011

Tractatus XCIII, qui in duos libros omnibus in codicibus distributi, unus post alium describuntur, unius auctoris esse, plura in iisdem codicibus indicia suadent. Exstant nimirum tituli quibusque tractatibus praefixi cum quibusdam clausulis, et tabulae etiam singulorum tractatuum in antiquissimo ms. Remensi, ex quibus id palam conficitur. In titulis enim et tabulis, [Col. 0033C] in quibus singulorum tractatuum tituli recitantur, quinque postremi tractatus libri secundi, qui addititios proxime antecedunt, alternatim inscribuntur sic: Tractatus cujus supra.

En ipsa tabulae verba.

• XXVI. Item Tractatus Paschae cujus supra, nunc est tract. LIV lib. II.
• XXVII. Tractatus Danielis in Pascha, nunc tract. LXIX.
• XXVIII. Invitatio fontis cujus supra, nunc tract. XXXI.
• XXIX. Tractatus Paschalis, nunc tract. XLII.
• XXX. De Genesi cujus supra, nunc tract. XX.

Formula cujus supra aperte indicat non hos solum, sed intermedios quoque tractatus, nulla licet ejusmodi [Col. 0033D] formula signatos, ejusdem auctoris esse, cujus supra, id est cujus vel initio librorum, vel in clausulis, de quibus mox dicemus, expressa mentio facta est, ac proinde omnes unicum eumdemque auctorem habere. Mirum fortassis erit, quid haec formula istis postremis solum apposita sit, et in nullo ex praecedentibus LXXXVIII occurrat. At id a primo amanuensi non casu, sed consulto factum videtur, cum finis esset tractatuum ejusdem auctoris. Ne scilicet dubitare in eo quispiam aliquando posset, ejusdem ne omnes essent auctoris, an vero quidam, uti solet, ex aliis auctoribus additi essent; hos postremos ea formula, quae dubium omne praecideret, notandos censuit. Porro haec eadem formula in ipsis titulis, qui postremis [Col. 0034A] tractatibus immediate praefiguntur, repetita legitur, non in ms. solum Remensi, sed in aliis similiter; nec ea amplius occurrit in undecim tractatibus sequentibus (sic enim inscribuntur: Interpretatio Psalmi CXXVI, de Psalmo CXXVII, et similiter reliqui), quod satis indicio est, hos ejusdem auctoris ab amanuensibus non fuisse agnitos, uti cogniti fuerunt praecedentes, qui proinde a primo librario relative illa formula notati et in titulis, et in titulorum tabula fuerant. Quid quod sermo XXX lib. II, quem omnium postremum esse ante addititios nunc nuper notavimus, in Remensi manuscripto, praeter memoratam tituli formam de Genesi cujus supra, hac alia plane simili clauditur, Explicit de Genesi cujus supra (supra autem aliis tractatibus haec eadem clausula signato [Col. 0034B] aliquotiens ipso auctoris nomine subjicitur, ut ex adnotationibus in tractatus singulos suo loco monebimus), quae clausula eumdem auctorem mirifice confirmans, in sequentibus non [XXXIX] apparet; concluduntur enim his verbis: Finit Psalmus CXXVIII, Finit Psalmus CXXIX, Finit Psalmus CXXX, feliciter, quarum clausularum nullas in praecedentibus notatas reperire licebit. Observandum tandem est aliquid praecipuum in Pompeiano codice, quippe in titulo tractatus XXX, qui est postremus libri II, ante additiones, hac singulari et insueta alias formula utitur: S. Zeno Veronensis de Genesi; qua monere librarius voluisse videtur, omnes tractatus huc usque descriptos ad eumdem auctorem initio nominatum pertinere. Equidem inter undecim sequentes tractatus, quos trium esse auctorum in praefatione [Col. 0034C] ad Appendicem videbimus, nimirum duos Potamii, quinque ex Hilario, ex Basilio quatuor, omnes cujusque auctoris simul descriptos, non autem alios aliis insertos manuscripti praeferunt-quod si in ipsis additionibus constanter servatum est, caeteros quoque duobus libris distinctos unique auctori tributos, eamdem in rationem continue scriptos multo est probabilius.

Haec omnia ex styli similitudine, quae inter hos universos intercedit, plane confirmantur. Qui enim ad [Col. 0034D] varios asserendos auctores styli discrimen objecere, ii recte quidem, et jure hoc argumentum intenderunt, quamdiu Appendicis quoque tractatus uni auctori adscribendi putabantur, quorum undecim tractatuum genus scribendi non tam alienum multo est a stylo caeterorum XCIII, quam varium in ipsis quoque inter se esse facile deprehenditur. Enimvero hi non unius, sed trium auctorum sunt fetus, quorum alter Hilarius plano facilique stylo delectabatur; Rufinus vero, qui interpres quatuor Basilii homiliarum a nobis probabitur, diligentiori liberiorique calamo usus est: Potamius tandem duorum tractatuum auctor stylo plane inculto, obscuro difficilique laborat, qualem in epistola ab Acherio edita, et in Appendice recudenda [Col. 0035A] cognoscere licet. Itaque cum hos omnes tam diversorum scriptorum tractatus uni auctori tribuere et asserere ex editorum forma quidam conarentur; justa de styli discrimine objectio ingesta est, quam miramur quosdam fecisse minimi, aut levissimis de causis eludendam putasse. At si undecim memorati tractatus secernantur, ut nos hac in editione jam fecimus; quid objiciendum supersit de stylo caeterorum, plane nihil est. Si quis sane in iis volvendis ac revolvendis se se aliquandiu exerceat, ut Auctoris ingenium scriptionisque genus incipiat degustare atque distinguere: is profecto nihil inveniet, quod sive in sententiarum, sive in verborum, aut syntaxeos ratione unum eumdemque auctorem ubique non referat.

Proferamus ex. gr. tractatus duos, olim in psalm. [Col. 0035B] C et CXXX, nunc autem tract. 21 lib. II et tract. 7 lib. I, quos P. Coutantius in Admonitione ad Hilarii Commentarium in psalmos, num. 23, huic Pictaviensi episcopo vindicandos suspicatus est, propterea quod easdem quandoque, ac totidem non numquam verbis expressas Hilarii sententias continent, quae in ejus Commentario in eosdem psalmos leguntur; ex quo dijudicare, inquit, licet, quales ille, id est Hilarius, ad plebem suam tractatus dixerit, qualesve postmodum in commentarium redegerit. Cum nimirum in Veronensi editione duo tractatus recenserentur in psalmum CXXX, quorum alterum iisdem verbis, ac in Commentario Hilarii continetur, expressum, in nostrorumque codicum fine una cum aliis Hilarianis descriptum, suo auctori redditum in Appendicem rejecimus, alterum, [Col. 0035C] quoque similia continentem eidem auctori vindicandum Coutantius existimavit, id conjiciens, hunc prius scriptum ab Hilario, ut eo sermonis in morem ad Fratres uteretur, alterum vero esse hunc eumdem, sed auctiorem factum ab eodem Hilario, cum varios tractatus ad populum habitos super psalmos, in commentarii [XL] corpus digessit. Id ipsum ergo alii tractatui in psalmum C accidisse, opinio ejus est. At quod pertinet ad sententiam verborumve similitudinem, quae inter Hilarii commentarium et nostri Auctoris tractatus in psalm. C et CXXX intercedit, capite sequenti ostendemus luculenter, nostrum Auctorem vixisse aliquanto post Hilarium saeculo IV; quod cum Coutantius ne cogitaverit quidem, ex eo praejudicio, quod de Zenonis antiquitate ferebatur, jam praevidere et [Col. 0035D] suspicari non potuit, eumdem nostrum auctorem prae oculis habere potuisse Hilarii commentarium in Psalmos, ex eoque non nihil profecisse, ut non sententias solum aliquas, sed eadem quandoque verba in suis tractatibus expresserit. Enim vero non in laudatis solum tractatibus 7 lib. I et 21 lib II Auctor Hilarium in eam rationem imitatus invenitur, sed duobus etiam in aliis, nimirum tract. 8 lib. I, cui titulus de Timore, et tract. 17 lib. II, qui de Jona inscribitur (ut in adnotationibus utrique tractatui subjectis, ubi Hilarii verba descripsimus, palam fiet), quos sane tractatus Hilarianos esse nemo umquam opinatus est; cumque commentarium in Psalmos non referant, sed aliquid ex Psalmis obiter [Col. 0036A] attingant, quod in Hilarii commentario legitur; haud probabiliter haberi queunt tractatus ejusmodi, quales ab Hilario ad populum primo habitos, dein vero in Commentarium relatos Coutantius suspicatus est. Similiter quidem quatuor alios nostri Auctoris tractatus observavimus, nimirum tractatus 3, 12 et 16 lib. I, ac tract. 2 lib. II, in quibus aliquot ex Lactantio sententias, totidemque alicubi verba expressit, ut ne tamen hos ab ipso Lactantio scriptos quispiam dixerit, imo ne somniarit quidem. Quod si ex hoc satis perspicitur Auctoris indoles imitationem id generis haud quaquam refugientis; quis de simili imitatione ex Hilarii commentario amplius ambigat?

Ne vero de uno eodemque omnium auctore dubitetur amplius, stylus idem in omnibus locuples testimonium [Col. 0036B] praestat; de qua re hujus capitis maxime propria nunc fusius dicendum est. P. Coutantius Hilarium vindicaturus, quem ex Origene non nulla derivasse in Commentarium Psalmorum notum est, hac excusatione utitur ps. CLXVII Admonitionis in idem Commentarium num. 13: Aliud enim est imitari, aliud interpretari, aut exscribere: nec interpretis officio fungitur, qui alia addit, resecat alia, et caetera proprium in stylum convertit. Notat praeterea Hieronymum hac ipsa ratione eumdem ab ea censura purgasse, quod scilicet Origenis libros ita exposuerit, ut in stylo proprio placens, pater verbi sit potius, quam interpres. Id ipsum prorsus fecisse Auctor noster deprehenditur, cum ex Hilario, vel Lactantio quaedam protulit. Aliis additis, resecatis aliis, quaedam solum et pauca proprium [Col. 0036C] in stylum convertit, ut in stylo proprio placens, pater verbi sit potius, quam servilis exscriptor. Quod de additis et resecatis diximus, ex collatione et adnotationibus nostris satis patebit. Stylum autem, qui lectis hinc Hilarii Commentario (de hoc enim uno movetur difficultas), hinc Auctoris nostri tractatibus, non statim distinguat, is omni Latinae locutionis palato prorsus caret. Hilarii stylus planus, facilis, et fere concisus; nostri autem sublimis quandoque, quandoque floridus et numeris certis cadens, ac allegoricis dictionibus libenter indulgens, potissimum autem syntaxi quadam singulari praeditus, quam non in Hilario solum, sed ne in alio quidem scriptore latino hactenus deprehendimus. Ad verborum sententiarumque exprimendarum flores, allegorias, ubertatemque [Col. 0036D] dicendi multo fecundiorem, quod pertinet, nulla melior via ad id cognoscendum patet, quam utriusque lucubrationum collatio, de qua in adnotationibus ipso Auctoris textui subjectis satis indicasse nobis videmur. De syntaxi vero aliquot membra hic apponemus, quae praecipuam Auctoris syntaxim aliis in tractatibus frequentem exhibent. Tract. 7, de Humilitate, lib. I, qui olim erat sermo in psal. CXXX, num. 1: De quibus Scriptura divina quid pronuntiet, audiamus, cujus ista sunt verba. Num. 2: Ut possimus merito mereri, Scriptura quod dicit: pro quod Scriptura dicit. Rursum: Dominus ipse vos pro promisso quid hortetur accipite. Et item paulo post: De quibus Joannes discipulis quid praedicet, omnibus est in usu. Illa [Col. 0037A] vero praecipue consideranda num. 5; Intonat lingua, caret quae numquam veneno serpentis: ubi quae relativum post verbum, quod regit, ponitur, sicut alibi frequens post aliam vocem collocatur. Sic tract. 3, num. 2: Utraeque cujus exaggerare opulentiam velocitate mira contendunt, pro cujus opulentiam utraeque contendunt, etc. [XLI] Sic tract. 4, num 6: Quavis versutia qui fallitur numquam. Tract. 5, num. 4: Observantiae qua perfectione Dei cultus debeat custodiri. Tract. 12, num. 6: Mortemque ipsam, perennis cui beatitudo succedat. Tract. 7 lib II, num. 4: Nec tamen desiit esse, ante quod fuerat: cui simile illud tract. 16 lib. I, num. 4: Odit jam sine causa, ante quod amaverat. Tract. 62 lib. II: Propter vos qui est occisus. Reliqua mittimus. Vide porro eodem tract. 7 lib. I, de quo [Col. 0037B] nunc loquimur, rarissimam syntaxim sub finem, quam in adnotationibus plane Zenonianam ostendemus. Similia aliquot deprehendes tract. 21 lib. II, de Psalmo centesimo, uti illud statim post initium: Igitur in praesenti psalmo propheta cum dicat, ac praesertim in tract. 8 lib. I, de Timore, et tract. 17 lib. II, de Jona, ubi idem syntaxeos genus, idem Auctoris ingenium ubique visitur. Quod si huic tam praecipuae syntaxi addas caeteras locutionum, allegoriarum, sententiarumque proprietates ab Hilarianis plane dissimiles, nonne statim alium ab Hilariano istorum tractatuum stylum auctoremque cognosces, eumdemque sane, ac est stylus et auctor tractatuum reliquorum, in quibus eadem indoles, locutio, et syntaxis perpetuo elucescit?

[Col. 0037C] Hinc jam evanescit profecto audax illa Dupinii opinatio, qui conciones in psalmos XLIX, LXXIX et C, Hilarii esse posse affirmavit, quia hujus Patris commentaria in hos psalmos perierunt. Nam praeter quam quod primi duo tractatus, olim in ps. XLIX et LXXIX, nunc autem 15 lib. I, et 27 lib. II, in mss. omnibus non inscribuntur de psalmo, cui inscriptioni Dupinii argumentum innititur; etiamsi daremus, S. Hilarium in omnes psalmos Commentaria scripsisse, quae injuria temporum interciderint, ut satis probabilibus conjecturis Coutantius statuit: adhuc tamen omnes tractatus memorati aliam elocutionis rationem aliamque syntaxim adeo explorate exhibent, ut quantum ab Hilariana absint, si quis non agnoscat, utriusque auctoris opera plane non legerit.

[Col. 0037D] Sed hic fortasse quispiam non de sententiarum imitatione apud alios auctores frequenti, sed de transcriptione eorumdem verborum, quae ex Hilario excerpta alicubi noscuntur, difficultatem movebit, si non ut unum omnium ejusmodi tractatuum auctorem statuat Hilarium (ubi enim stylus nimis aperte discrepat, quaevis imitatio verborumque descriptio ad unum auctorem asserendum frustra confertur), saltem quod nostro id Auctore minus dignum ac decorum existimet. At qui in antiquorum lectione versati sunt, id minime novum, nec a gravium quoque scriptorum consuetudine alienum cognoscent. Dinoschum inter Graecos ex oratione Demosthenis contra Cononem in priorem suam adversus Cleomedontem [Col. 0038A] multa ad verbum transtulisse notavit Porphyrius apud Eusebium lib. X, cap. 3, de Praeparatione Evangelica. Mittimus plura e Graecis, tacitis eorum nominibus, traducta, suisque operibus totidem verbis inserta a Tertulliano, Hieronymo, Ambrosio, et aliis Latinis, quae in accuratis horum editionibus designantur. Ut autem dicamus de Latinis, qui ex aliis item Latinis auctoribus similiter profecerunt, antiquus auctor librorum de Sacramentis ex Ambrosii libro de Mysteriis non tam sententias, sed plerumque etiam verba delibavit, ut Benedictinus editor in praemissa Admonitione observavit. Sanctum quoque Maximum Taurinensem, cum laudati Ambrosii opera sedulo evolveret, magna fragmenta ex iisdem, ac potissimum ex Commentario in Lucam excerpta, suis [Col. 0038B] sermonibus inseruisse, idem Benedictinus Ambrosii editor in Admonitione ad sermones huic Patri adscriptos animadvertit. Quid plura? S. Cyprianus licet disertus et doctus, nonne in opusculis, quae contra Gentes lucubravit, ex Minucii Felicis libello quaedam ad verbum exscripsit, uti propositis utrorumque sententiis ob oculos ponitur tom. II Apparatus ad Bibliothecam maximam Patrum a pag. 34 ad pag. 37. Quis itaque miretur amplius, si noster elegantissimus auctor pauca quaedam aliquando sumpsit ex Hilario, ex illo, inquam, magno ac celebri episcopo, qui, ut Hieronymi verbis utamur ex epist. 34 ad Marcellam, temporibus suis disertissimus, et confessionis merito et vitae industria et eloquentiae claritate, ubicumque Romanum nomen est, praedicabatur?

Alia hic objectio diluenda est, quae cum varietatem quamdam mirificam in hisce XCIII tractatibus exaggeret, varios auctores arguere videtur. Quibusdam nimirum criticis visum est, hisce tractatibus nihil esse inaequalius. Alii longi, alii breves, plures repetiti, alii clari, obscuri alii; et Dupinius longiores e Graecis traductos, breves autem ex Latinis auctoribus et homiliarum fragmentis compactos judicavit. At de brevitate aliorum, vel longitudine si quis urgeat, numquid id diversos auctores statuit? Nonne S. Leo, qui sermones satis prolixos plures scripsit, breves etiam, et auctori nostro fere pares habet? vide serm. 5, 6, 7 et 12. Nonne breves item leguntur in [Col. 0038D] Augustino, qui caeteroqui longos plerosque lucubravit? Dicet fortasse quispiam, adeo breves, uti quidam ex nostris sunt, nullo alio exemplo uspiam reperiri. Quid ergo? Hoc si quid probat, non probat solum illos nostri auctoris non esse, sed nulli etiam antiquo scriptori vindicandos probat; quo nihil dici potest absurdius. Quis crederet, S. Joannem apostolum jam senem, ipso senio impeditum, conciones habuisse tam breves, ut diceret solum, Filioli, diligite alterutrum, idemque saepius repetivisse, nisi id S. Hieronymus ex antiquorum traditione litteris mandasset? Quidni alii aliqua de causa impediti, quominus longius concionarentur, breves sermones ad populum habere potuerunt? qui si minus collecti inveniuntur, [Col. 0039A] uti tractatus nostri scriptoris, id forte eam habuit causam, quod illi nihil tale scripserint, noster vero auctor scripserit quoque hos, quos sane rebus gravissimis refertos et praecipuo studio elaboratos videmus, ejusque in schedis reperti ab antiquo collectore digni sunt habiti, quos una cum aliis referret in codicem, posteritatique ob scriptoris praesertim, quae obtinebat, existimationem mandaret. Cur autem Auctor brevitatem tam raram hisce in tractatibus secutus sit, in Admonitione ad tractatum XXX lib. II, fusius dicemus, ubi in hanc rem conjecimus plura, quibus hos praesertim tractatus praeter caeteros Zenonis esse ex ms. Remensis adnotationibus demonstrabitur. Nunc id unum in nostrum propositum adjiciemus, quod cum res ipsae, quae isti licet [Col. 0039B] breves tractatus continent, antiquum Scriptorem praeferant, nihil plane est, cur eos a caeterorum auctore eripiamus, cum stylum eumdem apertissime exhibeant.

Quidam fragmenta sermonum sunt, non autem sermones: fatemur ultro, et in adnotationibus observatum est. Quid porro? Aliumne igitur auctorem habent? Quid quaeso argumenti istud est? Inter S. Petri Chrysologi opera aliquot sermones mutili inveniuntur, quos tamen alteri auctori idcirco addicendos suspicatus est nemo. De repetitionibus autem, quae in pluribus id generis tractatibus observantur, quid addamus? Plura similium repetitionum exempla in aliis quoque Patribus suppetunt, quae tamen nemo ad varios auctores statuendos traduxit. S. Ambrosium [Col. 0039C] aliquotiens eadem ingerere, jamdiu observarunt editores Benedictini pag. 1045 tom. II, quod ei, inquiunt, subinde usuvenire animadvertimus; et pag. 1048, totidem pene verbis eadem alicubi repetita commemorant. S. Leo magnus nonne integra quaedam capita iisdem verbis ex uno in aliud opusculum non numquam transcripsit? Epistola celebris ad Flavianum, cap. 3 et 4, plures sententias continet, quas ex variis sermonibus de Nativitate Christi desumptas ad verbum postremus editor ad marginem notavit. In epist. 97, ad monachos Palaestinae, septem capitula habentur, quae totidem verbis, paucis exceptis, leguntur in epistola 134, ad Leonem Augustum, et in utrisque his epistolis longus invenitur locus ex serm. 61, de Passione Domini, qui duo integra capita complectitur. [Col. 0039D] Tandem, quod mirum maxime accidet, duae epistolae ad Pulcheriam, epist. 27 et 30, pleraque repetita continent, quemadmodum et duae ad Theodosium Aug., ep. 39 et 40, licet eisdem personis et exiguo quidem intervallo traditae fuerint. Quod si hasce ob repetitiones alium ab Ambrosio, Leone, vel aliis id generis, quos [XLIII] brevitatis gratia praetermittimus, repetitarum lucubrationum Auctorem nemo opinatus est; nemo item urgeat repetitionem et similitudinem aliquorum ex brevibus nostri Auctoris tractatibus, de qua videsis, quae in Admonitione ad tract. 30 lib. II, pag. 238, praeterea observamus.

Venimus jam ad discrimen illud, quod ex aliorum perspicuitate tractatuum, aliorum obscuritate colligitur. [Col. 0040A] Id autem totum ex argumenti, non ex Auctoris discrimine proficiscitur. Aliud est de virtutibus et vitiis, aliisque morum, vel sacrae historiae argumentis agere, ubi fusior dicendi campus patet, et uberior calamo licentia conceditur: aliud autem tractare de mysteriis, quae non simplici locutione, sed per allegorias et Scripturarum figuras exponere breviter placuit. In primi generis tractatibus apertior est Auctoris sermo; in secundo autem genere, quod Paschalium festorum lectiones functionesque, nec non Auctoris ingenium postulasse videntur, ne auditores eadem mysteria omnibus jam nota, si plano modo traderentur, fastidirent, ad eorum animos continendos et oblectandos, ea mysteria figuris et allegoriis exprimenda Auctor judicavit; ex quibus aliqua subinde [Col. 0040B] obscuritas obtruditur. Hinc sane in rebus ipsis, non in verbis nec in stylo, qui ubique est aequalis, obscuritas inest; ex styli autem, ut saepe diximus, non ex rerum discrimine varietas colligitur. Tandem ex his obscurioribus, seu, ut proprius loquamur, allegoricis tractatibus plerique ex illis sunt, quos aeque ac alii ex nitidioribus atque accuratioribus, tamquam ejusdem auctoris, in hac Veronensi Ecclesia inter sacra officia ante nonum saeculum lectos in praefatione animadvertimus.

Unica jam objectio restat ex rebus, quae in hisce tractatibus continentur, petita, ex quibus aliquae cum nec uni saeculo, ita nec uni scriptori videntur posse congruere. Sed hanc objectionem latissime patentem dirimere sequentis erit capitis, in quo horum omnium [Col. 0040C] tractatuum auctorem, quem hactenus asseruimus unicum, quarti saeculi fuisse ostendemus; ibi enim quaecumque aliud tempus prospicere non nullis visa sunt, quatenus in idem saeculum commode cadant, statuendum erit.

Cum de auctoris aetate non aliunde cognosci, quam ex aliquot ipsorum tractatuum testimoniis possit, nec ea nisi singillatim afferri, et considerari queant; veremur, ne, dum ex aliquo tractatu argumenta elicientur, quae quartum saeculum aperte prodant, si ex his subinde omnium tractatuum auctorem eidem saeculo affigendum arguamus, illationem lectores non legitimam regerant. Hos itaque statim hoc initio praemonitos volumus, meminerint primo, nos jam superiori capite demonstrasse unum esse omnium tractatuum auctorem, ita ut quidquid de unius tractatus auctore [Col. 0041A] probetur, satis probetur de auctore [XLIV] omnium; ac deinde consilii nostri esse, non ex unius tantum, sed ex plurium invicem concinentium tractatuum testimoniis, quae subinde afferemus in medium, integram capitis demonstrationem conficere: quam tamen ipsam non plane confectum iri intendimus, nisi posteaquam testimonia aliquot, quae in aliud tempus transferenda putantur, eidem saeculo nihil repugnare sub finem capitis docuerimus.

Itaque quadringentorum ferme annorum notatio, qui a tradita Corinthiis Epistola Pauli ad Auctoris aetatem recensentur tract. 5, lib. I, evidens argumentum est eum saeculo quarto scripsisse: sic enim ibi habetur: At cum ante annos ferme quadringentos, vel eo amplius Apostolicum hoc operetur edictum, quo [Col. 0041B] et vivaciores fuere homines, et rarissimi Christiani; cur ego christiano orbe ipso pene jam toto, hominumque vivacitate mundo senescente detrita, obtundam verbis palpantibus aciem veritatis, etc. Quae quidem chronica notatio tum in mss. omnibus, tum in editione prima Veneta palam ac distincte posita est, nec nisi in posteriori editione Veronensi ex qua aliae profectae sunt, ab editoribus numerorum mendum incusantibus proprio Marte mutata eo uno praejudicio movente, quod Auctorem tertio saeculo vixisse opinarentur. Quod objicitur, inquiunt, sermonem de Continentia non esse S. Zenonis martyris, cum in eo legatur Auctor abfuisse a S. Pauli doctrina divulgata annis quadringentis et eo amplius . . . . . dicimus textum, sicuti multis in locis est mendosus, ira, ut saepe fit in numeris, [Col. 0041C] ibi esse depravatum. Quam corrigendi rationem nullo codice innixam, imo, contra fidem codicum usurpatam (qui praeterea non per numerales litteras CCCC, sed voce quadringentos numerum exprimunt) Tillemontius considerans annot. 6 in persecutionem Valeriani, illam satis certam et tutam esse ait, ut se quis a gravissimis difficultatibus facile subducat atque expediat.

Hanc correctionem adeo arbitrariam atque nutantem ut suffulciret sustentaretque Cardinalis Baronius secundis in Martyrologium curis illud opposuit, quod si quadringentos et eo amplius retinendum sit, Auctoris aetas non ad quartum solum, sed ad medium circiter quintum saeculum proroganda erit: siquidem Paulus primam ad Corinthios Epistolam circa medium primum [Col. 0041D] saeculum scripsit. Ipsa Baronii verba in prooemio praesentis dissertationis recitata invenies. At qui haec cum Baronio obtrudunt non satis animadvertisse se ostendunt ejus quarti saeculi monumenta, in quibus eadem chronica notatio in eamdem qua a nostro Auctore rationem usurpata legitur. Arnobius, qui, Diocletiano imperante, id est sub initium quarti saeculi, floruit Hieronymo teste, nonne haec ethnicum adversus Christianos loquentem induxit lib. II, pag. 94: Ante quadringentos annos religio, inquit, vestra non fuit? In formula fidei, quam pseudo-synodus Antiochena scripsit an. 345, et recitatur ab Athanasio in libro de Synodis, haec de Paulinianistis leguntur: Christum autem ipsum et Filium Dei, et mediatorem, et [Col. 0042A] imaginem non ante saecula fuisse contendunt, sed eo ex tempore eum Christum et Filium Dei factum esse, ex quo nostram carnem ex Virgine assumpsit, non totis abhinc quadringentis annis. Eusebius Caesariensis ejusdem saeculi scriptor, qui diem obiit an. 340, sic effatur lib. II contra Marcellum Ancyranum, cap. 1: In primis paradoxum illud est incoepisse hoc Verbum non ab annis hinc retro quadringentis impletis. Pseudo-synodus Sardicensis in decreto apud Hilarium fragm. 3, num. 2, tom. II, pag. 648, editionis Veronensis, eumdem Marcellum Ancyranum reprehendit inter caetera, propterea quod initium, inquit, regnandi accepisse Dominum dicat ante quadringentos annos. Haec autem pseudo-synodus habita est an. 347. S. Hilarius Pictaviensis libro II adversus Constantium [Col. 0042B] scripto sub an. 355 vel 356: Post quadringentos annos, ait, num. 5, pag. 537, postquam Dei Unigenitus generi pereunti subvenire dignatus est . . . . . novella nunc et teterrima lues . . . . . Ariana effusa est. S. Philastrius Episcopus Brixianus, qui S. Ambrosio coaetaneus scripsit ante an. 391, in omnibus editis ante editionem Hamburgensem a Jo. Alberto Fabricio elaboratam, haec tradit cap. 3: Et inde a Domino usque nunc anni CCCCXXX plus. Sed Philastrius, addit mox in subjecta annotatione Fabricius, ante A. C. 391 scripsisse se significavit cap. 83, atque interfuit concilio Aquileiensi A. C. 387 . . . . . Hinc numerum manifeste corruptum ita restituendum esse judicavit Latinus Latinius, cui alii viri eruditi assentiuntur: et in textu, proinde Hamburgensis editionis [XLV] emendavit sic: [Col. 0042C] Et inde a Domino usque nunc anni CCCLXXX plus. Haec tamen ex non satis observata ejus saeculi consuetudine in annis annotandis pendent. Equidem non hoc uno capite eadem notatione Philastrius usus legitur, sed et capite 106, pag. 206, ubi scribitur: Quod contrarium invenitur, si ita qui senserint: nam quadringentos jam plus annos transisse cognovimus ex quo venit Dominus, atque completos: ubi arbitrarie nimis legendum Fabricius censet quadringentos jam plus minus annos, cum, si hoc significare voluisset S. Episcopus, haud addidisset atque completos. Haec autem tam expressa additio priorem quoque chronicam notationem haud corrigendam confirmat, imo satis innuit eam opinionem id temporis vulgo obtinuisse, ut anni quadringenti a Christo nato ducti, [Col. 0042D] ante annum 39 completi putarentur. Enimvero in antiquo Corbeiensi codice, cujus variantes lectiones, accurate descriptae, in calce novissimae editionis Brixianae recitantur, pag. 163 palam legitur: Et inde a Domino usque nunc anni CCCCXXX plus minus. Quae formula plus minus cum Fabricii correctionem expungit, tum vero nostram interpretationem mirifice statuit. Cedimus jam aliud testimonium ex Hieronymi epistola 129, ad Dardanum, num. 7, quod tametsi pertineat ad an. 414, quo ea epistola tradita fuit, tamen cum ab anno post Christum natum 70, quadringentos annos paulo minus numeret, eodem recidit: Post eversionem, inquit, templi (nimirum Tito imperante, post an. 70) paulo minus per quadringentos [Col. 0043A] annos et urbis et templi ruina permaneat.

Ex his omnibus textibus aliisque, quae in eamdem rationem afferri possent, perspicuum fit quinquaginta annis circiter hanc quadringentorum annorum notationem excedere. Quem quidem excessum non hujus solum quarti saeculi proprium deprehendimus, sed cum aliis communem. Tertullianus adversus Nationes lib. I, quem ineunte circiter tertio saeculo scripsit, tercentos ferme annos pro ducentis Christianae religioni vindicat cap. 7: Igitur aetati nostrae nondum anni CCC (sic scribendum ex testimonio sequenti, pro eo quod in editis est CCL, mutato C in L); et cap. 9: Ut supradiximus aetati nostrae nondum anni tercenti. S. Petrus Chrysologus, qui circa medium quintum saeculum floruit, serm. 145, de Generatione [Col. 0043B] Christi in fine, annos quingentos circiter a Christo nato enumerat: Humanae leges, inquit, intra triginta annos litigiosas interimunt quaestiones; et Christus circa quingentos annos nativitatis suae causas praestat, ortus sui lites patitur, status sui sustinet quaestiones. In antiqua canonum Collectione, quam S. Leonis editor e duobus mss. publicavit, capiti 35, canonum concilii Chalcedonensis habiti an. 451, haec chronica notatio praefigitur: Anno quingentesimo ab Incarnatione Domini, indictione V, Felix III, in tractatu seu epistola adversus Acacium, nunc primum a marchione Maffeio nostro edita, tom. V. Conciliorum Venetae editionis: Post quingentos annos constituta Christi eos velle subvertere, cum triginta annorum lex hominum non possit abrumpi. Addemus alterius licet generis testimonium [Col. 0043C] ex Procopio, qui medio circiter sexto saeculo historiam de Bello Gothico scribens, ab Appio consule ad Belisarii aetatem nongentos annos exactos recenset, cum non nisi anni 863, excurrissent. Ille Belisarius, inquit, lib. I, cap. 14, via Latina exercitum duxit, relicta, ad laevam Appia, quam Appius, consul Romanus, ante annos nongentos munit, ac suo donavit nomine.

Post tot scriptorum et diversi quidem saeculi testimonia, quae in ea annorum computatione 50 circiter annorum excessu conveniunt, quem Baronii objectio amplius moveat, ut in nostri Scriptoris tract. 5, de Continentia, per summum mendum quadringentos annos scriptos velit? Ea aetate, qua anni per consules, non per certam a Christi nativitate epocham computabantur, in hac epocha notanda non ita accuratus [Col. 0043D] calculus adhibebatur, sed rotundus aliquis numerus, qui ex vulgari opinione, vel traditione quinquaginta fere annis excessisse cognoscitur. Quamquam in Scriptore nostro praeter rotundum numerum quadringentos, qui saepissime non uti omnino accuratus scribitur, observandae sunt etiam voces ferme et vel eo amplius, quae contradicentes primo aspectu videri possunt: nam si anni sunt ferme quadringenti, nihil eo amplius, sed potius eo minus aliquid fuisse intelligitur. At ne in unius lineae finibus contradictionem Auctori obrepsisse credamus, vel particula satis monet, ex qua palam est ferme et vel eo amplius scriptum ab Auctore fuisse pro circiter, ut [XLVI] significaret se non praecisam annorum notationem signare voluisse, sed [Col. 0044A] pingui, ut aiunt, Minerva annos vulgo computatos circiter annotasse, quos quadringentos quidem quarto saeculo ex vulgari quadam epocha a celebribus quoque scriptoribus annotatos vidimus.

Ab hoc autem Auctoris textu antequam transimus, alia non minoris momenti observatio subjicienda est, qua eadem ipsius aetas idemque saeculum confirmatur. Animadvertenda nimirum sunt verba quibus orbem pene jam totum christianum suo aevo fuisse pronuntiat; quod de Romano quidem imperio acceptum, ut in annotatione ostensum nobis est, non nisi in quartum saeculum cadit, cum data Ecclesiae pace per Constantinum, christiana fides per totum Romanum imperium palam propagata incrementum ubique maximum habuit. Cujus rei luculentissimam probationem [Col. 0044B] si quis flagitet, adeat auctorem licet ethnicum Ammianum Marcellinum, qui l. XXI, c. 2, ipsos quoque Romani imperii milites christianos fuisse prodit; unde Julianus Augustus in Galliis acclamatus: Ut omnes, nullo impediente, ad sui favorem illiceret, adhaerere cultui Christiano fingebat; nam verebatur, ait Zonaras lib. XIII, num. 11, milites, quos prope universos christianos esse norat. Neque moveat quod Tertullianus in Apologetico, cap. 37, suo tempore omnes Romanas urbes Christianis impletas testetur: nam ibi aperte ex contextu liquet, oratorie illum loqui, non ut Romanum orbem pene jam totum (quemadmodum ait Auctor noster) affirmet Christianum, sed ut in toto orbe Romano tot Christianos, licet dispersos, fuisse innuat, ex quibus adversus Ethnicos, [Col. 0044C] si vi et armis uti voluissent, exercitus componi potuisset. Eamdem in sententiam in lib. contra Judaeos cap. 7, variis in provinciis quas recenset, Christi nomen regnare affirmans, non illas totas christianas fuisse ait, sed in illis Christianos indicat, in quibus Christi nomen regnaret. Eadem interpretatione intelligendus Serapionis Antiocheni locus apud Eusebium, lib. V, cap. 19, ubi christiana fides per universum orbem diffusa traditur, quemadmodum et testimonium Bardesanis apud eumdem lib. VI de Praepar. Evangel. cap. 8, quo Christiani in omni pene civitate inventi feruntur. Hinc porro nihili facienda apparet violenta editorum Veronensium interpretatio, qui argumentum ex nostri Auctoris textu ductum ut eliderent, seu potius eluderent: Jam vero, inquiunt in praefatione, [Col. 0044D] cum disseminatum per omnes provincias esset Evangelium a multis receptum, eo in loco Auctor ponit, ut fit, totum pro parte; quam explicationem Auctoris verba nequaquam ferunt, cum praesertim is totum pene orbem stricte dixisse cognoscatur, non tropologice, ad Christianorum quidem multitudinem toto jam orbe florescentem significandam, ut illam rarissimis olim Christianis, quos ibidem appellat, opponeret.

Alterum argumentum, quod pro quarto saeculo [Col. 0045A] validissimum, pluribusque tractatibus commune est; spectat voces sententiasque, quas (ut Baronii verbis utamur in primis ad Martyrologium notis, die 12 aprilis) numquam ante auditas, quam post Arii emergengentem haeresim, nemo est qui nesciat, qui illorum temporum res gestas calleat. Haec autem sunt ejusmodi, ut, licet idem auctor secundis in Martyrologium curis sententiam mutarit, adhuc tamen hac de causa negandum non esse, inquiat, nonnullos sermones inter opuscula S. Zenonis impressos, martyri, qui sub Gallieno coronatus est, convenire non posse, in quibus arbitramur eos esse, qui Arii haeresim confutant manifeste; quod, ni fallimur, multis rationibus et optimis conjecturis probari posset, si id notationis angustiae paterentur. Harum locutionum vocumque praecipuarum vis ut [Col. 0045B] manifestior fiat, quid Ariani ex una parte senserint, quid ex alia Auctor contra regerat, certis quibusdam capitibus exponere perutile fuerit, unde vel illi, qui non plane eruditi in hisce materiis sunt, Auctorem contra Arianos ex proposito disserentem agnoscant. Hi haeretici [XLVII] ex Athanasio in lib. de Decretis Nicaenis num. 18, pag. 223, de Filio Dei loquentes, hujusmodi formulis utebantur: Ex non existentibus, non erat antequam genitus est, fuit aliquando cum non esset: quibus significare volebant, divinum Verbum ex non existentibus, id est ex nihilo, ut caeterae creaturae, conditum, non fuisse antequam genitus est, unde et fuit aliquando, cum non esset. His ut contrairet noster Auctor cum catholicis primum docuit tract. 3 lib. II, Deum Patrem alium se, id est Filium Deum, [Col. 0045C] genuisse ex se ex innascibili sua illa substantia, in qua beatus manens in sempiternum, omnibus quae habet habentem Filium paria procreavit; et tract. 2 lib. II, Totum se, inquit, Pater reciprocavit in Filium: quibus divinum Verbum non ex nihilo, seu ex non exstantibus, sed ex ipsa Patris substantia genitum aperte prodidit. Dein ut exploderet, alteram formulam, Non erat antequam nasceretur, seu alteram eo recidentem, Fuit aliquando, cum non esset, quibus divino Filio aeternitatem Ariani negabant, coaeternitatis vocem saepius inculcat, tract. 2 lib. II, una originali coaeternitate; tract. 6 lib. II, n. 4, cum quo originalis perpetuique regni una possessio, coaeternitatis omnipotentiaeque una substantia, una aequalitas, una virtus majestatis augustae. Huc etiam illa pertinent tract. 55, ubi [Col. 0045D] Filium paternae antiquitatis solum conscium, id est coaeternum Patri fatetur, et, ut alia dimittamus, tract. 7, exploratissime eam haeresim notat, quae modestius, sed mordacius nocens, dicit quidem Dei Filium Deum, sed non ex Patre nobilitatis perpetuitate progenitum; fuisseque tempus, quando non fuit. Haec praecipue verba Baronium moverunt, cum Arianam haeresim directe feriant: nemo enim ante Arium similia docuit, nemo ante hoc tempus adeo expresse haeresim hujusmodi notavit et refellit, nec notare et refellere quidem potuit.

Ariani aequalitatem Filii cum Patre inficiabantur, inferioremque Patre Filium praedicabant. Auctor aequalem Patri Filium in omnibus, tract. 3 et 4 lib. II, [Col. 0046A] aequalitatemque amborum unam urget tract. 6, n. 4, et formulis quidem adeo expressis ac repetitis saepius aliis vocibus statuit, ut non casu aliquo, sed ex consilio contra errorem jam dominantem haec se profiteri subindicet; unde tract. 1 lib. II, Deum Dei Filium aequalem Patri a Catholicis praedicari distincte affirmat, quae praedicatio non nisi in quartum saeculum contra Arii haeresim cadit. Hanc porro aequalitatem non asseruit solum Auctor, sed pluribus statuere et confirmare etiam integris quandoque tractatibus voluit, objectiones rejiciens quas Ariani solum commoverant. Vide totos tract. 1 et 6 lib. II.

Nihil porro Arianis solemnius, quam ὁμοούσιον graecum, latinum autem nomen unam substantiam refugere, quippe quod uno ictu ipsorum errorem praecidebat: [Col. 0046B] unde ea ipsorum erat celebris lex, quam Phoebadius commemorat pag. 301 tom. IV Biblioth. PP. edit. Lugdunensis: Nemo unam substantiam dicat. Catholici e contra sicut apud Graecos voce ὁμοούσιον ita apud Latinos unius substantiae confessione ab Arianis secernebantur, iisdemque ut se se objicerent, nullam potiorem formulam ingerebant. Hanc Latinam professionem ac formulam apud Auctorem saepe leges, et unam substantiam Patris ac Filii praecisis terminis explicatam etiam invenies; uti tract. 6 lib. II, num. 4, verbis paulo ante recitatis, nec non tract. 7, num. 2, ubi haec habet: Si enim Verbum in Deo est, et Deus est Verbum, et hoc est, in quo est, quod ille est, qui inest, duplex persona, duplex vocabulum: sed originalis perpetuitatis ac deitatis est una substantia. [Col. 0046C] Iterum tract. 12, num. 1, unam substantiam, virtutem, deitatem, majestatem, voluntatemque Patris et Filii. Tandem, ut alia sileamus, explicandae aliquatenus rei causa tract. 2 duorum marium per fretum medium inter sese communicantium similitudinem ingerit, quae licet sui proprietate locis vocabulisque discreta sint, tamen trini profundi vaporis una virtus, una substantia, una est fluendi natura. Quod si consubstantialis vocem apud Auctorem non reperias, nihil refert: haec enim vox eo saeculo cui Auctorem affigimus, inter Latinos vix, aut ne vix quidem reperies, nisi apud Marium Victorinum, tom. IV laudatae Bibliothecae PP., quem unum et primum omnium ea voce usum deprehendimus. Caeteri autem constanter per eam tempestatem Latine unam substantiam [Col. 0046D] dixere, quod pro Nicaena et Graeca voce ὁμοούσιον redditum et acceptum fuit, ut videre est in ipsis Latinis interpretationibus Graecarum formularum fidei, quas in fragmentis S. Hilarius edidit. Hinc illud Luciferi Calaritani in libro De non parcendo in Deum peccantibus, p. 237 t. IV Bibliothecae [XLVIII] PP. ejusdem editionis: Homousion quod Graeci dicunt, nos vero Romani dicimus unius substantiae cum Patre: quod iterum repetit pag. 243 in libro Moriendum esse pro Filio Dei. Hilarius quoque lib. IV de Trinit., num. 4: Unius substantiae, quod Graece Homousion dicitur: cui similia prodit Auctor tractatus de Fide orthodoxa contra Arianos tom. II Appendicis Ambrosii pag. 345 et alii, quos vel allegare nimis esset longum. Itaque [Col. 0047A] cum Auctor unam substantiam acriter inculcet, quam caeteri ejusdem aevi Patres adversus Arianos ex proposito dimicantes inculcarunt, consubstantialis licet vocem nequaquam adhibeat, satis se nihilominus adversus eam haeresim decertantem prodit. Sed pergamus ad alia.

Hanc unam substantiam ut Ariani de medio tollerent, objiciebant hac ratione de Patris substantia aliquid fuisse demptum, ut Filius gigneretur, sicque imminutum et imperfectum Patrem a Catholicis admittendum dictitabant. Quibus ut se se objiceret Auctor, tr. 2, hac locutione usus est: Pater suo manente integro statu, totum se reciprocavit in Filium, ne quid sibimet derogaret. Et tract. 5: De Deo nascitur Deus, totum Patris habens, nihil derogans Patri: [Col. 0047B] alter renitet in altero, cujusvis gloria communis est honor, quia quod est Filii, Patris est: quod Patris amborum: quod ipsum repetens tr. 3 alias formulas Arianis e diametro oppositas ingerit: De toto totus, de vero verus, de perfecto perfectus. Totum Patris habens, nihil derogans Patri. Item tract. 13 lib. II, numer. 3: Indeminutae deitatis paterna substantia, paternaque voluntas. Et in fine tract. 2 lib. I: Tu cum in tribus una sis, nullo pacto divideris: nulla humanae curiositatis calumnia commoveris. A paterno fonte in Filio tota refunderis, et tamen tota ubi refunderis nec recedis. Praeoccupaturus vero alteram Arianorum objectionem, qua Sabellianismum catholicis impingebant, ac si unam substantiam indeminutam confitentes Patris et Filii, unam item utrorumque personam [Col. 0047C] fateri deberent, praeclare adversus Sabellium sese explicavit tract. 7 lib. II, num. 9, ubi post allatum locum Joannis X, 30: Ego et Pater unum sumus, haec addit: Quod non utique sic ait, ut in unum duos redigendo confunderet, sed ut duorum unam divinitatis potestatisque esse omnipotentiam nos doceret. Hae et aliae plures ejusdem generis formulae, quas brevitatis gratia praetermittimus, pluribusque in tractatibus adversus Arianos ex proposito recitatis, ac in librum secundum ferme simul editis reperiuntur frequentissimae, nonne manifeste convincunt nostrum Auctorem post natam Arii haeresim vixisse? Aliquae sane ejusmodi locutiones in Antenicaenis Patribus reperiri queunt, ut inter Latinos unus Tertullianus semel unam substantiam et coaeternitatem scripsit, [Col. 0047D] non in eam tamen vim qua errorem aliquem ferire voluisse significet. At tot simul formulas, et Arianis erroribus e diametro ac directe oppositas, totiensque repetitas in nemine Antenicaeno quispiam ostenderit.

