluiendis judicii argumentum ⁜ (b) . Sunt qui hoc factum Liberio attribuunt, eo quod sequenti deinde capite ejus obitum, ac Damasi electionem Sozomenus narret: at in Sozomeno frustra saepe rerum, ac temporis ordinem [Col. 0153B] quaeras, quem in hoc praecipue loco inversum fuisse apertissime constat: quaestio enim de divinitate sancti Spiritus ante duodecim circiter annos agitari coeperat: at cum Macedoniani ab Arianis, et Valente vexati Catholicis in speciem sese adjunxissent, haeresis illa tunc delitescere potius in tenebris, quam extingui visa est. Hinc factum, ut Liberius a tribus illis Lampsacenae synodi legatis minime petierit, ut divinitatem sancti Spiritus aperte profiterentur, sed fide tantum Nicaena contentus fuit. Tunc itaque caput attollere rursus coepit, postquam res pene compositas in Thianensi synodo triginta quatuor episcopi a reliquis secessione facta perturbassent ⁜ (c) , opus namque fuit, ut iterum serpentem, ac palam prodeuntem haeresim Damasus judicio suo [Col. 0153C] proscriberet, cui proinde attribui debet, quod Sozomenus ad Liberii tempora, praepostere, ut Constantius ait, retulisse videtur. Id vero, quam certum sit, facile deprehendet, qui Damasi litteras cum iis conferat, quae tum Sozomenus scribit, tum praeterea Valentinianus imperator ad Asianos episcopos, ac Basilius ad Occidentales respondit post illas a Sabino acceptas. Id enim, quod Sozomenus a Romano episcopo ad Orientis Ecclesias tunc scriptum fuisse indicat, in hisce Damasi litteris non obscure legitur. Siquidem postquam hic pontifex Nicaena synodo definitum fuisse dixerat, Patrem, Filium, Spiritumque sanctum, unius Deitatis, unius virtutis, unius figurae, unius credi oportere substantiae; tum haec addit: Concinat ergo cum omnibus Dei sacerdotibus, [Col. 0153D] et vestrae sententia Charitatis: in qua vos fixos, atque firmatos, ut bene credimus, ita etiam nos vobiscum recte sentire, debetis reciprocis Sanctitatis vestrae litteris approbare. Hinc Valentinianus Romanam hanc synodum sequi se professus ad Asianos ait: Nos vero perinde sentimus ac synodi, tum quae Romae, tum quae in Galliis recenter factae sunt, unam eamdemque substantiam Patris, et Filii, et Spiritus sancti in tribus esse personis; ac Illyricanae synodi episcopi anathema iis dicunt, qui non sentiunt, ac praedicant, consubstantialem esse Trinitatem.

[Col. 0154A] III. Sed ut in viam revertar, Basilius acceptis litteris, rescribendum censuit triplici epistola ⁜ (d) , quarum prima Sanctissimis fratribus Occidentalibus episcopis, altera Valeriano Aquileiensi, tertia vero ad Italos et Gallos inscripta est. At quae Occidentalibus inscribitur, ac privato Basilii nomine exarata est, ad Italos et Gallos, quae vero ad Italos et Gallos titulum habet, communique aliorum Orientalium nomine scripta est ad Occidentales, et Damasum pertinet, erroreque factum, ut secus ac oportebat incriberentur ⁜ (e) . Omnes Sabino, cujus etiam in iis mentio est, tunc in Occidentem reversuro traditae sunt, ut redderentur. Utraque illa Romanae ejus synodi definitionesque, scriptamque ab ea epistolam laudat, et complectitur: at Basilius, cum Italis et Gallis [Col. 0154B] scribit, eorum preces opemque desiderat, ut apud Orientales quoque libere proferri possit bona illa Patrum promulgatio, infamem Arii haeresim evertens, Ecclesias vero in sana doctrina aedificans, in qua Filium Patri consubstantialem confitemur, atque Spiritus sanctus pari honore simul et numeratur, et adoratur: ut quam vobis Dominus dedit pro veritate libertatem, et in divinae salutarisque Trinitatis confessione gloriationem, hanc, et nobis per vestras preces, opemque vestram largiatur. Cum vero Occidentales, Damasum, scilicet caeterosque sub eo collectos episcopos alloquitur communi nomine, ejus operam atque auctoritatem postulat, atque optat, ut non unus, aut alter, ut antea, sed plures ex episcoporum coetu, ac nulla interposita mora in Orientem [Col. 0154C] legatos mittat, quia celeritate opus est ad eos, qui supersunt servandos, et plurium Fratrum praesentia, ut synodi numerum expleant, ut non solum ex eorum, qui eos miserint gravitate et majestate, sed etiam ex suo ipsorum numero pondus et auctoritatem ad res emendandas habeant, qui et fidem a Patribus nostris in Nicaena conscriptam instaurent, et haeresim proscribant, et Ecclesiis loquantur pacifica, eos qui idem sentiunt, ad concordiam adducentes; quae postrema ad Meletii causam, et Antiochenos pertinent, quam rursus Damaso Basilius, quamquam subobscure, commendatam cupit: tum his tandem verbis epistolae finem imponit: Revera enim laude dignum est, quod a Domino pietati vestrae datum est, adulterinum quidem a probo, ac puro discernere, Patrum vero fidem sine ulla dissimulatione [Col. 0154D] praedicare, quam quidem et nos suscepimus, agnovimusque apostolicis notis signatam, eique ut caeteris omnibus, quae in synodico scripto, canonice ac legitime statuta sunt, assentimur. Quibus Basilii verbis accurate perpensis vir clarissimus Joseph Augustinus Orsi recte iterum conficit, ex Basilii sententia supremum, ac irreformabile Romani pontificis esse judicium. Nam si ille, ubi epistola synodi Romanae Ariminensem irritantis reddita est, eam statim suscepit, eique incunctanter assensus est, nullas censuit Ariminense concilium habere vires posse, Romano [Col. 0155A] pontifice decernente, ac synodice, canonice, et legitime judicante ⁜ (a) . Si quis autem has Basilii litteras cum iis conferat, quas Athanasius ad Afros et ad Epictetum dedit, facile conjiciet, eas omnes, uno eodemque pene tempore scriptas, post acceptam scilicetallatam a Sabino, Damasi, caeterorumque, qui ad ejus concilium convenerant, episcoporum epistolam. Hinc uterque frequentiam illius concilii laudat, observatamque fidei catholicae, Occidentalium consensu concordiam Damaso gratulatur, quamquam praeterea Athanasius scripserit, mirari se cur Auxentius damnatus jam, dejectusque, ac tot sceleribus obnoxius, Mediolanensi Ecclesiae, ut vidimus, incubare pergeret, ea scilicet de re a Sabino ejusdem Ecclesiae diacono tunc certior factus.

[Col. 0155B] Quo anno scripta haec altera ad Damasum epistola fuerit, ex duabus notis facile cognoscitur: altera, quod Meletii Antiocheni, altera, quod Anthimi Thianensis nomen praefert: alter enim nondum pulsus a sede Antiochena fuerat, quod hoc anno accidit, postquam Valens Antiochiam accessit: alteri autem nulla adhuc cum Basilio simultas intercesserat ob Cappadociam in duas provincias divisam, quod hoc ipso pariter anno factum, quamquam serius fortasse ac nonnulli putant. Itaque Sabinus hoc eodem tempore ad Damasum rediit cum hisce litteris, a Basilio Orientalium aliorum nomine scriptis, eique, quo loco res essent tum Orientalis universae, tum Antiochenae Ecclesiae, exposuit. Baronius itaque lapsus est, cum illas ab eodem Basilio ad Damasum litteras hoc anno [Col. 0155C] scriptas putat, quae Maritimis episcopis inscriptae sunt, easque Petrum Basilii fratrem Romam attulisse censet. Nam si quis eas attente legat, facile dijudicabit missas esse ad episcopos alicujus provinciae non procul a Basilio positae, qui sese a fraterna illius communione sejunxerant calumniis haereticorum inducti, quosve sibi reconciliare pro eximia sua charitate hic optat. Nuperus editor ejus epistolarum, post accuratos alios criticos, Maritimos illos fuisse putat aliquos Ponticae dioecesis episcopos ⁜ (b) , cui ego facile assentior, quia cum iis ita Basilius agit, ut et suam erga illos singularem charitatem ostendat, et quamdam etiam suae adversus illos potestatis, et dignitatis rationem habeat; quae profecto scribendi ratio episcopum, qui Damasum alloquitur, minime decuisset.

[Col. 0155D] IV. Valentinianus hoc anno legem dedit inscriptam Ampelio P. U. contra Manichaeos ⁜ (c) . Baronius huic legi causam dedisse censet factiones, ac turbas, quae ab hac colluvie saepe excitatae Urbem ipsam vexabant, easque ab Augustino pluribus in locis descriptas [Col. 0156A] recitat. Hoc Baronii dictum Gotofredus, ac Pagius minime probant, quamquam nulla solida ratione. Nam quod aiunt illi, ea quae de moribus Manichaeorum Augustinus narrat longe post datam eam legem, nihil commune cum ipsa habere, falsum profecto est. Augustinus enim quae narrat, non ea narrat se veluti praesente facta, sed longe antea quam Romam ipse accederet. An vero domesticae illae seditiones, a quibus Urbis quies detrimentum capere poterat, quae diu antea ac saepe excitatae fuerant nihil ad imperatorem, nihil ad Urbis praefectum pertinere posse videbantur, ut iis aliquando occurreretur? Quid vero praeterea, si dicamus legem illam latam fuisse suadente Damaso, ut Siricio suadente Gotofredus latam contra eosdem Manichaeos censet legem 20, [Col. 0156B] eod. tit. Cur itaque hanc ego Damaso attribuam, causam accipe. Praedestinatus asserit Damasum damnasse Paternianos haereticos in scelere detectos, atque id Valentiniano Majori denuntiasse, ejus haec verba referens: Scire volumus pietatem vestram, Venustianos in scelere turpissimo detectos ab apostolica sede esse damnatos ⁜ (d) . Dehinc addit contra eos legem postea prodiisse, ut ubicumque essent reperti, vindice gladio plecterentur, quod statuitur in eadem lege 3, de Haeret.: Venustianos, dictos etiam Paternianos ex Augustino constat, at nullus, quod ego sciam, exposuit cur utrumque hoc nomen illis inditum fuerit. Nam quod Daneus Calvinianus inquit, Paternianos a Paterno dictos, cum nos ejus hominis, patriam, aetatem, atque alia, quae ad eam rem pertinent, ignorare [Col. 0156C] patiatur, nauci est, ut hoc etiam quod Venustianos a Venere derivatos velit ⁜ (e) . Quod ad rem attinet, aliquam ex Manichaeorum faece sectam Venustianos fuisse oportet, tum quod inferiores corporis partes a diabolo factas crederent, tum quod impurissime viverent, quae sunt manifesta Manichaeismi argumenta. Hoc liquet ex Augustino ⁜ (f) , qui haec Juliano respondit: Sed Paterniani, inquis ⁜ (g) iidemque Venustiani haeretici similes Manichaeis, dicunt a lumbis usque ad pedes, diabolum fecisse corpus hominis, superiores vero partes Deum, velut supra basim aliquam collocasse, adduntque nihil ab hominis studio requiri, quam ut anima, quam in stomacho, et capite habitare dicunt, munda servetur, pubem vere, si omnium flagitiorum sordibus obliniatur; aiunt ad suam non pertinere curam. . . . [Col. 0156D] quod ego in libro meo posui, longe distat ab istis Paternianis, seu Venustianis. Ego secundum catholicam fidem, totum hominem totam scilicet animam, totumque corpus Deo summo, et vero tribuo Creatori; diabolum, autem dico, humanam, vel aliquid ejus non creasse, sed [Col. 0157A] vitiasse naturam. . . . quod si parum est, ecce damno et anathematizo ea quae Paternianos et Venustianos sentire dixisti, addo etiam Manichaeos. Venustianos itaque a Damaso damnatos Valentinianus coercuit, lege generali lata contra Manichaeos, quorum appellatio omnes ex infecta radice pestiferos surculos complectebatur. Hinc Gotfridus Viterbiensis ⁜ (a) hunc pontificem Manichaeos detestatum scripsit. Damasi exemplum deinde secuti Siricius, ac Leo Magnus, tum ipsi per se, tum per imperatores hoc infamiae genus, nedum ab Ecclesiae, verum etiam a Reipublicae corpore ejecerunt.

I. Damasus litteras a Sabino allatas ad Basilium remitti curat per Evagrium Antiochenum, atque alias juxta praescriptam Romae formulam scribi: quo anno Evagrius in Orientem redierit. II. Cur Basilii litterae Damaso non placuerint, quidve in illis desiderasse videatur? III. Quae ejusdem Basilii, quae Eusebii Samosateni, qui consultus a Basilio fuerat, de rebus ab Evagrio tunc postulatis, sententia fuerit? IV. De Athanasii obitu, Petri Alexandrini electione, ejusque ad Urbem fuga.

I. Litterae quas a Basilio communi Orientalium nomine scriptas, Sabinus in Occidentem retulerat, Damaso non placuerunt. Id constat ex Basilii ipsius epistola ad Eusebium Samosatenum hoc anno data, [Col. 0157C] quae sic ait: Presbyter Evagrius Pompeiani Antiochensis filius, qui quondam in Occidentem cum beato Eusebio profectus fuerat, Roma nunc venit, petens a nobis epistolam, ad verbum ipsa illa, quae ab eis scripta sunt continentem (nostra autem nobis retro retulit, ut viris illis accuratioribus non placentia) et legationem aliquam per viros praestantes celeriter mitti, ut speciosam illi occasionem habeant nos invisendi ⁜ (b) . Sunt qui ex hoc loco arguunt, Evagrium invisisse Basilium, cum ab Occidente redux, et Hieronymo comes, per Cappadociam peregrinaretur, atque antequam Antiochiam, unde cum Eusebio Vercellensi discesserat, iterum se redderet. At haec opinio vix probari potest. Nam si Evagrius retro tulit, ac Basilio reddidit, quae ille per Sabinum Romam scripta miserat, si Sabinus [Col. 0157D] anno elapso jam provecto ad Damasum rediturus ex Oriente vix solverat, fieri non potest, ut tunc primum Roma venisse dicatur, hoc scilicet anno, quo a Basilio visus est. Siquidem Hieronymus, cui comes fuisse creditur, ante Rufinum, ut ipse probat eidem Rufino scribens ⁜ (c) , Rufinus autem in Orientem anno 371 profectus fuerat ⁜ (d) , atque insequenti Alexandriam appulerat. Me non latet Syriam, extremum [Col. 0158A] fuisse Hieronymianae peregrinationis terminum: siquidem ait hic in epistola illa ad Rufinum, in incerto peregrinationis erranti, cum Thracia, Pontus, Bithynia, totumque Galatiae, et Cappadociae iter, et fervido Cilicum terra fregisset aestu, Syria velut fidissimus naufrago portus occurrit ⁜ (e) . At si ille, anno 370 aut altero, in Orientem abiit, quod huic toto itineri conficiendo tempus attribuemus? An vero sub anni 371 finem, aut altero saltem, Antiochiam venire non potuit? At Evagrius in ea urbe agebat, antequam Hieronymus ad solitudinem suam secederet. Hinc Florentio monacho scribit ipse de se, magistrum pueri tui, de quo dignatus es scribere, saepe Evagrius presbyter, dum adhuc Antiochiae essem, me praesente corripuit ⁜ (f) . Observandum [Col. 0158B] vero praeterea est, epistolam illam omnino scriptam, antequam Rufinus Alexandriam accederet, ut ex ejus tantum lectione aperte constat. Si vero Melania, cui Rufinus Spiritualis viae comes aderat, sex dumtaxat menses in Aegypto mansit ⁜ (g) . Si praeterea eos partim transegit sub Athanasio, a quo celebri ovina pelle donata est ⁜ (h) , partim sub initio Petri, Athanasii successoris, motaeque ab Arianis persecutionis, cujus illa pars fuit ⁜ (i) , Aegypti monasteria circuire non potuit, nisi uno, aut altero tantum ejusdem persecutionis mense, eoque elapso Hierosolymam versus solvisse debuit: at cum Hieronymus solitudine sua jam frueretur, ut ex ejus ad Rufinum epistola constat ⁜ (j) , quo pacto Cappadociam tunc temporis peragrasse cum Evagrio potuit, qui [Col. 0158C] fieri deinde potest, ut Evagrius, qui Antiochiae jam sedem collocaverat, atque hospitem Hieronymum aliquot saltem menses retinuerat, antequam ad cremum secessisset, Roma tunc venisse dicatur, cum ad Basilium accessit hoc scilicet anno? Certum itaque, ni fallor, ratumque est, Evagrium hoc iter ad Basilium instituisse, uno tantum jusso, mandatoque Damasi. Basilius autem, cum eum Roma tunc venientem scripsit, aut ignorans scripsit, aut Romae nomine, Damasum Romanum episcopum, a quo missus ille fuerat, intellexit, aut τὸ νὺν, idem valet, ac particula οὖν, ut saepe solet, ac rectus hoc loco, consequensque orationis ordo postulare videtur: Evagrius enim jam diu antea sedem Antiochiae constituerat, amicorum litteras ab Occidente accipiens ac vicissim distribuens.

[Col. 0158D] II. Sed ut in viam redeam, cur Damasus legationem ex praestantibus dignitate viris compositam postulaverit, ratio minime obscura est: ita enim major apud omnes futura erat rerum agendarum auctoritas, praetereaque recens erat exemplum Lampsacenae synodi, quae praecipuos episcopos ad Liberium legatos miserat. Cum autem optaret ille, ut ea celeriter mitteretur, [Col. 0159A] hinc ejus deprehenditur erga catholicam religionem, atque unitatem studium, eique propterea non rem ipsam a Basilio propositam, sed modum forte, quo eam confici oportere censuerat, displicuisse. Hinc Evagrius, cui Antiochiae commoranti, ac familiari suo, Damasus ipse agendarum et scribendarum rerum commonitorium miserat, Basilium petiit, ut aliae litterae componerentur id continentes, quod dictaverat idem Romanus pontifex. At quid hoc erat, quod Damaso displicuit, quid optavit ille, ut in aliis litteris exprimeretur? Mihi quidem, si divinare licet, videtur Damaso non placuisse nimium erga Meletium studium, quod Basilius Athanasio, itidemque Dorotheo, tum Sabino ipsi in Occidentem redeunti aperte explicuerat. Videbat enim tantam [Col. 0159B] esse viri hujus dignitatem, atque auctoritatem, ut nisi tantisper a sententia jam praejudicata decederet, iis quae forte pro restituenda Antiochenae Ecclesiae unitate, ac tranquillitate meditatus ipse fuerat, impedimento esse posset; ideoque optabat, ut litteras iterum scriberet continentes, quod ipse praescripserat, id nempe, quod ad eum finem facilius assequendum, aptum esse intellexerat; et ut cum iisdem litteris viri mitterentur dignitate praecipui. Hoc, ni fallor, non obscure colligitur ex iis, quae Evagrius ad Basilium scripsit, postquam ab eo discesserat, atque Antiochiam reversus fuerat. Primo enim pacem, atque unitatem impense laudat, ac schismata et divisiones vituperat: deinde Basilium hortatur, ut eas ab Ecclesia Antiochena amoveat, pacemque inter [Col. 0159C] orthodoxos conciliet, ut qui maxime idoneus sit ad id praestandum. Quia vero aliqua pacis ineundae ratio proposita forte ab Evagrio fuerat, quam neque Basilius pro suo in Meletium studio, neque Meletius pro sua dignitate admittere posse existimabant, respondet ea de re se Meletio scripturum, deinde haec addit: Nihil tamen exspecto ex litteris alicujus momenti eventurum, tum viri (Meletii) accuratam agendi rationem considerans, tum ipsam litterarum naturam: quia non solet idoneus esse ad clare persuadendum sermo transmissus. Nam multa opus est dicere, ac multa vicissim audire, et quae objiciuntur solvenda; et inferenda quae suffulciunt; quorum nihil potest litterarum sermo iners, et inanimis in charta projectus. Verum tamen quod jam dixi, scribere non gravabor ⁜ (a) . Agebatur itaque [Col. 0159D] de re aliqua permolesta Meletio, et quae aegre illi, ac multo cum labore suaderi vix posset. Quia vero Evagrius minime ignorabat, Basilium non bene affectum erga Paulinum, in quem Damasus propendebat, hocque illi forte exprobraverat, veluti futuro pacis sequestro minime congruum subjicit ille: Scias autem frater vere religiosissime, et nobis desideratissime, nullam mihi cum quoquam, Dei gratia, privatam esse contentionem, neque enim memini me curiose inquirere crimina, quibus quisque obnoxius est, aut dicitur: quare sic vos attendere sententiae meae convenit, ut hominis, qui nihil ex propensione facere possit, neque [Col. 0160A] accusationibus in quemquam praeoccupatus sit. Interea hinc inferri potest, Damasum communionem suam minime concessisse tum Meletio, tum Paulino ad hoc usque tempus, sed rem integram servare voluisse, ne unam ex Antiochenae Ecclesiae partibus praeferens, alteram offenderet, atque ita spem omnem reconciliationis excluderet: neque enim credibile est, Evagrium rem tantam sine Damasi jussu, arcanoque mandato aggredi voluisse. Accedit quod Evagrius ipse, qui Basilio praesenti antea promiserat, communicaturum se cum Meletii partibus orthodoxis, statim ac Antiochiam rediit, promissis minime stetit; an vero promisisset se communicaturum cum Meletio, si Damasus cum Paulino jam antea cummunicasset?

[Col. 0160B] III. Causa itaque, cur Damaso non placuerant Basilii litterae per Sabinum redditae, et cur ille iteratam honestiorem legationem peteret, non alia fuisse videtur, quam ardens ipsius desiderium reconciliandi Antiochenae Ecclesiae orthodoxos, atque ideo Basilium abducendi ab omni studio partium, ut eo adjutore potius quam adversario uteretur: atque eum in finem Evagrium ad eum misit, quo ejus animum pertentaret. Basilius tamen Evagrio ipsi tunc responsum distulit, ut prius Eusebium Samosatenum praesens consuleret, quod deinde quominus faceret, longa infirmitate detentus, ea ipsa quam initio memoravi, epistola quaerit, quid de rebus ab eo presbytero propositis, constituendum censeat.

Eusebius ex parte saltem Evagrii consilium probasse [Col. 0160C] visus est. Scribit enim Basilius Meletio tunc exsuli se accepisse litteras ab episcopo Samosateno, quae praecipiunt, ut rursus scribatur ad Occidentales de rebus quibusdam ecclesiasticis, ac velle illum praeterea, ut a se epistola efformetur ab omnibus deinde communicatoribus subscribenda. At hanc a se curam deprecatur, et in Meletium ipsum rejicit, cui propterea commentarium eorum, quae Eusebius scribenda censuerat, per sanctissimum alterum Antiochenae Ecclesiae ex Meletii partibus presbyterum mittit. Caeterum spondet sese et subscripturum, et curaturum, ut a reliquis epistola subscriberetur, ut ille qui iturus esset in Occidentem, cum omnium subscriptionibus proficiscatur ⁜ (b) . Haec eadem repetit in alia ad eumdem Meletium epistola scripta, postquam [Col. 0160D] certior effectus fuerat eumdem sanctissimum apud illum versari ⁜ (c) . Dum vero de legatione hac mittenda Basilius, Eusebius ac Meletius deliberant, totus effluxit annus, nullusque Romam est missus. Hinc Basilius ipse Eusebio legationem iterum urgenti scribit. Mittere autem in Occidentem, ait ille, mihi prorsus impossibile est, neminem habenti idoneum ad hoc ministerium. Quod si quis ex fratribus, qui apud vos sunt, Ecclesiarum causa laborem suscipere volet, is scit proculdubio, ad quos profecturus sit, et ad quem finem, et quorum sit litteris communiendus, et qualibus. Ego enim conjectis in Orbem [Col. 0161A] oculis, mecum video neminem ⁜ (a) . Quae profecto omnino probant, nullam hoc anno ad Damasum ab Orientalibus, quamquam caeteroquin pararetur, legationem missam ⁜ (b) .

IV. Athanasius episcopus Alexandrinus ad superos migravit consulatu Valentiniani et Valentis IV, Pachom. VIII, die scilicet 3 Maii 373. Diu disputatum est a viris doctis de anno ejus emortuali, at postquam cl. Maffeius edidit vetus illud, ac pene synchronum monumentum, quod totam fere Athanasii vitam compendio narrat, eoque beneficio praeter alia plura eruditos sibi devinxit, causa confecta est ⁜ (c) . Athanasio successit Petrus magno Ecclesiae plausu, qui Damaso statim pro recepto more et ordinationem suam, et calamitatem denuntiavit, quam Palladius praefectus [Col. 0161B] ethnicus homo, Christiano populo intulerat. Damasus vicissim consuetas communionis, ac praeterea consolationis litteras misit per diaconum quemdam urbis Romae cujus nomen Petrus Alexandrinus tacet, quamquam profecto dignissimum, quod ad posteros transmitteretur. Scribit enim Alexandrinus praesul in encyclicis litteris, quas Theodoretus recitat ⁜ (d) , beatum illum diaconum vinctis post terga manibus ductum a carnificibus, non secus ac insignem quemdam maleficum, homicidarum tormentis cruciatum, lapidibus, ac plumbatis cervice diu verberata, navigium cum permultis aliis confessoribus conscendere jussum, divinae crucis signo consignata fronte omni cura, ac solatio destitutum, ad metalla datum fuisse. Huic vero dirae persecutioni a Palladio excitatae contra [Col. 0161C] Alexandrinam Ecclesiam, cumulus accessit ab Arianis. Euzoius enim Arianus Antiochiae pseudoepiscopus, ac magnus sacrarum comes a Valente missi post auditam Athanasii mortem, ut Lucio Ecclesias traderent, Petrum Alexandrinum carceri manciparunt, a quo tamen elapsus, conscensa navi ad episcopum urbis Romae se contulit ⁜ (e) . Valesius, ac Pagius inter ordinationem Petri, ejusque fugam, satis longum temporis spatium intercessisse putant ⁜ (f) , ut vix fieri possit eum ad Urbem hoc eodem anno venire potuisse: Tillemontius observat hanc Valesii opinionem antiquorum testimonio destitui: at ego addo nulla etiam probabili ratione fulciri. Trimestri enim spatio haec omnia confici nullo negotio potuerunt ac quarto, aut quinto ab Ethnicorum atque Arianorum [Col. 0161D] persecutione mense, Septembri nempe, aut Octobri conscensa navi Romam Petrus appellere. Sub prima itaque persecutione, quae a Palladio ethnico homine excitata est, Petrus minime cessit, neque Ecclesiam deseruit. At postquam Euzoius cum magno sacrarum [Col. 0162A] largitionum comite Lucium in throno collocarunt, tunc ille exemplo Athanasii ad apostolicam sedem perfugium cepit: quamobrem Bonifacius illum merito inter eos numerat, qui praesidio appellationis ad Romanum pontificem usi sunt, ut jus suum sartum, tectumque servarent ⁜ (g) . Hinc synodicus Catalogus latronem Lucium a Damaso anathemate notatum scribit in synodo, de qua mox dicam.

Caeterum qua Damasus charitate Petrum exceperit, ac detinuerit apud se, cum caetera nobis documenta desint, conjicere ex his facile possumus, quae Nazianzenus scribit: Petrus pro cadaveribus cruentas vestes Ecclesiae Romanae protulit, ut auxilium nancisceretur, quemadmodum etiam nactum esse scimus. Fit enim saepe, ut qui opibus, et potentia praecellit, ad [Col. 0162B] infirmi, afflictique miseriam sublevandum maxime inflectatur, ac spontaneae benevolentiae affectu, ad eum, qui dignitate imminutus est, se adjungat ⁜ (h) .

I. Basilius, caeterique Orientales episcopi ad Damasum mittunt Dorotheum presbyterum Antiochenum cum litteris, quae afferuntur, et illustrantur. II. Synodus a Damaso coacta, ejusque ad Orientales litterae per Dorotheum reducem allatae, quae illustrantur. III. Hujus synodi annus statuitur. IV. Lex 20 C. Theod. lib. XI tit. 36 expenditur. V. Simplicius Urbis vicarius, cui lex inscripta: Theophanes explicatur de Sabbatianis agens, libellus Faustini, et Marcellini iterum excutitur.

I. Cum itaque Eusebii Samosateni, ac Meletii auctoritas Basilium permovisset, ut Evagrii Antiocheni consilio cederet, ac ut iterum mitterentur ad Occidentales, qui litteras ferrent, ac Orientalis Ecclesiae calamitates viva voce describerent, Dorotheus presbyter Antiochenus, Orientalium eorumdem nomine Romanum iter aggressus est ⁜ (i) . Hoc constat ex epistola Basilii 242 et 243 ⁜ (j) , quarum prior Occidentalibus, sub qua potissimum voce Romanum pontificem designatum scimus, altera vero Italis, et Gallis episcopis inscripta est. Nam cum Evagrii sententia fuisset ut plures, iique praestantes dignitate viri Romam ablegarentur, neque hoc Basilius, ejusque [Col. 0162D] partium sanctissimi episcopi ignorarent, causam quominus id fecissent, gravissimam allegant his verbis: His de causis plures ex nobis oportebat ad vestram dignitatem accurrere, et unumquemque rerum suarum narratorem fieri: nunc vero hoc ipsum vobis indicio sit [Col. 0163A] illius, in qua degimus afflictionis, quod nec facultas quidem nobis est itineris suscipiendi. Etenim si quis vel brevissimo tempore abfuerit, traditos relinquet populos insidiantibus ⁜ (a) . An vero manifestior esse potest ad hoc Evagrii consilium allusio? Cum vero Evagrius Basilium de hac mittenda legatione monuisset anno elapso, an litteras has, quae eo respiciunt, differemus ad annum 376, ut nuper viro alicui docto visum fuit. Postquam igitur Basilius causam hanc gravissimam Italis et Gallicis episcopis aperuit, cur plures, iique dignitate praestantes viri missi non fuerant, tum haec addit: Unum misimus vice multorum, religiosissimum, ac dilectissimum fratrem nostrum Dorotheum compresbyterum, qui et quaecumque effugerunt litteras nostras, sua ipsius narratione potest supplere, [Col. 0163B] cum omnia assecutus sit accurate, et defensor sit rectae fidei. Hunc suscipientes in pace, celeriter dimittite, bonum nobis nuntium afferentem studii vestri ad fratres adjuvandos. In ea vero, quae, Occidentalibus, Damaso scilicet, eorum corypheo reddenda fuerat, breviori, et graviori exarata stylo, Orientales auxilium jamdiu ab Occidentalibus expectatum iterum postulant; expositisque, quibus Catholici vexabantur procellis, obsecramus, aiunt, ut vel nunc tandem porrigatis manum Orientalibus Ecclesiis jam in genua inclinatis, et mittatis, qui admoneant de reservatis ob mala pro Christo tolerata praemiis: Non enim tantum consueta oratio efficere, quantum peregrina vox solet afferre solatii, praesertim ab hominibus veniens ubique praeclarissimam in partem Dei gratia cognitis: sed praeter hanc causam aliam addunt, qua [Col. 0163C] magis Occidentales permoveri debeant, quae cum claris verbis minime expressa sit, nullus dubito, quin in commonitorio rerum a Dorotheo explicandarum descripta fuerit: Apud nos, inquiunt, sunt qui gloriae desiderio, et maxime evertente animas Christianorum tumore, effutierunt quorumdam novitatem verborum unde Ecclesiae quassatae, quasi vasa quaedam luxata influentem haereticam corruptelam receperunt. Sed vos, o dilectissimi nobis, ac optatissimi, sauciorum quidem sitis medici, sanorum vero hortatores, quod aegrotum est, ad sanitatem revocantes, et quod sanum incitantes ad pietatem. Hoc tamen loco Apollinarium tecto nomine indicatum puto, iisque coloribus adumbratum, propterea quod ejus tunc fama si non integra, saltem non prorsus mala ferebatur.

[Col. 0163D] II. Damasus his sibi redditis a Dorotheo litteris synodum convocat. Ejus unicum fragmentum superest, quod Holstenius in lucem protulit, ac nos suo loco collocavimus. Hoc autem omnes tunc in Oriente grassantes haereses proscriptae sunt, Sabelliana scilicet, et Photiniana, Ariana, sive Eunomiana, Pneumatomachorum, et Apollinaristarum, quamquam posterior haec levi brachio petita est, ac veluti fugientibus armis, quia nondum palam eruperat. Eas omnes una episcoporum Occidentalium consensione concidisse Damasus ait, veluti Hierico communi Israelitarum voce conclamata, prolapsa est. Quia vero [Col. 0164A] Basilius tum per Sabinum antea scripserat, ut viderent Occidentales, quibuscum communionem habere eos oporteret, tum iterum per Dorotheum presbyterum monendos censuerat, ne sine judicio reciperent communiones ex Oriente venientium ⁜ (b) , ideo Damasus post eam fidei ecthesim addit: Haec est, fratres dilectissimi, fides nostra, quam quisque sequitur, noster est particeps, his nos communionem damus: ex quo observari potest concessam a Romano pontifice, aut negatam communionem, habitam ubique pro lege fuisse. Monuit deinde Orientales, ne canones in clericorum ordinationibus negligerentur, neve eorum praevaricatoribus facile communio impertiretur, ac tum litteras ita concludit: Caeterum quod ad removendas vestrae dilectionis spectat injurias, [Col. 0164B] nec frater noster Dorotheus presbyter explicare omnia vivaciter praetermittit, nec nisus nostri, ut ipse testis est, defuerunt. Quibus quidem verbis intelligimus, Damasum cum synodo aliquam pertentasse viam, qua Orientalibus auxilio esse possent.

III. Cur vero hanc synodum praesenti anno coactam dicamus, obvia profecto, ac certa est, ni fallor, ratio. Dorotheus enim, qui litteras Orientalium Romam attulerat, secum retulit synodicum decretum, ac responsa ad Orientales, ut ex modo recitatis verbis constat. Litteras vero Orientalium hoc ipso anno ineunte scriptas probavimus, tum quia in iis aperta allusio fit ad ea, quae Evagrium inter, et Basilium non multo antea tractata fuerant, tum quia Orientales ipsi, cum illas scriberent, aiunt, annum esse [Col. 0164C] tertium decimum, ex quo haereticum in Catholicos bellum exortum fuerat, qui si numeretur a persecutione post Constantinopolitanum Arianorum concilium coepta, nos ad hoc tempus omnino ducit, cui praeterea caetera omnia, quae in hac epistola 242 et 243 describuntur, mire conveniunt ⁜ (c) . Quamquam enim sub Juliano, ac deinde sub Joviniano catholici episcopi reversi essent ad sedes suas, alter tamen, cum ita Arianis aperte faveret, ut non multo melius essent Catholicorum res, quam sub Constantio, alter vero post paucos ab imperio menses obiisset, persecutio vix interrupta videri poterat. At contra si annos tredecim a Valentis persecutione numerare volumus, quod placuit scriptori Vitae Basilii, cum ea non coeperit ante annum 367, ut Pagius [Col. 0164D] probat, sive ante annum 365, ut aliis videtur, haec temporis nota nos traheret ad annum 378 aut 380, quod falsum oppido est.

IV. Ad hanc itaque synodum puto referri posse legem 20 Cod. Theod. lib. XI tit. 36, qua Cecropius a concilio septuaginta episcoporum damnatus a Valentiniano dicitur, atque ad praefectum Urbis ab ea sententia provocans, pecuniaria poena mulctatus. Lex illa data est Valentiniano N. B. P. et Victore coss., anno scilicet 369, VIII Id. Jul.; contra cum inscripta sit Claudio P. V. ejusque Urbana praefectura cum in annum cadat 374 ⁜ (d) , quo hanc sub [Col. 0165A] Damaso synodum habitam dicimus, vitium in consulatum irrepsisse dicamus oportet. Quod si error, ut aliis magis placet, in inscriptione latet, ac Olybrius loco Claudii reponendus est, Cecropius a prima sub Damaso synodo, anno scilicet 396, damnatus videri poterit. Ipsa vero lex praefecto Urbis inscripta non obscure indicat, verosimillimam esse Baronii ⁜ (a) , aliorumque conjecturam existimantium, Cecropium illum ab episcopatu depositum, quod Ursino adhaeserit. Factiosorum enim horum hominum contumacia, ac protervia saepe factum est, ut imperatores, Urbanique judices huic rei sese immiscere debuerint, quamquam id schismaticorum malo semper acciderit, ut jam dixi, atque iterum dicam.

V. Hoc anno vicario Urbis Ursicino Simplicius [Col. 0165B] successor est datus ⁜ (b) . Gratianus hujus Simplicii meminit in rescripto ad Aquilinum vicarium, de quo iterum suo loco, atque ei missum a se edictum ait, quo jubebatur, ut omnes, qui impios coetus profanata religione tentarent, ad centesimum ab Urbe milliare expellerentur, ubi pertinax furor ab obsequentibus destitutus, in ejus perniciem rueret, qui solus erraret. His igitur ejus rescripti verbis, quod Simplicio tunc Urbis vicario transmissum, et ad Valentiniani imperium pertinet, rebaptizantium omnium sectas designatas intelligamus necesse est, quia Valentinianus pater, si eos, et Manichaeos excipias caeteris omnibus quod animo imbibissent, colendi libertatem antea concesserat ⁜ (c) .

Sunt itaque viri docti, qui ad hunc annum referunt, quae Faustinus et Marcellinus vesana capita, ex [Col. 0165C] Damasi mandato gesta fuisse narrant contra Luciferianos. Hac enim lege Damasus agere, per Ecclesiae defensorem potuit, ne Luciferianorum, ac rebaptizantium coetus fierent, atque hac, aliaque forte Valentiniani constitutione contra rebaptizantes episcopos edita ⁜ (d) curare ut Aurelius Luciferianorum tunc in Urbe pseudoepiscopus, veluti sacerdotio indignus alio amandaretur.

Hanc vero conjecturam confirmare videtur Theophanes, cum scribit ad annum divinae incarnationis 377, Damasum Sabbatianos ab Ecclesia ejecisse. Annus enim ille apud Alexandrinos, incipit a kalendis Decembris anni 374, ut etiam Pagius notat ⁜ (e) . Nullos sub Damaso Sabbatianos fuisse certum est: [Col. 0165D] hoc quippe nomen audiri coepit post obitum Theodosii Magni, cum Sabbatius a Novatianis secessione facta, sectam condidit ab eo dictam; ex quo aperte colligimus, septimum Constantinopolitani oecumenici concilii canonem, in quo expressa Sabbatianorum mentio est, alterius ab illo temporis, et concilii esse. Novatianos itaque omnes, sub ea voce Theophanes intelligit, eosque ab Ecclesia Damasus proscripsisse potuit, veluti qui cum Montensibus ac [Col. 0166A] Luciferianis sub imperatorum edicto ad Simplicium dato comprehensi videri poterant. Novatiani quippe non secus ac Donatistae, anabaptismum profitebantur, atque arcta erat inter eos conjunctio, ut ex Innocentii litteris ⁜ (f) constat atque ex Cypriano, et Ambrosiastro ⁜ (g) : quam profecto haeresim Hilarius Luciferianorum diaconus inter suos quoque invexerat, ut Romae haberet, quibus cum communione jungi posset. Damasus itaque videtur auctor fuisse, ut Valentinianus, et Gratianus hanc contra rebaptizantes legem ferrent, atque ad Simplicium Urbis vicarium mitterent, ut junctis viribus, ac sententiis, religioni consuleretur. Hinc Luciferiani Faustinus et Marcellinus queruntur, Damasum ipsum accepta auctoritate regali catholicos presbyteros, et laicos insecutum, [Col. 0166B] in exsilium misisse; Urbis autem judices accusant, quod imperatorum legem perperam interpretati, Damaso ipso nimium obsequerentur.

Caeterum, ut ipse cognoscas, definiasque, quae Luciferianis schismaticis his presbyteris, cum Damasum, aliosque egregios catholicos episcopos calumniis aspergunt, fides haberi possit, uno hoc prae caeteris exemplo ostensum eo. Maximo post Ariminense concilium ab sede pulso, Zosimum ab Arianis subrogatum asserunt, quem praeterea honoris gratia ad se venientem a Lucifero ex Oriente reduce non admissum aiunt. At hunc Maximum, Zosimumque, inter Neapolitanos episcopos in Chronico Joannis Diaconi alioque a Blanchino edito frustra quaeras. Quin vero, si ejus ecclesiae monumentis fides est, nullus omnino [Col. 0166C] locus illis esse poterit; nam Severus, cui scribit Ambrosius epistolam 59, et cujus apud Symmachum mentio cum laude est ⁜ (h) , Episcopatum illum tenuit, ac sancte administravit ab anno saltem 342 ad an. 387. Hinc vir clar. Alexius Symmachus Mazochius in not. eruditissimis ad vetus marmoreum Neap. Eccl. Kalendarium, ad diem 21 Februarii recte colligit inter fabulas rejici oportere Neapolitanum Ursicini episcopatum, quem cl. Muratorius ante Severum ipsum in notis ad ejusdem Joannis diaconi Chronicon, collocare visus fuerat. Quamquam deinde non video, cur alio loco Zosimum hunc, et Maximum inter ejusdem Urbis episcopos recensere ille potuerit, eosque Ecclesiam illam ab anno 359 ad annum 364 administrasse scripserit ⁜ (i) quos aeque ac [Col. 0166D] Ursicinum Severus tunc ejus Urbis episcopus rejicit.