Editores Veronenses huic oppositioni se satisfecisse crediderunt, cum haec scripta pronuntiarunt adversus errores Origenis, qui Arii pater ab Epiphanio traditur. Unusne Auctor noster notasset in Origene haeresim, quam nemo umquam ante Arianos in eo notasse reperitur; et tam repetitis in locis ac pro concione notasset, ac si Origenes, vel Origenistae palam hic in Occidente apertam haeresim tuerentur, in quam invehere acriter catholicis episcopis [Col. 0048A] necesse esset? Incredibile id sane est, si praesertim consideres, Origenis graeci antiquique scriptoris opera Occidentalibus ignota fuisse, antequam celebris controversia de Origenis libris sub finem prorsus quarti saeculi excitaretur. Illud autem certum est hoc primum tempore non ab Epiphanio solum, sed a Theophylo Alexandrino aliisque compluribus Origenem tamquam Arii patrem traduci coepisse; ante quod tempus cum nemo unus inventus sit qui Origeni eum errorem affixerit, satis probabilis nonnullis visa est eorum qui Origeni patrocinium accommodarunt excusatio, Origenis libros ab Arianis fuisse corruptos, sicuti adulterasse eos S. Methodii Symposion, eique Arianas opiniones inseruisse testatur Photius cod. 223, idque ipsum accidisse suspicamur [Col. 0048B] Theognosto, quem Arianis locutionibus scatentem idem Photius sua aetate reperit, cum eum inter locupletiores antiquos catholici dogmatis testes adversus Arianos, adductis ejus verbis Athanasius allegaverit. Equidem si Origenes praecinuisset Arianis, qui potuissent [XLIX] auctores adversus illum ante exortam Origenistarum controversiam multa scribentes, et accusantes in ejus operibus multa, uti Methodius, Eustathius Antiochenus, Apollinaris (hi duo postremi acerrimi fuere Arianorum impugnatores) qui potuissent, inquam, nihil ejusmodi notare, quod in Arianismi errores deflecteret. Illum minime reprehenderunt, inquit Socrates, lib. VI, cap. 13, tamquam de S. Trinitate male sentientem; propterea quod, ut idem ait lib. VII, cap. 6, Origenes passim in suis libris Filium [Col. 0048C] Patri coaeternum confitetur. Quid si Origenes Arianismum docuit? Aetius Eunomii praeceptor Arianorum ferocissimus illum contempsit, eodem Socrate teste, lib. II, cap. 35. Quod si ex Arianis alii ejus libros ad suae haeresis, uti putabant, confirmationem allegare conati sunt, illos statim Basilius et Gregorius Nazianzenus redarguerunt, inquit idem Socrates lib. IV, cap. 26, et Origenis doctrinam ab ipsis nequaquam intelligi demonstrarunt. Imo Athanasius in epist. de Decretis Nicaenis num. 27, pag. 232, Origenem pro se appellare non dubitavit adversus Arianos sentientem, locumque ejus ibidem allegat quo Arianismi fundamentum et basis, a nostro quoque Scriptore indicata tract. 7 lib. II, num. 1, plane evellitur. Intelligat enim (Origenis verba sunt ab Athanasio [Col. 0048D] recitata) qui dicere audet, fuit aliquando, cum non esset Filius.

Ex hoc solum Origenis testimonio potius intelligimus, fuisse id quoque temporis alium aliquem, qui id diceret, quod Ariani subinde docuere. In Aegypto quidem exstitit S. Dionysius Alexandrinus Origenis discipulus; qui non ut Arianis praecineret, sed ut Sabellianae haeresi in Lybia finitimisque locis grassanti sese opponeret. eam locutionem incaute usurpavit, ut liquet ex fragmento epistolae ejusdem ad Euphranonem et Ammonium, quod S. Athanasius recitat in epist. de Sentent. Dionysii, num. 4, pag. 246. Etenim, ait, cum sit res facta, non erat antequam fieret. Hac de causa Dionysius Alexandrinus Romam delatus est [Col. 0049A] ad S. Dionysium summum Pontificem, qui litteras statim rescripsit, in quibus eam locutionem valde reprehendit. Non levis igitur, sed summa est impietas, Dominum aliquo modo manufactum dicere; nam si factus fuit Filius, fuit aliquando cum non esset; atqui fuit semper: sic Dionysius Romanus in fragmento apud eumdem Athanasium de Decretis Nicaenis, num. 26, pag. 232. Alexandrinus vero Apologiam mox reddidit, in qua consilium suum contra Sabellianos patefaciens, ut se ab eo errore quem Ariani subinde arripuere, probaret alienum, multa scripsit, quae adversus Arianos catholicis magno usui fuere. Hac ergo ex historia exploratum fit, tertio quidem saeculo eam formulam a nonnullis in sola quoque Aegypto adhibitam (unde paucis tantum in monumentis [Col. 0049B] Alexandrinam Ecclesiam spectantibus legitur) et ea adhibitam mente, ut Sabellianam haeresim catholico sensu refellerent, non ut novam inducerent atque defenderent; ex quo Dionysius Alexandrinus commonitus eam formulam displicere, in Apologia catholicum dogma ita diserte confirmavit, ut qui ex antiquis Arii errorem Dionysio vehementius luculentiusque rejecerit, inventus sit nemo. Quis itaque contra hunc, vel alium aliquem ejusdem generis et loci hominem tamquam Arii errores propugnantem, istis in Occidentis regionibus unum nostrum Scriptorem pro concione pluries et acriter disseruisse existimet; et non potius intelligat, ab hoc palam impugnari Arianos saeculo quarto ubique, ac praesertim in hisce Italiae finibus duce Auxentio debacchantes; cum praesertim [Col. 0049C] non eam solam, quae in S. Dionysio Alexandrino reprehensa fuit, sed alia plures locutiones ex proposito et saepius impugnet, ante Arium nemini umquam auditas? Socrates enim lib. I, cap. 6, novas et inauditas Arii assertiones vocavit, et Sozomenus, lib. I, cap. 15: Quod a nemine umquam dictum fuerat, ipse in Ecclesia ausus fuerit praedicare; ante quos utrosque Rufinus, lib. X Hist., cap. 1: Prava quaedam de fide Christi proferre, et quae antea in quaestionem numquam venerant, coepit; unde et Hilarius Arianam novam haeresim vocat, lib. VII de Trin., num. 3, haeresim novellam, num. 5, et novellam tuem post quadringentos fere annos nuper inventam, lib. I, ad Constantium num. 5, quam scilicet ante Arium docuit et propugnavit nemo; quidquid sit, si cuipiam similis aliqua [Col. 0049D] formula, alio tamen et catholico sensu intellecta, adversus Sabellianos exciderit.

[L] Sed ut Arianos, non autem antiquum aliquem errorem Auctorem nostrum impugnasse prorsus evidenter demonstretur, satis erit tractatum primum primi libri ejusque annotationes legere: in eo enim Arianorum de altissimo divinae generationis mysterio philosophicis rationibus disceptantium curiositatem nulli alii sectae propriam (de quo videsis dissertat. II, cap. 2) explorate reprehendit; varias notat fides, seu fidei formulas, tractatus varios, qui fidem in sectas multas discinderent, quod ad unas Arianorum formulas atque tractatus referri potest; officia haereticorum designat perspicue apud reges, id est imperatores [Col. 0050A] eosque Christianos, ut ex contextu colligemus, apud judices, id est magistratus, apud divites et aliquotiens solum apud Gentes: quae quatenus solis Arianis conveniant, ex annotationibus simul sumptis cognosces. Quid pluribus opus est, ut Auctorem adversus Arianos tam praecise loquentem quarto saeculo floruisse intelligas?

Addemus jam ad confirmationem alia, quibus alias haereses quarto solum saeculo genitas idem auctor impugnat. Primum tr. 1, num. 5, lib. I, praeter eos, qui in Dei Filium errores sparserunt, illos etiam reprehendit qui in Spiritus sancti divinitatem subtilius [Col. 0050B] ratiocinantes peccabant. Sub sono legis, inquit, ac fidei, saecularis amore jactantiae accensus, nascentis Dei de Deo, Spiritusque sancti inaestimabilem incomprehensibilemque divinitatis perpetuitatem, jure ipso, quo ex sese est, argumentis te cogere, examinare, metiri ac discernere posse praesumis. Et contra hos Spiritus sancti aequalitati praejudicantes, tract. 13, num. 1, lib. II, praeclaram illam professionem edidit: Spiritus sanctus . . . . . habens unam substantiam, virtutem, deitatem, majestatem, voluntatemque Patris et Filii. Qui autem ex antiquioribus haereticis Spiritui sancto detraherent atque decerperent una cum Filio, ut Auctoris textus fert, nemo unus est omnium. Ariani fuerunt primi, qui cum in Filium errarent, eodem argumento in Spiritum sanctum errare consequenter [Col. 0050C] debebant. Quam tamen consecutionem primi Arianorum de uno Filio disputare contenti non inculcarunt; unde in eo errasse notati non sunt, nec in Nicaena synodo hic error damnatus. Posteriores solum Ariani, seu potius Semiariani id erroris invexere, quem proinde confutatum videre est apud Hilarium lib. II de Trinitate, et apud Ambrosium lib. III, de Spiritu sancto, damnatumque in Constantinopolitana synodo an. 391. Hanc sane haeresim uno eodemque saeculo quarto, quo Ariana, et ex Ariana natam diserte affirmavit Sozomenus lib. VI, cap. 23: Eodem tempore, Valente scilicet imperante, inquit, rursus nata est quaestio, utrum Spiritus sanctus ejusdem cum Patre et Filio substantiae censendus esset; quae quidem quaestio cum jampridem, id est jam inde a Semiarianorum [Col. 0050D] ortu, coepta fuisset, tunc maximum incrementum acceperat. Anomiani, id est puri Ariani et Semiariani, consenserunt. Utrique enim Spiritum sanctum ministrum esse, et ordine atque honore tertium, et substantia dissimilem asseverabant. Itaque cum hos palam noster auctor recitatis ex tract. 1 verbis pungat; procul dubio ante medium saeculum quartum scribere nequaquam potuit.

Est et haeresis alia, quam distincte notat tr. 7 lib. II his verbis: Una denique asserit Jesum Christum ab utero Virginis Mariae sumpsisse principium, Deumque exinde ob justitiam factum esse, non natum. Imo subinde post impugnatos Arianos eam sub ejusdem tractatus finem ita confutat, ut utrasque [Col. 0051A] haereses eodem aevo vigentes satis ostendat. Idcirco adversus hanc iterum, antequam Arianos impugnat, sic effatur tract. 6 ejusdem lib. II: Si hominem solum, sicuti quidam putant, ab utero Virginis eum sumpsisse principium, quae spes, etc., ubi animadvertenda potissimum verba, sicut quidam putant, quae hunc errorem aeque ac Arianum praesentem indicant. Porro, etsi haereticorum veterum plures hunc errorem tradiderunt (de guibus vide annot. 3 in tr. 6) , nulli tamen eodem, quo Ariani saeculo, eum defensarunt, [LI] nisi Photiniani, qui ut ab Arianis longe abirent, in eam haeresim incidere: unde non minus Ariani Photinianos quam Photiniani Arianos aversabantur. Catholici autem inter utrosque medii utrumque errorem coarguebant, et hinc noster Auctor [Col. 0051B] utrosque contraria docentes una reprehendens, sub utriusque haeresis post medium quartum saeculum simul compugnantis aetatem se vixisse prodit.

Quem auctorem habuerit error, quo Dei imago non in anima, sed in corpore collocabatur, illo Geneseos testimonio in hanc rem perperam traducto: Faciamus hominem ad imaginem, etc., prodit Epiphanius haer. 70, Audium, vel Audaeum nominans quarto saeculo viventem, quem quidem errorem eodem saeculo rejicit S. Hilarius in psalm. CXXIX, et Philastrius c. 97. Hunc ergo errorem noster quoque auctor non cursim, sed ex proposito et fuse refellens duobus in tractatibus 19 et 20, lib. II, eodem procul dubio saeculo vixisse convincitur.

[Col. 0051C] Tandem Mariam ante partum, in partu, et post partum virginem tr. 8 lib. II, asserit praecisis adeo formulis, ut eas reperire non liceat in quopiam, antequam B. Mariae virginitas quarto saeculo oppugnaretur: Vide in hanc rem plura annot. 5 in tr. 5 libro I, ubi alia quoque Auctoris in eamdem rem testimonia alibi repetita indicantur, quae ad catholicum dogma contra nascentem haeresim vindicandum vel promovendum dicta fuisse videntur.

[Col. 0051D] Insigne in rem praesentem testimonium suppeditat etiam tractatus 14 lib. I, qui de Aedificatione domus Dei inscriptus, procul dubio habitus ab Auctore fuit, cum nova aedificata in urbe ecclesia primum patuit. Hinc festivum illud principium: Vellem, fratres dilectissimi, triumphali quodam modo uti sermone, novique operis arcem sacram laudibus geminare. Rursus II. 2, aedem istam novellam memorat, eamque aedificationem vestram vocat, quod divitum, ut ait num. 5, praerogationibus crebris deberetur. Tandem num. 6, sacrae orationis iste locus novus appellatur, quem terrestre domicilium sub finem nominat. Porro etsi tribus primis Ecclesiae saeculis Christiani quibusdam [Col. 0052A] privatis in locis sacros coetus haberent, quos ecclesias vocabant, novas tamen publicasque in eum usum aedes aedificare illis non licuit. Solum per Constantinum imperatorem, qui Christo nomen dedit, publicarum ecclesiarum construendarum facultas quarto primum saeculo facta fuit: ac proinde Auctorem de nova publica ecclesia tam explorate disserentem ante id saeculum vixisse perperam dixeris. Miramur autem editores Veronenses haec in praefatione scribentes: De spirituali aedificatione domus Dei Auctor demonstrat tunc non fuisse jam templa Christianis constructa. Si unum templi nomen Auctori non usurpatum dixissent, nihil repugnaremus: id enim nomen idolorum aedibus tribui solitum, Christiani ad ecclesias traducere veriti sunt ante S. Ambrosium [Col. 0052B] atque Theodosium Juniorem, qui ea voce pro Christianorum ecclesiis significandis primum usi inveniuntur, ut pluribus animadvertimus annot. 26 in tract. 5 lib. I. At cum de materiali aedificatione illi editores intelligant, de qua tribus in testimoniis nuper recitatis tam aperta fit mentio, admiratio incessit plurima, quod illud inde argumentum intenderint, unde se plane devictos fateri debuissent. Quid porro si animadvertantur haec alia ejusdem tractatus verba num. 1: Aut nullum, aut perrarum est per omnem Ecclesiam Dei orationis loci membrum, quod possit quavis ruina in se mergentibus idololatriae aedibus nunc usque aliquatenus comparari. Auctor non negat nullum omnino, aut perrarum orationis locum, id est ecclesiam [LII] Christianorum fuisse, sed multa potius orationis [Col. 0052C] loca, seu ecclesias Christianis fuisse supponit, inter quas tamen nulla, aut perrara esset, quae ob magnificentiam cum idololatriae aedibus comparari posset.

Baronius in annotationibus ad Martyrologium ex hoc testimonio colligit Auctorem ante Constantini tempora claruisse, quippe quod hujus imperatoris opera, Romae praesertim, augustissimae basilicae erectae fuerunt. Optime quidem, si nullum tantum orationis locum cum idolorum aedibus comparari posse Auctor affirmasset, non vero cum vel perrarum addidit: hinc enim aliquam alicubi ecclesiam magnificentissimis idolorum templis nequaquam cedere satis indigitat. Interim vero cum multas hic ecclesias, etsi non magnificas, variis in locis aedificatas ostendat, jam magis multo Veronensium editorum hallucinatio [Col. 0052D] patet, qui hoc in tractatu nulla tunc templa a Christianis constructa viderunt: quod si vidissent, profecto Auctorem ante quartum saeculum collocari non posse facillime cognovissent.

Has autem ecclesias publicas fuisse vel inde patet, quod eo consilio aedificatae palam fuerunt, ut essent ecclesiae, cum olim privatae aedes in ecclesiasticorum conventuum usum clam fuissent traductae, ut ne quid exterius in Gentium notitiam pateret. Publicae quidem illae saltem fuere, perrarae licet ecclesiae, quae cum idololatriae templis conferri alicubi poterant, id quod alias quoque publicas, licet inferiores mole et magnificentia, fuisse suadet. Praeterea tract. 7 ab Auctore habitus profecto videtur, cum nova illa ecclesia [Col. 0053A] primum patens dedicata fuit: quod ad ostendendam eam publicam plurimum confert. Huc quoque conducit locus ex tract. 10 lib. I, num. 3, ubi mulieres ad ecclesiam Dei totum inauratae corpus palam processisse indicantur, nec non ille alius ex tract. 5 ejusdem libri, num. 8, in quo de Christianis uxoribus ethnico nuptis Auctor loquens, non minus isti idolorum templum, quam illi ecclesiam eodem die palam petita perinde notat, ut publica utraque aeque fuisse intelligantur. Unum tandem extra omnem dubitationis aleam considerandum subjicimus ex tractatu 3 lib. I, ubi statim ab initio Auctor doctos viros sibi concionanti praesentes appellans, ethnicos intellegit, quos facundia ejus captos ei interfuisse frequentes, dum sacras conciones haberet, ibidem annot. [Col. 0053B] 2 ostendimus, simulque colligimus Auctoris aetatem, qua ethnicorum praesentiam nihil metueret; id quod solum accidit saeculo quarto, cum persecutionibus Gentium per Christianos imperatores deletis, religionem christianam sine ullo metu publicis in ecclesiis profiteri licuit, ut ad sacras conciones ipsi quoque ethnici admitterentur. Neque moveat quod, tract. 5, num. 8, pagani viri sacrificium publicum affirmet, uxoris autem Christianae secretum: ex iis enim, quae ibidem annotavimus liquet vocem secretum ad ecclesias transferendam non esse, sed unum spectare Eucharistiae sacramentum, quod ex antiqua disciplina, nedum a Paganis, ne a catechumenis quidem ipsis videri poterat, qui omnes post Evangelii lectionem concionemque ab ecclesia arcebantur; [Col. 0053C] unde ibidem Auctor statim sese explicans subdit: Illius, id est pagani conjugis, sacrificium a quovis libere tractari potest: tuum (uxorem christianam alloquitur) etiam a Christianis ipsis minime consecratis, id est catechumenis, sine sacrilegio videri non potest.

Veronenses editores, quos in neganda sacri templi, seu ecclesiae constructione nimium multum deceptos vidimus, errorem errori addentes, exiguum Christianorum numerum eodem in tractatu 7, ab Auctore demonstratum produnt. Demonstrat tunc non fuisse jam templa Christianis constructa, sed novum populum, et minimum numero exstitisse. Nihil falsum magis: siquidem eo loci etsi ecclesiam novam magno sumptu constructam in fidelium commodum valde [Col. 0053D] capacem fateatur, angustam tamen adhuc ob incredibilem eorum multitudinem fuisse inventam palam affirmat. Exsultate igitur, fratres; aedificationem vestram aede ista de novella cognoscite, cujus quoque capacitatem felici numero fecistis angustam. Tantus autem fidelium numerus in quartum quoque saeculum commode cadit, quippe cum antea ob persecutiones impedimenti plurimum objectum esset, tum ne praedicatio perveniret in publicum, tum ne satis multi ad fidem transirent. In quam rem alia non levis confirmatio ex iis tractatibus suppetit; qui complures cujusque generis, aetatis, sextus, conditionis, imo et nationis catechumenos sacro baptismate ab Auctore in paschali [LIII] festo simul ablutos tradunt. Vide tractatus [Col. 0054A] 33 et 38, 42 et 43, lib. II, qui singuli cum idem circiter repetant, eum numerum singulis annis in paschate baptismatis lavacro tingi solitum insinuant; quod profecto non nisi post redditam Ecclesiae pacem accidisse credibile est.

Argumento ex publicis Christianorum ecclesiis ducto subjiciendum aliud sumptum ex idolorum templis, quae etsi paterent, aedificari tamen Auctoris aevo nequaquam [Col. 0054B] poterant. Is nimirum eodem tract. 7, num. 1, postquam haud praecipuum esse dixit de novae ecclesiae aedificatione laudibus geminare, quippe quod id cum Gentibus, vel Judaeis potest esse commune; hanc hujus postremae sententiae rationem subdit: Nam et illis si liceat, vel si velint, fortassis cultius synagogas aedificent, cultius erigant capitolia; ubi capitolia scriptum pro templa annotat. 3 in hunc tractatum probavimus. Nunc adverte duas sententias disjunctive positas, si liceat, vel si velint: quarum prima ad Judaeos pertinere minime potest, siquidem Judaeorum secta nulla lege prohibita traditur a Theodosio, l. IX de Judaeis, an. 393; et solum an. 421, leg. 21 ejusdem tit. cautum fuit, ne deinceps ullas facerent condi synagogas: quod ipsum confirmatum legitur an. 423, [Col. 0054C] lib. XXV et XXVII. Itaque Judaeos respicit secunda sententia si velint; prima autem si liceat palam pertinet ad Gentiles, quibus proinde templa aedificare Auctoris aetate non licuisse exploratum est: quod non nisi in quartum saeculum cadere potest, cum per christianos imperatores idolorum templa vel ante Julianum interclusa fuerunt, vel post Julianum ita tolerata, ut nova tamen construi non permitterentur. Hoc autem postremum tempus post Juliani mortem ab Auctore spectari constat ex tract. 5, ubi non minus ecclesiae a Christianis, quam templa ab Ethnicis publice adita, et istorum sacrificium quidem publicum traditur num. 8. Tempus nimirum aliud sub christianis imperatoribus, quo paterent templa idolorum, simulque ea aedificare non liceret, assignari [Col. 0054D] nullum potest.

Atqui haec patentium templorum publicorumque sacrificiorum mentio Baronio de interdicta eorumdem templorum aedificatione nihil animadvertenti suasit, ut Auctorem ante quartum saeculum florentem defenderet: Dum Auctor apertissime monstrat, idolorum templa tunc fuisse patentia, et victimas solitas immolari; aliud prorsus ab Ambrosii temporibus illud fuisse saeculum Auctor aperte significat, cum constet jam olim non tantum a Constantino . . . et a Constantio . . . . . victimas fuisse vetitas, et templa jussa claudi, sed eo tempore nec Romanos obtinere potuisse vel aram unam erigere Victoriae, ut plurimum ad Valentinianum scribit Ambrosius, et adversus Symmachum disputat. [Col. 0055A] At quamquam sub Constantino et Constantio templa aperire ac sacrificare non licuerit, post Julianum tamen, qui ethnicae superstitionis cultum in integrum restituit. ad Magnum Theodosium et Valentinianum Juniorem usque, qui omnem ethnicum cultum iterum sustulere, non ita. Ne autem moveant quae de Victoriae ara ex Ambrosio et Symmacho Baronium moverunt, vel quae afferri etiam possent ex Socrate et Theodoreto, quorum alter lib. III cap. 24, alter vero lib. V cap. 20 Hist., Joviano Juliani successore imperante templa ubique occlusa diserte scribunt: hanc propositionem, qua adhuc post Juliani mortem ethnicum cultum aliquandiu licuisse contra Baronii hypothesin affirmavimus, luculenter nobis statuendam intelligimus, cum praesertim exinde Auctoris [Col. 0055B] aetatem certioribus limitibus circumscribere maxime pendeat. Id autem ut statuatur, quidquid a Juliani morte ad Magnum Theodosium de templis ac sacrificiis decretum est, paucis colligere et animadvertere oporteret.

[LIV] Jovianus optimus christianus statim ac post Julianum imperator renuntiatus fuit, cum experimento didicisset, inquit Sozomenus l. VI cap. 3, ira Dei ob decessoris sui impietatem invectas esse calamitates imperio Romano, nihil cunctatus scripsit rectoribus Provinciarum, ut in ecclesias convenirent, et divinum numen studiose colerent, solamque Christianorum fidem Romanis esse venerandam. Cum hoc Sozomeni testimonio concinit, quod in Historia ad Athanasium ac res Alexandrinas pertinente et quarto saeculo scripta, [Col. 0055C] quam e ms. Capituli Veronensis concivis noster Maffeius publicavit tom. III Observat. Litter., num. 8, pag. 71, de hoc eodem Joviani edicto traditur his verbis: Sequente mense Toth XVIII, id est die 14 septembris an. 363, imperatoris Joviani litterae advenerunt ad Olympum praefectum, ut tantum Deus excelsus colatur et Christus, et ut in ecclesiis colligentes se populi celebrent religionem. Hae autem Joviani litterae, etsi pro Christianis datae, non tamen lex adversus paganos edita dici possunt, unde nihil ex illis in Theodosianum codicem titulo de Paganis insertum fuit. At imperatoris mente satis hinc cognita, quantum scilicet christianae soli fidei adversus ethnicum cultum deferret, fieri potuit, ut gentiles adversum se leges ab eodem imperatore brevi ferendas, vel veteres [Col. 0055D] restituendas timerent: et hinc forte evenit, ut eodem tempore (quod tradit Socrates libro III, cap. 24) cuncta gentilium templa ubique occluderentur: ipsique daemonum sacerdotes variis in locis, ubi quisque poterat, sese abderent (quod tamen non sine exaggeratione aliqua dictum accipito; cuncta enim, et ubique stricte sumpta falsissima sunt, ut ex dicendis patebit). Eadem quoque de causa factum videtur ut Christiani in honore essent, Pagani autem contemptui habiti, ethnicaque templa nonnullorum, ut opinamur, Christianorum zelo alicubi everterentur, uti Libanius orat. 12 memoriae prodidit. Caeterum ut nulla in lege ab eo imperatore adversus idolorum aedes lata factum pateat, Themistius ethnicus [Col. 0056A] orator oratione 5 ante ipsum Jovianum recitata, paulo antequam is e vivis excederet, hanc inter ejus laudes ponit, quod legem promulgaverit in qua cuique religionis, quae magis placeret, facultatem fecerit, et unis magicis sacris, quae maleficia continebant, interdictis, caetera sacrificia nequaquam prohibuerit. Quam sententiam repetit idem Socrates, quem templa sub Joviano clausa testantem audivimus; et hanc rationem praeterea affert, nam Jovianus lib. III, cap. 25, id sibi proposuerat, ut dissidentium jurgia blanditiis et leni verborum persuasione exstingueret: aiebatque se nemini omnino, qualiscumque fidei esset, molestiam exhibiturum.

Anno nondum evoluto Jovianus diem obiit, eique Valentinianus suffectus, qui Valentem fratrem imperii [Col. 0056B] comitem assumpsit. Ille autem teste Zosimo lib. IV, cap. 3, initio imperii sui nocturna sacra fieri prohibuit (ut sane factum videmus primo imperii ejus anno 364, lege 7 de Maleficis et Mathematicis Cod. Theod.) , at hortante Praetextato peragi ea rite, vi legis suae cessante, permisit: ita tamen ut omnia secundum patrias consuetudines, quales ab initio fuissent, perficerentur. Equidem Socrates lib. IV, cap. 29, Valentinianum nulli sectae, nec religioni molestiam exhibuisse prodidit. Idem tradit expressius coaetaneus Valentiniano scriptor Ammianus Marcellinus lib. XXX, cap. 9: Postremo hoc moderamine principatus inclaruit, quod inter religionum diversitates medius stetit, nec quemquam inquietavit, neque ut hoc coleretur imperavit, aut illud: nec interdictis minacibus subjectorum cervicem ad id [Col. 0056C] quod ipse coluit, inclinabat, sed intemeratas reliquit has partes, ut reperit. Quin ipse quoque imperator L. 9 Cod. Theod. de Malef. et Mathem.: Aruspicinam, inquit, ego nullam cum maleficiorum caussis habere, consortium judico: neque ipsam, aut aliam praeterea concessam a majoribus religionem genus esse arbitror criminis. Testes sunt leges a me in exordio imperii mei datae, quibus unicuique, quod animo imbibisset, colendi libera facultas tributa est. Hinc laudatur a Symmacho gentili homine in Relat. ad Valentinianum Juniorem, num. 3 et 17, et S. Ambrosius epist. 17, num. 16, Valentiniano seniori objectum refert, quod Gentilibus conniventiam praestitisset; et in ep. 18 Symmachi relationem refellens, qua Juniori Valentiniano praedecessorum conniventiam imitandam proposuerat: [Col. 0056D] Si enim, inquit n. 39, pro suis dumtaxat partibus eorum dissimulationem Principum praedicarunt, qui cum essent Christiani, decreta tamen gentilium minime removerunt, quanto magis amori debes fraterno? Valentiniani Junioris frater hic appellatus est Gratianus, christiani autem [LV] principes plurali numero vocati, quibus Occidens, de quo erat quaestio, pareret, non alii profecto esse possunt quam Jovianus atque Valentinianus Senior, qui utrique decreta Gentilium minime removisse traduntur, Gentiumque cultum minime interdicentes, templa ac sacrificia permisisse convincuntur. Valens, cui a Valentiniano fratre Orientis imperium tributum fuit, iisdem fratris vestigiis institit ad aliquod tempus; quoad Christianis [Col. 0057A] praesertim monachis vehementer urgentibus, sacrificia ita abstulit, ut non tamen in eodem oriente intercluserit penitus templa, nec thurificationem interdixerit. Hinc Libanius in oratione pro Templis ad Theodosium Magnum, qui post Valentem id temporis in solo Oriente imperabat, pag. 473, inter Opera minora Jacobi Gothofredi: Juliano mortuo apud Persas, inquit . . . mansit certe sacrificiorum usus ad tempus aliquod. Novatoribus autem quibusdam exortis, a duobus equidem fratribus (Valente et Valentiniano) prohibitus fuit, at non et thurificatio: quin hanc ab ipso quoque Theodosio lege firmatam subdit. Equidem in Oriente ineunte Theodosii imperio Gentes adadhuc facultatem habebant adeundi fana, patriisque ritibus numina placandi Zosimo teste lib. IV, cap. 29, [Col. 0057B] quo spectans in oratione memorata Libanius, Theodosium his alloquitur: Tu igitur neque templa occludi, neque ullum aditu arceri jussisti, neque ignem, neque thurificationem, neque alios fumigationum honores templis arisque ejecisti: quibus nihil repugnant ejusdem Theodosii leges 7 et 9 tit. de Paganis, in quibus sola sacrificia vetita traduntur, et sacrificandi consilio templa fanaque adeuntes gravi poena mulctantur.

Sed ab Oriente ad Occidentem revertamur. Valentiniano Seniore vita functo, Occidentis imperium ad Gratianum et Valentinianum Juniorem pervenit. Gratianus autem legem tulit ab Honorio laudatam, L. 20 de Paganis, qua templis et sacrificiis intactis unum publicum sumptum superstitioni deterrimae exhiberi inhibuit. [Col. 0057C] Hinc S. Ambrosius epist. 18, ad Valentinianum II, num. 16, de Gratiani lege sermonem faciens, nihil per eam superstitioni ethnicae detractum testatur praeter sumptus, qui e praediis redibant. Nemo tamen donaria delubris et legata haruspicibus denegavit, sola sublata sunt praedia: et num. 31, eodem imperante Gratiano, sacrificia ubique concelebrata palam docet. Quod si Victoriae aram a Romana curia removit, id ex eo factum prodit ibidem Ambrosius, quod haud ferendum esset sacrificium, ubi plures conveniunt Christiani; plerique enim senatorum Christo nomen dederant. Itaque sub Gratiano et Valentiniano fratribus in Occidente idolorum templa patuere, atque in his non thurificatio sola ut in Oriente contigit, sed et sacrificia celebrata fuerunt: unde Libanius in [Col. 0057D] oratione laudata, pag. 484, Romae in Occidentis metropoli sacrificia relicta Theodosio imperatori Orientis affirmavit. Hinc autem tota Baronii cadit objectio, qui ex una Victoriae ara Romae Gratiani jussu sublata, de qua nunc nuper diximus, sub Ambrosii quoque aetatem et templa clausa et sacrificia interdicta existimans, Auctorem nostrum templa et sacrificia commemorantem ab eo tempore excludendum certissime pronuntiavit.

Primus qui in Occidente templis et sacrificiis bellum indixit, fuit, Gratiano fratre jam exstincto, Valentinianus Junior, leg. 10 tit. de Paganis, data an. 391, III Kal. Martii; eodemque pariter anno XV Kal. Julii Magnus Theodosius, qui ejus legis condendae auctor [Col. 0058A] fuisse videtur, id ipsum decrevit leg. 11 ejusdem tituli, quas utrasque in Theodosiano Codice legere poteris. Hae porro leges anno sequenti, cum jam obiisset Valentinianus Junior, a Theodosio universum Romanum imperium moderante confirmatae fuerunt, novisque ac severissimis poenis auctae: quibus nemo idolorum aedes sive in urbibus, sive in pagis ingredi, sacrificiaque offerre nemo ne in itinere quidem poterat. Quae leges cum alicubi non omnino observarentur (ut in quibusdam Africae pagis remotissimis evenit, in quibus sacrificia celebrata liquet ex Augustino et can. 3 concilii Carthaginensis an. 401) novae leges editae subinde inveniuntur, quibus pagorum fana deleri jussum fuit, de quibus vide Cod. Theod. tit. de Paganis. Haec de ethnicorum templorum [Col. 0058B] sacrificiorumque fato fuse dicenda fuerant, non tam ut Baronii hallucinato pateret, quam ut nostri Auctoris certior aetas statueretur. Cum enim is ex una parte id temporis scripserit tractatum 14 l. I, quando Gentibus nova templa condere non licebat, quod soli Christianorum imperatorum [LVI] aetati convenit: ex alia vero scripserit tract. 5, cum impune et templa adire et sacrificia celebrare Gentes possent (quae quoque sacrificia in agris facta, ab eodem memorantur tr. 15 ejusdem libri, num. 5) quarum rerum potestas sub Christianis imperatoribus saltem in Occidente facta est solum a Juliani obitu usque ad an. 391, quo templa clausa et sacrificia omnia ubique interdicta fuerunt: consequens fit hoc intermedio tempore laudatos tractatus ab Auctore scriptos fuisse, ex quibus [Col. 0058C] aetas ejus certissima colligi potest. Quod si quis objiciat sacrificia in Africae pagis habita ineunte saeculo quinto, ut nuper ex Augustino et Carthaginensi synodo monuimus, reponemus statim (ne hinc forte Auctoris aetatem post an. 391, posse protrudi quispiam suspicetur) quod etsi post id tempus in aliquo pago Ethnicorum quorumdam licentia eo devenerit, ut imperatorem repetitas etiam leges contemnerent: nemo tamen inveniri poterat, qui de paganorum templorum jure legibus ageret, quibus non jus templorum modo, sed ipsa quoque templa, vel fana cum sacrificiis sublata jam fuerant. Porro Auctor tract. 15 nuper allegato praeter sacrificia in pagorum fanis celebrata, lites quoque de templorum jure quotidie motas testatur, ut videre est ex annot. 15 in ea verba: [Col. 0058D] Jus templorum ne quis vobis eripiat quotidie litigatis. Itaque licet aetas alterius auctoris, qui sacrificia commemoraret, prorogari possit ultra annum 391, nostri profecto non potest.

Hisce temporis finibus, quos superiori paragrapho Auctori praescripsimus inter Juliani imperium et an. 391 optime congruunt illa quae de Hilarii imitatione subjicimus; quod novum invictissimumque argumentum habendum est, ut idem Auctor quarto saeculo vindicetur. Ex annotationibus in tr. 8 lib. I [Col. 0059A] et tr. 17 ac 21 lib. II quos genuinos nostri Auctoris demonstrasse nobis videmur, cap 1, § 2, perspicuum plane est, hunc, dum eosdem tractatus scripsit, prae oculis habuisse Hilarii commentarium in Psalmos, ex quo nedum sententias aliquot, sed eadem quandoque verba excerpsit. Porro hic commentarius, Benedictinis editoribus probantibus, postremum Hilarii opus fuit, scriptum post annum 364 et ante annum 368 quo ille jam e vivis excesserat. Saltem post libros de Trinitate editos in exilio ante annum 360 ille commentarius lucubratus certissime fuit, postquam solutus exilio ex Oriente in Occidentem rediit, quod ipso anno 360 factum est. Itaque noster Auctor, qui hunc commentarium tam commode legit, ut ex eo quasdam sententias totidem nonnunquam [Col. 0059B] verbis excerpserit, post medium quartum saeculum collocandus est, quod temporis limitibus superiori paragrapho positis mirum in modum respondet. Ad quartum porro saeculum statuendum conducerent etiam, quae de Lactantii imitatione eodem cap. 1, § 2 innuimus, cum ad quartum quoque saeculum Lactantius pertineat. At cum imitatio Hilarii arctius et serius tempus prospiciat, ex ea hoc loco argumentum praecipue ducendum rati sumus: quod adeo est evidens, ut nemo respondere probabiliter possit, nisi qui tres ab Auctore tractatus ableget, ut Hilario tribuat quos ab Hilarii stylo nimis aperte discrepantes nostroque Auctori vindicandos ibidem ostendimus: eademque ratione quatuor alios tractatus ibidem recensitos, in quibus Auctor in eamdem rationem Lactantium [Col. 0059C] imitatus, et totidem quandoque verbis secutus est, ab eodem erunt abjudicandi, ut tribuantur Lactantio; quod tamen si quis dixerit, ne Auctorem post Lactantii aetatem collocet, cum Lactantium e laico adversus Gentes scribente episcopum concionantem faciet, eruditorum risu excipietur.

Auctorem non quarto solum saeculo, sed post annum quoque 360 et ante annum 391 floruisse hactenus [Col. 0059D] dicta convincunt. Nunc postremo loco factum aliud historicum ab Auctore indicatum animadvertendum proponimus, ex quo id ipsum tempus mirifice confirmabitur. In fine tract. 10, lib. I, liberalitatem suorum auditorum Auctor commendans: Sed haec, inquit, non ad vos, fratres, quorum largitas provinciis omnibus nota est, quorum pia semina totius quodam modo orbis per membra jactantur; a vobis multi redempti: multi edictis feralibus liberati: multi conditionibus duris exuti gratias agunt. Hic de captivorum redemptione sermo est, quorum alii, nisi redimerentur, duris conditionibus premebantur, alii etiam editis feralibus obnoxii mortem cogebantur oppetere, ut ibidem in annotationibus statuimus. [Col. 0060A] Hos porro captivos tot tantisque ex partibus dispersos esse oportebat, ut qui in ipsorum redemptionem conferrent, eorum largitas provinciis omnibus nota esset, eorumque pia semina, id est eleemosynae, totius quodam modo orbis per membra, per provincias scilicet Romani imperii, jactarentur. Sub Constantio quidem ac sub Valentiniano Seniore aliisque quarti saeculi principibus, barbaros subinde irruisse in Romani imperii fines legimus, ex quibus Christianos ab iisdem in captivitatem subductos nihil dubii est; at inter varias id generis incursiones nulli illa congruere omnino possunt, quae ab Auctore indicantur, nisi ei, quae Hadrianopolitanam pugnam consecuta est, in qua una cum duplici exercitus parte ipse Valens imperator miserrime periit. Caeterae siquidem [Col. 0060B] incursiones, ut ex Marcellino singulas accurate describente cognoscimus, leves et angusti spatii fuerunt, nec integras provincias depraedatae sunt, citiusque a Romanis sopitae, barbaris plerumque pacem petere coactis ea conditione ut captivos in integrum restituerent, uti de quadam irruptione sub Juliano Zosimus expresse prodidit lib. III, cap. 5. At non ita de illa, quam Valenti feralem diximus. Ex Ammiani Marcellini lib. XXXI rem paucis describamus.

Cum Hunni Gothorum genti vastitatem intulissent, hi ut Hunnorum impetum diffugerent, domicilium ab omni illorum notitia remotum quaesituri, in Thraciam sese recipere cogitarunt. Oratoribus ad Valentem missis, multa pollicentibus imperator annuit, ita tamen ut sine armorum deportatione in eam Romanam [Col. 0060C] provinciam ingrederentur. Id quidem ita praestitum an. 376. At illi subinde ob ministrorum cupiditatem fame oppressi et ad rebellionem compulsi, ferociam induentes, universam Thraciam non strage solum et incendiis, sed ingenti quoque captivorum numero depopulati sunt. Hoc audito Valens rebus quoquomodo compositis cum Persarum gente, in Thraciam cito contendit, et an. 378 apud Hadrianopolim, commisso cum barbaris praelio, res infelicissime cessit. Nam constat, inquit Marcellinus, vix tertiam evasisse exercitus partem. Nec ulla annalibus praeter Cannensem pugnam ita ad internecionem res legitur gesta. Hac in victoria dici vix potest quot variarum provinciarum milites captivitatem subierint. Sed quid milites unos memoramus! Exinde enim [Col. 0060D] Gothi elati, nec non Romanis magis terribiles, digressi sunt effusorie per Arctoas provincias, quas peragravere licenter adusque radices Alpium Juliarum, quas Venetias appellabat antiquitas: sunt ipsa Marcellini verba. Qua tot provinciarum in vastitate non Macedoniam solum atque Thessaliam, de quibus Zosimus lib. IV, cap. 31, subegere, sed praeter internecionem quamplurium innumeros ex aliis quoque Marcellino memoratis provinciis deduxerunt captivos, ex quorum servitute, venditione, vel redemptione proficerent. Horum autem captivorum, qui a suis redimi non poterant, calamitas tanta erat, ut durae servituti vel [LVIII] morti etiam addicerentur: cujus calamitatis tanta Christianis incessit miseratio, ut pecunia [Col. 0061A] undique conferretur, in eamque rem nonnulli quoque Ecclesiarum antistites ipsa sacra vasa conflare non dubitarint, ex quorum venditione pecuniam cogerent, unde plures redimerentur. Recitanda hoc loco sunt duo S. Ambrosii testimonia ex lib. II de Officiis Ministr. quae de hac redemptione certo loquuntur; et ex iis apparebit, quanta captivorum fuerit infelicitas, quantaque sit ejus scriptoris cum Auctore nostro consensio. Primum itaque S. Ambrosius cap. 15, num. 70: Summa etiam liberalitas captos redimere, eripere ex hostium manibus, substrahere neci homines, et maxime feminas turpitudini; reddere parentibus liberos, parentes liberis, cives patriae restituere. Nota sunt haec nimis Illyrici vastitate et Thraciae: quanti ubique venales erant toto captivi orbe, quos si [Col. 0061B] revoces, unius provinciae numerum explere non possint! Barbari enim (prosequitur num. 71) nihil deferebant humanitatis ad misericordiam, nisi quod avaritia reservaverat ad redemptionem. Aliud testimonium cap. 28, num. 136, ejusdem libri II, his verbis exprimitur: Nos aliquando in invidiam incidimus, quod confregerimus vasa mystica, ut captivos redimeremus . . . . . Quis autem est lam durus, immitis, ferreus, cui displiceat quod homo redimitur a morte, femina ab impuritatibus barbarorum, quae graviores morte sunt: adolescentulae vel pueruli vel infantes ab idolorum contagiis, quibus mortis metu inquinabantur? Advertistin, toto captivos orbe, quos qui redimeret, substraheret neci? Quid cum Auctoris nostri verbis magis consentiens? Igitur ut ad argumenti summam tandem redeamus, [Col. 0061C] cum noster Auctor liberalitatem suorum auditorum in redimendis captivis munificentissime demonstratam commendans, redemptionem eorumdem captivorum, de quibus scripsit Ambrosius, spectet, qua una verum fieri potuit, ut id generis largitas provinciis omnibus nota esset, ejusque pia semina totius quodam modo orbis per membra jactarentur, ut idem Auctor prodit: haud dubie tractatus 10 lib. II habitus patet post annum 378, quo barbari tantum captivorum numerum partim ex Romanis militibus jam devictis, partim ex tot Romanis provinciis subactis deduxere.

Sed eum pro statuenda Auctoris aetate argumentorum finis tandem aliquis esse debeat, quam mirifice omnia ex variis licet tractatibus collecta temporis indicia in saeculum quartum conspirant, et quidem [Col. 0061D] ita ut ex iis alia non ante medium idem saeculum, alia vero non saeculo posteriori Auctorem scripsisse plane convincant! In priorem partem, de qua una eum pluribus quaestio est, pleraque ex pluribus tractatibus conjecta sunt: de secunda autem, quam nemo impugnavit, aperta sunt, quae ex Theodosiani Codicis legibus allegavimus § 5, unde Auctor tractatum septimum libri primi scripsisse statuimus ante annum 391, quod testimonium etsi in re praesertim minime contentiosa satis superque esse debeat: nihilo tamen minus duas animadversiones paucis suggerere placet ex aliis tractatibus, ut cohaerere omnes idemque tempus omnes spectare cognoscas. Primo secundas nuptias Auctor persequitur acerbe tr. 5 et [Col. 0062A] 16 lib. I, quod antiquis licet saeculis frequens fuerit, non tamen ultra quartum saeculum adeo acriter reprehensum facile invenies. Exinde eodem libro tract. 4, num. 1, et tract. 5, num. 6, virginum apud ethnicos tum florentium meminit, quas Vestales esse nihil dubii est. Has autem quarto quoque saeculo florentes ex aliis auctoribus in annotationibus nostris ostendimus: at quinto saeculo nullae fuerunt, cum post sublatos eisdem redditus, et praedia item sublata a Gratiano, post Theodosii Magni victoriam de Eugenio relatam an. 394, eodem Theodosio, imperante unica vetula quaedam ex virginibus Vestalibus reliqua memoretur a Zosimo lib. V, cap. 38, ex quo Vestales animam traxisse ad ultimum usque Theodosii senioris aevum, tum vero extinctas plane fuisse probat [Col. 0062B] Lipsius in Syntagm. de Vestalibus, cap. 14. Sed de argumentis quae pro definienda seu circumscribenda Auctoris aetate expiscari potuimus, jam nimis fortasse multa. Ad objectiones statim accedamus.

Quae Baronium moverunt, cum ad res superioribus paragraphis agitatas pertineant, ibidem rejecta nobis sunt, uno illo excepto de idololatriae signis in numismatibus, quod tamen ex tract. 10 ductum annotatione 11 satis dilutum invenies. Quae porro editores Veronenses in praefationem contulerunt argumenta, ut Auctorem antiquissimum persuaderent, omnia non tribus solum primis Ecclesiae saeculis conveniunt, [Col. 0062C] sed etiam quarto, et nonnulla item quinto, quod partim ex dictis fit apertum, partim ex annotationibus opportune apponendis patebit. Unum tantummodo, quod ex memoratis ab Auctore persecutionibus atque martyribus ducitur, vehementius videri cuipiam potest; ut ad istud subruendum non satis sint, quae nostras in annotationes conjecimus. Itaque de hoc nonnulla. Non duobus tantum quae ab iisdem editoribus allegantur, sed tribus in locis persecutionum, vel martyrum praesentis tum temporis occumbentium fit explorata mentio. Tr. 6, de Patientia, lib. I, n. 8: Tu quotidiana martyrum maler es et corona. Tract. 27 lib. II, n. 3, persecutionem sub vindemiae allegoria fuse depingit et martyres memorat, quibus violenta, inquit, infertur manus, quique ad supplicii [Col. 0062D] locum deducuntur . . . . summa omnium contumelia illusi a persecutoribus jugulantur, etc. Tandem tract. 45 ejusdem libri: Autumnus quoque martyrii locus est, in quo non vitis, sed fossoris sanguis effunditur. Quibus in locis cum persecutiones et martyres indicentur praesentes, imo et quotidiani, qui in quartum saeculum a Christianis imperatoribus occupatum cadere nequaquam creduntur; Auctoris aetas ad persecutionum tempus evehenda colligitur.

At primo animadvertendum est, id generis locutiones in aliis quarti quoque saeculi auctoribus legi; inter quas audienda illa Hilarii ex Commentario in psal. CXXII, n. 10, de fidelium injuriis loquentis: Caedimur, maledicimur, fugamur, necamur ferro, flammis, [Col. 0063A] profundo, desaevitur in nostram verecundiam, desaevitur in corpora: dolor nobis est injuriis. Alia testimonia videsis annot. 20 in tract. 27 lib. II. Quid porro, si falsa inolevit opinio, nullas quarto saeculo persecutiones, martyres nullos fuisse? Nonne Constantio imperante magno Arianorum patrono dira in Catholicos Nicaenae fidei defensores persecutio desaeviit, qua alii in exilium deportati, alii equuleo torti, alii etiam morte mulctati fuerunt? Hinc Hilarius in libro adversus Constantium n. 1, Catholicos ad martyrium hortatur; et Liberius in epistola ad Confessores ante exilium suum scripta, quae exstat apud Hilarium frag. 6, his verbis utitur n. 1: Jam ad futuram gloriam martyres vos designavit. Similiter Athanasius in Apolog. ad Constant. n. 32, pag. 316: Nam si ii qui [Col. 0063B] adversus me subscribere recusabant, tot tantisque malis sunt affecti; si laici, qui cum Arianis communicare noluerunt, capitis damnati sunt, etc. Quibus similia tradens Hilarius in libro adversus Constantium, n. 11, Tolosanae Ecclesiae clericos fustibus caesos, diacones plumbo elisos testatur. Huc revocandae illae caedes in Alexandrina Ecclesia Georgio invadente peractae, quas Athanasius considerans in epist. ad Orthodoxos, ne multus sim in scribendo, inquit, persecutio adest, qualis numquam antea adversus Ecclesiam oborta est; unde eminentissimus Annalium parens cardinalis Baronius iis relatis quae ad Constantii persecutionem pertinent, jure concludit n. 87, ad an. 353: Ex iis, quae dicta sunt de quarumdam Ecclesiarum vexatione, quid caeterae passae sint, licet potius existimare quam scribere: [Col. 0063C] si enim tot tantaque esse memorantur, quae ex diversorum temporum scriptorum fragmentis collecta nuper recensuimus; qualia quantave reliqua fuisse putanda sunt quae sepulta silentio remanserunt, cum si vel unius Ecclesiae, cui catholicus in communione catholica cleri [LX] atque populi praeesset Episcopus, res conscriptae fuissent, grande volumen ex illatis ab Arianis cladibus procul dubio diligens historicus confecisset.

Deinde eodem Constantio imperante Sapor Persarum rex Romanis infestus magnam adversus Christianos persecutionem commovit, in qua plura Christianorum millia obierunt, Hieronymo teste in Chronico. Sozomenus lib. II, a capite primo ad decimum tertium, hanc persecutionem fuse describit, pluresque e martyribus nominat, in eoque solummodo errat, [Col. 0063D] quod illam ad Constantini aevum referat, dum ex antiquiori Hieronymi testimonio aliisque a Valesio adductis in notatione ad caput 13 exploratum est, id generis persecutionem coepisse an. 347, productamque fuisse usque ad Regis ejus mortem, qui diem obiit an. 380, uti Ruinartius in Actis sinceris rectissime probat, ubi praeter memorata a Sozomeno aliorum acta martyrum ea in persecutione functorum suppeditat.

Constantium Julianus excepit, qui tametsi nullam in Christianos apertam persecutionem indixit, non pauci tamen, ipso imperante, martyrii palmam consecuti probantur ex iis actis quae laudatus Ruinartius inter sincera publici juris fecit; ut illum proinde [Col. 0064A] in persecutorum catalogum jure retulerit Augustinus lib. XVIII de Civ. Dei, cap. 52. Juliano interfecto an. 363, post breve Joviani imperium Valentinianus successit, qui subinde Valentem fratrem in imperii societatem assumpsit. Hic autem postremus Constantio multo vehementior fuit in tuenda Arianorum haeresi, fideque catholica oppugnanda per Orientem, cui praeerat; de qua persecutione Augustinus eodem libro cap. 52, haec scripta reliquit: Postremo nostra memoria Valens . . . Arianus, nonne magna persecutione per Orientis partes catholicam vastavit fidem; et lib. II contra litteras Petiliani n. 206: Quaerant quid Catholica in Oriente perpessa sit, quando Valens imperabat Arianus. Hinc procul dubio S. Ambrosius lib. II de Fide, cap. 16, persecutiones appellans, quas ab Arianorum [Col. 0064B] perfidia, nimirum sub Constantio et Valente, Catholici passi sunt, n. 140 sic loquitur: Non libet confessorum neces, tormenta, exilia recordari, et num. 141: Sed jam satis superque, omnipotens Deus, nostro exitio nostroque sanguine confessorum neces, exilia sacerdotum, et nefas tantae impietatis eluimus, bello scilicet Gothico, ex quo tanta in Romanum imperium pernicies manavit; et lib. III de Fide, cap. 15, num. 128: Librum sacerdotalem (id est Nicaenam fidem) quis nostrum resignare audeat, signatum a confessoribus, et multorum jam martyrio consecratum? quem . . . qui violare non ausi sunt, confessores et martyres exstiterunt. Quomodo fidem eorum possumus denegare, quorum victoriam praedicamus?

Dum Valens Arianus in Oriente Catholicos persequebatur, [Col. 0064C] Athalaricus Gothorum rex in Occidente contra eosdem pugnabat. Habemus etiam nunc praestantissimas Ecclesiae Gothicae litteras ad Ecclesiam Cappadocem scriptas anno 372, in quibus S. Sabae martyrium describitur. De hac persecutione a variis coaevis auctoribus firmata, quorum testimonia Ruinartius in acta S. Sabae martyris allegat, Augustinus lib. XVIII de Civitate Dei, cap. 52, haec scripsit: Non est persecutio computanda, quando rex Gothorum in ipsa Gothia persecutus est Christianos crudelitate mirabili, cum ibi non essent nisi Catholici, quorum plurimi martyrio coronati sunt? Praeterea Christianos barbarorum illorum captivos idolorum contagiis, metu mortis inquinatos didicimus ex Ambrosio, lib. II de Offic., cap. 28, et ex his eos morti affectos intelligimus, qui [Col. 0064D] christianae fidei non valedixissent, nec idolis immolassent.

Tandem Pagani cum vel imperatorum mandato, vel Christianorum zelo, templa idolorum everti, simulacra comminui, vel etiam propinquos veteri superstitione relicta Christo nomen dare, sibique quodam modo eripi viderunt, nonne furore quodam perciti, seditione facta, in Christianos quoslibet impetum fecere, pluresque interfecerunt? Legantur acta martyrum Anaunensium Vigiliique Tridentini episcopi, qui sub finem quoque saeculi quarti in finitimo Tridentino agro a Paganis occisi sunt. Huc spectant illa S. Ambrosii [LXI] l. I de Officiis ministrorum, c. 42, n. 17: Cavendum etiam reor, ne dum aliqui nimia gloriae cupiditate, [Col. 0065A] insolentius abutantur potestatibus, et plerumque aversos a nobis animos Gentilium in studia persecutionis excitent atque inflamment ad iracundiam. Itaque illi ut perseverare possint, et supplicia vincere, quantos perire faciunt! ubi persecutores et martyres indicatos vides. Quae verba procul dubio persecutiones spectant excitatas a catholicis quibusdam clericis, vel monachis, qui dum nimio Christianae religionis zelo potestates adversus idolorum templa, in Oriente praesertim, commovebant, Gentium indignationem adversus Christianos concitarunt, in quibus aliquos quidem per haec tempora a Paganis tumultuose concurrentibus occisos sacri Annales testantur. Post tot persecutionum quarti saeculi testimonia quis persecutiones vel martyres aliquot in tractatibus ab Auctore nostro [Col. 0065B] memoratos urgere amplius ausit, ut contra evidentissima argumenta superioribus paragraphis proposita illum a quarto saeculo excludendum contendat?

Sed jam tempus est ut ad tertium controversiae caput, quod propositi nostri potissimum est, accedamus: nimirum num is, quem unicum omnium indicatorum tractatuum auctorem esse capite primo, [Col. 0065C] et auctorem quidem quarti saeculi capite secundo hactenus demonstravimus, num is, inquam, sit S. Zeno episcopus Veronensis. Quod ut probetur, duo nobis probanda esse intelligimus; primum laudatos tractatus huic uni Zenoni semper fuisse attributos, tum vero ejus aetatem in quartum saeculum commode cadere. Ad primum autem quod pertinet, Zenoni quidem hos tractatus nominatim adscribunt manuscripti omnes codices non tam generali illa inscriptione, quae codicibus praefigitur, quam nonnullis formulis in capite, vel in fine aliquot tractatuum appositis, quibus unicus omnium auctor, quem cap. 1 statuimus, S. Zeno aperte nominatur, ut ex dictis eodem capite, § 1, colligere licet. Solum cum prima editio e Guarini schedis sumpta prodiisset an. 1508, [Col. 0065D] nec codices essent cogniti; nonnulli, qui non codices modo, sed nec editionem ipsam viderunt, ex non bene intellectis Sixti Senensis verbis perperam opinati sunt, Guarinum ipsum hos tractatus Zenoni affixisse, eorumque procurasse editionem, unde de illis nulla exstet apud veteres mentio; quae postrema animadversio cardinali Bellarmino gravissima visa est, memoratis inter caeteros Eusebio atque Hieronymo, apud quos de Zenone Veronensi summum silentium.

At de somnio, quo tractatuum suppositio et editio Guarino impingitur, nihil attinet dicere, cum illud praeter fidem codicum ipsa editionis verba in generali praefatione relata satis disjiciant. Quod vero Bellarminum [Col. 0066A] movit Eusebii Hieronymique silentium, facile [LXII] expungitur. Eusebius enim de Zenone non potuit scribere, cum is aliquanto post Eusebii aetatem floruerit. Ipse vero Hieronymus, qui de scriptoribus ecclesiasticis catalogum texuit an. 392, paulo post nostri Scriptoris obitum, responsionem satis idoneam suppeditat in ejusdem operis prologo, ubi plures praesertim id aetatis scriptores omissum iri praesentiens, ne ob id in invidiam devocaretur, his sese verbis excusat: Si qui autem de his qui usque hodie scriptitant, a me in hoc volumine praetermissi sunt, sibi magis quam mihi debebunt imputare. Neque enim celantes scripta sua de his, qui longe sunt, nosse potui, et quod aliis forsitan sit notum, mihi in hoc terrarum angulo fuerit ignotum. Certe cum scriptis [Col. 0066B] suis claruerint, non magnopere nostri silentii dispendia suspirabunt. Enimvero quis spuria umquam venditavit Athenagorae et Commodiani opera, de quibus Hieronymus nihil meminit? qui Julii item Firmici Materni et Philastrii libros ob materiam multo celebres eodem auctoris nostri saeculo ac aetate scriptos praeterivit, ut nemo tamen illos in dubium vocaverit. Adde quod tractatuum seu concionum auctores ab antiquis raro nominati leguntur. Quis mentionem fecit S. Gaudentii, episcopi Brixiani, qui tamen ipse Zenoni suppar, tractatus magis elaboratos vivens collegit et edidit? Quis umquam meminerat sermonum S. Petri Chrysologi, antequam a P. Pezio ederetur Anonymus Mellicensis, qui unus ex antiquis eum idcirco inter ecclesiasticos scriptores retulit? [Col. 0066C] Gennadius, qui epistolarum S. Leonis testimonium locuples profudit, de sermonibus ne verbum quidem. Alia id generis multa dimittimus, cum ad similia refellenda pluribus necesse non sit.

Mirum porro maxime accidit inventos esse, qui de Zenone nostro scriberent, nullam sermonum ejus factam fuisse mentionem, antequam illi ederentur Venetiis an. 1508, cum a Veronensibus jamdiu aliquot antiquiores ea editione testes prolati fuerint. Baptista Perettus in latinis scholiis ad Vitam S. Zenonis ab ipsomet italice conscriptam edidit Carmen Michaelis Fossati lucubratum an. 1482, in quo hi versus leguntur:

Sed quid in recensendis antiquis testibus immoramur diutius, si omnium vetustissimum praestantissimumque testimonium suppetit ex ms. Remensi, quem Hincmari archiepiscopi nomine praenotatum, monasterioque S. Remigii dono traditum in praefatione vidimus? ubi etiam animadvertimus hunc codicem, antequam in Hincmari manus veniret, in Veronensis Ecclesiae usum jamdiu fuisse, ut ipsa Hincmari aetate, id est saeculo IX antiquior aliquanto habendus sit. In hoc autem perspicue, non minus ac in aliis posterioris aevi codicibus, et in inscriptione et in formulis paulo ante laudatis S. Zeno tractatuum auctor pluries asseritur. Quid quod hic idem codex in Veronensi Ecclesia olim adhibitus, ejusdem Ecclesiae [Col. 0068C] antiquam de S. Zenone auctore traditionem suppeditat? In pluribus nimirum ejus codicis annotationibus antiquo charactere ad marginem appositis, quas in praefatione descripsimus plures tractatus jamdiu olim inter sacra ecclesiastica officia a nostris episcopis vel diaconibus ex eodem codice publice lecti traduntur. Quis porro in tam antiquo et explorato Veronensis Ecclesiae ritu non plane agnoscat, horum tractatuum, qui tam praecipue, vetusto ac solemni liturgiae Veronensis usu adoptati fuerunt, auctorem ab eadem Ecclesia semper habitum S. Zenonem episcopum, cujus merita sicut eum huic urbi dederunt patronum, ita et sermones successoribus adeo commendarunt, ut ex iis plures in quasdam sacrorum mysteriorum formulas in annos singulos [Col. 0068D] statis diebus recitandas transierint? Sane si alterius externi vel minus digni antistitis fuissent auctoris, incredibile plane est sub S. Zenonis nomine in propriam quodammodo hujus unius Ecclesiae liturgiam potuisse commigrare, et diutius in eadem Ecclesia publice legi. Itaque quis dubitare amplius queat tractatus XCI [LXIV] quos unius esse auctoris capite primo ostendimus, non alium habere auctorem quam S. Zenonem episcopum Veronensem, cui illos et tot variarum urbium ac provinciarum codices, et tot scriptorum testimonia, et Veronensis etiam Ecclesiae traditio vindicat?

His argumentis definito Auctore nihil de aetate ejus addere oporteret. Si enim auctor tractatuum quarto saeculo floruisse demonstratum nobis est evidenter cap. 2, palam sequitur Zenonem, quem tot et codicibus et testibus et Veronensis ipsius Ecclesiae antiqua traditione eorumdem tractatuum auctorem esse hactenus ostendimus, quarto quoque saeculo florere debuisse, ac inter eos profecto ejusdem saeculi [Col. 0069B] limites, quos ex certissimis tractatuum notis jam praestituimus. At huic argumento licet exploratissimo unum illud vulgare praejudicium opponitur, quo S. Zeno, Gallieno imperante seu tertio saeculo vixisse creditur; cui praejudico traditionis nomine Veronensis Ecclesiae a nonnullis divendito, ne se objicerent cardinalis Baronius in prima editione Martyrologii, et Ferdinandus Ughellius tom. V Italiae sacrae, duos Zenones Veronenses episcopos admittendos putarunt, quorum alter sub Gallieno, uti tradebatur, obierit, alter vero, qui tractatuum sit auctor, floruerit saeculo quarto. At si exploratum omnino fecerimus, unicum Zenonem, cui sermones vindicari possint ac debeant, ab Ecclesia Veronensi semper agnitum, et hunc quidem non tertio, sed quarto saeculo claruisse, [Col. 0069C] nihil erit amplius quod reponatur.

Ante Baronium (qui primus duos Zenones nullo documento intulit, eo solo argumento ductus, quod unum Zenonem quarti saeculi auctorem sermonum certissime cognosceret, alium autem sub Gallieno a Veronensi Ecclesia cultum de Veronensibus accepisset) de duobus Zenonibus hujus urbis episcopis nemo umquam audierat. Huic quidem opinioni ipsa Veronensis Ecclesiae traditio refragatur aperte, quae non nisi unum Zenonem semper agnovit, et ita quidem ut, quem sanctum et magnum urbis patronum coluit, eumdem quoque sermonum scriptorem perpetuo habuerit. Id liquet ex universis variorum saeculorum auctoribus, quos paulo ante allegavimus, et ex manuscriptis item omnibus, quorum tres decimo [Col. 0069D] tertio saeculo scripti fuerunt, unus autem ante nonum exaratus fuit, ut Ecclesiae ipsi Veronensi in publicis officiis usui esset. Inter haec Veronensis Ecclesiae testimonia animadvertenda praecipue sunt illa Ratherii et ms. Remensis, quae majorem antiquitatem et auctoritatem praeferunt. Ratherius ter, ut supra innuimus, Zenonem ejusdem tractatus auctorem allegat, et ubique eum aut Beatum, aut Sanctum appellat, quod is tum haberetur sermonum auctor, qui ab hac Ecclesia inter Sanctos colebatur. Advertenda autem potissimum illa Synodicae: Cum specialis noster doctor atque provisor, beatus utique Zeno, dicat in sermone utique, quem de Juda filio Jacob et Thamar nuru ipsius elegantissime composuit. Hic autem Zeno [Col. 0070A] specialis doctor et provisor seu patronus noster et fuit semper, et adhuc est S. Zeno, quem id Ratherius simili formula in Apologetico p. 366 t. I Spicilegii Acheriani, ubi basilicam ejus memorat, peculiarem nostrum patronum appellat. Ex manuscripto porro Remensi, qui aliquot tractatus inter sacra Veronensis Ecclesiae [LXV] mysteria ab episcopis, vel diaconibus lectos memorat, nonne et Veronensem episcopum, et Sanctum, ut ibidem inscribitur, auctorem ab eadem Ecclesia habitum palam cognoscimus? Neque vero audiendus Ferdinandus Ughellius, qui ut haec forte conciliaret, secundum quoque Zenonem, auctorem, uti putatur, tractatuum, sanctis adscripsit, cum unum tantum Zenonem inter sanctos episcopos Veronensis Ecclesia recensuerit semper, atque recenseat. [Col. 0070B] Quin mirandum maxime est, quod cum ille alterum hunc Zenonem Veronensi Ecclesiae incognitum, in episcoporum Veronensium seriem intruserit Baronio duce, qui primus et unus hanc sententiam in prima Martyrologii editione indicaverat, eumdemque praeterea ipse Sanctum ex arbitrio finxerit: Baronium potius ducem secutus non sit, qui Veronensis traditionis admonitus ab iis, qui Veronensem Zenonis editionem curarunt, priorem de duplici Zenone sententiam jamdiu abjecerat, et secundis in Martyrologium curis retractaverat his verbis: Ex quo autem, ut accepimus, non recipit Veronensis Ecclesia duos Zenones, a priori nostra sententia haud inviti recedimus.

Atqui huic Veronensi traditioni, quam hactenus [Col. 0070C] ostendimus, alia opponi videtur ejusdem Ecclesiae traditio, qua idem Zeno sub Gallieno martyr proditur, quod cum aetate Auctoris sermonum conciliari non potest. Zenonis martyrium hic expungere consilium nostrum non est, de quo plura dissert. 3, cap. 2, sed eam aetatem, quae ad Gallieni imperium evehitur. Cui traditioni, seu potius praejudicio unus Coronatus Notarius, septimi vel octavi saeculi scriptor, fundamentum posuit, ex quo alii subinde antiquitatem, non Zenoni solum, sed Veronensi etiam Ecclesiae honorificam praedicarunt. Hoc vero Coronati fundamentum ut exscindamus, duo antiqua monumenta omni exceptione majora primum consideranda proponemus, quibus Zeno, quem non nisi unicum ecclesia Veronensis agnovit, vixisse ostenditur saeculo [Col. 0070D] quarto: tum vero ipsius Coronati opusculo ad calculum revocato, ex pluribus ejus hac in historia lapsibus praesentis quoque fabellae elevabimus fidem, ejusque occasionem vel originem, si fieri poterit, expiscari et indicare conabimur.

Primum documentum sit epistola 5 S. Ambrosii ad Syagrium, quem Veronensem episcopum tum fuisse ipsius epistolae contextus plane convincit. In hac autem epistola num. 1 Ambrosius Indiciae virginis [Col. 0071A] mentionem facit, quam puellam Zenonis sanctae memoriae judicio probatam, ejusque sanctificatam benedictione testatur. Haec autem virgo, quae Syagrii jurisdictioni subjecta tota epistola proditur, Veronensis utique virgo fuit; et Zeno sanctae memoriae, qui eam probavit et benedixit, est procul dubio S. Zeno episcopus Veronensis, cum exploratum sit non alium id temporis benedixisse ac sacrasse virgines, nisi qui summo sacerdotio fungeretur. Neque opponat quispiam cum editoribus Veronensibus, Indiciam alius urbis civem ab alio Zenone velari, subindeque Veronam accedere potuisse, ut una cum sorore, quae Maximo Veronensi nupserat, vitam exigeret. Haec enim dicere facile est, probare autem non item. Si vero cum adversus praejudicia quaedam [Col. 0071B] apertum aliquod documentum proferatur, ejusdem commenta in praejudicii gratiam liceret ingerere, quid adeo firmum et certum umquam esset, ut evelli et eludi hac ratione non posset? Jure itaque hoc argumentum, quod ex Ambrosii epistola ducitur, post P. Labbeum omnino convincens et evidens omnibus visum est, ut nihili faciendam putarint editorum [LXVI] Veronensium responsionem, eamque ne mentione quidem dignam eruditi judicarint. Quid si ex iis ipsis, quae in Ambrosii epistola narrantur, Indiciam virginem Veronensem fuisse luculentius confirmemus? Etenim Maximus sororis vir, postquam lite adversus Indiciam mota, de quibusdam bonis judicia attentasset; cum vehementer angeretur, quod virgo in agro affinitatis suae refugisset consortium, muro interjecto [Col. 0071C] (in eadem utique domo) discretas aedes uxoris suae ac virginis, divisamque germanitatis inter sorores societatem esse jusserat, uti traditur num. 17, p. 769, quod argumentum est evidens, mediae domus partem ad Indiciam spectasse; si enim ex alia urbe Veronam advenisset, Maximus pro hostili et averso in illam animo eam domo et urbe pellere, ac in suam patriam remittere potuisset. Sed transeamus ad alia.

Secundum documentum colligitur ex antiqua octo priorum Veronensium antistitum serie, quam pluribus monumentis custoditam diligenter accepimus, quoad ex praejudicata Zenonis aevo sententia aliam seriem recentiores proprio marte compingere non dubitarunt. Ea series Panvinio teste Antiquit. Ver. lib. IV, cap. 3, legebatur in Historia imperiali Joannis, [Col. 0071D] cujus § 1 mentionem fecimus; et pars quidem ejus in rem nostram praecipua, quae posteriorum quinque episcoporum ordinem prodit, continetur in eo fragmento, quod ex illa imperiali Historia manuscripta nobis excerpsit Hieronymus Tartarotius in haec verba: Beatus Zeno episcopus Veronensis, doctor egregius, octavus ejusdem civitatis episcopus. Nam post S. Proculum, qui quartus fuit episcopus, pontificatum suscepit S. Saturninus, cui Lucillus successit, post quem S. Gricinus doctor, cui B. Zeno successit. Hunc eumdem ordinem in vetustiori auctore legimus, qui rhythmum de Veronae laudibus scripsit. Id opusculum in ms. Lobiensis monasterii inventum (quo allatum credi potest a Ratherio episcopo, cum a Verona [Col. 0072A] exsul in illud monasterium, unde exierat, sese recepit) primus in solutae orationis rationem publici juris fecit Mabillonius in Analectis, tum vero noster marchio Maffeius in rhythmi formam recusit inter monumenta, quae ad calcem diplomaticae Historiae edidit. Hic rhythmus integer erat etiam in ms. coenobii Ariminensis Coelestinorum, ejusque fragmentum (ad Zenonem ordinemque quod pertinet) transcriptum cernitur in fine codicis monasterii Zenoniani sancti Zenonis tractatus continentis, et integer item Veronae habebatur in alio codice apud Jesuatos monasterium S. Bartholomaei in monte olim incolentes, scriptus in fine. Pentateuchi, quem in codice membranaceo litteris antiquissimis exaratum Bagata et Perettus testantur in libro inscripto: Sanctorum [Col. 0072B] episcoporum Veronensium antiqua monumenta, pag. 14, et ex eodem codice priorem rhythmi ejus partem Hieronymus a Curte in Historiae Veronensis librum I transtulit. In ms. Zenoniano hic rhythmus ex Isidori dictis sumptus traditur, idque se credere Hieronymus a Curte, nec non Bagata et Perettus memorati satis insinuant; cui errori illud occasionem dedisse videtur, quod in secundo rhythmi versu Isidorus nominetur. At rhythmus multo post Isidorum scriptus palam proditur ex contextu, dum scilicet Veronae Pipinus degeret, id est octavo saeculo exeunte, vel saltem ineunte saeculo IX (Pipinus enim Italiae rex dictus fuit an. 781, et diem obiit supremum an. 810), unde Anonymum Pipinianum hujus rhythmi auctorem nominaturi deinceps sumus. Itaque [Col. 0072C] hic Anonymus his versibus octo priorum Veronensium episcoporum ordinem prodit:

Caeterum hujus Anonymi seriem e diptychis derivatam ne quis amplius dubitet, luculentissimo, ut nobis quidem videtur, argumento confirmare placet. In ea serie S. Proculus ante S. Zenonem ponitur: [Col. 0074A] in recentiorum vero sententia, ut Zeno ad Gallieni aetatem pertingat, hic ante S. Proculum statuendus est, cum Gallieno posterior S. Proculi aetas aliunde statuatur, ut mox videbimus. Porro S. Proculum ante Zenonem semper agnitum pluribus aliis hujus ecclesiae monumentis liquet: quippe S. Proculus ante S. Zenonem memoratur [LXVIII] constanter in omnibus antiquis missarum Canonibus, orationibus, epigrammatis ac litaniis. Ita ex. gr. in Canone quatuor vetustorum codicum nostrae Veronensis ecclesiae: Proculi et Zenonis; in litaniis autem alterius ms. capitularis ejusdem ecclesiae: S. Procule, S. Zeno, S. Theodore, etc. Eodem ordine iidem sancti describuntur in quibusdam orationibus, quas hic postremus capitularis codex exhibet, nec non in Romano Ordine [Col. 0074B] saeculi noni, quem ex alio ms. capituli Veronensis Franciscus Blanchinius edidit in Prolegomenis ad Anastasium, tom. III, pag. 51, ac tandem in inscriptione ejusdem aetatis in S. Helenae templo adhuc existente, quam apud Ughellium legere quisque poterit tomo quinto pag. 781. Idem ordo deprehenditur etiam in antiquis litaniis e ms. Floriacensi nongentorum annorum editis a P. Martene part. 3 de Antiq. Ecclesiae Ritibus, lib. III, cap. 15, pag. 592. Id autem cur factum fuerit, nulla alia occurrere potest ratio, nisi quod S. Proculus aetate praecesserit S. Zenonem, qui caeteroqui, cum Veronensis civitatis sit magnus patronus, et universa in Ecclesia multo celebrior, ut dissert. 3 ostendemus, si non impedisset aetas, nominari primo loco debuisset. Ex his missarum Canonibus [Col. 0074C] et litaniis fragmenta huc pertinentia dabimus eadem dissert. 3, cap. 4, ubi ad cultum Zenonis ostendendum opportunior erit locus. Hoc autem argumentum, quod ex antiqua quidem traditione et vero ordine originem ducit, Anonymi quoque Pipiniani seriem genuinam confirmat mirifice, et eos apertae novitatis et erroris coarguit, qui, veteri hoc ordine derelicto vel contempto, novum alium ad praejudicia tuenda invehendum putarunt.

Porro ut ad Zenonis aetatem ex hac Anonymi serie statuendam veniamus, S. Proculus ibidem quartus est, sextus autem S. Lucillus, quorum utrorumque aetatem ex aliis monumentis exploratam habemus. S. Proculus quarto saeculo ineunte in vivis erat, cum Maximiano imperante Veronam ducti fuere SS. Firmus [Col. 0074D] et Rusticus, qui subinde martyrio coronati sunt, ut palam fit ex antiquis ipsorum actis a marchione Maffeio editis in calce diplomaticae historiae, pag. 303. In nonnullis quidem actorum mss. pro Maximiano Maximinus legitur, ad cujus proinde imperium Proculi aetatem evehendam quidam opinati sunt: at cum ex actis pateat imperatorem id temporis Mediolani fuisse, Maximinus autem ea in urbe nunquam fuerit, quippe qui vix Italiam ingressus, in Aquileiae obsidione mortem oppetiit, ut recte probavit noster P. Petrus Paduanus ex ordine Conventualium, apud Ughellium tom. V Italiae sacrae, pag. 685, cumque pluribus exemplis liqueat haec duo nomina Maximiani et Maximini in codicibus promiscue scribi [Col. 0075A] facileque confundi; potior imo et genuina apparet aliorum codicum Maximianum scribentium lectio, quae quidem in antiquis mss. quos viderunt et allegarunt Bollandi socii ad diem 24 martii in S. Proculi, inventa est; Maximianum enim Mediolani fuisse, persecutionemque intendisse adversus christianos notissimum est; ac jure propterea S. Proculus et SS. Firmus ac Rusticus in antiquis Martyrologiis omnibus, necnon in Romano, referuntur ad Diocletiani Maximianique persecutionem, quae desaevire coepit an. 303. Quartus itaque Veronensis episcopus quarto ineunte saeculo floruit.

Accedamus ad sextum, cui nomen Lucillus, seu ut in metri Rhythmici causam scripsit Anonymus Pipinianus Lucillius, sicut Isidorius pro Isidorus eadem [Col. 0075B] de causa scribendum versu tertio Maffeius noster ostendit. Apud S. Hilarium in Fragmento 2, pag. 632, post synodicam Sardicensem ad Julium Papam leguntur subscriptiones episcoporum LIX, in quibus vigesimo loco, Lucius ab Italia de Verona. Idem habetur inter subscriptiones ab iisdem Sardicensibus episcopis subjectas S. Athanasii litteris ad clerum Mareotidis, quas ex antiquissimo ms. capituli Veronensis clarissimus doctissimusque noster civis nuperrime produxit in lucem, tom. III Observat. Litter., pag. 38. Lucii pro Lucilli nomen ne moveat, S. Athanasius eumdem qui in synodicis subscribitur Lucius, duobus in locis Lucillum appellavit: in Apologia ad Constantium, numero 3, pag. 297, Λούκιλλος ὁ ἐν Βερωνὶ, , Lucillus Veronae, quam urbem licet non [Col. 0075C] designet in altera Apologia, num. 50, p. 168, tamen Lucillus ibidem [LXIX] nono loco appellatus inter eos episcopos qui Sardicensi vel interfuerunt, vel consenserunt, Veronensis esse cognoscitur, distinctus a Lucio, qui sexagesimo loco descriptus est, alterius urbis episcopus, ut in ipsa quidem synodica Sardicensi alter a Veronensi eodem nomine subscribitur. Igitur Lucius hic (Lucillus forte ob parvam staturam diminutive vulgo dictus) inter Sardicenses Patres fuit an. 347, imo ex Athanasianae Apologiae verbis ad Constantium inter vivos adhuc fuisse videtur, cum Athanasius eum librum scripsit, id est anno 356, vel saltem id temporis eum Athanasius vivum appellans, de ejus morte nihil audierat. Hujusce rei testis est, inquit, Fortunatianus Aquileiae episcopus. Hoc ipsum potest [Col. 0075D] patris Hosii testimonio confirmari. Testis item Crispinus Patavii, Lucillus Veronae, Dionysius Leidis, et Vincentius in Campanio episcopus. Et quia defuncti sunt Maximinus, etc., quibus Athanasius Lucillum a defunctis distinguens, vivum aperte credidit. Nunc si quartus Veronensis episcopus Proculus ineunte quarto saeculo floruit, sextus autem Lucillus vivebat adhuc post medium idem saeculum, anno 356, quis non statim intelligat (cum de catalogi ordine ambigendum ex dictis non sit) Zenonem, qui octavus recensetur, aliquanto post hunc annum, ut intermedio septimo Antistiti Gricino aliquid temporis licet brevissimi tribuatur, in Veronensem cathedram ascendisse; quod sane tempus optime congruit cum aetate ejus Zenonis, [Col. 0076A] qui a S. Ambrosio memoratur, et cum ea, quam tractatuum auctori superiori capite asserendam evidentissime demonstravimus; ac propterea error manifestus esse cognoscitur ille, quo Zenonis ejusdem aetas ad Gallieni imperium evehitur. Quem errorem, cum Coronatus Notarius, ex quo caeteri acceperunt, primus sparserit, ut superius monuimus; ne quem auctoritas hujus vel leviter moveat, etsi satis esse deberent, quae documentis hactenus propositis constituimus, majoris tamen roboris gratia ipsius historiam huc pertinentem ad examen vocare libet: quam si aliis capitibus fabulosam et falsam evidenter ostendemus, palam profecto fiet ebibisse eum ex turbido aliquo fonte, ut nihil ei cogamur fidere in chronica temporis notatione, cum praesertim hac in parte [Col. 0076B] tot antiqua documenta jam considerata palam repugnent.

Coronatum Notarium Vitam S. Zenonis septimo vel octavo saeculo scripsisse in admonitione ad Monumenta videbimus. Hic autem de S. Zenonis vita proprie sumpta nihil fere prodit, adeo ut de Zenonis ipsius gestis nihil litteris traditum accepisse videatur. Sed quemadmodum Ratherius, decimi saeculi episcopus Veronensis, de S. Metrone aliquid dicturus, de quo nihil scriptum fuisse conqueritur, id dicere coactus fuit, quod plebs indocta canebat, ut liquet ex [Col. 0076C] opusculo ejusdem Ratherii novissime edito in calce Libri Juris civilis urbis Veronae: ita Coronatus, scripturus aliqua de S. Zenone, de quo nihil exaratum calamo repererat, ea solum prodere debuit quae ob celebritatem et admirationem populi animis impressa, populari quadam traditione ferebantur quaedam nimirum insignia miracula, de quibus diuturnior vigere solet memoria, quae tamen ipsa ex populi ingenio multis additis, aliis demptis, vel mutatis a nativo statu multum deficere, et falsis nonnullis additamentis ita contaminari consueverunt, ut quid verum falsum ve sit, internosci et statui saepissime nequeat. Hanc Coronati narrationem, quae Gallienum tangit, legere poteris num. 4 et seq. in ipsa Vita, quam inter Monumenta integram primo loco dabimus. In eam [Col. 0076D] vero, ut [LXX] quam improbabilia multa contineat, quisque perspiciat, haec nunc adnotare placet. Primo mirum illud factum quo unica Gallieni filia, Zenone ad imperatorem per nuntios accito, a daemone liberata mirifice traditur, adeo insigne et solemne esse debuit, ut incredibile plane sit quod per quinque circiter saecula nihil de illo litteris quispiam prodiderit, primusque qui ejus fecerit mentionem, septimo vel octavo saeculo Coronatus Notarius fuerit. Dein num. 5, monasterium in quo S. Zeno cum pluribus aliis et eodem quidem Zenonis nomine appellatis degeret, Veronae publicum fuisse indicatur, quod de tribus primis saeculis, cum Christiani persecutionum causa latitantes, nihil publicae aedificationis praeferebant, [Col. 0077A] incredibile omnino est. Praeterea imperatoris nomine Zeno rogatus ut filiam ejus a daemone vexatam sanaret, cum eo profectus ejecisset daemonium, coronam regalem, quam ipse Gallienus imperator capite suo gestabat, ab eodem accepisse traditur, quam mox pauperibus distribuit: cum ante Aurelianum id generis ornamentum Romanis imperatoribus non fuerit in usu. Quis dein tueri probabiliter poterit ethnicum imperatorem Zenoni concessisse ut idola omnia destrueret, et in Christi nomine ecclesias fabricaret; idque, cum is Veronam repetiisset, factum fuisse? ita ut cum ne una quidem publica alibi christianis ecclesia fuerit, Veronae per Zenonem imperatoris ejus mandato plures fuerint constructae, uti proditur n. 7. Sed plura alia, quae considerari [Col. 0077B] possent, omittamus: haec enim ad narrationis hujus figmentum demonstrandum apud idoneos judices satis superque sunt. Si vero aliquid veri inter improbabilia latet, illud unum conjicere possumus, haec Coronatum ex vulgi traditione sine ullo examine litteris prodidisse. Traditum fortassis fuerat antiquitus Zenonem cujusdam Gallieni filiam a daemone liberasse, et cum vulgo notus esset Gallienus imperator, Gallieni imperatoris filiam a Zenone liberatam tradi coepit. In scriptoribus aevi posterioris ejusmodi lapsus frequentes occurrunt, ut cum quaedam ex. gr. praesidum nomina imperatorum nominibus similia repererint, imperatores ex praesidibus fecerint. Forte Gallienus ille, cujus unicam filiam S. Zeno curavit, Palatii (locus est inter Tridentum et Veronam in [Col. 0077C] Antonini Itinerario memoratus) degebat, ut marchio Scipio Maffeius in epistola ad Coletum inserta tom. V Italiae sacrae, pag. 675, observavit: et cum idem ille ob nominis similitudinem ex additione vulgi in imperatorem migrasset, alia improbabilia ei historiae subinde fuerunt addita, quae a Coronato suscepta et scripta inveniuntur. Sed plura in his conjectationibus insumere, vanum plane et indignum credimus. Quidquid igitur est de origine hujus fabulae, quae Gallienum imperatorem inculcat; caeteri omnes licet quamplures, at aevo quidem posteriores, qui illam e Coronato excepisse noscuntur (ita ut ex eodem totidem saepe verbis repetatur, ac in ipsas antiphonas, responsoria et hymnos inde immigraverit) non majorem fidem merentur: et hac ratione evulsum tandem et [Col. 0077D] eversum penitus vides fundamentum, cui inolitum de Zenonis aetate Gallieni imperium attingente praejudicium innititur. Hoc autem posito, quis hac narratione atque praejudicio neglectis, non magis assentiendum putet iis documentis quibus S. Zeno saeculo quarto vixisse convincitur? ut sic altero Zenone excluso, quem Veronensis Ecclesia nunquam agnovit, ille eorum tractatuum auctor habeatur, cui isti et in mss., et a pluribus scriptoribus, et ipsius ecclesiae Veronensis traditione constantissime vindicantur.

Ex hactenus constitutis Scriptoris nostri episcopatum [Col. 0078A] certioribus annorum limitibus circumscribere licet. Sextum Veronensem episcopum Lucillum vixisse an. 356, aut saltem (siquidem obierit paulo ante) vivum eo anno ab Athanasio judicatum fuisse luculenter probavimus § 3. Lucillo autem Gricinus, seu Grichinus ex catalogorum ordine septimus successit: hunc autem octavus excepit S. Zeno, quem quidem Brichini, uti appellat, successorem ipse etiam Andreas Dandulus in Chronico prodidit, lib. IV, cap. 5, tom. XII Rerum Italic., pag. 35. Porro Zenonem vita jam functum, cum S. Ambrosius ad Syagrium scripsit, eadem tertio paragrapho ostendimus. Hanc autem Ambrosii epistolam editores Benedictini affigunt anno circiter 380, ita tamen ut in ordine chronologico epistolarum advertant eos qui [Col. 0078B] hunc annum ingerunt et inculcant, nullam opinionis suae rationem reddere. Nos quidem aliquanto post hunc annum, non autem citius, eas litteras ab Ambrosio datas inde conjicimus quod Zenonis mors non citius, sed serius collocanda aliunde videatur. Non citius, ut idoneum statuatur tempus, quo S. episcopus Veronensium liberalitatem in captivorum redemptione insignem commendare potuerit tract. 12 lib. I, quae quidem redemptio tam celebris executioni mandari non potuit, nisi aliquandiu post Hadrianopolitanam pugnam, in qua Valens diem obiit mense Augusto anni 378, ut ex disputatis, cap. 2, § 7, colligere quisque potest. Serius vero eo an. 380, vel anno sequenti, Zenonis mortem accidisse illud non improbabiliter suadet, quod in frequentissimo [Col. 0078C] Occidentis concilio Aquileiae habito an. 381, ubi plures finitimarum praesertim urbium episcopi interfuerunt, Veronensis non appareat: quod etsi aliis de causis evenire potuit quin ad mortem referamus (alii enim aliquot similiter abfuere) tamen id eam forte habuit causam, quod Zenone mortuo, id temporis haec sedes vacaret. Sic enim aequum memoratae redemptioni tempus relinquitur. Quidquid autem id est, procul dubio inter annum 356 et 380 circiter Zenonis episcopi aetas statuenda est.