I. De Vitali Apollinarista, ejusque ad Urbem accessu, et accedendi causa: de fidei formula ab eo oblata Damaso, et communione per fraudem extorta, ac de tribus ab eodem Damaso scriptis ea occasione ad Paulinum Antiochenum epistolis agitur. II. Harum postrema inter Catholicos Antiochenos motus excitat, qui referuntur ex Basilio. III. Dorotheus de tertio Romano itinere ob eam causam cogitat, ac eumdem Basilium consulit. IV. Simplicianus, qui deinde Ambrosio successit, Romanae Ecclesiae presbyter; Baronius propugnatur.

I. Damasi litterae, quarum dumtaxat fragmentum superest ⁜ (a) , ac Dorotheus redux Orientalium episcoporum animos erexerunt, ob auxilium, cujus Romanus pontifex, ac congregati episcopi tum re ipsa, quoad poterant, tum verbis, ac prolixa voluntatis declaratione spem fecerant. Id colligitur ex iis, quae Basilius tunc scripsit ad presbyteros Antiochenos, ad Pelagium Laodicensem, et Vitum Charrorum episcopum ⁜ (b) . [Col. 0167B] Verum paulo post mutata rerum facies est, ob ea quae recenter Antiochiae contigerant. Vitalis presbyter ex Meletii clero fuerat, qui cum aegre ferret praelatum sibi Flavianum, causatus se contemptui ab illo habitum, ad Apollinarium se transtulit, a quo regendis iis, quos sibi in ea urbe adjunxerat, praepositus est ⁜ (c) . Credibile est rem omnen delatam Damaso per Paulinum, augeri scilicet Antiochiae Apollinarii sectam, huic nuper accessisse Vitalem magni in ea urbe nominis, atque illum ab eodem Apollinario agendis haereticorum synaxibus admotum, haud exiguo damnatae ab Alexandrina, et Romana ante acta synodo haeresis praesidio, et catholicae fidei detrimento. Quam enim aliam praeter hanc afferemus magni illius, quod utrumque obtinuerat, dissidii causam ⁜ (d) ? [Col. 0167C] Romam itaque Vitalis accessit, ut se purgaret, ante sponte sua, an vero accitus, obscurum est. Tillemontius illum sponte sua accessisse putat ut communionem, quam frustra a Paulino rogitaverat, a Damaso obtineret ⁜ (e) . At cum idem Damasus, ut Nazianzenus ait, fidei ab eo professionem exegerit, cum praeterea in eo libello, quem Pontifici ἀπαιτηθεὶς obtulit, id agat dumtaxat, atque in hoc incumbat, ut Apollinarii haeresim alienam a se faciat, seque ab ea suspicione liberet, facile colligimus, eum non sponte sua, sed accitum, tantum confecisse viam. Cyrillus Alexandrinus quamdam fidei confessionem recitat Vitalis episcopi his conceptam verbis: Si quis dixerit Dominum, ac Salvatorem nostrum. qui ex Spiritu sancto, et Maria Virgine secundum carnem natus [Col. 0167D] est, anima, aut mente, aut ratione, aut sensu destitutum esse, anathema sit ⁜ (f) .

Petavius haeret an eam Vitali nostro attribuat ⁜ (g) . Verum si quis eam piis, ac veram fidem spirantibus dictionibus conscriptam videat, si quis eam cum altera conferat, quam ab eodem Vitali expressam Epiphanius retulit ⁜ (h) , vix dubitaverit, quin ut Lequienius [Col. 0168A] ait ⁜ (i) , ex ipsius officina prodierit. Hinc Nestorius Cyrillo exprobrat, quod testimonio Vitalis Apollinaristae, velut alterius ab illo Vitalis, usus sit ⁜ (j) . Vitalis enim non secus ac alii ejus sectae homines, rationis, mentis, et sensus voce, quem Christo Domino concedere videbatur, aliud nihil intellexit, Epiphanio teste, quam divinum ipsum Verbum, quod mentis suppleret vices. Cum itaque fides haec, quam scripto obtulerat, prima fronte sana, ac recta visa esset, Damasus eum, quoad Romae fuit ad communionem admisit; quod versutam nequitiam atque abditam, et occultam fraudem sub iis latentem verbis, tunc minime deprehendisset: at pro eo, quod ad futurum tempus, et Ecclesiam Antiochenam attinet, scripsit Paulino, ut ille, cui ea exploratior esse debuerat, [Col. 0168B] causam expediret, se ratum habiturum, quidquid optimum censuisset, atque eas litteras Vitali tunc abeunti tradidit, ut illi redderentur. Verum paulo post ejus ab Urbe discessum, scripto iterum brevi epistolio per Petronium presbyterum afferendo, significavit aliquem subortum sibi in ea re scrupulum; at quia deinde praevidit, fore ut Paulinus ob eam causam consilii incertus nihil ageret interea, ac rem omnem detineret, quousque aliae allatae essent a Romano pontifice litterae, quibus eo dubio absolveretur; ne tempus frustra traheretur, ac ne Vitalis, aliorumque ad Ecclesiam venientium receptio diutius differri posset, hanc Antiocheno praesuli, quae tertia est, epistolam scripsit, qua veluti quodam rerum agendarum commonitorio conditiones adjicit, ac [Col. 0168C] expressam in ea fidei formulam ⁜ (k) mittit, non tam tibi, ut ait Damasus, qui ejusdem fidei communione sociaris, quam his, qui in ea subscribentes, tibi, id est nobis per te voluerint sociari. Hinc vero intelligimus, Damasum cum haec scriberet, incertum prorsus, atque in expectatione futuri Antiochiae eventus fuisse: quamobrem anathematismum illum, quo Nazianzenus captiosum fidei a Vitalio oblatae libellum eversum et sublatum ait ⁜ (l) , alium esse ab eo, qui hac eadem epistola exprimitur, atque alio tempore promulgatum, postquam scilicet intellexit Vitalem ipsum atque Apollinarianos in pristinis perstare expositionibus, ac postquam rectius edoctus, fucum sibi factum vidit, et permoleste tulit, ut idem etiam de se Nazianzenus inquit.

[Col. 0168D] II. Hac itaque Damasi ad Paulinum epistola, quam secundo loco ego recenseo, factum est, ut causa ipsum inter ac Meletium diu agitata, confecta aliquando visa fuerit, ut statim dicam. Cur vero Damasus Paulino potius quam Meletio communicandum censuerit, plures sunt, ac gravissimae rationes. Prima, quod Vitalis presbyter a Flaviano contemptui [Col. 0169A] habitus Meletii communioni renuntiaverat, nec alter supererat Antiochiae catholicus episcopus, quocum spes esset ut communicare vellet, quam Paulinus. Secunda, quod Meletius, qui longe aberat a suo grege, in exsilium pulsus, gravissimo huic negotio ea, qua par erat, diligentia expediendo adesse non poterat. Tertia, quia Paulinus contra, erat Antiochiae praesens, et recte fidei studium prae se tulerat in ea urbe, suumque regimen Damaso jam approbaverat. Illum his rationibus inclinatum jam erga Paulinum, promovere etiam potuerunt tum exemplum Athanasii, qui quoad vixit, communionem cum eo retinendam censuit, tum consilium Petri Alexandrini ejus discipuli ac successoris, qui per id tempus Romae aderat; tum etiam haud laudandus [Col. 0169B] Meletii in Ecclesiam Antiochenam ingressus, frequentesque ejus de Ecclesia ad Ecclesiam migrationes, quamquam deinde eam notam vitae sanctitate ac fidei integritate eluisset. Quamobrem non longe a temeritate abeunt, qui injuriam Meletio a Damaso factam, eique prae Paulino Ecclesiam Antiochenam adjudicari debuisse scribunt.

Dorotheus itaque presbyter, qui commode sub antecedentis anni autumnum reversus ab Urbe fuerat, ac legatione illa confecta Antiochiae substiterat, Basilium illico de iis, quae ibi agebantur, certiorem fecit: venisse scilicet ab Occidente litteras, quibus Paulino episcopatus adjudicatus fuerat, illisque praeterea litteris Paulinianos uti, ut Terentium ducem ad conjunctionem cum Meletianis pertractandam [Col. 0169C] permoverent. Basilius igitur tum Meletio denuntiavit rem omnem, tum Terentio statim scripsit, ne sese daret omnino alteri parti, sed rem integram ad Meletii reditum servaret. Ex iis autem, quae ad utrumque scribit, liquido constat, tum agi hic de litteris, quas Damasus in Vitalis negotio ad Paulinum dederat, tum ante hoc tempus alias nullas ad eum scriptas. Sed audiamus Basilium: Rumor ad nos pervenit versari te Antiochiae, et quae in manibus sunt negotia cum summis potestatibus administrare: praeter hunc rumorem illud etiam accepimus, stantes a Paulino fratres nonnulla tecum disserere de conjunctione nobiscum ineunda, id est cum iis, qui sunt ex parte hominis Dei Meletii episcopi, quos etiam et litteras audio NUNC OCCIDENTALIUM circumferre, quae [Col. 0169D] episcopatum urbis Antiochenae ipsi attribuunt, Meletium vero frustrantur ⁜ (a) . Nullas itaque ante hoc tempus a Damaso litteras Pauliniani acceperant, quas circumferrent, adjudicatumque Paulino episcopatum probarent. Cur vero Basilius dicat, Paulino attributum iisdem litteris episcopatum, intelligimus ex his, quae eodem tempore ad Meletium scribit: Postquam redivimus, ex imbribus et molestiis plurima infirmitate collecta, statim nos ab Oriente (Antiochia nempe) litterae exceperunt, quibus significabatur, Paulino [Col. 0170A] ab Occidente litteras quasdam veluti cujusdam principatus tesseram allatas fuisse, valdeque efferri hujus partis duces, et gloriari de litteris, deinde etiam fidem proponere, ac ea conditione paratos esse cum nostra Ecclesia conjungi ⁜ (b) . An vero apertius designari poterant, quae Damasus ad Paulinum scripserat, ac ipsa litterarum verba, quae a nobis recitata sunt, clarius exprimi? An vero non iis Paulinus quoddam veluti apostolicae communionis in Oriente symbolum ac caput constituebatur, cum Damasus illum suo loco ponit, atque eos, qui Paulino communicaverint, secum communione junctos censeri jubet?

Has autem litteras hoc anno a Damaso scriptas omnino fuisse probat accuratissimus Vitae Basilii [Col. 0170B] scriptor, easque immerito a sodali suo D. Petro Constantio referri ad ann. 378 ⁜ (c) . Argumentis, quae vir doctissimus affert, nonnulla ego tantum adjiciam, ut res omnino certa videri possit. Primum est, quod statim ac Dorotheus ab Occidente reversus est, ac litteras attulit Orientalibus episcopis, Basilius exsultare potius, ac fructum aliquem ex ea legatione capere visus est: an vero id fieri potuisset, si Meletium ante hoc tempus spe sua palam dejectum vidisset? Deinde cum Damasus ad Paulinum scripsit, Vitalis nondum fuerat ordinatus episcopus, quia eum loco filii habet, ac illum eo nomine in epistola compellat, quamquam Norisius aliud agens aliter senserit ⁜ (d) . Sed ea dignitate auctus nefarie fuerat anno 376, quo colloquium cum Epiphanio habuit, quod [Col. 0170C] ille recitat ⁜ (e) . Haec itaque epistola scripta est, eo intermedio tempore, quod ab ejus ab Urbe reditu ad annum 376 lapsum fuerat. Tertio cum litterae illae Antiochiam perlatae sunt, et vulgari coeptae, Terentius dux, qui publicis curis valedixerat, ut animae vacaret, ad negotia iterum redire coactus, Basilio teste, cum summis potestatibus rempublicam administrabat in eadem urbe. Quaerendum itaque tempus est, quo ille otio se ac quieti dederit, tum quo ad negotia accesserit. Aliud vero non occurrit, quam quod inter annum 373 et 375 medium est. Anno enim 373, negotiis illum vacavisse constat ex Basilii epistola ad eum ex Armenia scripta ⁜ (f) . Putat autem Tillemontius hoc ipso tempore ducem illum in Iberiam missum duodecim legionibus praepositum, ut Sauromatium [Col. 0170D] in regnum restitueret. Re itaque feliciter confecta, ac devictis si qui fuerant, hostibus cum ex Armenia Antiochiam, ubi Valens sedem fixerat, reversus esset, ad otium secessit, ratus se contemptum ab eo imperatore, qui sibi anxie petenti ne unam quidem ecclesiam pro catholicis concesserat, quin potius libellum ab eo oblatum laceraverat, quem Terentius in frusta discerptum cum collegisset, Habeo inquit, quod petii. Egregium hoc factum, quod Theodoretus narrat ⁜ (g) , Pagius merito collocat [Col. 0171A] ad annum 373 ⁜ (a) . Si itaque eo anno jam provecto secessit dux ille ad otium, ad aulam et negotia vix redire potuit ante sequentem, eumque ad finem vertentem annum: ac proinde litterae, quae a Damaso Antiochiam venerant, Terentio iterum ac paulo antea negotiis admoto, extra hunc, de quo agimus annum praetergredi non possunt.

III. Dorotheus itaque, cui non secus ac Basilio Meletii causa cordi fuerat, cum haec scripsit, significavit etiam sibi in animo esse Romam iterum proficisci, ut eam scilicet, quibus posset rationibus tueretur, rogavitque ut Gregorium Nyssenum ad hoc iter secum suscipiendum impelleret. Haec ex ipso Basilio discimus ⁜ (b) , qui rescripsit iter illud hyeme omnino confici non posse, ac vias omnes praeterea, [Col. 0171B] quae Constantinopolim ducerent, militibus interceptas esse; quo intelligimus has litteras scriptas esse autumno inchoato jam et inclinato. Quod si Dorotheus navigatione uti velit, non negat Basilius, quin tempus abeundi commodum, et opportunum sit, et quin statim abeat, dummodo Gregorius frater tum navigationem, tum legationem non recuset. Quae deinde addit de Occidentalium supercilio, animum produnt ob Meletii causam exulceratum, ac sanctissimum caeteroqui virum aliquid humani passum. Nam Damaso fastum omnem, ac supercilium abfuisse probant, tum ejus scripta, quae exstant ad Paulinum, Hieronymum atque Acholium, tum Hieronymus ipse, qui mitissimi eum ingenii virum praedicat.

IV. Annalium parens ad hunc annum ⁜ (c) S. Ambrosio, [Col. 0171C] qui sub exitum praecedentis anni ex laico et neophyto ordinatus fuerat Mediolanensis episcopus, a Damaso missum scribit Simplicianum Romanae Ecclesiae presbyterum, doctorem et monitorem. Tillemontius hac de re majus aliquod testimonium quaerit; nam primo incertum esse ait, an Simplicianus Romanae Ecclesiae presbyter fuerit, cum tantum constet, illum sub Constantio egisse Romae, ac Victorinum ad Christiana sacra traduxisse sub Juliano, tum illum Mediolani fuisse sub Ambrosio episcopo, atque ab eo patris spiritualis loco habitum Augustino teste; at inde contendit non effici, eum a Damaso illuc missum, atque eum in finem, quem Baronius memorat ⁜ (d) . Verum cum Simplicianus presbyter fuerit, cum Ambrosius praeterea eum loco patris [Col. 0171D] spiritualis habuerit, sive quod eum Romae instruxisset, sive ob aliam causam, eum presbyterum fuisse oportet longe ante ordinationem Ambrosii, quod Tillemontius ipse non negat. Nullus autem tunc presbyter esse poterat, qui non certo loco sive ecclesiae adscriberetur, quem episcopo invito deserere non poterat, ut alio migraret. Rem notissimam atque a Thomassino egregie pertractatam ⁜ (e) iterum non agam. Hinc Hieronymus a Paulino Antiocheno [Col. 0172A] ordinari se passus est, ea adjecta conditione, ut liberum sibi foret eundi quo vellet ⁜ (f) , ac de se idem factum asserit sanctus Paulinus Nolanus, cum ad Severum haec scribit ⁜ (g) : Ea conditione in ecclesia Barcinonensi consecrari adductus sum, ut ipsi ecclesiae non alligarer, in sacerdotio tantum Domini, non etiam in locum ecclesiae dedicatus; quod cum abbas Floridus retulisset, recte etiam adjecit, inter priora liberae ordinationis exempla referri oportere ⁜ (h) . Cum itaque Simplicianus Romae presbyterum ageret, antequam Mediolanum accederet, Romanae Ecclesiae presbyter jure meritoque a Baronio dictus est. Cur vero a Damaso Mediolanum missus censeri debeat, duplex est ratio; altera quod presbyteri sine formatis ac invito episcopo deserere stationem non poterant; [Col. 0172B] altera quod Damasus Ambrosii ordinationem confirmaverat, quare etiam per Simplicianum, cujus sanctitas, doctrina, ac cum Ambrosio familiaritas perspecta erat, cavere debuit, ne sub novo episcopo etsi integerrimo in sacris tamen canonibus nondum instructo, aliquid detrimenti caperet ecclesiastica disciplina. Erat enim praecipua cura, ut recens ordinati, vel ordinandi, ab iis quibus suberant et a suis consecratoribus instruerentur, ac scripto saepe etiam acciperent regularum ecclesiasticarum codicem ⁜ (i) . Ambrosii vero ordinationem a Damaso causa cognita confirmatam fuisse constat ex Ambrosio ipso, qui haec ad Vercellenses scripsit: Ordinationem meam Occidentales episcopi JUDICIO, Orientales autem exemplo probarunt ⁜ (j) . Hoc autem ad ordinarium [Col. 0172C] Romani episcopi jus tunc pertinuisse colligitur ex iis, quae disserunt Bacchinius ac Joannes Antonius Blancus, qui conferri poterunt ⁜ (k) .

I. Dorotheus Romam profectus cum sanctissimo altero Antiochenae Ecclesiae presbytero litteras affert ad Damasum a Basilio et Orientalibus scriptas, quae expenduntur, ac tota Damasum inter et Basilium rei gestae series exponitur. II. Idem pontifex cum synodo, cui Petrus Alexandrinus aderat, morem gerit Orientalium votis, ac iis rescribit, cujus tunc scriptae synodicae fragmentum adducitur, et explicatur. III. Hac eadem synodo damnati Apollinarius et Timotheus. IV. De Meletii agitata coram Damaso causa, ejusque apud eum pontificem statu, et quid de eo pontifex senserit; Dupinius refellitur. V. Anonymi Amstelodamensis aut mira inconsiderantia, aut mala fides.

I. Gregorius Nyssenus, quem sibi socium adjungi Dorotheus optaverat, de Romano itinere minime cogitare visus est, sive quod recusaverit, sive quod [Col. 0173A] eum alia negotia, ac quibus paulo post vexatus fuit, Arianorum persecutiones detinuerint. At Dorotheus ipse, cui sanctissimus alter Antiochenae Ecclesiae presbyter comitem sese obtulerat, illud urgebat diligenter eique sese parabat circa hujus anni initium. Haec constant ex Basilii epistola ad Eusebium Samosatenum, cujus haec sunt verba: De rebus autem Occidentalibus prius ipse didicisti, narrante omnia fratre Dorotheo, cui quales dandae rursus litterae abeunti? Fortasse enim se itineris socium junget optimo sanctissimo, qui magno ardet studio, ac Orientem peragrat, et ab insignioribus quibuscumque subscriptiones et epistolas colligit ⁜ (a) . Accuratissimus postremi operum tomi editor, qui ab hoc anno numerat primum Dorothei presbyteri Romanum iter, primamque ejus [Col. 0173B] ad Damasum legationem, haec allata verba interpretatur, ac si Basilius quaerat quae rursus dandae litterae Dorotheo, non ad Urbem, sed in Orientem abeunti ex Cappadocia, aut alio Cappadociae finitimo loco, ad quem ille forte venisse poterat ab Eusebio, quem inviserat, redux ⁜ (b) . At si quis epistolam illam attento animo legerit, facile deprehendet, eo loco sciscitari illum, quid iterum scribendum per Dorotheum Romam cum sanctissimo profecturum; siquidem statim prosequitur, quae igitur per ipsos scribenda sint, aut quomodo cum scribentibus consilia conjungenda, equidem dubito. Sed si cito reperias, qui ad nos proficiscantur, nobis exponere non graveris: mihi enim venit in mentem illud Diomedis usurpare, utinam precatus non esses, quoniam, inquit, vir est superbus. [Col. 0173C] Etenim si nobis placetur Dominus, quonam alio adminiculo indigemus? Sin autem perseverat ira Dei, quale nobis praesidium supercilii Occidentalis? Recens animi dolor ob praelatum Meletio Paulinum, haec a viro sanctissimo duriora expressit; at ex iis aperte liquet, de quibusnam litteris Dorotheo dandis, quove ejus itinere tunc Basilius ageret. Minime itaque necesse est, ut Dorotheum ipsum, Eusebium in Thracia Scythis forte proximiore exsulantem accessisse dicamus, ut illi Occidentalium rerum statum praesens exponeret, quod facere per epistolam facile poterat: praetereaque minime credibile est, presbyterum illum Meletii causam, in eo, quod scripserat, discrimine Antiochiae positam deserere voluisse, ut iter nihil profuturum, sive in Thraciam, sive in Cappadociam [Col. 0173D] institueret, hyemali potissimum tempore, quod iis in locis perdifficile, ac perincommodum esse solet, quodve jam prope aderat, cum Basilius ad eum Antiochiae agentem rescripsit, ut superiori capite vidimus. Certum itaque ratumque sit, Basilium ipsum hoc loco, ab Eusebio quaerere, quae rursus dandae litterae Dorotheo, in Occidentem, unde non diu antea advenerat, iterum abeunti.

II. Abiit igitur Dorotheus presbyter iterato Romam, secumque tulit epistolam Orientalium nomine a Basilio scriptam, in veteri editione 74, in nupera 263. Haec vero lenitate, atque humilitate tanta, [Col. 0174A] adeoque praeclaris sinceri erga Romanum pontificem obsequii significationibus referta est, ut verissimum sit, quod magnus Baronius ⁜ (c) ait, sanctos viros capi humana aliqua animi perturbatione aliquando posse, minime autem detineri. Agit itaque Damaso primo loco gratias, ob eam, quam fecerat in anterioribus alicujus auxilii spem, operamque illam, quam posuerat, ne ea frustraretur. Huc enim pertinet, eoque respicit hoc ejus epistolae initium: Dominus Deus noster, in quem speravimus, tantam cuique vestrum gratiam largiatur, ut ad propositam spem perveniatis, quanto ipsi gaudio corda nostra implevistis, tum ex commiseratione, quam aerumnis nostris impendistis, ut induti viscera misericordiae, quemadmodum praedicti viri annuntiaverunt nobis, Dorotheus scilicet ab Urbe [Col. 0174B] tunc redux, et qui comites ei fuerant. Quapropter rursus etiam per dilectos, et salutamus, et adhortamur, ut si Dominus quidem facultatem vobis dederit ad nos proficiscendi, ne pigremini nos invisere, . . . Quod si bonus Deus, ac sapiens vitae nostrae moderator hoc beneficium in aliud tempus reservat, saltem nobis scribite, quaecumque a vobis scribi decet ad solamen afflictorum, et erectionem confractorum . . . nec aliunde expectatio ulla auxilii, nisi Dominus per vos, a quibus sincere colitur, miserit medelam. Tum deinde rem aggreditur, causasque gravissimas, ob quas apostolicae sedis auctoritatem efflagitat, ac pauca de Ariana haeresi veluti ab Ecclesiae corpore abscissa, atque ideo minus ad nocendum apta cum attigisset, ita pergit: Qui autem pelle ovina induti sunt, ac speciem blandam prae se [Col. 0174C] ferunt ac lenem, intus vero dilaniant crudeliter Christi gregem, et propterea, quod ex nobis exorti sunt, facile perniciem inferunt simplicioribus, hi sunt, qui molestiam exhibent, ac aegre vitari possunt. Nos rogamus ut vestra diligentia omnibus ORIENTIS Ecclesiis denuntiet . . . Necesse est autem horum nominatim meminisse, ut et ipsi cognoscatis eos, qui turbas apud nos movent, eosque nostris Ecclesiis MANIFESTOS facite. Primum inter eos locum assignat Eusthatio Sebasteno, alterum Apollinario; hisque tandem Paulinum adjungit, quamquam minori hunc cum libertate, ac velut subdubitans tangat. Eusthatium itaque post acceptam Romae Patrum fidem, et ad communionem admissum, nunc inter eos esse ait, qui consubstantiale condemnant, ac ducem se praebere Pneumatomachorum haeresis: Apollinarium [Col. 0174D] vero, intemperanti scribendi facilitate usum, ac non petitis ex Scriptura probationibus, sed humanis rationibus innixum, in varios errores lapsum esse, in iis praesertim, quae de Incarnatione tradiderat, ut jam pauci, qui ab eo scripta legerant, priscam pietatis formam servarent. Denique quod ad Paulinum attinet, haec pauca dumtaxat scribit. Paulinus utrum aliquid et circa ordinationem reprehensioni obnoxium habeat, ipsi dixeritis. Nos sane moerore afficit, quod in Marcelli dogmata propendet, ac illius sectatores sine discrimine ad suam communionem admittit: quod tamen non diu postea ab eodem etiam Basilio, re [Col. 0175A] melius perpensa ac cognita, factum fuisse alio loco probavimus ⁜ (a) . Scitis enim spem nostram omnem everti Marcelli dogmate, quod neque Filium in propria hypostasi confitetur, sed prolatum esse, et rursus reversum esse ad eum, ex quo processerat. Quibus Romano pontifici denuntiatis, epistolae finem imponens haec ait: A vobis ut horum curam suscipiatis, efflagitamus. Suscipietis autem, si omnibus Orientis Ecclesiis scribere non gravemini, eos qui haec depravant, si corrigantur, admittendos ad communionem: sin autem pertinaciter novitatibus adhaerere voluerint, ab Ecclesiis abscindendos.

Haec itaque rerum inter Damasum et Basilium gestarum, et litterarum hinc inde scriptarum series est. Basilius anno 371 Dorotheum diaconum legat [Col. 0175B] ad apostolicam sedem cum epistola in nupera editione 70. Rescribit Damasus anno sequenti per Sabinum diaconum Mediolanensis Ecclesiae, ad Orientales missum. Basilius eodem ipso anno scribit rursus epistolam 90, eamque Sabino in Occidentem redituro ferendam dat. Cum ea forte non placuisset Damaso, idem Caesariensis praesul Evagrii monitis excitatus scribit iterum anno 374 ineunte, epistolas 242 et 243, easque tulit in Occidentem Dorotheus presbyter: eodemque anno ad Orientales rescribit Damasus per ipsum Dorotheum, ut constat ex Damasiano primo fragmento, atque ex hac ipsius Basilii ad Damasum epistola 263. Haec vero hoc anno scripta, Damasoque per dictum Dorotheum reddita, omnium postrema est, eique ab eodem Damaso responsum [Col. 0175C] fuisse constat longiori epistola synodica, cujus dumtaxat fragmentum alterum ab Holstenio servatum superest, quod numero secundo a primo distinguimus. Duplicem ego hanc synodum colligo ex mutua utriusque fragmenti collatione. In primo siquidem Damasus pontifex multam futuri auxilii Orientalibus spem facit, ob quam Basilii animus mirifice erectus est, et exultare visus, ut constat ex ejus epistola 253, 254, 255. In altero nullum spei locum dat. Nam tametsi sapientissimus pontifex episcopos Orientales certos esse jubeat, esse se pro membris sollicitum, aperte tamen fatetur, nullum aliud praesens refrigerium expectari a se posse, quam quod ex mutua in retinenda fide concordia, capi poterat. Si itaque fieri non potest, ut haec inter se contraria, sibique [Col. 0175D] repugnans oratio ab una eademque synodo, atque uno eodemque tempore profecta sit, eorum alterum fragmentorum ad unam, alterum vero ad alteram pertineat necesse est, primum scilicet ad eam, quae anno 374 congregata fuerat, ac Basilio pergrata accidit, alterum vero ad eam, de qua nunc agimus.

III. Damasus igitur his acceptis a Basilio litteris, convocata synodo, cui Petrus Alexandrinus adfuit, ac Dorotheus presbyter Orientalium legatus, Apollinarium cum Timotheo damnavit, amentemque eorum haeresim ab Ecclesia proscripsit. Quo vero ad Eusthatium [Col. 0176A] Sebastenum, aliosque Pneumatomachos, ac Marcellianum dogma, cujus Paulinus insimulatus fuerat, brevibus sese expedit, hac proposita fidei regula: Ut enim Nicaeni concilii fidem inviolabilem per omnia retinemus, sine simulatione verborum, aut sentu corrupto, nullo modo Spiritum sanctum separamus, sed perfectam in omnibus, virtute, honore, majestate, deitate cum Patre conveneramur et Filio; itaque etiam plenitudinem Dei Verbi, non prolativi, sed nati, neque in Patre remanentis, ut non sit, sed ex aeterno in aeternum subsistentem, perfectum, id est integrum hominem assumpsisse, id est salvasse confidimus. Nam quod ad ejusdem Paulini ordinationem attinet, cui Basilius aliquid vitii objecerat, cum eam Damasus judicio suo jam probavisset, non erat cur aliquod [Col. 0176B] addere necesse esset.

Nunc vero minime difficile est statuere ejus concilii tempus. Nam si hoc anno nondum provecto citata Basilii epistola scripta est, ad eumdem profecto, aut ad sequentis initium, tum hoc fragmentum referri debet, tum ea synodus, cui a me adscribitur. Hoc facile praeterea dijudicabit, qui epistolam illam cum eodem fragmento conferat, observetque ab eo tria illa confici, quae Basilius a Damaso potissimum postulaverat. Accedat insuper Socratis testimonium scribentis, Petrum Alexandrinum ad Ecclesiam suam jam reversum, cum Valens Antiochia discedere coactus est, iturus contra Gothos ⁜ (b) , anno scilicet 377 jam ad finem inclinato ⁜ (c) . Si vero idem Petrus Alexandrinus illi synodo adfuit, necesse est, ut intermedio [Col. 0176C] hoc tempore, atque ideo vel hoc ipso anno, vel alio nondum adulto confectam illam dicamus, ac praeterea errare illos, qui concilium, in quo damnatus Apollinarius cum Timotheo fuit, in annum conferunt 378.

IV. Fatendum quidem est, ex hoc fragmento Apollinaris nomen, ac Timothei in ea synodo damnatum fuisse, minime probari posse, sed ejus dumtaxat impium dogma proscriptum; at hoc validis argumentis aliunde petitis conficitur. Enim vero quin Damasus in concilio, cui Petrus Alexandrinus adfuit, utrumque damnaverit, graduque moverit, nemo dubitaverit, qui ejusdem Damasi ad Orientales epistolam sextam legerit. Hoc praeterea aperte asserunt Rufinus ⁜ (d) , Sozomenus ⁜ (e) , ac episcopi nonnulli in [Col. 0176D] litteris ad Rufum Thessalonicensem Ephesino concilio insertis ⁜ (f) . At utrumque in hoc ipso, de quo agimus, concilio damnatum, graduque motum et ab Ecclesia projectum, ex Basilio ni fallor, manifestum fit. Neque enim Apollinarius meritam hanc sententiam passus fuerat, cum idem Basilius eum detulit ad apostolicam sedem, petiitque tam anxie ut damnaretur. Hinc in litteris ad Patrophilum Aegensis Ecclesiae episcopum circa hoc tempus scriptis, Apollinarium ait se non habere inimicum, quamquam nec ita amicum habeat, ut ejus in se accusationes suscipiat, [Col. 0177A] cum potius sint, quae in eo reprehendat nonnullis lectis ipsius libris ⁜ (a) . Contra vero Apollinarium pro haeretico, projectoque habuit ab Ecclesiae corpore, statim ac Dorotheus ab Urbe rediit, attulitque synodicam illam Damasi epistolam. Scribit enim ad Eulogium, Alexandrum et Harpocrationem, exsules pro fide episcopos, de quibus alio loco actum a nobis est, eosque laudat, quod Apollinaris communionem rejecerant, atque hortatur, ut eum conentur ad bene constitutum Ecclesiae ordinem reducere, eique fortiler rectae fidei dogmata proponant, ut illius emendatio manifesta fiat, ac fratribus innotescat illius poenitentia ⁜ (b) . Cur vero alia de Apollinario ante Dorothei iter, alia vero post ejus reditum Basilio mens, agendique ratio fuisse potuit, quam quia post eam [Col. 0177B] synodum nullus supererat de ejusdem damnatione ambigendi locus?

Huic itaque concilio praeter Petrum Alexandrinum, ac Dorotheum presbyterum Orientalium episcoporum nomine agentem, Timotheus adfuisse debuit eo missus, ut Apollinaris causam tueretur ⁜ (c) . At hic etiam cum magistro suo damnatus, ut in Orientem rediit, simulatione omni deposita, in apertum furiosumque schisma prorupit, ac Petrum eumdem Alexandrinum, Basilium praeterea, Epiphanium, ac Paulinum anathematizare ausus est, alios scilicet ut Sabellianos, alios autem ut Tritheitas, ut ego puto, cum Apollinariani de recta prae caeteris in Trinitate fide sese efferrent, atque alia nulla excogitari possit causa, cur viros illos sanctissimos atque integerrimos [Col. 0177C] excommunicare ausus fuerit. Hujus rei testis est Petrus ipse in epistola ad episcopos, presbyteros, et diaconos pro vera fide in exsilio constitutos, cujus fragmentum Facundus ⁜ (d) recitat. An vero Timotheus id sceleris ausus sit, postquam idem Petrus ad Ecclesiam suam reversus fuerat, an vero cum moram Romae adhuc traheret, statui non potest. Quod affirmari a me posse puto, illud est, hoc accidisse, postquam Epiphanius cum Vitali Antiochiae congressus fuerat, ab eoque Apollinarista detecto, sese separaverat, ac postquam Basilius ad sedem apostolicam Apollinarium detulerat, damnarique obtinuerat: neque enim erat causa, cur iis ante hoc tempus vesanus homo anathema diceret: videtur tamen verosimilius, haec a Timotheo perpetrata flagitia, postquam [Col. 0177D] Petrus Alexandriam reversus Romanam hanc synodum, ut Rufinus ait, confirmaverat, eorumque haereticorum damnationem episcopis et Ecclesiis sub se positis denuntiaverat. Apollinarius enim ejusque asseclae, tunc quaerere qui sibi communicarent, contra praecipua catholicorum episcoporum capita calumnias serere, ac dissensiones ubique, et scissiones Ecclesiarum excitare coeperunt, ac nefaria quaeque, pudore omni deposito, audere. Hinc quippe factum, ut idem Petrus, et Basilius, uno eodemque tempore iisdem exsulibus episcopis scriberent, alter ut summam Timothei aliorumque Apollinaristarum [Col. 0178A] impudentiam iis notam faceret, alter ut eos laudaret, quod eorum communionem aperte rejecerant.

V. Praeter haec, quae feliciter confecta vidit, Dorotheum non neglexisse episcopi sui Meletii causam, tum verisimile est, tum Basilius probat in eadem ad Petrum Alexandrinum epistola, quin potius eam vehementiori, quam forte par erat, studio ab eo tractatam discimus ex his ejusdem Basilii verbis: Nos autem in tristitiam conjecit frater noster Dorotheus, quod ut ipse scripsisti, non omnia leniter et mansuete dixerit dignitati tuae. Is reversus mihi narravit, quos coram Damaso reverendissimo episcopo cum tua praestantia sermones, disputationes, habuisset, ac dolorem mihi afferebat, cum diceret numeratos in Arianis fuisse religiosissimos fratres comministros nostros Meletium [Col. 0178B] et Eusebium. Forte itaque cum Dorotheus vehementior esset, quam deceret, ac Meletii prae Paulini communionem retinendam contenderet, Petrus, qui Athanasii vestigiis inhaerens a Paulino stabat, ut disputatoris vehementiam retunderet, objecit iterum tum retentam a Meletio et Eusebio cum Acacio, atque Arianis societatem; tum praeterea, quod cum homoeusion praeferrent, ab homousio recedere viderentur, atque ad Arianos ipsos transire. Haec enim quae tunc invaluit suspicio, deinceps etiam diu permultis haesit, ac Hieronymum induxit, ut in Chronico scriberet, Meletium, in Antiochena synodo, homousio, anomoeoque rejecto, medium inter haec homoeusion, Macedonianum dogma vindicavisse: ac causam dedit libro inter Athanasii opera impresso, qui inscribitur [Col. 0178C] Refutatio hypocrisis Meletii, et Eusebii Samosateni, et sociorum adversus Consubstantialitatem.

At Damasus ea, qua praeditus erat sapientia, atque animi constantia, nihil decessit a concepta semel definitaque sententia. Neque enim ecclesiasticae disciplinae ratio patiebatur, ut Paulinus, qui legitime ordinatus fuerat, ac nulla unquam haereticorum, communione se polluerat, qui magno animo magnaque constantia, neque Valentis, neque Arianorum minis perterritus, catholicam fidem palam professus fuerat, quem Hieronymus confessorem, Rufinus virum sanctum, ac per omnia sacerdotio dignum appellat, posthaberetur Meletio, qui Antiochenam Ecclesiam veluti praemium criminis obtinuerat, quamquam eorum societati renuntiasset. Contra vero, atque ob hanc causam, quod [Col. 0178D] Ario anathema dixisset, ac pro vera fide exsul tunc esset, quae a Petro Alexandrino tunc forte illatae sunt veteres criminationes, minime effecerunt, quin Damasus cum Basilio, aliisque Meletii et Eusebii communicatoribus societatem sacrorum servans, cum eodem etiam Meletio communionem mysteriorum sacrorum retineret. Hinc Dorotheum ipsum et sanctissimum Meletianarum partium presbyteros semel iterumque ad se missos perhumaniter suscepit, ac ad sacra omnia admisit. Habitus itaque Meletius pro catholico episcopo fuit, at minime cum eo inita et retenta arcta illa conjunctio, ac fraterna charitas, qua [Col. 0179A] fruebantur, qui plena Romani episcopi communione minime carebant, atque haec cum Flaviano Meletii successore agendi ratio a sede apostolica deinde etiam servata est, donec cum eorum altero, transactione, de qua redibit sermo, cum altero vero Theophilo Alexandrino, et Chrysostomo conciliatoribus, controversia finem habuit. Hinc vero liquet, quam fallaci captiosaque ratione utantur Dupinius, aliique ejus ingenii homines, qui hoc Meletii et Flaviani exemplo abutuntur, ut probent, in Ecclesia catholica esse posse aliquando, qui extra Romanae Ecclesiae communionem sit. Quae enim cum Meletio et Flaviano non habebatur communio, non ea sacrorum mysteriorum privatio fuit, sed arctae illius ecclesiasticae societatis et confoederationis, quae presbytero [Col. 0179B] cum suo episcopo, episcopo cum suae provinciae episcopis, ac cum Romano potissimum intercedebat, disjunctio: cujusmodi sunt, mutua visitatio, formatarum ac commendatitiarum commercium, in conciliis consessus, ac alia quae ad externam Ecclesiae politiam attinent, ac quibus carere, gravissima iis temporibus poena reputabatur ⁜ (a) . Hoc enim est, quod Sozomenus ⁜ (b) scite indicat, cum ait Occidentales ob Flaviani ipsius ordinationem non mediocriter indignatos, ad Paulinum quidem tamquam episcopum Antiochiae consuetas scripsisse epistolas, ad Flavianum vero nullas. Haec vero externae societatis disjunctio, quae aliquando latius porrigebatur, aliquando angustioribus finibus coarctabatur, non prohibebat, quominus illi, qui ita abstenti essent, in [Col. 0179C] ecclesiis, in quibus iis communio concessa erat, cum aliis etiam, cum quibus erat vetita, episcopis communicarent. Hinc Theophilus Alexandrinus, cum Flaviano ipso, a quo Aegyptus disjuncta erat synodo Constantinopolitanae cuidam adesse non dubitavit, nullaque est ratio, cur Tillemontius ⁜ (c) , mirari se dicat, quomodo illud ab eo fieri potuerit. Caeterum ut redeam unde diverteram, cum Damasus Dorothei sermones et acriores etiam disputationes, ipso Basilio teste, patienter audierit, humani aliquid passus est Caesareae episcopus alioquin sanctissimus cum scripsit, elatum illum, sublimem, et altius sedentem, audire non posse veritatem humi praedicantem ⁜ (d) .

VI. Haec vero cum ita sint, nunc anonymi transfugae sive oscitantia, sive mala iterum fides lectorum [Col. 0179D] oculis exponenda est. Hic igitur primo loco nihil unquam tum Athanasio, tum Basilio, a Damaso rescriptum fuisse asserit, sive quia litibus propriis occupato nihil esset opus alienis, sive quia timuit ne Valentis imperatoris, rebus suis nihil profuturam in se provocaret iram. Secundo litteras, quas Basilius scripserat, ab Evagrio Antiocheno tum Romam allatas, tum ab eodem ad Basilium relatas. Tertio hinc factum ait, ut Basilius omnem cum Romano episcopo litterarum consuetudinem abruperit. Quarto ne quid vero interea religio detrimenti caperet, ab Athanasio [Col. 0180A] postulasse ut ad Damasum ipse scriberet, peteretque ut Legatos in Orientem mitteret. Quinto Occidentis episcopos acceptis Basilii litteris, Meletium contra Damasi sententiam praetulisse Paulino. Sexto presbyterum sanctissimum ab Occidentalibus iisdem, in Orientem cum Sabino aliisque aliquot clericis legatum missum. Haec enim omnia, quae ille scribit, quam falsa sint, tum ex recensita a nobis rerum gestarum serie constat, tum praeterea nos docent, quae deinceps indiligenti huic, mendaci ac insulso scriptori in caeteris etiam fides haberi possit.

I. Hieronymi ad Damasum de tribus hypostasibus epistolae exponuntur, et explicantur. Disquiritur, quaenam fuerit per id tempus, ac praeterea in Constantinopolitano concilio recrudescentis ejus litis causa. II. Damasi ad Hieronymum rescriptum. III. Antiqua Hieronymianae epistolae lectio retinetur et asseritur. IV. An Hieronymus Vitalem pro catholico habuerit? V. Petrus Damasi litteris ad sedem restitutus, Alexandriam redit.

I. Sanctus Hieronymus, qui ad Chalcidis eremum ante quinque circiter annos sese receperat, celebres hoc anno litteras Damaso scripsit ⁜ (e) , quibus quaerit an tres in Deo hypostases dicendae sint, et quocum communicandum sibi Antiochiae sit. Cur eas litteras hoc anno, aut altero ineunte saltem, cum cl. Vallarsio [Col. 0180C] scriptas censeam ratio ex iisdem constat. Fremebat enim cum scribebantur, fulta mundi praesidiis, Ariana rabies; ac Hieronymus, cuinam Antiochiae communicaret, incertus, sequebatur Aegyptios confessores in Palaestina exsules, quos in Damasi communione esse noverat, ab iisque Sanctum Domini expetebat. At anni sequentis Augusto mense, Valentis obitu Ariana rabies praesidiis suis omnino decidit nec ulli jam amplius erant Aegyptii confessores in Syria exsules, a quibus Hieronymus Sanctum Domini petere amplius posset, omnibus exilio solutis. Constantius, qui has Hieronymi litteras iterum impressas dedit, easque anno 380 jam labente exaratas putat, Aegyptiorum confessorum nomine Petrum Alexandrinum intelligit. At qui fuerint illi, ex Basilio jam [Col. 0180D] vidimus, ipseque praeterea Hieronymus aperte nos docet, qui ad eos veluti sibi viciniores pro sancto Domini corpore recurrebat: quamobrem vix puto fore, ut Constantius interpretationem hanc suam, a vi genuina verborum et temporum ratione alienam, eruditis probet. Cur vero tum Meletiani, tum Vitaliani dicerent, haerere se Damaso, non secus ac Paulinus, ratio minime a longe petenda est, ut visum fuit eidem viro docto, opinanti Hieronymum respexisse legem de restituendis basilicis a Theodosio latam, contentionemque inter Meletium, Paulinum, et Vitalem [Col. 0181A] coram Sapore ea occasione habitam, quam Theodoretus narrat ⁜ (a) . Enim vero qui secum reputet, oportere eos, qui se catholicos haberi volunt, cathedrae Petri communione junctos esse, intelliget, quod idem Hieronymus ait: qui vero ab eo indicatam putant contentionem illam, minime advertunt, legem de restituendis basilicis die 10 Januarii anni 381 fuisse propositam, Saporem vero, cui mandatum a Theodosio fuerat, ut eam Antiochiae exsequeretur, vix ad urbem illam ante Martium mensem venire potuisse. Nemo autem dixerit Hieronymum tam sero Antiochia discessisse, ut disputationi illi adesse potuerit: siquidem, ut reliqua quae afferri possent argumenta praeteream, cum esset ille Constantinopoli et apud eloquentissimum Gregorium Nazianzenum tunc ejusdem [Col. 0181B] urbis episcopum (sive episcopi loco eam Ecclesiam administrantem) sanctarum Scripturarum studiis erudiretur, brevem de Seraphim tractatum dictavit ⁜ (b) , quem deinde publicatum dicavit Damaso. Pammachio autem et Oceano librum illum ante viginti annos dictatum scribit ⁜ (c) . Si vero eam ad Pammachium et Oceanum epistolam anno 399 scriptam esse inter eruditos convenit ⁜ (d) , necesse est, ut illum anno saltem 379 moram in regia urbe traxisse dicamus. Caeterum quae Theodoretus dicta factaque inter Meletium, Paulinum ac Vitalem in ea disputatione scribit, vel pro ejus erga Flavianum studio conficta sunt, ut Baronius censet ⁜ (e) , vel ut alii putant, res diversas diversoque gestas tempore indiligenter miscuit.

Sed ut ad institutum redeam, si quis epistolam [Col. 0181C] ipsam legerit, facile intelliget, quae sit ex S. Hieronymi sententia apostolicae sedis auctoritas, ac quam indeficiens in fidei quaestionibus definiendis judicium. Pauca referam, ut hoc constet: Quoniam vetusto Oriens inter se populorum furore collisus, indiscissam Domini tunicam desuper textam, minutatim per frusta discerpit, ideo mihi cathedram Petri, et fidem apostolico ore laudatam consulendam censui. Ego nullum primum, nisi Christum sapiens, beatitudini tuae, id est cathedrae Petri communione consocior. Super illam cathedram aedificatam Ecclesiam scio . . . . Qui itaque aiunt Hieronymum consuluisse Damasum, sive ob Romanae Ecclesiae, in qua baptizatus fuerat, dignitatem ac majestatem, sive quod eam sequeretur universus Occidens ⁜ (f) , id agunt dumtaxat, ut animum [Col. 0181D] praejudiciis sane occupatum prodant. Petrum enim peculiariter inter caeteros elegit Christus, ut eum gentes in fidei controversiis non audirent solum loquentem, sed etiam crederent. Ita enim cum Petrus sententiam edixisset, tacuit omnis multitudo Petro definienti consentiens, ut Act. XV a Luca refertur ⁜ (g) . Hinc Sanctus Doctor addit: Non novi Vitalem, Meletium respuo, Paulinum ignoro: nulli enim, quicumque ille sit, a Deo concessum est, ne in fide deficiat, praeterquam [Col. 0182A] Petro, ejusque cathedrae haeredi, quem proinde cum de dogmate res est, veluti unum fidei magistrum respicit et agnoscit. Hic vero cum sit obvius horum verborum sensus, frustra Tillemontius quaerit, cur Hieronymus Paulinum ignorare se dicat, qui illi non cognitus et familiaris esse non poterat, Paulinum enim Hieronymus ignorat prae Damaso, Antiochenum scilicet episcopum, qui falli poterat prae Romano pontifice falli nescio, siquidem statim addit, quicumque quisquis ille sit tecum non colligit, spargit.

Quaestio illa de tribus hypostasibus, post Alexandrinum juncto Occidente concilium, Eusebio nempe Vercellensi ac Lucifero Calaritano apostolicae sedis legatis composita fuerat. Athanasius enim utraque parte leniter ac benigne accita, verborumque sententia [Col. 0182B] diligenter et accurate perpensa, postea quam concordes reperit, nec quantum ad doctrinam ullo modo inter se dissidentes, ita rem transegerat, ut nominum usum concedens rebus eos constringeret ⁜ (h) . Cur igitur ea potissimum recrudescere visa est circa haec tempora, ratio minime a longe petenda est. Nam postquam Damasus Paulini communionem elegerat litteris ad eum scriptis, Eusthatianos quibus ille praeerat, de conjunctione cum Meletianis ineunda cogitasse, atque in eum finem Terentii comitis tunc Antiochiae versantis operam adhibuisse vidimus. Basilius itaque, aliique Meletiani, qui merito timebant fore ut ii qui a Meletio stabant, ab eo tunc exsulante facile abscederent, ac Paulino praesenti accederent, ut huic conjunctioni suis partibus minime profuturae impedimentum [Col. 0182C] aliquod afferrent, totis iterum viribus trium hypostaseon dicendarum necessitatem tueri coeperant, ac trium personarum vocabulum veluti Sabellianismi vehementer suspectum explodere. Hinc idem Caesariensis praesul, qui de tribus hypostasibus ne verbum quidem fecerat, cum de reducendis ad Meletium Paulinianis ad Athanasium scripserat, atque eos proinde tres personas, et unam hypostasim professos, recipere paratus erat, in litteris ad Terentium deinde missis, ait: Paulinum dum unam hypostasim ac tres perfectas personas admittit, a Sabellio minime discedere, qui unam pariter hypostasim ac tres personas admiserat: quaestionem propterea de tribus hypostasibus levis momenti videri non posse, sed latissimum haereticis campum ad detrahendum de Ecclesia [Col. 0182D] apertum iri, si qui unam cum Sabellio hypostasim profitetur, Ecclesiae Antiochenae principatum, contempto Meletio obtineat ⁜ (i) . Haec omnia acute perspexit nuperus doctissimus tertii operum Basilii tomi editor, qui propterea haec scribit: Non id agebatur, ea scilicet concordia, ut schismati Antiocheno finis imponeretur, et ad legitimum (ut ipse quidem opinatur) pastorem Meletium oves redirent. Si tanti commodi spes affulsisset, certo scio Basilium omnia paci ac [Col. 0183A] charitati posthabiturum fuisse ac libenter suscepturum Paulini plebem, ac clerum, etiamsi unam hypostasim admitterent. Sed Paulini amicorum consilia omnia eo spectabant, ut Paulinus excluso sancto Meletio solus Antiochiae praeesset. Non immerito ergo cum Paulino communionem ineundam negabat, quippe cum iniri non posset, quin Meletius rejiceretur, qui solus Antiochiae legitimus erat episcopus ⁜ (a) . Id quo erga apostolicam sedem ac tot sanctissimos Occidentis episcopos obsequio affirmet, quibusve praeterea rationum momentis haec probet, viderit clarissimus auctor. Nunc ut eo redeat, unde diverterat oratio, Flavianus ac Diodorus, Antiochenae Meletianorum seu Campensium Ecclesiae duces, Basilii litteras, atque auctoritatem, tunc iterum ostendere coeperunt, Paulini asseclas [Col. 0183B] cauterio unionis inurere, Sabellianae haeresis reos traducere, atque eo pacto suos a conjunctione cum iis ineunda deterrere. Haec vero est causa, cur ea contentio iterata fuerit in Constantinopolitano concilio post Meletii obitum, veluti ad Paulinum ab episcopatu Antiocheno repellendum, comparata et in primis accommodata, ut colligi potest ex Gregorii valedictoria ad 150 Patres: Desinant, ait enim, qui de his inter se contendunt, ineptire, perinde ac si fidei nostrae pietas in nominibus, non in rebus consistat . . . . , quid igitur vobis hypostases volunt, aut vobis personae? Nimirum tria esse, quae dividantur non naturis, sed proprietatibus: optime; an fieri potest ut quidam magis inter sese concordent, atque idem dicant, quam cum ita sentiunt, tametsi alioqui syllabis discrepent? [Col. 0183C] Enim vero cui bono Nazianzenus rem illam egisset iterum, si non erant qui eamdem contra Paulinum cantionem iterum canerent?

II. Quid Damasus Hieronymo responderit, certo non constat, cum ad nos Damasi litterae non pervenerint. At cum ille sub hujus anni finem, aut alterius initium scribat iterum ad Marcum presbyterum, haereticum se judicari, quamquam idem dicat, ac credat, quod Damasus et Petrus Alexandrinus et credunt, et ore exprimunt, cum praeterea presbyter a Paulino Antiocheno ordinatus deinde fuerit, idque per haec ipsa tempora contigerit ut cl. Vallarsius invicte probat ⁜ (b) ; hinc apparet tum factam illi a Damaso facultatem, hypostasim unam ac tres personas profitendi, tum praescriptum, ut cum Paulino [Col. 0183D] communicaret: neque enim, qui Paulinum ipsum ignorare se paulo antea profitebatur sacram ab eodem ordinationem accepisset citra sibi praescriptam a Romano pontifice legem. Eorum itaque sententiam, qui Damasum hypostaseos voce ad designandas personas usum aliquando fuisse asserunt, erroneam esse constat ex Hieronymo ipso: siquidem ad Marcum presbyterum deinde ait: Haereticum me cum Occidente, haereticum cum Aegypto, id est cum Damaso, Petroque condemnent. Quid unum hominem exceptis [Col. 0184A] sociis criminantur? Si rivus tenuiter fluit, non est alvei culpa, sed fontis. Hieronymo praeterea accedit Acacii Beroae in Syria episcopi testimonium, ex quo scimus Paulinum a tribus dicendis hypostasibus abstinuisse, ut piissimos Occidentis episcopos sectaretur ⁜ (c) . Cum itaque Damasus a tribus dicendis hypostasibus abstinuerit, magnus Baronius ⁜ (d) merito Theodoretum rejicit scribentem, Meletio a Sapore, Arianorum ecclesias adjudicatas ea de causa, quod Damasus non secus ac Meletius ipse, unam Trinitatis substantiam confitens, tres hypostases diserte praedicaret ⁜ (e) . Hinc quae in aliis Damasi ad Paulinum litteris leguntur verba, unum Deum in tribus hypostasibus ⁜ (f) , purum ejusdem Theodoreti putumque additamentum sapiunt, quae propterea a latinis omnibus exemplaribus absunt. [Col. 0184B] Nec vero id insolens huic scriptori est: nam cum in Illyricana synodo, cujus alibi a nobis mentio facta est, congregati praesules aperte professi fuissent cum reliquis omnibus Latini imperii episcopis, eamdem substantiam Patris et Filii et Spiritus sancti in tribus esse personis, Theodoretus, qui eas litteras in Graecum versas recitat ⁜ (g) , statim addit τοῦτ` ἔστιν ἐν τρισὶ τελείαις ὑποστάσεσιν, quod itidem apertum ejusdem glossema est.

III. Priusquam ab his Hieronymi litteris discedam, locum ex iis afferam, quod illum haud recte saepius acceptum viderim: ait itaque, Trium hypostaseon ab Arianorum praesule et Campensibus, novellum a me homine Romano nomen exigitur. Sunt qui disjunctionem illam et omittendam censeant, ac sub Arianorum [Col. 0184C] praesule Meletium unum intelligunt, qui eorumdem Arianorum manu evectus ad cathedram Antiochenam fuerat: aliis vero placet, ut legamus sub Arianorum prole Campensibus, aiuntque Meletianos Arianorum prolem non sine probabili ratione a Hieronymo dici posse. Ego vero opinor, aliud nihil eumdem Hieronymum hoc loco velle, quam se revera tum ab eodem Arianorum praesule, sive Euzoius ille fuerit, sive Dorotheus, tum a Campensibus, Meletianis scilicet, ob eam causam vexatum; ideoque nihil a veteri lectione movendum. Neque enim minoris Arianorum quam Meletianorum intererat tres hypostases dici, eratque una eademque omnium causa, quamquam non idem omnium finis. Hinc in alia epistola, Campenses cum Tarsensibus haereticis copulatos ait, quia Meletianarum [Col. 0184D] partium duces, vires cum haereticis Arianis, et consilia in ea contentione conjunxerant. Falluntur itaque meo judicio, qui cives Tarsenses hoc loco ab Hieronymo haereticos dictos putant, ac in hujus rei perquirenda causa laborant. Campenses enim cum Tarsensibus idem Hieronymus jungit, quia Flavianus et Diodorus, qui Silvani Tarsensis episcopi alumnus fuerat, Meletianarum partium Catholicis conjunctim praeerant; uterque vero cum haereticis copulatus videri poterat, tum quod unam cum Arianis eamdemque [Col. 0185A] causam in tribus hypostasibus tueri videbantur, tum quod, Theodoreto ⁜ (a) ac Philostorgio testibus, promiscua erat inter Meletianos et Arianos, precationum, hymnorum, consultationum, aliorumque omnium, si mysticum sacrificium excipias, sacrorum communio. Quid enim Tarsenses, si qui forte haereticis adhaeserant cum Antiochenis Catholicis, commune habuere, ut eos Hieronymus hoc loco prae caeteris omnibus expressos velit. Hoc iterum Hieronymus ipse indicat, in epistola ad Marcum presbyterum, cum ait, Sabellianae impietatis arguor, subsistentes, veras, integras, perfectasque personas pronuntians: si ab Arianis, merito: si ab orthodoxis, qui hujusmodi arguunt fidem, orthodoxi esse desierunt. Utramque enim factionem notat, a qua molestias illas ferre cogebatur. [Col. 0185B] Hinc vero colligi etiam aperte potest, haec Antiochiae gesta fuisse, antequam Meletius eo iterum reversus esset, atque ideo has epistolas, eo quem dixi anno scriptas esse oportere.

IV. Nunc quaerendum restat, cur Hieronymus Vitalem pro catholico habuerit, atque eum numeret inter episcopos, qui Damaso haerere se dicerent. An vero Romano pontifici haerere Hieronymo videri poterat, qui Apollinario parebat, atque ordinatus ab illo fuerat, ab Ecclesia jam projecto? Ego sic existimo, Vitalem ordinatum ab Apollinario fuisse non diu postquam a Damaso rediit cum communionis litteris; idque dolo malo, atque eum in finem, ne a Paulino cogi posset ad subscribendam formulam, quam illi a Damaso transmissam noverat. Ne [Col. 0185C] vero vaferrimus homo malam de se suspicionem injiceret, Paulinum Sabellianismi incusare, atque ejus communionem palam ejurare deinde coepit. Rem narrat Epiphanius ⁜ (b) , qui Antiochiam sese contulerat anno 376, ut utrumque inter se conciliaret. Interea vero Apollinarius ac Timotheus ab Ecclesia ejecti, ac eorum asseclarumque haeresis a Damaso cum Romana synodo proscripta est. At Vitalis Damaso sese haerere dicebat, non secus ac Meletius, ac Paulinus, sive quia ejus rei fama nondum Antiochiam pervenerat, cum Hieronymus scriberet, sive quia nominatim, ut caeteri, minime damnatus, fultus praeterea communionis litteris, quas olim a Damaso surripuerat, ac simulatione virtutis et religionis, pro catholico sese gereret, et [Col. 0185D] Ecclesiam falleret. Hunc profecto ludum deinceps etiam diu lusisse discimus ex Ambrosii epistola ad Theodosium imperatorem, atque a secunda Nazianzeni ad Cledonium quas expendi diatr. 2, cap. 4; ex iisque non obscure colligimus vaferrimum illud caput nunquam fuisse ab Ecclesia aperte projectum, atque inter haereticos proclamatum.

V. Diximus Petrum Alexandrinum hoc anno ad Ecclesiam suam reversum. Itaque litteras illas, quas a Damaso secum attulit, quaeque perierunt, hoc anno [Col. 0186A] scriptas fuisse oportet. Earum mentio est tum apud Socratem, tum apud Sozomenum ⁜ (c) , qui eodem tempore, quae illarum vis esset, nos docent, cum eorum alter et consubstantialis fidem, et Petri in sedem Alexandrinam collocationem; alter vero ordinationem a Damaso confirmatam scribit, atque ita uterque ejus, quae Romano pontifici inest, auctoritatis specimen Damasum dedisse fatetur. Huc sane respexisse liquet Eutherium Thianensem, et Helladium Tarsensem episcopos, qui ita ad Xistum scribunt: Et olim saepius ex Alexandria haereticis zizaniis insurgentibus suffecit vestra apostolica sedes per universum tempus istud, ad mendacium convincendum, impietatemque reprimendam, et corrigenda quae necessarium fuit, muniendumque orbem terrarum ad [Col. 0186B] gloriam Christi, tam sub illo ter beato episcopo Damaso, quam pluribus aliis ⁜ (d) . Haec autem cum Lupus annotasset pertinere ad Petri Alexandrini in sede confirmationem, Luciique Ariani damnationem, Baluzius eum errare vehementer inquit, cum Damasus non solus, sed cum concilio Italiae et totius Occidentis Lucium damnaverit ⁜ (e) . Unde autem synodum illam Baluzius ex omnibus Occidentis episcopis collectam probet, ipse viderit: ego enim praeter Petrum ipsum, ex suburbicariis, atque iis, qui Romano pontifici praesto esse solent, episcopis compositam fuisse crediderim. Caeterum inepta prorsus observatio est, quamquam alii, qui non aequo in sedem apostolicam animo sunt, ea uti soleant. Nam quae fuerit in Romana synodo episcoporum Italiae [Col. 0186C] auctoritas, ipsi aperte explicant, ut nemo melius, cum ad clericos et monachos Orientales haec scribunt: Quoties intra Italiam propter ecclesiasticas causas, praecipue fidei, colliguntur Domini sacerdotes, consuetudo retinetur, ut successor praesulum sedis apostolicae ex persona cunctorum Italiae sacerdotum, juxta sollicitudinem sibi Ecclesiarum omnium competentem cuncta constituat, qui caput est omnium ⁜ (f) . Nam qui cuncta constituit, ad illum ex eorum episcoporum sententia pertinet decernere, quid faciendum ab aliis sit.

I. Gracchus hoc anno P. U. Mithrae spelaeum destruit, ac quae Damasi in ea re partes. II. Romanum quoddam concilium, ejusque ad Gratianum, quae extant litteras ad hunc annum erronee consignari.

I. Hic annus clarus est in ecclesiastica historia ob partam Ecclesiae pacem Valentis obitu. Caeterum quod ad Damasi res gestas attinet, ejus potissimum studio referri potest, quod Gracchus, cum praefecturam gereret Urbanam, spelaeum Mithrae, et omnia portentosa simulacra, quibus Corax, Gryphus, Miles, [Col. 0187A] Leo, Perses, Helios, Bromius pater initiantur, subvertit, fregit, excussit ⁜ (a) , Baronius, ut hoc factum conferat in annum 383, quo Gracchus P. P. fuit, Hieronymum errasse, urbanamque loco praetoriae praefecturam scripsisse putat. At Gothofredus, Pagius ac Tillemontius rem narrant ad annum 376 et 377, quo Gracchum urbanam eamdem praefecturam gessisse colligunt ex duabus illi inscriptis legibus Theodosiani Codicis ⁜ (b) . Altera enim data est Valente V et Valentiniano AA. coss., anno scilicet 376; altera vero Gratiano augusto IV et Merobaude coss., anno nempe 377, aiuntque non obstare huic sententiae, quod utraque ad Gracchum P. P. inscripta sit: inscriptionem enim in mendo cubare censent, eamque corrigendam ex Codice Justinianeo, quo lex [Col. 0187B] illa prima ad Grachum P. U. directa legitur; quod etiam probatur ex ms. Wurceburgensi Theodosiano Codice, qui cl. Rittero teste, loco P. P. habet ad Gracchum P. U. At Philippus a Turre Adriensis episcopus cujus ego sententiam sequor, Gracchi praefecturam urbanam, ac Mithrae excidium ad hunc annum revocat ⁜ (c) . Observat enim anno 376 eo magistratu functum fuisse Rufinum, cui in Junio mense data est lex 3 de Off. P. U., quam Codex Justinianeus recitat. Sequenti anno ac post Rufinum, Urbis praefecturam Probianum administrasse constat ex Theodosiano Codice l. 3 tit. 2 lib. XI, quae Septembri mense data legitur. Quamobrem unus Graccho locus esset, inter Januarium scilicet et Septembrem menses, quod idcirco intermedium [Col. 0187C] spatium Tillemontius illi attribuit ⁜ (d) . At si Probianus Graccho successerat in Septembri, ut Tillemontius putat, cur iterum eidem Graccho inscriptam legimus in Codice Justinianeo legem, ne in sua causa quis judicet, datam kal. Decembris, Valente VI et Valentiniano II coss., anno nempe 378. Restat itaque ut dicamus errorem Codici Justinianeo irrepsisse: at cur non potius Codici Theodosiano contigisse potuit? Id ego libentius inducor ut credam, quia ms. Wurceburgensis codex legem illam Valente et Valentiniano coss. lectam ait, sed consulatus annum silentio praeterit, quae proinde ad utrumque referri potest; atque nihil impedit, quominus Gracchus implere debeat, annum illum, quo nullus apud Panvinium et Blanchinum praefectus notatus [Col. 0187D] legitur.

II. Huic itaque egregio facinori, quin Damasus manus admoverit, ego minime dubito, erat enim episcopi munus tum baptismum conferre, tum baptizandos probare per aliquod aut tempus, aut factum, antequam ii ad baptismi gratiam admitterentur ⁜ (e) . [Col. 0188A] Hinc cum Hieronymus scribat, Gracchum monstruosis destructis simulacris, his quasi obsidibus praemissis impetravisse baptismum Christi, facile intelligimus hanc illi a Damaso propositam conditionem fuisse pro eo consequendo. Nam cum praefecto Urbis inter caetera, ludorum ac spectaculorum cura ac disciplina incumberet, quae Cypriano teste ⁜ (f) cum vix idololatriae crimine aut periculo carere possent, eum pro recepto Ecclesiae more a baptismo repellere videbantur; aequum proinde, ac e bono religionis fuerat, ut antequam admitteret ad gratiam, majus aliquod, ac constantis in proposito voluntatis argumentum, Damasus in Graccho quaereret. Quo loco Urbis positum esset Mithrae spelaeum, quod Gracchus destruxit, affirmare vix ausim, [Col. 0188B] quamquam minime dubitem, quin celebri, et praecipuo. Forte vero in Capitolio ipso atque in ea parte, quae aquilonem spectat, quo Adriensis episcopus subterraneum repertum templum, ac Mithrae simulacrum ex Grutero refert ⁜ (g) , eaque omnia ut et inscriptionem se vidisse Ricquius et Pignorius affirmant ⁜ (h) . Caeterum Damasus hanc a Graccho rem petere, ac Gracchus eo facilius praestare debuit, tum quod Constans aras, et idola Romae destrui jusserat ⁜ (i) , tum quod Gentiles Socrate teste ⁜ (j) . Mithriacis sacris ad magicas artes et divinationem abuterentur, quae gravissimis Christianorum principum constitutionibus prohibita fuerant ⁜ (k) . Hinc Nazianzenus in Carmine ad Nemesium, Mithraei fani scelera, orgiaque haud memoranda execratur, ac S. Paulinus [Col. 0188C] eos jure merito perstringens ait:

Sirmondus in lucem protulit Romani concilii litteras inscriptas ad Gratianum et Valentinianum, nec non Gratiani ejusdem et Valentiniani rescriptum ad Aquilinum vicarium, in quo iisdem de rebus agitur, de quibus in ejusdem concilii litteris ⁜ (m) . Pagius, Tillemontius ac caeteri fere omnes tum Romanum hoc concilium, scriptasque ab eo litteras, tum Gratiani rescriptum referunt ad hunc annum, nulla alia prorsus ratione, nisi quia cum nulla neque in Romani concilii litteris, neque in imperatorum [Col. 0188D] rescripto aut Valentis aut Theodosii mentio sit, intermedio proinde tempore, quod ab alterius obitu ad alterius electionem elapsum est, haec contigisse oporteat; quae levissima prorsus conjectura est, nam neque semper omnium imperatorum nomina exprimebantur in litteris, quae ad eos pro rerum [Col. 0189A] opportunitate scribebantur, neque id necesse videbatur, cum satis esset ut litterae, aut rescripta eorum principum nomen praeferrent, quorum erat iis in locis imperium, ac potestas, quod (ne ego non necessario labore defungar) ex Symmacho colligi potest. Deinde quot sunt in Codice Theodosiano leges, ac edicta publice recitata, quae unius aut alterius ex imperatoribus nomine saepe careant? Percurrat tantum apud Gothofredum chronologiam legum sub Valentiniano, Valente ac Gratiano editarum, videatque Reinesii epistolam 19, qui quam imbecillum sit hoc probationis genus, exploratum habere cupit. Plura itaque sunt, quae me impellunt, ut Romanum hoc concilium ab hoc anno removeam, atque ut in aliud tempus transferam. Primum, quod [Col. 0189B] vix fieri potuit, ut tam brevi intervallo temporis, quod a Valentis obitu ad Theodosii electionem interjacet, Romanum illud concilium Gratiano scribere, ac Gratianus rescribere potuerit, tam longe tum positus, ac aliis iisque gravissimis reipublicae negotiis distentus. Praelium enim, quo Valens occubuit, die 9 Augusti initum est, et acceptae cladis nuntius ad Gratianum delatus a Victore fuit, qui fuga elapsus, per Macedoniam ad eum se receperat, in Dacia cum exercitu positum. Quantum vero residuum est temporis, ut Romam de Valentis obitu nuntius afferri, ac deinde ea omnia, quae reliqua sunt, fieri potuisse credatur ante Theodosii electionem, quae die 16 aut 19 Januarii subsequentis anni publicata est? Secundo Gratianus post Valentis cladem [Col. 0189C] cum Sirmii constitisset, temporum necessitate coactus, legem dedit, qua Manichaeis, Eunomianis, ac Photinianis exceptis, caeteris cujuscumque religionis hominibus permisit, ut secure et libere conventus in ecclesiis propriis agerent. Hujus legis testis est Socrates ⁜ (a) , Sozomenus ⁜ (b) , ac Suidas, cujus verba Gothofredus recitat ⁜ (c) , quamquam eam sequenti anno iter faciens, Ambrosii, ut par est credere, consilio obsecutus revocaverit ⁜ (d) . Qui igitur fieri potuit, ut aliam huic omnino contrariam eodem hoc tempore dedisse videatur? Nam quae Aquilino vicario inscripta est, alteram tollit omnino.

Postremo rerum aliquot gestarum series, quae in ejus concilii epistola narratur, minime patitur, ut illud hoc anno celebratum censeri possit. Ne vero [Col. 0189D] alio loco dicta repetam, vide, si placet, ad ann. 380, cap. 15.

I. Antiochenum schisma mutua inter partes consensione depositum; Theodoretus notatus. II. Synodus sub Meletio Antiochiae habita; quid actum in illa, definitumque fuerit. Acta ad Damasum missa. III. De hujus synodi tempore, atque anno emortuali S. Basilii.

I. Facta itaque, ut diximus, Gratiani lege catholicis episcopis ad Ecclesias suas redeundi copia, S. Meletio ea inter primos uti licuit; siquidem ejus exsilii locus circa Nicopolim fuerat Armeniae metropolim, quae Antiochia non longe aberat. Statim vero ac reversus est, concordiae studuit, proposuitque ad eam sarciendam, ut greges ambo episcopi jungerent, atque in commune pascerent, sive ut communi auctoritate Ecclesiam illam administrarent ⁜ (e) . Hanc conditionem, cum Paulini pars merito rejecisset, alia oblata est, quae cum omnibus placuisset, transacta res fuit, ac populus ad unitatem, [Col. 0190B] sacrorumque societatem rediit. Conditio vero, quae tunc pacis beneficium attulit, haec fuit ⁜ (f) : ut ii scilicet, qui ad regendum episcopatum idonei videbantur, sperabanturque, jurejurando se adstringerent, neque ambituros se, neque oblatum episcopatum suscepturos, quamdiu alteruter sive Paulinus, sive Meletius in vivis essent, sed ut is, qui e duobus superstes esset, sedem illam solus obtineret. Theodoretus igitur, qui concordiam a Meletio oblatam, a Paulino rejectam scribit, nimio suo, ut saepe solet, erga Flavianum studio indulsisse visus est, frustraque Tillemontius causas quaerit, quibus illum purge ⁜ (g) . Hujusce siquidem pacti ac juramenti aperta est apud Nazianzenum mentio in oratione XIV, quam pro pace habuit in Constantinopolitana Ecclesia, [Col. 0190C] paulo antea quam illi cathedrae valediceret, siquidem haec ejus verba eo respiciunt: Pax amica non re dumtaxat, sed nomine quoque ipso jucunda, quam nunc populo dedi, ac recepi; haud scio an sinceram ab omnibus vocem, spirituque dignam, an non potius PUBLICA PACTA DEO TESTE VIOLATA, quo gravior sit nostra condemnatio. Socrati praeterea et Sozomeno, quorum major, quam unius Theodoreti auctoritas est, fidem adstruit sancti Ambrosii Aquileiensis concilii nomine scribentis testimonium, quod alio loco expendam.

II. Rebus itaque hoc pacto Antiochiae compositis, Meletius ex episcopis communione sibi junctis synodum cogit. Cui synodo praeter Eusebium Samosatenum, Pelagium Laodicenum, Eulogium Edessenum, Zenonem Tyri, ac Diodorum Tarsi, quorum nomina [Col. 0190D] in fragmento, quod Holstenius, ac deinde Constantius edidit, expressa sunt, alii 146 episcopi subscripserunt, quorum memoria periit, praeter quam Gregorii Nysseni, qui se concilio illi adfuisse aperte testatur duobus in locis, quos Baronius ⁜ (h) recitat. Ejus synodi acta, ingenti rei ecclesiasticae jactura tempus abripuit. Hoc tamen constat, recitatas in eo fuisse Damasi litteras, tum eas quae primo ad Illyricos missae fuerant ex Romana prima ejusdem [Col. 0191A] synodo, ac deinde ad Orientales per Sabinum allatae; tum quas a secunda ac tertia synodo anno scilicet 374 ac 376 exeunte aut altero ineunte scriptas Dorotheus presbyter Orientalium legatus, secum retulit, ut diximus. Iis autem lectis Meletius primo loco, tum Eusebius Samosatenus, aliique deinde omnes subscripserunt verbis hisce, quae digna sunt ut observentur: Consentio omnibus supra scriptis, ita credens, et sentiens; et si quis praeter haec sentit, anathema sit. Ex his enim tum colligitur, quanti habitum perpetuo fuerit apud omnes Catholicos sedis apostolicae in rebus fidei definiendis judicium, tum praeterea an verum sit, quod Bossuetius ait, controversiam de sancti Spiritus divinitate, quam Sozomenus ⁜ (a) Romanae Ecclesiae judicio finitam dixerat, [Col. 0191B] in Constantinopolitano deinde concilio retractatam fuisse. Nam ut mea faciam verba viri clarissimi P. Orsi ⁜ (b) : Cum totus Occidens, universa Aegyptus, omnis Orientalis Ecclesia et omnes per universam Ecclesiam catholici episcopi, Damasi, et Ecclesiae Romanae, de Spiritus sancti divinitate judicium amplecterentur, et Macedonianos tamquam manifestos haereticos ab Ecclesiae communione repellerent, dirisque devoverent, ac saepius repetitis anathematis jacularentur, quis aequo animo ferat, ut tam solemne judicium non adhuc omnino immobile et irreformabile, sed adhuc retractationi obnoxium videretur?

Blondellus ad hoc ipsum concilium revocat pactum illud, quod Paulinum inter et Meletium atque utriusque partem, initum fuisse diximus, quod tamen [Col. 0191C] ante Blondellum magnus Baronius scripserat ⁜ (c) , cui Valesius etiam consentit. At Tillemontius ⁜ (d) , qui non potest adduci ut credat, concordiam illam tam frequenti gravissimorum episcoporum numero confirmatam, in Constantinopolitano deinde concilio irritam fieri, nulloque in pretio haberi potuisse, Blondelli opinionem rejicit, sed haec Tillemontii ratio infirma prorsus et nullius momenti est; nam primo, graviores ac seniores episcopi, qui Constantinopolitanae synodo aderant, nihil innovandum cum Nazianzeno censebant, ut alio loco dicam: deinde, si ea concordia ab eorum pluribus probata antea, et confirmata non fuerat, cur Gregorius ipse pacem ab iis fractam, ac publicas Deoque teste confirmatas pactiones violatas doluit?

[Col. 0191D] Hujus deinde synodi acta ad Damasum a Meletio ipso missa fuisse oportet, cum eadem originalia in Romanae Ecclesiae archivis pridem servata fuerint. Hoc ipsum praeterea nos docet synodicus libellus his verbis: Meletius suo in throno Antiochiae, divinam et sacram convocavit synodum, quae divinum confirmans Symbolum, et Marcellum, et Photinum, et Apollinarium anathemate notans, divinam ad Damasum et episcopos Occidentis misit expositionem ⁜ (e) . Quis autem Romam [Col. 0192A] missus, dicam ad annum sequentem: nunc enim pauca de hujus synodi tempore.

III. Hanc itaque eruditi omnes conferunt in annum 379. Enim vero ante hoc tempus profecto haberi non potuit, quia Eulogium Edessenum episcopum ab Eusebio Samosateno ordinatum ad Ecclesiam, unde sub Valente pulsus fuerat, hoc ineunte anno reversum fuisse constat ex Chronico Edesseno, quod vir doctissimus Joseph Assemanus edidit ⁜ (f) . At qui Septembrem illi aut Octobrem mensem assignant, mihi videntur rem prorsus incertam, pro certa asserere. Quamquam enim Gregorius Nyssenus eam congregatam scribat ⁜ (g) nono aut decimo post obitum Basilii mense, ac sedata jam persecutione, quia tamen disputatur adhuc de Basilii die emortuali, nihil [Col. 0192B] certi exculpi ex eo potest. Si Nazianzeno credimus ⁜ (h) , Basilius octo tantum annos in episcopatu vixit: vel ut Nyssenus ait, nonum incoepit. Quamobrem si annos ipsos numeremus ab ejus ordinatione, quae a Petavio, Tillemontio, ac nupero operum editore in vita Basilii consignatur ad annum 370 (et si quo mense, quove die obscurum sit), vivendi finem fecisse debuit vir sanctissimus anno 378, et, ut mihi videtur, non diu post Valentis obitum, ac Gratiano solo imperante, sub quo et Hieronymus ejus obitum collocat ⁜ (i) .

Hanc vero sententiam, alia etiam gravissima, ni fallor, conjectura confirmat. Nam cum ille ad superos translatus est, Nazianzenus, gravi ac periculoso morbo, quo afflictabatur, ereptum sibi fuisse doluit, [Col. 0192C] ut sanctum cinerem exoscularetur, ac Nysseno cui scribit, caeterisque communibus amicis, consolando adesset ⁜ (j) . Non itaque longe ab iis aberat, cum haec scriberet, quamquam Tillemontius, Floridus, ac scriptor Vitae Basilii, illum Seleuciae Isauriae tunc agentem, ac ex ea urbe Constantinopolim recta profectum statuant. Horum enim doctissimorum hominum judicio, ipsius ego Nazianzeni auctoritatem potiorem habeo, qui Seleucia, quo secesserat, Nazianzum se reversum scripsit, questusque est, res ab eo, quo eas reliquerat statu, minime immutatas a se repertas. Siquidem cum Seleuciam se contulisset, ibique tempus haud breve peregisset, tum ut Deo vacaret, tum sperans fore, ut interea Nazianzenae Ecclesiae, cujus curam constantissime declinaverat, episcopus [Col. 0192D] aliquis praeficeretur cum reversus est, nil reperit horum, finxerat quae mens sibi; fugisse, sed quae putabat, haec agmine oborta magno comperit negotia ⁜ (k) , ecclesiastica scilicet, quae excutere optaverat; apertissima itaque sunt Nazianzeni verba, nec aliam quam quae a Gregorio presbytero in ejusdem Nazianzeni vita, et a Billio illis attributa est, interpretationem ferunt. Statim itaque, ac reversus Nazianzum fuit, actum est iterum, ut ejus Ecclesiae curam susciperet; [Col. 0193A] at cum flecti nullo modo posset, Basilius caeterique provinciae praesules obtinuerunt, ut iret saltem ad regiae urbis Catholicos instruendos, et verae doctrinae in ea Ecclesia reliquas excitandas favillas. Haec enim est causa, cur in oratione de laudibus ejusdem Basilii profiteatur, non praeter ejus sententiam voluntatemque, illud a se susceptum onus, atque haec verba Gregorius presbyter sic intellexerit, ut Caesariensis praesul Nazianzeno jam currenti stimulos addiderit eumque ad spirituale hoc certamen inunxerit. Sed cur argumentis utimur non necessariis, cum ille Constantinopolim se accessisse asserat, Cappadocia relicta ⁜ (a) . Constans itaque certumque est Gregorium Seleucia Nazianzum, et ad suos reversum, antequam Constantinopolim proficisceretur. Reliquum nunc est, [Col. 0193B] ut eum ante Basilii mortem, inde minime abiisse probemus: at hoc una ejus ad Simpliciam haereticam pulcherrima epistola demonstrari potest. Ejus itaque irrequisitae ac minime consentientis servum Basilius ante aliquot annos episcopum ordinaverat; gravique deinde et vehementi oratione ejusdem foeminae furias et convicia compresserat ⁜ (b) . At quae eo vivente mutire amplius non auserat, vix defuncto, saecularia judicia minari, atque iterum vehementer contendere coepit, ut ordinatio illa antiquaretur. Gregorius igitur, cui ea de re matrona scripserat, lenissimo illam sermone demulcendam censuit, laudavitque propterea primo, quod de Basilio tunc recens defuncto perhonorifice loqueretur; tum deinde ad negotium quod attinet, eam rogavit, ne Ecclesiam [Col. 0193C] optimo illo episcopo quodam veluti donario divitem expoliaret, majorem sibi laudem conciliatura rebus ea inconsulta gestis consensum accommodans, quam si antea rogata acquievisset. Quod si petat, ut servus ille, qui bona administraverat, rationes reddat, aequa illam postulare inquit: sin autem contendit, ut deponatur velut sacerdotio indignus, haec coepiscoporum provinciae nomine rescribit: Nos nec alium quemdam ex iis, qui criminis alicujus rei sunt, incognita causa dimittimus, nec hunc dimittemus. Verum si quis aliquid habet, quod eum accuset; te praesente, simulque judicante, si ita libuerit, sin minus absente quoque, NOBIS JUDICIBUS EXPLORATUS, siquidem innocens inventus fuerit, etiamsi servus fuerit, absolvetur, si vero convictus fuerit condemnabitur ⁜ (c) . Nondum [Col. 0193D] itaque Nazianzenus ex Cappadocia pedem moverat, cum Basilio vix tunc defuncto hanc epistolam Simpliciae scripsit, seque judicem cum reliquis ejus provinciae episcopis hoc in negotio sessurum obtulit: atque haec insuper ratio est ut, cum in vicinia esset, purgare se debuerit apud Nyssenum Basilii fratrem, cur ipsius funeri non adfuisset. Si itaque Gregorius Constantinopolim accessit post obitum Basilii, ipse vero eam Ecclesiam administravit integro fere triennio ⁜ (d) ; si eam denique dimisit medio anno 381, [Col. 0194A] vix elapso, fieri non potest, ut Basilius vitam protraxerit ad kalendas usque Januarias anni 379, ejusque idcirco obitus dies revocandus erit ad annum 378, atque ad Julium mensem, vel Augustum. Rationes autem illae, quibus alia sententia defendi solet, haud difficulter everti, aliaque rursus argumenta afferri possent, quibus confici videtur, tum illigari haud posse Basilii mortem anno 379, tum ad aliquot saltem menses Antiochenum hoc concilium retrahi oportere. At cum perinde sit, quod ad nos attinet, utram eligas opinionem supervacaneo labore abstinebo, ut ad alia transitum faciam.