Huic aetati quam belle congruant omnia quae praesertim ex tractatibus aliqua temporis nota signatis animadvertimus capite secundo, antequam declaramus, liceat, quaeso, sine ulla audaciae censura episcopatus ejus initium (de fine enim certiora documenta [Col. 0078D] suggessimus) conjectatione quadam, quae menti occurrit, indicare, ita tamen ut non affirmare quidquam velimus, sed id unice proponere quod alii consultius examinent, melioribusque, si repererint, edocti monumentis, sive respuant, sive confirment. Ex memorata Ambrosii epistola num. 21 patet, Indiciam virginem jam benedictam a Zenone episcopo, habitasse una cum Marcellina, ipsius Ambrosii sorore, Romae in domo nostra, inquit Ambrosius, nobis absentibus, id est cum Ambrosius nondum episcopus Romanas aedes domum suam agnosceret, in quibus habitare de more soleret; secus praeteriisset et formulas in domo nostra, cum domus episcopi non alia sit nisi episcopalis domus; et illas absentibus [Col. 0079A] nobis, quibus indicare videtur se ab ea domo tum veluti casu abfuisse, quod non nisi in tempus ante episcopatum ejus cadit. Atqui S. Ambrosius episcopatum adiit an. 374. Igitur ante annum 374 Indicia a Zenone episcopo consecrata, Romae fuerat. Itaque Zenonis episcopi initia ante hunc annum 374 collocanda sunt; ac praeterea, ut aequum tempus detur et Romano Indiciae itineri ac morae in Ambrosii aedibus, et insuper consecrationi ac probationi ejusdem Veronae per Zenonem, ut ne a Zenone vix creato antistite paucis [LXXII] mensibus probata, et virginali velo imposito benedicta fuerit, quod Ambrosii verba sensusque non recipiunt; Zeno aliquanto ante annum quoque 373 episcopatum adeptus dici debet. Dein in omnibus antiquis Veronensis ecclesiae libris tres notantur [Col. 0079B] dies, in quibus Zenonis memoria sacris officiis celebrabatur: Pridie idus aprilis depositio S. Zenonis, XII kal. junii translatio S. Zenonis, VI id. decembris dedicatio ecclesiae S. Zenonis. In uno monasterio basilicae S. Zenonis monumenta omnia, quae reliqua sunt, licet non multum antiqua, quatuor dies festos adnotant; additur enim festum ordinationis S. Zenonis, hoc uno discrimine ut quo die VI id. dec. aliis signant dedicationem ecclesiae S. Zenonis, hi libri qui ad eamdem basilicam pertinent, majusque de ejus dedicatione officium celebrare, caeterisque praeferre debuissent, celebrandam notent ordinationem S, Zenonis, et duobus diebus post, id est IV id. decembris, basilicae dedicationem designent. Vide paschalem Cyclum solarem mobilem, an. 1455, compositum, [Col. 0079C] qui in ambulacro ejus monasterii visitur, nec non breviarium monasticum ms. qui in ejusdem bibliotheca servatur, et libros membranaceos, qui choro inserviunt, quique caeteris monumentis videntur antiquiores. Quid, amabo, soli Zenoniani monachi ad quos ea basilica pertinebat, ipsius dedicationis festum, quod caeteris praeferendum erat, transferebant in aliam diem, ut locum darent officio de ordinatione S. Zenonis, de qua alii nihil celebritatis peragerent? Si id antiquo peculiari aliquo ex ritu manabat, nec noviter fuerat inventum (antiquum sane insinuant quae subjiciemus), profecto ita dedicatio ecclesiae S. Zenonis VI id. decembris collocanda est, ut in eumdem quoque diem ejus ordinatio inciderit, quam sane nunc eo die ex postrema Romani [Col. 0079D] Martyrologii recensione Veronensis Ecclesia celebrat. Equidem in pariete chori nunc nuper demoliti antiquae insignis parochiae Brixianae S. Zenonis, quae Patroni festum jam inde ab antiquis temporibus ad nostrorum memoriam hominum celebrabat VI id. decembris ritu Confessoris Pontificis, pictura cernebatur saeculi circiter XIV, quae consecrationem, seu ordinationem S. Zenonis referebat cum hisce subjectis versiculis:

Quibus duobus picturae et versiculorum testimoniis eam diem S. Zenonis ordinationi sacram vetusta traditione fuisse habitam plane significatur. Quid [Col. 0080A] quod in veteri libro Sacramentorum ecclesiae Ambrosianae, quem Pamelius edidit, cum VI idus decembris S. Zenonis missa describitur, tum in ea oratio legitur pag. 438, quae de ordinatione ejusdem S. episcopi meminit apertissime his verbis: Omnipotens sempiterne Deus, qui beatum Zenonem confessorem tuum Pontificalibus infulis decorasti, etc. Eodem quoque die ordinationis festum notabatur in ms. martyrologio Veronensis ecclesiae an. 1274, quod Bagata et Perettus allegant in monumentis antiquis SS. episcoporum Veronensium, pag. 16, et praeterea in ipsis vetustioribus hujus ecclesiae monumentis, qui eodem die basilicae dedicationem notant, non omnia in sacris officiis de ecclesiae dedicatione sunt, ut fere solent in caeteris libris, cum dedicationem [Col. 0080B] alicujus ecclesiae celebrandam designant, quod videre est in monumentis a venerabili Thomasio editis, et in Sacramentario S. Gregorii: sed pleraque, ac praesertim Missa eo ipso die signata ac recitata, ad Zenonis episcopi festum pertinent, ut ex documentis post dissertationes subjiciendis patebit. Missa quidem S. Zenonis ( S. Zenonis, inquam, non dedicationis basilicae) quod est de mense decembris, memoratur in duabus chartis an. 922, [LXXIII] pag. 732, apud Ughellium, tom. V, et an. 1038, pag. 754, et festivitas S. Zenonis mense decembri in alia charta an. 865, pag. 721. Tandem, quod pluris est omnium, in libro Sacramentorum, quem sub Ottone rege scriptum in Admonitione ad monumenta videbimus, nec non in alio Vaticano 3806, saeculi circiter IX, de quo ibidem erit sermo, duae [Col. 0080C] orationes diei VIII decembris adsignatae, initi a Zenone pontificatus, seu ordinationis, mentionem similiter faciunt; in Secreta enim sic habetur: Deus, qui fulgentibus margaritis clarum lumen infers mundo, qui beato Pontificato (sic in laudatis manuscriptis, in editione autem Romana Sacramentarii Gregoriani ab Angelo Rocca procurata, ubi haec eadem missa continetur, Pontificatui) Zenonis aeternam in coelis coronam gloriae praeparasti, etc., apertius autem in oratione ad Communionem: Deus, qui tali ecclesiae fecisti pontificem, nimirum S. Zenonem pontificem consecrasti. Integras hasce orationes in Missis inferius describendis leges. Ex his autem erit non nemo, qui illud conjiciat, quod olim forte, antequam S. Zenonis basilica dedicaretur saeculo nono, VI kal. [Col. 0080D] decembris ordinationis memoria in sacris officiis fieret. At eodem die consecrata subinde basilica, de qua facienda esset quotannis mentio, ita utriusque festi celebritas juncta fuisse videtur, ut aliquid quidem de dedicatione basilicae diceretur in officiis, pleraque tamen adhuc de ordinatione, seu de Zenone uti episcopo retinerentur: interim vero dedicationis festum utpote recentius in libris ritualibus notari coepit, ut a titulis et calendariis ordinationis mentio sensim deciderit. In ipsa autem basilica Zenoniana cum praecipuum dedicationis officium, non commemoratio simplex agenda esset; retento ea antiqua die ordinationis officio, officium dedicationis in diem aliam translatum fuit, quemadmodum aliis exemplis [Col. 0081A] fieri solitum probare possemus. Quae conjectatio si cui probetur, posito jam quod S. Zenonis ordinatio in diem VI id. decembris incurrerit, eumdem an. 362 ordinatum Veronensem episcopum colligere licet. Enimvero ordinationes episcoporum Dominica die peractas exploratum est. Porro inter an. 356 et annum circiter 380, quo intervallo ex dictis collocari Zenonis episcopatus potest, in VI id. decembris Dominica dies ter incidit, nimirum ipso an. 356, an. 362, an. 373. Zeno autem ordinari episcopus non potuit an. 356, cum eo anno Lucillus viveret, vel ei mortuo vix Gricinus successerit: non anno 373, quippe ex Ambrosii epistola aliquanto ante hunc annum Indiciam consecraverat, ut superius ostendimus. Itaque solo an. 362, imp. Juliani postremo, VI [Col. 0081B] id. decembris S. Zenonem episcopum consecratum fuisse satis credibile est.

Sed haec, ut paulo ante diximus, per conjecturam, quam aliis examinandam, et respuendam, vel confirmandam relinquimus. Dum vero stet, quod ab initio paragraphi hujus posuimus, Zenonis aetatem pluribus documentis firmatam, inter annum 356 et 380 circiter esse constituendam; optime conveniunt omnia, ut nihil melius. Juliani imperium episcopatus ejus initia potuerunt attingere, quo tempore patebant idolorum templa, et de jure templorum licebat contendere, ut traditur tractat. 15 lib. I, quod tamen ipsum in aliorum quoque imperatorum aetatem [Col. 0082A] cadere potuit ad annum usque 391, quo idolorum cultum severissimis legibus ubique plane sublatum vidimus cap. 2, § 5. Post Juliani mortem sub christianis imperatoribus nova ecclesia aedificari et patere palam potuit, in cujus dedicatione vel initiatione, quaecumque fuerit, S. Zeno tractatum 14 lib. I habuit. Potuerunt Zenoni concionanti interesse Gentiles, ut nihil metus inde injiceretur, quod tract. 3 ejusdem lib. I traditum vidimus. Ingens illa catechumenorum cujusque aetatis, sexus, conditionis, et nationis copia, quam quotannis baptismalibus undis dilutam plures tractatus testantur, et ingens ille christianorum quotidie excrescentium numerus, cui capiendo nova licet et ampla ecclesia, esset nimis angusta ex tract. 14 lib. I, num. 2, non est incredibilis. [Col. 0082B] [LXXIV] Confer reliqua quae notam aliquam chronicam praeferre queunt, et si non omnia cum hac aetate concurrant, cum alia concurrant; nostram de Zenonis aevo sententiam abjicias, aliumque ab eo omnium tractatuum auctorem statuas per nos licet. Si vero huic aetati conveniant omnia, alii aetati non congruant, nihil superesse intelligimus quo minus S. Zenonem episcopum Veronensem, eadem aetate florentem, verum tractatuum, quos genuinos unius fetus secrevimus, agnoscas et fatearis auctorem, finisque tandem imponatur iis controversiis, quae de Zenonis scriptis et aetate tot jam annis litteratorum animos distinuerunt.

Si eam locutionem, qua divinum Verbum a Patre tum processisse traditum est, cum de creatione mundi consilium captum fuit, P. Dionysius Petavius Societatis Jesu insigne ornamentum apud unum vel alterum ex Antenicaenis Patribus nactus esset; adhuc, quoad fieri licet, fuisset interpretanda, ne Arianum sensum continere videretur: vel si dubium esse potuisset, ne Arianae sententiae unus aut alter quibusdam locutionibus praecinuisset; cum non omnes iis primis temporibus definitae et enucleate expositae fuerint formulae quibus catholici de generatione Verbi loquentes uterentur, parcendum Petavio crederemus, si errorem aut erroris periculum non excusans, sed prodens, cavendum monuisset. At cum [Col. 0084C] non unus aut alter, sed plures Antenicaeni iidemque praestantissimi Patres eam locutionem usurpasse inventi fuerint, abstinendum ipsi omnino erat ab ea nota quae, si quid valeret, traditionis et Patrum auctoritati plurimum detraheret, nec aperiendus haereticis aditus, ut hoc catholici doctissimique theologi testimonio adversus traditionem et Patres non sine magno catholicorum dogmatum praejudicio insurgerent. Cum porro non Antenicaeni solum aliquot Patres, sed nonnulli etiam Nicaena synodo posteriores, qui adversus Arianos pro recta fide acerrime dimicarunt, eadem loquendi formula usi deprehendantur, videre profecto debeat ei locutioni rectum catholicumque sensum inesse oportere, qui ab Ariana haeresi plurimum distet; et cum in eo laborare debebat, [Col. 0084D] ut hunc sensum, quicumque sit, erueret tum vero in eamdem sententiam tot Antenicaenos Patres interpretari, non vero Ariani ferme erroris praecentores omnes traducere. At Petavius, Antenicaenis aliquot Patribus male traductis, cum venit ad S. Zenonem episcopum Veronensem, eum, quem post Nicaenam synodum florentem subindicat, nec non adversus Arianos testimonium dicentem alicubi allegat, una cum Mario Victorino, ejusdem saeculi scriptore, ob aliquot ejus generis locutiones in ejusdem erroris suspicionem inducere nihil dubitat. Recitemus totam ejus longiorem licet censuram, ne quid videamur importare, cum praesertim ea hoc capite refellenda nobis sit. Itaque [Col. 0085A] consideratis Patrum antiquiorum, quibus succensuit, testimoniis, Athenagorae, Tatiani, Theophili Antiocheni, Tertulliani atque Lactantii, haec de Zenone similia loquente mox subjicit lib. I de Trinitate, cap. 5, num. 7: Ac de antiquioribus quidem istis minus est mirandum, sic eos de divini Verbi productione sensisse. Zenonem Veronensem episcopum satis admirari nequeo, qui sermone tertio de aeterna Filii Dei generatione (nunc tract. 5 lib. II) eadem cum priscis illis existimasse videtur. Principium, fratres, inquit, Dominus noster incontanter est Christus: quem ante omnia saecula Pater adhuc utcumque in semet ipso Deus, beatae perpetuitatis indiscreta spiritus plenitudine nescio qua sua conscientia velatum, Filii non sine affectu, sed sine discrimine amplectebatur. [Col. 0085B] Sed excogitatarum ut ordinem instrueret rerum, ineffabilis illa virtus incomprehensibilisque sapientia e regione cordis eructat verbum, omnipotentia se propagat. De Deo nascitur Deus, totum Patris habens, nihil derogans Patri, etc. Quomodo autem generatus sit qui processit, dementis est opinari. Namque temperat se propter rerum naturam Filius, ne aeternae majestatis Dominum possit mundi istius mediocritas sustinere. Cum imperat [LXXVIII] Pater orbem fieri, opus cum dicto completur a Filio. Hic Zeno Verbum Dei ex omni aeternitate in Patris sinu et essentia, velut indiscretum et affixum haesisse, latuisseque demonstrat: postea vero cum designatam a se rerum universitatem moliri vellet, eum ipsum ex sese propagasse ac genuisse dicit; atque hanc primam e duabus [Col. 0085C] esse nativitatibus quam in sequentibus sermonibus (nunc tract. 7 et 8 lib. II) exponit. Id ipsum et antecedentibus duobus sermonibus (qui nunc sunt tract. 3 et 4 ejusdem libri II) aperit, qui de aeterna Filii Dei generatione inscripti sunt. Nam in primo (nunc tract. 3) paululum immutatis verbis, postquam principium dixit esse Christum, ita loquitur: Quem ante omnia saecula Pater in profundo suae sacrae mentis arcano insuspicabili, ac soli sibi nota conscientia Filii non sine affectu, sed sine revelamine amplectebatur. Igitur ineffabilis illa incomprehensibilisque sapientia sapientiam, omnipotentia omnipotentiam propagat. De Deo nascitur Deus, de ingenito unigenitus, de solo solus, de toto totus, de vero verus, de perfecto perfectus; totum Patris habens; nihil derogans [Col. 0085D] Patri. Procedit in nativitatem, qui erat antequam nasceretur in Patre. Ergo Filium, antequam a Patre gigneretur, in Patre exstitisse significat, generatio vero et nativitas tum fuit, cum res omnes procreare voluit, quod in secundo sermone (nunc tract. 4) declarat: Cujus ex ore, ut rerum natura, quae non erat, fingeretur, prodivit unigenitus Filius cordis ejus nobilis inquilinus, exinde visibilis effectus, quia humanum genus visitaturus erat, etc. Cujusmodi antiquorum fuit a nobis explicata illa sententia. Hactenus Petavii censura, qui cum postremis verbis antiquorum appellut sententiam, eorum nuper memoratorum sententiam appellat, qua ii, ut eodem num. 7 dixerat, aevo, dignitate ac potentia superiorem esse Verbo Patrem [Col. 0086A] arbitrati sunt, ac tametsi de Patris esse substantia, sive natura, Filium assererent, qua una re ab caeteris, quae creaturae proprie vocantur, illius conditionem diversam faciebant; non minus tamen quam creaturas initium habuisse, hoc est minime ex aeterno distinctam hypostasim fuisse putarunt: ex quibus antiqui illi Patres, et Zeno cum ipsis consentiens, Dei Filium in tempore genitum, Petavio interprete, prodiderunt.

At quod is mirari se affirmat de Zenone, qui eadem cum priscis existimasse videtur, seu ut Victorini loca consideraturus ait num. 8, esse etiam inter catholicos posterioresque Nicaena synodo Scriptores aliquos qui in eadem esse causa videntur; id mirari nos aequius dixerimus de Petavio, qui Patres Arianam etiam haeresim impugnantes, ejusdem erroris, quem impugnant, [Col. 0086B] reos traduxerit. Neque ad hunc tot Patrum censorem plane purgandum ea declaratio sufficit, quam Praefationi inseruit cap. 1, num. 12, ubi Patres, quos ita perstringit, non re, sed loquendi duntaxat modo dissidere ab usitata praescriptione contendit; quod idem fusius profitetur lib. I, cap. 6, num. 4. Quid enim profuit id semel et iterum monere, si ipsa illorum testimonia allegans, earum locutionum interpretandarum rationem non subjicit, sed ita ea recitat atque ingerit, ac si re, non loquendi duntaxat modo, illi dissentire videri possint? Haeretici quidem recentiores qui extremis hisce temporibus Arianam haeresim jamdiu sepultam exsuscitarunt, non ea, quam locis laudatis Petavius indidit, declaratione utuntur, quo eosdem Patres re sibi contrarios et [Col. 0086C] solo loquendi modo faventes praeferant, sed ipsas eorum locutiones, quas Petavius toto in lumine exposuit, unas arripiunt, ut eos, ipso Petavio teste, secum sensisse suadeant. Nostrarum quidem partium id tantummodo esset, unum Zenonem ab horum manibus eripere, ejusque locutiones vindicare; idque ipsum paucis proponere satis esset, siquidem quae ab aliis in ejus vindicias scripta sunt, cum Nicaenae fidei traditionem defenderunt, ex Zenonis mente scripta fuissent. At cum ea non adamussim referant Auctoris sententiam, nec plane vindicent omnes ejus locutiones, longiori disputatione nobis erit utendum. Cum porro eaedem fere locutiones sint caeterorum Patrum quos Petavius pungit, jam ex interpretatione quam dabimus, Zenone vindicato caeteros [Col. 0086D] quoque una vindicatos habebis; idque ut clarius perspiciatur, de singulis sub finem dicenda erunt non nulla, ut collatione testimoniorum alteri ex alteris illustrentur et confirmentur.

Ad Zenonem igitur quod attinet, illud principio Petavium rogatum volumus, quidni explorata illa ejus testimonia praemiserit, quibus eum catholicam doctrinam tenuisse palam est, illa autem tria tantum attulerit in medium, quae difficultatem facessunt? Si quis nimirum, postquam multa legit collecta, quae [Col. 0087A] manifestam ejus catholicam mentem produnt, in unum vel alterum testimonium paulo difficilius incurrat, nihil movebitur, cum hoc ex illis explicandum intelligat. At si haec tria tantum legantur, nec alia clariora suppetere ex omissione quispiam colligat, dubia valde Auctoris sententia statim redditur, Arianisque eum favisse suspicio obtruditur. Itaque obscuriores Zenonis sententias antequam vindicemus, aperta ejus testimonia, quibus cum Nicaenis Patribus pariter sensit, nobis hic recitanda intelligimus. At aetatem Auctoris probaturi, pleraque et insigniora collegimus dissertatione prima, cap. 2, § 2, ut Auctorem adversus Arianos apertissime dimicantem, quarto saeculo floruisse statueremus. Igitur ne actum agamus, ea ut hoc loco repetas ac relegas, lector, abs [Col. 0087B] te etiam atque etiam petimus; non solum enim ejus aetatem, sed catholicam etiam, quam hic defendendam suscepimus, ejusdem sententiam plane demonstrant. Videbis enim eum praecipuis Arianorum effatibus contraria opponentem, inter quae illa praesertim invenies disertissime proposita, quae objectae per Petavium erroris suspicioni e diametro adversantur, cujusmodi profecto sunt ea quibus Filium ab aeterno a Patre genitum defendens, non tantum coaeternum et coaequalem Patri confitetur, sed et unius cum Patre substantiae; haecque ita expresse ac ex proposito statuit, ut objecta etiam ab Arianis palam refellat ac diluat. Unum hoc loco ibidem praetermissum apponemus testimonium, quo nihil illustrius exsistit, ut Zenonem ab impacta Ariani dogmatis suspicione [Col. 0087C] alienissimum cognoscas. Innuisse nimirum Auctor Petavio videtur, Dei Filium non ab aeterno genitum, sed in tempore, antequam scilicet aliam ullam creaturam conderet. At nonne tract. 7 lib. II, eos confutaturus, qui hoc ipsum tradiderunt, qui nimirum, ut ipse ait num. 1, Dicunt quidem Dei Filium Deum, sed non ex Patre nobilitatis perpetuitate progenitum, fuisse tempus, quando non fuit, quam sententiam haereseos aperte notat: nonne, inquam, hocce tempus, quod nativitati Filii tribuitur, palam rejicit num. 3, his verbis: Videamus nunc, optime christiane (sic per ironiam Arianum appellat) quemadmodum inter Patrem et Filium tempus infulcias? Credibilene est assertum uspiam alibi a Zenone hoc idem tempus, quod tam expresse haereseos reprehendit? Quod si huic [Col. 0087D] testimonio caetera addas in superioris dissertationis caput 2, § 2, conjecta, quibus et hunc errorem et alias Arianorum locutiones Auctor ex catholico sensu rejicit, tum ex omnibus palam fiet, eum disertissime catholicam adversus Arianos docuisse ac propugnasse doctrinam: jam iis in testimoniis, quae Petavius una recensuit, alienam et ad Arianos accedentem contineri sententiam nemo suspicari jure possit, nisi eumdem auctorem sibi ipsi adversum et contradicentem existimet: sed potius cum universim pauca quaedam obscura loca ex pluribus ac manifestis explicanda sint, non autem e contra; ex tot ac tam apertis S. Zenonis testimoniis evidens esse debet, alium prorsus, quam qui a Petavio tribus illis locis subjicitur, [Col. 0088A] sensum subesse, quem nunc quidem expiscandum et exponendum aggredimur.

Petavii criminatio fuit eam Zenonis fuisse sententiam: Verbum Dei ex omni aeternitate in Patris sinu et essentia velut indiscretum et affixum haesisse latuisseque: postea vero cum (Pater) designatam a se rerum universitatem molliri vellet, eum ipsum ex sese propagasse et genuisse, atque hanc primam e duabus esse nativitatem, quam S. Zeno in sequentibus sermonibus exponit. Haec ille; quae censura duo complectitur: primum Zenoni haud agnitam fuisse aeternam divini [Col. 0088B] Verbi generationem, quippe qui docuit idem Verbum ab aeterno in Patre quidem fuisse, sed ita indiscretum, ut una cum Patre non solum substantia, sed etiam persona fuerit unum et idem: alterum vero eumdem Auctorem existimasse, Verbum divinum tum solum processisse ex Patre, cum is mundum creare instituit, ut illo tanquam creationis ministro uteretur, quae Arii et Arianorum sententia fuit: et hanc temporalem Filii processionem a Patre, quae res creatas tantum spectat, eam Filii nativitatem esse Petavius existimat, quam Zeno tractatu praesertim octavo primam vocat, ubi distinctis duabus Christi nativitatibus ait: Primae itaque nativitatis Domini nostri in Patris et Filii tantum conscientia manet: nec quidquam habet interjectum, neque conscium, quod ex [Col. 0088C] paterni oris affectu processit uno consensu. At haec duo censurae capita, etsi videntur diversa, re tamen colligata sunt, alterumque ab altero ita pendet, ut qui primum ex ipso Zenone refellerit, satis refellerit et alterum, catholicamque sancti Antistitis mentem doctrinamque ab Ariano dogmate vindicatam praestiterit. Si enim primum statuas, probesque aeternam ac propriam divini Verbi generationem a Zenone satis declaratam, dum idem Verbum adhuc in conscientia Patris velatum et abditum affirmavit, statim sequetur, alteram generationem, quae eidem Verbo a Zenone tribuitur, primam non esse, eamque perinde explicandam, ut primae aeternae generationi nihil repugnet, et Arianis nihil suffragii ferat.

Itaque ad primum quod pertinet, illud ipsum in [Col. 0088D] primis testimonium ex tractatu octavo, quod primam Christi nativitatem ingerens, Petavius pro temporali allegavit, ad aeternam statuendam luculenter conducit. Cum enim ibidem prima Christi nativitas illa esse dicatur, quae in Patris et Filii tantum conscientia manet, nec quidquam habet interjectum et conscium; nativitas profecto indicatur divini Verbi pro eo aeterno statu, cum illum ante omnia saecula Pater adhuc utrinque in semetipso Deus, beatae perpetuitatis indiscreta spiritus plenitudine, nescio qua sua conscientia velatum, Filii non sine affectu, sed sine discrimine amplectebatur, ut Zeno ait in priori textu, quem Petavius objecit ex tractatu 5, seu, ut loquitur secundo textu, ex tract. 4, cum erat ante omnia manens unus, [Col. 0089A] et idem alter ex semetipso in semetipsum Deus, secreti sui solus conscius: quibus utrisque in locis eamdem occultae generationis sententiam inculcatam vides, quae in tractatu 8, ubi proinde hanc priorem nativitatem tibi non licet quaerere, inquit; quod scilicet ea Filio Patris conscientia velato ex tr. 5, Deoque secreti sui solo conscio, ex tract. 4, in Patris et Filii tantum conscientia manserit, ex tr. 8. Itaque S. Zeno hoc tr. 8 explicans verba tractatuum 4 et 5, Petavio ipso locum indicante, iis in verbis primam Filii nativitatem agnoscit, quam Petavius ex Zenone non novit; nec illam primam innuit, quam Petavius primam intellexit, cum scilicet excogitatarum ut ordinem instrueret rerum, ineffabilis illa virtus incomprehensibilisque sapientia e regione cordis eructasse Verbum proditur, sed [Col. 0089B] illam, qua Filius in Patris licet conscientia velatus, a Patre tamen Filii non sine affectu amplexus diserte traditur. His porro ex verbis argumentum contra Petavium invincibile elicitur. Cum enim divinum Verbum pro eo aeterno statu ( ante omnia saecula, inquit) utique antequam excogitatarum ordo instrueretur rerum, id est antequam ( prioritatem rationis, ut scholae vocant, intellige) de creando orbe decretum fieret; cum, inquam, pro hoc aeterno statu divinum Verbum, tametsi Patris conscientia velatum, affirmetur Filius; vere genitus, veraque generatio procul dubio asseritur; nam, ut idem fatetur Petavius [LXXXI] lib. V de Trinitate, cap. 9, num. 11, Filius sine generatione nullus est; seu, ut loquitur Augustinus lib. V de Trin., num. 7, Ideo quippe Filius, quia genitus; et quia Filius, [Col. 0089C] utique genitus. Si ergo Filius ab aeterno, et Filius quidem genitus ex Zenonis sententia exstitit divinum Verbum; utique a Patre fuit etiam distinctum: et hinc jam tum unum et alterum, id est personas duas, Filium Patremque exstitisse idem Zeno palam fatetur tractatu 4, in quae verba pluribus egimus adnot. 2. Haec ex ipsis locis, quae a Petavio objiciuntur, satis aperta. His autem si addas reliqua testimonia superiori paragrapho indicata, quibus Auctor divinum Filium Patri coaeternum, aequalem, ejusdemque substantiae luculenter defendit, jam ad confirmandam, seu potius demonstrandam, satis licet obviam, explicationem horum textuum, ex quibus idem Filius a Patre ab aeterno genitus solumque latens in Patris conscientia probatus nobis est, nihil praeterea [Col. 0089D] desiderabis.

At enim difficultatem Petavio fecerunt illa, quibus Pater Filium indiscreta spiritus plenitudine et sine discrimine amplexus eodem tract. 5 traditur. Sed haec non unitatem personae pro eo aeterno statu, seu potius prioritate illa rationis insinuant, ut Petavii argumentum postularet (secus, Patrem et Filium vocare non potuisset, nisi forte in Sabellianorum et Patripassianorum sententiam, qui Patrem et Filium vocibus, non re distinctos tradidere: quo casu duarum inter sese pugnantium haereseon adsertor uno eodemque tractatu S. Zeno argueretur a Petavio, Sabellianae et Arianae, quod nec possibile videtur, nec alteri contigisse unquam ullo exemplo probabitur), [Col. 0090A] sed illud tantum innuunt, ita fuisse hanc Filii generationem abditam et velatam, ut pro ea rationis prioritate, antequam de orbe condendo deliberaretur, Filius nullo discrimine extrinsecus prodire potuerit; ac propterea quidem, quod tract. 5 effertur per verba sine discrimine, id ipsum plane tract. 3 exponitur per haec, sine revelamine; quod ipsum luculentius confirmatur ex tractatu 4, ubi non alia de causa latentem in Patre ab aeterno illo rationis signo divinum Filium agnoscit, quam quod nullo adhuc concepto condendi orbis decreto, visibilis esse non poterat, uti sane ex eo decreto visibilis necessario fieri debuit: Cujus ex ore, inquit, ut rerum natura, quae non erat, fingeretur, prodivit unigenitus Filius, cordis ejus nobilis inquilinus, exinde visibilis necessario [Col. 0090B] effectus, quia orbem terrae erat ipse facturus, humanumque visitaturus genus: sic textum integrum ex omnibus mss. et editione prima dedimus. Hinc porro ad explicandum alterum Petavianae censurae caput, Zenonisque mentem doctrinamque aperiendam aditus amplior patet. Cum enim hisce in verbis nativitatem quamdam divino Verbo tribuat in creandi orbis consilium, inquiens: Prodivit unigenitus Filius, etc., quibus concinunt alia ex tr. 5: Excogitatarum ut ordinem instrueret rerum, ineffabilis illa virtus incomprehensibilisque sapientia e regione cordis eructat verbum, omnipotentia se propagat; cum, inquam, hisce in verbis nova quaedam nativitas divino Verbo tribuatur in creandi orbis consilium, praeter illam, quam in sinu Patris latentem aliis praemissis verbis [Col. 0090C] confessus est, duas quodam modo nativitates Verbi agnovisse videtur.

Itaque Georgius Bullus in defensione Fidei Nicaenae, sect. 3, cap. 9, § 6, cum aeternam Dei Filii generationem prioribus verbis a Zenone adsertam contendit, tum vero posterioribus descriptam putat nativitatem illam in tempore, qua Filius ex Patre processit ad condendum universa: Et haec, inquit, nihil aliud est, quam Filii, quem Pater apud se et sibi soli, ut ita dicam, ex aeterno amplectebatur revelatio, sive ejus ex Patre egressio et processio . . . . ad res quae non erant, procreandum, seque rebus creatis, angelis nempe et hominibus, manifestandum. Hanc quidem temporalem divini Verbi manifestationem aliis a Patribus etiam post Nicaenum concilium nativitatem [Col. 0090D] ac processionem quamdam fuisse vocatam, inficiari non possumus; inter quos exploratissime omnium auctor tractatus de Fide orthodoxa contra Arianos in Appendice Ambrosii Operum inserti, qui Gregorius Baeticus probabiliter creditur, explicans illud Prov. VIII: Dominus creavit, vel condidit me in initio viarum suarum, haec scribit cap. 2, pag. 349 App., tom. II, Ambrosii: Non ita Deus sapientiam suam condidit, quasi aliquando sine sapientia fuerit; sed cum initium viarum suarum dicat, initium motus operis alicujus ostendit, ut hoc initium habeat sapientia Dei, quod de Deo processit ad creanda omnia . . . [LXXXII] Creata est ergo sapientia, imo genita, non sibi, quae semper erat, sed his, quae ab ea fieri oportebat. Et similiter etiam Prudentius [Col. 0091A] hymno 11 de ipsa creatione mundi aperte disserens,

Sed hanc generationem seu manifestationem externam a Zenone laudatis a Petavio locis ex tract. 4 et 5 fuisse appellatam, ut putavit Bullus, adsentiri non possumus. Si quis enim totos textus quos ex mss. praesertim integros edidimus, legerit; profecto [Col. 0091B] Zenonem de aeterna quadam ejusdem Verbi generatione, quae alteri latenti prioribus verbis adsertae hactenusque nobis demonstratae non repugnet, utroque in tractatu quarto et quinto sermonem facere, exploratissime liquebit. Nam primum tractatu 5 agitur de illa nativitate Verbi, non solum qua omnipotentia quidem se propagat, vel, ut alii codices legunt, repropagat; sed simul qua de Deo nascitur Deus, totum Patris habens, nihil derogans Patri, etc. Haec autem manifestationi mere externae et temporali non congruunt, planeque respondent cum iis quae totidem fere verbis de aeterna procul dubio generatione recitantur tr. 3: Igitur ineffabilis illa incomprehensibilisque sapientia sapientiam, omnipotentia omnipotentiam propagat. De Deo nascitur Deus, de ingenito unigenitus, [Col. 0091C] de solo solus, de toto totus, de vero verus, de perfecto perfectus, totum Patris habens, nihil derogans Patri; haec enim verba et formulae Patrum catholicorum propriae, identitatemque substantialem Patris et Filii palam prodentes, sicut cadere nequeunt in creaturam, quae prima omnium in creationem orbis condita sit, ut Ariani sentiebant, eademque de causa convenire non possunt prolatitio verbo, quod etsi fuisset in creatione prolatum, ut nonnulli existimasse videntur (de quo vide quae dicentur sub initium paragraphi sequentis) creatum tamen aliquid fuit: ita neque temporali et externae congruere possunt aeterni Verbi manifestationi, quae cum externum aliquid significat, tum vero ut per id externum Filius Dei processisse dici potuerit ad [Col. 0091D] creandum universa, non tamen affirmari perinde potuit Deus natus de Deo, totus de toto, totum Patris habens, etc., quae locutiones iisdemque subjectae sententiae ad intimam consubstantialemque Filii aequalitatem cum Patre adstruendam a catholicis usurpatae, uti ostendimus adnot. 6 in eumdem tract. 3 procul dubio ad internam aeternamque ac proprie dictam divini Verbi generationem pertinent. Vide hac de re apud Petavium plura lib. VI de Trin., cap. 10. Deinde Zenonem loqui de illa generatione, qua idem Verbum prodivit, excogitatarum ut ordinem instrueret rerum, palam est ex tractatu 5. Hanc autem generationem fuisse aeternam, non solum indicat illa vox instrueret, qua non ipsa mundi creatio, quae in tempore accidit, [Col. 0092A] sed consilium decretumque de creando orbe, quod ab aeterno utique captum fuit, satis innuitur; sed apertius convincunt illa tractatus 4, ubi postquam divinus Filius hac generatione prodiisse traditus est: Ut rerum natura quae non erat, fingeretur, prodivit unigenitus Filius, cordis ejus nobilis inquilinus; non statim idem Filius manifestatus idcirco affirmatur, uti Bulli hypothesis postularet (si quidem ea generatio idem ac manifestatio fuerit) sed exinde, additur, visibilis necessario effectus, quia orbem terrae erat ipse facturus, etc., ubi voces exinde visibilis manifestationem exinde consequentem, voces autem erat facturus manifestationem in creando postmodum orbe, seu stato tempore futuram satis declarant. Enimvero si generatio hic asseritur, ex qua Dei Filius in creando [Col. 0092B] subinde mundo visibilis fieri debuit, visibilis autem et manifestatus idem sunt: generatio haud dubie asseritur, ex qua ipsa externa manifestatio subinde profecta est, et quae idcirco ante ipsam manifestationem in ipsa creatione mundi effectam (neque enim ante res creatas, sed creatis jam rebus [LXXXIII] Dei Filius manifestari seu visibilis esse potuit) evenit. Equidem hanc eamdem generationem Auctor respiciens tract. 6 lib. II ait: Unigenitus prodiendo de Patre ante originem rerum, etc. ubi τὸ ante Verbi generationem, quaecumque illa sit, origini, seu creationi rerum praeviam aperte prodit. Non ergo generationis nomine ipsam manifestationem, sed aliquid ab ea diversum Auctor accepit. Haec si quis ex Arianis aeternam Filii Dei generationem negantibus [Col. 0092C] affirmasset, intelligerentur facillime de creatione Verbi, quod cum illi ab aeterno genitum, et consubstantiale Patri negarent, creaturam praedicarunt quidem, sed ita ut primogenitum ante caeterarum omnium rerum originem creatum dicerent. At in catholico antistite, qui aeternam Verbi generationem consubstantialitatemque cum Patre disertis testimoniis constituit, ut de Auctore nostro vidimus; nativitati id generis, seu verius creationi locus amplius non est: neque enim idem Verbum aeternum et consubstantiale Patri nulla assumpta natura creari initio temporis simul potuit, quippe uti Deus verus et aeternus, sicuti desinere nequit esse quod est, ita nec initium habere in tempore, neque in creaturam intrinsece mutari atque progigni. Itaque per hanc nativitatem [Col. 0092D] aliud profecto ab Arianorum sensu alienum Auctor intellexit, quod tamen cum creationi ac proinde manifestationi externae praecesserit, ab ipsa etiam manifestatione diversum esse necesse est. Si porro ex his non modo creationem Verbi, quam Ariani finxerunt, sed et manifestationem externam, quam Bullus subintellexit, excludas, temporale quidpiam nihil suppetit, cui haec a Zenone asserta generatio, neque prolatitio verbo, ut paulo ante monuimus, congruens, tribuatur. Aliquid igitur aeternum, et a prima illa generatione abdita et latente aliquatenus diversum accipiendum est, et tale quidem, ut idem divinum Verbum, etsi vere genitum, ut Filius Patris, in condendi tamen orbis consilium [Col. 0093A] prodire potuerit, ut exinde visibilis necessario efficeretur in tempore, cum scilicet orbem terrae erat ipse facturus. Quibus si addas quod Dei Filius exinde, quod prodiit e Patre, visibilis necessario effectus dicitur, non minus quia orbem terrae erat ipse facturus, quam quia humanum visitaturus erat genus, cum scilicet humanam naturam induit: profecto in eo, per quod Dei Filius prodivit e Patre, nihil in creatione orbis genitum, vel prolatum, aut manifestatum, sed aeternum aliquid adstruendum cognosces, unde non minus creatio mundi quam incarnatio Verbi derivaverit. Id autem aeternam creationem praesertim orbis spectans, de qua et S. Zeno expressius ac repetite loquitur, et cum Arianis praecipua versabatur quaestio, et a Petavio contra Zenonem potissima difficultas [Col. 0093B] ingesta est; id, inquam, aeternum cujusmodi sit, inquirere et constituere sequentibus paragraphis nitemur, interpretationem afferentes ex antiquorum quidem Patrum doctrina petitam, sed quae non satis explicata ab aliis, per nos latius aliquanto exponenda est.

De hac vero ne quid praefidenter dicamus, subtiliorem quidem eam nonnullis videri posse sentimus, quae in Zenonis mentem haud cecidisse, cum scripsit, primo aspectu credatur. Si vero non theologicum quamdam exquisitamque ejus explicationis declarandae rationem, quae recentiorum theologorum formulis ac methodo magis quam veterum Patrum simplicitati congruit, sed rem ipsam, quae sub hac explicatione designabitur, quamque unam a Zenone, [Col. 0093C] aliis licet verbis, praeconceptam satisque indicatam ostendemus, diligentius consideres, lector; idem et illud aeternum creatione mundi prospiciens, quod manifestationi quidem externae causam dedit, at ab ipsa externa manifestatione distinctum est, antiquis Patribus cognitum, et pro ipso divino Verbo, ac pro divina quadam Verbi generatione habitum perspicies, quod partim §. 4, sequenti, praesertim ex Augustino, partim § 7 et 8, ex aliis Patribus palam fiet: nihil difficultatis esse poterit, quo minus S. Zenonem similia sensisse ac tradidisse tibi persuadeas, cum potissimum ejus verba alia (ut mox diximus, et paulo post patebit etiam luculentius) explicari ratione non possint. Caeterum si quis adhuc Bulli interpretationem praeferre malit, cum haec satis in tuto ponat catholicam [Col. 0093D] Auctoris sententiam, haud morosius reluctabimur. Explicatio tamen nostra haud inutilis pro illis fuerit, qui Bullo ex propositis per nos difficultatibus nequaquam acquiescendum existiment.

Huic interpretationi lucem praeferant duae illae, quibus S. Zeno utitur, formulae, quibus hanc secundam, ut ita dicamus, nativitatem explicat: altera tractu 4: Patris ex ore prodivit: altera tract. 5: Pater e regione cordis eructat Verbum. Hae formulae apud alios quoque Patres, cum de divino Verbo loquuntur, usitatae, ex duplici sacrae Scripturae testimonio, [Col. 0094A] quod aperte in rem suam Zeno idem allegat tract. 7, num. 1, originem ducunt, prima ex illo Ecclesiastici XXIV, vers. 5: Ego, id est Sapientia, ex ore Altissimi prodivi, altera ex illo psal. XLIV, vers. 1: Eructavit cor meum verbum bonum. Quem utrumque locum cum sancti Patres interpretari fere solent de aeterno Dei Filio, qui Patris sapientia et verbum est; tum vero ad condendarum rerum creationem, de qua aperte Ecclesiastici praesertim est sermo, utrumque frequenter referunt. Et sane cum per divinum Patris Verbum omnia sunt condita, ut sacrae paginae pluribus in locis testantur; tum ex ore Altissimi prodiisse hoc Verbum jure dicitur, quo Pater per ipsum dixit, et facta sunt, et hoc verbum fiat, quod ex corde eructavit, est illud in quo et per, quod omnia facta sunt. [Col. 0094B] Porro ut hoc verbum sit ipse Filius Dei, non illud prolatitium verbum fiat, quod quidem a Deo in mundi creatione prolatum nonnulli opinati sunt, externum sane, creatum, et tempore circumscriptum verbum, esse Dei Filium sancti Patres accepisse credendi sunt, ut recte monuit ac probavit Petavius lib. VI de Trinitate, cap. 1, num. 7 (Pauli enim Samosateni haec haeresis fuit, prolatitium, non substantivum verbum Dei Filium dicere, ut patet ex Philastrio cap. 64, Epiphanio haeres. 65, Mario Mercatore in epist. de discrimine Pauli et Nestorii) ; sed intellexisse dicendi sunt aliud verbum interius, et substantivum, uti vocat Phoebadius libro contra Arianos, pag. 304, tom. IV Bibl. P. P., quo scilicet Pater secum ipse in Filio loquens, de creando mundo ab aeterno deliberavit: [Col. 0094C] ex hujus enim mandati aeterni locutione factum est, ut stato subinde tempore mundus crearetur, ac Deus ipse ac Dei Verbum eidem mundo manifestaretur. Hoc vero decreti aeterni Verbum ex ore Altissimi prodiisse per analogiam caeterorum verborum dicitur; sed ex interno mentis, ut ita loquamur, ore prolatum, nihil est dubitandum; ex eo scilicet ore divinae mentis, ad quam Sapientia pertinet, cum scilicet Pater mundum conditurus. Sapientiam illam, quae in mundi creatione maxime eluxit, quodam modo emisit, decretum illud, si ita loqui fas est, pronuntians, ut ex aeternis illis rationibus et in eum ordinem, quem divina sapientia Verbo praecipue tributa protulit (de qua re lege Origenem tom. II, in Joan., pag. 165) mundus crearetur. Hoc porro Sapientiae divinae [Col. 0094D] decretum ex corde eructatum jure etiam dicitur, cum quaecumque divina decreta res contingentes spectant, ex libera Dei voluntate prodeant, ac proinde cordi tribuantur.

Ne vero arbitrarium hoc nostrum inventum putes, lector, cum divinum hoc mandatum Dei Filium a Zenone habitum interpretati sumus; illud primo considera non alia (ut nobis quidem videtur) quam hac explicari ratione melius posse, quod in Scripturis saepius ingeritur, omnia facta fuisse in Verbo et per Verbum, quod et ex ore Altissimi prodiisse, et ex corde Patris eructatum ex indicatis item Scripturae testimoniis quamplures Patres cum Zenone affirmarunt. Deinde notum est theologis, non ea solum, quae [Col. 0095A] sapientiae sunt, praecipua ratione tribui divino illo Verbo, quod Patris Sapientia in sacris Litteris dicitur (unde illud psalmi CIII: Omnia in Sapientia fecisti plures interpretantur in Filio, quem quidem Sapientiam omnium artificem, Sap. VII, 21, appellatum intelligunt) , sed illa quoque, quae ad potentiam pertinent, eidem Verbo vindicari, ut proinde omnia non modo in ipso, uti Sapientia Dei est, sed per ipsum etiam, uti virtus est Dei, condita in Scripturis dicantur, illudque propterea apostolus Paulus I Cor. I, 24, Dei virtutem, et Dei sapientiam speciali quodam nomine appellet. Plura Patrum testimonia in utriusque appellationis confirmationem, [LXXXV] vide apud Petavium lib. V de Deo cap. 8, num. 3, ubi de potentia disserit, et lib. IV, cap. 2, necnon lib. VI de Trinitate, cap. 9, ubi disputat de [Col. 0095B] Sapientia; unde etiam rationem colliges cur haec duo divinae naturae attributa tribus personis communia, divino Verbo praecipue tribuantur. Porro si mandatum illud aeternum de creando mundo in Sapientia constitutum fuit, et virtutem habuit, qua omnia in tempore condita sunt; facile profecto intelligitur, divinum Verbum, quod Dei virtus Deique sapientia speciali ratione dicitur, praecipuo pariter nomine mandatum illud posse appellari, quod cum Pater ab aeterno edidit, divinum Verbum quodam modo edidisse ac genuisse dici queat. Enim vero Augustinus serm. 120, num. 6, probat Dei Filium esse ipsum Patris mandatum, non a tempore datum, sed mandatum natum. Quomodo enim non est mandatum Patris inquit, quod est Verbum Patris? Et tractatu 21, in [Col. 0095C] Joannem, num. 4: Dicendo enim in Filio, quod facturus erat per Filium, ipsum Filium genuit, per quem faceret omnia. Rursum in libro contra sermonem Arianorum cap. 3, testatur jussionem Patris, ut fierent omnia, non esse nisi Verbum per quod facta sunt omnia: et lib. I de Trinitate, cap. 12, num. 26: Non aliud est mandatum Patris, aliud Verbum Patris; et lib. II in Faustum, cap. 5: Christus Verbum Dei est, in quo, antequam essent, dicta sunt omnia; et lib. II in Maximinum, cap. 24: Ipse Filius est mandatum Patris, quia ipse est Verbum Patris. Mittimus alios ejusdem generis textus, in quibus idem S. Doctor divinum Verbum et mandatum esse Patris, et a Patre genitum pronuntiat. Huc respiciens Antiochena synodus contra Paulum Samosatenum in epistola synodica [Col. 0095D] divinum Verbum genitum a Patre prodit tanquam viventem actionem et subsistentem, efficientem omnia in omnibus: quod sane ad mandatum illud, de quo hactenus diximus, pertinet. Pari ratione S. Jo. Chrysostomus homil. 2 in epistolam ad Hebraeos Patrem genuisse creatorem ipsum Verbum affirmat; et S. Gregorius Magnus, lib. XXIII Moralium, cap. 19: Loqui Dei, inquiens, est Verbum genuisse, procul dubio locutionem illam complectitur, qua Pater de creatione mundi mandavit, Verbumque, cum de ea mandavit, genuit. Eodem pertinent illae aliorum Patrum sententiae collectae diligenter a Petavio, lib. V de Deo, cap. 8, a n. 5, quibus ipsi mundi creationem spectantes, Dei Filium ipsam Dei volitionem [Col. 0096A] Deique consilium, Graece autem βουλὴν, saepissime vocant: quod utrumque innuit decretum illud aeternum, mandatum ab illis vocatum, quo omnia stato tempore in Filio et per Filium condita sunt: et sicut hoc decretum, ita et ipsum Verbum tum de corde eructatum, tum ex ore Altissimi prodiisse dici potuit. Utralibet autem formula utaris, processio et generatio quaedam Verbi significabitur, propterea quod per hoc decretum Filius Dei relationem habuit ad creaturas, quam uti merus Filius in sinu Patris latens non habuit, vel habuisse non concipitur, de quo plura paragrapho sequenti; cujus aeterni decreti virtute cum divinum Verbum nobis manifestatum sit suo tempore, hanc externam quoque manifestationem alii Patres generationem nativitatemque quamdam [Col. 0096B] Verbi appellandam duxere, Chrysologo scribente serm. 62, de Symbolo: Pater Filium generat nobis, dum nobis revelat.