I. Lex 2 Cod. Theod. de Fid. cath. affertur, expenditur. II. Acacius Beroae in Syria episcopus Romam venit, ut videtur, cum actis Antiochenae synodi a Meletio legatus: alia enim Acaciani hujus itineris causa adducitur, ut pactum scilicet, quod Meletium inter et Paulinum Antiochiae initum fuerat, confirmaretur. III. Synodus sub Damaso, a qua, pactum illud ratum habitum, Meletius ad plenam communionem susceptus, ac scriptae ad Theodosium litterae, ne illud aliquando frangi sineret. IV. Agitur de altera Damasi ad Paulinum celebri epistola, eamque ab hac synodo scriptam fuisse probatur. Pneumatomachi quo primum tempore Macedoniani dici coeperint? V. Vigilii papae locus expenditur, quo Ambrosium huic concilio adfuisse conficitur.

[Col. 0194C] I. Hoc anno III kalen. Mart. data est celebris l. 2, de Fid. catholic., Acholio suadente, atque hoc a Theodosio sincerae fidei testimonium forte exigente, antequam ille ad baptismum, quod aegrotans postulaverat, admitteretur. Causa vero, ob quam Sozomenus ⁜ (e) legem illam datam memorat, aperte etiam demonstrat, quid imperator intellexerit, cum subditos suos ad religionem revocat, quam divinus apostolus Petrus Romanis tradidit, quamque pontificem Damasum sequi claret, et Petrum Alexandriae episcopum: nempe ut Orientales sui in varias sectas divisi, intelligerent aliquando, quo se vertere possent, ne amplius in fide nutarent, ad Romanam scilicet Ecclesiam, quam divinus Petrus in fide instituerat, supremumque [Col. 0194D] ejus episcopum Damasum, quem Basilicorum libri ejusdem apostoli hoc loco successorem vocant ⁜ (f) , ac Petrum Alexandrinum. At cum de Petro sermo est, cur nullam Theodosius Alexandrinae Ecclesiae mentionem facit? An forte Alexandrina Petri Ecclesia a fide tunc defecerat? nullo modo: sed ut intelligerent, quanta esset inter unam alteramque Ecclesiam, atque inter utriusque episcopos differentia, atque hanc cum suo capite conjunctam errare non posse, ut poterat, ac potuit altera. Hinc [Col. 0195A] Petrus Alexandrinus nullam aliam ob causam propositus est Orientalibus pro exemplo quod sequerentur, quam quia cum ille Damaso et Romanae Ecclesiae manifesta communione junctus esset, minime dubitari poterat, quin veram fidem profiteretur. Illi igitur errare convincuntur, qui cum rationum, et Scripturarum pondere oppressi, Romanam Ecclesiam periculo errandi subtrahant, non idem de Romano episcopo sentiunt, perinde ac si membra sine capite perfectum efficere corpus possent, aut dotes esse aliquae in corpore praecipuae, et excellentes, quae non sint capitis, et a capite deriventur. Sed ne extra campum excurram, adisis Orsium hac de re optime disserentem ⁜ (a) , ego siquidem ad institutum redeo.

II. Dixi superiori capite, a Meletio missa fuisse [Col. 0195B] Antiochenae a se habitae synodi gesta. Quaerendum nunc est, quis ea tulerit, quoque anno.

Alexander Hierapolitanus Acacio Beroeae in Syria episcopo haec scribit: Scit Sanctitas tua, sicut olim mihi per epistolam scripsit, quia, et in Roma coram S. M. episcopo Damaso praesente tua Sanctitate, motum est de haeresi Apollinarii: et nobis duas naturas confitentibus, ut non divinitati passionem tribuamus, dicebant hi, qui erant Apollinarii, duos nos dicere filios ⁜ (b) . Pagius post recitata haec verba ita prosequitur: Lupus in scholiis ad illam epistolam existimat sermonem hic esse de synodo Romana tertia, quam anno 375, ille habitam putat; sed ut animadvertit Baluzius in notis ad eumdem, Acacius tunc nondum erat episcopus: huc usque detegere non potui, an Acacius [Col. 0195C] sub hujus anni 378 finem vel anno 382, quo alia synodus Romana celebrata, in Occidentem venerit ⁜ (c) .

Ego vero Acacium neque anno 378, neque anno 382, Romam venisse puto: ad priorem enim quod attinet, constat illum ordinatum episcopum circa ejus anni finem a S. Eusebio Samosateno ad suam Ecclesiam redeunte post Valentis interitum ⁜ (d) ; quamobrem unusquisque facile cum Baluzio affirmaverit illum adesse non potuisse Romanae synodo, quam anno illo congregatam plerique frustra asserunt, ut dictum est superius.

Quo minus vero dicamus, Acacium ivisse Romam anno 382 illud prohibet, quod Damasus, ac cum eo cuncti sacerdotes Occidentales, Theodorum Tarsi, et Acacium Beroeae, episcopos reos agebant, ob ordinatum [Col. 0195D] Flavianum Paulino superstite, eosque pro excommunicatis habebant ⁜ (e) ; vix itaque fieri potest, illis paucis tantum elapsis ab ea ordinatione mensibus, rebusque, animisque adhuc exasperatis, Acacium ad synodum Romam ire, Damasi atque omnium Occidentalium episcoporum conspectum subire voluisse, atque inter eos locum habere potuisse: hinc non legitur ejus nomen inter tres illos episcopos, quos anno illo ab Orientalibus iterum Constantinopoli congregatis [Col. 0196A] missos ad Damasum Theodoretus ait ⁜ (f) , nec ejus in litteris tunc scriptis mentio est.

At si ad causas attendimus, ob quas Acacius Romam mitti potuit, ac debuit, tum tempus, quo eo accessit, tum ejus synodi, cui adfuit, annus haud difficulter statui poterit. Causa itaque duplex afferri potest; prima ut Meletius de pacto, quo inter ipsum ac Paulinum, atque utriusque partis Catholicos divisio sublata fuerat, Damasum atque Occidentales episcopos certiores faceret, atque ea ratione plenam atque apertam apostolicae sedis communionem sibi suisque conciliaret; ac praeterea ut pactum illud sedis ejusdem auctoritate, ratum, inconcussumque haberetur: neque enim ignorare Meletius poterat, sacris esse canonibus interdictum, ne duo essent in una [Col. 0196B] civitate episcopi, atque eos canones probe intelligebat valere oportere, nisi aliter supremo Ecclesiae capiti ob graves rationes visum esset. Altera vero causa, eaque justissima fuit, ut ad eamdem apostolicam sedem ferret acta Antiochenae synodi, ex quibus Damaso perspecta fieret Meletii ipsius atque Orientalium illi communicantium fides, et obsequium erga definita ab eodem Damaso dogmata, atque eo pacto aequior, tum Antiocheno huic praesuli, tum caeteris omnibus fieret, quorum fides in suspicionem adducta aliquando fuerat. Hanc porro causam synodicus libellus non obscure indicat allatis superiori capite verbis, quibus ait, ejusdem Antiochenae synodi expositionem ad Damasum et Occidentales a Meletio missam; atque hoc est multo probabilius, quam illud, [Col. 0196C] quod Valesius ait ⁜ (g) legatos scilicet a Damaso Antiochiam missos, ut synodo illi adessent, a quibus deinde acta ad Urbem relata putat, ut in Scriniis reconderentur.

III. Haec vero cum ita sint, Beroeensis episcopus nullo alio commodiori tempore Romam venisse potuit, quam hoc anno, post confectam scilicet Antiochenam synodum, cujus afferebat acta. Hic vero cum Romae praesens esset, habita est quarta sub Damaso synodus, cujus Alexander Hierapolitanus meminit, eique adfuit; adfuerunt itidem Apollinaristae, quos etiam post synodum illam Antiochenam, a qua damnati fuerant, Romam versus ut se purgarent, malamque causam pro haereticorum more tueri pergerent, ab Oriente discessisse, verosimillimum est. Haec vero [Col. 0196D] illa ipsa est synodus, quam synodicus libellus post Valentis obitum a Damaso congregatam narrat his verbis: Valens autem cum in Thracia adversus Gothos pugnasset, igne absumptus ad aeternum ignem migravit. Valentiniano etiam defuncto, Gratianus filius pios ab exsilio episcopos revocavit, quo tempore beatus etiam Damasus sacram Romae congregavit synodum adversus Arianos Pneumatomachos, et alios plurimos haereticos ⁜ (h) . Neque enim existimare debemus, aut supremum [Col. 0197A] illum pontificem innumeros ex diffusis Italiae partibus episcopos convocare, aut hosce adesse potuisse, primis illis post Valentis obitum turbulentis temporibus, sed cum reddita Ecclesiae pace ac securitate, majori omnes cum libertate ac religionis commodo, officio suo fungi poterant.

Fructum vero, quem ex ea legatione sibi proposuerat Meletius, uberrimum cepit; nam Damasus et ratum habuit pactum illud, quo Antiochenum schisma sublatum fuerat, et Meletium ipsum in plenam communionem recepit non secus ac Paulinum. Haec constant tum ex eo, quod Acacius, ab eo missus, synodo sub Damaso adfuit, tum ex eo quod acta, et subscriptiones, quas ab Antiocheno concilio attulerat, in Romanae Ecclesiae archivo reconditae fuerunt; constant [Col. 0197B] haec eadem insuper ex Gregorio Nazianzeno et litteris Aquileiensis concilii, de quibus ad annum sequentem rediturus erit agendi locus. Ne quid vero res ita compositas turbare deinceps posset, Ambrosius, ut ego puto, caeterique tunc Romae congregati episcopi provide dispicientes, quod deinde accidit, scripserunt Theodosio, ut juxta partium pactum, altero decedente, penes superstitem Ecclesiae remanerent, ac ne altera superordinatio attentaretur. Eam porro epistolam ante Aquileiense concilium scriptam esse, nemo saltem negaverit, qui alias legerit ejusdem concilii litteras, quae supersunt, aliam vero aut aptiorem occasionem, aut Italicorum episcoporum conventum excogitasse vix poteris, praeter hunc, a quo sic scribi potuerit.

[Col. 0197C] IV. Ab hac autem synodo quarta sub Damaso, profectam ego insuper existimo celebrem illam fidei confessionem ad Paulinum, quam iterum impressam damus sub numero quarto. Illam profecto synodicam fuisse, Theodoretus, Vigilius papa, auctor synodici, aliique veteres asserunt. Hinc Valesius ⁜ (a) eam scriptam putat in synodo, quam Damasus habuit anno 382, missamque Paulino, qui redux in Orientem, Thessalonicae substiterat. At nulla est causa, cur Paulino mitti debuerit, quae ei tunc praesenti in manus tradi potuit. Pagius itaque ob ejusdem synodici libelli auctoritatem, eam refert ad eam synodum, quam post Valentis obitum anno 378, collectam putat ⁜ (b) , Harduinus autem anno 379. Caeterum si nulla est idonea ratio, cur adeo coarctemus synodici libelli verba, [Col. 0197D] ut jam praemonui, propius ad veritatem accesserit, qui eam tum synodum, tum divinorum capitum definitionem ad hunc revocaverit annum: quam praeterea opinionem, nonnullae, ut mihi videtur, conjecturae confirmant.

Nam primo ex Alexandro Hierapolitano constat, Apollinaristas in ea synodo, cui Acacius adfuit, Catholicis objecisse, quod duos Filios assererent, quia duas in Christo Domino naturas profitebantur: hanc igitur calumniandi occasionem, ut deinceps eriperet, tunc factum puto, ut Damasus eos anathematizaverit, qui DUOS asserunt Filios, unum ante saecula, [Col. 0198A] et alterum post assumptionem carnis ex Virgine.

Secundo. Cum omnes ad eam usque diem exortas haereses ea fidei ecthesis proscripsisse videatur, cur de Priscilliani portentosis opinionibus nulla mentio est? An forte aut Priscillianum ipsum, aut infamem ejus haeresim silentio praeteriisset, meritaque sententia minime confinxisset Damasus, si haec illi innotuisset? Hoc ego mihi persuaderi non patiar, ac potius credam, illam fidei regulam scriptam fuisse, priusquam haereticus ille Romam accederet, atque ideo ante annum 381, quo constat eum a Caesar-Augustano concilio damnatum ad Urbem accurrisse, ut dicam.

Tertio. Observanda sunt haec Damasi verba ex anathematismo quarto: Anathematizamus Macedonianos, [Col. 0198B] qui de Arii stirpe venientes non perfidiam mutavere, sed nomen. Macedoniani, quos Damasus hoc loco exprimit, qui sint, neminem latere puto: at inquirendum, quo primum tempore, qui sancti Spiritus divinitatem oppugnabant, hoc nomine a Macedonio sectae duce appellati sint. Ut vero hoc facilius assequamur, tria tempora distinguenda et observanda sunt: primum quod excurrit a morte Constantii ad Lampsacenam synodum, quae congregata est anno 364 aut altero nondum provecto: posterius, quod eam synodum usque ad Valentis imperatoris interitum; tertium denique, quod Valentis interitum subsecutum est. Constantio itaque defuncto, Semiariani usiae assertores, qui ex indulgentia novi principis ad sedes suas reversi fuerant, libere congregare [Col. 0198C] sese, arctiorem inter se societatem jungere, Arianos sive Acacianos iterum palam exsecrari, ac diris devovere coeperant. Ea igitur occasione Macedonius, qui ad eosdem Semiarianos jam se transtulerat, ac cum iis in latrocinali conventu Constantinopoli depositus fuerat, seque in villa huic urbi proxima abdiderat, e latebris exiens in publicum erupit, missaque ad Semiarianorum capita legatione, vires illis suas addidit, effecitque nedum ut homoeusium mordicus retinerent, verum etiam ut Spiritum sanctum a divinitate excluderent, eumque in creaturarum numero collocarent. Eam itaque haeresim Silvanus, Eleusius, Eustathius, Sophronius, ac quotquot denique ab Acacianis Constantinopoli depositi fuerant, professi sunt, aliique deinceps ex illis etiam, qui [Col. 0198D] in recta caeteroquin de Filio doctrina fuerant. Haec ex Socrate, Sozomeno, Nazianzeno, aliisque eorum temporum scriptoribus constant, quorum dicta huc afferre supervacaneum est ⁜ (c) . Eam vero haeresim haud diu latuisse colligimus ex Alexandrina synodo, quae eam damnavit, et ex Athanasii ad Serapionem epistolis: at qui eam profitebantur, Socrates Pneumatomachos TUNC dictos ait, Macedonianorum scilicet vocabulo nondum exorto, cui Socratis testimonio vim haud exiguam eorum temporum scripta addunt, in quibus Pneumatomachorum vox perpetua est, Macedonianorum nulla. Joviano interea defuncto, habita a Semiarianis [Col. 0199A] Lampsacena synodus est sub Valente, quae decrevit, ut omnia Arimini, et Constantinopoli ab Arianis gesta, irrita essent, Antiochena in Encaeniis formula, ac homoeusium mordicus retineretur, et ubique reciperetur; Acacianis, et Eudoxianis poenitentiae locus datus, sin minus iterum depositi. Hinc vero Valentis, qui se Eudoxio dederat, jussu orta in Catholicos, aeque ac in eosdem Semiarianos dira illa persecutio, quae eos impulit, ut tres illos Eustathium scilicet, Silvanum, ac Theophilum legatos ad Liberium, et Occidentales mitterent, qui Nicaenam fidem profiterentur, et communi caeterorum omnium nomine communionem exposcerent. Recepti itaque in plenam catholicae Ecclesiae communionem ab eo sunt, ut ex Liberii ejusdem, quae adhuc supersunt, [Col. 0199B] litteris constat; Basilius quoque in epistolis rem saepe memorat, sed accurate descriptam legimus apud Socratem et Sozomenum ⁜ (a) ; qui praeterea Semiarianos illos per anticipationem quamdam Macedonianos perpetuo vocant, ut intelligamus unam eamdemque esse hujus vocabuli vim. Ab anno igitur 366, quo haec gesta sunt, quousque Valens rerum potitus in Oriente est, nullum Semiarianos inter et Catholicos episcopos discrimen fuit, nullus ejus vocis usus, cum omnes haberentur ut fratres: nam si qui cum Eunomio Spiritum sanctum a divinitate excludebant, uno Pneumatomachorum nomine adhuc compellabantur, ut antea. At quonam igitur primum tempore haec vox usurpari coepit? Ab hac Romana synodo, et a Damaso hoc ipso anno. Nam Valente [Col. 0199C] defuncto, cum Gratianus Manichaeis, Photinianis et Eunomianis exceptis, necessitati rerum ac temporum compulsus, lege lata concessisset, ut quam quisque vellet, religionem profiteretur ⁜ (b) , Semiariani illi seorsim a Catholicis collectas agere instituerunt, ac conciliabulo Antiochiae in Caria celebrato, decreverunt vocem consubstantialis rejiciendam esse, nec ullo modo communicandum cum iis, qui Nicaenam fidem profiterentur. Haec igitur publica atque iterata antiquae haeresis professio, et a Catholicis separatio, prima hujus anathematismi origo, et causa censenda est: cumque conciliabulum illud extra annum 379 collocari certe non possit, manifesto etiam deprehendimus, anathematismum ipsum, quo primum Pneumatomachi, a Macedonio haeresis duce [Col. 0199D] Macedoniani dicti sunt, non diu postea publice propositum, denuntiatumque catholicae Ecclesiae esse potuisse. Hinc Nazianzenus cum Ecclesiam Constantinopolitanam administraret, et orationem anno illo aut altero haberet, quae quinta de Theologia dicitur, quaestionem de Spiritu sancto pridem oppressam et extinctam, atque a fide summotam et exturbatam vocat, ac propterea tunc renovari dolet, et ingemiscit. Ab eo vero tempore Macedonianorum vox passim usurpata est: nam Theodosius eo vocabulo utitur in l. 11, proposita die 22 Julii anno 383, ac deinde in [Col. 0200A] leg. 12 et 13, Cod. Theod. de Haer., ac Socratis et Sozomeni aetate non alio nomine haeretici illi compellabantur.

Haec autem cum ita sint, Quesnellium ⁜ (c) , aliosque errare oportet, qui hanc epistolam cum epistola alia conjungunt, quae de Vitali agit, unamque esse Damasi ad Paulinum epistolam censent, duplici constantem parte. Ut enim caetera nunc omittam, diversa inter utramque, scriptionis causae, et temporis ratio duas esse probant ejusdem pontificis ad eumdem Paulinum litteras. Nam quod ad tempus attinet, haec scribi vix potuit ante hunc annum, alia vero anno 375 Basilio jam innotuerat: haec Thessalonicam missa est, alia Antiochiam: deinde haec synodica, alia vero familiaris est: postremo cum Vitalis [Col. 0200B] ob unam Apollinarii haeresim delatus esset, nulla erat causa, cur ad tot abjurandas haereses adigeretur, a quibus erat alienus. Hinc nihil mirum est, si Paulinus ipse, hac minime usus est coram Epiphanio, ut Sabellianismi notam, quam Vitalis vicissim illi exprobrabat, a se amoliretur, sed ea fidei professione, quam pridem Athanasio obtulerat, sese catholicum probaverit ⁜ (d) : nondum enim anno 376, quo rem coram se actam Epiphanius narrat, plenam hanc a Damaso ecthesim acceperat, quam profiteri posset. Duas igitur Damasi ad Paulinum litteras merito distinguit Coelestinus pontifex haec scribens: Praedecessor meus Damasus scribens ad Paulinum Antiochenae Ecclesiae episcopum inter caetera ait: Anathematizamus eos, qui duos filios Dei asserunt, alterum qui ex [Col. 0200C] Patre ante saecula est genitus, et alterum qui assumptione carnis natus est ex Virgine; quae ex prima epistola sumpta sunt: tum pergit: Item ipse apostolicae memoriae vir Damasus in altera epistola ad Paulinum anathematizamus eos, qui duos in Salvatore filios confitentur, alium ante Incarnationem, et alium post assumptionem carnis ex Virgine, et non eumdem Dei filium, et antea, et post. Duplicem etiam Damasi epistolam numerat, unamque ab altera distinguit Codex Canonum Ecclesiae Hispanae a viro clar. Joseph Cennio nuper egregie illustratus.

V. Dixi supra celebrem eam fidei expositionem in synodo episcoporum a Damaso scriptam, atque ad id probandum Vigilii papae testimonium attuli. Verum ejus verba recitanda a me sunt, cum ex iis alia etiam [Col. 0200D] colligi possint, quae ad historiam illustrandam pertinent. En vero illa ex priori ejus constituto ⁜ (e) : Perspectis praedecessoris nostri B. M. Damasi synodalibus constitutis, quae post Nicaenum concilium de sancto Spiritu tractantibus et convenientibus in urbe Roma episcopis catholicis, et B. M. Ambrosio Mediolanensis civitatis antistite sunt edita, inveni plenissime definitum, eos qui duos Filios affirmant unum ante saecula, et alterum post assumptionem carnis ex Virgine, anathematis poena percussos; quae ex anathematismo sexto sumpta sunt. Primo itaque intelligimus, hoc concilium, [Col. 0201A] a quo anathematismus ille promulgatus est, illud ipsum esse, in quo collecti episcopi post Nicaenum, tractarunt et addiderunt etiam de Spiritu sancto, atque id verissimum esse, plura ad ejus divinitatem et adorationem attinentia capita abunde probant: nec me ab hac sententia revocat, quod in ejusdem expositionis initio non addidimus scriptum sit, sed addiderunt, quod verbum aliud concilium designat anteriori tempore habitum: siquidem cum apud Theodoretum aliud sit Damasianae ecthesis initium, ea quae ille omittit indicio nobis sunt, pro vario transcriptorum ingenio exordium fuisse adjectum, nec illud pro ejusdem ecthesis parte habendum. At quod gravius est, deinde ab eo Vigilii loco cognoscimus, Ambrosium, huic concilio adfuisse, quod duplici alio argumento [Col. 0201B] confirmari potest: primo quod cum ejus epistola ad Gratianum Augustum, de qua sequenti capite agam, certos nos faciat, Romano huic concilio innumeros ex diffusis Italiae partibus episcopos adfuisse, nulla est ratio, cur ab eorum numero Mediolanensem praesulem excipiamus: secundo quod epistola illa ejusdem consequenter Ambrosii foetus reputari possit, quidquid BB. editoribus visum sit. Paulinus profecto unum refert Ambrosio Romanum iter, quod post aliquot ab ordinatione elapsos annos collocat, quodve propterea Tillemontius, et BB. conferunt in annum 382. At si quis Paulini verba attendat, nihil exsculpet, quod eorum sententiam probet magis quam nostram, qui Ambrosium Romam venisse dicimus, tum hoc anno, atque occasione concilii a Damaso tunc convocati, [Col. 0201C] tum anno 382, ut alteri quoque concilio adesset. Certe idem Paulinus unam tantum Ambrosii ad Maximum legationem memorat, an vero propterea alteram, cujus ipse Ambrosius in oratione in funere Valentiniani dicta testis est, falsam esse dicemus? Scio magnum Baronium scribere, Ambrosium ipsum hoc anno Sirmium profectum fuisse pro Avemio episcopo ordinando: at quidquid hujus rei sit, nihil impedit, quominus utrumque iter confici commode potuerit.

VI. Reliquum est, ut causam afferamus, cur haec epistola, Theodoreto teste, Thessalonicam missa fuerit. At quisque facile dijudicabit, illam Acholio familiari suo Damasum dedisse, ut Paulino in Romano itinere posito ac per eam urbem, unde percommoda et parata in Italiam navigatio, pertransituro redderetur. [Col. 0201D] Cum autem Hieronymus cum Paulino ipso ac Epiphanio Romam venerit ⁜ (a) , utrique socium se junxisse debuit in regia urbe, quo anno elapso se contulerat post sacros ordines Antiochiae acceptos. Epiphanium porro Constantinopolim accessisse imperatoris litteris evocatum, ut Romam navigaret, scribit Polybius ille, cui Papebrochius ⁜ (b) Epiphanii Vitae supplementum tribuit, cujus ego testimonio utor, quamquam alia prorsus occasione, atque alio tempore, hoc ab eodem Epiphanio iter susceptum scribat; siquidem cum in iis erret, iter illud, quod aliunde confirmatur, minime rejiciendum, sed suo [Col. 0202A] tempori, suaeque causae reddendum est. Eo igitur Paulinum quoque Antiochenum venisse puto, tum quod haec Antiochia Romam eunti terrestri itinere via esset, tum ut Hieronymum suum videret in ea urbe tunc commorantem. Quin cum ego lego decimam tertiam Gregorii orationem, videoque illum de Antiocheno schismate recens transacto luculenter agentem, ac duos ejusdem civitatis episcopos impense laudantem, ac pari in honore collocantem, eumdem Paulinum familiari Nazianzeni consuetudine, non secus ac Hieronymus, ac Meletius ipse, usum fuisse suspicor in ea urbe, antequam inde discederet.

I. Agitur de Romanii concilii epistola ad Gratianum a Sirmondo edita in appendice Codicis Theodosiani, eaque expenditur, illustratur, atque huic ipsi concilio attribuitur. II. Confertur cum Aquileiensis concilii epistola, ut inde ratio intelligatur, cur Romani hujus concilii Patres pro Damaso adversus Ursicinum tunc scripserint; et cur praeterea haec eadem epistola hoc anno scripta censeri debeat, ac tribui Ambrosio. III. Ostenditur Damasum numquam de adulterio accusatum fuisse; et anonymi Amstelodamensis temeritas et inscitia notatur.

I. Ad hoc praeterea concilium referendam ego puto epistolam illam ad Gratianum et Valentinianum, quam Sirmondus Romani concilii nomine in lucem protulit ⁜ (c) , ac deinde tum in Veneta Conciliorum editione, tum inter Damasi epistolas a Coustantio impressas legimus. Cur vero ea referri non possit ad [Col. 0202C] annum 378, ut plerique censent, rationes jam protulimus cap. 13 et 15. Dicendum modo superest, cur huic anno et concilio alligandam eam censeamus; quod ego epistolam ipsam exponens facilius assequar. Laudant itaque hujus concilii Patres pietatem principum, ac beneficia in Ecclesiam religionemque collata, atque illud prae caeteris veluti necessarium ad reintegrandum ejusdem Ecclesiae corpus furore Ursini tunc in partes sectum, quo decretum fuerat, ut eo jam pulso, sociisque ab ejus conjunctione divulsis, de reliquis ecclesiarum sacerdotibus episcopus Romanus haberet examen, ut de religione, religionis pontifex cum consortibus judicaret; cujus sub initio schismatis, dati a Valentiniano rescripti, nullo alio quam hoc loco memoria superest. Hoc tamen bonum, quod [Col. 0202D] praecipuum reputant, effectu hactenus caruisse dolent, ejusdem Ursini culpa. Hic enim quamquam extra suburbicarias regiones relegatus esset, Urbemque accedere prohiberetur, per eos tamen, quos sacrilege ordinaverat, plebem sollicitare conabatur continuo, atque populos impellere, ut a Damaso officioque deficerent. Hinc vero factum fuisse aiunt, ut apud nonnullos alios episcopos, hoc pessimo exemplo, quadam quasi auctoritate commotos, ipsius Damasi judicium, atque auctoritas nullo jam loco esset, ac res eo redactae essent, ut qui vel se damnatos ab eo intellexerant, vel merito timebant, ne damnarentur, vulgi [Col. 0203A] multitudinem redimerent, qua judices perterrefacerent fugarentque; eaque ratione, quo quisque flagitiosior esset, eo tutior, deque retinenda injuste Ecclesia certior videretur.

Haec vero in Parmensi episcopo, ac Florentio Puteolano manifesto deprehendi scribunt. Parmensis enim, quamquam Damasi ejusque synodi judicio damnatus esset, Ecclesiam tamen retinebat impudenter. Parmensis hujus episcopi nomen reticent, at si Ughellio credimus, Philippus fuit, Romanus patria, ob eamque causam in partes Ursini trahi potuit, ac a Damaso deinde deponi. Florentius ⁜ (a) Puteolanus aeque damnatus fuerat; atque hic deinde ab imperatore, ad quem confugerat jure meritoque pulsus, per summam audaciam post sextum a depositione annum [Col. 0203B] repserat ad civitatem, Ecclesiae incubabat, multasque in eo oppido seditiones concitaverat. Hinc vero non obscure colligi potest, has ipsas litteras hoc anno, cui eas alligavi scriptas esse. Nam si Florentius post sextum annum, ex quo dejectus ab Ecclesia fuerat, iterum ad eam repserat, haec temporis nota, tum nos ducit ad annum 374 atque ad eam synodum, quam anno illo Romae collectam diximus, tum ad hanc ipsam, quam currenti congregatam asserimus. Hinc in Gratiani rescripto, de quo ad sequentem annum rediturus est sermo, cum antea legeretur Florentium post quintum decimum annum Ecclesiam a qua pulsus fuerat, iterum contaminare conari, Blondellus locum corruptum fuisse vidit, ac non ut antea post decimum quintum, sed post quintum demum annum, merito legendum censuit, quod Pagius etiam aliique observarunt.

[Col. 0203C] Inter eos autem, qui sacerdotale judicium declinaverant, ne damnarentur, Restitutum deferunt in Africa episcopum, quem a Gratiano coram synodo jussum causam dicere, saeva et insolentium manu diffugisse aiunt. Quis fuerit Restitutus ille, cujusve Ecclesiae episcopus, vix conjici datur inter tot hujusce temporis, et nominis horumque locorum episcopos, ex quorum etiam numero cum fuisse scimus, qui cum caeteris Ariminensis concilii legatis manus perfidiae dedit Nicaeae in Thracia. Quod asseri pro certo potest, illud est, aut Romanae huic synodo aliquot ex Africa episcopos adfuisse, aut Damaso hujus negotii relationem de more transmissam, ut ille quid facto opus esset, rescriberet.

Per eamdem praeterea Africam sacrilegos rebaptizatores [Col. 0203D] Gratianus expelli jusserat. At expulsi Claudianum sacrilege ordinaverant, et Romam transmiserant, ut Montensibus praeesset quasi episcopus. Imperator jusserat, ut hic Roma abiret, patriamque repeteret suam. Sed saepe etiam constrictus, judiciis contemptis, ac imperialibus rescriptis, residebat adhuc, pretio pauperiores sollicitans, et redemptos rebaptizans. Hujus Claudiani memoriam ad nos trasmisit [Col. 0204A] Optatus ⁜ (b) , a quo discimus illum, post Macrobium, qui vivebat circa annum 370, quo alter lucubrabat opus suum, ac Lucianum qui Macrobio successerat, praefuisse iisdem Donatistis in Urbe, ac vitam produxisse ad Siricii tempora.

Caeterum cum rebaptizatores, hoc loco sacrilegos dictos audis, facile intelliges, qui fuerint sacrilegi illi, a quibus inferius haec eadem epistola Sylvestrum accusatum dicit, causamque cognosces, ob quam accusatus fuit. Hi sunt Donatistae, quos sacrilegos per excellentiam jure dictos, eoque nomine ab imperatoribus ipsis saepe designatos nemo negaverit ⁜ (c) . Cum igitur, Romani hujus concilii Patres Sylvestrum a sacrilegis, Donatistis scilicet accusatum scribunt, falsum traditionis, et thurificationis crimen indicant, de [Col. 0204B] quo illum cum Melchiade, Marcello et Marcellino presbyteris, per summum scelus ex Augustino delatum scimus ⁜ (d) , ut conficerent, se ab eo, qui judex esse non poterat, nullo jure damnatos; quam etiam ob causam Lupus et Norisius, Sinuessanam synodum ab iis obtrusam putant. Hinc praeterea discimus summum illud Ecclesiae caput sese purgare apud imperatorem voluisse, ut Ecclesiam ipsam ab iis difficultatibus expediret, in quas illam conjicere per putidam calumniam sacrilegi allaboraverant. Cum igitur a Donatistis Sylvestrum accusatum fuisse certo constet, cum praeterea calumniosae illius accusationis manifesta sit causa, nulla est solida ratio, cur Floridus et Coustantius non hanc hujusce rei fuisse causam sint arbitrati, atque aliam inutili sane labore exquisierint.

[Col. 0204C] Deinde quod hoc loco Claudianum ab expulsis ordinatum scribunt intellige de expulsis ab Ecclesiis. Neque enim Gratianus aliunde quam ab Ecclesiis, quas occupabant, Donatistas per Africam expelli jusserat, ut illae Catholicis restituerentur, ut ex l. II Cod. Theod., Ne sanct. Baptism. iteret., aperte constat. Haec vero cum data sit die 17 Novembris anni 377, cumque ordinatio Claudiani ejus publicatione posterior sit, jam vides, neque hanc Romani concilii epistolam, neque Gratiani rescriptum, de quo proxime agendum erit, anno 378, ut plerique falso putant, datum videri posse. Neque enim Claudianus ordinari potuit, statim ac lexilla proposita fuit; nec confestim Romam venit: rursus non statim ac Romam venit deprehensus est: tum postea ad imperatorem scribi [Col. 0204D] debuit, ac rescripta exspectari oportuit, quibus expelli juberetur, eaque postremo cum venissent, nec ille cessit tamen; sed judiciis, rescriptis ac vinculis, quibus saepe constrictus fuerit, neglectis et contemptis, contumax resederat, antequam haec eadem epistola scriberetur, ac residebat adhuc: quibus omnibus transigendis profecto si spatium damus, biennium vix nimium videri poterit. Non ego diffiteor, [Col. 0205A] quin haec lex, quae Flaviano Africae vicario inscribitur, aliam memoret ad Nitentium, quae dudum praeterea data scribitur. At ea, quae ad Nitentium data fuerat, si bene advertatur, agit dumtaxat de fundis ac domibus, in quibus haeretici vetitos conventus agerent, publicandis; de pellendis vero Donatistis ab Ecclesiis, quas occupaverant, nihil habet omnino. Quia vero solemne erat, ut haeretici, qui ab Ecclesiis sacrisque locis ejiciebantur, profanas synaxes agerent ubi possent, ut ex pluribus Theodosiani Codicis legibus ⁜ (a) , aliisque scriptoribus constat, Gratianus ut Donatistas ipsos, non secus ac alios haereticos eo commodo arceret, ejus, quam alias ad Nitentium praescripserat, legis exemplo usus est, magnasque domos et fundos, in [Col. 0205B] quibus sacrilegos illos ab Ecclesiis eodem tempore pulsos grassari occulto furore contingeret, publicari jussit. Sed jam revertimur ad hujus concilii epistolam.

His igitur Ecclesiae ac religionis incommodis, quorum in Ursinianos culpam vertunt, Gratiano denuntiatis, eum praeterea monent in haec verba: Sic denique factio profecit Ursini, ut Isaac Judaeo subornato, sancti fratris nostri Damasi peteretur caput, sanguis innocentium funderetur, componerentur doli, quibus divino plane instinctu, providentia vestrae pietatis occurrit, spoliaretur prope Ecclesia omnibus ministeriis, ea fraude videlicet, ut dum causam dicit, qui judex in omnes fuerat constitutus, nemo esset, qui de lapsis vel certe de factiosis posset episcopatus invasoribus [Col. 0205C] judicare. Hinc nonnulli scriptores putant, atque haec ita intelligunt, ut velint Damasum, tum accusatum recenter ab Isaaco, tum ab imperatoribus paulo antea absolutum. Quaerunt etiam quo de crimine sanctissimus hic Pontifex postulatus tunc fuerit, ac levissimis conjecturis permoti, illum de adulterio falso accusatum aiunt. Ego vero existimo non agi hoc loco de recenti aliqua contra Damasum rursus excogitata propositaque accusatione, sed antiquas illas, quas etiam Rufinus indicat, calumnias dumtaxat, atque insidias memorari, eo scilicet consilio, ut Gratianus iis perpensis, quae Ursiniana factio in primis illis contentionis aestibus ausa fuerat, videret, quam necessario ab iis sibi etiam cavendum esset imposterum; nam si Ursiniani contra Damasum [Col. 0205D] fraudes composuerant, ut illo inter reos delato, nemo esset, qui de factiosis episcopatus invasoribus judicare posset, necessario sequitur agi hic de re prave meditata, antequam factiosi episcopatus invasores, Ursinus scilicet, ejusque socii damnarentur collecta synodo; quod anno 369 ac deinceps etiam factum diximus; atque ideo conficitur haec omnia iterum Gratiano eum in finem referri, ne se ab iis decipi pateretur, ac ut ad ea quae postulabantur in his litteris, veluti futuris eorum dolis destruendis accommodata, [Col. 0206A] facilius concedenda permoveretur.

Quae vero pro eorum temporum ratione Romani hujus concilii Patres a Gratiano petunt, duo sunt potissimum: 1 ^o ut quicumque Damasi, ejusque synodi judicio, fuerit condemnatus, atque injuste voluerit Ecclesiam retinere, vel vocatus sacerdotali judicio non adesse, a praefectis praetorio Italiae, vel vicario Romam evocaretur: in longinquis vero partibus ad metropolitani examen per locorum judices deduceretur; sed si metropolitanus ipse, aut damnatus jam, aut contumax esset. Romam contendere, aut ad eos, quos Romanus episcopus judices daret, auctoritate publica juberetur. Id enim si fieret, necessario consequebatur, ut qui depositi essent, ab ejus civitatis finibus segregarentur, in qua gesserant sacerdotium, [Col. 0206B] ne rursus usurpare possent, quod jure sublatum fuerat. Alterum quod petunt, illud est, ne Damasus publicis judiciis subjectus esset, sed si quae emergerent causae, in synodo episcoporum, cui sese ipse sponte subjiceret, deinceps proponerentur: iniquum enim videbatur, Romanum episcopum, qui omnes praerogativa apostolicae sedis excellit, eo jure privari, quo caeteri episcopi gaudebant ⁜ (b) . Primum si Gratianus praeciperet, futurum erat ut plurimum auctoritatis, et splendoris eidem Romano pontifici accederet, ac Parmensis, et Puteolani episcopi, bisque similium, qui deponi deinceps poterant, audaciae ac temeritati obviabatur. Alterum vero si concederet, futuris Ursinianorum ac factiosorum hominum calumniis atque insidiis obstruebat ostium. Nec vero [Col. 0206C] esse aiunt, cur Gratianus suspicani possit, hoc peti pro Damaso dolo aliquo malo, atque eum in finem, ut illum saecularium judiciorum severitati subtrahant. Nam cum id peterent post latam pro illo sententiam, ac postquam ejus innocentia et integritas Valentiniani patris judicio comprobata jam, et praedicata fuerat, atque ideo non lateret Gratianum ipsum, quae a perspectae sanctitatis viro expectari deinceps possent, videri ille non poterat ad sacerdotes perfugere, ut publica judicia declinaret, sed ut collati episcopis omnibus beneficii ipse etiam particeps esset: ac praeterea, ut caveretur deinceps, ne quis iterum calumniator existens, dum virum innocentia satis munitum sua frustra impetit apud saeculares judices illud, obtineat dumtaxat, ut tormentis, et vexationibus [Col. 0206D] sacrorum ministrorum, religioni injuriam inferat, ut alias factum fuerat, Damaso ipso caeteroquin ob integritatem suam innocuo et incolumi. Caeterum ne reliquum huic suspicioni locum faciant, ac ut probent, Damasum, quem virum sanctum appellant, aliquid potius de suo jure cedere, quam sibi arrogare velle, Gratianum postremo rogant, ut ejus causas, si noluerit ab episcoporum synodo cognosci, ipse ad se trahat, et ad suum consistorium, cui spondent eum, Silvestri exemplo, adfuturum. Illud [Col. 0207A] dumtaxat eo casu petunt, ut negotium prius ipse examinet, an honestum scilicet, an justum, an verosimile sit, interroganda deinde distinguat, edat scilicet, et distincte perscribat puncta quae sub inquisitione cadent ⁜ (a) , inquisitionem ipsam judici committat, sed arbitrium sententiae sibi reservet. Quod hinc sperant fore, illud est, ut nulli perdito, vel infami, aut accusandi summi sacerdotis, aut in eum testificandi facultas deinceps, pateat illicita, siquidem huic hominum generi difficilior ad principem, et periculi plenior esse solet accessus, quam ad ordinarios judices. Hoc enim ad eorum temporum infelicitatem accesserat, ut calumniosi episcoporum accusatores impune haberentur, quos ideo ut furiosae huic licentiae Constantius subtraheret, apud alios episcopos iterum [Col. 0207B] explorari jusserat, edita l. XII C. Theod. de Episc.

Quaeri hoc loco posset, quaenam sit lex illa, quam concilii Patres memorant in his epistolae verbis: Certe prius examinet causam vestra clementia, etsi emerserit quaestio, interroganda distinguat, ut quemadmodum DUDUM ESTIS CENSERE DIGNATI, factorum a judice ratio quaeratur, non arbitrium sententiae vindicetur. Neque enim dubitari potest, quin legem aliquam respiciant, rei quae tunc ab iis tractabatur accommodatam; sane duae inveniuntur in Cod. Theodosiano ab hac re minime alienae. Altera Valentiniani Patris ad Praetextatum P. U. data anno 367, altera Gratiani ad Senatum, lecta Valente V et Valentiniano coss., anno scilicet 376. Prima jubet, ut cum senatores vocantur in crimen, ac poena aliqua [Col. 0207C] gravior infligenda iis fuerit, imperatoris arbitrium praemissa relatione exploretur Cod. Th. l. X de Poen.; secunda vero statuit, ut ordinarii judices intendendi examinis et cognoscendi criminales senatorum causas potestatem habeant, sed nihil de animadversione decernant, et integro personae statu, aut ad imperatorem referant, aut ad inclytas potestates, Urbi scilicet et praetorio praefectos, Cod. Theod. l. XIII de Accus. Hanc itaque putarem respicere verba illa, quae retuli, potius quam alteram; Valentinianus enim pater ordinariis judicibus, ne hanc quidem simplicem cognitionem permiserat, ut constat ex l. II Cod. Theod. de Exhib. reis. Quamobrem scriptam oportuit epistolam hanc anno minimum 380. Si enim, ut alii censent, anno 378 haec [Col. 0207D] scripta credatur, lex illa, quae biennio nondum elapso publicata recens potius esse videbatur, nulla prorsus ratione, ab episcopis illis dudum lata dici poterat.

II. At enim cui bono Romanum hoc concilium veteres illas calumnias et insidias Gratiano commemoratas voluit? Optimo sane sapientique consilio. Ursinus enim ac Valens Petavionensis, per ea tempora in sceleris societatem Mediolani convenerant, ac occulta agitabant consilia, quibus Ecclesiae pax turbaretur, quod aperte constat ex litteris Aquileiensis concilii ad eumdem Gratianum anno insequenti scriptis. [Col. 0208A] Romani itaque concilii Patres, ac Ambrosius potissimum, cujus sub oculis res agebantur, cum timerent ne qua rursus ex pessima illa conspiratione, injuria Damaso, aut ecclesiasticae tranquillitati detrimentum accederet, imperatorem monendum censuerunt de antiquis illis factionis Ursinianae fraudibus, ut Damasum eo pacto ex insidiis, quas eidem forsitan ii parabant, subtraherent. Hac ipsa enim de causa, atque ut idem Ambrosius ait, non solum futura praecavens, sed praeterita, quae Ursini temeritate gesta fuerant, perhorrescens, Aquileiense concilium Gratianum ipsum rogandum iterum censuit, ne quid sibi e turbido illo et irrequieto capite obrepi pateretur. Quae profecto cum ita sint, tum liquet eamdem in Romano hoc, ac in Aquileiensi concilio rotam [Col. 0208B] versatam esse, tum perspicua est ratio, cur Romanum hoc concilium, ejusque ad Gratianum litteras ad hunc annum retulerim. Valens enim pseudoepiscopus Petavionensis, quocum Ursinus ad turbandam Ecclesiae pacem foedus iniverat, Mediolanum accedere vix potuit ante annum 379, siquidem Gothis, qui post Valentis cladem in Illyricum, atque ad ipsa Italiae ostia proruperant, sese junxerat, ac patriam suam prodiderat, inclinato jam anno 378. Hinc vero manifestum est, hoc idem concilium, si eam sceleratorum hominum societatem, cum scriberet, prae oculis habuit, vix alio quam hoc tempore congregatum existimari posse: deinde vero colligo, cum viris gravissimis Sirmondo, atque Harduino, has ipsas Romani concilii litteras Ambrosio attribuendas [Col. 0208C] esse, quidquid BB. editoribus videatur, qui eas ex operum editione eorum cura adornata expunxerunt; tum quia illum ipsum adfuisse huic Synodo probavimus, tum quia idem utriusque epistolae, Romanae scilicet et Aquileiensis, et stylus est et scopus, ac eaedem pene sententiae. Sirmondi vero et Harduini judicium praeferendum esse praeterea liquet ex Henrico Clerico, qui in mss. codicum monasterii Padolivonensis catalogo saeculo XI confecto eam Ambrosio attribuit ⁜ (b) , quamquam deinde decipiatur, cum ex Aquileiensi concilio scriptam asserit: cum ab hoc Romano exaratam potius fuisse probet altera ejusdem Aquileiensis concilii ad Gratianum epistola, quam modo indicavi: neque enim, una eademque de causa, ab una eademque synodo ad unum, eumdemque [Col. 0208D] imperatorem geminas uno tempore litteras scriptas esse crediderim.

III. Nunc redeo ad eos qui Damasum de adulterio delatum putant, quod Gratianus turpissimis illum calumniis impetitum dicat in rescripto ad Aquilinum vicarium. Ac si cujuscumque generis calumniae perpetuo turpissimae per se ipsae non sint, ac legum infamia eas non sequatur, non ego tamen contendo, quin huic opinioni pondus aliquod videatur Anastasius addere, in Damaso haec scribens: Hic incriminatus de adulterio, et facta synodo purgatus est a 44 episcopis, qui etiam damnarunt Concordium et Callixtum [Col. 0209A] diaconos accusatores et projecerunt de Ecclesia. At in describendis Liberii, Felicis et Damasi gestis, Anastasius tot erroribus scatet, tantaque rerum confusione laborat, ut nulla prorsus aut exigua illi fides haberi possit, nisi argumenta aliunde suppetant. Saltem concilio illi, quo accusatus, et hoc crimine purgatus dicitur, nullum locum esse posse toto illo biennio, quod ab electione ad celebrem illam synodum anno 369 congregatam intercurrit, quidquid Baluzius asserat, jam vidimus. Ego itaque ne eorum qui sic statuunt opinioni accedam, duplici potissimum ratione adducor, silentio nempe Marcellini et Faustini, ac litteris ipsis Romani hujus concilii. Nam quod ad primum attinet, an vero hi presbyteri, qui livore atque odio perciti, omnes in [Col. 0209B] Damasum aliosque illi similes sanctitate episcopos calumnias evomunt, qui eum praeterea matronarum auriscalpium dictum fuisse scribunt, turpissimum hoc crimen silentio praeteriissent, si ejus nedum suspectus, verum etiam reus apud Judices traductus fuerat?

In litteris vero Romani concilii non aliud Damaso crimen ex parte accusatorum affingitur, quam publicas leges ipsum violasse, ut ex his earum verbis constat: Nam quod ad publicas leges pertinet, quae potest esse vita munitior, quam vestra prudentia, qua innititur, judicata? si vero nullus praeter necessarios, proximosque accusare adulteros poterat ⁜ (a) , tum nulla est ratio, cur Isaaco judaeo, nulliusque nominis ac conditionis homini, hoc licuisse putemus, tum [Col. 0209C] praeterea aliud fuisse crimen oportet, quo Damasus in leges publicas peccasse fingeretur, ut ab eo verbo accusari posset; aliud vero nullum ego video, quam de vi publica, ob dejectos pridem a Liberiana, et S. Agnetis basilica Ursinianos patratasque ea occasione caedes, ut dixi: cui quidem delicto cum poena capitis statuta foret, ideo praesules congregati scribunt, ab Isaaco factione Ursini subornato, eos instructos dolos, olim scilicet, quibus sancti fratris Damasi peteretur caput. Hinc vero factum puto, ut Schismatici contra Symmachum, neque Damasi, neque Sixti III exemplo uterentur, ut eum pontificem synodo adesse cogerent, quamquam de simili accusatione, eodemque de crimine scilicet adulterii ageretur, atque alia in eum finem exempla allegarent; neque enim credibile [Col. 0209D] est res tantas, publice actas, ac quae hominum memoriam vix excesserant, Symmachi ejusdem adversarios latere potuisse.

Haec autem cum ita sint, quisque facile dijudicare poterit, quanta se prodat in Jannonio oscitantia, seu potius inscitia, cum scribit rogatum ab Italiae episcopis Gratianum, ut Damasi, quem ipsi accusaverant, causas ipse cognosceret. Sed eo, quem cum magistro suo Dupinio egregie castigatum dedit P. Joannes Antonius Blancus ⁜ (b) nunc omisso, ad anonymum, qui anceps est, an sanctissimum illum pontificem ab hoc turpi crimine missum faciat, an vero damnet, [Col. 0210A] oratio iterum convertenda est. Si enim hunc audis, cum synodus illa Damasum absolverit, Christianae charitatis officium est, ut illum falso accusatum credas: at quia vix credibile, esse potuisse adeo perfrictae frontis homines, qui dicam illam tam grandem Romano episcopo impingere ausi sint, et in judicium vocare innocentem, ac praeterea cum nullum de calumniatoribus illis capitale supplicium sumptum fuisse constet, res adhuc in ancipiti posita est, tibique, anonymo judice, quam malueris, sententiam eligere fas erit. Papae, quam doctus es, quam sapiens theologus, cum haec pronuntias! Aliam porro sententiam ab Apostolo I Cor. XIII, didiceram ego: at tu mihi potiori loco deinceps eris, tuoque periculo credam, cum de honesta proximi fama agitur, [Col. 0210B] magis valere posse, obscurorum aliquot, viliumque ac nullius pretii hominum audaciam, quam diligenti plurimorum gravissimorum, ac sanctissimorum virorum judicio confirmatam sententiam. Vereor tamen ne cum haec scribis lectorem tuum fallere velis. Siquidem tu minime ignoras, unam illam, quam pro tua opinione comprobanda, rationem affers, falsissimam esse, ac minime licere Ecclesiae, calumniatores suos in saeculari foro ad poenam persequi, ac sacerdotum religionem, ut aiunt hujus concilii Patres, tormenta abhorrere. Caeterum hac ego te sollicitudine liberum deinceps esse jubeo. Siquidem nullam esse synodum assero, in qua Damasus de hoc crimine aut accusatus aut innocens pronuntiatus fuerit, nulloque aut gravi auctore, aut solida aliqua [Col. 0210C] conjectura niti, qui secus censent. Je ne sais, ait ille ⁜ (c) , ce qu'il faut croire de l'accusation d'adultère intentée au pape Damase. Avait-il donné lieu à cet affreux scandale? Ou n'était-ce qu'une malice de quelque partisan d'Ursin? je pense qu'on ne saurait sans témérité prononcer sur ce fait, quoique S. Jérome ait dit de ce pape qu'il fit profession d'une continence parfaite, et qu'il la garda inviolablement jusqu'à la mort. La charité nous oblige à croire que le synode qui justifia Damase de cette accusation atroce, agit avec équité et ne fit que lui rendre justice; mais se persuadera-t-on aisément qu'il se soit trouvé des gens assez effrontés pour calomnier un pape avec tant d'insolence? Et leur imposture étant avérée, comme on le suppose, pourquoi ne furent-ils pas livrés au bras séculier [Col. 0210D] pour être punis selon toute la rigueur des lois romaines contre les calomniateurs publics? Je borne ici mes réflexions: il est fàcheux de faire sentir qu'on est assez fondé à juger mal de la vertu d'un prélat, dont l'Eglise honore la mémoire.

I. Damasus irritam pronuntiat ordinationem Maximi Cynici, scriptis litteris ad Acholium Thessalonicensem, quae expenduntur et illustrantur. II. De vicariatu Thessalonicensi. III. An Damasus mutata deinde sententia, ejusdem Cynici ordinationem cum Italico quodam concilio defenderit?

I. Cum S. Gregorius Nazianzenus, quem anno elapso saltem ineunte Constantinopolim accessisse diximus, eam Ecelesiam pro episcopo administraret magno religionis bono, parum abfuit quin Ecclesia ipsa atque Urbe exturbaretur fraude Maximi Cynici. Res cum ipsis etiam cognita sit, qui ecclesiasticas historias summis tantum labiis degustarunt, ea ego dumtaxat eligam, quae ad Damasum pertinent. Is itaque ambitiosam atque illegitimam Cynici ordinationem irritam denuntiavit, data hoc anno ad Acholium Thessalonicensem, Euridicum, Severum, Uranium, Philippum et Joannem gravissima atque elegantissima illa epistola, quam inter multas, quas Damasum [Col. 0211B] in hac causa Nicolaus I scripsisse memorat, e tenebris erutam Holstenius, vir apprime doctus et singularis judicii, primus edidit in Romana collectione, ac Constantius deinde inter Damasi epistolas octavo loco recensuit, ego vero quarto. Quarum Ecclesiarum episcopi fuerint, caeteri illi, quibus epistola inscripta est, nullus prodit. Ad Thessalonicensem tamen metropolim pertinuisse oportet, siquidem Ambrosius ⁜ (a) Severum et Philippum, eos ipsos scilicet quibus illa inscribitur, Thessalonicenses sacerdotes, ad eam nempe metropolim pertinentes, vocat, ab hac Damasi epistola triennio nondum transacto.

Causae cur Damasus eam ordinationem in irritum miserit, plures sunt: 1 ^o quod ab extraneis confecta [Col. 0211C] fuerat, ab episcopis scilicet ad eam Ecclesiam et provinciam nihil attinentibus: hinc concilium, quod anno sequenti in ea urbe congregatum est, cavendum censuit, can. 2, ne episcopi ex una dioecesi ad aliam transirent ad ordinationes faciendas, aut ad alia negotia, jussitque ut ea quae suae essent dioecesis curarent dumtaxat; 2 ^o quia ea ordinatio nocturno tempore ac clandestine in Ecclesia incoepta, intra profanas deinde aedes festinanter continuata, ac consummata fuerat, quae omnia receptae ecclesiasticae disciplinae adversabantur; 3 ^o quia nulla populi ac cleri postulatio praecesserat: hinc Julius Romanus pontifex, Gregorii, quem in locum Athanasii intruserant, ordinationem Arianis exprobrat quia externus homo, qui non illic baptizatus, qui compluribus ignotus [Col. 0211D] nec a presbyteris, vel episcopis postulatus; nec decere ait sic praeter jusque fasque, et contra Ecclesiasticum canonem ordinare quemquam ⁜ (b) : cui Athanasius ipse consentit ⁜ (c) ; 4 ^o quod alienus esset a Christiana religione habitus ille, quo Maximus utebatur, quemque Damasus habitum idoli merito vocat, siquidem philosophorum hujus sectae habitus, non secus ac idolorum, uno tantum sine tunica palliolo, barba praeterea, ac coma constabat, ut ex Luciano liquet ⁜ (d) . Eum Theodoretus ⁜ (e) videtur inter sectatores Apollinarii [Col. 0212A] recensere. At cum nullus eorum temporum scriptor, ne Gregorio quidem Nazianzeno excepto, qui illum profecto optime noverat, hanc illi dicam inscripserit, vereor ego ne forte Theodoretus, nomine deceptus, Maximum unum pro alio acceperit, illum posteriorem scilicet, qui post Ephesinum concilium, atque initam cum Cyrillo concordiam habitu monachi indutus, et Apollinarii errore fervens, a Joanne Antiocheno missus per Orientem dicitur cum imperialibus litteris, et praeceptis praefectoriis, ut haeresis languorem disseminaret, atque anathema ferret adversus eos, qui Apollinarii deliramenta ejusque haeresis venena detexerant ⁜ (f) .

II. Episcopos illos ordinatores, quos Damasus ab Aegypto venientes ait, a Petro Alexandrino Constantinopolim [Col. 0212B] missos, ut Maximum ejus civitatis episcopum constituerent, Gregorius ipse testis est, cui tamen Alexandrinus ille praesul suasor antea atque auctor fuerat, ut Ecclesiam illam pro episcopo administrandam assumeret. Hinc mihi verosimilis eorum opinio fit, qui putant, Maximum hunc, illum ipsum esse, quem Athanasius et Basilius scriptis ad eum litteris impense laudant, quem propterea nihil mirum est, si Petrus Athanasii successor, vacanti Constantinopolitanae Ecclesiae, qui praeficeretur idoneum censuit. Nunc vero si quis eam Damasi epistolam cum iis conferat, quae Nazianzenus ait in Carmine de vita sua, aperte deprehendet Romanum illum pontificem nihil latuisse eorum, quae cum haec fabula ageretur, contigisse alter commemorat; adeoque alterum [Col. 0212C] alteri similem mirabitur, ut verba ipsa, ac sententias alter ab altero accepisse videantur. Hinc colligitur, quae in iis inquirendis ac referendis Acholii fides, et diligentia fuerit, siquidem haec Damasus ab illo se didicisse profitetur. Cum autem idem pontifex esset eodem tempore jam certior factus, Maximi conatus a Theodosio imperatore, ad quem Thessalonicae tunc agentem confugium ceperat, in irritum missos, ac quod male coeptum ab eo fuerat, auctoritate publica jam destructum, hinc discimus, has ejus ad Acholium, caeterosque episcopos, hoc anno, quem Theodosius fere integrum in ea urbe transegit, scriptas esse oportere, quamquam haud facile sit praecisum tempus statuere. Rerum tamen gestarum series exigit ut eas Septembri aut Octobri mense datas [Col. 0212D] conjiciamus; siquidem scriptae sunt, postquam Theodosius Maximum rejecerat, ac concilium pro episcopi Constantinopolitani electione jam indixerat. Quidquid horum sit, quod pro certo videtur asseri posse illud est, scriptas illas fuisse postquam Damasus in Romana synodo Antiochenam concordiam confirmaverat, plenamque Meletio, atque ejus omnibus communicatoribus communionem concesserat. Ait enim optare se ut, cum brevi futurum esset Constantinopoli concilium pro ejus urbis eligendo episcopo, [Col. 0213A] dent operam, ut is assumatur, qui nullam habeat reprehensionem, ut Deo propitio cum integra pax catholicorum omnium sacerdotum fuerit confirmata, nullae deinceps dissensiones in Ecclesia oriantur, ut praestante Deo, quod jamdudum optavimus, cum catholicis sacerdotibus, possit pax perpetua permanere: quod in familiari etiam ad Acholium epistola repetit. Verebatur itaque ne quid in ea electione fieret, quod partam jam confirmatamque illam pacem iterum perturbare posset. Atque hinc colligo, sublatum jam cum scriberet, diuturnum illud inter Occidentales et Orientales dissidium.

Sunt qui ex allatis hujus epistolae verbis conficiunt Acholium Damasi nomine adfuisse Constantinopolitano concilio, ejusque vices egisse. At haec opinio communi eruditorum calculo, ac gravissimis praeterea [Col. 0213B] rationibus, quae apud Baluzium, Pagium, Lupum, Tillemontium, aliosque legi possunt, rejecta est. Baluzius tamen in alium errorem lapsus est, cum existimavit ex eodem loco colligi, Acholium ipsum ejusque tractus episcopos Damaso scripsisse, postquam ad eam synodum evocati fuerant ⁜ (a) , siquidem Gregorius Nazianzenus aperte asserit, Macedones episcopos aut ex improviso accitos a Theodosio, aut ex improviso venisse post Meletii obitum, sero scilicet, ac diu postquam Damasus de indicto concilio monitus ab iis fuerat: cum itaque idem Damasus Acholio scribit, ut det operam quemadmodum catholicus episcopus in urbe regia constituatur, id vult dumtaxat, ut hoc agat officiis suis [Col. 0213C] ac consiliis apud imperatorem ab eo baptizatum, ac Thessalonicae tunc agentem: nam qua ratione petere potuisset ab Acholio Occidentali Ecclesiae accensito, ut eam rem praesens curaret in synodo illa, cui soli Orientis episcopi interesse debuerant ⁜ (b) ? Cum vero Thessalonicensis praesul pro singulari sua sanctitate ac religione hoc negotium saepius ac diligenter egisset apud imperatorem ipsum, quousque in ea urbe mansit, illudque eidem Constantinopolim sub ejus anni exitum profecturo sedulo commendasset, hinc ego factum fuisse puto, ut Theodosius, ejus rei memor, Acholium ipsum ac qui ab eo pendebant Macedones episcopos tam sero ad concilium acciverit, inopinato praeterea, ac eo ipso tempore, quo Gregorius ob decretam Flaviani ordinationem, ortasque [Col. 0213D] que ob eam causam gravissimas contentiones in proximo erat ut sese episcopatu abdicaret ⁜ (c) , ut ii nempe componendis rebus, ac sanciendo foederi adlaborarent; sin minus, curarent quod Damasus pridem in mandatis dederat, ne qua illi, qui eligeretur, nota inuri posset.

Censet iterum Baluzius, quem Pagius exscribit ⁜ (d) , Damasum non favisse Gregorio, ut Baronius scripsit; quin potius illum, eorum consilium damnasse ait, qui ejusdem Gregorii translationem peregerant, atque [Col. 0214A] ad id probandum his utitur epistolae verbis: Illud praeterea commoneo sanctitatem vestram, patiamini aliquem contra statuta majorum nostrorum de civitate alia ad aliam transduci, et deserere plebem commissam, et ad alium populum per ambitionem transire, etc. Alii vero Meletium hoc loco notatum putant. Ego tamen neque hunc, neque illum perstrictum existimo, sed Romanum pontificem sacrorum canonum observantiam promovere voluisse censeo, quos apud Orientales tum in electionibus, tum frequentibus transmigrationibus violatos fuisse non ignorabat, ut ex Socrate discimus, ac ex Nazianzeno ipso, qui hoc vitium iis exprobrat in carmine adversus Episcopos ⁜ (e) . Quod saltem ad eumdem Gregorium attinet, certum manifestumque est non potuisse ejus hoc loco translationem [Col. 0214B] perstringi, siquidem ea epistola scripta est diu ante quam illa decreto episcoporum Constantinopoli congregatorum fieret, ac proinde Baronium, cum Damasum Gregorio favisse censuit, a vero aberrasse haud liquet. Me tamen non latet, Macedones, Aegyptiosque episcopos, statim ac Constantinopolim venerant, post decretam scilicet Flaviani ordinationem, Gregorii inthronizationem improbasse, ob violatos in ea re canones. At illud ab iis factum praeter Damasi mentem videri poterat; siquidem ille, qui nulli se Ecclesiae addici passus unquam fuerat, ea lege, ut ipse ait in carmine de vita sua, non tenebatur.

Epistolam hanc Acholio inscriptam reddidisse videtur Rusticus, familiari alia Damasi epistola eidem commendatus ut filius, a se ipso scilicet baptizatus. [Col. 0214C] Erat hic ex silentiariis Gratiani Augusti, quorum officium erat excubias agere ante cubiculum principis, vel cum in consistorio is resideret, vel cum exteros, eorumque legatos audiret ⁜ (f) , atque iis principes saepe utebantur, ut huc illuc pro rerum opportunitate mitterentur, quod huic Thessalonicam forte ad Theodosium tunc misso contigit. Utraque vero haec epistola tam aperta familiaritatis argumenta continet, ut veterem Damasum inter et Acholium ipsum confirmatamque consuetudinem fuisse ex iis clare pateat: quamobrem cum Ambrosius frequentes illum in Italiam excursus fecisse asserat ⁜ (g) , quin Romam usque, ante hoc tempus accesserit, ut habitis a Damaso anteactis conciliis interesset, atque inde quin huic pontifici probe notus [Col. 0214D] Acholius fuerit, ego minime dubito.

Interim hinc colligi non obscure potest, eumdem Acholium diu ante hoc tempus vices gessisse Romani pontificis per Illyricum, siquidem illum saepe a se monitum Damasus inquit, ne fieret aliquid inconsiderate. Vicariam illam potestatem a Damaso Acholio collatam, Siricius deinde, Anastasius, Innocentius, ac successores Romani pontifices, Anisio, Rufo, ac caeteris Thessalonicensibus episcopis ad Justiniani usque tempora confirmarunt. Ex quibus vir clar. Joseph [Col. 0215A] Cennius merito colligit, eam delegationem veluti personae attributum, cessavisse moriente pontifice, cujus agebantur vices ⁜ (a) . Hunc Vicariatum minime placuisse Dupinio, ejusque similibus, deprimendo Romanae Ecclesiae juri unice intentis, nihil miror. Mirum profecto videri potest, cur Tillemontius qui veritati tantum studuisse videri vult, vicariam illam delegationem rejicere, ac sub invidioso innovationis vocabulo traducere sibi licere putaverit. Hic enim vir sane doctissimus, primo loco dubius est, an Damaso vicariam illam praefecturam instituere licuerit, et an hoc ab illo consilium, ex canonum praescripto, an vero potius ex solo retinendae per Illyricum totum recenter a Gratiano divisum, potestatis studio captum fuerit ⁜ (b) . Rursus alio loco [Col. 0215B] vicariatum illum aperte exagitat, ac veluti contra canones institutum damnat, laudatque Theodosium, quod eum rescripto suo revocaverat ⁜ (c) , ac dictatorie pronuntiat, nullam esse juri congruam rationem, cur Damasus primum per Illyricas provincias vicariatum suum conferre potuerit ⁜ (d) . Verum nondum evictum est, Gratiano deberi Illyrici divisionem, ut ex ea Damasus ad Vicariatum instituendum moveri potuerit: deinde probari oporteret, eumdem vicariatum minime institutum fuisse ante Illyrici divisionem a Gratiano factam, quod Tillemontius nunquam evincet. Fac tamen Damasum Acholio commisisse vices suas, ut Illyricum totum, tunc divisum, sub se ac patriarchatu suo retineret: quid, rogo, peccavit in canones? Quid Basilius Cappadociam integram contra [Col. 0215C] Anthimum Thianensem sibi asserens tanta contentione, veteri consuetudini, ut Nazianzenus ait ⁜ (e) , ac huic, quae a Patribus facta fuerat divisioni inhaerens? Caeterum apostolici vicariatus origo, natura, et causa alia est, quam quae Tillemontio visa fuit, siquidem ea petenda est, ut Bacchinius ait, in dissertatione de ecclesiasticae hierarchiae originibus, ab eo jure, quo Romanus episcopus velut unicus metropolitanus Occidentem totum sub se habuit, atque ecclesiastica negotia per se cum poterat in vicinis provinciis, in longe vero a se dissitis, per certos, quibus demandandum censuit, episcopos administrabat, ut factum etiam per episcopum Alexandrinum in toto suo patriarchatu ex Synesii epistolis discimus; quae est causa, cur Nicaena synodus celebrem [Col. 0215D] illam inter eos comparationem instituerit can. 6. Quam viri doctissimi sententiam confirmare videtur Innocentius I, in epistola ad Alexandrum Antiochenum, qua eum monet, ut episcopos longe a se positos per datas a se litteras ordinari jubeat ⁜ (f) ; ac Leo Magnus cum Anastasio Thessalonicensi profitetur vices suas delegasse se, ut curam, quam universis Ecclesiis principaliter ex divina institutione debemus, adjuvares, et longinquis a nobis provinciis [Col. 0216A] praesentiam quodammodo nostrae visitationis impenderes ⁜ (g) . Hoc autem apostolicae sedis in Illyricum utrumque jus, quod Tillemontius verbis a subreptitio Theodosii rescripto mutuo acceptis, innovationem vocat, Theodosius Magnus, Gregorius Nazianzenus, Basilius, ac Constantinopolitani concilii Patres facto probarunt, ac rationi consonum judicarunt, illudque Bonifacius I, Honorius deinde Imperator, ac Theodosius ipse, veritate cognita, alia prorsus justaque voce laudant, ac dudum a Patribus constitutum, perpetuo servatum, tot saeculorum reverentia confirmatum, asserunt, ac sub illis etiam principibus obtinuisse dicunt, quos nulla nostrae religionis cura constrinxit ⁜ (h) . Haec obiter dicta sufficiant, cum mihi non sit animus jus hoc apostolicae sedis a viris doctis egregie [Col. 0216B] vindicatum asserere, sed Damasi gestis lucem afferre.

III. Ut itaque unde discessit revertatur oratio, postremo quaeri posset, cum Damasus Maximi Cynici ordinationem rejecerit, qui fieri potuerit ut Italicum concilium eam deinde tueri ac probare videatur in litteris ad Theodosium scriptis, atque a Sirmondo editis in appendice Codicis Theodosiani. Ego quid sentiam exponam particulari diatriba, qua utramque illam epistolam discutiam, ne interea lectorem plus aequo detineam.

I. Agitur de Constantinopolitano I concilio in iis quae ad Damasum attinent, ac defensor Gallicanarum propositionum rejicitur. II. Quaeritur quid sit Occidentalium tomus can. 5 memoratus, ob quem sectatores Paulini Antiocheni ad communionem suscepti sunt, idem canon Meletio auctore conditus, et promulgatus, ejusque occasione dicta a Gregorio Nazianzeno oratio 13, quae explicatur, ut etiam 14. III. Aliqua de 3 seu 4 canone, quo Maximi Cynici ordinatio rejecta est. IV. De Flaviani Antiocheni ordinatione, atque iis, quae tunc gesta et tractata sunt.

I. Hic annus ac sequens plures ac gravissimas res secum adducit, quibus illustrandis pro ingenii modulo immorabimur. Initium vero faciam a Constantinopolitano concilio, quod anno ipso pene ineunte coeptum, die 9 Julii finem habuit.

[Col. 0216D] Disputatum est, an illud auctore Damaso convocatum sit, aliis asserentibus, negantibus aliis: an praeterea Acholius ejusdem pontificis vices in eo egerit. Quod itaque ad primum attinet, qui illud Theodosii jussu, Damasi accedente etiam auctoritate et consensu convocatum ac congregatum scribunt, vix errare dixeris. Nam cum Romanus pontifex tempestive monitus, convocationi, quod facere jure poterat ⁜ (i) , minime intercesserit, auctor videri ac [Col. 0217A] dici potuit, ut illud congregaretur; quae profecto est ratio, cur sexta synodus, Theodosio ac Damaso ejusdem concilii convocationem tribuat ⁜ (a) , at nullus omnino Damasi ejusdem legatus affuit, errantque si qui sunt, qui Acholium dignitate illa ab eo ornatum censent, cum Thessalonicensis episcopus sub ipsius concilii finem, atque ut electioni Constantinopolitani episcopi post Gregorii dimissionem faciendae adesset, advocatus fuerit, ut alio loco dixi.

Jam vero, quod ad ejusdem concilii Acta pertinet, illa jam Photii aetate perierant: aliquot itaque dumtaxat supersunt canones, quorum alii ad fidem, alii ad disciplinam spectant. Ad fidem pertinet primus canon, quo cum aliis haereticis Pneumatomachi, atque Apollinaristae damnati sunt. At eos ipsos Damasus [Col. 0217B] jam antea damnaverat, ejusque decreta, tum Occidentales omnes episcopi, tum Orientales, si paucos Macedonianos excipias, complexi fuerant. Si quis hac de re dubitat, adeat virum doctissimum P. Orsi, qui Ecclesias omnes percurrens rem in aperta luce collocat ⁜ (b) . Frustra itaque Bossuetius hoc canone abutitur, ut probet, in fidei controversiis finiendis ad sedis apostolicae auctoritatem, aliarum quoque consensum Ecclesiarum accedere debere, eumque propterea in finem, Constantinopolitanum hoc concilium congregatum fuisse, ut eo scilicet canone de consensione hac et unitate constare posset ⁜ (c) . An vero episcoporum aliquot haereticorum contumacia efficere potuit, ut generali concilio opus esset, pro dogmate, quod apostolicae sedis judicio [Col. 0217C] definitum atque Ecclesiae totius obsequio comprobatum fuerat, iterum stabiliendo? Id vero, neque pseudo-Bossuetius, neque aliquis ex doctissimo, religiosissimoque Gallicanorum praesulum corpore unquam dixerit; nam quo alio telo Janseniani haeretici generale concilium frustra, doloque malo inclamantes, nuper ab iis disjecti sunt et prostrati? An vero aliam Gregorio utrique, Meletio, Amphilochio, caeterisque illis Constantinopolitani concilii Patribus, aliam Gallicanis episcopis mentem fuisse dixerit scriptor ille?

Certum itaque, ratumque sit, episcopos illos non potuisse congregare sese, neque canonem illum condidisse eo potissimum consilio, ut de consensione et unitate constaret, de qua nullus erat dubitandi locus. [Col. 0217D] Quin vero si Socratem et Sozomenum attente legimus, aperto colligimus a Constantinopolitanis Patribus damnatos Semiarianos et Pneumatomachos ob eam potissimum causam fuisse, quod a fide Patrum, ut Basilius ait ⁜ (d) , Romae accepta discesserunt. Ut enim Socrates et Sozomenus scribunt ⁜ (e) , antequam canon ille pronuntiaretur, quo Semiariani, seu Macedoniani proscripti sunt, Imperator cum episcopis partis ipsius omni ope adnitebantur, ut Eleusium, et qui cum illo erant, ad partes suas traducerent, revocata illis in memoriam legatione, quam olim ad Liberium [Col. 0218A] Romanorum episcopum miserant per Eusthatium, nec recte eos facere, qui cum consentientem fidei doctrinam semel agnoverint, iterum nunc ea, quae ab ipsis decreta sunt, subvertere conentur. Unde enim Constantinopoli congregati episcopi doctrinam illam fidei consonam esse cognoverant, quam ex anteacta apostolicae sedis sub Liberio definitione, et judicio, cui Macedoniani ipsi sese submiserant? Illa itaque eorumdem episcoporum sententia, pro alienis a fide censebantur ante ipsum concilium, fidesque a Liberio proposita, irreformabilis, atque irretractabilis dogmatis, eorum judicio vim assumpserat. Erit-ne igitur qui putet illos in synodum congregasse sese, ut definitionibus illis assensu suo robur conferrent, et auctoritatem? At, inquit scriptor ille quisquis sit, [Col. 0218B] Constantinopolitani Patres, relatis iis, quaeque circa fidem, quaeque circa disciplinam a se decreta essent, id tantum postulant, ut Damasus, et qui cum ipso erant, episcopi, secum collaetentur, atque ita futurum aiunt, ut cum verbum Dei communi consensu stabilitum, et Christiana inter nos charitas confirmata fuerit, desinamus id dicere, quod ab Apostolis condemnatum est, Ego quidem sum Apollo, ego autem Cephae. Videt eruditus lector, ut in communi consensu verbi interpretationem ac fidei stabilitatem collocent. Hae litterae non ad Constantinopolitanum primum concilium pertinent, sed ad alterum quemdam conventum sequentis ab hoc anni, ad quem earum discussionem rejicimus. Verum non id quaerimus, an Constantinopolitani Patres apostolicae sedis definitionibus consenserint, [Col. 0218C] ut facere tenebantur, sed an dissentire potuerint. Id vero est, quod sibi minime concessum putant, ut ex Socrate et Sozomeno audivimus. Quamobrem ex hoc loco, detortisque a recto sensu verbis nullum sententiae suae praesidium capere idem scriptor potest.

II. Caeterum, quae fuerit Constantinopolitani concilii erga primam sedem observantia, et obsequium, ex quinto ejus canone non obscure colligitur. Ait itaque canon: De tomo Occidentalium etiam eos suscepimus qui unam, Antiochiae, Patris, et Filii, et Spiritus sancti divinitatem confitentur. Quaeritur inter eruditos quid intellexerint concilii Patres sub Occidentalium tomo; variasque in sententias itum est, quae apud de Marca, Valesium, Lupum, Tillemontium, Caveum, [Col. 0218D] atque alios legi possunt. Ego tamen ad veritatem accedere puto Baronii ⁜ (f) opinionem, qui sub his verbis indicari censet regulam seu confessionem fidei a Damaso Romanaque synodo expositam, de qua superiori anno egimus. Antiochenos enim Catholicos duplicis generis fuisse constat: alios, qui unam divinitatem, ac tres hypostases, alios vero qui, hypostaseon voce repudiata, divinitatem unam ac tres personas profitebantur; atque illi Meletium, hi vero Paulinum episcopum sequebantur. Ad primi generis Antiochenos quod attinet, nulla apud episcopos Constantinopoli [Col. 0219A] congregatos controversia esse poterat, quin Catholici forent, atque ad communionem recipiendi. Canon itaque ille secundi generis Antiochenos respicit, quos ad communionem recipiendos esse jubet, quamquam tres hypostases minime profiterentur, cujus rei causas alibi exposuimus. Cur vero Occidentalium tomi hic mentio est, aut quis hic tomus? Occidentalium voce Romanum unum pontificem velut eorum caput, et e synodo sua plerumque scribentem, a Graecis designari solitum, tam certum est, quam quod certissimum: vid. cap. 20. Nemini praeterea obscurum est tomi vocabulo significari dogmaticas definitiones ab eo propositas. Hinc Basilius ⁜ (a) alias Damasi litteras ad Orientales scriptas Occidentalium tomum vocat, atque eas veluti ad fidei normam [Col. 0219B] provocat.

Hoc igitur loco agebatur de aliqua definitione Romani episcopi, ejusque concilii, quae ad eorumdem Antichenorum causam pertineret; at Damasus anathematismo 20 et 21, sublata trium dicendarum hypostaseon necessitate, eos perfecte Catholicos esse pronuntiaverat, qui unam divinitatem, potestatem, majestatem ac gloriam Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ac tres veras, aequales, semper subsistentes personas profiterentur. Haec vero erat eorum Antiochenorum fides, ut ex Hieronymo ⁜ (b) , Nazianzeno ⁜ (c) , ac ex Paulino ipso constat, eaque formula Antiochenae synodo adjecta, quam coram Athanasio professus est. Ille igitur Occidentalium tomus aliud nihil est in Constantinopolitano eo canone, quam [Col. 0219C] celebris illa Damasis ecthesis, quam episcopi illi cum pro lege haberent, eos quos antea pro alienis habuerant, complectuntur, velut ad ejus normam egregie Catholicos. Id vero est quod praeter Damasi ipsius acta a Sarazanio publicata, Eutychius Alexandrinus aperte asserit apud Renaudotium ⁜ (d) , ac synodicus libellus non obscure indicat, cum ait, eum pontificem, collecta Romae synodo, divinum decretum edidisse, et ad eam quae Constantinopoli cogebatur, emisisse synodum ⁜ (e) .

Hunc ego canonem, ut obiter dicam, Meletio auctore, cujus magna erga sedem apostolicam observantia profecto fuit, conditum fuisse puto, dictamque ea occasione Nazianzeni orationem 13 de Pace inscriptam. Elias Cretensis eam refert ad eamdem [Col. 0219D] causam, ob quam oratio 12 habita fuerat, ad sublatum nempe Monachorum, qui ab ejus parte discesserant, schisma. Billius qui merito observat plures esse locos, qui neque ad eam causam, neque ad id temporis referri possunt, ab Eliae opinione discedit, sed a judicio abstinet, neque ipse indicat, qua occasione, quove tempore dicta videri possit. Tillemontius itaque ⁜ (f) eam Constantinopoli dictam putat, post Valentis obitum, ac collatum non diu antea Theodosio imperium, quod profecto nemo negaverit, qui orationem ipsam prope finem attente [Col. 0220A] legerit. Censet etiam eo loco agi de Antiocheno schismate tunc sublato, ac mutua dissidentium concordia extincto, quod certum omnino est; nam Gregorius de reintegrata charitate gaudio affectus, ad Arianos sese convertens, qui anteactam dissensionem Catholicis probro verterant, Ubi sunt, ait, igitur, qui res nostras tam bene, quam male se habentes, observant, non ut judicent, sed ut improbent. Agite igitur . . . . ad concilium vos etiam exosi vocamus, ut pudefacti, victique recedatis, cognita nimirum ex eo ipso quod aegrotavimus, nostra sanitate . . . . Non enim de Deitate dissensimus; sed ordinis et disciplinae causa certavimus: nec de eo inter nos contentio extitit, utra impietas eligenda esset, eane quae Deum contrahit, an illa quae Spiritum sanctum dumtaxat, vel Filium [Col. 0220B] quoque ipsum a divina essentia distrahit . . . . Quibus profecto verbis Paulinianos ac Meletianos respicit, eosque omnes perfecte Catholicos et integrae fidei fuisse ait, quamquam alii ob reticentiam trium hypostaseon de Sabelliana haeresi, alii vero, ac si Ariani et Macedoniani essent, calumniose traducerentur, ob retentam cum iis societatem. Tum pergit: Nostra non eadem ratio est. Nam quod ad divinitatem attinet, inter nos consentimus, labiumque unum, et vox una fuimus . . . . Verum aliis de rebus contentio inter nos fuit. Male etiam id quidem, non enim inficiabor: Nam cum fieri non posset, quin aliquid, homines cum simus, peccaremus, nostrum hoc erratum fuit, quod nimio pastoris amore affecti sumus, nec ex duobus bonis utrum magis expetendum esset [Col. 0220C] reperire potuimus; quousque in hoc convenimus, ut UTRUMQUE PARI IN LAUDE et admiratione poneremus. An vero quid clarius, et exprimendo Antiocheno schismati et concilio, quod tunc habebatur designando, aptius quid dici poterat? At quamquam vir exquisitae diligentiae ad veritatem propius accesserit, fallitur tamen, cum putat agere Gregorium in ea oratione de peculiari suae Ecclesiae dissidio; ex cujus clero cum aliquis, aut Meletio, aut Paulino tantum, communicandum crederet, a Nazianzeno ipso, qui se designat candidi ac probi patris nomine, secessionem fecerat, ac deinde ad eum redierat, quem proinde Gregorius filii obsequentis loco habet: nam si quis orationem illam recte perpendat, facile dijudicabit, Tillemontii interpretationem nullo fundamento [Col. 0220D] niti: siquidem Nazianzenus utrique parti communicaverat. Deinde candidus ille, ac probus pater Gregorio tunc dicenti assidebat cum obsequente sibi filio. Ille praeterea ante Gregorium de pace verba fecerat. Alius itaque ab ipso Gregorio ille esse debet. Postremo probum illum ac candidum patrem et obsequentem filium sibi assidentes, et mutuum sibi ipsis ornamentum afferentes ait. Id vero ea qua erat humilitate ac modestia Gregorius minime de se diceret. Ego itaque hoc loco, atque iis verbis de Meletio et Flaviano, quem Meletius non diu antea ad [Col. 0221A] presbyteratus ordinem evexerat, agi puto. Hunc igitur, probi ac candidi patris, illum vero filii obsequentis nomine appellat ac designat. Uterque Gregorio tunc dicenti assidebant, ac mutuo sibi ipsis ornamento erant, quia Flavianus Meletium ad regiam urbem secutus fuerat. Meletius tandem vir simplex, apertis moribus, et vultu placidus, tum pro pace laboraverat, tum paulo antea, ut erat eorum temporum mos, ad populum de eadem sermonem habuerat ⁜ (a) , eos igitur veluti pacis et concordiae eo concilii canone restitutae auctores, sibi tunc dicenti assidentes, pro concione laudat, atque hoc est, ni fallor, certum minimeque obscurum ejus orationis argumentum. Atque hinc etiam lux affulget ad cognoscendam causam, ob quam oratio 14, quae [Col. 0221B] similiter de pace inscribitur, recitata est. Nam cum divinus ille vir, concordiam vixdum sartam, iterum ac turpiter abruptam, et publicas ac Deo teste confirmatas pactiones in irritum missas doleat, aperte intelligimus habitam fuisse ad episcopos Constantinopoli congregatos, postquam, Meletio defuncto, de subrogando contra vim pacti in ejus locum Flaviano agi coeptum est, eamque esse illam ipsam, cujus a se ea occasione dictae meminit in carmine de vita sua.