Itaque ut ad Auctorem revertamur, S. Zeno ea locutione, qua Patris Filium genitum licet a Patre, in condendi tamen orbis consilium prodiisse tradit ex Patris ore et corde, ut exinde necessario visibiliis effectus sit, quia orbem terrae erat ipse facturus, respexisse videtur ad hoc condendi orbis decretum; (et sane cum non prolatitii verbi, quod in creatione mundi editum probabilius nullum fuit, sed decreti aeterni virtute mundus creatus fuerit, ut paulo ante monuimus, τὸ exinde unum hoc decretum respicere potest) et hoc ipsum decretum in Patrum sententiam, quam hactenus explicavimus, ab eodem Zenone [Col. 0096C] habitum Dei Verbum apparet. Igitur hoc decretum in Verbo dictum a Patre, et per Verbum executioni mandatum suo tempore, ex quo idem Filius in condendo mundo visibilis necessario fuit, nativitatem quamdam eidem Verbo tribuit, aeternam tamen illam et intimam Deo, ob quam Deus de Deo prodiisse a Zenone dici potuit, cum hoc aeternum divinum Verbum vere sit Deus. Hinc porro etiam intelligere licet, quam percommode huc profecto respiciens auctor scripserit tract. 4, eumdem Dei Filium exinde, seu ex eo quod e Patre prodivit, visibilem necessario fuisse effectum, non solum quia orbem [LXXXVI] terrae erat ipse facturus, sed etiam quod humanum visitaturus erat genus, cum scilicet homo factus est, ut superiori paragrapho innuimus. In alia explicatione atque sententia, [Col. 0096D] quam Bullus praesertim ingessit, nemo id aeque percipiet; in nostra facillime et proprie: nam in decreto illo aeterno, quo prodiisse Filium diximus, cum omnia futura dicta fuerunt, non minus creatio mundi quam ipsa Verbi incarnatio dicta fuit; ac idcirco haec una, quae per decretum explicetur, ejusdem Verbi aeterna processio illa esse cognoscitur, ex qua utraque res, uti a Zenone traditur, derivaverit. Unum illud huic interpretationi ex Zenone ipso objici potest, quod Petavii animadversionem vindicare et confirmare videtur, nimirum quod si secundum hanc aeternam divini Verbi generationem ea locutione quam consideravimus, significare auctor voluisset, non unam tantum Filii nativitatem aeternam primo loco [Col. 0097A] recensuisset tractatu septimo et octavo, sed duas, alteram qua in Patris conscientia velatus latuit, alteram qua prodiit in creandi orbis consilium, de qua una Petavius difficultatem ingerit, nec secundam utrobique posuisset illam, qua in tempore de matre genitus fuit. Cum itaque utroque in tractatu unam tantum Filii nativitatem ex Patre, alteram ex matre constanter recenseat; duas ejusdem ex Patre nativitates hactenus descriptas non novit, sed illam unam tantum primam ab eo appellatam videtur agnovisse, qua in condendi orbis deliberationem ex ore Patris prodiisse, et e regione cordis eructatus traditur. Haec etsi contra Zenonem modicum vel potius nihilum valeant, quippe quae ex aliis ejusdem sententiis nativitatem Christi aeternam ac in sinu Patris [Col. 0097B] abditam diserte statuentibus satis superque diluantur; tamen ne in rem nostram quidquam desit, ad aliam ejus locutionis explicandae rationem, quae hanc primam non destruet quidem, sed potius statuet, luculentiusque explicabit, progrediamur, unde omnis difficultas plane disjicietur.

Inter plures voces quibus secunda Trinitatis persona ex sacrarum Litterarum auctoritate praecipuo nomine appellatur a Patribus, tres illae tantum sunt ejusdem personae ita propriae et singulares, ut alteri ex divinis personis non conveniant, nimirum Filius, Verbum, Imago, ut diserte statuit Augustinus lib. V [Col. 0097C] de Trinitate, num. 14, et lib. VII, num. 1 et seqq. De Filii nomine aperta res est, quippe Filius relativus est terminus secundae personae ita proprius, ut aliarum nemini congruat. Id ipsum autem de Verbi et Imaginis appellatione sentiendum palam ex eo fit, quod non minus Filius terminus sit relativus quam Imago, quam Verbum. Nam Verbum non ad se dicitur, ait Augustinus lib. VII de Trinitate, num. 3, sed tantum relative ad eum, cujus Verbum est; et similiter de Imagine loquens Hilarius in lib. de Synodis, num. 13: Neque enim ipse sibi quisquam imago est, sed eum, cujus imago est, necesse est ut imago demonstret. Tria haec autem nomina, quibus secunda Persona significatur, re unum idemque sunt, non solum quod unus idemque est ille, qui tribus hisce nominibus [Col. 0097D] appellatur, sed etiam quod secunda Trinitatis Persona idcirco est Patris Filius, quia Imago et Verbum est Patris; ideo Imago, quia Verbum et Filius; ideo tandem Verbum, quia Filius et Imago Patris est: neque enim aliud Pater genuit, cum genuit Filium, quam hoc Verbum, hanc Imaginem genuit, ut proinde non minus Filio quam Verbo et Imagini nativitas tribuatur. Porro Verbum dicitur Filius, quatenus Pater in eo gignendo dixit omnia: et hoc Verbum, quod dixit, cum dixit omnia, est ille Filius, quem genuit. Imago autem Patris idem Filius est, quatenus perfecta cum similitudine, quae in res creatas non cadit, omnia Patris exprimit ac repraesentat: et haec Imago, quae adeo perfecte omnia Patris [Col. 0098A] representat ac exprimit, est Imago genita Filius, ut S. Basilius loquitur libro II contra [LXXXVII] Eunomium, seu Imago nata, ut ait Augustinus lib. VII de Trinitate, cap. 7. Hoc tandem Verbum, quo Pater dixit omnia, omnia pariter perfecte repraesentat, ac proinde hoc Verbum est Imago, et haec Imago est Verbum, utrumque autem Filius a Patre genitus est.

His praemissis illud hac super re quaeri jam potest, utrum hic Filius sit Verbum Patris, quatenus divina omnia in eo dicta sunt, an etiam quatenus in eo dicta sunt quae creanda fuere (quod ipsum ad Filium uti Imaginem divina et creanda repraesentantem transferri potest) ubi si possibilium mentionem omittimus, nemo succenseat; nam praeterquam quod de possibilibus SS. Patres adversus Arianos disputantes non [Col. 0098B] ita diserte ac distincte locuti inveniuntur, uti de divinis atque creatis; cum possibilia cognita dictaque necessario fuerint ex ipsis attributis divinis, cognita et dicta in attributorum divinorum rationem aliquatenus computari queunt. De Filio itaque, uti Verbum est, reponit Augustinus in libro Quaestionum 83, quaest. 63, omnia in Verbo dici debuisse a Patre, non tam quae Patris sunt quam quae ad res creatas pertinent; et idcirco quidem Verbum appellari Filium Dei melius, quam rationem testatur, ut significetur, inquit, non solum ad Patrem respectus, sed ad illa etiam quae per Verbum facta sunt, operativa potentia: ratio autem, etsi nihil per illam facit, recte ratio dicitur. Nihil igitur est, quod Pater in Filio non dixerit, sive ad essentiam ac attributa notionesque alias divinas, [Col. 0098C] sive ad res creandas spectet: secus si quid non dixisset in Filio, aliud Verbum a Filio distinctum genuisset Pater, in quo ea, quae in Filio non dixit, dicerentur; et ita alium Filium habuisset, non unicum; quia si multa verba, multi et Filii, inquit Ambrosius de Incarnatione Domini, cap. 2. Porro etsi in aeternitate nihil sit prius ac posterius, porro nostrae tamen mentis intelligentia prius quiddam et posterius concipiendum est. Prius enim quam Pater creandas res in Filio diceret, quae a tota Trinitate libero decreto constitutae fuerunt, concipiendus est Pater genuisse Verbum, quod cum genuit, dixit omnia divina, ac divina omnia repraesentavit: et hoc priori rationis signo Filius, Imago, et Verbum Patris natus vere fuit, at in una Patris conscientia latebat, [Col. 0098D] quod nihil foris creandum repraesentaret, nec diceret. Postea vero ut creandi orbis decretum ferretur, dixit Pater quae creari volebat, et tum e paterno, in quo delitescebat sinu, prodivit Verbum creanda dicens atque respiciens, in quo omnia creanda repraesentabantur. Illud prius fuit Verbum Patris natum soli Deo, istud posterius fuit item Patris Verbum, sed genitum, quodam modo nobis, ut Gregorii Baetici formula § 3 recitata utamur. Cum vero hoc prius ac posterius, quod pro captu nostro duplex diximus Verbum, alterum divina, alterum creata respiciens (quam duplicem respectus distinctionem Augustinus nunc nuper laudatus suggessit) in divino Filio, qui simplicissimus est, non sit duplex Verbum, sed [Col. 0099A] unum (quia Verbi, quo se dicit, et Verbi, quo creaturam dicit, una substantia est, inquit Anselmus in Monol. cap. 31, nunc 33) hinc unus Filius, nativitas aeterna unica, non duplex jure et stricte a Zenone memoratur tract. 7 et 8, licet pro humana facultate loquens tract, 4 et 5, distinctione quadam usus videri possit. Nunc quae de divino creandi orbis decreto ex Augustino aliisque Patribus superiori paragrapho collegimus, huc transfer, si placet; et invenies ea de causa decretum illud dici Filium et Verbum Dei, quatenus in Verbo et Filio Dei dicta sunt omnia, quae creanda fuere, ut jam haec paragraphus non alteri illi contradicat (quod primo aspectu videtur), sed explicatio sit ejus melior, quae tamen ex ibidem dictis illustrari mutuo lumine potest. [Col. 0099B] Neque vero illud hic opponas, decretum istud divinum in quo divini Verbi proprie dictam generationem agnovimus, initiatum quidem in cognitione, at in amore fuisse completum, adeo ut non tam in repraesentatione Verbi elucescat, quam in Verbo et Patre amorem notionalem, ut aiunt, spirantibus, ac in ipso Spiritu sancto, qui amor est notionalis. Nam praeterquam quod Patres, cum adversus Arianos Dei Filium impugnantes agerent, ad ejusdem Filii aequalitatem adstruendam nonnulla ipsi attribuere, quae caeteris personis communia sunt, ac si ejus essent propria, ut ex ipsis Scripturis peculiari modo mundi creatio per Verbum patrata dicitur: etsi decretum illud tres divinas personas vere pertingat, idem tamen quatenus decretum [LXXXVIII] genitum, [Col. 0099C] seu notionalem generationem dicit, uni Dei Filio potest congruere, qui solus genitus fuit; ut propterea Patres uni Filio jure tribuerint, quae in decreto Filium, sive Filii, seu Verbi proprie dictam generationem significant. Sed his omissis, cum hoc Verbum, quo creandae res a Patre dictae fuere, idem sit illud Verbum, quo Pater omnia divina dixit; eademque sit utriusque Verbi nativitas, licet ratione quadam humana duplex Verbum, duplex nativitas distinguatur: jam profecto intelliges quo jure S. Zeno Verbi res creandas spectantis generationem commemorans dixerit tract. 5: Nascitur Deus de Deo, totum Patris habens, nihil derogans Patri, etc., quae generationi Verbi divinas res dicentis peraeque conveniunt.

Illud tandem inquirere nobis liceat quod ad pleniorem [Col. 0099D] rei praesentis confirmationem vel declarationem confert, cur S. Zeno utramque Verbi relationem tum ad divina, tum ad creata tract. 4 et 5 tangens, institerit nihilominus magis et expressius in statuenda generatione Verbi, quatenus res creatas respexit, ut de hac sola locutus nonnullis videri potuerit. Hoc autem ex Arianorum, quos praecipue sibi impugnandos sumpserat, impetitionibus factum credimus. Illi enim, ut aeternitatem, eamdemque Filio substantiam adimerent, haec praedicare frequenter solebant, Hilario teste in Fragmento 2, num. 26: Patrem Deum instituendi orbis causa genuisse Filium, et pro potestate sui ex nihilo in substantiam novam et alteram Deum novum alterumque [Col. 0100A] fecisse, quae eadem commemorat Athanasius orat. 2 contra Arianos, num. 24 et 25. Itaque cum in inculcanda instituendi orbis causa Ariani laborarent, quo Filium Dei aeternum aequalemque Patri inficiarentur; Zeno ut illis sese e diametro objiceret, in ea instituendum orbem spectante divini Filii generatione explicanda sibi potissimum insistendum ratus est, certus quod si hac in parte Arianos vinceret, ex altera parte, quae generationem Verbi in sinu Patris latentem spectat, nihil esset quod metueret amplius. In priorem autem partem animadvertenda hoc postremo loco maxime sunt, quae post assertam in creandi orbis consilium divini Verbi generationem utrisque in tractatibus subjiciuntur. Ea enim sunt ejusmodi, ut aequalitatem consubstantialitatemque [Col. 0100B] Filii cum Patre, quas praesertim exinde laesas Ariani contendebant, Auctor diserte asserat atque defendat; eaque mens ejus in hac generatione potissimum urgenda fuisse proditur, ut Arianorum praecipuum conatum elideret. Lege ipsa Auctoris verba, et quod dicimus palam fiet, simulque exploratius multo erit, eumdem Auctorem, qui in ea nativitate Filii asserenda tam ex proposito ipsius cum Patre aequalitatem consubstantialitatemque propugnat, longissime abesse ab ea nativitate ibidem adstruenda (ut Petavius credidit) qua nec aequalis Patri Filius fuisset, nec ejusdem substantiae; sed eam potius ab eo assertam liquet, qua idem Filius ita in creandi orbis consilium genitus, ejusdemque consilii exsecutor proditur, ut nihil inde praejudicii in aequalitatem et consubstantialitatem [Col. 0100C] redeat. Hinc quidem tract. I, lib. 2, num. 2, eadem objectione Arianorum proposita, qua ex creato per Filium mundo, eum Patre inferiorem praedicabant: At ille, cui jubetur, est, inquis, inferior; executorem quidem Filium fatetur, Unde processit, paterni cordis est exsecutor: at aequalem nihil ominus defendens, hanc rationem subdit: Non enim minus est facere magna quam dicere, et praeterea addit: Quamvis et quod dictum est a Patre, vel dici potest, quia Verbum est Filius, sine Filio non est, etc. In prioribus illis verbis, quibus Auctor concedit Filium exsecutorem esse paterni cordis, unde processit, τό unde processionem, seu nativitatem indicat Filii e corde Patris, quae non alia esse cognoscitur, quam in eo aeterno decreto, quo Deus dixit in [Col. 0100D] Filio seu in Verbo quaecumque creanda fuerunt, sicque ipsum decretum seu dictum aeternum a nostro quoque scriptore insinuatur ipse esse Dei Filius; qui subinde decretum illud, vi cujus e paterno corde processit, exsecutus est stato tempore, cum quae facienda in Filio seu Verbo Pater dixerat, ipse Filius exsecutor fecit, nam omnia per ipsum facta sunt. Deinde responsionem adverte, qua ut hunc Filium exsecutorem licet operis, Patri tamen haud inferiorem Auctor probet, non tam ea ratione utitur, quia non minus est facere magna, quam dicere, sed illa in rem nostram [LXXXIX] praecipua, nam quod dictum est a Patre, vel dici potest, quia Verbum est Filius, sine Filio non est: quibus Filium uti verbum Patris ipsum esse [Col. 0101A] dictum seu decretum aeternum Patris satis innuitur, quod cum Patre unus idemque Deus est; quae omnem Arianae cavillationis impetitionem prorsus retundunt ac dirimunt, interpretationesque a nobis hactenus expositas ex Zenonis mente esse plane confirmant.

Addemus jam duriusculam quamdam Zenonis formulam, ex tractatu 3 lib. II, de aeterna divini Verbi generatione loquentem, quae in altero ex objectis a Petavio testimoniis continetur. Haec autem sicut alia in sententia explicatu difficilis contradictionem videtur involvere, ita in nostra non solum facili negotio [Col. 0101B] exponitur, sed ipsam interpretationem allatam hactenus, quacum una aperte congruit, mirifice statuit atque confirmat. Verba autem S. Zenonis de divino Filio haec sunt: Procedit in nativitatem, qui erat, antequam nasceretur, in Patre aequalis in omnibus. Sermonem hoc loco esse de ea Christi nativitate, qua natus de Virgine est, aliqui existimarunt, ut sic intelligeretur cum ab aeterno fuisse, antequam de Virgine scilicet nasceretur, in Patre. At cum toto eo tractatu, et ante et post recitata verba, de una nativitate Christi sermo sit, qua de Deo Patre processit, procul dubio illa procedit in nativitatem ad eamdem Verbi generationem e Patre pertinent, ut ne generationi de Virgine sit locus. Sed hoc opus, hic labor. Quid enim isthuc rei est: erat antequam nasceretur? Si Dei Filius [Col. 0101C] erat, ergo natus erat, ac falsum est quod fuerit antequam nasceretur? Si vero nondum erat natus antequam nasceretur, jam nullo modo erat in Patre. Sed haec in tractatu 4 et 5 in eam quam exposuimus sententiam facile conciliantur. Processisse enim dicitur in nativitatem, qua ex ore Patris prodivit unigenitus Filius, ut rerum natura, quae non erat, fingeretur, cum scilicet Pater excogitatarum ut ordinem instrueret rerum, e regione cordis eructavit Verbum, ut superiori paragrapho explicavimus: erat autem nihilominus idem Filius, antequam sic nasceretur, in Patre, quatenus illum, uti Zeno hoc ipso tr. 3 ait, ante omnia saecula Pater in profundo suae sacrae mentis, arcano insuspicabili, ac sibi soli nota conscientia, Filii non sine affectu, sed sine revelamine amplectebatur, quibus [Col. 0101D] similia initio tractatuum 4 et 5 recitantur. Itaque duas illas Verbi nativitates, quas nos superius pro communi intelligentia a Zenone distinctas adnotavimus tract. 4 et 5 hac formula indicatas vides: illam, qua erat in Patris conscientia Filius verus, sed Deo Patri revelatus, non nobis, alteram, qua in rerum creationem nobis natus subinde concipitur, cum de creando orbe Verbum Pater dixit: et erat in Patre ex prima, antequam nasceretur seu natus a nobis conciperetur ex secunda nativitate, quas licet distinctas nostra quadam ratione, re tamen una sunt nativitas, sicut et Verbum, quo in priori, ut ita loquamur, nativitate omnia divina et necessaria dicta sunt, et Verbum, quo in nativitate altera dicta sunt [Col. 0102A] omnia creanda, est unum: ut pluribus superius ostendimus.

Ut autem, qua S. Zeno mente, quo sensu hac formula usus sit, magis magisque intelligatur, exploratumque plane fiat, hoc ipsum testimonium ad declarandam catholicam Zenonis mentem ab Arianorum dogmate maxime alienam valere plurimum; simulque praecidatur omnis, quae cuipiam oboriri fortasse posset suspicio, idcirco ab Auctore dictum erat, antequam nasceretur, in Patre, quod crediderit Filium in sinu Patris primum fuisse ita indiscretum, ut nondum natus seu distinctus fuerit, dein vero fuisse natum in tempore, ut Pater in creandis rebus illo uteretur, quae fuit Petavii censura: ut haec, inquam, omnia praestentur, animadvertendum est, solemnem fuisse [Col. 0102B] apud Arianos formulam de Divino [XC] Filio: Non erat, antequam nasceretur, ut legitur in anathematismo Nicaeno. Cujus formulae verbis intelligebant, Dei Filium non fuisse ab aeterno, sed tum solum, cum in mundi creatione a Patre conditus seu genitus fuit: id quod explicabant alia formula celebri eodem in anathematismo pariter recitata: Fuit aliquando, cum non esset. Hinc Arius apud Anathasium in Orat. 1 contra Arianos, num. 5, p. 409. Nec erat, inquit, antequam fieret, sed habuit quoque creationis initium. Erat enim solus Deus, nondumque erat Verbum et Sapientia. Cum autem nos postea voluit creare, tunc profecto unum quemdam fecit, quem et Verbum et Sapentiam et Filium nominavit, ut nos per ipsum crearet: quibus concinens Eunomius in fidei Confessione edita [Col. 0102C] tom. I Antiq. Lect. Canisii novissimae editionis pag. 178. Non, antequam esset, inquit, sine generatione Filium nominavit. Neque vero dubitabant affirmare, illum ante omnia saecula genitum; sed id non ita accipiebant, ac si ab aeterno genitus fuerit, sedita ut factus fuerit ante constitutionem mundi, in principio scilicet temporis: res autem facta non erat antequam fieret, objiciebant ex Dionysii Alexandrini epistola, cujus fragmentum Athanasius in hanc rem considerat in epist. de Sententia Dionysii, num. 4, p. 246. Huic ergo formulae, cui anathema dixerat Nicaena synodus, anathema quidem dicere non dubitavit Eusebius Caesariensis, in epistola recitata ab Athanasio, in calce libri de Decretis synodi Nicaenae, sed ita subinde se se explicavit, ut nihil ab Arianis [Col. 0102D] alienum diceret: Nec item, inquit num. 9, absurdum putavimus his vocibus, non erat antequam genitus est, anathema dicere, cum omnes fateantur Filium Dei fuisse, priusquam secundum carnem nasceretur: cum quo stare poterat, quod Ariani sentiebant, eumdem Filium Patri coaeternum non fuisse, cum eum ipsi quoque traderent genitum ante omnes creaturas, ut in his creandis eo ministro uteretur. Imperator Constantinus alia ratione Arianae ejus formulae proscriptioni assensus proditur ab eodem Eusebio in epistola memorata, ut affirmavit num. 10 eum fuisse antequam nasceretur in Patre, quandoquidem antequam actu fuisset genitus, ipse potentia erat in Patre, licet non gigneretur; quae locutio Dei Filium non semper [Col. 0103A] actu fuisse, nec proinde genitum ab aeterno significans. Arianis favet apertissime: nisi forte de illo priori originis accipiatur ea propositio, quo Filius in Patre prius potentia, dein actu, sed utrumque ab aeterno fuisse concipitur. Alii e contra Arianis ut sese opponerent, eamdem, quae hic a Zenone usurpatur, protulere formulam, Erat, antequam nasceretur, in Patre: sed ea interpretatione utebantur, qua dum unam (ut notavit Philastrius cap. 124) , evadere conabantur haeresim, aeternitatem unitatemque substantiae divino Verbo detrahentem, incidebant in aliam, qua eum ingenitum ac proinde Filium ab aeterno non fuisse affirmabant, quam haeresim sic Augustinus ex eodem Philastrio brevius describit Haer. 80, pag. 23, tom. 8: Alia sempiterne natum non [Col. 0103B] intelligens Filium, putat illam nativitatem sumpsisse, a tempore initium: et tamen volens coaeternum Patri Filium confiteri, apud illum fuisse, antequam de illo nasceretur, existimat; hoc est, semper eum fuisse, verum tamen semper eum Filium non fuisse, sed ex quo de illo natus est, Filium esse coepisse. Itaque catholico viro catholicam adversus Arianos professionem edenti, vel omittenda prorsus haec dicendi formula, licet eisdem opposita videri possit, ut placuit Hilario lib. XII de Trinitate, num. 31, vel cum de nativitate esset cum Arianis quaestio, ita de eadem explorate erat profitendum, ut ne quid suspicionis, vel ambiguitatis afferretur. In hoc autem duo prospicienda maxime fuerunt; primum ut ita Filius ab aeterno traderetur fuisse in Patre, ut simul fuerit distinctus a [Col. 0103C] Patre, et Patris Filius fuisse indicaretur aperte; praeterea vero ut affirmaretur aequalis Patri ejusdemque cum Patre substantiae, ut ne quis inferiorem Patri Filium colligere posset. Utrumque autem auctor hoc ipso, cui haec formula inserta est, in tractatu praestitit. Primum satis in tuto posuit prima periodo, cum Filium in sinu Patris adhuc latentem, Filium vere fuisse affirmavit, eum a Patre ante omnia Filii, non sine affectu, sed sine revelamine amplexum scribens; qua sane formula Filium in Patre fuisse vere Filium docuit, ac proinde Filium actu, non potentia, necnon Filium a Patre vere genitum atque distinctum, quem uti talem Pater amplexus dici potuerit. Ab altero autem satis superque cavit per illa, quibus eumdem tradidit fuisse, antequam, secunda scilicet [Col. 0103D] nativitate, nasceretur, in Patre aequalem in omnibus. [XCI] His enim postremis verbis ad primam nativitatem pertinentibus et a Petavio omissis praeterquam quod affirmans Filium aequalem Patri, eumdem a Patre distinctum affirmat (nemo enim sibi ipsi aequalis dici potest, cum aequalitas alterum necessario respiciat) addens subinde eumdem Patri aequalem in omnibus, profecto eamdem Patris aeternitatem eamdemque substantiam Filio vindicat, sine quibus hic Patri aequalis in omnibus non fuisset. Quin cum hic Arianae controversiae scopus et caput esset, S. Zeno, ne quis sua de sententia posset ambigere, locupletem hanc assertae aequalitatis rationem statim adjecit: Quia Pater in ipsum atium se genuit ex se, ex innascibili [Col. 0104A] scilicet sua illa substantia, in qua beatus manens in sempiternum, omnibus, quae habet, habentem Filium paria procreavit. Audin' Zenonem aperte fatentem Filium, distinctum a Patre, et unius cum Patre substantiae existere; quippe quem Pater alium se genuit ex se, videlicet ex innascibili substantia Patris, quae si innascibilis est, et ex eadem nihilominus a Patre genitus fuit Filius, eadem procul dubio substantia communicari Filio debuit, alia nec debuit, nec potuit: unde alium se vere genuisse cognoscitur, alium scilicet, non aliud, quorum alterum τὸ alium personae distinctionem innuit, alterum autem τὸ se adstruit identitatem, ut vocant, divinae naturae. Hinc quoque Pater procreasse traditur Filium paria habentem in omnibus, quae Pater habet, ubi paria pro eadem dictum [Col. 0104B] est, idque est eamdem plane Filii Patrisque substantiam confiteri, quam aliis testimoniis aperte declaratam a Zenone alibi ostendimus.

Dum porro tota haec ratio atque praeclara Zenonianae confessionis professio ad eam Filii nativitatem pertineat, de qua dixerat: Erat, antequam nasceretur, in Patre aequalis in omnibus; hic autem status ille idem sit ac qui a Zenone aliis verbis exponitur tract. 4 et 5, quum Filium in Patris conscientia velatum atque latentem prodidit: jam palam tandem est, Filium hisce quoque in tractatibus pro eo quoque statu et vere genitum atque distinctum a Patre, et Patri aequalem ac ejusdem planae substantiae a Zenone sese hoc loco satis superque explicante habitum assertumque fuisse. Eat nunc Petavius, et post recitatum [Col. 0104C] textum: Procedit in nativitatem, qui erat, antequam nasceretur, in Patre, hanc consequentiam obtrudat: Ergo Filium, antequam a Patre gigneretur, in Patre exstitisse significat; generatio vero et nativitas tum fuit, cum res omnes procreare voluit, etc. Integrum si recitasset et considerasset textum, nec omisisset verba ad eum statum, quo Filius in Patre exstitit, pertinentia, nimirum aequalis in omnibus, nec subjectam mox praeteriisset hujus aequalitatis rationem: Quia Pater in ipsum alium se genuit ex se; jam veram ac proprie dictam generationem pro illo quoque statu, quo Filius in Patre fuit, facillime cognovisset; nec per verba, Procedit in nativitatem, vel per illa, antequam nasceretur, primam, sed alteram quamdam a nobis explicatam Filii nativitatem, quae primae nihil [Col. 0104D] repugnat, significatam intellexisset. Quod si quis ea verba: Quia Pater in ipso alium se genuit ex se cum reliquis, non eorum rationem esse velit (uti nos hactenus praesumpsimus) postremorum verborum ad primam occultamque Filii nativitatem pertinentium: Erat, antequam nasceretur in Patre aequalis in omnibus; sed illorum Procedit in nativitatem, in alteram scilicet, qua Filius in creandi orbis consilium ex ore, vel corde Patris processisse duobus aliis tractatibus 4 et 5 traditur: cum prima illa nativitas aliis ex verbis defensa satis fuerit, id nihil offendet, imo vero favebit multo magis; palam enim fiet eumdem Filium, quem ex prima illa nativitate non minus a Patre distinctum, quam aequalem in omnibus Patri [Col. 0105A] aliunde deprehendimus, ex hac quoque altera nativitate aeternum et aequalem Patri, ejusdemque cum Patre substantiae ab Auctore pariter agnitum, ut ejus rationis verba ac sententiae nuper animadversae declarant: quo ad revincendam totam Petavii censuram, nostramque interpretationem constituendam luculentius afferri nihil potest.

De Zenone jam satis superque. Nihil praeterea de aliis Patribus, quia a Petavio simili censura perstringuntur, addere instituti nostri ratio postularet. At quoniam non solum interpretatio nostra aliis quoque Patribus explicandis plerumque inserviet; [Col. 0105B] sed etiam ex simili tot Patrum locutione, quae easdem ferme Zenonis formulas continet, nec aliam quam nostram explicationem idemtidem patitur, manifestum plane futurum est, et quo ex fonte Zenonis locutio manarit, et nostram interpretationem non ex ingenio eductam, sed re ipsa, si non verbis totidem, aliquot Patrum testimoniis traditam, iisdemque exponendis peropportunam, ne dicamus necessariam, habendam esse: de singulis aliqua paucissimis, quam licet, verbis animadvertere placuit. Petavii accusatio adversus Patres, qui Nicaenae Synodo praecessere, eidem fere nititur formulae, ac quae in Zenone reprehensa fuit. Audi ipsum de omnibus una loquentem lib. I de Trinitate, cap. 5, num. 7, postquam eorum testimonia consideravit: [Col. 0105C] Igitur non nulli veterum . . . tum a supremo Deo ac Patre productum esse dixerunt Filium, cum hanc rerum universitatem condere statuit, ut illum velut ministrum adhiberet: quam sententiam alii clarius, obscurius alii significant. sed isti fere, Athenagoras, Tatianus, Theophilus, Tertullianus, et Lactantius. Pro Athenagora satis loquitur idem ille textus, quem Petavius opposuit lib. I de Trinit., cap. 3, num. 4; ibidem enim diserte adseruit Deum habere Filium, qui est Verbum Patris in idea et efficientia, ubi idea dicta est de Verbo, quatenus in eo omnia ab aeterno dicta sunt, efficientia autem de actu externo, quo omnia per idem Verbum sunt condita. Illa vero, quae urget Petavius, quibus Athenagoras hunc Filium vocat primogeniam Patris progeniem, non quasi factus sit (a principio quippe [Col. 0105D] Deus, qui est aeterna mens, habebat in se ipso λόγον , id est rationem, cum aeternum sit rationalis) sed ita ut cum materia concreta omnia, informisque natura, atque terra instar vehiculi subjiciantur, in iisque crassiora levioribus admista sint, ad hoc ut idea et actus illorum esset, prodierit: haec, inquam, nobis favent mirifice. In primis enim Filium hunc λόγον appellatum, quem rationem interpretatur, ab aeterno in Patre fuisse affirmat, ut Pater aeternum rationalis fuisse dicatur: quo eodem argumento et Athanasius et Gregorius Nyssenus et alii Patres usi sunt, ut divinum Verbum aeternum fuisse Arianis demonstrarent: sed rursus prodiisse illud, inquit, creandi orbis causa, veluti ideam rerum creandarum, quae ab aeterno profecto [Col. 0106A] fuit, cum Pater ab aeterno dixerit in Verbo, quaecumque creanda deliberavit, et sine qua actus illorum esse non poterat, cum actum consequi, seu creari nihil potuerit sine Verbo, per quod omnia ab aeterno dicenda, et in tempore creanda fuere. Quid ex his cum antea dictis non plane convenit? Cum Athenagoras Filium λόγον in Patre ab aeterno fuisse scribit, ut Pater esset rationalis; Filium utique accipit pro eo statu, in quo Pater se ipsum ac divina omnia in Filio cognovit; ac proinde λόγον rationem interpretatur, non Verbum, propterea quod hoc in statu Pater consideretur uti rationalis, seu cognoscens omnia, quaecumque Deum respiciunt; at ad res creandas, quod attinet, nihil hactenus concipiatur; qua sola de causa λόγον Verbum melius, [Col. 0106B] quam rationem interpretandum Augustinus censuit, ut vidimus § 5. Cum porro eumdem Filium Athenagoras ad res creatas refert; ideam illum appellat, qua scilicet in Filio res creandae praeconceptae, aeternumque in Verbo dictae fuere: vi cujus dicti stato deinde tempore cum effectae fuerint per Verbum, jure earum efficientiam ipsum Verbum appellat. Haec si mente teneas, Petavii objecta legere poteris, et cuncta sua sponte cadere statim invenies, ut nihil praeterea addere necesse sit.

[XCIII] Id ipsum plane ex illo Tatiani testimonio colligere licet, quem Petavius eodem capite latine reddit sic num 5: Deus erat in principio; principium autem rationis esse potentiam accepimus. Etenim Dominus omnium cum ipse totius esset universi substantia, quatenus [Col. 0106C] nulla adhuc erat facta creatura, solus exstabat. Quatenus vero tota vis et potentia, ac tam eorum, quae videri possunt, quam quae videri nequeunt, substantia erat ipse, cum eo erant omnia. Nam cum ipso per rationalem vim λόγος ipse, qui in illo erat, produxit. Voluntate porro simplicitatis ipsius λόγος erupit, qui qui dem non in vacuum emanans, primogenium opus Patris fuit. Cum Tatianus principium in Graeco textu definiat λόγου δυναμὶν, , vox autem λόγου quam rationis vocabulo Petavius vertit. Verbum ipsum significet (unde Verbi potentiam vulgatus Interpres reddidit pro rationis potentiam, et melius, siquidem vox Graeca λόγος, cum res creatas respicit, Verbum potius quam ratio reddenda est ex Augustino nuper laudato), palam fit, principii nomine, uti a Tatiano explicatur, ipsum [Col. 0106D] Verbum oportere intelligi, cujus quidem potentia, seu virtute (utrumque enim vox Graeca δύναμις significare potest) omnia condita sunt, ut in Scripturis traditur; unde et principium rerum omnium rectissime dicitur, quod nomen ad rerum originem referri ipse Petavius observat. Itaque ubi Tatianus ait Deum fuisse in principio, cum principium sit ipsum Verbum, Dei nomine Patrem intelligens, hunc utique in Verbo fuisse fatetur, sicuti mox λόγον, id est Verbum in ipso Deo Patre fuisse aperte tradit; quibus utrumque et semper, et ejusdem substantiae fuisse palam insinuat. Ita porro dictum hic a Tatiano et Patrem in Verbo, et Verbum in Patre per Verbi virtutem semper fuisse, quemadmodum superius Athenagoras probavit [Col. 0107A] Patrem semper habuisse λόγον, quia semper rationalis fuit. Fuit nimirum semper Pater in Verbo, cum sine Verbo non fuisset Pater; et principium ipse rerum fuit per virtutem Verbi omnia creanda dicens in Verbo, quo si caruisset, nihil dixisset creandum, ac proinde principium rerum creandarum nunquam fuisset. Porro loquitur, uti diximus, hoc in textu Tatianus de Verbo tamquam rerum creandarum principio; ac proinde praesumit, omnia, quae creanda fuerunt, in hoc Verbo dicta ab aeterno fuisse. Sic quidem intelligitur, quam idonea sit ejus dicti ratio, Cum eo, Deo scilicet, erant omnia, dum inquit: Cum ipso enim per rationalem virtutem ipsum quoque Verbum, quod in ipso erat, produxit; produxit scilicet omnia, quae idcirco cum Deo fuerunt ab aeterno, ut [Col. 0107B] probandum Auctor sumpserat: recte, nam cum per rationalem, seu locutivam virtutem omnia, quae postea facta sunt, a Deo Patre dicta et ita quodammodo producta fuerint in hoc Verbo, omnia in hoc Verbo erant cum Deo, et simul cum Deo erant et Pater, qui dixit omnia, et Verbum, in quo omnia dicta sunt. Quod si haec aeternitatem spectant, natum itaque a Patre Tatianus praesumpsit ab aeterno hoc Verbum, sine quo non solum nihil creandum, sed nec Verbum fuisset, nec Pater. Et haec quidem productio aeterna rerum in Verbo illam Verbi generationem subindicat, quae non rerum, sed Verbi propria generatio est, cum non tam divinorum, quam creandorum Verbum sit illud, quod Pater ab aeterno proprie genuit, cum et divina et creanda dixit: quod [Col. 0107C] utrumque etsi simul ab aeterno dictum fuit, humano tamen loquendi more prius alterum, alterum posterius dictum concipitur, ut in Zenone explicavimus. Cum porro haec generatio non rerum, sed Verbi propria sit; etsi res per illam ab aeterno productae, seu dictae in Verbo, tum non actu, sed virtute solum exstiterint, quatenus per hujus Verbi ab aeterno actu et vere editi virtutem creandae fuerunt in tempore; ipsum tamen Verbum non peraeque virtute solum, ut Petavio visum est, sed actu a Patre editum ab aeterno Tatianus censuit, uti ex toto contextu hactenus explicato liquet. Id autem, quod dein addit: Voluntate porro simplicitatis ipsius λόγος, seu Verbum erupit, nihil moveat: hic enim illam externi verbi prolationem prospicit, quam in mundo creando editam [Col. 0107D] non nulli putarunt per sensibilem quamdam vocem, qua ipse Deus dixit, et facta sunt: id quod ad aliam quaestionem pertinet. Quod si hoc Verbum non in vacuum emanans primogenium opus Patris fuisse idem Tatianus subdit: id spectat, ut videtur, ad sensibilem illam verbi prolationem, quae si fuit rerum omnium causa, primum Dei opus fuit. Si vero non prolatitium, sed intimum Patris Verbum foras emanasse aliquo modo credidit; externam [XCIV] eidem Verbo generationem tribuit, quae nihil est aliud, quam externa ejusdem manifestatio, qua divina virtus jam inde ab aeterno intime latens in Deo, foras tandem prodiit, unde illud Verbum participatione, non abscissione natum subinde affirmavit ( μερισμὸν enim non [Col. 0108A] divisionem puto significare, ut vertit interpres, ait ipse Petavius), ut ne tamen Patrem sine Verbo relinqueret; quibus verbis Tatianus se credidisse confirmat, Patrem semper fuisse cum Verbo, nec ab hoc se se communicante rebus creatis tam multis fuisse relictum, quippe quod ea communicatio Verbi, qua in tot res creatas manavit exterius, non abscissio fuerit ejusdem Verbi a Patre, seu divisio intimae ejus substantiae, qua, Verbum in Patre, et Pater in Verbo semper exstitit, sed mera fuerit ejusdem participatio, qua ipsum Verbum, et per Verbum Deus ipse in creatis rebus elucet. Sed de Tatiano nimis fortasse multa.

A Theophilo Antiocheno, quem Petavius suo modo commentatur eodem cap. 3, num. 6, brevius nos expediemus: [Col. 0108B] nam λόγον intimum in visceribus suis Patrem habuisse palam fatetur; quem λόγον si genitum addit cum sapientia sua eructantem ante omnia; non idcirco ingenitum illum primum λόγον putavit, aut indiscretum in Patre, et solum genitum, cum in creationem mundi omnia in Verbo dicta sunt, ut interpretatur Petavius; sed λόγον illum priorem accepit de Verbo, quod erat intimum in Patre, in quo omnia divina Pater dixit, istum autem de Verbo res creandas dicente accepit, ut in Zenone pluribus explicavimus. Idem porro aliam quamdam prolatitii λόγου generationem, quam in Tatiano consideravimus, adstruit, quae generationi aeternae nihil officit, ut ibidem innuimus, et confirmant etiam, quae idem Theophilus subdit: Pater hunc λόγον genuit prolatitium, primogenium [Col. 0108C] omnis creaturae, non ut Verbo vacuus ipse fieret, sed ut verbum gigneret, id est prolatitium, et cum Verbo suo, id est intimo, perpetuo versaretur.

Eodem spectant illa Tertulliani lib. contra Praxeam cap. 5 quae Petavius recitat cap. 5, num 2. Cum enim λόγον , seu rationem ab aeterno penes Deum fuisse testatur, Verbum utique Dei intimum ab aeterno genitum prodit, in quo Pater utique rationalis ante principium, id est ab aeterno, secum ipse loquebatur, quae Dei sunt; hanc enim putamus rationem, quam suam Tertullianus appellat. Cum porro idem Deus de creando mundo deliberans cum ratione sua, id est Filio, vel Verbo, cogitabat atque disponebat sermonem, seu, ut paulo ante explicatius dixerat, cum ipsa et in ipsa ratione, quam intra semetipsum habebat, tacite cogitabat [Col. 0108D] et disponebat secum, quae per sermonem erat dicturus, cum silicet mundum creandum praecepit; cum haec, inquam, Deus secum in ratione seu Verbo cogitasse et disposuisse traditur, innuitur profecto ea generatio Verbi, qua Pater creanda in Verbo tacite ab aeterno dixit atque decrevit. Tandem prolatitium verbum in ipsa creatione editum Tertullianus insinuat cap. 6 et 7, et hac formula nihil aliud nisi externam Verbi manifestationem significat, quam in Tatiano explicavimus. Hanc tamen postremam et externam nativitatem Verbi, quae initio temporis contigit, primam et unicam a Tertulliano adsertam Petavius opinatur, id quod hisce ejus verbis confici existimat ex cap. 6: Nam ut primum Deus voluit ea, [Col. 0109A] quae cum Sophiae ratione et sermone disposuerat intra se, in substantias et species suas edere, ipsum primum protulit sermonem habentem in se individuas rationes Sophiam, ut per ipsum fierent universa, per quem erant cogitata atque disposita, imo et facta jam, quantum in Dei sensu. Hoc enim eis deerat, ut coram quoque in suis speciebus atque substantiis cognoscerentur, et tenerentur. Tunc igitur etiam ipse sermo speciem et ornatum suum sumit, sonum et vocem, cum dixit Deus, Fiat Lux. Sed haec commovere potuisse hominem eruditum miramur vehementer: nam primum cap. 5 jam ante diserte Tertullianus confessus fuerat, Deum ante mundum creandum jam inde ab aeterno non fuisse solum, hac ratione addita: Habebat enim secum, quam habebat in semetipso, rationem [Col. 0109B] suam scilicet, quibus aperte rationem, id est Verbum, a Deo Patre distinctam ab aeterno fuisse palam insinuat, secus solus fuisset Deus ab aeterno, quod ille hac ratione negandum putavit. Hinc caput istud concludens: Possum itaque, inquit, [XCV] non temere praestruxisse, et tunc Deum ante universitatis constitutionem solum non fuisse, habentem in semetipso proinde rationem, et in ratione sermonem, quem secundum a se faceret, id est secundam personam, agitando intra se; ubi secundae personae a Patre distinctae et ante mundi constitutionem genitae disertissime meminit. Praeterea haud scimus, an Petavius ea scribens, adverterit haec Tertulliani verba, quae post objectum abs se testimonium immediate leguntur, quaeque ab eodem Petavio recitata invenimus eodem num. 2 [Col. 0109C] cap. 3: Haec est nativitas perfecta sermonis (qua nimirum, commentatur Petavius, sermonem ipsum in specie ornatuque suo protulit, cum dixit, Fiat Lux) dum ex Deo procedit conditus ab eo primum ad cogitatum in nomine Sophiae: Dominus condidit me in initium viarum suarum: dehinc generatus ad effectum: Cum pararet coelum; aderam illi simul. Exinde eum parem sibi faciens, de quo procedendo Filius factus est; primogenitus, ut ante omnia genitus; et unigenitus, ut solus ex Deo genitus, proprie de vulva cordis ipsius. Notavitne apertam distinctionem, conditus ab eo primum ad cogitalum in nomine Sophiae, dehinc generatus ad effectum? Hic profecto duplicem Filii Dei nativitatem Tertullianus palam discernit: alteram, qua Pater in ipso de creandis rebus cogitatu, uti appellat, [Col. 0109D] sermonem seu Verbum Sophiae nomine edidit ( processit conditus, inquit), et haec nativitas est proprie dicta Verbi, quam primam appellat, cum ab aeterno omnia creanda a Patre in Verbo dicta sunt: alteram vero, qua Deus in ipsa mundi creatione verbum ad effectum protulit; quae etsi generatio sit Verbi minus proprie dicta, tamen nativitas perfecta idcirco appellatur, quod illa prior, licet propria nativitas, intra Deum latuit; haec autem extra Deum prodiens, priorem illam latentem eduxit quodam modo, cum Verbum ipsum creaturis manifestum fecit; et hac ratione Dei Filius in creatione mundi speciem et ornatum, seu sonum et vocem quamdam accepit, sicque perfecta fuit ejus nativitas, non quoad Deum, in quo semper [Col. 0110A] fuit perfectissima, sed quoad nos, quibus illa primum agnosci coepit. Hanc eamdem duplicis nativitatis distinctionem idem Tertullianus non obscure subindicat lib. II adversus, Marcionem cap. 27 de hoc sermone inquiens, quem ex semetipso proferendo Filium fecit, et exinde dispositioni suae voluntatique praefecit. Cum ait ex semetipso proferendo Filium fecit, utique prolationem, seu nativitatem Filii aeternam significat; secus duos Deos adstruxisset, unum aeternum, non aeternum alterum, atque ita in eum, quem in Marcione coarguit, errorem incidisset. Hanc quidem nativitatem spectans Apologetici capite 21: Hunc, similiter inquit, ex Deo prolatum didicimus, et prolatione generatum, et idcirco Filium Dei, et Deum dictum ex unitate substantiae; quae postrema verba praesertim [Col. 0110B] ostendunt, agi de prolatione illa et nativitate interna Filii, qua unam cum Patre substantiam adeptus est, non de externa, cui haec substantiae paternae unitas non convenit. Aliis porro verbis et exinde dispositioni suae voluntatique praefecit, indicari nihil dubitamus nativitatem externam, de qua nunc nuper dictum est, eamque Tertullianus ipso adverbio exinde a priori satis distinguit. Caeterum aliis in locis a Petavio memoratis num. 4, quaeque fusius explicantur a P. Le Nourry, tom. II Apparat. ad Bibliothecam Vet. PP., diss. 4 in Tertullianum, cap. 8, adeo explorate Filium a Patre distinctum, uniusque nihilo secius cum Patre substantiae affirmat, ut in tuto omnino esse debeat nostra explicatio, quam obscurioribus testimoniis hactenus consideratis dedimus, et ex his apertis [Col. 0110C] locis saltem Petavius moveri debuit, ne obscuriora quaedam testimonia in alienum et contrarium plane sensum interpretanda putaret.