III. Ad canonem 3, alias 4, transitum facio, quo scilicet Maximi Cynici ordinatio in irritum mittitur, qua etiam in re Damasi sententiae concilium obsecutum est. Hinc vero factum ut Aegyptii et Macedones episcopi, quos inter Acholius recensendus est, [Col. 0221C] quamquam Gregorii Nazianzeni episcopatum improbare visi sint, ac violatos ob ejus translationem canones, causarentur, nihil tamen pro eodem Cynico, aut contra ejus exauctorationem moverint. Quin potius haec ab illis gerebantur, non tam odio ejusdem Nazianzeni, vel ut in ejus throno alium collocarent, quam ut iis qui illum episcopum Constantinopoli constituerant, dolorem aliquem, ut ipse ait ⁜ (b) , inurerent. Ex quo discimus Maximum ipsum ad hoc usque tempus, neque in Italiam venisse, neque aliud quidpiam egisse apud Damasum et Occidentales episcopos, quo rebus suis opem ferret. Caeteros autem concilii canones omittimus, tum quod nihil ad eum pontificem sedemque apostolicam pertineant, tum quod dubium adhuc sit, an ex iis nonnulli ad hoc [Col. 0221D] ipsum concilium, an vero ad aliud quodpiam, referri debeant, quod vero propius videtur.

IV. Agendum itaque superest, de ordinatione Flaviani, et Nazianzeni abdicatione, quae sunt ejusdem concilii pars et accessio. Meletio ante ejus finem defuncto, Paulinus, vi pacti quod juratum fuerat, Antiochenam Ecclesiam retinere solus debuerat. Id censebat Gregorius, atque ut haec sententia obtineret, totis eloquentiae viribus adlaboravit, ea prae [Col. 0222A] caeteris ratione usus, quod venia fortasse dignum videri poterat Occidentales ab Orientalibus molestia aliqua affici, quousque nondum manifestum fuerat, an illi Meletium, dum viveret, pro Antiocheno episcopo habituri essent, atque excepturi ⁜ (c) . At cum iidem illum excepissent, ac parta utrinque pace, res in tranquillitate, Dei beneficio, positae jam fuissent, alios ab Orientalibus animos induendos, ac nihil omnino innovandum ⁜ (d) . Verum episcopi illi, tumultu, clamore, ac turpi etiam arte effecerunt, ut sapientissimo Gregorii atque aliorum graviorum Patrum consilio posthabito, unico praesuli, praesul novus opponeretur, atque ut Flavianus Paulino superpositus potius quam successor vacanti Ecclesiae datus esse videretur. Rem omnem ab eodem Nazianzeno [Col. 0222B] in carmine de vita sua atque alibi elegantissime descriptam, praeterea recitant Baronius, Tillemontius, atque alii, ut nihil opus sit illam iterum a me recantari. Minime tamen impetrare a me possum, quin iterum asseram Theodoretum nimio suo erga Flavianum studio abreptum fuisse, cum episcopos illos, quos Gregorius gracculorum ac vesparum nomine compellat, tueri voluit per apertam adversus Paulinum calumniam, haec scribens ⁜ (e) : Paulinus quidem praesulatum Ecclesiae illius sibi vindicabat: sed reclamavit antistitum coetus, rationi consentaneum non esse dicens ut qui Meletii consilia respuisset, post ejus obitum sedem illius acciperet. Nam si Meletius et Paulinus pacto convenerant, ut qui eorum alteri superstes esset, Ecclesiam integram [Col. 0222C] administraret, falsum profecto est, Paulinum Meletii consilia concordiae restituendae idonea respuisse. Hinc Gregorius, cujus testimonium nemo repudiaverit, aliam, eamque prorsus ridiculam, causam affert cur sequior illa, quamquam major episcoporum pars Flavianum Meletio subrogandum censuerit. Quamobrem si Flavianus ipse, ne episcopatum illum aut ambiret, aut sponte oblatum acciperet, juramento sese obstrinxerat, nulla est ratio cur juramenti religionem sprevisse non videatur, cum nedum se eligi et ordinari Antiochenum episcopum passus est, sed tanta deinde contentione sedem retinere studuit. Neque, quod Graeca Ecclesia ejus inter sanctos memoriam colat, aestimare debemus nullius eum peccati reum fieri potuisse, quod deinde [Col. 0222D] poenitentia aliisque virtutibus eluerit.

Hosce itaque improbos episcopos et tumultuarios coetus cum abhorreret Gregorius, de regiae civitatis episcopatu dimittendo consilium cepit, quod post adventum Aegyptiorum ac Macedonum episcoporum exsecutus est, tunc scilicet, cum manibus Flaviano tandem impositis, nulla amplius supererat tentatae ab eo concordiae spes. Flavianus enim ordinatus est, ut ego puto, medio illo tempore, quo Gregorius, [Col. 0223A] nondum resignatione facta, a domo Ecclesiae secesserat, seque abdiderat, ne malis, ut ille ait, conventibus adesse cogeretur ⁜ (a) . Nam cum orationem valedictoriam ad Patres 150 habuit, exemplum se relinquere professus est, quod si nonnulli imitarentur, ac thronis cederent, non facturi essent jacturam, sed habituri supernam cathedram multo sublimiorem, ac tutiorem. Ex quibus non obscure colligi potest, Flavianum ipsum, qui hoc loco perstringitur, episcopum, cum haec Nazianzenus diceret, jam creatum, ac in throno collocatum fuisse. Flavianus deinde, si Sozomeno credimus, auctor imprimis fuit, ut Nectarius Gregorio ipsi succederet. Quid autem de utraque hac ordinatione Damasus senserit, dicam sequenti anno.

[Col. 0223B] Me non latet ⁜ (b) Tillemontium scribere, ab episcopis sedi suae redditis, atque deinde Antiochiae in eum finem iterum congregatis, impositas Flaviano manus. At ille quaerit opinioni suae praesidium, unde illa destruitur, ut alio loco probatum dedi. Deinde haec viri docti sententia receptae tunc disciplinae minime consentanea est. Nam episcopis, qui aut defuncti, aut in plena synodo dejecti fuerant, alter dabatur, et consecrabatur eodem in loco ac ab eadem plena synodo successor: cujus rei a Nicaena, quae Philogonum, Constantinopolitana ipsa, quae Nectarium, Ephesina, quae Maximianum Chalcedonensi, quae alium Dioscori loco, ac sexta, quae Theophanem consecravit, exempla peti possunt. Unum pro Tillemontio praesidium videtur [Col. 0223C] capi posse ex ejusdem Constantinopolitanae Synodi actis, quibus Flavianus ipse subscribit, ut presbyter. At qui ex hujusmodi subscriptionibus aliquod ad suas opiniones confirmandas argumentum trahunt, nae ii prorsus e tenebris lucem quaerunt, ut idem Tillemontius alio loco probat ⁜ (c) , ego vero puto duo habita fuisse, ac distingui oportere concilia, quae est plurium doctissimorum hominum sententia, Socratis ac Sozomeni testimonio non obscure confirmata. Primum non adeo frequens: alterum multo frequentius. In primo Maximum exauctoratum, ac confirmatum Meletio praeside in sede Gregorium. In altero, cui Gregorius aliquando praefuit, Flavianum ordinatum, ac deinde Nectarium, editosque aliquot praeterea canones: utriusque [Col. 0223D] autem subscriptiones, et canones in unum deinde collatos, ac ex duplici unum effectum ac reputatum. Hinc factum, ut Flavianus, qui Meletio vivo, primo subscripserat, ut presbyter, alteri illi, iterum subscribere postquam ad episcopatum evectus [Col. 0224A] est, minime sibi necesse duxerit. At de hoc concilio rebusque ad illud attinentibus iterum agendum erit sequenti anno.

I. De Aquileiensi concilio scriptisque ab illo synodicis epistolis, priores duae ad Gratianum recensentur et expenduntur, ad eorum temporum historiam illustrandam. II. Gratiani imperatoris rescriptum ad Aquilinum vicarium affertur et illustratur. Neutonus notatur, et Anonymi Amstelodamensis impudentia castigatur. III. Tertia Aquileiensis ejusdem concilii epistola expenditur et explicatur. IV. Priscillianus Romam venit, ut se purget. Quesnellius et Dupinius refelluntur.

[Col. 0224B] I. Non diu post Constantinopolitanum concilium, Aquileiense congregatum est, ac mense Septembri absolutum. Ex illo igitur, quod si non frequentia, dignitate saltem, ac sanctitate episcoporum qui adfuerunt, celeberrimum inter concilia locum tenet, ego ea dumtaxat colligam, quae ab instituto meo haud aliena sunt, atque ad Damasum attinent.

Praeter ejus Acta, quae a Chiffletio frustra sollicitata sunt, tres exstant epistolae, quarum geminae ad Gratianum Occidentis imperatorem, altera ad Theodosium pertinet, quamquam earum inscriptio omnibus communis sit. Memorantur priore epistola ea quae ad fidem spectant, et confecta in concilio fuerant: depositos scilicet Palladium et Secundianum, episcopos Arianos, atque Attalum presbyterum concilio [Col. 0224C] ipso praesentes. Palladii et Secundiani mentio est in litteris Singedunensis conciliabuli, et in Germinii ad eas responso, anno 366 jam labente scriptis: at Secundianus nondum promotus ad episcopatum fuerat ⁜ (d) . Presbyterum Attalum Aquileienses Patres Juliani Valentis discipulum vocant: Valentem vero ipsum, quamquam non longe abesset, concilium declinasse scribunt, ne eversae patriae, perditorumque civium causas praestares in eo teneretur ⁜ (e) . Hic post proditam, ut Ambrosius ait, Gothis patriam, in Italiam secesserat, eamque contaminare, et inficere conabatur constitutis variis in locis, falsis suae sectae episcopis, atque hoc ipso anno, et tempore, quo concilium congregatum fuerat, Mediolani latebat, Justinae forte praesidio tutus. Hunc igitur a Gratiano petunt ut domum suam repetere jubeat, atque florentissimas [Col. 0224D] Italiae civitates ea peste liberet.

In altera ejus concilii epistola de Ursicino agitur, eaque eodem tempore, quo prior, scripta ac legatis abeuntibus tradita est, ut eidem Gratiano redderetur. [Col. 0225A] Postquam igitur decretis suis se providisse putaverant, ne duo illi, qui juxta angulum ripensis Daciae, Nicaenum concilium oppugnare ausi fuerant, amplius latere ac venenum Arianum afflare possent, aliud se negotium curare debuisse aiunt, gravissimum sane, ac magnam ipsis sollicitudinem afferens, quippe quod Ecclesiae corpus toto orbe diffusum turbare posset. Eorum vero verbis exprimam, quid hoc fuerit. Licet frequenter compererimus Ursinum non potuisse obrepere pietati vestrae, quamvis quietum nihil esse patiatur, et inter bellicas necessitates obreptio importuna tentetur, tamen ne sancta mens vestra animique tranquillitas, quae omnibus consulere gestit, importuni hominis simulata adulatione flectatur, deprecandos vos, et obsecrandos, si dignanter ducitis, aestimamus, non [Col. 0225B] solum praecaventes futura, sed etiam praeterita, quae jam ipsius temeritate gesta sunt, perhorrescentes. Nam si aliquam viam nactus fuerit audaciae, quid non ille confundat? . . . . et ideo petimus, et rogamus, ut obripiendi ei adimere dignemini facultatem. Ursinus itaque Valentiniani rescripto, quod anno 371 datum diximus, pridem relaxatus a certo constitutoque exsilio, Mediolani sedem fixerat, ac cum Juliano Valente, qui etiam eo deinde secesserat, in sceleris societatem coierat. Inde vero ad Romani concilii preces anno superiori abire coactus, et in Galliam relegatus, Gratianum tunc bello Alamannico occupatum adire potuit, atque omni suo suorumque studio agere, ut imperatorem illum flecteret, suasque in partes traheret. Obsecrantur itaque, ut seditiosum illum, Arianorum socium, [Col. 0225C] ac sceleratum hominem a se rejiciat, atque eo facto Ecclesiam tutam tranquillamque servet. Hoc vero consilium, atque hanc agendi rationem eo magis Gratiano necessariam scribunt, quo Ursini animus apertius sese prodiderat. Eo ipso enim tempore, quo ille imperatori in Galliis molestus fuerat, Romanam quoque Ecclesiam, civitatemque adversus Damasum concitabat, missis distributisque per Urbem litteris per Paschasium quemdam, seditione plenis. Hinc praefectus Urbis, a quo curandum erat ne quid civium quies detrimenti caperet, iis de rebus Gratiano ipsi retulerat, ac populus Romanus cum haec Aquileiae scribebantur, pendebat incertus, ac rei exitum exspectabat. Hujus Paschasii, cum in hisce litteris dumtaxat mentio sit, nihil mihi occurrit [Col. 0225D] quod addam: quia tamen abscisus dicitur, illum eunuchum fuisse intelligo, quod hominum genus impudens, atque ad omnia audax esse solet. Nunc si haec conferantur cum epistola Romani concilii, quam superiori anno adscripsimus, nemo dubitaverit quin una eademque res utrobique agatur, ne scilicet Damasus Ursini ejusque similium fraudibus ac calumniis deinceps pateat, ac praeterea facili negotio intelligitur unam epistolam diu ab altera distare non posse. Cum igitur Gratianus tunc bello occupatus, neque ad Romani concilii, neque ad praefecti Urbis litteras rescribere potuisset, ideo [Col. 0226A] Ambrosius, aliique eorum plures, qui eidem concilio adfuerant, tunc Aquileiae positi, scribendum iterum censuerunt, rogandumque imperatorem, ut provide pro rerum necessitate consuleret: quod tamen extra Damasi ipsius consilium sententiamque non ego factum crediderim. Nam quod Acholius in eodem concilio, legati munere functus sit, nonnullorum opinio est, quam ipsa synodi acta destruunt.

II. His itaque litteris Gratianus excitatus est, ut hoc anno rescriptum daret ad Aquilinum, ut videtur, urbis vicarium, Cod. Theod. lib. XVI, tit. 2, l. 35, memoratum, confirmatumque, quo tum Romani, tum ipsius Aquileiensis concilii postulatis fecit satis. Hoc ex vaticano codice magnus Annalium parens ad an. 381, tum deinde magis correctum Sirmondus, postremo [Col. 0226B] Coustantius edidit inter Damasi epistolas. Obscurum illud identidem, perplexumque est, sive ob aliquod transcriptorum vitium, sive ob stylum ipsum, qui Gallicano cothurno perpetuo assurgit. At eorum, quae continet, haec summa est: Se pridem dedisse litteras ad Simplicium quondam vicarium, quibus jubebatur: primo ut omnes, qui impios coetus, profanata religione tentarent, ad centesimum Urbis milliare pellerentur, ubi pertinax furor ab obsequentibus destitutus, in ejus tantum perniciem rueret, qui solus erraret; secundo ut condemnati judicio recte sentientium sacerdotum, reditum ad Ecclesias, quas contaminaverant, non haberent, ac redintegrationem judicii frustra apud imperatorem precarentur. Prima hujus ad Simplicium rescripti pars Donatistas, Luciferianos, [Col. 0226C] ac Novatianos perstringit, ac cum iis omnibus communione junctos Ursinianos. Alteri vero ejusdem capiti, Florentium Puteolanum, ac Parmensem episcopum, postquam a Romana secunda synodo sub Damaso collecta damnati fuerant, causam dedisse puto. Simplicium siquidem vicarii Urbis officium administrasse scimus Gratiano A. III et Equitio coss., anno scilicet 374 ⁜ (a) , atque ita Valentiniano adhuc vivo. At Valentinianus Ursicinianos, dumtaxat, et rebaptizantes legibus suis coercuit ⁜ (b) , ad hos enim Augustinus scribit: Huic, Joviano, successit Valentinianus: legite quae contra vos jusserit. Hujus itaque furfuris et pertinaciae homines, ultra centesimum lapidem, episcopos vero ab earum Ecclesiarum, a quibus depositi fuerant, finibus expellere Simplicius a Valentiniano et Gratiano jussus fuerat. Quaerunt [Col. 0226D] nonnulli cur hic Parmensis episcopus inclytae Urbi proximior a Gratiano dicatur, atque ideo perniciosior, quam Florentius. An vero Puteolanus non erat Romae proximior? Inclytae igitur Urbis appellatione Tillemontius ac Coustantius Mediolanum potius quam Romam designatam putant, quod ego verissimum existimo, quamquam ad hoc probandum, idoneam rationem non afferant: observandum siquidem est, Urbis praefectos ac praefectos praetorio, inclytas potestates per excellentiam dictos ⁜ (c) . Eodem igitur jure nihil obstat quominus inclytarum Urbium nomine eas [Col. 0227A] intelligamus, in quibus illi residere ac jus dicere consueverant: sed iterum ad rem.

Nec Donatistas tamen, nec Ursinianos ad centesimum ab Urbe lapidem pulsos, nec Puteolanum et Parmensem episcopos ab earum Ecclesiarum finibus trusos scimus: sive quia idem Simplicius aliis gravioribus occupatus, hoc negotium neglexerit, sive quia non diu post hoc mandatum, munere abiverit, alii vero, qui deinde successerunt, ut Aquilino contigit, privatae gratiae, ut Gratianus ait, imperiale hoc praeceptum condonaverint. Hinc ea judicum ac ministrorum socordia freti, Donatistae qui expelli debuerant, Claudianum ex Africa in Urbem evocaverant, ut iis loco episcopi praeesset, in eaque ille hactenus residebat, spretis imperatorum legibus; Ursiniana [Col. 0227B] vero factio, quae extra centesimum trudenda fuerat, audaciam adversus Damasum receperat, ac populum Romanum sollicitabat, eoque exemplo episcopi nonnulli, qui aut jam damnati fuerant, aut quos damnari oportebat, ejusdem Damasi Romanaeque synodi definitiones nihili pendebant, ac sedes, a quibus depositi fuerant, per scelus ac seditiones, et popularem emptam pretio gratiam, aut retinebant, aut repetere audebant.

His igitur gravissimis calamitatibus, partim se jam providisse, partim vero se nunc occurrere, hoc rescripto Gratianus significat. Nam quoad Ursinum attinet, qui fuerat potissimum in causa cur Romanum, et Aquileiense concilium ad eumdem Gratianum scriberent, eum Agrippina secessione tunc cohiberi ait, ne [Col. 0227C] motus aliquos inquietos exerceat. Cum vero imperator sese quodammodo purgare videatur, quod inquietum illum hominem, per occursantes obtundentem saepius, quam monentem audiverit, id scilicet eo consilio a se factum asserens, ut ad saniora pertraheret, suaderetque ut sectatores abjiceret, duo hinc colligi possunt. Primo hoc rescriptum videri datum post Aquileiensis concilii litteras, quibus ob eam causam facilitatem nempe suam, perstrictus fuerat, atque ideo huic ipso anno, quo Baronius illud collocat, secus ac alii censent omnino alligandum. Secundo Ursinum ipsum, qui anno 379 suas cum Juliano Valente vires contra Ecclesiam Mediolani junxerat, extra Italiam trusum, ac certis exsilii finibus conclusum fuisse eo, quod inter annum 379 ac 381 interjacet, temporis spatio. [Col. 0227D] Cum vero illum, ejusque amicos sibi occursantes Gratianus in Galliis a se auditos scribat, facile intelligimus hoc contigisse anno 380 jam provecto, cum scilicet Sirmio redux eo profectus est, ut bello Alamannico vacaret ⁜ (a) , eaque est ratio cur Ambrosius ait Aquileiensis concilii nomine, inter bellicas necessitates obreptionem importunam tentari. Verissimum itaque est quod cl. Muratorius ait: ⁜ (b) Ursinum sero admodum in Galliis exsulasse; quamquam haud satis feliciter, ut alio loco dixi, hinc conjiciat, eum in cathedra Neapolitana sedere potuisse ante Severum. Cum igitur Ursinus factionum dux, Isaac praeterea [Col. 0228A] antiquus Damasi calumniator, procul ab Urbe positi, certoque exsilio conclusi nihil amplius efficere per se possent, quo pax Ecclesiae turbaretur, reliquum erat, ut etiam de caeteris aliquid gravius statueretur: jubet itaque Aquilino, ut leges exsequatur in eos quos rescriptum nominatim complectebatur, ac rebaptizantes, Ursinianos, omnesque alios, quos episcoporum judicia, hujusmodi turbarum reos ostenderent, ultra centesimum milliare ab Urbe depellat; depositos vero episcopos ab earum civitatum finibus extorres faciat, quarum plebem, vel Ecclesias sive per se, sive per alios sui similes vexant, piaculo neglectae sanctionis, nisi paruerit, obstringendus. Caeterum si Parmensis episcopus Romanae synodi decreto damnatus fuerat, si ea civitas vicario Italiae suberat, hinc primo colligas, [Col. 0228B] frustra contendi suburbicarias Ecclesias eas esse dumtaxat, quae suburbicariis provinciis includuntur. Deinde vides quantum ex eo facto momenti accedat conjecturis illis, ac rationibus, quibus Bacchinius, serius ac alii putant, ortam censuit Mediolanensis episcopi per reliquas vicariatus Italiae provincias jurisdictionem.

Ut vero ejusdem Damasi securitati magis consuleret, ac caeteri in eo, quo par erat, erga apostolicam sedem officio continerentur, duo praeterea statuit imperator: primo ne quis scilicet sive ob pravitatem morum, sive ob calumniae crimen infamis, aut episcopos accusare, aut testis contra illos esse possit; secundo ut qui Damasi judicio sistere se noluisset, ac contumax fuisset, cum damnatus ab eo, quinque aut [Col. 0228C] septem episcoporum habito consilio depositusque esset, si Ecclesiam, a qua dejectus fuerat, retinere pergeret, ad urbem Romam sub prosecutione, fida scilicet atque idonea custodia, per praefectos praetorio Galliae, et Italiae, Proconsules et Vicarios transmitteretur. Quod si quis item contumax episcoporum judicium spreverit diffugeritque, eadem publica auctoritate ad idem episcopale judicium remitteretur. Constat igitur licuisse Romano pontifici episcoporum causas in prima etiam, ut aiunt, instantia cognoscere extra suburbicarias provincias, per Gallias scilicet et Italiam totam, ejusque hoc jus ab imperatore ipso assertum confirmatumque fuisse, nisi illae ad episcoporum provinciae synodum delatae antea fuissent. Minime diffiteor tamen, quin hoc eodem rescripto statui videatur, [Col. 0228D] eas quae in longinquioribus partibus emergerent, a metropolitanis cognoscendas esse, nisi metropolitanus ipse suspectus esset. At quae sint longinquiores illae partes, aut certo definire nemo poterit, aut saltem constat, nullam in re de qua agitur, intra Galliarum et Italiae praefecturas provinciam, in longinquioribus partibus positam dici posse; siquidem Gratianus earum praefectis aperte imperat, ut episcopos, qui Romano pontifici aut non paruerint, aut ejus judicium diffugerint, ad urbem Romam etiam invitos pertrahant. Sed haec cum a meo instituto aliena sint, attigisse satis sit.

[Col. 0229A] Newtonius ⁜ (a) huic Gratiani rescripto Petri successorum in tota Ecclesia primatus originem attribuit: atque hinc Romanum pontificem repraesentatum scribit sub undecimo cornu Danielis cap. VIII, cujus deinde durationi annis nescio quot praestitutis, judicium postremum futurum inquit. At si haec serio scripsit, aliud nihil consecutus est quam ut magnam tum civilis, tum ecclesiasticae historiae inscitiam proderet, augeretque numerum prophetarum ex grege sectariorum, in quorum ore dedit Deus spiritum mendacii. Anonymus vero historiae Romanorum pontificum consarcinator, Gratianum ipsum vecordiae incusat, quod ea lege nedum Romanos eosdem pontifices a sua ac caeterorum imperatorum jurisdictione subtraxerit, verum etiam illam, qua deinde [Col. 0229B] abuterentur, in eos transtulerit. Si enim transfugae huic fidem habes, cum Romanus episcopus ad forum saeculare tunc trahi posset, nondum fuerat ante hoc tempus supremus Ecclesiae judex: hoc Damasi exemplo probatum putat, quem primum synodale judicium ab imperatore postulasse inquit, ut saecularium magistratuum sui conscius severitatem atque integritatem declinaret, quamquam deinde, cum neque apud synodum, neque apud civiles ipsos magistratus purgare se posse confideret, ad ipsum principis consistorium velut ad asylum, confugiendi consilium postremo ceperit. Profecto si putidum hoc bibliopolae mancipium ob singula mendacia notari deberet, nullus esset orationi finis; nam quot uno hoc in loco dolos consuat, fallaciasque nectat, facile [Col. 0229C] aperteque deprehendet, qui Romani concilii et Aquileiensis litteras, ac Gratiani ipsius rescriptum ad Aquilinum, cum his ejusdem anonymi dictis conferat. Caeterum, quod ad divinam Romanorum pontificum, episcoporum, ac sacerdotum, sacrorumque omnium ministrorum exemptionem attinet, eam tam solidis, invictisque rationibus asseruerunt complures scriptores catholici ante me, ut iis, quae tam saepe dicta sunt, iterum dicendis, tempus frustra tereretur.

III. Praeter hanc epistolam, quae ad unum Gratianum spectat, eique reddenda fuerat, alteram scripsit Aquileiense concilium, quae ad unum Theodosium et ad Orientales episcopos pertinet, quaeque per legatos ab eo concilio missos allata, ac reddita imperatori fuit, ac plura complectitur, quae ad ejus [Col. 0229D] temporis illustrandam historiam faciunt, si recte advertantur. Primo itaque imperatores laudant, quod eorum pietate factum sit, ut in Occidente vix duo haeretici reperti fuerint: in Oriente vero Arianis ejectis, quod omnes ecclesiae Dei catholicis restitutae sint, atque illae per solos catholicos frequententur: ex quo patet episcopos Aquileiae congregatos de legibus a Theodosio die 10 Januarii, et 30 Julii in eum finem latis, certiores factos, cum scriberent. Tum dolent, crebras inter ipsos catholicos dissensiones, impacatamque discordiam, in causa esse, quominus his beneficiis integre gaudere possint. Cum itaque [Col. 0230A] dissensiones illae inter ipsos catholicos fuerint, eas hoc loco expressas existimare debemus, quas post Meletii obitum ortas fuisse diximus, ac Gregorius Nazianzenus iis lacrymis dignas ait quales, nec olim nec recens quisquam edidit adhuc, ob ullos sortis adversae impetus. Etenim magistri plebis, atque antistites sancti datores Spiritus, et qui thronis fundunt ab altis verba, queis paritur salus, tanto furore se petunt ipsi invicem, tumultuando, contrahendo copias, carpendo sese mutuo linguis, effere saliendo, mentis ut solent, sanae impotes, praedando quos quis ante praedari queat rabida imperandi dum tenet mentes sitis orbem universum prorsus, ut divulserint.

Haec igitur omnia, quae ob unam Flaviani ordinationem contigisse Gregorius tum hoc loco ait, tum [Col. 0230B] rursus in oratione ad 150 Patres, cum perspecta haberent Patres concilii Aquileiensis, simulque intellexissent, non levem Paulino injuriam factam, aiunt sese non mediocriter commotos, quod pleraque innovata compererant, quodque ii gravabantur, quos ob perpetuo servatam cum Occidentalibus communionem adjuvari potius oportebat, Timotheum nempe Alexandrinum et Paulinum Antiochenum. Hos enim queruntur eorum dissensionibus urgeri, quorum fides superioribus temporibus haesitabat, eorum scilicet, quos idem Gregorius ἀμφιδόξους et μέσους vocat, ac qui tuentur, quam princeps tenet, fidem. Si vero Timotheus post turpissimas illas excitatas, atque agitatas contentiones, cum suis episcopis Constantinopolim venit, ut sanciendo foederi adlaboraret, si nihilominus [Col. 0230C] eorum hominum molestias ac dissensiones ferre coactus est, planum perspectumque est, aliam non posse excogitari causam, quam unam retentam cum Paulino, rejectamque cum Flaviano ordinato jam episcopo communionem, ac proinde manifestum est, Aquileiense concilium, quidquid Tillemontio ac Florido visum sit, nihil latuisse eorum, quae constantinopoli decreta, ac confecta jam fuerant, hoc autem si constat, contra vero si nihil de Maximi Cynici exauctoratione, si de Gregorii inthronizatione, si de Nectarii ordinatione nihil prorsus in hisce litteris afferunt, dijudicare ipse potes, quid Ambrosius, caeterique ejusdem concilii Patres iis de rebus censuerint. Sed ut eo revertar, unde breviter digressus sum, hos dubiae fidei Orientales episcopos optat Ambrosius [Col. 0230D] suae, atque aliorum Occidentalium communioni adjungi, dummodo integrae sinceraeque fidei illi sint, ac vetustae communionis sociis, Paulino scilicet ac Timotheo, eadem praerogativa servetur, quos ejusdem juris participes esse volunt, sive quia communis societas nullam habere debet offensam, sive quia cum Occidentales utriusque partis, Meletianae scilicet, et Paulinianae, litteras dudum accepissent, utrique communicaverant, nullaque erat causa, cur unam modo prae alia eligerent. Ut illam igitur, qua ipsi cum omnibus utebantur, inter utriusque partis catholicos pacem conciliarent, pridem se deliberasse [Col. 0231A] addunt, de mittendis ex suo corpore legatis episcocopis in Orientem: at cum hoc captum consilium hostilibus deinde irruptionibus, publicisque tumultibus retardatum impeditumque fuisset, negotium illud per litteras agendum censuerant, quibus Theodosium rogaverant, ut pactum, quo Antiochenum schisma compositum sedatumque fuerat, ratum firmatumque esse vellet, neve pateretur subordinationem aliquam attentari, qua profecto timendum erat, ne illud asperius recrudesceret. Sed eos audire praestat: Sed quia studia nostra tunc temporis habere effectum per tumultus publicos nequiverunt, oblatas pietati vestrae opinamur preces nostras, quibus juxta partium PACTUM POPOSCIMUS, ut altero decedente, penes superstitem Ecclesiae permanerent nec aliqua superordinatio [Col. 0231B] attentaretur. Hic liquet igitur, primo illas Occidentalium preces oblatas imperatori fuisse, quia hostiles irruptiones ac publici tumultus vias interceperant, ne legati mitterentur; secundo postquam iisdem innotuerat Antiochenum illud pactum, quod medio circiter anno 379 jurejurando firmatum in ea urbe fuisse diximus, necesse itaque est, ut preces ipsas Theodosio oblatas fuisse dicamus anno elapso, bello tamen Gothico nondum confecto ac, ut dixi, ejus synodi Romanae nomine, cui Acacius Meletii legatus adfuit. Sed cum deinceps neque ejus pacti, neque earum precum Theodosio oblatarum rationem habitam fuisse aliquam episcopi Aquileiae congregati cognovissent, ac vix restitutam concordiam, ruptam iterum, dissociatamque in Constantinopolitana synodo, hujus [Col. 0231C] proinde decreta parvifacientes, petimus, aiunt, vos clementissimi et christiani principes, ut et Alexandriae catholicorum omnium sacerdotum concilium fieri censeatis, qui inter se plenius tractent, atque definiant, quibus impartienda communio, quibus servanda sit. Caeterum Aquileienses Patres non in eum finem Orientale plenarium concilium Alexandriae convocari petunt, ut ejus ipsi definitionem in ea causa sequantur. Nam quod ad se attinet aperte asserunt, permansuros se in communione Timothei et Alexandrinae Ecclesiae, neque a pacto, quod Antiochiae jurejurando adjecto initum fuerat, sese quoquo modo discessuros, atque ideo Paulinum pro Antiocheno episcopo perpetuo habituros; in quo vides, quid Occidentales ipsi de propria dignitate ac suffragii praerogativa [Col. 0231D] sentirent. Cur itaque concilium illud convocari petunt? Ratio in iisdem litteris, atque his verbis exprimitur, ne aut aliqui videantur esse posthabiti, qui et pacto, QUOD STARE VOLUMUS, communionem nostram rogarunt, aut ullius pacis et societatis neglecta compendia. Duplex igitur hujus concilii petendi causa: altera, ut eo pacto eorum, qui ad Paulinum et Occidentalium communionem recenter accesserant, rationem habuisse viderentur: plures enim qui Meletii partes secuti fuerant, ab Flaviano ob violatum pactum deinde recesserant ⁜ (a) : altera, ne in Occidentales [Col. 0232A] ipsos dissidii culpa deinceps transferri posset, atque iis iterum exprobrari, quod Orientales negligerent. Videntur tamen in spe optima justaque positi cum scriberent, res Antiochenas feliciorem in Alexandrino illo concilio, secus ac in Constantinopolitano contigit, exitum habituras. Hinc aiunt, id obsecramus, ut cum inter se coetu pleniore tractaverint, etiam auxilia decretis sacerdotalibus vestrae pietatis aspirent, et nobis deferri in notitiam censeatis, ne titubanti nutemus affectu, sed laeti atque securi pietati vestrae apud Deum omnipotentem gratias agamus, non solum quia exclusa perfidia est, sed quia catholicis fides et concordia est restituta. Haec tamen sic accipienda sunt, si Romani deinde episcopi auctoritas accederet. Hinc idem Ambrosius in hac Flaviani causa Theophilo Alexandrino [Col. 0232B] cum suis episcopis, a Capuana plenaria synodo delegato judici scribit, sane referendum arbitramur ad sanctum fratrem nostrum Romanae sacerdotem Ecclesiae, quoniam praesumimus ea te judicaturum, quae etiam illi displicere nequeant: ita enim erit consultum sententiae, ita pacis, et quietis securitas, si id vestro statuatur consilio, quod communioni nostrae dissensionem non afferat ⁜ (b) .

IV. Severus Sulpicius scribit Justantium, Salvianum, ac Priscillianum a Caesaraugustana synodo damnatos, ac Romam profectos, ut apud Damasum objecta purgarent, ne in conspectum quidem ejus admissos esse ⁜ (c) ; quod profecto nemo est, qui non videat uni tantum relationi ad apostolicam sedem de more ab ea synodo mature transmissae tribuendum. [Col. 0232C] Haec eruditi viri ad hunc annum merito referunt; Caesaraugustana enim synodus habita fuit anno elapso circa Septembrem mensem. Priscillianus autem neque statim movit ab Hispaniis, neque iter deinde coeptum prosecutus est diligenter, sed substitit in Aquitania, spargendis perfidiae seminibus ac corrumpendis moribus occupatus. Damasi pietatem ac religionem laudant hoc loco qui sapiunt, animumque gerunt praejudiciis vacuum: at qui vel haeresi patrocinium quaerunt, vel odio in transversum aguntur, Quesnellus nempe, ac Dupinius ⁜ (d) hoc ab eodem factum asserunt metu excommunicationis, qua eadem synodus eos obstrinxerat, qui damnatos illos haereticos in communionem reciperent. Apage deliria: an vero duo illi episcopi recto itinere Romam [Col. 0232D] se contulissent eo consilio, ut objecta apud Damasum purgarent, si non fuissent omnino certi, hoc Romanum pontificem jure uti, ut supremus sit omnium judex in fidei causis? An vero Hosius Nicaenorum ac Sardicensium canonum auctor praecipuus, ac promotor, Hispanos suos ignorare passus fuerat, hanc iis in conciliis confirmatam divini primatus praerogativam? Id ego mihi persuaderi non patiar. Caeterum ut non ex conjecturis tantum, sed ex iis, quae adhuc supersunt monumentis cognoscas, benigne lector, quae fuerit erga Sardicenses canones Hispanae [Col. 0233A] Ecclesiae observantia quarto hoc saeculo, adisis vir. clar. Cajetanum Cennium in eruditis ejus Ecclesiae antiquitatibus ⁜ (a) , qui nobis otium hoc a labore fecit. Cum vero haereticos illos Roma pulsos, cum Mediolanum accessissent, ab episcopo Ambrosio Sulpicius pariter rejectos addat, hinc colligas cum eodem clarissimo auctore, magnam Damasum inter atque ipsum Ambrosium, animorum consiliorumque conjunctionem fuisse, ac Mediolanensem eximiam jam Ecclesiam, Romanae inprimis obsequentem exstitisse. Neque enim puto inter Catholicos, quin vero neque inter doctos a catholica religione alienos esse posse, qui nunc asserant, Gnosticos Roma pulsos Mediolanum confugisse, quod episcopum illum Romano aequalem, aut etiam superiorem existimarent: haec vero utriusque Ecclesiae, quae sub Damaso potissimum [Col. 0233B] et Ambrosio conspicua erat, praeclara conjunctio; cum aucta deinde, atque ad Siricium, Anastasium, Simplicianum, et Venerium propagata fuisset, effecit, ut Africani, Hispanique praesules Mediolanensem episcopum aliquando consulerent, quem non ignorabant Romanae Ecclesiae arctissimo junctum foedere, ac dogmatum, sententiarum, consiliorumque instructissimum et tenacissimum.

I. Damasus ethnicorum senatorum de Ara Victoriae restituenda consilium disturbat, scriptis ad Ambrosium litteris. II. Celebre ab se anno elapso convocatum concilium Romae habet. III. Praecipuae ejus convocandi causae. IV. Orientales se excusant, quominus ad illud accederent, eorumque litterae ex rei tunc gestae serie expenduntur, ac plura observanda proponuntur. V. Cur de Cyrillo Hierosolymitano, cur de Nectarii electione iidem ad Damasum retulerint. VI. Quinam huic concilio adfuerint? Basnagii erronea sententia.

I. Primis hujus anni mensibus per senatores Urbis idolorum cultores, actum est de restituenda statua, atque ara Victoriae, dataque est Symmacho cura legationis in eum finem petendae ad Gratianum imperatorem. Statuam illam Tarento pridem Romam advectam, Aegyptiis deinde spoliis decoratam, Augustus in media Curiae latitudine collocaverat, qua parte introitus erat Patribus ad senatum pro deliberatione [Col. 0233D] euntibus, aramque dedicaverat. Ad eam Romani duces, rebus feliciter gestis, bellisque perfuncti cum sacrificarent, acceptasque ex hostibus victorias referrent, Symmachus inde copiam hausit, qua lutulentior in hac causa flueret in litteris ad Valentinianum, quae etiam num exstant. Quo factum, ut idolo huic a senatoribus curiam pro consilio ingressuris, mero, et thure sacrificari, ac juramentum dici oportebat: Hinc Ambrosius ⁜ (b) : Ferendumne istud est, ut Gentilis sacrificet et Christianus intersit; hauriant omnes, hauriant vel inviti fumum oculis, symphoniam auribus, [Col. 0234A] et aversantium licet ora, excitata focis vestris favilla respergat? Non illis satis sunt lavacra, non porticus, non plateae occupatae simulacris? Etiamne in communi consilio non erit communis conditio? Obstringetur pia senatus portio obtestantium vocibus, adjurantium sacramentis? Aram igitur illam a Constante dirutam, a Magnentio restitutam, a Constantio iterum eversam, ac rursus sub Juliano superstitioni repraesentatam, Gracchus, ut creditur, cum Urbanam praefecturam gereret, legis ab eodem Gratiano latae auctoritate fultus destruxerat, quod egregium facinus Prudentius his versibus contra Symmachum indicat:

II. De synodo itaque, quae hoc anno Romae congregata est, nunc agendi locus. Quaeritur autem primo loco quis eam convocaverit, ac quam ob causam: tum deinde quo tempore convocata, ac etiam celebrata, quidve actum, definitumque in ea fuerit.

Theodoretus illam a Damaso convocatam scribit ⁜ (a) his verbis: Sequenti vero aestate, ab ea scilicet, qua Constantinopolitanum generale concilium confectum est, cum plerique eorum episcoporum, qui ei adfuerant, ad eamdem urbem venissent, OCCIDENTALIUM episcoporum epistolam acceperunt, quae ipsos [Col. 0235B] hortabatur, ut Romam ad maximam synodum, quae illuc parabatur, se conferrent. Nemo enim nescit, Occidentalium vocabulo Romanum episcopum imprimis intelligi, eorum scilicet coryphaeum. Hinc litteras Lampsacenae synodi, quamquam Liberio et Occidentalibus inscriptas, uni Liberio traditas ex Socrate et Sozomeno scimus ⁜ (b) . Hinc quoque Hieronymus ait, Haereticum me cum Occidente, haereticum me cum Aegypto, hoc est cum Damaso, Petroque condemnent ⁜ (c) . Errant igitur, ut obiter dicam, qui hoc Theodoreti loco, Occidentalium voce, Italici cujusdam concilii episcopos designatos putant, quorum epistolam exstare aiunt a Sirmondo vulgatam ⁜ (d) . Hanc enim interpretationem, ac divinationem, ne alio loco dicta repetam, praeter Theodoretum, Sozomenus etiam [Col. 0235C] manifeste refellit, inquiens Romanum episcopum, ac reliquos Occidentalium partium sacerdotes ob Flaviani ordinationem non mediocriter indignatos ad Orientales scripsisse, ut eos in Occidentem convocarent.

Cum autem Orientales Romani pontificis epistolam accepisse se dicant, aestate jam facta, ac postquam juxta litteras Aquileiensis concilii anno superiori scriptas, a Theodosio acciti Constantinopolim venerant, seque vix non deprehensos tunc doleant, merito colligas primo, hoc concilium fuisse confecto jam Aquileiensi convocatum, deinde tractoriam illam Damasi epistolam primis hujus anni mensibus transmissam; atque hanc esse, ni fallor, rei gestae seriem. Diximus enim anno elapso Aquileiense concilium a Theodosio postulasse, ut ad sedandum ex ordinatione [Col. 0235D] Flaviani ortum dissidium, Alexandriae synodum cogi juberet, ex omnibus Orientalibus collectam. Hae litterae mense Septembri jam labente scriptae, ac per legatos missae, vix reddi potuerunt anno illo jam ad finem inclinato. Theodosius igitur iis post episcoporum discessum acceptis, Aquileiensium sententiae obsecuturus, imperii sui praesules Constantinopolim iterum convocat, cum iis acturus, tum de loco, tum de causa concilii, quod propositum postulatumque fuerat. Interea vero Romano pontifici praestare visum [Col. 0236A] est, ut concilium Romae potius, quam Alexandriae indiceretur, misitque in eum finem evocatorias litteras, quae ideo, aestate jam facta, episcopis illis Constantinopolim juxta litteras Aquileiensis concilii a Theodosio convocatis, communicatae sunt. Utramque siquidem hanc epistolam, a Damaso aliam, aliam ab Aquileiensibus Patribus, Orientales commemorant aperte ac distinguunt; ac quod ad Aquileiensem attinet, ad regiam urbem se venisse aiunt secundum litteras anno superiori post Aquileiense concilium ad imperatorem Theodosium missas; cum vero de recenti a Damaso scripta agunt, inexspectato nuntio, se quasi deprehensos dolent, ac Romano illi itineri se imparatos asserunt. Caeterum Romam hujus concilii indictio minime a Damaso facta est inexplorata Gratiani [Col. 0236B] imperatoris sententia, quem ideo suas ejusdem Damasi litteris adjunxisse ex Sozomeno liquet: atque haec est ratio cur Hieronymus Orientis et Occidentis episcopos imperialibus litteris Romam contractos scripserit ⁜ (e) , et cur praeterea Orientales ipsi piissimi imperatoris Theodosii litteris ad Romanum concilium se evocatos dicant; siquidem unius imperatoris litterae, alterius etiam nomen prae se ferre debuerant.

III. Quod ad causam cogendi ejus concilii spectat, hanc potissimam fuisse Sozomenus nos his verbis docet: Meletius sepulturam est consecutus, Flavianus vero ejus loco ordinatus contra jurisjurandi fidem: qua ex re ingens perturbatio Antiochensem Ecclesiam iterum occupavit: et plurimi se a communione Flaviani sejunxerant, [Col. 0236C] ac seorsim sub Paulino collectas celebrabant: sed et sacerdotes ipsi hujus rei causa inter se dissidebant. Verum episcopus Romanus, ac reliqui Occidentalium partium sacerdotes non mediocriter indignabantur, et ad Paulinum quidem tanquam episcopum Antiochiae consuetas scribebant epistolas, quas synodicas appellant; ad Flavianum vero nullas litteras dabant: quin et Diodorum Tharsi, et Acacium Beroeae episcopos, qui illum ordinaverant, in crimen vocabant, et ab eorum communione abstinebant. Itaque ut his de rebus cognosceretur, tum ipsi, tum imperator Gratianus ad Orientales episcopos scripserunt, eos in Occidentem convocantes ⁜ (f) . Quod Sozomenus aperte asserit, Hieronymus sub involucro verborum indicat, episcopos ob quasdam Ecclesiarum dissensiones Romam contractos [Col. 0236D] scribens ⁜ (g) , atque haec est ratio, cur Orientales illi Damaso caeterisque sub illo episcopis rescribentes, paratum ad pacem atque unitatem animum declarant.

Nolim tamen ego asserere hanc unam fuisse hujus concilii convocandi causam; sed eam inter caeteras probare non possum, quam Valesius, Baluzius, aliique Patroni Italici concilii studiose saepe urgent, ut nempe de Nectarii ordinatione cognosceretur, quam Occidentales rejicere videbantur, pro suo erga Maximum [Col. 0237A] Cynicum ad eum appellantem studio. Hanc enim falsam esse probant, tum Sozomeni silentium, tum Bonifacii, et Nicolai testimonia, quae alio loco produxi; tum praeterea quod a vero prorsus abhorreat, Damasum qui tumultuariam Maximi ordinationem in irritum miserat, solemni publicoque edito judicio, adeo sibi deinde non constitisse, ut Nectarii ordinationem eodem Cynico impellente reprehenderit. Quamobrem, si in Romana hac synodo de Nectarii ordinatione actum fuit, alia prorsus, quam quae obtenditur, ratio esse debuit, cur de illa, ut dicam, ageretur.

IV. Evocatoriis Damasi litteris rescripserunt Orientales, epistola illa, quam Theodoretus recitat et impense laudat ⁜ (a) , in eaque causas attulerunt binas, quominus Romam accederent: primo quod cum haeretici [Col. 0237B] quamquam ab ovilibus depulsi, greges in saltu diripere, profanos conventus agere, ac nihil non in religionis perniciem moliri pergerent, concilio adesse non poterant: quin Ecclesias deserere ac necessario nudare praesidio viderentur; secundo quod praestitutum tempus non erat tam longo itineri, caeterisque ad illud parandis sufficiens. Siquidem conveneramus, aiunt, Constantinopolim secundum litteras a Reverentia vestra anno superiore post Aquileiense concilium ad piissimum imperatorem Theodosium missas, ad hanc solam profectionem instructi, et de hac una synodo consensum episcoporum, qui in Provincia erant, afferentes, cum de longiori itinere suscipiendo nec suspicati essemus, nec audivissemus quidquam, priusquam Constantinopolim convenissemus; ac praeterea constituti [Col. 0237C] temporis angustia, nec ad longioris itineris apparatum, nec ad omnes communionis nostrae episcopos, qui in diversis provinciis sunt, commonendos, et consensus ab iis accipiendos sufficeret. Haec vero ego attuli, ut videat lector hoc loco apertam de litteris, quae tum ab Aquileiensi concilio, tum deinde a Damaso scriptae fuerant, mentionem fieri, nullam vero de illa epistola, quam postremo loco Italici concilii nomine Sirmondus protulit: atque ut hinc rursus colligat, illam supposititiam esse, ac nunquam aut scriptam, aut saltem ante aestivos hujus anni menses Constantinopolim transmissam; tum deinde errare eos, qui illam ipsam a Theodoreto indicatam putant sub Occidentalium epistolae voce, eique tunc cum scriberent acceptae, ab Orientalibus responderi. Nam si illam [Col. 0237D] Ambrosius, caeterique Italici vicariatus praesules soli scripserant, ut Tillemontio aliisque hujus sententiae patronis placet, nulla erat causa cur Orientales rescriberent Damaso, Acholio, Britoni, ac Basilio, qui fictitio huic Italico concilio profecto non adfuerant, ac ejusdem gesta ignorabant. Sed haec obiter, cum res alibi atque operose discussa a me fuerit.

Postquam vero iidem Orientales his se rationibus excusaverant, ne Romam accederent, ut charitatem, qua se ad synodum vocatos aiunt, mutua charitate rependerent, tres ex suo corpore legatos miserunt, Cyriacum nempe, Eusebium, ac [Col. 0238A] Priscianum, eisque dederunt in mandatis, tum ut caeterorum omnium voluntatem pacificam esse, atque ad unitatem spectare declararent, tum ut eorum pro sana fide zelum manifestum facerent: qua profecto declaratione ii revincuntur fucum facere, qui eos Romam accedere noluisse aiunt, quia supremam esse contendebant Orientalium conciliorum auctoritatem. Caeterum quo ipsi etiam sanos sese atque integros esse probarent apud Romanum pontificem, in litteris, quas legatis ad Damasum ferendas dederant, tum aperta copiosaque fidei expositione, Arii Sabellii, Eunomii, Macedonii et Apollinarii haereses damnarunt, tum postremo haec, quae referre operae pretium est, verba adjunxerunt: Si quid amplius desideratis, satis vobis fiet, si tomum Antiochiae a synodo, [Col. 0238B] quae illic celebrata est, conditum, nec non eum, qui superiore anno Constantinopoli ab aecumenica synodo editus est, legere dignemini: quibus in tomis fidem nostram uberius exposuimus, et in haereses recens exortas anathematis sententiam protulimus. Ex his enim tria potissimum colligo: primo, inter eos qui hanc epistolam scripserunt, aliquos fuisse ex illis, qui Antiochenae synodo adfuerant, atque, ut ego conjicio, Diodorum Tarsi, Acacium Beroeae, Pelagium Laodiceae, ac Gregorium Nyssae episcopos; secundo, certos illos fuisse Antiochenae synodi acta ad Damasum allata antea fuisse: nam quo pacto ea legere alioquin hic poterat, ut pleniori cognitione ea de re instrueretur? Atque hoc confirmat conjecturam meam, qua opinabar, anno 380 acta illa per Acacium [Col. 0238C] allata ad Urbem fuisse ⁜ (b) . Tertio, si ad ea quae de Constantinopolitana antecedentis anni synodo, Orientales scribunt animum diligenter advertas, facile intelliges, eorum quae gesta ac constituta fuerant, aliud nihil ad apostolicam sedem referri praeter haereses, in quas anathematis sententiam protulerant, aliaque nonnulla ad disciplinam spectantia capita, de quibus nunc sermo erit. Jure igitur ac merito Leo Magnus ad Anatolium scribit, quo ejus ambitionem retunderet, episcoporum quorumdam conscriptionem, eam scilicet, qua Constantinopolitano praesuli primae honoris partes post Romanum attributae fuerant, numquam fuisse ad apostolicae sedis transmissam notitiam ⁜ (c) , gravissimamque viro sanctissimo injuriam inferre, qui hac de re dubitare visi sunt.

[Col. 0238D] Quae vero ad disciplinam spectant, de quibus Orientales, nulla reliquorum canonum mentione facta, per legatos Damaso retulerunt, Nectarii et Flaviani ordinationem respiciunt, ac Cyrillum Hierosolymitanum; sic enim habent: De particulari autem Ecclesiarum administratione, antiqua ut probe nostis obtinuit sanctio, et sanctorum Patrum Nicaeae congregatorum regulae, ut in singulis provinciis episcopi illius provinciae, et si illis placuerit, una cum episcopis ipsis finitimis, ordinationes, prout utile fuerit, faciant; ex quarum legum praescripto Constantinopolitanae Ecclesiae, reverendissimum ac religiosissimum [Col. 0239A] Nectarium ordinavimus episcopum in universali concilio, communi omnium consensu, coram religiosissimo imperatore Theodosio, adstipulante omni clero et civitate. Antiquissimae vero Antiochenae in Syria Ecclesiae reverendissimum et religiosissimum episcopum Flavianum, tum illius Provinciae, tum dioecesis Orientalis episcopi in unum congregati canonice ordinarunt tota Ecclesia consentiente, et quasi uno ore virum collaudante: quam quidem ordinationem synodus universa suscepit. Hierosolymitanae autem Ecclesiae reverendissimum ac religiosissimum Cyrillum indicamus, qui canonice olim fuit ordinatus, et plurima variis in locis contra Arianos certamina subiit. Hoc autem loco Beveregius utitur ⁜ (a) , ut apostolicorum canonum, quos sub voce antiquae sanctionis indicatos recte putat, auctoritatem atque [Col. 0239B] antiquitatem adstruat, ac ut Nectarii et Flaviani ordinationes, nedum a cujuslibet provinciae, verum etiam aliarum provinciarum ac totius Orientis, in concilio Constantinopolitano tunc congregatis episcopis, factas probet. Nam si secus esset, cur provocassent ad antiquam illam sanctionem, canones scilicet apostolicos 34 et 35? Hi enim tantummodo agunt de vocandis, si placuerit, aliarum etiam et finitimarum provinciarum ad sacras ordinationes episcopis: hoc vero contra eos, qui Flavianum Antiochiae consecratum asserunt interim observatum volui. Sed iterum redeamus, unde discessimus.

Quid igitur Cyrillo crimini datum fuerit, ut Orientales episcopi, ejus apud sedem apostolicam Romanamque hanc synodum causam tueri debuerint, [Col. 0239C] minime constat. Sunt qui factum putant, quia Damasus ac Occidentales ejus ordinationem infamatam noverant. Rufinus praeterea, Socrates ac Sozomenus illum in fide varium fuisse scribunt, quod recentia aliquot Graecorum menaea confirmare videntur. At vir doctrina ac pietate insignis Touttaeus, in Vita ejusdem Patris operibus praemissa, hanc ab eo culpam diligenter amovet. Rationibus autem ab eo allatis addi posset id, quod in Synodica legitur, eum scilicet, ab synodis sub Damaso Romae, ac Constantinopoli sub Nectario celebratis, multis elatum laudibus, ut hinc colligas pura fuisse illum fide: accedat quod si haeresim professus aliquando fuerat, ad communionem recipi per Orientales non poterat, nisi causa a sede apostolica antea cognita et discussa. Siquidem [Col. 0239D] Felix III hanc esse Ecclesiae regulam et veterem traditionem scribit, primarum sedium episcopi cum ab haeresi revertuntur, non prius recipiantur, ac communionem obtineant, quam ad primam sedem acta relata, atque ab ea, quae definita fuerant, confirmata sint ⁜ (b) .

V. Quod ad Nectarium attinet, sunt, quod jam observatum a nobis-fuit, qui censent ejus ordinationem, ex praescripta Nicaeni concilii lege factam Orientales asserere eo consilio, ut eam tueantur adversus Damasi atque Occidentalium, qui Maximo [Col. 0240A] Cynico favebant, minas; at ii prorsus divinare mihi videntur, suisque praeconceptis opinionibus abrepti: pontifex enim Bonifacius, testis procul dubio idoneus, unam tantum affert hujus rei causam, quia nempe id negotii in Romani episcopi notione non esset, eamque propterea firmitatem non haberet, quae ex una tantum apostolicae sedis communione accedere illi poterat; siquidem Nectarius, catechumenus cum esset, Nicaeno can. 2 ab episcopatu arcebatur, eaque est causa cur plures ex Patribus ejus consecrationi ab initio intercesserint. Hoc itaque cum etiam Theodosius probe intelligeret ac vereretur ne quid iterum propterea contra Nectarium moveri posset, tribus qui tunc ab ea synodo Romam legati episcopi fuerant, aulicos suos adjunxit, quo facilius Damasum [Col. 0240B] permoveret ad concedendas suae communionis litteras, sive formatam, quae collatum neophyto sacerdotium roboraret. Id vero est, ni fallor, quod Ambrosius, cujus alio loco verba attuli, non obscure sensit, cum ordinationem suam ab Orientalibus et Occidentalibus comprobatam scripsit, atque aliis, Orientalibus scilicet, exemplum dumtaxat, Occidentalibus autem, supremo nempe ejus Ecclesiae capiti, judicium attribuit ⁜ (c) . Cum igitur certam ac necessariam causam teneamus, cur episcopi illi de Nectarii ordinatione Damaso retulerint, minime necesse est, ut ad Italicum concilium ejusque litteras, mera nempe figmenta, recurramus. Caeterum erat altera praeterea ratio, cur formata a Romano pontifice pro Nectario peteretur, sed quae silentio tegi ac dissimulari debuit. Nam [Col. 0240C] cum episcopus Constantinopolitanus ab Heracleae metropoli subtractus, decreto synodi primum honoris gradum post Romanum consecutus esset; ut novae dignitatis quasi possessionem iniret, videbatur necessarium, exemplo Alexandrini et Antiocheni, ut de sui ordinatione apostolicae sedi referret, ab eaque litteras communionis acciperet, quod exemplum sub Nectario positum sanctus Joannes Chrysostomus ac caeteri successores longo deinceps ordine secuti sunt; hisce autem, quae Orientales a se ἐνθέσμως καὶ κανονικῶς constituta putabant, epistolam concludentes petunt, ut Damasus caeterique Occidentales secum gratulentur: qua ecclesiastica, ac mutuam charitatem exprimente formula utuntur, ut eorum omnium quae constituerant confirmationem peterent, siquidem [Col. 0240D] hic erat synodicarum relationum, quae ad Romanum pontificem mittebantur, finis ⁜ (d) .

VI. Haec Orientalium epistola inscripta est Damaso, Ambrosio, Britoni, Valeriano, Ascholio, Anemio et Basilio, ac caeteris in magna urbe Roma congregatis, ex quo colligimus eos omnes concilio illi adfuisse. Si Basilium excipias, ac Britonem, aliorum sedes cognitae satis sunt: Britonem tamen Bollandus, cujus sententiam Tillemontius ⁜ (e) sequitur, Trivirensi magni in illa etiam aetate nominis Ecclesiae praefuisse censet: pro Basilio alii Bassianum legunt; at [Col. 0241A] frequentiores codices Basilium habent, quae mihi lectio magis placet; Bassianus enim Laudensis episcopus haud pridem ordinatus non ita magni nominis et dignitatis erat, nec tam illustrem Ecclesiam administrabat, ut prae caeteris, qui praetermissi sunt, nominari debuerit; quamobrem Basilium, ne caeteris, qui compellantur, inferior sit, aut in Hispaniis, aut in Africa, aut etiam in Galliis, primariae alicujus Ecclesiae episcopum fuisse verosimile est. Ex Oriente adfuerunt Paulinus atque Epiphanius, ac forte etiam non defuerunt, qui ex Aegypto venerint, ob arctum cum Romana Ecclesia foedus, ac imperialium, quibus omnes evocati fuerant, litterarum auctoritate. Basnagius quidem Paulinum atque Epiphanium abfuisse, Maximum vero Cynicum concilio [Col. 0241B] illi adfuisse asserit ⁜ (a) . Unde autem colligat, quod de Paulino et Epiphanio scribit, viderit ille: nam quod de Maximo asserit, a Baluzio hausisse potuit, qui hac saepe fabula delectatur ⁜ (b) . His deinde accessere tres illi episcopi, Cyriacus nempe, Eusebius, ac Priscianus ab Orientalibus Constantinopoli congregatis, legati; quibus forte aulici illi a Theodosio missi comites sese junxerant.

Cum Paulino praeterea atque Epiphanio Hieronymus ad Urbem accessit, cujus rei ipse testis est in epistola ad Principiam ⁜ (c) . Si enim pene certe triennium Romae vixit ⁜ (d) ; si praeterea Hierosolymam post obitum Damasi profecturus mense Augusto in Romano portunavim ascendit ⁜ (e) , ad Urbem cum iisdem sociis accessisse debuit hoc anno circa autumnum, concilio jam [Col. 0241C] prope futuro, ac proinde longiorem, secus ac nonnulli censent, moram Constantinopoli traxerat. Illius autem, a quo etiam litteras acceperat, nomen haud erat Damaso ignotum. At eum praeterea huic pontifici familiarem fuisse, conjectare possumus tum ex epistola de tribus hypostasibus, qua ejus humanitatem laudat, tum etiam ex ea, quae inter Evagrium eidem Damaso pernecessarium, ac Hieronymum ipsum, consuetudine intercedebat. Virum itaque, cujus doctrinam ac pietatem noverat, apud se retinuit, ut sibi in causis negotiisque ecclesiasticis expediendis praesto esset, ac ut Orientis et Occidentis synodicis consultationibus suo nomine responderet ⁜ (f) . In quo tum optimum ejusdem Damasi judicium laudes, tum supremae Romanorum pontificum in Ecclesia potestatis [Col. 0241D] argumentum inde capias certissimum. Nam totum, qua patet, orbem si mente complectaris, quaenam alia tibi occurret Ecclesia, cujus proinde ac Romanae tanta fuerit dignitas, et auctoritas, ut ab ea difficilium obscurarumque tum in fide, tum in disciplina quaestionum constantia tanta, ac diuturnitate, fiducia praeterea, atque humilitate, explicatio postularetur, ac tanto sinceroque obsequio exciperetur? Hieronymi [Col. 0242A] praeterea eruditione toto illo tempore quo Damasus superstes fuit, usus est in sacris illustrandis Scripturis, earumque enodandis difficultatibus, atque ut hoc ageret, tum voce, tum scriptis ad eum epistolis excitabat, quae adhuc exstant, ejusque pontificis incessantis in Christianam doctrinam studii testes sunt. Sed jam ad alia.

I, II. Quid definitum in eo Romano concilio, ac de Constantinopolitani confirmatione. III. De fragmentis deinde agitur ab Holstenio editis. IV. Baronii conjecturae expenduntur, ac vindicantur. V. Daduli de eodem concilio testimonium adducitur.

I. Dolendum profecto est, si quae alia, tum profecto [Col. 0242B] hujus synodi, quam Theodoretus maximam vocat, acta, quae aetate scriptoris libelli synodici adhuc exstitisse videntur, deperdita postea fuisse: neque enim dubitari potest quin ea omnia quae gesta decretave ab ea sunt digna prorsus fuerint doctrina ac sanctitate Patrum, qui frequentes in ea adfuerunt: at cum vetustas temporum hoc nobis bonum praeripuerit, reliquum est, ut pauca, quae possumus, conjectura saltem assequamur.

Quin itaque iis de rebus in illa actum fuerit, ob quas a Damaso convocatam diximus, nemo dubitaverit. Verum cum interea tres ab Orientalibus episcopis legati litteras, de quibus nuper actum est, attulissent, quibus eorum quae tum circa fidem, tum circa Constantinopolitanam et Antiochenam sedem [Col. 0242C] decreta a se fuerant, confirmationem postulare videbantur, hac etiam de causa, quae omnium maxima, de fide scilicet actum fuisse oportuit, eaque occasione quae in Constantinopolitano concilio definita fuerant, Romae iterum probata fuisse, ac confirmata, quae Baronii aliorumque sententia est.

Objici quidem posset, Damasianae hujus confirmationis nullum exstare certum argumentum ante Photii aetatem: quin potius cum in Gelasiano decreto ex Vaticanis codicibus per Fontaninum, ac virum cl. Blanchinium edito ac recensito ⁜ (g) Nicaenae, Ephesinae, et Chalcedonensis synodi mentio dumtaxat sit, secus ac in Hormisdiano a Chiffletio edito, in quo post Nicaenam additur etiam Constantinopolitana, hinc colligi videatur, illam ab apostolica sede ante [Col. 0242D] Hormisdae aetatem minime acceptam et confirmatam. At ejusdem Photii testimonium apertum adeo expressumque est, ut ego vix dubitem quin litteteras ab ipso Damaso ea de causa scriptas, ut moris erat ⁜ (h) , aut aliud aliquod documentum legerit, quo ea de re certior factus fuerit. Recensitis enim in libro de synodis praecipuarum in Oriente Ecclesiarum episcopis, qui Constantinopolitano huic concilio [Col. 0243A] adfuerant, Timotheo Alexandrino, Meletio Antiocheno, Cyrillo Hierosolymitano, ac Nectario, quos synodi principes fuisse ait, illis Damasum postremo jungit, eadem non multo post confirmantem, et consensu suo comprobantem, eumque consensum, ut vides, non ex nudo tantum silentio praesumptum, sed ejusmodi praeterea fuisse judicat, ut ea valida et firma redderet, certo aliquo scilicet documento munitum, ac cum imperio et potestate conjunctum ⁜ (a) . Etsi igitur vigilantissimus pontifex haereses illas antea saepe damnaverat, credibile tamen est, aliquo iterum solemnique scripto, novam hanc invictamque definitis in Constantinopolitano illo concilio dogmatibus vim conferre voluisse, tum quod ea erant Orientalium episcoporum vota, tum quod [Col. 0243B] post peremptorium hoc apostolicae sedis judicium, nulla erat amplius Macedonianis atque Apollinaristis evadendi spes. Cum itaque, ut nuper dictum a me fuit, Orientales illos a se gestorum confirmationem postulasse constet litteris per legatos episcopos Romam allatis, Damasus id praestitisse videtur in eorumdem reditu: illos siquidem abeuntes sine responsione aliqua ac sine aliis ad Theodosium litteris, quibus certior fieret de confirmata Nectarii ordinatione, ab eo pontifice fuisse dimissos nemo dixerit, quem in respondendo synodicis consultationibus diligentissimum fuisse constat, tum ex iis quae supersunt litteris, tum vero ex Hieronymi, cujus opera utebatur, testimonio. Hanc vero puto fuisse causam cur idem pontifex, Hadriano [Col. 0243C] teste, qui basilicam S. Laurentii longo post intervallo reparavit, Constantinopolitanum hoc concilium pictura repraesentatum ad posteros in eadem transmitti voluerit ⁜ (b) , quo deinde exemplo Coelestinus ac Sixtus Ephesinum in Liberiana, Leo Magnus Chalcedonense in Vaticana expresserunt ⁜ (c) . Atque haec sunt, quae in Romano hoc concilio circa fidem confecta videri possunt.

II. Tillemontius actum praeterea fuisse putat de Apollinarianis ab Ecclesia recipiendis: cumque ex mandato papae Hieronymus concinnasset formulam, cui haeretici illi deinceps subscribere cogerentur, illud contigisse, quod Rufini verbis hic referre praestat: Damasus episcopus cum de recipiendis Apollinarianis deliberatio haberetur, editionem ecclesiasticae fidei, cui [Col. 0243D] iidem editioni, si Ecclesiae jungi vellent, subscribere deberent, conscribendam mandavit amico suo presbytero, viro disertissimo, qui hoc illi negotium ex more procurabat, necessarium visum est in ipsa editione de Incarnatione HOMINEM DOMINICUM dici: offensi sunt in hoc sermone Apollinaristae: novitatem sermonis incusare coeperunt ⁜ (d) . Nemo profecto negaverit quin in Romano hoc concilio agi rursus potuerit de Apollinarianis, occasione Constantinopolitanae synodi, a qua damnati fuerant, cujusve definitiones Romae [Col. 0244A] tunc relatas et lectas fuisse oportet. At ego vix puto, ut iteratam contra eos fidei expositionem Damasus tunc condi jusserit: cui enim bono alia fidei formula ab Apollinarianis subscribenda post illam, quam Paulino Antiocheno anno 375 transmissam diximus, atque allatis modo verbis Rufinus aperte memorat? Anno itaque 375 contigisse hoc debuit, quod idem Rufinus ab Hieronymo audiverat, scriptoque deinceps consignavit; presbyter autem ille disertissimus, quo amico et administro Damasus tunc usus est, alius fuerit oportet ab eodem Hieronymo, qui nec presbyter dici tunc poterat, ut vidimus, ac Roma aberat, seque ad solitudinem Syriacam receperat. Caeterum factum illud a Rufino minime excogitatum, sed veritati consentaneum esse, conjici potest ex [Col. 0244B] mss. cod. in notis ad illas priores ad Paulinum litteras a me productis, qui eam vocem, qua impressi carent, adjunctam habent.

III. Holstenius, ex vetusta Vaticana canonum collectione fragmentum protulit, quod inscribitur ex concilio urbis Romae sub Damaso, de explanatione fidei. Hoc duplici parte constat. Agitur in priore de septiformi spiritu, qui in Christo requiescit; in posteriori vero multiformis nominum Christi dispensatio explicatur; eamque si quis conferat cum carmine sexto, observetque iis versibus pressius repeti, quod uberiori calamo eodem fragmento hic expressum fuerat, facile concedet, utrumque foetum unius ejusdemque auctoris esse, Damasi nempe, cujus nomine inscriptus est.

[Col. 0244C] Utraque vero ejusdem pars Eunomium ejusque asseclas respicit: nam ut a postrema incipiam, cum ex multiplicibus iis nominibus blasphemi illi conficerent Christum Dominum facturam et creaturam esse, catholici e contra Patres iis utebantur, ut vel maxime ejus erga nos misericordiam ostenderent et commendarent, quod aperte colligi potest ex Germinii litteris ad Arianos, a quibus is ad Semiarianos transiverat: Quod putant, ait ille, se pro magno de divinis Scripturis proferre, ut dicant Christum facturam et creaturam, e contrario nos secundum Scripturas dicimus Viam, et Januam, et Lapidem offensionis, et Petram scandali, et Fundamentum, et Brachium, et Manum, et Sapientiam, et Verbum, et Agnum, et Ovem, et Pastorem, et Sacerdotem, et Vitem, et Diem, et alia: sed [Col. 0244D] haec omnia sic intelligimus, et dicimus, ut virtutes, et operationes filii Dei intelligamus, non ut divinam ejus ex Patre nativitatem comparemus ⁜ (e) . Varias illas ac multiplices appellationes, quibus Christus Dominus designatus legitur, ipse etiam Ambrosius, Basilius ac Nazianzenus saepe adhibent, quibus operationum ejus varietatem multiplicemque beneficentiam indigitari aiunt dispensationemque ipsius, ac servatoris ministerium non coactum.

Quo vero ad priorem ejusdem fragmenti partem [Col. 0245A] attinet, neminem latet, Eunomium Spiritui sancto tum divinitatem ademisse, tum ejus originem soli Filio attribuisse: utrumque enim ex blasphemis, quae supersunt, ejus scriptis constat ⁜ (a) : hinc est, quod Damasus postquam argumentis ex sacra Scriptura petitis abunde probaverat Spiritum sanctum in Filio requiescere, naturaliter scilicet et essentialiter, tum concludit Spiritum sanctum non esse Patris tantummodo, aut Filii tantummodo Spiritum, sed Patris et Filii Spiritum, quod adstruit rationibus illis, quibus Athanasius, Basilius, Ambrosius, Epiphanius, Cyrillus, ac caeteri Patres usi sunt, ut probent unum esse, ob unam Patris Filiique naturam, nec ad res creatas amandari posse, veluti utrique consubstantialem: quae propterea est ratio, cur recentiores catholicarum [Col. 0245B] partium Graeci additionem vocis, Filioque, factam symbolo, quo nunc utimur, veluti destruendae Eunomii haeresi optime comparatam tuerentur ⁜ (b) , tum deinde cur illam eidem Damaso attribuerent.

Primus hoc asseruit Alexius Aristenus XII saeculi scriptor in scholiis ad synopsim Canonum a Justello editam; illum siquidem veluti hujus sententiae auctorem producit Joannes Methonensis episcopus in responsione ad Marcum Ephesium, ac Simon Constantinopolitanus in epistola ad Joannem Nomophylacem, cujus verba, quae huc pertinent, ex Allatii ⁜ (c) interpretatione haec sunt: Sciendum porro est, ut narrat Dei amantissimus diaconus, et magnus oeconomus magnae Dei Ecclesiae Dominus Alexius Aristenus compendioso de omnibus canonibus, et aecumenicis sanctissimis [Col. 0245C] synodis, nec non, et quae inter eas actitata sunt, tractatu, post Nicaenum concilium exortam esse haeresim, quae Filium quoque Patrem asserebat: namque nonnulli dicebant, quemadmodum Filius ex Patre, ita et Spiritum a Filio esse genitum, sicque Spiritum sanctum Filii filium, et Patris nepotem decernebant: quapropter ad abolendam similem haeresim et orthodoxam fidem constabiliendam, Damasus sanctissimus papa ante sanctam synodum Constantinopolitanam secundum, una cum sibi obnoxiis catholicis episcopis Romae concilium coegit, qui in sancto Nicaeno symbolo addiderunt Spiritum sanctum a Patre et Filio procedere, asseverantes vero illum genitum esse ex Filio anathemati subjecerunt. Eodem modo anathemati subjecerunt, qui non libere, et confidenter praedicarent eumdem cum Patre [Col. 0245D] et Filio unius esse auctoritatis atque essentiae, et plerosque alios anathematismos contra plures haereses addiderunt. Me non latet Aristenum, seu quisquis ille sit ipso Aristeno scriptor antiquior, aliosque recentiores Graecos profecto falli, cum additionem illam Nicaeno symbolo factam Damaso attribuunt, quae multo recentioris aetatis est, quamquam quo potissimum tempore ea coeperit, non vacat inquirere ⁜ (d) . At hinc saltem colligi poterit ea de re actum tractatumque fuisse sub Damaso ante Constantinopolitanam [Col. 0246A] synodum, ac proinde non sine aliqua verosimili conjectura a me asseri posse, hoc fragmentum ad aliud potius, quam ad hoc concilium, ut Holstenius opinatur, pertinere, ad illud scilicet, quod anno 380 congregatum dixi, in quo de Eunomii et Macedonii haeresi actum potissime fuisse constat.

IV. Praeter haec Holstenianus idem codex decretum continet de Patriarchalibus sedibus, ac de recipiendis, ac rejiciendis libris. Insignem Dionysianae collectionis codicem in monasterio Sanctae Crucis ego tractavi beneficio abbatis tunc doctissimi ac religiosissimi, nunc sanctae Romanae Ecclesiae cardinalis Besutii, atque alterum huic similem Vallicellianae bibliothecae, concedente viro celebri atque humanissimo patre Josepho Blanchino. Tertium ex vetustissimo [Col. 0246B] Veronensis Ecclesiae archivo memorat numquam non laudandus marchio Maffeius; alterum a Dacherio sibi communicatum se legisse ait Baluzius ⁜ (e) , qui omnes haec ipsa decreta continent, quae Holstenianus hic codex. Merito igitur magnus Baronius ⁜ (f) hoc de patriarchalibus constitutum eidem Damaso, ac Romanae huic synodo vindicat, quocum viri celebres Holstenius et Franciscus Blanchinus consentiunt. Huic autem sanciendo decreto inde acceptam occasionem putant, quod cum Pontifex turbatam clandestino Constantinopolitano canone patriarchalium Ecclesiarum dignitatem intellexisset, necessarium duxerit synodali hac sua lege ejus episcopi, atque Orientalium inconsultam ambitionem retundere Paulino praesertim curante, ne quid Antiochena sua [Col. 0246C] ac Alexandrina sedes, quae erat communionis, detrimenti caperet.

Me non latet hoc ipsum de patriarchalium sedium praerogativa decretum ab editore epistolarum Romanorum pontificum, aliisque Damaso abjudicari, ac Gelasio attribui, cujus esse canonem de recipiendis ac rejiciendis Scripturis, cui junctum legitur, apud eruditos convenit. Potissima hujus opinionis ratio inde capitur, quod cum fragmentum illud Holstenianum, quamquam Damasi nomine insignitum huic de praerogativa sedium decreto adjunctum habeat generalium synodorum indicem, in quo nec Ephesini, nec Chalcedonensis, sicut nec Coelestini, nec Leonis, neque Nestorii, neque Eutychetis nomina tacentur, Damasi esse nequeat, miraturque ideo Coustantius, quo pacto [Col. 0246D] Baronius eo titulo atque inscriptione, cujus falsitas adeo manifesta est, tam facile decipi potuerit.

At cum hoc de sedium praerogativa decretum contineatur verbo tenus in Codice Canonum Quesnelliano, ratio haec non eam, quam Coustantius putat, vim habere posset si Codex ille jam scriptus fuisset ante Leonis Magni aetatem, ut editor censuit, misso tamen hoc incerto, fallacique praesidio, quod mihi videor asserere posse, illud est, ordinem illum numerumque primae, secundae ac tertiae sedis, ante aetatem [Col. 0247A] Gelasii constitutum fuisse atque praescriptum: ejus enim aperte meminit Leo Magnus, ac Felix Gelasii antecessor, qui praeterea eodem loco eam distinctionem ab antiquis majorum statutis ad se deductam ait ⁜ (a) . Quin vero ea Statuta majorum, anteriora sunt aetate etiam Bonifacii I, cum hic pontifex ad episcopos per Thessaliam constitutos scribat: quoniam locus exigit, si placet recensere canonum sanctiones, reperietis quae sit post Ecclesiam Romanam secunda sedes, quaeve sit tertia: quae profecto apertissima sunt. Scio Coustantium annotare, hisce verbis indicari 6 Nicaenum canonem: at praeter ea, quae responderi possent, illud dumtaxat observari cum eodem Quesnello velim ⁜ (b) . Nicaeno illo canone prorsus non definiri, cujusnam Alexandrini, an Antiocheni [Col. 0247B] episcopi secundus, aut tertius locus sit, cum tamen Bonifacius aliique pontifices ordinem inter eos praescriptum exprimant, ac secundum Alexandrino locum, Antiocheno tertium attribuant: Baronius itaque recto sanoque judicio colligere potuit ex eo Codice, Gelasium non tam haec primo constituisse, quam quae antea recte constituta a praedecessoribus fuerant, scriptis iterum prodidisse.

Idem esto judicium decreti de recipiendis ac rejiciendis Scripturis librisque; nam qui exstiterat in Romana Ecclesia sacrarum Scripturarum librorumque Canon, necesse etiam fuit, ut pro rerum temporumque ratione confirmaretur aut etiam augeretur a Romano pontifice. Id vero cum sub Hormisda factum concedant viri docti, qui Gelasii Catalogum auxit ⁜ (c) , [Col. 0247C] cur non Gelasius ipse Damasi Decreto addidisse potuit, atque inde Decretum hoc quamquam ab eo dumtaxat auctum eidem attribui, ut deinde Hormisdae etiam attributum aliquando legimus? Neque enim Damasi aetate aut Manichaei deerant, aut Ariani, aut Priscillianistae, qui vel Scripturas sacras falsarent, vel apocryphas obtruderent, quorum proinde fallaciis confirmato iterum, ac publicato earum canone occurri debuit, ac dari praeterea Hieronymo earumdem corrigendarum cura: haec tamen fragmenta cum haud omnino constet ad Damasum pertinere, malui a judicio ferendo abstinere, ac inter dubia appendicis loco conjeci.

Quod autem ad canones spectat, qui a Constantinopolitana synodo conditi fuerant, eos, si quod de [Col. 0247D] Maximo Cynico decretum fuerat excipias, a Damaso Romanaque sede nullo in pretio habitos, Leo Magnus, Gelasius, ac magnus Gregorius nos docuerunt, quorum dicta supervacaneo labore huc ego non transferam: quin tamen Nectarii ordinatio confirmata fuerit, idonei omnino testes Bonifacius I ac Nicolaus nos minime dubitare sinunt ⁜ (d) . Contra vero externam omnem cum Flaviano rejectam communionem Sozomenus, Theodoretus, aliaque eorum temporum monumenta probant: frustra vero Orientales obtendebant Apostolicos Nicaenosque canones, [Col. 0248A] ut ejus conservationem rite recteque factam probarent; alia enim erat causa, cur non oporteret eam fieri, aut factam recipi: nam primo Flavianus impositus fuit, ut Nazianzenus ait, antiquo praesuli praesul novus, quod apostolicae traditioni Nicaeno concilio confirmatae adversabatur: secundo jurisjurandi religio, illum quominus assequeretur Antiochenum episcopatum, inhabilem effecerat: quarum tamen rerum, ac peracerbi inde orti dissidii, cum nulla in Orientalium litteris ad Romanum hoc concilium scriptis mentio sit, merito viri gravissimi dubitant, an illae, quod Ecclesiastica simplicitate ac sinceritate careant, ea laude dignae sint, quam Theodoretus eisdem attribuit.

Haec itaque sunt, quae ab hoc postremo Damasi [Col. 0248B] concilio gesta prae caeteris videri possunt: nam quae plura alia ejus nomine, tum in conciliorum collectionibus decreta circumferuntur, incertum est, an ad istud, an ad aliquod aliud spectent, multoque incertius an Damasum auctorem habeant, de quo consule, si lubet, Tillemontium ac Coustantium. Caeterum cum hoc concilium postremum dixi, velim id intelligas ex iis quorum memoria superest; facile enim crediderim, Damasum advocatis ad natalem suum de more vicinioribus episcopis singulis fere annis synodos celebrasse, quarum tamen aliquae ob temporum vetustatem in oblivione sint positae.