Tandem Lactantius a Petavio postremum accusatus cap. 3 num. 6, cum lib. II Institut. cap. 8, similem sui spiritum a Deo Patre productum tradit, antequam ordiretur hoc opus mundi, ut ab eo bono tamquam rivus oriretur, semperque profluerel; loquitur aperte de ea Verbi generatione, qua Pater ab aeterno dixit in Verbo, quaecumque per idem Verbum subinde, divinae bonitatis participatione, facta sunt. Equidem cum Verbum consiliatorem a Patre adhibitum ibidem testatur; hoc sane Verbum aeternum fuisse significat, cum Dei consilium ac decretum aeternum fuerit. Imo si consiliatorem illum habuit ab aeterno, [Col. 0110D] antequam quidquam de creando orbe decerneret; supponit illud Verbum verum Filium exstitisse in Patre, antequam is quidquam creandum in eodem Verbo decerneret, ac proinde generationem [XCVI] illam Verbi supponit, qua Pater se ipsum in Verbo dixit, antequam res creandas in ipso diceret. Quod si hoc Verbum Patri similem spiritum vocat, nemo offendatur; cum similem spiritum appellet eo sensu, quo id Verbum imago Dei, et figura substantiae ejus in Scripturis vocatur, quod cum unitate substantiae ab ipso Lactantio aliis testimoniis adsertae nihil pugnat. Addit praeterea aliquid lib. IV cap. 8 et 9, de prolatitio quodam sermone seu vocali spiritu, uti vocat, quem pro externo sono Petavius accepit. At cum vocalem [Col. 0111A] hunc spiritum, non utero, sed mente conceptum, et conceptum quidem a Patre inexcogitabili quadam majestatis suae virtute ac potentia Lactantius palam affirmet; procul dubio generationem ejusdem Verbi non externam, sed intimam, ac Verbi aeterni propriam aperte significat, quam quidem nativitatem spiritalem appellat cap. 13, et nativitati carnali opponit, quamque inexcogitabilem plane esse ipso capitis 8 initio monuit: unde et lib. II cap. 8 eum ineffabiliter a Patre aeternum genitum prodit. Porro ex cap. 25 lib. IV manifestum fit Deum de Deo habitum a Lactantio hunc, quem prolatione vocis ac spiritus generari potuisse censuit; et vocem ac spiritum illum ab eo vocatum liquet locutione prophetarum, qui sermonis ac spiritus nominibus Dei Filium indicarunt. Itaque nihil [Col. 0111B] vetat, quin vocalis quoque spiritus nomine, quo Petavius vocem sonantem accepit, Dei Filium Deum de Deo vere intelligamus in scriptis Lactantii, ac praesertim lib. IV cap. 8 et 9, ubi sane huic vocali spiritui, quem Pater non utero, sed mente conceperat, Dei Patris effigiem, seu imaginem tribuit cum Paulo, et substantialem quidem imaginem, quippe quae, inquit, proprio sensu ac sapientia vigeat, quod in vocem sonantem a Petavio intellectam non cadit. Comparatio porro illa duplicis humani spiritus, quorum alterum homines e naribus tacitum emittunt, alterum ex ore cum strepitu edunt, cum loquuntur, valet quidem ad explicandum discrimen a Lactantio intentum inter spiritus angelicos, qui tamquam spiritus e naribus ductus, non ad docendum, sed ad ministrandum [Col. 0111C] tacite conditi sunt, et spiritum Verbi, qui, tamquam spiritus ex ore prodiens, docere homines debebat: at in reliquis nihil valet; neque enim comparationem perfectam et adaequatam instituere ibidem Lactantius voluit; unde irrideri hanc ob comparationem a Petavio non debuit: neque sonum vocalem, quem ea in comparatione adhibet, transfert ad Verbum, quatenus e Patris mente ab aeterno genitum fuit, sed ea ratione, inquit, quia voce ejus ad populum fuerat usurus, id est, quod ille magister futurus esset doctrinae Dei et coelestis arcani ad homines perferendi, quod spectat ad illam doctrinam, quam divinum Verbum humana subinde natura indutum expressis vocibus tradidit. Sed de Antenicaenis Patribus hactenus, quos cum eidem omnes formulae insistentes [Col. 0111D] audisti, quam Zeno usurpavit, duo haec statuta intelliges, hunc non nova, sed veteri usum formula, quam scilicet a tot Patribus traditam acceperat, in eorumque libris didicerat; illos autem non eam in sententiam adhibuisse hanc formulam, qua Arianis praecinerent, ut existimavit Petavius, sed in eam, qua Zeno Arianorum impugnator acerrimus, ipsos legens adeo recte intelligendos putavit, ut eadem formula sibi quoque utendum nihil ambigeret.

De Mario Victorino, qui in eadem esse causa Petavio visus est, quid attinet dicere, cum ille adeo ex [Col. 0112A] proposito totis quatuor adversus Arium libris catholicum dogma disertis verbis sententiisque defendat, ut si cui aliquam ob formulam a Petavio notatam videatur sensisse, divinum Verbum tum foras generatione prodiisse, quando mundum procreavit Deus, ut idem Auctor ex allatis abs se textibus colligit; is ant Victorini libros non legerit, aut si legit, sparsis a Petavio praejudiciis fortasse impeditus, non intellexerit sane ejus sententiam, quae clarissimis aliis testimoniis explicata satis videtur. Cum enim generationem Verbi aeternam pluribus locis disertissime fateatur, jam sicubi ejusdem Verbi generationem [XCVII] manifestationem appellat, seu declarationem intus potentiae, ita ut Pater sit, qui intus, Filius, qui foris, (quae fere sunt notatae a Petavio formulae): vel de [Col. 0112B] eadem generatione aeterna hae formulae intelligantur necesse est, vel ita sunt de externa generatione accipiendae, ut generatio haec exterior in tempore, quae manifestatio est, generationi illi intimae et aeternae nihil praejudicii creet. Utroque sane modo scriptor ille eas formulas accipit. Primo modo generationem internam et aeternam Verbi manifestationem vocat, quatenus Deus volens semetipsum videre et cognoscere, imaginem sui in qua se videret, genuit, et hanc imaginem, quae utique Verbum est, manifestationem vocat, eamque foris a Patre, id est a Patre distinctam habuit, uti a Patre distinctus persona Filius est, licet semper in Patre fuerit. Hoc expresse docet lib. I, pag. 269, litt. h, tom. IV Biblioth. PP., Deo, quem vitam perfectam definit, volente, inquit, videre semet ipsum, hoc [Col. 0112C] est, potentiam suam, Patrem scilicet (Patrem enim potentiam appellavit) facta est ipsa manifestatio sui (ubi manifestationem aperte vocat imaginem Patris, in qua Patris substantia manifesta fit ipsi Patri) quae generatio est et dicitur, et juxta hoc foris exsistens: omnis enim cognoscentia, secundum quod cognoscentia est, foris est ab illo, qui cupit cognoscere: foris autem dico sicut in inspectione, secundum quod est videre semet ipsum. Intimam ergo aeternamque hanc manifestationem et generationem agnoscit, sicut intima et aeterna fuit Patris cognitio, qua se ipsum in Filio cognovit: quod luculenter probat multis in locis tum praesertim lib. II, pag. 273, f. Id ipsum fusius statuit lib. III, pag. 275, f et g, ex quo ex pauca transcribimus: Intelligentia quod intelligit foris est, et id quod [Col. 0112D] intelligit intus. Hinc Patrem, qui intelligit, posuit intus, Filium autem, quem intelligit, seu in quo se ipsum intelligit, foris. Hac ratione motum quemdam in Patre agnoscit interiorem et in se conversum, ex quo Filius generatur; quem in rem praesentem explicat sic: Semper motus ex substantia, et in substantia, vel potius ipsa substantia; qui cum foras spectat, hoc est autem foras spectare, motum vel motionem esse; quod ipsum hoc illud est se videre, se intelligere, ac nosse velle: cum autem se videt, geminus exsistit, et intelligitur videns, et quod videtur, ipse qui videt, ipsum quod videtur: quia se videt, hoc est foras spectans, foris genitus, vel exsistens, ut quid sit intelligat. Ergo si foris est, et si genitus, Filius: quem tamen eadem cum Patre [Col. 0113A] substantia praeditum demonstrat. Hunc tandem motum, quo Pater Filium genuit, operationem et actionem vocat, et addit: Hic partus, hic natalis. Alia ejusdem generis plura adferre possemus praesertim ex libro IV, pag. 287 et 288; sed haec satis visa sunt, ut quisque intelligat, manifestationem operationemque, qua intus Pater, et Filius foris esse traditur, ad generationem aeternam intimamque Deo ex Victorini sententia referendam. Altero autem modo cum manifestationem et actionem idem Victorinus refert ad rerum creationem, animadvertendum est, eam ita referri, ut Filius Dei ab aeterno fuerit λόγος omnium quae sunt ex lib. I, pag. 260, b, f, cum scilicet Pater omnia futura decrevit in Verbo; non enim, inquit pag. 262, h, λόγος locutio quaedam est, sed potentia ad [Col. 0113B] creandum aliquid confabulans ils, quibus futurum est esse. Vide p. 270, d. Hinc autem Filium relate ad creaturas λόγον et voluntatem Patris ibidem vocat, quem ab aeterno et unius cum Patre substantiae fuisse adserit pag. 263, a. Tandem voluntatem hanc Dei stato tempore progressam tradit in actuosam potentiam, ibidem, cum scilicet in effectionem eorum, quae sunt, progressa est p. 266, e. Qua in re cum manifestatum nobis sit Verbum, haec manifestatio, seu apparentia, uti vocat, exterior Victorino natalis et generatio quaedam habetur: inquit enim lib. IV, pag. 284, d: Apparentia vero ab occultis ortus est, et ab occultis ortus, et natalis est, et ejus natalis, qui et antequam sic oriretur, exstiterit, ubi expresse generationem metaphoricam Verbo tribuit in ipsa rerum [Col. 0113C] creatione; et antequam sic oriretur, affirmat, ipsum ab aeterno exstitisse ex illa generatione aeterna et intima, de qua in superioribus satis dictum est. Negari quidem nequit haec subtilius et obscurius scripta a Victorino, atque ex dialectices, in qua plurimum delectabatur, regulis derivata, id quod in eo reprehendit S. Hieronymus: sed aliud est obscuritatem dialecticenque in ejus libris adversus Arianos perstringere, aliud obscuras quasdam ipsius formulas deflectere in sententiam, quam disertissimis verbis ille totis quatuor iisdem libris impugnat, quod fecit Petav., ut ne de interpretatione cogitaverit quidem. Vides interim, [XCVIII] lector optime, qua cautione versandum sit in antiquorum voluminibus, ne qua fallamur ipsorum locutione, quam ex nostra vulgarive [Col. 0113D] sententia explicandam putemus, cum illi non numquam aliam vel aevi vel scholae alicujus propriam ei locutioni subjecerint; id quod tum praesertim suspicari par est, cum ex obvia explicatione indignum aliquid eruitur, quod in errorem et dedecus sapientissimorum, vel etiam sanctissimorum hominum cedat. Hoc principio nos S. Zenonem, quem in perniciosi nimium erroris suspicionem devocatum a Petavio legeramus, accuratiori examine pervolventes, genuinam ejus sententiam satis eduxisse et explicasse nobis videmur, quae ad Antenicaenorum quoque Patrum Victorinique vindicias comparandas non nihilum contulit.

In primis de Zenonis patria conjicere placet. Baptista Perettus primo scholio Latino ad Vitam nunc [Col. 0146A] nuper memoratam, Veronensem eum fuisse statuit ex Petro de Natalibus episcopo Equilino lib. I Catalogi Sanctorum, et ex lectionibus quae in festo ejus Ordinationis die 8 Decembris legebantur Mediolani in Ecclesia Cathedrali. At haec recentiorum testimonia de rebus antiquis cum nihil probent, ut recte notavit Cardinalis Baronius num. 12 tom. I Annalium, pag. 59 edit. Coloniensis, nullusque ante Petrum de Natalibus hoc subindicasse inventus sit; Peretti sententiae nemo prudens acquieverit, integrumque nobis relinquitur conjecturas nostras litteratorum oculis atque censurae subjicere. Zenonis nomen inter Graecos receptum ac frequens, Graecum eum demonstrare videtur; et Graecum quidem illum censuit cum Buchnero Tillemontius adnot. 5 in Valeriani persecutionem [Col. 0146B] tom. IV, pag. 587, ante quos Blasius Roseltus in ms. Saibanteo 658, Historiam episcoporum continente, id verum ratus, hanc rationem adjecit (quam totidem verbis scripsit Panvinius Antiquitatum Veron. lib. IV, cap. 6, cum hanc non nullorum allegavit sententiam) , quippe cujus sermonum phrasis, inquit, graecanicum nescio quid ac peregrinum redolere videtur. Imo ex Anonymo Pipiniano colligere quispiam posset, cujus provinciae fuerit, nimirum ex Syria, in qua Graecum quidem sermonem id temporis viguisse certissimum est; inquit enim ille:

Huic opinioni nostros quoque calculos facile adjiceremus, nisi duae animadversiones obsisterent. Graecus auctor perinde Latine ac pure loqui et scribere nequit, ac S. Zeno, cujus stylus etsi idemtidem turgeat, ac pluribus flosculis inspergatur; a puritate tamen Latinae locutionis nihilum deficit, tum si verba singula, tum si verborum collocatio et syntaxis consideretur, adeo ut a teneris unguiculis in Latinis auctoribus exercitatus, et inter Latine loquentes educatus, et Latinis in scholis excultus appareat. Versatissimum sane se prodit in poetis Latinis, quorum formulas et carmina ita commode adhibet, ut non per vim expressa, sed in succum sanguinemque ejus [Col. 0146D] conversa cognoscantur. Virgilium legere assuetus proditur, cujus versus non numquam ejus decidisse e calamo intelliguntur, cujus generis auctores explicabantur et legebantur a pueris, ut Latina puriori lingua et locutione vividiore potirentur. Nemo sane ex ipsis Latinis quarti saeculi Scriptoribus Latina puritate [Col. 0147A] eidem par, vel magis latinus invenitur, adeo ut latinitatem ejus jure commendarint plures eruditi, et elegantissimum affirmarint Casaubonus et alii; Basilius autem Faber, qui Thesaurum eruditionis summo studio et infinita propemodum Latinorum lectione digessit, [CXXIII] ut Latinas quasque voces ex probatis Auctor. excerptas, et ad radices revocatas Latinae linguae studiosis accurata et perutili methodo proponeret, non dubitavit Zenonem saepe allegare, eoque uno Auctore aliquot voces inter probatas inserere. Ex multis saltem Graecis, qui Latine aliquid scripsere, non solum nemo unus est, qui cum Zenone possit conferri, sed cum aliena, non nativa lingua scripserint, omnes parum Latine scripsisse inveniuntur, nec ambigendum quin S. Zeno scripsisset similiter, [Col. 0147B] si eamdem Graecam originem et educationem sortitus fuisset. Haec prima conjectatio vehemens satis nobis videtur, ut Auctor a Latinis parentibus ortus, vel inter Latinos saltem educatus ac institutus probetur. Aliam nunc adjiciamus, qua certior provincia statuatur. Exstat Auctoris tractatus de S. Arcadio martyre, cujus apud caeteros antiquos memoria nulla invenitur. Illum autem in Caesarea Mauritaniae passum ex Zenonianis codicibus liquet. Quid unus inter omnes Veronensis episcopus Zeno tanta cum religione natalitium ejus diem celebraret, nisi quod praecipua quadam devotione eidem esset addictus, et ex eadem forte provincia, in qua ille mortem oppetiit, originem duceret? Africanorum quidem scriptorum stylum in nostro Auctore deprehenderunt ii, qui ejus [Col. 0147C] tractatus diligentiori cura evolverunt. Gaspar Barthius inter hos Christianum Apuleium in Zenone perspicere sibi visus est, ut fidem facit lib. XLIII Adversar. cap. 10, pag. 1944, et lib. V in Statii Silvam pag. 446. Enim vero plures Appuleii Afri locutiones, et verba item plura ejus ac aliorum Africanorum propria, Tertulliani, Cypriani, etc., in ejus tractatibus reperiuntur, quae in aliis aliarum Latinarum provinciarum scriptoribus frustra requiras. Neque Africanum Veronae episcopum creatum mireris; per id enim tempus episcopi et clerus saepe ex alienis provinciis dabantur. Eodem saeculo Fortunatianum episcopum Aquileiensem Afrum fuisse ex Hieronymo discimus. Donatus, natione Afer, nonne Mediolanensis Ecclesiae presbyter fuit adhuc post Ambrosii mortem? [Col. 0147D] ut Paulinus in hujus vita testatur num. 54. Neque Anonymi Pipiniani sententia moveat; potuit enim Zeno, licet Afer, e Syria Veronam proficisci, cum iter in Orientem ea tempestate frequens esset. S. Philastrius Brixianus episcopus, cum esset presbyter: Circumiens universum pene ambitum Romani orbis dominicum praedicasse verbum similiter traditur a S. Gaudentio in tractatu de S. Philastrio pag. 241, et idem quoque Gaudentius se Philastrio in eamdem Brixianam cathedram suffectum, dum in Oriente versaretur, diserte prodit, tum in sermone de ordinatione sui pag. 181, tum in sermone de dedicatione Basilicae, pag. 191. Zenonis tandem nomen, etsi inter Graecos frequens, ab Africanis nihilominus alienum [Col. 0148A] non fuit. Zenonem martyrem Decio imperante inter Africanos reperimus, cujus corpus cum translatum fuerit Byzantium, ejus memoria apud Graecos celebrata legitur. Vide Acta Sanctorum Bollandi die 10 Aprilis tom. I.

Itaque post Orientis iter, cui sese ante episcopatum Zeno commisisse credendus est (episcopi enim non nisi gravissimis de causis proprias sedes relinquebant), [Col. 0148B] Veronensi ecclesiae post Cricinum praepositus fuit, idque sexto Idus Decembris an. 362, postremo Juliani anno, ut satis probabiliter conjecimus dissert. I, cap. 3, § 5. Cum vero de anno palam sit, si de die constet, ut ibidem ostendimus; ad hunc diem statuendum praeter ea, quae ibidem attulimus, alia argumenta novis subinde documentis et considerationibus indicata in confirmationem hic adjicere placet. Primo plures ecclesias per Italiam et alibi S. Zenonis [CXXIV] nomine dedicatas, festum ejus VI Idus Decem. celebrare cap. 4 videbimus. Porro hanc diem emortualem S. Antistitis non fuisse ostendemus § 3. Cum vero in transferendis festis Sanctorum ea cautio adhibita fuerit, ut impedito emortuali die, festum traduceretur in diem alium, quo vel translatio Sancti [Col. 0148C] corporis, vel dedicatio basilicae, vel ordinatio colebatur, ut eo paragrapho notabimus: etsi eo die VI Idus Decembris dedicatio ecclesiae S. Zenonis in nostris libris signetur; tamen ob ordinationem ejusdem potius, quam ob Ecclesiae dedicationem festum ejus aliis in Ecclesiis eidem diei fere adsignatum verisimillimum est, propterea quod ex Rabano et Wandelberto saeculi IX scriptoribus, nec non ex ms. Vaticano 3806 ejusdem saeculi, variis in locis ea dies celebris appareat jam inde a saeculo IX cum S. Zenonis basilica vix tum temporis dedicata fuerit. Quod si consideres Caesenae et Pistorii S. Zenonem ante nonum et octavum etiam saeculum magnum Patronum, vel titularem, uti vocant, electum eadem die cultum fuisse unico vel praecipuo festo, cujusmodi nunc quidem [Col. 0148D] ex immemorabili earum Ecclesiarum consuetudine peragitur: jam ergo ante nonum et octavum etiam saeculum ea dies celebris erat, non utique ob dedicationem quae posterius contigit, sed ob ordinationem quam proinde eo die apud Veronam quoque celebratam fuisse hoc argumento evidenter convincitur. His adde aliam observationem ex ipsis nostrae Ecclesiae libris, e quibus id ipsum confirmatur. Licet enim in Calendariis non nullis eo die notetur dedicatio ecclesiae S. Zenonis, in ipsis tamen Ecclesiasticis libris, et missa et officium de S. Zenone episcopo, non autem de dedicatione ecclesiae designantur et describuntur. De Missa satis attigimus diss. I, cap. 3, § 5, et luculentius patebit ex Admonitione ad monumenta [Col. 0149A] num. 5. Nunc ut de officio dicamus, in ms. Capitulari saeculi XIII, qui orationes, lectiones, et antiphonas de Sanctis per annum in Ecclesia Veronensi usitatas continet, et cum aliis mss. vetustioribus plane concinit, eaedem antiphonae, quae uti propriae S. Zenonis in tribus aliis libris ad Laudes dicendae adsignantur, describuntur dicendae etiam ad Horas, et describuntur quidem mense Decembri cum oratione Deus qui nos S. Zenonis episcopi item propria. Hinc autem colligere licet in Veronensi Ecclesia, cui ille codex publicis in officiis serviebat, mense quoque Decembri non missam solum, sed et officium de S. Zenone episcopo, non autem de dedicatione celebratum fuisse, adeo ut ordinatio S. Zenonis, non autem dedicatio basilicae VI Idus Decembris ab [Col. 0149B] ipsa Veronensi Ecclesia celebrata appareat; uti apud monachos Zenonianos distincte eo die celebratam loco laudato diss. I meminimus. Itaque cum dedicatio basilicae S. Zenonis, etsi eo die in aliquot mss. Calendariis notata, nullo tamen officio praecipuo celebrata probari apud Ecclesiam Veronensem possit; vel apud solos celebrabatur monachos duobus diebus post, seu (ut aliis in codicibus legitur) die sequenti, vel a Veronensi Ecclesia eo die sola commemoratione celebrabatur; et ad hanc commemorationem pertinere unice potest antiphona et responsorium, quae in Carpso notatur sic: In dedicatione S. Zenonis a et r de dedicatione. Quod si minus placeat, cum Carpsi rubrica pugnet cum alio rituali Ecclesiae Veronensis libro, nec cum Missis aliorum concordet, qui de uno [Col. 0149C] S. Zenone, non de dedicatione ecclesiae et officium et missam VI Idus Decembris praeferunt; Carpsi error apertus est, cujusmodi alii errores alibi in eodem libro notantur. Ex his autem si stet S. Zenonis ordinationem VI Id. Decembris celebratam et peractam fuisse, S. Zenonem hoc die an. 362 Juliani postremo ordinatum ex dictis diss. I, c. 3, § 5, palam omnino erit. Transeamus ad alia.

Hoc imperatore vita functo anno sequenti 363, cum Romanum imperium pervenisset ad eos, qui etsi idololatriam plane non sustulerunt, unam tamen Christianam religionem colebant, eidemque impense patrocinabantur; latus Zenoni aditus patuit, eamdem religionem Veronae palam excolendi, et cum pietate, tum doctrina in ea excolenda profecit mirum in modum. [Col. 0149D] Multi id temporis erant Pagani; inter Christianos autem Ariani non pauci propter eam persecutionem, quam Constantius Juliani praecessor in catholicos et muneribus et fraudibus et minis adeo impense promoverat Valente et Ursatio Arianis [CXXV] Episc. impellentibus, ut totum orbem concusserit, et hisce in regionibus corruperit Fortunatianum Aquileiensem, ac in Mediolanensem sedem intruserit Auxentium, qui non hanc solum Ecclesiam ad an. 374 per annos viginti occupavit, sed totius etiam Italiae fidem sua haeresi inficere ac discerpere studuit. S. Zeno Veronensi cathedrae insidens, frequentibus concionibus ac institutionibus Paganorum aeque ac Arianorum impietati sese objecit. Quam naviter atque feliciter [Col. 0150A] S. Episcopus laboraverit in gentibus, ex quibus etiam doctes facundia ac zelo ejus illectos ipsi concionanti interfuisse colligimus ex tract. 3 lib. I, adnot. 1, luculenter probat ingens ille hominum numerus, qui quot annis baptismate abluebantur. Tract. 33 et 42 lib. II, genere, aetate, sexu, conditione, et, ut additur tract. 38, natione diversi memorantur, qui, in paschalibus festis, sacris undis simul diluti sunt: cumque hi aliique tractatus diversis annis recitati id ipsum circiter repetant, magnam annis singulis baptizandorum fuisse frequentiam demonstrant: quod ad declarandum Episcopi ea in re procuranda laborem et diligentiam mirifice confert. Id ipsum etiam statuitur ex ea ecclesia, quam ab eodem Veronae aedificatam dicemus; licet enim per se satis esset [Col. 0150B] ampla et capax, tamen prae Christianorum, qui nimium multum excreverat, numero facta erat angusta, ut ipse prodit tract. 14 lib. I, num. 2. Itaque ea traditio, quam Anonymus Pipinianus litteris commisit, cum scripsit de Zenone:

Adversus Arianos porro frequentes sermones ex proposito habuit, ex quibus aliquot adhuc supersunt. Vide tractatum primum lib. I, et plures initio libri II. His autem concionibus non nullos illorum interfuisse palam est ex tractat. 77, et colligi etiam potest ex tractat. 1 lib. II, ac tract. 7 et 8 ejusdem libri. Quamquam vero quidam ex iisdem Arianis Veronae adhuc fuerint sub Syagrio Zenonis successore, cum invidiam ab Haereticis Indiciae virgini, quam S. Zeno consecraverat, post hujus obitum conflatam tradat Ambrosius epist. V, num. 1, ad eumdem Syagrium: tamen plerosque a Zenone ad fidem revocatos verisimillimum est, ut dici de isto possit, quod de S. Philastrio [Col. 0150D] testatur S. Gaudentius in sermone de ordinatione sui pag. 183: Vox Zenonis per gratiam Spiritus sancti large effluens, hanc Ecclesiam in fide Trinitatis adorandae fundavit, in vera spe et charitate perfecta constituit. Etenim sicut S. Philastrius septimus episcopus Brixianus, teste eodem Gaudentio in serm. de vita Philastrii, pag. 241: Non solum contra Gentiles et Judaeos, verum etiam contra haereses omnes, et maxime contra furentem eo tempore Arianam perfidiam pugnavit: ita S. Zeno octavus Veronensis episcopus ac Philastrio coaevus, non minus contra idololatriam, quam contra haereses ac praecipue Arianam acriter dimicavit. Ita hic Veronam erroribus purgasse, et ad [Col. 0151A] veram religionem perduxisse cognoscitur, quemadmodum Brixia sub idem tempus per Philastrium erroribus purgata et ad catholicam fidem traducta legitur.

Quod ne mirum videatur iis, qui Italiae praesertim urbes primis Ecclesiae saeculis Christo nomen dedisse opinantur, considerent quaeso (ne pluribus distrahamur) finitimas praesertim civitates Novocomum, Mutinam, Tridentum, idemque his invenient accidisse, quod Veronae ac Brixiae contigisse hactenus diximus. S. Felix Zenoni pene suppar Comensis primus episcopus (ut cognoscimus ex hymno de S. Abundio secundo ejusdem urbis episcopo [CXXVI] apud Ughel. t. V, pag. 258, et ex alio veteri hymno de S. Amantio tertio Comensi episcopo apud eumdem, pag. 259) , primus quoque fuit, qui Novocomi aedificavit ecclesias, ac primus item qui Christi fidem ibidem seminavit hominesque Christo lucratus est, ut ex epist. IV S. Ambrosii ad eumdem cognoscitur, ubi haec scripta leges n. 7: Multa messis Christi, inquit, sed pauci operarii, et difficile reperiuntur qui adjuvent . . . . . Certe in illo ordine Comensium jam plerique coeperunt credere magisterio tuo, et doctrina tua verbum Dei receperunt: sed qui dedit credentes, et adjutores dabit, etc., De S. Vigilio Tridentino praesule qui post Zenonem aliquamdiu vixit, nonne haec traduntur in Actis apud Bollandi socios tom. V Junii, pag. 165: Ubi totam civitatem catholice convertit, ecclesiam (quod ante nulla fuisset) infra muros civitatis Domino collocavit. Auctor Vitae S. Geminiani Mutinensis antistitis editae [Col. 0151C] ex ms. Veronensi tom. II, part. II, Rerum Italicarum, nonne haec de illo, qui Zenoni plane coaevus fuit, scripta reliquit, pag. 691: Sane ad Christi culturam toto mundo confluente, jam dicta civitas (Mutina) per apostolorum successores Domini fidem recipiens, vanam Idolorum respuit foeditatem, ac sanctorum praedicatione sacerdotum amissam diu coeli recipere coepit haereditatem. In quorum catalogo confessorum Beatissimum Geminianum . . . . . eadem, Domino jubente, suscepit civitas Mutinensium, temporibus Joviani Augusti totius Reipublicae Principis. A quo coelestis vitae pabulo recreata, sanctaeque purificationis fonte purgata, superfluam Idolorum servitutem reliquit, et suavi jugo Christi colla subegit. In quae verba animadvertens clarissimus editor, si alia simul aliarum urbium [Col. 0151D] exempla prospexisset, quibus id ipsum plane contigisse deprehenditur; profecto haec in praefationem non conjecisset, pag. 687: Quod est ad ejuratam a Mutinensibus gentilium superstitionem sub Joviano tantum Augusto (Geminiani episcopi opera), id nullo veritatis aut verisimilitudinis fulcro nititur atque ad fabulas amandandum. Si Vitae auctor sub Joviano tantum religionem Christianam a Mutinensibus per Geminianum primo susceptam prodidisset: jure quidem ab editore reprehenderetur. At non id ille innuit, imo per alios episcopos apostolorum successores fidem Mutinenses recepisse tradit: et solum sub Joviani imperium Geminiani laboribus idololatriam reliquisse eos narrat, quae res illud unice insinuat, Mutinam, [Col. 0152A] quae jamdiu ante susceperat in aliquibus paucis fidem, per hanc tempestatem, qua libera fuit Christianae professionis amplectendae facultas, Christo, eversis prorsus Idolis, pene totam (quod ante non contigerat) nomen dedisse; quae res eo minus reprehendenda est, quo magis ex aliis quamplurium civitatum Ecclesiis, quibus id ipsum obvenit, confirmatur. Caeterum fabulae in res id generis populari fama invectae et traditae, ad elevandam, non vero minuendam alicujus Ecclesiae antiquitatem et laudem pertinent: adeo ut quae remissius ac minus gloriose de aliqua Ecclesia feruntur, ea nullius popularis fabulae suspicionem ingerant, ratissimaque praeter caetera haberi debeant.

Caeterum Zenonem nostrum novam ecclesiam hac in urbe e fundamentis erexisse, primumque ea aperta Christianorum conventum magna cum celebritate prosecutum patet ex tract. 14 lib. I, et forte prima fuit in urbe ecclesia, quae eum in usum aedificata fuit, cum antea in privatis aedibus huic usui accommodatis, vel saltem extra urbis pomerium sacra peragerentur. Veronensium divitum liberalitas sese hoc in opere commendavit, quippe quod crebris et largis illorum praerogationibus referatur, num. 3. [Col. 0152C] Quamquam non hac solum, sed aliis quoque in occasionibus hi, episcopo praesertim impellente, liberales sese [CXXVII] praebuerunt, uti potissimum factum est in ea captivorum redemptione, quam ab ipso Zenone eximiis laudibus pro concione praedicatam videre poteris tract. 10, num. 5, lib. I.

Caeterum episcopus paupertatem profitebatur ex tract. 44 lib. II, ex quo etiam clerum illi fuisse patet; cujusdam enim rei testes appellat operarios qui mecum sunt, inquit. Hinc tract. 16 lib. I, num. 6, sacerdotes memorat, qui solemnibus divinis quiescentium animas Deo commendare solebant, et tract. 50 lib. II, mentionem facit ministrorum, qui epicopo inserviebant in sacris, nec non sacrarum ordinationum, quibus paschali tempore inferiores ministri [Col. 0152D] ad superiorem ordinem promovebantur; piis autem sacerdotibus per idem tempus mercedem praestitam affirmans, piorum sane sibi cooperantium sacerdotum industriam indicat sive in instituendis catechumenis, sive in poenitentibus praeparandis, cujus merces ipsum erat baptismum, et reconciliatio, quae paschali tempore solemni ritu peragebantur. In hanc quoque rem confert etiam locus S. Ambrosii ex epist. V, ad Syagrium Zenonis successorem, in qua cum Indiciam ab hoc benedictam sacerdotes invisisse tradantur, hoc sacerdotum Zenonis aevo ordinatorum non obscurum testimonium videtur. Horum quoque sacerdotum pudicitiam ac coelibatum ab Auctore laudari tract. 5 lib. I, num. 7, satis credibile est.

[Col. 0153A] Sed quis de clero in bonam disciplinam per Zenonem instituto dubitet, cum virginum quoque disciplinam ab eodem excultam ex eadem Ambrosii epistola manifestum sit? Ex ea nimirum palam colligitur Zenonis aetate Veronae non solum fuisse virgines, quae virginalis pudicitiae voto obstrictae post probationem velatae suis in domibus pudice versabantur, cujusmodi Indicia fuit, de qua plura diximus diss. I, cap. 3, § 3, sed virgines etiam fuisse, quae virginitatem professae communem in monasterio vitam degebant; accusata enim, ut Ambrosius narrat, per calumniam Indicia, criminatores ejus impositum crimen perinde divulgatum ferebant ex num. 19: Cucurrisse mulieres viles ad monasterium, jactasse partum virginis, et necem pignoris, de monasterio rumorem per populos [Col. 0153B] sparsum. Quamquam vero sub hujus quarti saeculi finem virginum monasteria in Occidente aliqua fuerint, ut ex aliis ejusdem Ambrosii locis colligitur; hoc tamen, quod Veronae a Zenone institutum fuisse videtur, primum esse omnium credimus, vel primum saltem inter illa, quorum memoria litteris prodita superest. Ex hoc porro tanto virginum Veronensium numero, quae partim in monasterio, partim privatis in domibus virginitatem colebant, Zenonis sermonum, quibus virginitas maxime commendabatur (uti nunc est tractatus 5 lib. I), fructum cognoscimus. Hunc eumdem antistitem inter eos accensendum opinamur Italiae episcopos a S. Augustino epist. XXII, num. 4, laudatos, qui cum agapes in subsidium pauperum, martyrumque cultum institutas, in crapulas [Col. 0153C] subinde et ebrietatem et luxuriam conversas animadvertissent, in eas perorarunt adeo feliciter, ut ex suis Ecclesiis totaque Italia illas excluserint, uti observavimus adnot. 18 in tract. 15 lib. I, ubi Auctor adversus illas invehitur, qui ut comessationibus et ebrietati impudicitiaeque frequentius indulgerent, martyres sibi fingebant, in quorum coemeteriis agapes agerent. Nec praetermittendum hoc loco videtur, quod tres XVI saeculi auctores prodiderunt, Paulus de Mildeburgo, episcopus Forosemproniensis in praefatione libri inscripti Paulina de recta paschae celebratione, editi an. 1513, nec non ejusdem operis lib. primo; Joannes Stoefflerus in Calendario Romano edito an. 1518, prop. 17, et ex his Onuphrius Pauvinius Antiquit. Veron. lib. IV, cap. 6. Hi nimirum [Col. 0153D] paschalem canonem a Zenone editum vel restitutum produnt; quo autem documento plane ignoramus: quin id inter fabulas referendum nihil ambigimus.

Non a Coronato solum, sed ab Anonymo etiam Pipiniano magna fuisse Zenoni in daemones potestas traditur:

Ut autem ad eum statum, quem diximus, ethnicis Arianisque obsistentibus, Veronensem Ecclesiam perduceret, aliquamdiu illam regere profecto debuit; ex iis autem, quae dissertatione I, c. 3, § 5, conjecimus, non improbabile quidem videtur eidem Ecclesiae praefuisse per annos XVIII, ab anno scilicet 362, usque ad annum circiter 380, quo in coelum translatus, laborum suorum praemio donatus fuit, ut Veronae ipsi, quam in Christiana religione aluerat, in patrocinium susceptae praesto esset; unde factum etiam est, ut illa beneficiorum non immemor ipsum mox [Col. 0154D] magnum Patronum sibi adscisceret atque deprecaretur. De anno nihil praeterea laborandum ducimus, adjiciendum nihil; nisi forte indicare quispiam aveat illorum recentiorum sententiam, qui nullo allato documento Zenonem mortuum prodidere an. 301, de quo plura in Admonitione ad monumenta num. 3. Diem vero obitus Coronatus Notarius antiquissimus omnium, qui de ejusdem morte fecerunt mentionem, nequaquam signat. Solum memorans percelebre miraculum, quo aqua [CXXIX] fluvii Athesis ad magnam altitudinem repente exundantis, apertam eccl. S. Zenonis portam ac fenestras non ingressa est, quod miraculum a S. Gregorio Magno descriptum lib. III Dialogorum, cap. 19, quinquennio ante acciderat, [Col. 0155A] nimirum an. 589, relatum autem eidem pontifici fuerat a Joanne Tribuno, qui cum Pronulpho Comite ipsi miraculo adfuerat, hoc, inquam, miraculum Coronatus commemorans, Auctoris obitum in eamdem hujus miraculi diem non obscure conjicit, inquiens num. 9: Dum die sancto natalis ipsius (Zenonis) . . . . . convenirent ad missarum solemnia, etc. Rabanus Maurus, qui sub medium nonum saeculum floruit, in Martyrologio per Canisium edito tom. II, part. II, novissimae editionis haec tradit: VI Idus decembris. In Civitate Verona Natale S. Zenonis martyris, quando aquae fluminis Athesis usque ad superiores tecti fenestras ecclesiae illius excreverunt, nec in eam intrare potuerunt, virtutem martyris ostendentes. At Paulus Diaconus Rabano antiquior, quippe qui Carolo Magno imperante [Col. 0155B] sub initium ejusdem saeculi scripsit, lib. III de Gestis Longobardorum, cap. 23, idem miraculum affigit sexto decimo Cal. Novembris: et quamquam in ms. Medoetiensi, ac in editione Lindebrogii legatur Cal. Novembris: omissas tamen fuisse numerales litteras XVI, quae in aliis mss. et editionibus cernuntur, palam est, idque ipsum confirmatur ex Landulfo in Additione ad Miscellam nuperrime editam tom. I Rerum Italicarum, pag. 181, qui Paulum Diaconum secutus, imo exscribens, XVI Cal. Novembris posuit. Verum haec dies, in qua Athesis miraculum contigit, S. Zenonis emortualis esse, ut Coronatus innuit, nullo modo potest; cum hanc diem Zenonis festam nulla documenta signent, quae caeteroquin dies alios Zenonis memoriae dedicatos ac festos commemorant. [Col. 0155C] Hinc quoque agnoscere licet, quae Coronato auctoritas tribuenda sit: nec mirum esse debet, si monachus Zenonianus, qui sanctum Episcopum pridie Idus Aprilis animam creatori suo reddidisse scripsit (Pag. 329 Hist. Diplom. Maffeii) , eumdem Athesis coerciti diem natalitium paulo post appellavit; id enim, perinde ac alia multa, eum ex Coronato sumpsisse exploratum est.

In multis Martyrologiis et Calendariis, nec non in Ecclesiis multis, quae Zenonis festum quotannis celebrant, huic festo adscripta est dies VI Id. Decembris. At non hac idcirco die ille obiisse credendus est, ut videtur significare Rabanus laudatus: is enim emortualem Zenonis diem in eodem Martyrologio notaverat pridie Idus Aprilis. Neque nova haec Rabani [Col. 0155D] repetitio; nam postquam Translationem S. Zenonis posuerat XII Kal. Junii, quo die caetera omnia monumenta illam consignant, aperto lapsu eamdem iterum signavit XII Kal. Augusti, quod festum omnibus etiam Veronensibus monumentis ignotum est. Universa porro Veronensis Ecclesiae documenta cum aliis aliorum auctorum et Ecclesiarum S. Zenonis mortem pridie Idus Aprilis constanter describunt, quae sane dies uti emortualis Protectoris nostri nunc quoque a nostra Ecclesia celebratur. Die autem VI Idus Decembris in plerisque antiquis Veronensibus manuscriptis et in parvo Martyrologio (quod Franciscus Maria Florentinius ex ms. Lucensi Hieronymiano Martyrologio subjectum publici juris fecit) adnotatur dedicatio [Col. 0156A] ecclesiae S. Zenonis: in paucis autem S. Zenonis dedicatio, vel Consecratio S. Zenonis; et solum in Zenoniani monasterii monumentis, quae decimum quartum saeculum non excedunt, ea die signatur ordinatio S. Zenonis, et duobus diebus post dedicatio ecclesiae S. Zenonis: de quo plura dissertatione I, cap. 3, §. 5. Difficultatem itaque nullam ingerant Ecclesiae, quae hac die VI Id. Decembris Zenonis festum peragunt. Cum enim dies XII Aprilis in Quadragesimam vel Paschalia festa saepissime incidat, quibus diebus sanctorum natalitia olim non celebrabantur; haec transferri consueverunt in alium diem, qui scilicet propria in Ecclesia vel translationi, vel ordinationi, vel dedicationi ecclesiae ipsius esset adsignatus. Sic quidem Radulfo teste de Observ. can. cap. [Col. 0156B] XVI: Solemnitas S. Gregorii olim in diem, qua fuerat ordinatus, solebat transferri. Id ipsum confirmatur tum ab auctore Vitae S. Rudperti episcopi Salisburgensis, scriptae saeculo XII, tum ex auctore capitis XXIV, quod adjectum fuit libello de Donationibus ejusdem Ecclesiae: utrique enim loquentes de festa die ipsiusmet S. Rudperti, qui e vivis excesserat VI Cal. Aprilis, eam a S. Virgilio institutam monent pro dioecesi quidem die VIII Calendarum Octob. in [CXXX] quo Rudperti corpus ipse transtulerat, in urbe autem die VII Calendarum ejusdem mensis, cum octava Calendarum dies occupata esset festo dedicationis ecclesiae, in qua ejus sancti corpus quiescit; et transducti hujusce festi extra obitus diem hanc adsignant causam, quod haec dies propter officia Quadragesimae vel [Col. 0156C] ipsius Paschae raro, sicuti dignum est, contigisset celebrari: verba sunt Auctoris vitae, qui dein addit: Etiam congruum ac religiosum est, ut quidquid alia observatio illius celebrationis diebus dormitionis illius ob reverentiam quadragesimalis officii, vel paschalis observantiam gaudii ademit, qui auctor Sedis et apostolus exstitit religionis, hic saltem in domo requiei suae illa adsumpta die translationis suppleatur. Tandem ut exemplum intimum et aequale omnino proferamus, S. Proculus quartus Veronensis episcopus, eadem concurrentis Quadragesimae vel Paschatis causa in multis aliarum Ecclesiarum Martyrologiis et Calendariis, sicut et in Romano; nec non Venetiis, ubi ipsius nomine dicata exstat ecclesia, signatus legitur V Id. Decembris, cum in antiquis monumentis X Kal. Aprilis [Col. 0156D] notetur Depositio S. Proculi Confessoris, quinto autem Idus Decembris Dedicatio ecclesiae S. Proculi. et eadem plane de causa (ut id etiam addamus) festum S. Ambrosii, qui obiit pridie Nonas Aprilis, ubique praeter Mediolanensem Ecclesiam celebratur VII Idus Decembris, in quem ejusdem ordinatio incidit. Hinc ergo praeclarum et verissimum illud Cardinalis Baronii monitum in adnotationibus ad Martyrologium die 18 Martii: Nec mirum, si quod saepe accidit, alio die in Romano Martyrologio, alio vero alibi de eodem agitur Sancto, siquidem alicubi translatio, vel ejus ecclesiae dedicatio, vel, quod de Episcopis accidit, ordinatio celebratur. Hoc igitur exterarum Ecclesiarum ritu S. Zenonis natale celebrantium die 8 Decembris [Col. 0157A] nihil impediente, eum die XII Aprilis vita functum, ut omnia Veronensis Ecclesiae monumenta cultusque annis singulis referri solitus testantur, nihil est dubitandum. Nunc ad illud caput accedendum est, in quo de mortis genere quaeritur, num scilicet S. Zeno Martyr, an confessor obierit; quod cum longiorem disputationem postulet, distincto capite, digerendum est.