V. Si Landulpho cuidam seniori Mediolanensi episcopo fides est; sedente D. Ambrosio, gravissima dissensio orta est coram Apostolico in synodo inter sacerdotes [Col. 0248C] monogamos et alios sub castitate aut virginitate degentes: eaque Apostolico imperante, et aliis episcopis consentientibus, judicio B. Ambrosii delegata, ut quidquid ipse diceret, sanctum et firmum teneretur, pro uxoratis definita est: quin, si Pseudo-Datium audias, ea controversia agitata est in synodo Damasi I, 150 episcoporum, celebrata Constantinopoli, ubi B. interfuit Ambrosius. At eas eorum temporum quisquilias referre, viro clarissimo Muratorio judice, refellere est; quamquam Puricelli laudanda diligentia est, qui in ea fabella refutanda studium et operam serio collocavit suam, in dissertatione post ejusdem Landulphi Chronicon, inter Italicos scriptores vulgatum. Propius ad veritatem accessit Dandulus, cum in hoc eodem Damasi concilio, tum Priscillianum damnatum [Col. 0248D] scripsit, tum synodalia ejusdem gesta tribus Orientalium legatis fuisse communicata ⁜ (e) ; quae tamen unde hauserit obscurum nobis nunc est.

I. Libellus precum Faustini et Marcellini in iis quae ad Damasum pertinent, ad examen revocatur. II. An hi duo presbyteri, Luciferiani fuerint, an potius Ursiniani? Bassus Urbis praefectus quis, et an Christianus? III. De Ephesio Ursinianorum in Urbe pseudo-episcopo, ejusque expulsione. IV. De Fabelladamnati a Damaso Liberii. V. De Hilario Romano diacono, an ille ad Ecclesiam reversus sit, et an auctor commentariorum quae inter Ambrosii opera circumferuntur? VI. De Arsenio Romano diacono Arcadii praeceptore ac monacho sanctissimo.

I. Ad hunc annum eumque nondum adultum refero (quamquam haud omnia) quae studio Religionis et veritatis, Damasum Romae fecisse legimus in libello Precum Marcellini et Faustini a Sirmondo edito. Primo itaque Aurelium graviter ab eo afflictum aiunt, eo quod Gregorio Baetico communicaret. Quis ille Aurelius fuerit, quasve afflictiones perpessus sit, minime exprimunt: Luciferianis illum Romae praefuisse [Col. 0249B] puto, siquidem Donatistae, Novatiani, Manichaei ipsi, atque omnes propemodum sectae, quibus persuasum merito fuerat in ea urbe centrum catholicae communionis esse, curarunt semper, ut suos Romae episcopos haberent, ne extra Ecclesiam positi viderentur. Secundo loco schismatici hi Macarium presbyterum recensent, quem miris laudibus mactant, quasi vero virtus christiana sine charitate esse aliqua possit. Hic cum vetitas imperiali lege, et clandestinas collectas ageret, ab apparitoribus comprehensus Damasi adstantibus clericis cum vi traheretur, graviter inter eumdum vulneratus est: alia vero die ad judicem ductus, cum ut Damaso communicaret, ac imperiali rescripto obsequens esset, nec vi, nec blanditiis adduci posset, in exsilium pellitur [Col. 0249C] atque apud ostia Tiberina ex accepto vulnere mortuus, a Florentio ejus urbis episcopo, cujus tamen nulla apud Ughellium mentio est, in basilica S. Asterii sepulturae datur. Haec libellus de Macario presbytero; an vero Luciferianus fuerit, an Ursinianus, hoc ille non exprimit non sine fraude, et dolo malo. Alio autem loco dictum probatumque a me fuit ⁜ (a) Luciferianos nulla imperatorum lege prohibitos quin, si rebaptizantibus non se junxissent, libere suae religioni vacarent. Addo nunc canonem nullum adversus eos editum, ante Constantinopolitanum aliquod sub Nectario concilium, quamquam ubique ab Ecclesia segreges haberentur, in Occidente potissimum. Alia igitur causa fuisse debuit cur presbyter ille collectas agere non posset, cur [Col. 0249D] comprehensus Damasum pro legitimo Urbis episcopo habere juberetur, cur deinde contumax, et obfirmatus cum esset, in exsilium pulsus est, praeter unam, nullaque publica aut civili, aut ecclesiastica lege damnatam, Luciferiani nominis professionem. At quae alia afferri poterit praeter confirmatum ejus presbyteri in schismate Ursiniano animum, quod imperatores iteratis legibus puniri jusserant? Hoc [Col. 0250A] vero manifeste probat, praefationis ad ipsas Marcellini Preces coaevus auctor cum Ursino viro sancto ac sine crimine (vide petulantiam) jussione imperatoris in exsilium sponte iterum profecto, ejus factionis presbyteros diversis modis afflictos, et in peregrina loca dispersos scribit, quos inter Marcellinum et Faustinum statim collocat. Ex eorum itaque numero Macarius fuisse debuit, qui cum Romae clam substitisset, ac collectas agere, factionesque fovere pergeret, postremo deprehensus, exsulare merito coactus est. Hinc vide quam phaleratae sint, quot dolis consutae eorum presbyterorum Preces, nam primo quae ad Luciferianos pertinent, susdeque miscent, ut ejus sectae invidiam minuant: deinde Ursiniani cum essent, atque ob eam causam exsilium paterentur, [Col. 0250B] exsecratum Ursini nomen silentio tegunt, Luciferiani videri volunt, atque ob unam incontaminatae religionis causam, tum se a Damasi communione alienos, tum se vexatos aiunt, ea fraude scilicet, ut imperatorum animos ad misericordiam flecterent. Macarium hunc ego cum reliquis ejectum puto sub Olybrii aut Ampelii praefectura; siquidem cum haec velut diu antea gesta libellus narret, ad eorum praefectorum tempora trahi possunt, sub quibus Ursinianum schisma, pulsis refractariorum capitibus, finem Romae habuisse visum est. Nunc pergo ad reliqua, quae ad hunc annum pertinere videntur.

II. Ait itaque libellus ille nuper etiam factum, ut idem Damasus Ephesium perdere aggressus sit coram Basso Judice: at Bassum Damasi accusationes repulisse [Col. 0250C] ea ratione usum, quod constitutiones imperatorum contra haereticos solummodo promulgatae videantur, non contra eos, Luciferianos scilicet, qui sanctissimam fidem sine saeculi ambitione conservent. Damasum tunc primum erubuisse, quod inventus judex esset, qui solus imperialia rescripta piissime interpretans tueretur. Antequam progrediar, quaero quis idem Bassus fuerit, judex eo tempore sive praefectus Urbi, sub quo res acta dicitur; notum enim est, qui illicita collegia celebrasse dicebantur, apud praefectum Urbis accusari debuisse. Bassus, qui praefectus Urbi fuit, antea quam ad eam dignitatem ascenderet, Campaniae consularis fuerat, ut ex inscriptione, quam mutilatam Sirmondus, integram Reinesius attulit ⁜ (b) manifeste discimus: at qui Campaniae consularis [Col. 0250D] fuit, Anicius Auchenius dictus est, ut idem Reinesius probat, ac ex inscriptionibus constat, quarum altera apud P. Josephum Vulpium in Antio legi potest, alteram a viro cl. Josepho Maria Pratillo productam iterum refero ⁜ (c) . Urbanam itaque praefecturam Bassus nondum attigerat anno 381, quo Syagrius et Eucherius consules fuerant; contra, illa jam functus fuerat anno 384, quo Symmachus tunc Urbis [Col. 0251A] praefectus suos in ea dignitate antecessores Bassum ipsum, et Aventium vocat, ac ut Orphiti soceri sui haereditatem tueatur adversus fiscum, hac potissimum ratione utitur Valentiniano scribens, quod cum Bassus, et Aventius, ea de controversia novissime retulissent, haeredes recenti praeceptione absoluti judicio fuerant ⁜ (a) . Cum itaque Bassi praefectura initium ceperit post annum 381, ac reliquum, quod inde ad praefecturam Symmachi excurrit, partim eidem Basso, partim Aventio necessario tribuendum sit, facile intelligimus, hujus Ephesii causam, cujus idem Bassus cognitor fuisse dicitur, anno 382 aut insequenti confectam. Tillemontius dubitat an hic christianus fuerit, siquidem Libellus precum, qui illum catholicam religionem dumtaxat venerantem vocat, [Col. 0251B] quod homini ethnico convenire potuit, nihil pro certo definire videtur. At haec verba, quibus Luciferiani, ut solos se catholicos esse praedicarent, pro more utebantur, ad christianam religionem indicandam retulit aliud agens vir accuratissimus: nam quin Bassus christianus fuerit, vix dubitare nos patitur Prudentius, ac monumentum Junii Bassi, quod in basilica Vaticana adhuc superest, ab auctoribus Romae subterraneae productum.

III. Ephesius ille ordinatus a Taorgio fuerat episcopus incontaminatae plebis Romanae, ejus scilicet, quae in schismate adversus Damasum permanserat, et Ursini absentis et relegati sequebatur partes; qui locus ut obiter dicam, observatione dignus est, cum argumentum praestet minime dubium, ex quo ordinandi [Col. 0251C] pro Romano episcopo pontifice, aut absente aut impedito vicarii episcopi recepta pridem disciplina constet. Sed ne longius abeam, quis ille Taorgius fuerit incompertum est: forte Novatianis tunc plures in Urbe ecclesias obtinentibus praeerat, quibuscum Ursiniani foedus et societatem junxerant; siquidem adversus Taorgium ipsum ex parte Damasi nihil actum legimus: plebis vero incontaminatae nomine, Ursinianos laicos intelligo, quia projectam eorum temeritatem numquam deferbuisse, probat epistola Romani concilii ad Gratianum, quam supra expendimus, ac Valentiniani rescriptum ad Pinianum P. U. a magno Baronio relatum pro confirmanda Siricii electione adversus iteratas Ursinianae factionis molitiones. Hujus autem Ephesii nomen idem [Col. 0251D] Baronius ⁜ (b) asterisco notat, velut in mendo cubans: Gothofredus vero Ephesium nostrum, Euresium illum fuisse putat, quem Arcadius anno 395 in numero sacrorum antistitum haberi non oportere jussit in l. 18. Cod. Theod. de Haer., quod scilicet episcopatu jam dejectus fuisset. Gothofredum Pagius ac Tillemontius secuti sunt, quorum probabilis est opinio ob eam, quae saepe occurrit litterarum V et F commutationem, fierique facile potuit, ut librarius loco Ephesii Euresium levi errato scripserit. Quidquid horum sit, quin Ephesius ille pulsus ab Urbe fuerit, ac Libellus precum, qui fuisse illum judicio liberatum ait, [Col. 0252A] hoc etiam in capite mentiatur, vix dubitaverit, qui ad haec adverterit animum: primo scilicet Bassum non fuisse Urbanae praefecturae admotum ante annum 381, atque aliquam sequentis anni partem Aventio ejus successori dandam; secundo celebre Theodosii edictum, quo Ariani occupatas basilicas Catholicis restituere jussi sunt, Constantinopoli fuisse promulgatum die 19 Julii anni 381: tertio cum illud Oxyrinchi effectui datum est, Ephesium eo loci adfuisse, atque etiam aliquandiu post haec ibi substitisse: vides igitur, quid hinc effici possit. Nam si ille Basso jam Urbis praefecto delatus est, si eodem, aut sequenti anno eum per interiora Aegypti, ac per Palaestinam cursitasse constat, haud diu Romae substitisse sub eodem praefecto potuit, sed solum vertere [Col. 0252B] coactus est: cur enim aut Romam tam cito, ac gregales suos, quibus episcopus datus fuerat deseruisset, aut quae illi cum Heraclida tam longe a se posito negotia esse poterant, ut ad eum Oxyrinchum usque sese sponte conferret? Cur vero eo tempore quo Bassus Urbanam praefecturam gerebat Ephesium per Aegyptum ac Palaestinam cursitantem dixerim, alia etiam ratio ex eodem libello manifesta est. Postquam enim Oxyrinchi Theodosii jussa impleta vidisset, inde Eleutheropolim ab eodem Heraclida Luciferianorum episcopo missus dicitur, ut Hermionem ejus sectae virginem visitaret, atque ea forte occasione factum, ut arctum illud cum Faustino et Marcellino foedus stringeret, qui jamdiu antea eo exsules sese contulerant; ac cum aliquandiu in ea quoque [Col. 0252C] urbe moratus esset, in Africam navigavit: gravia deinde, ac continuata incommoda, quae post Ephesii discessum se ac caeteros Luciferianos passos aiunt a Turbone Eleutheropolis episcopo, in causa tandem fuerunt, ut eas preces scriberent, ac Theodosio offerrent. At Damasus superstes erat, cum supplex ille Libellus scriptus, oblatusque imperatori fuit. Cynegius autem praefecturam praetorii Orientis tunc temporis administrabat, ut ex ejusdem imperatoris rescripto, quod eidem Libello subest, cognoscimus. Cum vero eam dignitatem indeptus ille sit primo aut altero mense anni 384, Libellum ipsum eodem currente anno datum fuisse oportet. Concedamus itaque illo jam medio datum, oblatumque Theodosio fuisse; si diuturnas Ephesii peregrinationes moramque in [Col. 0252D] Aegypto factam, antequam in Palaestinam se conferret, si tempus, quo ibi substitit, ac illud quod ab ejus discessu deinde fluxit, antequam libellus ille scriberetur, ac ii presbyteri ad imperatorem Constantinopolim accederent, supputemus, id quod dixi, facile statuemus, Ephesium scilicet sub praefectura Bassi Romana urbe necessario excessisse.

IV. Quod itaque ex eodem tot mendaciis scatente libello colligi potest, illud est, fabellam de damnato Liberio per Damasum, in actis Eusebii presbyteri a Baluzio publicatis recitatam, ejusdem Damasi aetate posteriorem esse. Nam si ille Liberium praevaricatorem [Col. 0253A] facta synodo damnaverat, cur non iidem presbyteri hanc eidem praevaricationem vicissim deinde eodem libello exprobrassent, ut Athanasio, Hilario atque aliis ejus generis, ac nominis episcopis? Cur ne momento quidem, ut ex eorum scripto constat, tum ipsi, tum caeteri Romanae urbis pervicaces clerici, huic pontifici communicarunt?

V. Codex canonum a Quesnello editus expositionem fidei continet Faustini presbyteri nomine inscriptam. Eamdem scriptor ille ab eodem Presbytero oblatam Theodosio conjicit, atque a Theodosio deinceps transmissam Damaso contra schismaticos imperatorem illum obtundenti, a quo postremo ad scrinia sedis apostolicae, atque ab iis in eum, quem Romanae Ecclesiae peculiarem vocat Codicem, transierit ⁜ (a) . [Col. 0253B] Quae tamen quanti sint, inde cognoscitur, quod Codex ille tam fuit unius Romanae Ecclesiae, quam caeterarum omnium peculiaris, ut viri doctissimi Coustantius et Maffeius, qui consuli poterunt, jam demonstrarunt.

VI. Antequam a Luciferianis discedam, illud postremo adjiciam, esse scilicet viros gravissimos, qui Damasi in religionem studio factum aiunt, ut Hilarius Romanae Ecclesiae diaconus ab eo schismate ad Ecclesiam redierit ⁜ (b) , ejusque rei illustre testimonium reliquerit in cap. III, epist. I ad Timoth. his expressum verbis: Cum totus mundus Dei sit, Ecclesia tamen domus ejus dicitur, cujus rector est Damasus ⁜ (c) . Quae et si meram veritatem sapiant, ita tamen nonnullis displicuisse miror, ut, mss. omnibus [Col. 0253C] repugnantibus, vix non pro spuriis, et addititiis habeant. Scio non deesse viros doctissimos, qui hoc opus eidem diacono abjudicant, neque mihi animus est, ut meam faciam hanc litem. Fateor tamen ea verba vix non efficere, ut commentarium illud ab aliquo saltem auctore scriptum existimem, qui Luciferianam et schismaticam sectam professus antea fuerit. Siquidem cum ii neque Liberium, neque Damasum haberent pro legitimis Romanae Ecclesiae episcopis, eosque Hieronymus monuisset Ecclesiae salutem in summi sacerdotis dignitate pendere ⁜ (d) , videbatur viri tunc ad Ecclesiam ipsam sincere redeuntis esse, fidem in eo capite suam argumentis minime dubiis palam publiceque testatam facere, quam etiam ob causam, iteratum baptismum, quod antea [Col. 0253D] cum Luciferianus esset, asseruerat, palam deinde a se rejici oportere existimavit, cap. I Epist. I ad Corinth. Haec autem cum ita sint, nosque impellant, ut commentarium illud a Luciferiano ad Ecclesiam reduce scriptum fuisse opinemur, cur non ab Hilario, cui S. Augustinus illud attribuit? Auctorem porro Romanum fuisse, atque in Urbe circa haec tempora illud scripsisse constat ex I Timoth. III, ubi haec ait: Nunc autem septem diaconos esse oportet et aliquantos presbyteros, ut bini sint, per Ecclesias, et unus [Col. 0254A] in civitate episcopus. Omni enim hebdomada offerendum est, et si non quotidie peregrinis, incolis tamen vel bis in hebdomada; et si non desint, qui quotidie quoque baptizentur aegri. Sed de his jam satis.

VII. Prioribus etiam, ut ego puto, hujus anni mensibus Arsenium Arcadio puero jam declarato Augusto, huic muneri obeundo parem, Damasus praeceptorem misit, rogatus a Gratiano, cui Theodosius ea de re scripserat ⁜ (e) . Baronius Metaphrastis fide nixus eum Romanae Ecclesiae diaconum vocat: at Tillemontius non una Metaphrastis auctoritate adduci potest, ut illum diaconum fuisse credat, ac gravius aliquod et antiquius testimonium quaerit. Verum cui bono scriptor ille hanc in Arsenio dignitatem fingere potuisset? Cur potius non hoc scripserit ille, antiquiori [Col. 0254B] aliquo, minimeque dubio testimonio fretus? Nicephorus sane, cui Constantinopolitana bibliotheca patuit, lectorem provocat ad libros ab Arsenio relictos, et ad historiam, quae de illo conscripta est ⁜ (f) , eaque legi a Metaphraste potuerunt. Neque vero rationes, quas Tillemontius affert, gravioris momenti sunt; siquidem minime necesse fuit, ut haec Arsenii dignitas in veteribus martyrologiis, Patrumque Vitis exprimeretur, a quibus una dumtaxat ejus professio suspiciebatur monasticum scilicet institutum: quod autem vitae genus paulo mollius, ac splendidius, cui se illum dedisse ferunt post suum ad aulam accessum, minime conveniat tum diaconi officio, tum pietati, quam Romae prae se tulerat, hinc colligi poterit moribus aulae fractum declinasse [Col. 0254C] illum tantisper a pristina sanctitate: an vero hoc mirum, et insuetum? Caeterum quidquid horum sit, vides, lector, quam acris maturique judicii in deligendis viris Damasus fuerit. Theodosium vero laudaveris, quod Libanio, Themistioque neglecto, quos Arcadio praeceptores dare poterat, Arsenium elegerit, velut qui probe sciret, doctrinam, caeteraque ornamenta a sincera pietate, ac religione sejuncta, principibus Reipublicae admovendis obesse saepius magis quam prodesse.

I. Damasi epistola ad Orientales, quo anno, quave occasione scripta sit, ac de Timotheo Apollinarista. II. De Symbolo in Actis Ephesinae synodi, Nicaeno concilio attributo.

I. Hoc eodem anno scriptam a Damaso ad Orientales epistolam puto, quam a Theodoreto acceptam Epiphanius latine reddidit, postremo loco a me recensitam. Apollinaristae enim et si ab eo pontifice semel atque iterum damnati fuerant, ut dixi, ac deinde a Constantinopolitana synodo, sese tamen, ut haeretici solent, in perfidia obfirmaverant, atque in ea disseminanda totis viribus allaborabant. Aiebant vero impudenter, se veluti rectae fidei consentientes [Col. 0255A] ab Occidentali Ecclesia susceptos esse, et nullam ex legibus, quae adversus haereticos promulgatae fuerant obstare sibi quominus religioni vacarent, ac suae sectae dogmata praedicarent ubique. Hinc publicos colligebant coetus, prophanasque agebant Synaxes, ac circuibant palam per Aegyptum, Syriam, Cappadociam, totumque Orientis tractum, mysteriorum suorum, aut ordinationum exercendarum causa, quae fieri non poterant absque gravissimis Ecclesiarum bene constitutarum ac catholicorum episcoporum incommodis, ac molestiis, quas Nazianzenus Olympio tunc Cappadociae praesidi enarrat haec scribens ⁜ (a) : Praeter alia omnia eo quoque audaciae proruperunt, ut episcopos etiam quosdam, quibus dignitas ab universali Orientalium et Occidentalium synodo abrogata [Col. 0255B] fuerat, accersentes, aut transeuntibus abutentes imperialibus omnibus constitutionibus, atque omnibus vestris edictis violatis, cuidam impii, et adulterini sui gregis (Nazianzi scilicet) episcopi nomen imposuerunt.

Quamquam plures fuisse oportet deambulones illos pseudo-episcopos, paucorum nomina ad nos a Leontio transmissa sunt. At primas inter eos agebat partes Apollinario tunc defuncto, Timotheus ejus discipulus arcanorum omnium particeps, atque ingens jam sub eodem magistro Ecclesiae turbo: nam quam aliam ob causam ejus potissimum damnationem Orientales a Damaso enixe efflagitassent, nisi quia ille unus omnium instar cum esset, eum nominatim damnari tanti interesse putaverunt? Hunc Berythi episcopum fuisse idem Leontius ait, quod tamen nullus eo auctore [Col. 0255C] paulo antiquior asseruit. Hinc vereor ne ille subscriptionibus episcoporum, qui Constantinopolitano I concilio adfuerunt, deceptus sit, ac quod inter eos Timotheum Berythi legerit, unum pro alio acceperit: neque enim fieri potuisse videtur, virum hunc perditae famae, et gradu jam antea dejectum, sedisse inter catholicos praesules, ac sententiam praeterea in Apollinarium suum dixisse, atque ideo illum inter eos potius numerandum puto, quos profane ordinatos Apollinarius huc illuc commeare jusserat, ut Ecclesias bene constitutas scinderent, quosque Basilius memorat, et sine populo, sine Clero obambulantes, ac nudum episcopi nomen circumferentes appellat ⁜ (b) . Timotheus autem iste semel atque iterum Romam venerat primo ante obitum Athanasii, [Col. 0255D] a quo etiam commendatitias ad Damasum cum attulisset simulatae tunc fidei reus, litteras in Orientem retulit suae cum sede apostolica communionis testes, atque hujus primi ejus Romani itineris praeter Leontium, Facundus Hermianensis meminit ⁜ (c) . Venit iterum Athanasio jam defuncto ab Apollinario missus, ut sectae suae negotia procuraret apud Romanum pontificem; sed Apollinaristarum fraude tunc detecta, in concilio quod habitum fuisse dixi anno 376 aut altero ineunte, Petro Alexandrino praesente, tum [Col. 0256A] ipse damnatus est, ut Leontius ait ⁜ (d) , tum qui eum miserat Apollinarius; ex quo factum, ut longe obstinatiores, et audaciores nefarii homines evaserint, ut alibi diximus; quamquam eodem tempore, quoad potuit, perseveraret ille se catholicum asserere, ac subdolis, captiosisque formulis simpliciores decipere, ut constat ex pseudo-Julii epistola ad Prosdocium, qua vix non assequitur, ut recte, ac cum Catholicis sentire videatur; siquidem eam ipsi Timotheo Leontius adjudicat; rejiciuntque viri docti Lequienius, Coustantius, ac Muratorius inter eas quas Apollinaristae Julio papae affinxerunt; aliud etiam simulatae ab eo religionis argumentum ducitur ex Polemii opere contra illum scripto, cujus apud Photium cod. 130 fragmentum superest, ubi Timotheus reprehenditur, [Col. 0256B] quod esse se ex Apollinarii discipulis videri vellet, atque ea, quae docuerat ille sentire, quamquam binarium naturarum praedicaret, atque ad Cappadocum dogma et Italorum arrogantiam accederet.

Gregorius itaque Nazianzenus qui summum, quo tenebatur, religionis studium minime cum solio deposuerat, praeter litteras ad Olympium Cappadociae praesidem, alias dedit ad Nectarium Constantinopolis episcopum, rogavitque ut imperatorem adiret, moneretque, nihil Ecclesiae rediturum ex ejus pietate utilitatis, si eam Apollinaristarum licentiam diutius valere permitteret ad rectae fidei eversionem ⁜ (e) . Scripsit etiam Posthumiano PP. Orientis, petiitque, ut cum episcopi in regia urbe iteratam synodum celebraturi essent, Ecclesiarum paci ab haereticis illis [Col. 0256C] potissimum labefactatae, pro ea summa, qua praefectus praetorio utebatur, auctoritate provideret, etiamsi asperius aliquid statuere necesse esset: has enim litteras agere constat, de synodo illa, quam Socrates et Sozomenus hoc anno a Theodosio convocatam scribunt ⁜ (f) , quia anno superiori Posthumianus nondum evectus ad Orientis praefecturam fuerat. Minime vero ego dubito, quin praeterea Gregorius ad alios scripserit, ad amicos scilicet, probosque episcopos, ad eam synodum convocatos, et ad Nyssenum praecipue, quem concilio illi adfuisse scimus, ac habuisse orationem quae de Abraham titulum praefert ⁜ (g) .

Videntur vero Nectarius, et qui Constantinopolim venerant Orientales episcopi, Nazianzeni monitis excitati, [Col. 0256D] expostulavisse imperatoris opem, ac praeterea scripsisse Romano pontifici; responsio enim Damasi, quae episcopis Orientem gubernantibus inscripta est, non obscure indicat plures ac simul collectos fuisse, qui communi nomine scripserant: quantum vero colligi ex eadem responsione potest, Orientales Damaso renuntiaverant, Timotheum praecipue jactare se, ac in vulgus spargere, aut se minime Romae damnatum, aut iterum velut catholicum ad communionem admissum, eaque fraude ingens sanae doctrinae et Ecclesiarum [Col. 0257A] tranquillitati detrimentum in praesentia afferri, ac in posterum imminere, nisi illum a sede apostolica publici damnatum, ac rejectum fuisse Ecclesiis omnibus palam fieret.

Quis earum rerum eventus Constantinopoli fuerit aperte discimus ex 1.2 Cod. Theod. de Haeret. proposita die 4 Septembris hoc anno, et eidem Posthumiano inscripta. Hac enim cum caeteris haereticis eo loco expressis, Theodosius Apollinarianos, quorum nulla in anteactis constitutionibus mentio fuerat, manifeste recenset, eosque vetat, ut Gregorius fieri oportere existimabat, ne collectas agant quoquomodo, ne Ecclesias constituant, neve adulterinas ordinationes habeant, atque ut a coetibus, locisque omnibus a quibus extranei sunt, expellantur, et ad terras a [Col. 0257B] quibus ortum traxerant amandentur, a quibus insuper vult ne umquam discedere iisdem liceat. Hanc synodum latamque ejus occasione legem Sozomenus memorat ⁜ (a) , eaque factum inquit alio loco ⁜ (b) , ut haereticorum duces ex amoenioribus imperii Romani locis in squalidas ac desertas regiones deportati tunc fuerint, quos inter Timotheum numerandum puto, siquidem illum Byziam regum Thraciae arcem, imperatoris jussu relegatum fuisse scimus ⁜ (c) .

Sed neque Damasum defuisse officio suo, haec ejus ad Orientales epistola certiores nos facit. Hinc vero auctum est, adversus Gregorium et Damasum ipsum, cujus auctoritatem haereticorum more, arrogantiae loco habuerunt, Apollinaristarum odium, ut ex memorato Polemii fragmento vidimus, ac praeterea [Col. 0257C] colligimus ex iis quae Eunomius Beroeae in Thracia pseudo-episcopus scripta reliquit ⁜ (d) , quibus Aegyptios, Cappadoces et Romanos perstringere audet, eo quod duplicem naturam praedicarent, quam vesanus ille unam ex utraque compositam et contemperatam, ut Apollinarius deliraverat, esse asserebat.

II. Observandum modo est, in eadem Damasi epistola moneri Orientales ipsos, ut in fide a Nicaeno concilio tradita immobiles perstent. An forte Apollinaristae Nicaenae fidei repugnabant? Hoc profecto verissimum; Nicaeni enim Patres ita incarnatum asserunt Christum Dominum, ut illum etiam inhumanatum statuant, id est hominem prodiisse in simili nostrae forma ac specie, anima ac mente minime carentem, ut explicat Chalcedonense concilium in allocutione [Col. 0257D] ad Marcianum imperatorem: quod etiam docemur a Leone Magno, cum scripsit, id ipsum quod a Chalcedonensi concilio de Domini nostri incarnatione traditum fuerat, apud Nicaeam etiam definitum antea fuisse ⁜ (e) . Haec itaque est ratio, cur idem Damasus in priori ad Paulinum Antiochenum epistola, qua formulam praescripsit Apollinaristis, qui ad Ecclesiam revertebantur, recipiendis accommodatam, edixit [Col. 0258A] primum atque iterum hic repetit, ut Nicaenae fidei subscriberent; atque hinc praeterea intelligimus, cur Vigilius Tapsensis, postquam scripserat, Macedonium incusasse Alexandrinam synodum, quod a Patrum sententia recessisset, nova decernendo de Spiritu sancto, quae a Nicaena fide tradita non fuerant, adjiciat statim, eadem quoque impietatis praescriptione contra Ecclesiam usum fuisse Apollinarium ⁜ (f) ; nam cum negare non posset, quin Nicaena eadem synodus Verbum inhumanatum fuisse diceret, Ecclesia vero hujus vocis vim ita explicaret, ut Verbum humanam mentem, atque animam cum carne, ac totum perfectumque sine peccato hominem assumpsisse assereret, ac duas in una persona naturas perfecte unitas statueret, ejusque haeresim everteret, catholicam [Col. 0258B] verissimamque interpretationem calumniatus ille est, perinde ac si aliquam Nicaeno symbolo additionem induceret. Hoc deinde argumentum ab Apollinario magistro suo haustum adhibuit Eutyches delirus senex, cujus verba eodem loco Tapsensis affert: neque enim intelligere potuerunt, aut voluerunt vesana capita, quo pacto Christus Dominus in duabus et ex duabus naturis totus esse posset, atque una persona complecti, quidquid utrique naturae unitae convenit, quin duae personae, ac duo filii esse, ac dici deberent: hominem itaque factum Christum Dominum, eumque perfectum hominem confitebantur cum Nicaenis Patribus, ita tamen ut duarum naturarum unionem sine commixtione rejicerent, velut nuper Nicaenae fidei additum dogma, ac Christum Dominum [Col. 0258C] hominem dicerent, divina tantum perfectione perfectum, Verbo scilicet humanae mentis supplente vices ad omnia, ut ait Leo Magnus, rationis officia ⁜ (g) . Quae profecto cum ita sint, nulla est solida ratio, cur Valesius ⁜ (h) et Pagius ⁜ (i) magnum Baronium redarguant, qui eam fidei expositionem, quae in graecis actis Ephesinae synodi, Nicaenis Patribus librariorum forte errore tribuitur ⁜ (j) , Latina veteri interpretatione usus, Antiocheno contra Paulum Samosatenum concilio adjudicaverit, putaveritque Eusebium dolo malo ac studio Ariani dogmatis in ea referenda versatum: quam deinde Baronii sententiam eruditi alii scriptores merito complexi sunt a Fabricio memorati ⁜ (k) , ac nuper etiam cl. Bencinus, qui illam sumptam existimat ex veteris ejusdem Antiochenae [Col. 0258D] synodi encyclicis litteris ⁜ (l) , nam cum ea fidei ecthesis Christum Dominum in duabus, et ex duabus naturis apertissime definiat, ac velut inconcussum dogma credendum proponat, non erat cur Apollinarius, ejusque asseclae Catholicos criminarentur, quod nova Nicaeno concilio decreta addidissent, si ea jam fides a Nicaenis Patribus conscripta, ac proposita fuerat.

[Col. 0259A] Videtur nonnullis mirum atque insuetum, quod Damasus episcopos, quibus scribit, filiorum vocabulo compellet. At hoc exemplo non caret, siquidem Athanasius, Diodorum Tyri filium vocat, et amantissimum sacerdotem: ac propterea hoc concedendum tum sedis dignitati, ob quam Ambrosius Siricium Damasi successorem, parentem vocat ⁜ (a) , tum charitati, qua idem pontifex eos in sinu suo gestare videri voluit, tum grandaevae ejus aetati, cui tamen, si ad eam epistolam attendas, de consueta ingenii vi nihil interea decessisse videatur.

Haec cum Romae agerentur Gratiano die 25 Augusti defuncto, ac Maximo per tyrannidem imperium adepto, magna rerum mutatio facta est; de qua tamen, majoris perspicuitatis, atque ordinis servandi gratia, agendum superest sequenti ac postremo Damasi pontificatus [Col. 0259B] anno.

Damasi ad Valentinianum pro Symmacho litterae; de Prisciliano, et Burdigalensi synodo. Hujus pontificis obitus, depositionis locus, et elogia.

Hi consules postremum signant Damasi pontificatus annum: ejus siquidem tunc superstitis Ambrosius meminit in epistola ad Valentinianum contra Symmachum, cujus, cap. 20, verba attuli, ac Symmachus ipse tunc Urbis praefectus in litteris ad Theodosium, Valentinianum et Arcadium pro se scriptis ⁜ (b) : hic enim delatus imperatoribus, quod praetextu inquirendi [Col. 0259C] publicorum ornamentorum spoliatores, Christianos ex Ecclesiae penetralibus ad tormenta rapuisset, ac de longinquis finitimisque urbibus antistites in vincula duxisset, tragicasque de ministris Ecclesiae catholicae quaestiones agitasset, specie quidem mandatis imperatorum obsecuturus, at revera fana sua diruta, ac destructa Christianae legis injuriis vindicaturus, ut se purgaret, Damasum innocentiae suae testem dedit, qui litteris Valentiniano datis significavit Christianos nullam omnino a praefecto contumeliam passos; Symmachus addit, inter plures quos in custodia habebat variorum criminum reos, nullum fuisse repertum christianae legis cultorem: quod viri ab ea religione alieni testimonium eorum temporum mores haud parum commendat.

[Col. 0259D] Nunc ut ad annum elapsum revertamur, quin gravissimam Damaso molestiam attulisset Gratiani interitus, vix dubitaverit, qui secum reputet optimum illum principem ab eo pontifice filii loco habitum. Accesserat praeterea ad aegritudinis cumulum foeda Ecclesiae facies ob impia Priscillianistarum facinora. Hi enim corrupto Macedonio officiorum magistro, sedes a quibus ejecti fuerant iterum occupaverant, tractoque ad suas partes Volventio Hispaniarum [Col. 0260A] proconsule, rerum domini effecti, catholicos aliquot episcopos ad fugam compulerant. Quamquam itaque Maximus, dum haec agebantur, in Gallias penetrasset, Gratianum magna celeritate oppressisset, Gallias sibi ipsas, ac Hispanias adjunxisset, pontifex tamen ad eum minime scripsit, sive gravi casu perculsus, sive consilii inops et dubitans, ne Valentinianum Justinae matris artibus in religione tunc nutantem, a Catholicis magis alienum faceret, atque ad Arianorum partes prorsus impelleret. Ex ejusdem igitur Maximi litteris ad Damasi successorem, non diu post usurpatum imperium datis intelligimus, Siricium ipsum primum in scribendo fuisse, ac novum principem ad catholicae fidei defensionem cohortatum esse. Cum vero Maximus Siricio rescribens, se statim ac in Gallias advenit, religioni, quam sceleratorum labe [Col. 0260B] pollutam deprehenderat, opem celeriter attulisse asserat, hinc merito viri docti conficiunt Burdigalense concilium ad annum 384 Damasique pontificatum referri oportere: cum enim non diu post Gratiani obitum Treviros Maximus victor ingressus sit, atque eum Ithacius episcopus illico accesserit, cum statim deinde collapsis Ecclesiae rebus restituendis consilia, manumque admoverit Burdigalensis synodus, anno 383 convocari, eique omnes sequenti anno adesse commode potuerunt, Damaso nondum defuncto. Hinc ego vix dubito quin omnia ad illum relata de more fuerint; at fractas senio, tristitia morboque vires in causa fuisse puto, cur hoc negocium successori expediendum reliquerit, quod Siricius statim ac pontificatum iniit, diligenter aggredi [Col. 0260C] visus est, ut ex memoratis ad eum Maximi litteris a Baronio ⁜ (c) productis constat; quas, ut obiter dicam, si quis attente legat, videatque Priscillianistarum scelera non argumentis, neque suspicionibus dubiis, vel incertis, sed ipsorum confessionibus inter judicia prolatis in aperto posita, eaque in gestis ad eumdem pontificem transmissis exposita; si quis etiam omnes, eorum temporum historias consulat, secum profecto statuet, quam leviter, ne dicam temere, Beausobrius eam hominum faecem, turpemque eorum causam defendendam susceperit; dignum prorsus patella operculum ⁜ (d) ; sed jam ad finem pergo.

Damasus itaque post 18 in pontificatu exactos annos, menses duos, ac dies decem, prope octogenarius, [Col. 0260D] ut Hieronymus ait ⁜ (e) , rebus humanis ereptus est, die scilicet 10 Decembris, qua vetustissima kalendaria ejus depositionem collocant. Sepultus fuit juxta matrem suam ac germanam in basilica a se excitata, via Ardeatina in Catacumbis; cum vero locum ipsum, viris clarissimis Boldetto et Marangonio facem praeferentibus, quasi digito ostenderit illustrissimus Aesinus episcopus, eoque lectorem non sine multa voluptate manu ducat ⁜ (f) , ego plura non addam. [Col. 0261A] Quamquam cum idem cl. Marangonus rem totam narraverit iterum in Commentariis ad Chronologiam Romanorum pontificum in picturis Ostiensis basilicae superstitem, quae nuper prodierunt, ejus ipsius verbis velut futuram lectori jucundiorem, descriptam dabo: Qui etiam sepultus est via Ardeatina in basilica sua, juxta matrem suam et germanam . . . Situm ejusdem basilicae inter coemeterium Callixti, seu Praetextati, et viam Ardeatinam, putamus nos detexisse anno 1736, una cum sepulcris tum etiam matris atque sororis. Cum enim anno ipso fossores eminentissimi cardinalis vicarii sub custode Marco Antonio Buldetha in ea parte coemeterii operi incumberent, sub vinea tunc Margaritae Bellotti sita inter viam Appiam, et Ardeatinam, invenerunt sarcophagum marmoreum ex candidissimo [Col. 0261B] Pario lapide figurae ovalis, palmorum fere 14 longitudinis, sex altitudinis, latum quinque, cujus prospectus spiralibus undis in fronte exornatus erat, et utrinque desinens in praegrandis formae duos leones affabre sculptos. Ex hoc jamdiu corpus diligenter extractum fuisse apparebat, sed coopertum tamen erat praegrandi, sed diversi generis marmore effracto, quo super erecta fuerat fabrica lateritia, quae pertingebat usque ad superiorem partem cubiculi: juxta vero sarcophagum in superiori parte aderat janua parva, per quam patebat aditus in non admodum amplum cubiculum, XV fere passuum latitudinis, totidemque longitudinis et altitudinis; in cujus fronte aderat alter simplex marmoreus sarcophagus, sicuti in latere similis formae alius, qui pariter vacui reperti sunt. Post paucos etiam dies non [Col. 0261C] longe ab ipso mausoleo reperta fuit quaedam ampla scala, seu descensus, per quem ipsummet vas marmoreum introductum olim fuit in coemeterium. Hisce attente consideratis in animo fuit nobis explorare quodnam in superiori parte hujus loci adesset aedificium, quod fulciretur eo muro, seu columna structili constituta supra grande illud marmoreum sepulcrum; unde reperimus adesse antiquam formam Ecclesiae longitudinis palmorum fere 60, in cujus parte septemtrionali exstant tres absidae circulares; unde dignoscitur eam olim exstitisse Ecclesiam, quae locum superiorem tum cubiculi inferioris, tum sarcophagi occupabat: insuper cognovimus illam fuisse olim depictam ex quibusdam residuis coloribus, qui adhuc supersunt. Ex his igitur probabilibus conjecturis judicavimus hanc esse potuisse basilicam [Col. 0261D] S. Damasi, sub qua S. pontifex matrem, sororemque defunctas sepelivit in supra memorato cubiculo coemeterii, juxta quas et ipse sepeliri voluit in ea parte coemeterii, quae postea Damasi appellata fuit, prope viam Ardeatinam. Baronius epitaphium profert ex pervetusto codice Trevirensis bibliothecae a Browero exscriptum, quod sibi ipsi, si codici fides, Damasus fecerat. Illud iterum Sirmondus inter opera Theodulphi Aurelianensis lib. II, carm. 14, in obitu Damasi inscriptum, ac postremo Sarazanius edidit: quod tamen an revera tumulo incisum fuerit, nunc incerta [Col. 0262A] res est, amisso scilicet, disjectoque superiori lapide sarcophagi, in quo eum pontificem depositum fuisse conjiciunt viri illi clarissimi. Vaticanae Ecclesiae codex, cupientem dissolvi, febri correptum, sumpto corpore et sanguine Domini, elevatisque in coelum oculis ac manibus orantem obiisse illum refert, quae forte est causa, cur eum febricitantes patronum aliquando elegerint ⁜ (a) . Hujus sanctissimi, ac sapientissimi pontificis in tuenda catholica fide constantiam, in moribus integritatem erga pauperes oppressosque episcopos misericordiam, atque humanitatem, christianam humilitatem, doctrinam, sacrorum aedificiorum curam, aliasque praeclaras virtutes, allata per Sarazanium ac P. Coustantium Graecorum ac Latinorum Patrum testimonia, ac ejus praeterea quae supersunt [Col. 0262B] scripta, ita commendant, ut frustra sint omnes antiquorum, ac recentium haereticorum adversus illum calumniae.