In primis quae pro martyrio sunt, monumenta considerentur. S. Gregorius Magnus omnium testium antiquissimus, S. Zenonem martyrem bis appellat [Col. 0157D] lib. III Dialogorum, c. 19, ubi indicatum Athesis exundantis, et ad januam ecclesiae S. Zenonis apertam stantis miraculum describit. Primo his verbis: Apud Veronensem urbem fluvius Athesis excrescens ad B. Zenonis martyris atque pontificis ecclesiam venit. Deinde: Stans autem ante januam, ad ostendendum cunctis meritum martyris, et aqua erat, etc. Haec omnium tum editorum, cum mss. est lectio; inter codices autem memorandus praesertim pervetustus ille nostrae bibliothecae Capitularis, in quo martyris nomen palam legitur. Cum S. Gregorio neque ob antiquitatem, neque ob auctoritatem conferendus est Coronatus Notarius, qui aliis in rebus non nulla falsa et incredibilia inseruit: ejusque testimonium, quo Zenonem [Col. 0158A] non solum non appellat martyrem, sed in pace receptum (quae formula confessorum mortem significare solet) testatur, nihil contra Gregorium potest; ac proinde nihilum pariter valent, quae ex simili locutione sive Monachi Zenoniani, sive Petri de Natalibus, sive aliorum, qui a Coronato palam sumpserunt, colligi et obtrudi possent.

Paulus Diaconus, qui ineunte IX saeculo scripsit, idem Athesis miraculum describens lib. III de Gestis Longobardorum, cap. 23, S. Gregorii Magni auctoritatem, quam allegat, secutus, S. Zenonem martyrem pariter vocat: et similiter Joannes Diaconus in Vita ejusdem Gregorii, post medium nonum saeculum exarata, lib. I, num. 35, totidem Gregorii verbis S. Zenonem martyrem atque pontificem nominat. Rabanus [Col. 0158B] in Martyrologio quater Zenonis meminit, quaterque martyris nomine eumdem nuncupat. Wandelbertus in Martyrologio Metrico scripto an. 842, quod integrum editum est tom. II Spicilegii Acheriani, die 8 Decembris Zenonem nostrum appellans, martyrem vocat. Eodem saeculo Notkerius in Martyrologio per Canisium promulgato tom. II Antiq. Lect., part. III, novissimae editionis, tum pridie Idus Aprilis, tum XI Cal. Junii S. Zenonis mentionem faciens, ei martyris titulum semper apponit. Usuardus ex ms. S. Germani martyrem pariter vocat, in quo tamen Bollandistae non levibus argumentis repugnant. Cum enim contendunt illum ms. non esse ipsum autographum, uti vulgo traditur, Usuardi librum; tum vero ex alio vetustiori codice additiones ms. Sangermanensi ab [Col. 0158C] aliis insertas volunt, et inter has S. Zenonis nomen nec non Martyris titulum Zenoni appositum recensent, putantque Usuardum hujus sancti nullam mentionem fecisse, sicuti nullam faciunt nec Florus, nec genuinus Ado a Rosweido editus tom. XVI Bibliothecae Patrum, nec authenticum Bedae Martyrologium ab iisdem Bollandistis vulgatum, id quod confirmatur ex antiquo Capituli Veronensis codice idem Bedae Martyrologium continente, in quo secunda manu S. Zenonis nomen additum liquet. Martyris tamen nomen legitur apud auctorem Martyrologii, quod Bedae vulgo tribuitur, et die 8 Decembris in additionibus ad Martyrologium Adonis, et in plerisque codicibus, qui auctum et interpolatum praeferunt Usuardi Martyrologium. In Calendario coenobii Cassinensis edito [Col. 0158D] tom. 7 Rerum Italicarum pag. 936, mense Aprili, Zeno martyrio coronatus dicitur, et similiter in alio Calendario, quod praemittitur Sacramentario Gregoriano ms. saeculi IX, inter Vatican. num. 3806, eodem mense legitur Sancti Zenonis martyris.

Hactenus constitutis magna opponi solet objectio, quae maximam praeter caeteras vim habere videtur. Dicitur ergo Veronensis Ecclesia, quae de sui Patroni ac episcopi martyrio (si quidem martyr obiisset) prae omnibus rescire debuit, eum confessorem semper appellasse, non martyrem, et uti confessorem in officiis atque in missis coluit ad Aloysium [CXXXII] Lippomanum episcopum usque, qui circa medium saeculum XVI, veteri ritu commutato, officia et missas de martyre [Col. 0159A] celebrandas primus instituit: eidemque veteri ritui sese conformantes aliquot externae quoque Ecclesiae cap. 4, § 2 et 3, indicandae, quae diem S. Zenonis festum singulis annis ex antiqua disciplina concelebrant, confessoris, non vero martyris officia et missas id quoque temporis peragunt. At huic objectioni ductae ex Veronensis praesertim Ecclesiae ritu quem alias Ecclesias subsecutas apparet, facilis responsio est. Nam praeter quam quod in Carpso ms. Veronensis Ecclesiae nunc nuper memorando antiphonae ad Introitum, Offertorium, et Communionem pro festo S. Zenonis in missa recitandae, eae indicantur, quae vel nunc in missis martyrum Paschali tempore dici solent, et similiter in Lectionario S. Euphemiae laudato in scholiis a Baptista Peretto, pro [Col. 0159B] die translationis S. Zenonis adsignatur Evangelium Ego sum vitis vera, quod hodie pariter in iisdem missis Paschalibus martyrum recitamus, in eamdemque rem ex alio ms. Missali monasterii S. Zenonis discimus, idem Evangelium lectum fuisse, cum quaepiam ejusdem Sancti festivitas in Paschale tempus incidisset: praeter haec, inquam, nostra Veronensis Ecclesia eum antiquum tenuisse ritum videtur, quem Micrologus notavit in libro de Ecclesiasticis observationibus cap. 45, testimonium indicante Baptista Peretto in iisdem Scholiis ad Vitam S. Zenonis, legitur autem tom. XVIII Bibliothecae Patrum, pag. 485: Nota autem, inquit, S. Gregorium papam primum in Graduali libro de his martyribus (Romanis Pontificibus) sicut de confessoribus Pontificalia instituisse officia, [Col. 0159C] ut de S. Marcello Antiph. Statuit, et de S. Felice Antiph. Sacerdotes, et hoc utique satis congrue propter excellentiam dignitatis Apostolicae. Hoc etiam attendendo majores nostri de iisdem sanctis confessorum officia ad cursum diei et noctis leguntur observasse: quae et Pontificis dignitatem eodem modo insinuant, nec tamen in aliquo eorum martyrio praejudicant. Idem de S. Apollinare observandum esse Gradualis liber demonstrat. Hactenus Micrologus. Equidem hunc ritum in hac praesertim Veronensi Ecclesia viguisse illud demonstrat, quod in antiquis ejusdem Ecclesiae ritualibus libris Episcopi, etsi martyres, confessores tamen nominantur; et officium de confessoribus recitandum innuitur. Ut autem omittamus pauca eorum, qui ibidem recensentur, Romanorum Pontificum nomina [Col. 0159D] quorum martyrium certis documentis non probatur, eos tantum episcopos commemorabimus, quos fuisse martyres exploratum est; et ne singulos hujus Ecclesiae rituales libros percurramus, satis erit ms. illum considerare Carpsum appellatum, qui post praefationem Auctoris a Scipione Maffeio editam in Addendis postremae partis Veronae Illustratae, Calendarium exhibet, notatque subinde officiorum hac in Ecclesia celebrandorum ritum, nec non antiphonarum, responsoriorum, psalmorum initia, quae cuique officio conveniunt. Hoc Carpsum a Stephano presbytero et cantore ejusdem Ecclesiae scriptum fuit ante medium saeculum XII, cum in Calendario quinque hae chronicae adnotationes alia manu in margine adjectae legantur [Col. 0160A] inter dies VIII, VII et VI Cal. Julii: Heic emergitur Oprandus Archipresbyter MCLXVI.

• VI. Id. Augusti Θ Beatrix MCLXXI.
• V. Id. Octobris Nat. S. Placidiae V. et in margine Institutio . . . . . MCLXXV.
• IV. Id. Aprilis electio Adriani Archipresbyteri MCLXXXVI.
• VII. Id. Junii consecratio Adriani Archipresbyteri in presbyterum MCLXXXVI.

In hujus ergo Carpsi Calendario haec in rem nostram scribuntur:

• IV. Nonas Febr. Sancti Blasii conf.
• VIII. Cal. Maji S. Adalberti conf.
• Non. Junii S. Bonifacii Epi. et conf.
• VI. Cal. Julii. Nat. Ss. Joannis et Pauli m. et [Col. 0160B] S. Vigilii conf.

[CXXXIII] Hi itaque omnes certissimi martyres, ut aliunde supponimus, in ipsius Carpsi Calendario confessores vocantur. Porro licet in eo Calendario legatur: VIII. Idus Augusti Natale Sixti, Felicissimi, et Agapiti martyrum; tamen in Carpso S. Sixti officium notatur de Confessore Pontifice, aliorum autem duorum antiphonae de Martyribus. Itaque apud Veronensem Ecclesiam is ritus obtinuisse apparet, ut confessores dicerentur, qui caeteroqui veri sunt martyres, et de iisdem non uti martyribus, sed uti confessoribus officia celebrarentur. Ex ipso Ughellio, pag. 781, Veronensem inscriptionem referente id ipsum eruditi suspicari et conjicere poterant: in illa enim, quae temporibus Andreae Patriarchae Aquileiensis, id est [Col. 0160C] saeculo IX, in templo olim S. Gregorii, nunc autem vulgo S. Helenae in dedicationis monumentum erecta adhuc cernitur, inter Sanctorum, quae ibidem continentur, reliquias hae recensentur S. Vigilii confes., S. Proculi confes., S. Zenonis confes. ubi non tam S. Zenonem cum Proculo, quam S. Vigilium utique Tridentinum episcopum, qui indubie martyr occubuit, confessores peraeque appellatos vides, quam appellationem officiorum ac missarum ritus sequebatur. Ex hoc porro Veronensis Ecclesiae ritu illud dimanasse videtur, ut S. Zeno in aliis quoque ejusdem Ecclesiae monumentis confessor inscribatur, non martyr; ut ne tamen id ad martyrium inficiandum traduci possit.

Etsi vero in plerisque monumentis Veronensibus unus confessoris titulus eidem vindicetur; tamen [Col. 0160D] quaedam non desunt, in quibus martyr diserte asseritur. Henricus imperator, in privilegio quod an. 1055 abbati monasterii S. Zenonis concessum fuit, pag. 763 tom. V Italiae Sacrae Ughellii, bis martyrem illum vocat: et in alio privilegio, quod rogante Vitali episcopo Vicetino Beringarius eidem S. Zenonis monasterio tradidit an. 901, quamquam bis appelletur confessor, tamen et martyr semel nominatur. Vide Ughellium in Vicetinis episcopis tom. V, pag. 1031. Anonymus Pipinianus, qui de Veronae laudibus Rhythmum lucubravit, peritus quidem ejus Veronensis ritus, quem diximus, nonne adhuc S. Zenonem et confessorem et martyrem simul affirmandum putavit?

Neque opponatur S. Zenonem martyrio coronari non potuisse, si post Juliani imperium vixit, ut dissert. 1 ostendimus. Etsi enim post Julianum nullas in Italia adversus Christianos persecutiones fuisse conceditur, de quo satis eadem dissert., cap. 2, § ultimo; adhuc nihilominus S. Zeno occidi potuit in aliquo Paganorum, quibus sese imperterrite objecit, tumultu, quemadmodum simili de causa non multos post annos in finitimis Tridentinis vallibus gloriosam pro Christo mortem oppetierunt tres sancti [Col. 0161B] martyres Anaunenses, et subinde S. Vigilius episcopus: vel tot tantasque pro fide propaganda persecutiones potuit obire et pati, quot quantasque passus fuit coaevus Brixiae episcopus sanctus Philastrius, de quo haec litteris prodidit successor ejus S. Gaudentius in sermone de vita S. Philasirii pag. 241 et 242: Contra gentiles atque Judaeos . . . et maxime . . . Arianam perfidiam tanto vigore pugnavit, ut etiam verberibus subderetur, et in corpore suo stigmata Domini nostri Jesu Christi portaret. In hanc sententiam Joannes Veronensis Ecclesiae presbyter mansionarius in Imperiali Historia manuscripta haec de Zenone scribit: Post multa supplicia quievit in Christo II Idus Aprilis. Licet enim mortem in illis persecutionibus atque suppliciis non obierit, nihil tamen id refert, quominus [Col. 0161C] martyr appelletur, unde martyres a S. Cypriano appellantur et illi confessores, qui multa pro Christo passi nondum in suppliciis excesserant, et martyr aeque confessor vocatur a S. Paulino Felix Nolanus, et martyres item praedicantur, ac officio martyris coluntur idem S. Felix Nolanus, S. Euseb. Vercel. atque alii, qui caeteroquin quaedam solum pro fide passi, in pace mortui deinceps [CXXXIV] sunt. Itaque cum Aloysius Lippomanus an 1554 (Peretto teste in Latinis scholiis ad vitam S. Zenonis) universo clero Veronensis dioecesis praecepit, ut de uno martyre pontifice officium celebraretur, quod antea de uno confessore pontifice celebratum fuerat, haud reprehendendus est, neque iis succensendum Ecclesiis, quae ut ad Veronensis exemplum sese conformarent, hunc [Col. 0161D] eumdem ritum subinde arripuisse satis credibile nobis est, de quibus capite quarto dicemus. Haec sunt, quaecumque pro martyrii Zenoniani sententia colligere potuimus, et haec quidem majori, qua per nos licuit vi, proposita atque inculcata, lector, vides, ut ne quid roboris huic parti, quam Veronensis Ecclesia nunc sequitur, decerperetur. Nunc de iis, quae pro contraria sententia suppetunt.

Antiquissimus omnium, qui Zenonis meminerunt, testis est S. Ambrosius archiepiscopus Mediolanensis, auctor cum pluribus nominibus accuratissimus et maximae fidei, tum vero Zenoni suppar, quem [Col. 0162A] proinde Zenonis non latuisset martyrium, siquidem is, ipso jam episcopo, pro Christiana fide gloriosam mortem oppetiisset. Ambrosius ergo delata ad se Indiciae Virginis a S. Zenone olim probatae ac benedictae causa, cum pro illa multa scripsit ad Syagrium Zenonis successorem, tum vero hujus sancti, qui illam approbaverat, judicium proferens, martyris titulum, qui ad auctoritatem contulisset plurimum, procul dubio non omisisset. At Zenonem sanctae memoriae episcopum unice appellat, non martyrem, inquiens: Tu autem sine alicujus fratris consilio hoc judicium praejudicium feceris, ut puellam, Zenonis sanctae memoriae judicio probatam ejusque, sanctificatam benedictione, post tot annos sine auctore criminationis, sine accusatore, sine professore delationis, in periculum reatus [Col. 0162B] deducendam arbitrarere. Itaque nihil de martyrio ejus Ambrosium cognovisse palam videtur: et si Ambrosius nihil de illo rescivit, jam Zenonem non martyrio, sed naturali morte in pace functum probabilissimum est, nisi quo paris aetatis atque auctoritatis documento Ambrosii testimonium elidatur. Prae hoc autem Ambrosii testimonio sequior nimis est S. Gregorii Magni, quae pro martyrio antiquior suppetit, auctoritas. Is enim qui duobus post saeculis vixit, cum Athesis miraculum recitans, martyrem illum appellavit, fieri potuit ut memoria lapsus eum martyrem dictum crediderit, quem Joannes, a quo de miraculo fuerat instructus, simplicem episcopum et confessorem pronuntiaverat: nisi forte ipse Joannes eo in titulo lapsus probabilius credatur. In S. Gregorio [Col. 0162C] quidem defectus id generis sine exemplo non sunt: nam Molano animadvertente in secunda Usuardi editione, S. Juvenalis Narniensis episcopus, cujus festa dies V Nonas Maii in Romano martyrologio signatur, martyr dicitur lib. IV, cap. 12, a S. Gregorio, cum merus confessor fuerit. Aliud nos exemplum adserimus ex epistola olim 73 lib. IX, nunc 62 l. VI, ubi idem pontifex beatissimum martyrem vocat S. Leucium episcopum Brundusinum, qui in laudato Martyrologio nec non in Calendario ms. Bibliothecae Casanatensis scripto ineunte saeculo IX, ad monasterium quoddam Beneventanum olim pertinente, III Idus Januarii episcopus et confessor nominatur, atque uti confessor quidem in ipsa ejus Ecclesia Brundusina nunc quoque temporis colitur. Verum [Col. 0162D] quidem est Leontium in editionibus post Romanam illum appellari, non Leucium: at cum ejus corpus Brundusii requiescens ibidem tradatur, Brundusina autem urbs nullum cujusquam sancti Leontii corpus apud se requiescens umquam agnoverit, ut illud S. Leucii episcopi olim habuit, antequam Beneventum transferretur: melior videtur lectio priorum Gregorii editionum, quae cum quinque mss. in Benedictina allegatis Leucium praeferunt. Ex his autem duobus S. Pontificis lapsibus in martyris titulo Confessoribus tributo; haud temere similis lapsus suspicio exoritur, cum idem S. Pontifex Zenonem martyrem scripsit, quem S. Ambrosius martyrem non agnovit. Coronati Notarii Vita cum pluribus improbabilibus, [Col. 0163A] quae alibi consideravimus, adjunctis scateat, [CXXXV] levissimae quidem est fidei; at negari illud non potest, quod cum ille de Zenone affirmavit receptus est in pace, inter tot improbabilia, quae ad exaggerandam S. Episcopi gloriam ex ipsa populari fama congessit, nihil de martyrio ejusdem audierat, nihilque id temporis, septimo scilicet vel octavo saeculo, non multo post S. Gregorii obitum, hac ipsa in Veronensi Ecclesia de eodem ferebatur. Adde quod Coronati Vitae, quae in perantiquo Remensi Codice legitur, ubi exponitur miraculum Athesis, inserta apparent ipsa S. Gregorii verba, ut in adnotatione 10 ad eamdem Vitam dicemus: et in his pro eo quod apud S. Gregorium scribitur ad ostendendum meritum martyris, ibidem positum fuit ad ostendendum meritum [Col. 0163B] confessoris; unde suspicio est Veronensem, quicumque fuerit, qui eam additionem in ms. illo olim Veronensi, nunc autem Remensi apposuit, ex Gregorii verbis martyrem in confessorem correxisse, sanctumque Pontificem in eo lapsum putasse, quod S. Zeno Veronae confessor haberetur, non martyr: qua eadem de causa monachus Zenonianus Gregorium appellans, ejusque verba recitans, martyris nomine praetermisso Sancti supposuit scribens, ad ostendendum meritum Sancti, vel, ut in ms. lectionario Brixiano legitur, cujus mentionem facit Maffeius noster in praefatione ad Monachum Zenonianum, pag. 317 Hist. diplom., ad ostendendum meritum confessoris: nisi forte hoc ms. lectionarium Brixianum ipsam Coronati Vitam ex simili exemplo Remensi sumptam [Col. 0163C] contineat, uti sane illam continet lectionarium aliud ms. Ecclesiae Tridentinae, quod eamdem additionem et formulam Gregorii verbis praefert. Si porro ex his probabile sit S. Gregorium, dum Zenonem appellavit martyrem, unius nominis errore defecisse, nihil prosunt Pauli Diaconi, Joannis item Diaconi, Rabani Mauri, Notkerii testimonia, quippe quos ex S. Gregorii Dialogis sicuti miraculum Athesis, quod memorant, ita et martyris titulum, quem Zenoni affigunt, derivasse manifestum est. Eadem ratione cadunt etiam caeteri posteriores, Wandelbertus, Usuardus, aut potius Usuardi additamentorum et Adonis auctores, et alii, qui adferri solent, quos vel ex S. Gregorio, vel ex aliis Gregorii asseclis profecisse satis credibile est. Duos tantum codices praecipua [Col. 0163D] consideratione dignos in confirmationem adferre libet, Vaticanum 3806, superiori paragrapho allegatum, et alium Veronensem monasterii S. Spiritus. Vaticanus, qui Aprili mense S. Zenonis martyris in Calendario meminit, eodem mense in Sacramentario nihil ponit, et solum mense Decembri, in quo Calendarium de eodem Sancto nihil notat, ipsius Missam exhibet, eamdem quae in nostris codicibus legitur, et in ea ille confessor pontifex unice dicitur, ut ex tertia missa videre poteris. Haec non aliunde videntur profecta, quam quod martyris nomen mense Aprili in Calendario insertum, e S. Gregorio vel ex alio ejus exscriptore sumptum fuit; missa autem derivavit e Veronensi fonte, cui id nomen ignoratum [Col. 0164A] mox videbimus. Simili plane ratione in ms. Martyrologio monasterii Veronensis S. Spiritus, mense Aprili brevis martyrii S. Zenonis descriptio fit in Martyrologiorum formam iisdem fere verbis, quae in vulgato Usuardo leguntur, martyriique testimonium e S. Gregorii auctoritate ab aliis Martyrologiorum scriptoribus excepta deduxerunt; at subinde in duobus aliis festis S. Zenonis mense Maio et Decembri, quae ex solis Veronensibus libris notata sunt, ille confessor pontifex solummodo appellatur.

Argumentum, quod ex antiquo Veronensis Ecclesiae ritu ducebatur, ut S. Zeno, cujus festa dies ad Lippomanum usque confessoris, non martyris officio ac missa celebrabatur, et celebratur adhuc ex antiqua consuetudine apud plures externas Ecclesias, [Col. 0164B] uti c. 4 videbimus, hoc, inquam, argumentum ex Veronensis praesertim Ecclesiae ritu ductum, etsi ad martyrium a Zenone adjudicandum non tanti est, quanti illud plures cum Henschenio fecerunt et faciunt, quod superiori paragrapho latius ostendimus: certe tamen quae ibidem attulimus in medium, non sunt ejusmodi, ut, cum aliquot certi martyres hac in Ecclesia confessorum ritu culti fuerint, martyr etiam convincatur S. Zeno, nisi aliunde probetur. Negari quidem non potest antiphonas missae S. Zenonis pro paschali tempore in Carpso indicatas, nec non Evangelium ejusdem temporis duobus aliis in codicibus descriptum ejusmodi esse, quae per id tempus de martyribus dici solent: at ea [CXXXVI] antiquis temporibus paschalis quidem temporis, non tamen [Col. 0164C] martyrum propria fuisse videntur. Enim vero in antiquis Missarum libris a venerabili Cardin. Thomasio editis haec rubrica, In communi unius martyris, vel confessoris apposita legitur tum in Antiphonario, pag. 281, tum in Lectionario, pag. 80, tum in Capitulare Evangeliorum, pag. 217, et id ipsum quoque notatur. in Responsoriale et Antiphonario pro officio temporis paschalis, pag. 314, et pro officio communi, pag. 361, adeo ut quod ex id generis antiphonis et Evangeliis eruitur argumentum, ad statuendum cultum martyris potius, quam confessoris traduci non possit. Illud autem, quod ex missis certum elicere possumus cultus testimonium, sunt orationes, vel gradale responsorium, siquidem proprium Sancti nomen praeferat; ibi enim martyris vel confessoris [Col. 0164D] titulus nomini proprio additus, utrum confessor an martyr habitus fuerit, tute indicabit. Omnes vero orationes, quas in sex mss. Veronensis Ecclesiae libris, et in omnibus quidem S. Zenonis missis inferius describendis legere licet, unum confessoris pontificis, non autem martyris titulum constanter ingerunt; et responsorium gradale subjectum epistolae ipso in Carpso designatum, non alio titulo eumdem sanctum appellat: Sancte confessor Zeno, etc. Quis ergo ex antiphonis et Evangelio, quae pro martyre vel confessore olim communia fuisse deprehenduntur, contra expressum orationum testimonium pro martyrio statuendo arguere velit? Imo hinc potius confirmare licet, eas antiphonas et Evangelium [Col. 0165A] paschalis missae S. Zenonis, quae martyrum propriae nunc habentur, confessoribus etiam communia olim fuisse, cum praesertim idem Carpsum et alii rituales libri officium etiam paschale S. Zenonis totum de confessore pontifice recitandum exhibeant, quod non fecissent profecto, si paschalis missa, quae cum officio concordare debebat, martyris propria judicata fuisset. Hinc porro quod oppositum superiori paragrapho fuit ex Micrologo scribente officia Romanorum pontificum caeteroquin martyrum propter excellentiam dignitatis Apostolicae peracta fuisse de confessoribus, inane prorsus cognoscitur: illi enim martyres explorate dicebantur in orationibus, ac praeterea de iisdem, uti ipse Micrologus eodem loco [Col. 0165B] notat, in officio hymnus, invitatorium, versus Gloria et honore, Posuisti eum, Domine, magna est ejus cantantur ut de martyribus; cum e contra in S. Zenonis officio inter monumenta referendo, hymnus ipse, invitatorium, versus, omnia denique de confessore dicerentur. Equidem illi pontifices, qui certi sunt martyres, in orationibus quoque Sacramentariorum nostrae Veronensis Ecclesiae martyres nominantur, et martyr, non autem confessor inter caeteros vocatur S. Sixtus in orationibus, quae leguntur sane distinctae ab illis SS. Felicissimi et Agapiti martyrum, perinde ac Carpsum distinctas ipsorum antiphonas posuit. Similiter etiam S. Blasius, qui confessor dicitur non tam in Calendario Carpsi, quam in alio alterius libri Sacramentorum saeculi XII, [Col. 0165C] praeter quam quod in aliis Calendariis mss. martyr inscribitur, in orationibus certe omnium librorum martyris appellatione constanter donatur. De caeteris autem tribus martyribus Adalberto, Bonifacio, Vigilio, quos confessoribus accenset Calendarium Carpsi, Vigilium autem inscriptio in S. Helenae, rationem adferre nullam possumus, utrum in orationibus martyres dicerentur necne, cum in tribus memoratis Sacramentorum libris nullibi memorentur. Neque illud praetermittendum, quod in Carpso, unde totum argumentum pendet, aliquot errores occurrant, qui fidem ejus non nihil extenuant. Unum in rem praesentem commodum exempli gratia proponamus. In praemisso Calendario: XV Cal. Augusti Nat. S. Mamae et Filastri m.; et in ipso Carpso: In [Col. 0165D] Nat. Sanctorum Mamae et Filastri a. et ps. et R. et totum officium de pluribus martyribus. In his mirum profecto accidere debet, S. Philastrium, qui et Brixiae et ubique semper confessoris cultu prosecutus fuit, et confessor item appellatur a S. Gaudentio, qui eidem successit, et a Ramperto etiam Brixiano Antistite, nec non in inscriptione nuper memorata Veronensis Ecclesiae in S. Helenae, ubi legitur S. Philastrii confess., hunc eumdem, inquam, S. Philastrium inter martyres nihilominus recenseri in Carpso, et in eo quidem Carpso, qui non nullos pontifices certo martyres confessorum nomine designat. Id ab errore purgari posse [CXXXVII] nemo dixerit. In hac autem parte si Carpsi auctor erravit, quis in aliis [Col. 0166A] errare similiter potuisse non statim intelligat? Sed transeamus ad alia.

Duo documenta Veronensis Ecclesiae superiori paragrapho allegata pro martyrii titulo quis cum aliis quam pluribus contrariis comparet? His iisdem, quae contrariam ejusdem Ecclesiae traditionem luculentissime videntur statuere, infirmari quoque seu potius elidi videtur Anonymi Pipiniani et Guillelmi Pastrengi scriptorum licet Veronensium auctoritas, quos in appellatione martyris unum S. Gregorium secutos credibile est. Quin Anonymus Pipinianus cum S. Zenonem martyrem una et confessorem appellet, vel ex hoc apparet, eum inscium, martyrne, an confessor S. Zeno fuerit, utrique, quae ferebatur, appellationi, ne erraret, voluisse satisfacere, et idcirco martyris titulum [Col. 0166B] a S. Gregorio ita sumpsisse, ut confessoris tamen nomen ex antiqua totque testimoniis firmata suae Ecclesiae traditione praetermittendum nequaquam putaret; qua eadem de causa accidisse quispiam existimet, ut tum in ms. Medoetiensi Pauli Diaconi tom. I Rerum Italic. pag. 447, tum in uno e duobus objectis documentis utrumque nomen pariter jungatur. Monumenta autem Veronensis Ecclesiae, quae cum unum confessoris titulum praeferant, traditionis Ecclesiae ejusdem testes exsistunt, plura suppetunt apud Ughellium tom. V Italiae sacrae a pag. 705, et alia non pauca, quae ex archiviis addi possent: quibus omnibus antiquitate praestat charta anno 769, in vico Campelione Mediolanensis dioecesis scripta, et edita a marchione Maffeio inter monumenta, quae ipsi in Veronensi [Col. 0166C] historia illustranda usui fuerunt part. I, pag. 375; in hac autem memoratur Basilica beatissimi et confessoris Christi Zenonis. His adde inscriptiones. Praeter illam in S. Helenae superius allegatam idem Scipio Maffeius aliam publici juris fecit tom. II Veronae Illustr. pag. 515, quae anno 1123, in ipso S. Zenonis monasterio collocata confessorem Zenonem solummodo nominat. Aliam addere licet in ecclesia Montis Aurei dioecesis Veronensis sitam, quam nondum hactenus editam, et a P. Josepho Blanchinio olim diligenter exscriptam hic appingendam putamus. [Col. 0166D] ▩ [Inscriptio] id est: Anno Domini 1060, indictione 13, consecrata est haec ecclesia, 16 Cal. Septembris, ad honorem Sanctae Crucis et S. Michaelis, et Sanctorum martyrum Castorii et Victoris, et Sanctorum Confessorum Martini, Zenonis, et Remigii a Teopaldo Veronensi episcopo. Praeterea in lectionibus, quae ante Lippomanum in S. Zenonis festo lectae fuerunt, nulla martyrii occurrit mentio; et solum ibidem legitur: Requievit, [Col. 0167A] aut receptus est in pace. In Veronensis civitatis Statutis, et in iis, quae adhuc vigent, cum S. Zeno magnus urbis Patronus nominatur, Confessor tantum dicitur, id ipsumque accidit in caeteris civitatis decretis, quae pro ejus cultu lata fuerunt. In omnibus litaniis tum nostrae tum aliarum Ecclesiarum, quas cap. 4 [CXXXVIII] indicabimus, ille inter confessores constanter recensetur, et in illis quoque litaniis adhuc post Lippomanum in commendatione animae recitari solitis in Ecclesia Veronensi, quae a Joanne Matthaeo Giberto an. 1536 primum impressae in libro catechumenorum ad usum Ecclesiae cathedralis Veronae, anno subinde 1573, Augustino Valerio episcopo nihilum immutante recusae fuerunt: quam quidem mutationem solum anno 1609, sub Alberto Valerio factam legimus in Rituali [Col. 0167B] Veronensis ecclesiae, S. Zenone a confessoribus ad martyres in iisdem litaniis traducto pag. 86, et iterum in aliis post Psalmos poenitentiales, pag. 209. Quatuor praeterea Sacramentorum libri Veronensis Ecclesiae, nimirum tres Capitulares, et unus Sodalitii S. Mariae de Domo, in Canone missae S. Zenonem inter confessores referunt, et tres ex his, nimirum Capitulares, ita S. Zenonem confessoribus addunt, ut SS. Firmum et Rusticum inter martyres recitent sic: Communicantes . . . . Laurentii, Firmi et Rustici, Crysogoni, Joannis et Pauli, Cosmae et Damiani, Hilarii, Martini, Augustini, Gregorii, Hieronymi, atque Benedicti, Proculi et Zenonis, etc. Nullum, ut credimus, exemplum adferre quispiam poterit, quo aliquis martyr sive in litaniis sive in Canone missae inter [Col. 0167C] confessores positus ostendatur: et si S. Zeno noster vere fuisset martyr, sicut Sanctos Firmum et Rusticum inter martyres inserere non dubitarunt, ita S. Zenonem magnum Patronum inter eosdem multo magis recensendum judicassent. Simili quidem ratione in suffragiis, quae vel olim hac in Ecclesia inter officia recitabantur, etsi Tebaldus an. 1305, in ipsa constitutione ab episcopo Petro Scaligero eodem saeculo confirmata, qua eadem suffragia indixit, de S. Zenone Patre et Patrono hujus Civitatis primum honorificentissimam mentionem faciat, tum vero SS. martyrum Georgii et Firmi ac Rustici: tamen suffragiorum ordinem adsignans, SS. martyrum primo loco, dein S. Zenonis commemorationem agendam insinuat, quod sane factum non fuisset, nisi quod hac [Col. 0167D] in Ecclesia confessor haberetur S. Zeno, non martyr: commemorationes autem martyrum, confessorum commemorationibus semper praeeunt. Hinc in vetustiori quoque codice Capitulari saeculi circiter XIII, in quo orationes, lectiones, et antiphonae per annum et propriae et communes Sanctorum continentur, haec suffragia eodem ordine praescripta reperiuntur in matutinis et vesperis: ut primum de Cruce, tum de pace, dein de S. Maria (cujus quotidie mutabatur Antiphona) postea de S. Georgio, de SS. Hermagora et Fortunato, Firmo et Rustico, subinde de S. Zenone, et tandem de omnibus Sanctis; et in ipsis quidem suffragiis, quae ex eodem codice dabimus, S. Zeno solo Confessoris nomine gaudet. Adde quod [Col. 0168A] nec Ratherius, qui S. Zenonem suis in operibus et honorificis quidem titulis allegat, nec manuscripti tractatus ejus continentes, inter quos Remensis antiquissimus huic ipsi Ecclesiae inter sacra officia inservivit, nec Calendaria sive nostra, sive aliena, quorum plura vidit indicatque P. Henschenius cap. 1, num. 3, pag. 70, martyrem illum vocant, sed solo confessoris titulo insigniunt.

Videtur etiam difficile, S. Zenonem, qui Gratiano, Valentiniano Juniore, et Theodosio imperantibus e vivis excessit, persecutionibus jam consopitis, passum fuisse martyrium: quod si a Paganis tumultuantibus illi obvenisset, ut Anaunensibus martyribus ac S. Vigilio Tridentino episcopo accidit, id factum non minus fuisset celebre, quam in Tridentinis illis martyribus [Col. 0168B] exstitit, ejusque mentio aliqua, ad genus mortis quod pertinet, posteritati transmissa fuisset. Probabile quidem est illum, ut Veronam ad fidem perduceret, dum sese Paganorum superstitioni fortiter opponens, idola destruenda fanaque subvertenda curavit, ab ethnicis praesertim rusticis multa fuisse perpessum, vel etiam ab Arianis, dum eorum artes detegere, impetusque reprimere, eorumque pestem a sua dioecesi arcere naviter laboravit, ut S. Philastrio episcopo Brixiano evenisse S. Gaudentius commemorat. At sicut S. Philastrius numquam idcirco martyr est habitus, ita nec S. Zeno; unde ab Ambrosio martyr dictus non fuit. Neque Carpsi opponatur auctoritas, qui eumdem Philastrium martyrem prodit; is enim, ut vidimus paulo ante, manifestus [Col. 0168C] est error, quem ad Philastrii martyrium statuendum transferre non licet, et multo minus ad martyrium S. Zenonis, [CXXXIX] qui eodem in Carpso confessor solummodo traditur. Sed ut finis aliquis huic disputationi imponatur, haec sunt argumenta, quae utrinque ad ferri queunt, inter quae nostrum judicium ne exquiras, lector; nobis enim hac in controversia illud unum jam ab initio proposuimus, omnia, quae in utramque partem suppetunt, colligere et explicare, non autem sententiam dicere: ac proinde Patris Henschenii prudens consilium secuti, his ejus verbis concludimus, quae ille propositis aliquot utrinque argumentis scripta reliquit sub finem cap. 2, pag. 73: Nos omnia judicio prudentium virorum permittimus. Solum historicae notitiae causa addemus Franciscum Mariam de [Col. 0168D] Aste, archiepiscopum Hydruntinum, qui luculentissimas disceptationes in Martyrologium Romanum Beneventi edidit an. 1716, sub auspiciis Cardinalis Ursini, qui postea fuit Benedictus XIII, hoc in opere laudato disertis litteris Clementis XI tum regnantis, Henschenii argumentis motum, noluisse controversiam decidere, et hoc interim tutius suggessisse consilium, ut in eodem Martyrologio ad instar Molani, inquit, enuntietur: Veronae S. Zenonis episcopi, qui inter procellas persecutionis eam Ecclesiam rexit, et multa passus vitam finivit; quibus verbis et vocem passio, et has Gallieni tempore martyrio coronatus est ita subducendas putavit, ut multa tamen Sanctus noster passus non negetur. Sed haec quoque cum eodem [Col. 0169A] archiepiscopo saniorum placito subjicimus.

Si quis antiquorum sanctorum virtutes et merita, quae ex ipsis rebus gestis ob Actorum defectum cognoscere minime liceat, aliunde velit colligere; nullum certius et insignius monumentum suppetit, quam [Col. 0174D] si antiquum longiusque pervagatum eorumdem cultum ostendere quispiam possit. Etsi enim sancti viri semper in tota Ecclesia venerationi fuerint, ibique praesertim, ubi praeclaris laboribus pro Deo et Ecclesia functi sunt, obitus ipsorum dies solemni ritu celebrata sit; antiquis tamen temporibus non ita praecipuus eorum exstitit cultus, ut statim post mortem invaluerit, et extra solum proprium longius prodiret, nisi praecipua admodum ipsorum sanctitas et celebritas fuerit, quae eo major esse debuit quo et citius a morte, et latius eorum cultus propagatus invenitur. Hinc plurium episcoporum, quos quaevis antiqua sedes inter sanctos colit, memoria intra exiguos fines circumscripta olim fuit, nec nisi admodum paucis, [Col. 0175A] qui celebriores fuere, contigit, ut aliis quoque in urbibus atque provinciis colerentur. Ne cuipiam sanctorum ex comparatione injuria fiat, neminem nominamus: at quod affirmavimus, antiquitatum ecclesiasticarum peritis exploratissimum est. Illud unum in rem nostram nemini injuriosum constituere hujus est capitis, S. Zenonem inter illos fuisse, quos omnibus praecipui cultus testimoniis antiquitas longe lateque prosecuta [CXLIV] est: quod eo majorem ejus in gloriam cedit, si confessor tantum, non martyr fuit, cum vix ulli confessori, sed solum nonnullis martyribus fere contigerit, ut antiquis temporibus cultus extra proprium solum latiores limites produceret. Inter cultus testimonia quae plura recenseri queunt, haec praecipua sunt: ecclesiarum in Sancti nomine dedicatio, [Col. 0175B] officia ac missae propriae, ejus nomen in Canonem ac litanias insertum, et id generis alia: quae si de Zenone nostro omnia jam inde ab antiquis temporibus et Veronae et alibi latissime propagata nonnullis antiquis et certis documentis statuerimus; ad cultum et sanctitatem ejus insignem demonstrandam nihil desiderabitur. De ejus cultu apud Veronam primum dicamus.

Multae inprimis ecclesiae tum in urbe, tum in dioecesi Veronensi S. Zenonis titulo nuncupantur, quas numerare nimis esset longum. Praeterea tres festi dies in ejusdem Sancti memoriam celebres per plura saecula in antiquis monumentis notantur, quos solemni ritu Veronensis Ecclesia quotannis peregit: pridie Idus Aprilis depositio S. Zenonis, XII Cal. Junii [Col. 0175C] ejusdem translatio, et VI Id. Decembris in aliquibus monumentis S. Zenonis dedicatio, vel consecratio, in plerisque autem dedicatio basilicae S. Zenonis; in hac autem basilica quartum festum ordinationis adjectum, quod nunc dedicationis festo subrogatum celebratur, qua de re pluribus diss. I, cap. 3, § 5, et hac diss. cap. I, § 2, missae, hymni, antiphonae, benedictiones, suffragia, responsoriaque leguntur propria in nostrae Ecclesiae mss. libris, quae inter monumenta inferius describentur. In Sacramentariis autem tribus X saeculi missa S. Zenonis propria cum propria item ipsius praefatione continetur, quorum unum Rege Othone et Wolfango episcopo scriptum, missam S. Zenonis primo loco positam aureis characteribus descriptam praefert. Zenonis nomen Canoni [Col. 0175D] inter confessores insertum quatuor Sacramentorum libri exhibent, quorum mentionem fecimus cap. 2, § 2, et tres ex his Capitulares non tam in Communicantes, quam post orationem Dominicam eumdem invocant sic: Libera nos, quaesumus, Domine, etc., et Sanctis apostolis tuis Petro et Paulo atque Andrea, et Beatis confessoribus tuis Martino, Proculo, Zenone, atque Benedicto cum omnibus sanctis, etc. In litaniis quoque, quas aliquot in mss. XIII et XIV saeculi tum in Bibliotheca Capituli Veronensis, tum alibi legimus, necnon in quibusdam orationibus ac benedictionibus, quae iisdem in mss. continentur. S. Zeno inter caeteros sanctos confessores invocatur. In Romano Ordine Capitulari scripto temporibus Ludovici [Col. 0176A] et Lotharii Augustorum et Ermingardis Augustae, quem edidit Franciscus Blanchinius in Prolegomenis ad Anastasium, tom. III, pag. 51, haec leguntur: Exaudi, Christe . . . nostro ill, a Deo electo Pontifice Vita. III. S. Firme. Respondetur: Tu illum adjuva. S. Procule. Respondetur: Tu illum adjuva. Sancte Zeno. Tu illum adjuva. Hunc Veronenses olim patronum sibi maximum elegerunt, unde a Ratherio episcopo in Apologetico pag. 366, tom. I Spicilegii Acheriani, peculiaris noster patronus; et in synodica ad presbyteros pag. 377, specialis noster doctor atque provisor vocatur. Civitatis Veronae patronus atque gubernator similiter dicitur in Othonis imperatoris privilegio, an. 988, apud Ughellium pag. 745, uti et in alio an. 996, pag. 749, in quibus utrisque Veronensis [Col. 0176B] episcopus Vicarius S. Zenonis honoris causa nominatur. In prooemio statutorum Veronensium patroni, protectoris et defensoris nominibus appellatur; magnusque eidem cultus aliquot in capitibus ejusdem Statuti aliisque in partibus, uti vocant, quas in Civitatis cancellaria videre licet, decretus semper fuit. Tandem praecipuum Veronensis Ecclesiae ritum nunc quoque vigentem notare libet, nimirum S. Zenonis commemorationem fieri a Clericis saecularibus, et a Regularibus utriusque sexus in Matutinis et Vesperis, cum suffragia recitantur, nec non in Collecta A cunctis post Apostolorum Petri et Pauli commemorationem: qui ritus praeceptus a Jo. Matthaeo Giberto episcopo in Constitutionibus, tit. 2, cap. 2, duobus saeculis ante et eo amplius in Synodalibus mss. Thebaldi [Col. 0176C] episcopi constitutionibus a Petro Scaligero in alia Synodo confirmatis praescriptus legitur, ut ex monumentis subjiciendis patebit. Ex his satis, ut credimus, colligi potest, quanto in honore S. Zeno apud Veronenses olim fuerit; eumdemque cultum nunc quoque iidem confoventes, processiones cum oblationibus ad [CXLV] ejus basilicam, ubi sacrum corpus quiescit, statis diebus faciunt, ac idemtidem eo tota civitas magna cum frequentia confluit, ut magni patroni opem sibi in egestatibus apud Deum interponat.

At non Veronae solum, de qua rebus praeclare gestis benemeritissimus fuit, praecipuo cultu S. Zeno prosecutus [Col. 0176D] est, sed apud alias non tam finitimas, quam remotas etiam civitates atque provincias, jam inde ab antiquis temporibus insignem cultum est consecutus, quo ad sanctitatis ejus magnitudinem celebritatemque comprobandam nihil reperiri potest illustrius. Cum Coronatus Notarius, descripto miraculo Athesis, cujus alibi mentionem fecimus, scribat: Unde accrevit veneratio et timor circa Christi sacerdotem; post id miraculum quod a S. Gregorio pontifice in dialogis promulgatum fuit, cultum ejus extra Veronam propagari coeptum nonnulli fortasse existiment. Pistorii in Hetruria quidem cathedralis ecclesia S. Zenonis nomine dedicata traditur ab Ughellio post an. 595, cum ejus urbis flumen exundans, [Col. 0177A] Zenone invocato, coercitus mirifice fuit. Vide tom. III Italiae sacrae. pag. 284, ubi Pistorienses ad invocandum eo in casu S. Zenonem ex recenti et divulgato vix id temporis miraculo Athesis excitati videntur. Sed Pistoriensis auctor, ex quo additiones in Ughellium excerptae sunt, cum Ughellii sententiam nullo fundamento subnixam affirmare non dubitavit; et cum in ejus narratione quaedam reprehendit, quae hic referre nihil interest, tum vero antiquius aliquanto eam ecclesiam Zenoni fuisse sacram pronuntiat, ex quo factum subinde fuit, ut Pistorienses S. Zenonem sibi patronum delegerint, ejusque memoriam duobus diebus adhuc quoque colant, Prid. Id. Aprilis, et solemniori festo VI. Id. Decembris, quod quam nostro Antistiti perhonorificum sit nemo non videt. Equidem etsi [Col. 0177B] post miraculum Athesis, quod incidit in an. 589, S. Zenonis cultum magis multo promotum fuisse nihil sit ambigendum: tamen ante id quoque tempus memoriam ejus cultumque extra Veronam late pervasisse illud demonstrat quod tradit Agnellus in Pontificali Ravennate edito primum a P. Bacchinio, nuper autem inserto Rerum Italicarum tomo secundo. Ne quid dubitationis ingeratur, res ab initio repetenda est. Gothi, Arianae sectae homines, Ravennam occupaverant an. 493. Licet autem eam urbem an. 540 Belisarius recuperaverit, tamen paulo post in Gothorum potestatem rediit, sub eorumque ditione stetit usque ad an. 552. Anno sequenti Agnellus, catholicae fidei antistes, in ejus urbis cathedram ascendit, eique Justinianus imperator quidquid ad [Col. 0177C] eorum Gothorum jus, vel ritum pertinere potuit, condonavit et concessit. Recenset autem inter caetera aras et templa. Tum vero haec historicus subjicit cap. 2, pag. 113: Igitur iste beatissimus omnes Gothorum ecclesias reconciliavit, quae Gothorum temporibus, vel Regis Theodorici constructae sunt. Porro hasce ecclesias tum urbanas, tum rusticanas enumerans, recenset inter caeteras ecclesiam Beati Zenonis in Caesarea. Hanc eamdem esse ac illam, quam Urbanus IV, in Bulla an. 1262 ad Canonicos Cardinales Ravennae apud Rubeum lib. VI Hist. Raven., pag. 438, edit. 2, ecclesiam S. Zenonis ad Puteum vocat, illud indicio est, quod eodem in loco, ubi olim exstitit Caesarea, via adhuc sit, quae Puteorum nominatur. Porro S. Zenonem, cui haec ecclesia nuncupata fuit, [Col. 0177D] esse S. Zenonem episcopum Veronensem, etsi nulla documenta hactenus nobis cognita explorate tradant, colligere tamen licet ex eo quod veteres aliae ecclesiae, quae alibi per finitimas Italiae provincias de S. Zenonis nomine appellantur, omnes non alium quam Veronensem episcopum patronum agnoscant, ut ex dicendis patebit: ac praeterea in eadem Ravennate dioecesi alia extra Hadrianam portam S. Zenonis ecclesia exstitit, quam eumdem nostrum episcopum patronum babuisse Jo. Ferretus Ravennas, Lavellinatium episcopus, diserte testatur. Is enim, qui sub medium XVI saeculum e vivis excessit, decades Historiae Ravennatis ab Ughellio lectas, et memoratas tom. VII, pag. 743, in schedis reliquit, ex quibus [CXLVI] [Col. 0178A] nunc (quod sciamus) nihil superest nisi index, qui in bibliotheca Vaticana servatur cod. 5833, et in indice Decadis secundae, pag. 281, habetur: De templis D. Mercurialis episcopi Liviensis et Zenonis Veronensis extra portam Hadrianam. Si vero ex his probabile sit ecclesiam quoque S. Zenonis in Caesarea de eodem Veronensi episcopo nuncupatam fuisse; cum haec ab Agnello archiepiscopo reconciliata tradatur, fuit procul dubio sub Gothorum potestate, ac inter eas quidem, quas Ariani Gothi, ac praesertim Theodoricus Gothorum primus in Italia rex aedificasse traditur. Itaque inter annum 493, quo Gothi Ravennam primo occuparunt, et annum 552, quo ab ea urbe penitus fuerunt exclusi, Ravennae in Caesarea in S. Zenonis Veronensis honorem ecclesia Deo dicata [Col. 0178B] fuit; et forte Theodorico ipsi, qui Veronae aliquamdiu regnavit, et ipso anno 493 Ravennam coepit, ea aedificatio referenda est. Neque opponas credibile non videri Arianum regem aedificasse ecclesiam ejus nomine, qui Arianos impugnaverat acerrime; nam et S. Martino Arianorum item impugnatori praestantissimo ecclesia ab eodem rege Ravennae exstructa, et ab Agnello similiter reconciliata eodem capite 2 traditur. Itaque centum annos et paulo amplius post S. Zenonis mortem, et ante ipsum Athesis miraculum, ipsius S. Zenonis cultus extra Veronam late propagatus est: quod cum nemini aliorum Confessorum contigerit praeter S. Martinum Turonensem, cujus cultum Vitam ejus a Sulpicio scriptam promovisse plurimum credibile est (unde nemini alii confessori, [Col. 0178C] sed solis martyribus reliquiae Ravennatis ecclesiae sacrae traduntur), jam S. Zenonem, si praesertim confessor unice fuit, multo per sese celebrem cognoscere licet, qui ad similem cultum pervenit, ut ne ulla Vitae commendatione proveheretur. Quo respiscere videntur illa Ratherii in Proloquiorum lib. V, pag. 330, tom. IX, noviss. Collect. vet. Script. P. Martene, quibus nonnullos loquentes inducens, qui Sanctum aliquem celeberrimum nominare vellent, S. Zenonem ac S. Martinum nuncupare solitos prodit, ac si aequali celebritate in ore vulgi utrique versarentur. Hic est, dicent, novellus propheta, recens apostolus, subito angelus effectus. Iste sanctus Martinus, Zeno est iste sanctus, modo de coelis emissus.

Sed a Ravennate urbe alio transeamus; plures [Col. 0178D] enim ecclesiae S. Zenoni alibi sacrae leguntur, quarum initia etsi non perinde constant, ut de Ravennate statuimus, tamen cum ab immemorabili pleraeque conditae fuerint, satis credibile est ad idem ferme tempus quasdam saltem pertingere. Caesenae quidem monasterium SS. Laurentii et Zenonis nominatur a S. Gregorio, ac ante VII proinde saeculum aedificatum fuisse discimus ex epist. 6 lib. XIV ejusdem Gregorii an. 604, ad Marinianum episcopum Ravennatem perscripta, ubi haec habentur, pag. 1264 tom. II edit. novissimae: Fortunatus itaque lator praesentium, in monasterio Sanctorum Laurentii et Zenonis, quod in Caesenati castro est constitutum, a Natali quondam episcopo officium sibi Abbatis asserens [Col. 0179A] esse commissum, etc. Idem hoc SS. Laurentii et Zenonis monasterium memoratum pariter legitur in quibusdam documentis saeculo XI, et deinceps scriptis apud Ughellium in Episcopis Caesenatibus tom. II Italiae sacrae. Hunc porro S. Zenonem, qui cum S. Laurentio celeberrimo martyre copulatur (quod ad ejus celebritatem demonstrandam plurimum confert) non alium fuisse quam Zenonem Veronensem Episcopum non solum ea ratio suadet, quam pro Ravennate ecclesia S. Zenonis in Caesarea allegavimus paulo ante; sed praeterea Caesenae nunc quoque exstat ecclesia parochialis nostro Sancto nuncupata, cujus Bernardinus Manzonius meminit in Chronologia Caesenae pag. 62, quae cum olim monasterium fuisse tradatur in aliquot monumentis Caesenatibus, eadem [Col. 0179B] illa profecto est, ac illa quae S. Gregorii aevo celebris, de SS. Laurentii ac Zenonis nominibus appellabatur. Alia item erat ecclesia S. Zenonis extra portam quae Cerviam ducit, memoratae parochiali subjecta; quae subinde titulo Visitationis B. Mariae Virginis nuncupata fuit. Tres in laudata parochiali festi S. Zenonis dies nunc quoque celebrantur, quorum tamen praecipuus sexto Id. Decembris peragitur.

Pisis opulentissimum monasterium olim fuisse accepimus, quod S. Zenonis titulo donatur in documento saeculi XI, tom. III Ughellii, pag. 364. Hujus autem monasterii ecclesia [CXLVII] subinde in parochiam migravit, quae eodem titulo nunc quoque gaudet, atque ut Zenonis nostri esse palam sit, diem festum celebrat [Col. 0179C] VI Id. Decembris ritu confessoris pontificis, quae dies nostro Episcopo sacra est. Neque vero Pisis eo solo in monasterio, nunc autem parochia, Zenonis memoria culta fuit, vel colitur, sed tota in Pisana Ecclesia die sequenti sub ritu semiduplici nunc celebratur, translato hujus Episcopi officio, ut Conceptionis S. Mariae festo locus detur, quod profecto ex antiquissimo sancti Zenonis apud eam Ecclesiam cultu originem ducit.

Capella S. Zenonis posita in Castro Montis Casuli dioecesis Regiensis in Aemilia nominatur in documento Anselmi archiep. Ravennatis an. 1156, tom. II Ughelii, pag. 37.

Clusii in veteri ecclesia monasterii S. Salvatoris de monte Amiato S. Zenonem cultum fuisse verisimile [Col. 0179D] est, cum an. 1036 ejusdem Sancti reliquias ibidem conditas observavimus, cap. 3, in fine, ac praeterea ex ejus monasterii lectionario ms. Ughellius ediderit S. Zenonis Vitam a Coronato Notario exaratam, quae inter sacri officii lectiones ex ipsius codicis ratione recitata apparet.

Ticini ecclesiam existere S. Zenonis Longobardorum saltem aetate exstructam tradit P. Romualdus a S. Maria in Papia sacra, part. III, pag. 86: Ubi dicitur in porta Palatii, inquit, adsurgere cernitur antiquum delubrum hoc, quod licet ex Breventano habeatur opus fuisse nobilium Ticinensium de Mediabarba Hist. Pap., fol. 95, id censendum est de restauratione . . . constans siquidem est apud Hieronymum Calcagnum [Col. 0180A] Hist. manuscripta, Longobardorum tempore exstitisse, quod frequenter devote adibant. Monet porro hanc ecclesiam olim nuncupatam titulo sanctorum Zenonis et Vitalis; nunc vero temporis inquit, de S. Zenonis dumtaxat nomine appellatur. Probat tandem ibi fuisse insigne Canonicorum collegium, cui Praepositus praesidebat, et chartas allegat saeculi X, in quibus hujus ecclesiae mentio est. In dioecesi porro Ticinensi in loco, qui Lardiragus vocatur, exstat adhuc ecclesia S. Zenonis, cujus festum die 8 Decembris celebratur.

Mediolanensis ecclesiae cultum ut exponamus, ab ecclesiis est exordiendum. Ex Mediolanensi archivio PP. Cisterciensium S. Ambrosii marchio Maffeius noster in Veronae illustratae parte I, duo documenta [Col. 0180B] IV et V edidit, quorum alterum Aistulli Longobardorum regis anno VIII, id est an. 757, alterum vero Desiderii anno XIII, et Adelchii anno XI, id est an. 769, scriptum fuit, et in utrisque mentio fit basilicae beatissimi et confessoris Christi Zenonis in vico Campellione, vulgo Campione, quam in Mediolanensi dioecesi Magneradae parentes aedificaverant, nonnullis autem subinde redditibus ipsamet Magnerada et Valderata ditaverant. Fortunate porro accidit inventum fuisse in bibliotheca Capituli metropolitani codicem membranaceum inscriptum: De vitis, ecclesiis, et memorabilibus ecelesiae et diocesis Mediolanensis, auctore Guffrido de Buxero, parocho Rodelli in plebe Applani, qui vixisse traditur circa annum 1300, in quo codice num. 456, exstat Memoria ecclesiarum S. Zenonis, [Col. 0180C] quae his verbis recensentur: Decino ecclesia S. Zenonis. In plebe Roxate loco Vermezo ecclesia S. Zenonis. In plebe Cornaliano loco Albignano ecclesia S. Zenonis. In plebe Olzate loco Cayrate altare S. Zenonis et Syri ecclesia S. Petri. In plebe Vatisio loco Lixago ecclesia S. Zenonis. In plebe Gallarote loco Crenna ecclesia S. Zenonis. Gerenzano altare S. Zenonis. In plebe Vilmercato loco Uxinate ecclesia S. Zenonis et Margaritae. Vonate altare S. Zenonis in ecclesia S. Pauli. Marliano ecclesia S. Zenonis. Calugo ecclesia S. Zenonis. In plebe Alliate loco Zuccorino ecclesia S. Zenonis. In plebe Dayrago loco Castano ecclesia S. Zenonis. In plebe Travalia loco Locimo ecclesia S. Zenonis. In plebe incino loco Serzana ecclesia S. Zenonis. In plebe Brivio loco Porchera ecclesia S. Zenonis. In plebe [Col. 0180D] Missalia loco Massaliora ecclesia S. Zenonis. In plebe Bollate loco Garbagnate ecclesia S. Zenonis. In plebe Pontirolo loco Oxio ecclesia S. Zenonis. Tretio altare S. Zenonis in ecclesia S. Protaxii. Item Mediolani ecclesiae duae. [CLXVIII] Itaque praeter altaria quatuor, duae tunc temporis erant ecclesiae in urbe Mediolanensi S. Zenonis nomine dicatae, in dioecesi autem viginti: cum modo mutatis subinde, ut in novis aedificationibus, vel restaurationibus fieri nonnumquam solet, titularibus, ut vocant, nonnisi una ecclesia reperiatur in urbe, et in dioecesi novem, inter quas una posterius aedificata in recitato catalogo non continetur; sicuti neque illa, quam in vico Campellione sitam duo VIII saeculi documenta testantur. Hinc porro non [Col. 0181A] solum colligere licet, quantus, et quam antiquae originis fuerit hujus sancti cultus, cui tot ecclesiae in una dioecesi olim nuncupatae inveniuntur, sed etiam nihil dubitamus, quin, si pares aliarum ecclesiarum codices ad nos fuissent transmissi, ecclesias Zenoni nostro dicatas plures similiter invenire liceret, quam quae nunc ejus de nomine appellantur. Sed praeter ecclesias alia antiqui cultus monumenta apud Mediolanum suppetunt. Ludovicus Muratorius tom. II Rer. Italicarum, part. II, duo Mediolanensis Ecclesiae Calendaria edidit, in quibus utrisque S. Zenonis festum notatur; et in primo quidem pag. 1029: Id. Aprilis S. Zenonis episcopi; in altero pag. 1041: VI Id. Decembris S. Zenonis. P. Mabillonius tom. I Musaei Italici, part. II, pag. 107, mentionem faciens ms. Antiphonarii [Col. 0181B] bibliothecae Ambrosianae, in quo universorum sanctorum festivitates in Mediolanensi Ecclesia celebrandae recensentur, has inter caeteras ibidem notatas se legisse testatur: Decembris die VII, Ordinatio S. Ambrosii, postea S. Zenonis, S. Syri, S. Thomae; quibus satis innuitur, S. Zenonis festum VI Idus, seu die VIII Decembris Mediolani peractum, ut in uno e Calendariis a Muratorio editis signatur, post quod S. Syri festum V Id. Decembris agebatur. Cum porro haec tantum quatuor festa mense Decembri ante diem Natalis Domini eo in Antiphonario notata fuerint, ac per pauca similiter aliis in mensibus describantur; paucissimos olim fuisse sanctos, quorum dies festi in Ecclesia Mediolanensi olim celebrarentur, observatu dignum censuit Mabillonius: Minutiora [Col. 0181C] sunt haec, inquit pag. 109, et quae fortasse relatu indigna quibusdan videbuntur; sed ex his saltem facile intelligitur, quantum creverint postremis temporibus solemnitates quae longe pauciores erant in Ecclesia Mediolanensi ante quingentos annos, quo tempore codex ille calamo exaratus est. At inter illos paucissimos S. Zenonem inveniri nonne eximium praecipuae celebritatis ejus testimonium est? Sexto item Idus Decembris Zenonis nostri officium tribus cum lectionibus peragendum in antiquis ejusdem Ecclesiae Breviariis praecipitur. Antiqui etiam missarum libri tum Mediolani, editi an. 1522, 1548 et 1560, tum ille a Pamelio publicatus tom. I Liturg. qui maximi penditur, necnon ms. Vaticano-Palatinus 506, XIII saeculo exaratus, eamdem omnes missam S. Zenonis propriam [Col. 0181D] propria cum praefatione exhibent. Vide pag. 438 edit. Pamelii. Romae autem in bibliotheca PP. Cisterciensium S. Crucis exstat Missale Ambrosianum editum apud Christophorum de Ratispona an. 1482, in quo pariter eo Decemb. die nostri Episcopi orationes et praefatio leguntur propriae; sed praefatio saltem, quod memoriae nunc suggeritur, longe est alia ab ea quam Pamelius edidit, cum de Gallieni filia nihil prodatur. Hic tamen observatione dignum est, quod notatur in Breviario Ambrosiano edito an. 1549, in quo haec VII Idus Decembris post secundas S. Ambrosii vesperas leguntur pag. 129: Deinde fit commemoratio S. Zenonis. Alii faciunt de Conceptione Virginis, ut in nativitate ejus cum psallen. [Col. 0182A] S. Ambrosii, et psallen. S. Zenonis, unusquisque juxta devotionem suam faciat. Ex his igitur patet cur S. Zenonis officium, quod VI Idus Decembris olim peragebatur, in commemorationem sensim transierit, cum officio Conceptionis B. M. V. locus dari coepit; quod ipsum aliis in Ecclesiis usuvenit, et idcirco quidem in posterioribus officiis, atque in missa sola S. Zenonis commemoratio notatur, qualis nunc quoque legitur in Missalibus Mediolanensibus, atque in Ordinario ejusdem Ecclesiae praecipitur, hoc etiam recens mutato, quod S. Zeno martyris titulo insignitur.

Novocomensis dioecesis tres Zenonis ecclesias nunc recenset, primam parochialem eo in loco qui Mons Olompini dicitur, alteram Mandeli, ac tertiam parochialem [Col. 0182B] Salorini sub Helvetiorum ditione, ubi dies festus VI Idus Decembris sub ritu confessoris Pontificis, Balernae Canonicis convenientibus, magna cum celebritate peragitur.

[CXLIX] De Brixiana urbe ac dioecesi si vellemus fuse dicere, quam latus campus pateret! Quindecim dioeceseos ecclesiae S. Zenonem patronum agnoscunt, nimirum ecclesiae Honi, Oduli, Haeni, Goleoni inferioris, Brioni, Burgi S. Zenonis, Maclodii, Boldenigae, Monticelli de Brusatis, Caini, Pastirani, Ronchi, Scarpizoli, Gratacasoli et Salarum Marasini. Ex his primae novem confessoris ritu diem festum peragunt VI Id. Decembris, reliquae ritu martyris Pridie Id. Aprilis. In ipsa porro urbe Brixiana duae sunt S. Zenonis ecclesiae, quarum altera olim parochialis antiqua, [Col. 0182C] altera autem est adhuc insignis parochia, in qua ejus officium Confessoris ritu VI Id. Decembris celebratum, paucos vero ante annos in diem XII Aprilis translatum, confessoris ritu in ritum martyris commutato, traditur. At licet ad Veronensis Ecclesiae exemplum non multo ante illa parochialis ecclesia ritum mutaverit, in Rogationum tamen stationibus cathedralis Ecclesia eo accedens, nunc quoque temporis de confessore collectam cum Antiphonis recitat. In hac autem sepultum fertur corpus S. Rusticiani episcopi Brixiensis vita functi an. 585, qui si ibi jam inde ab obitu sepultus fuit, vetustissima multum haec ecclesia et S. Zenonis ibidem cultus vetustissimus exstitit.

In Tridentina dioecesi septem ecclesiae Zenonem [Col. 0182D] nostrum patronum venerantur; una Tassuli in valle Anauniensi, in villa quae de patroni nomine appellatur; secunda Lomasi in villa Flavaei; tertia Thenni in villa Cologna; quae omnes die octava Decembris festum cum solemni missa, frequentique populorum processione concelebrant. Duae praeterea ecclesiae in paroecia Muriensi exstant, et ad alteram istarum in loco, qui dicitur il Palu, populus Muriensis ingruente calamitate aliqua, ac praesertim cum pluvia opus est, per aestatem processione indicta frequens confluit, et Sancti patrocinium sibi adesse experitur. Tandem in villa, quae Nomi appellatur, necnon in paroecia Nogareti prope Roboretum, aliae duae perantiquae S. Zenonis episcopi Veronensis ecclesiae visuntur; et ad [Col. 0183A] harum postremam rector Pomaroli una cum populo sibi concredito, sacro processionis ritu, die S. Antistiti sacra proficiscitur. Pater Benedictus a Cavalesio strictioris observantiae S. Francisci, qui nobis hasce notitias communicavit, monuit etiam in villa, quae dicitur Aldegno, haud procul a Tridento sita, occidentalem plagam versus, tametsi alio titalari sancto nunc gaudeat, olim tamen veluti patronum principem agnovisse et coluisse S. Zenonem episcopum Veronensem, ut nuperus ejus ecclesiae rector per litteras consultus asseruit: quod aliis quoque ecclesiis accidisse probabilissimum est, ut in ecclesiis Mediolanensibus notavimus. Idem porro P. Benedictus in bibliotheca episcopali diligenti inquisitione usus, praeterea affirmavit ibidem reperiri ms. Breviarium cum hac [Col. 0183B] notatione: Iste liber fuit olim Domini Georgii de Liecthenstain, episcopi Tridentini 1420. Huic autem Breviario Calendarium praemittitur, in quo secunda manu bis S. Zenonis fit mentio: Pridie Idus Aprilis S. Zenonis episcopi Veronensis dies obitus ejus sive depositionis, et VI Idus Decembris S. Zenonis episcopi Veronensis translatio, ubi per errorem translatio, pro ordinatione, vel dedicatione scriptum fuit. Id ipsum legitur in alio ms. Breviario, quod an. 1449 Joannis Inderbach, ep. Tridentini, fuit, necnon in aliis tum Breviariis, tum Missalibus mss. quae in laudata bibliotheca servantur. In Martyrologio quoque ms. ad usum ecclesiae S. Vigilii, scripto an. 1435, iisdem diebus notatur festum S. Zenonis episcopi et confessoris, ut ne tamen ulla translationis fiat mentio. [Col. 0183C] Ex duobus porro monumentis in Tridentina Ecclesia S. Zenonis festum fuisse peractum liquet: primum ex Lectionario ms. Archivii capitularis, in quo S. Zenonis Vita in IX lectiones distributa legitur cum hac inscriptione: In festo S. Zenonis episcopi et confessoris; alterum ex Calendario perpetuo ad Tridentinae Ecclesiae usum, edito an. 1554, a Donato Faetio, jubente cardinali Christophoro Madrucio, episcopo ejusdem Ecclesiae, quod in regulas XXXV divisum concinnatumque, haec die 16 Decembris singulis regulis constanter repetit. a fol. 11 ad fol. 250: Zenonis episcopi et confessoris 8 hujus, scilicet Decembris, quae ejus festum a die octava ad XVI Decembris transferendum notant. Denique S. Episcopi memoriam in litaniis ejusdem Ecclesiae inter SS. Confessores Pontifices [Col. 0183D] peractam codex Episcopalis bibliothecae fidem facit.

[CL] Bergomi quinque ecclesias in S. Zenonis honorem dedicatas postremis his diebus accepimus: quatuor parochiales, Coeni, Tresollii, Albiveri, Senici, et quintum oratorium in paroecia Curnascensi.

In Vicetina dioecesi tres parochiales ecclesiae, Coltii, Resegae, et S. Zenonis in Bassanensi agro eidem Sancto nuncupatae jam ab antiquo praeter omnem memoriam hominum inveniuntur; et duo praeterea oratoria, alterum perantiquum in rupe cujusdam montis, ad Costam Fabricam insculptum, alterum campestre Arzignani parochiae subjectum eodem tulo gaudent.

[Col. 0184A] Neque Patavium S. Episcopi cultum ignorat, nam quinque antiquas ecclesias ejus nomine dicatas in Patavina dioecesi reperimus, Molvenae, Montagnanae, Zoliani, Altichieri, et Montis, Silicis, cujus postremi loci parochialis S. Thomae Apostoli et S. Zenonis Confessoris Christi memoratur in pluribus documentis ad Venetum S. Zachariae monasterium pertinentibus, eorumque vetustissimum an. 994 recitat Ludovicus Muratorius antiquit. Estens. pag. 128. In tota porro Patavina ecclesia ex antiquo utique cultu S. Zenonis officium ritu confessoris Pontificis nunc quoque temporis peragitur, assignata die 8 Decembris, a quo tamen ob Conceptionis B. Mariae festum in primam diem non impeditam transfertur.

Mantuae exsistit S. Zenonis parochialis ecclesia, [Col. 0184B] quam a Mathilde exstructam in Mantuanae Ecclesiae historia tradit P. Donismondius, part. I lib. IV, pag. 225, qui etiam observat ante Mathildem, id est ante saeculum XI hoc in loco fuisse oratorium de ejusdem Sancti nomine nuncupatum, in quo S. Andreae monachi officia celebrabant.

Ex Tarvisinae Ecclesiae monumentis a v. cl. Antonio Scotto Canonico editis in additionibus ad Ughellium, ecclesias tres in Tarvisina dioecesi S. Zenoni olim dicatas cognovimus. Subinde vero idem Canonicus, qui novis plurimisque documentis Tarvisinorum episcoporum seriem est illustraturus, monuit duas praeterea S. Zenonis ecclesias in eadem dioecesi reperiri, aliaque documenta ad singulas quinque ejusdem Sancti ecclesias pertinentia suggessit, quae [Col. 0184C] praetermittenda non sunt. In litteris Eugenii Papae III ad Bonifacium episcopum Tarvisinum, an 1152, apud Ughellium pag. 527, memoratur plebs S. Zenonis de Ruvico, qui pagus est ad Anassi ripas, atque ab immemorabili S. Zenonis patroni festum celebrat die 12 Aprilis de confessore Pontifice. Altera ecclesia in ejusdem Eugenii III litteris memorata in Asulano sita est, castroque S. Zenonis nomen dedit, in quo obsidione cinctus captusque fuit Albericus a Romano Ezzelini frater, quod Rolandinus narrat lib. XII, cap. 13, 14 et 15. Ea ecclesia est parochialis in Zenonis nostri honorem dicata, cujus solemnis festus dies VI Id. Decembris ritu confessoris Pontificis colitur. Die autem XII Aprilis devotionis, uti vocatur, festum peragitur in mortis ejusdem patroni memoriam, sicut [Col. 0184D] et XII Cal. Junii in memoriam translationis simile festum celebratur, cum antea utroque die et officium et missae solemni ritu fierent. In Brevi Alexandri III an. 1170, pro Tarvisinae ecclesiae Capitulo apud Ughellium, pag. 526, nominantur terrae vicinae, quas habetis, inquit, in S. Zenone, at hujus ecclesiae nulla nunc memoria superest. Intra fines parochialis ecclesiae S. Martini, quae a Tarvisio distat passibus ferme mille, invenitur adhuc parva ecclesia S. Zenoni sacra. Hanc autem perantiquam esse, et monasterium quondam fuisse Virginum, quae Abbati magni Coenobii S. Zenonis Veronae exsistentis suberat, colligitur ex charta an. 1238, a laudato Canonico indicata, in qua Domina Agnes, ejus Tarvisini monasterii [Col. 0185A] S. Zenonis monialis, eodem Abbate consentiente Fratri Matthaeo Priori totius ordinis fratrum Heremitanorum eas omnes rationes donavit, quae in ea S. Zenonis ecclesia sibi erant, uno usufructu sibi, quoad viveret, retento, ita ut solum post ipsius mortem Heremitani fratres in earum rationum possessionem venirent: quod quidem suo tempore [CLI] factum ex alia charta ab eodem Canonico inventa atque collecta manifestum est. In hac porro ecclesia hodie quoque sacra de confessore Pontifice peraguntur. Posturnae Tarvisinae pariter dioecesis S. Zenonis ecclesia superest, in qua Pridie Idus Aprilis festum celebratur. Ibi autem idem Sanctus praecipuo honore populorumque finitimorum religione quadam singulari colitur, quippe singulis quartis Dominicis cujusque [Col. 0185B] mensis per aestatem, processione indicta, ad eam ecclesiam frequentissimi confluunt, ut ejus apud Deum patrocinium pro agrorum reditibus sibi deprecentur.

Gradi saeculo nono ecclesiam S. Zenonis jamdiu fabricatam testatur documentum e ms. editum in novissima Ughelli editione tom. V, pag. 1102, ubi Fortunatus Patriarcha Gradensis, qui obiit an. 826, memorans, quae legavit ac fecit, recenset inter caetera in S. Zenone in circuitu altare et desuper palcum unum.

Torcelli S. Zenonis cultum demonstrat ecclesia ejus de nomine nuncupata in diplomate Friderici I, dato Leonardo Torcellano episcopo, an. 1177, pag. 3 prodromi praefixi codici juris gentium diplomatico, [Col. 0185C] quem Leibnitius edidit. Hic etiam addemus observationem non praetermittendam ex ms. membranaceo S. Mariae de Domo urbis Veronensis. Hic enim codex scriptus, ut certis ex indiciis liquet, saeculo XI, etsi Veronae nobis inventus fuit, ex Sanctis tamen, qui in Calendario praefixo ac in litaniis memorantur, patet proprium fuisse Ecclesiae Torcellanae, aut alterius ex iis, quae in aestuariis Venetorum positae erant. Hic ergo liber non solum S. Zenonis festum ea in Ecclesia seu Torcelli, seu alterius aestuariorum Venetorum urbis celebratum prodit VI Id. Decembris; sed ejusdem etiam nomen in litaniis inter Confessores incertum exhibet in Ordine ad dandam poenitentiam sic: S. Augustine, S. Nicolae, S. Zeno, S. Procule, etc., quibus in litaniis cum temporum [Col. 0185D] ordo in aliis Sanctis recensendis nequaquam teneatur, nihil mirum, si S. Zeno praeter aliarum litaniarum rationem S. Proculo praefertur. Cum porro in laudato Calendario VI Id. Decembris Zenonis episcopi festum ponatur; inde factum credimus ut Petrus de Natalibus, episcopus Equilinus, iis in partibus degens, cum observasset in Ecclesiis sibi notis ejus Sancti memoriam eo die notatam, putaverit eumdem diem Zenonis emortualem fuisse, ac proinde in catalogo SS. lib. I, cap. 43, scripserit: In pace migravit ad Dominum VI Id. Decembris.

In Canali Forojuliensi pago sub imperatoris ditione S. Zenonis ecclesia exstat; et Breviarium ms. saeculi XIV, quod ad Forojuliensem ecclesiam pertinet, [Col. 0186A] VI Idus Decembris haec in Calendario notata praefert: Conceptio S. Mariae Virg. Zenonis episcopi et confessoris, ex quibus ea Ecclesia Sancti ejusdem commemorationem post inductam Conceptionis festivitatem fecisse cognoscitur, cum antea (ut alibi accidit) de S. Zenone officium celebraret.

Quid de Aquileiensi Ecclesia dicamus? in cujus antiquo Calendario die VIII Decembris festum S. Zenonis episcopi et confessoris cum tribus ad Matutinum lectionibus celebrandum notari observavit P. Henschenius pag. 70. Venetiis quoque simile quidam olim peractum ad saeculum usque XVI ex Peretto liquet, qui Veneta Calendaria typis data allegat in Scholiis Latinis ad Vitam S. Zenonis, pag. 81, edit. 1598, ubi item alia Calendaria Brixiae et aliarum Civitatum [Col. 0186B] appellat etiam impressa, quae die XII Aprilis praeferebant S. Zenonis episcopi Veronensis. Canonicus Scottus, cujus nuper meminimus, per epistolas significavit, in manuscripto suae Tarvisinae Ecclesiae Calendario an 1525, quod ab antiquiore exscriptum monet, die octava Decembris haec legi: S. Zenonis episcopi et confessoris IX lectio, Conceptio Beatae Mariae duplex. Mutinensis Ecclesiae Calendarium scriptum ineunte saeculo XI editum a Bachinio post Agnellum, novissime autem recusum [CLII] tom. II, part. I, Rer. Italicar., pag. 218, VI Id. Dec. Dalmatii et Zenonis festum notans, officia de his Mutinae habita satis indicat. In monasterio quoque montis Cassini nostri Sancti memoria in sacris officiis fiebat, ut ex Calendario ad illud monasterium pertinente, [Col. 0186C] et edito tom. VII Rer. Italicarum, p. 936, in quo ejus festum notatur, licet cognoscere. Quin in universa congregatione Montis Cassini ejusdem Sancti memoriam peractam didicimus ex Calendario, quod praefixum vidimus Psalterio Monastico ordinis S. Benedicti Congregationis Cassinensis S. Justinae de Padua, Venetiis edito an. 1606, in quo haec leguntur mense Decembris die octavo: Conceptio B. Mariae Virginis, duplex majus, et Zenonis episcopi et martyris commemoratio; quae quidem commemoratio, sed cum solo sacerdotis et confessoris titulo, item legitur eodem die in ms. Breviario Benedictino, scripto circa initium XV saeculi, quod ad Ticinense monasterium pertinebat. Hoc autem loco omittere nolumus in Calendario quoque Breviarii ms. Fratrum [Col. 0186D] Minorum, quod in Tridentinae Ecclesiae bibliotheca prostat, similiter legi: VIII Dec. Conceptio S. Mariae Virginis, et S. Zenonis confessoris: ex quibus ab ordine etiam Fratrum Minorum S. Episcopum extra Veronam cultum fuisse cognoscimus. Cum vero illud Breviarium ms. a celeberrimo Bernardo Clesio cardinali et episcopo Tridentino emptum fuerit Augustae Vindelicorum: probabile est Breviarium illud ad aliquem Fratrum Minorum conventum in Germania pertinuisse, ut hoc testimonium ad S. Zenonis cultum extra Italiam propagatum constituendum propius spectet, de quo in sequenti paragrapho erit sermo. Sed ut ad scopum revertamur, Breviaria et Calendaria, non autem Martyrologia [Col. 0187A] allegavimus; nam in Calendaria et Breviaria Ecclesiarum, vel Religiosorum ordinum plerumque eorum solummodo Sanctorum nomina relata fuerunt, quorum officia ibidem peragebantur (ex quo plerique dies in illis vacant, quo feriarum officia dicerentur), cum e contra in Martyrologiis discriberentur plerique, quibus nihil praecipui cultus deferretur. Cum itaque S. Zeno non solum in iis Ecclesiis, vel Civitatibus, quarum erat patronus, sed in aliis et Civitatibus, et Ecclesiis, et Religiosorum ordinum congregationibus universim vel officio proprio, vel propria saltem commemoratione (quam in Conceptionis Beatae Mariae gratiam veteri S. Zenonis officio suffectam credibile est) coleretur: quis praecipuum ejus cultum celebritatemque mirificam tanti Episcopi non [Col. 0187B] statim intelligat?

Haec sunt, quae partim ex editis Italiae monumentis, partim per litteras a nonnullis amicis de cultu S. Zenonis per Italiam colligere potuimus; nihilque dubitamus, quin si majorem in exquirendo diligentiam collocare per tempus vel per amicos licuisset, aliis quoque in civitatibus ac provinciis, in quibus nulla inquirendi occasio, nec idoneum tempus patuit, aliae Zenonis invenirentur ecclesiae, aliaque antiqui cultus testimonia suppeterent, cum inter eas civitates, e quibus petitae a nobis fuerunt notitiae, nulla hactenus fuerit inventa, quae aliquot id generis monumenta non suggesserit. Ex his igitur quae de paucis Italiae urbibus attigimus, reliqua lectores per se colligant: et cum antiquum lateque tota Italia [Col. 0187C] pervagatum S. Zenonis cultum agnoscent, tum vero antiquam, perraram, paucisque sanctis communem Patroni nostri celebritatem admirentur.

Quid si non intra Italiae solum, amplissimos caeteroquin fines, sed extra ipsos sancti Zenonis fama cultusque jam inde ab antiquis temporibus longe lateque propagatus est? Displicet quidem commodum non fuisse litterarum communicatione variis e partibus notitias exquirere, quibus eum et plurium ecclesiarum patronum et pluribus etiam in Calendariis vel litaniis insertum nos nacturos fuisse nihil ambigimus. Ex iis tamen paucis, quae e nonnullis editis libris collegimus, arguere quisque poterit quanto plura afferre possemus, si plurium extra Italiam ecclesiarum [Col. 0187D] monumenta licuisset inspicere. Zenonis sane [CLIII] cultum in Germaniam olim pervagatum ex Frisingensi ecclesia in primis cognoscimus. S. Corbinianus, primus episcopus Frisingensis, qui diem obiit an. 730, teste Aribone quarto Frisingensi episcopo ejusdem saeculi octavi, in ejus Vita apud Mabillonium Act. SS. saeculi III, part. I, cap. 20, p. 48 Venetae editionis, S. Corbinianus, inquam, apud Maias Frisingensis dioecesis in Baioaria Basilicam aedificavit, et Valentini atque B. Zenonis in ea patrocinia collocavit, et in eorum dedicavit honorem: et hinc factum est, animadvertente P. Meichelbeck, tom. I Hist. Frisingensis in Vita S. Corbiniani, § 8, pag. 16, ut S. Zeno episcopus Veronensis a Corbiniano in Evergetam [Col. 0188A] suum electus, in hunc usque diem annuo officio in Frisingensi Ecclesia colatur. Neque S. Corbinianus solus in Germania exstitit qui S. Zenonem tam praecipuo honore coluerit: nam Josephus Tertius Frisingensis episcopus, electus an. 749, monasterium Isanense in honorem S. Zenonis Veronensis episcopi erexit, uti prodit idem P. Meichelbeck, pag. 50, et seqq., ubi duas donationum paginas recitat, quae S. Zenonis ecclesiae traditae fuerunt. Ad locum quod attinet, animadvertit pag. 52: Nostra aetate Isana est municipium Frisingense; et divi Zenonis Collegiatam, ut vocant, ecclesiam jam saeculares Canonici a multis saeculis obtinent.

Dein Hallae in dioecesi Salisburgensi, qui locus nunc dicitur Reichenhall, est celebre monasterium [Col. 0188B] S. Zenonis, de quo plura Viguleius Hundius tom. I, pag. 9, Metropolis Salisburgensis, et tom. III, pag. 505, necnon PP. Franciscus et Paulus Mezgerii in Historia Salisburgensi, lib. IV, cap. 10, pag. 383, et lib. VI, pag. 1255, nonnulla vero P. Hansizius tom. II Germaniae Sacrae. Olim erat parochia, quae subinde, instituta Praepositura, a Conrado I, Archiepiscopo Salisburgensi, qui e vivis excessit anno 1147, canonicis Regularibus tradita fuit, ut idem Hansizius demonstrat. In hoc autem monasterio tres dies festi S. Zenonis hodie quoque celebrantur cum peculiaribus orationibus inter monumenta describendis, quae ab antiquis tribus missis propriis originem ducunt. Exstat praeterea ibidem argentea S. Zenonis statua, anno 1480 constructa, in cujus pectore pars quaedam [Col. 0188C] notabilis sacrarum reliquiarum ejusdem episcopi continetur cum hac epigraphe: Mandibula cum uno dente S. Zenonis Episcopi.

Nostri Antistitis nomen ad Helvetios etiam pervenit. Hartmanus enim monachus Sangallensis, qui saeculo IX floruit, litanias versibus scripsit, quae diebus Dominicis ad processionem canerentur. Edidit has primo Henricus Canisius Antiquarum Lectionum tom. V, pag. 732, in novissima editione tom. II, part. II, pag. 193. Easdem non Echerardus solum memorat in Notkerii Vita, sed Metzlerus etiam Sangallensis Monachus Canisii amicus, qui suo quoque tempore easdem statis diebus adhibitas testatur: Has litanias, inquit, canonizavit Nicolaus III, P. M. et nostri (monachi Sangallenses) in Rogationum diebus [Col. 0188D] publice canunt. Easdem rursum hymni nomine typis dedit venerabilis cardinalis Thomasius ex ms. ordine Vallicellano, in opere inscripto, Antiqui libri Missarum Ecclesiae Romanae, ad feriam secundam in litania minore pag. 118. In his autem litaniis S. Zeno inter Confessores cum S. Proculo nostro item episcopo recensetur; et si S. Proculus Zenoni postponitur, id metri, non aetatis causa, factum nemo dubitet. En ipsa litaniarum verba:

[Col. 0189A] Neque Gallos Zenonis celebritas latuit. In monasterio S. Benedicti Floriacensi nongentorum et eo amplius annorum codex reperitur, e quo P. Martene part. III de Antiquis Ecclesiae ritibus, lib. III, cap. 15, edidit ordinem inter varios ritus ad juvandos morientes, et in eo litaniae continentur quae in agone recitandae praecipiuntur. His autem in litaniis cum Proculo praedecessore suo Zeno insertus legitur, et ut ad usum Ecclesiae [CLIV] Gallicanae ille codex fuisse probetur, refertur inter episcopos Galliae hoc ordine: S. Remigi, S. Procule, S. Zeno, S. Anniane, S. Audoene, etc. Reliqua, si placet, videsis apud Martene, pag. 592.

Cum ad Ecclesiam Andegavensem pertineret, ipsiusque usui esset Missale ms. in quo specialis missa [Col. 0189B] S. Zenonis legitur (hujus codicis notitiam in Admonitione ad Monumenta fusius dabimus) S. Zenonis cultum eo propagatum non fit improbabile.

Alia aliarum regionum documenta, quae possimus consulere, vel nondum sunt edita, vel ad manus nostras non pervenere: nec ex quo primum tempore hujus argumenti tractandi consilium cepimus, ea ipsa, quae Veronae sunt, documenta adire omnia, cum typographi urgeant, potuimus. Illud addimus in eorum subsidium, qui aliquando addere forte alia huic capiti velint, quod sicubi S. Zenonis ecclesiam vel documentum aliquod cultus in Occidente reperiatur; ut ad Zenonem nostrum haec spectare certo concludat, non in illud solum adtendat, quamplurimas S. Zenonis per Occidentem ecclesias a nobis hactenus [Col. 0189C] inventas non fuisse, nisi S. Zenonis episcopi Veronensis, et similiter S. Zenonem litaniis insertum alium non fuisse: sed ad ecclesias quod pertinet, festum diem in iisdem celebratum, si fieri potest, exquirat, et inveniet incidere vel in diem XII Aprilis, vel in diem VIII Decembris, vel forte alicubi in diem XXI Maii, qui tres dies non alio Zenoni quam nostro sacri sunt: in litaniis autem vel aliis similibus precibus cum S. Proculo Veronensi episcopo inter Confessores copulatus plerumque recensebitur; vel si [Col. 0190A] solius S. Zenonis episcopi seu Confessoris reperiatur mentio, ex toto monumentis in unius Zenonis Veronensis cultum conspirantibus concludi haud temere poterit, eum quoque non alium Zenonem esse habendum; uti sane affirmare simili ratione non dubitamus de iis altaribus, quae variis in ecclesiis de S. Zenonis nomine appellata accepimus, a quibus tamen inquirendis ac referendis, ne longius nimis procederet caput, supersedendum putavimus.

Interim ut eo, unde egressa est, redeat oratio, seu potius ut exitum habeat, si cultus S. Zenonis tam est antiquus, ut hujus monumenta saeculo circiter post mortem tradita reperire licuerit, haecque non Veronae solum, sed aliis in civitatibus provinciisque Italiae, in Germania, in Helvetiis, in Gallia, [Col. 0190B] ubi ecclesias percelebres, eximia monasteria, Canonicorum Collegia de S. Zenone noncupata, patrocinium ejus in litaniis ac publicis precibus apud Deum interpositum, eumdem pagorum urbiumque ipsarum praecipuum patronum ab antiquis temporibus adscitum, officiis, processionibus ac aliis piae religionis significationibus, non in dicatis ejus nomine ecclesiis solum, sed in totis dioecesibus cultum nacti sumus, quae praesertim aliis sanctis Confessoribus non nisi valde celebribus et paucissimis contigisse inveniuntur, quis non maximam de S. Zenonis Veronensis sanctitate ac celebritate tot veteris pervagati multiplicisque cultus testimoniis probata opinionem induat? Et, si eum vulgari quadam formula cum S. Martino episcopo Turonensi inter celeberrimos sanctos [Col. 0190C] semper habito copulatum saeculo decimo apud Ratherium in testimonio, quod superiori paragrapho recitavimus, repetet, nimium multum eidem a vulgo tributum nequaquam sentiet. Haec diligentius considerare, atque consideranda proponere nobis curae fuit, non ut quidpiam gloriae ac venerationi alicui caeterorum sanctorum decerptum sit, sed ut excitetur promoveaturque tanti Patroni cultus, qui sensim, ut fieri solet in rebus antiquis, apud nonnullos vetustae celebritatis minus conscios refriguit.