007

Quam minime sim quietus et in summis necessitatibus, ex hoc libello poteris existimare; quem ad te rudibus pene verbis, prout ingenii mediocritas tulit, Demetriane, perscripsi, ut quotidianum studium meum et nosses, et non deessem tibi, praeceptor etiamnunc, sed honestioris rei meliorisque [Col. 0010A] doctrinae. Nam si te in litteris, nihil aliud quam linguam instruentibus, auditorem satis strenuum praebuisti: quanto magis in his veris, et ad vitam pertinentibus, docilior esse debebis? Apud quem nunc profiteor, nulla me necessitate vel rei, vel temporis impediri, quominus aliquid excudam, quo philosophi nostrae sectae, quam tuemur, instructiores doctioresque in posterum fiant; quamvis nunc male audiant, castigenturque vulgo, quod aliter [Col. 0011A] ⁜ quam sapientibus convenit vivant, et vitia sub obtentu nominis celent, quibus illos aut mederi oportuit, aut ea prorsus effugere, ut beatum atque incorruptum sapientiae nomen vita ipsa cum praeceptis congruente praestarent. Ego tamen, ut nos ipsos simul et caeteros instruam, nullum laborem recuso. Neque enim possum oblivisci mei, tum praesertim, cum maxime opus sit meminisse; sicut ne tu quidem tui, ut spero, et opto. Nam licet te publicae rei necessitas a veris et justis operibus avertat: tamen fieri non potest, quin subinde in coelum aspiciat.

Ego quidem laetor omnia tibi, quae pro bonis habentur, prospere fluere; sed ita, si nihil de statu mentis immutent. Vereor enim ne paulatim consuetudo, [Col. 0011B] et jucunditas earum rerum (sicut fieri solet) in animum tuum repat. Ideoque te moneo,

Tentabo tamen, quoniam corporis et animi facta mentio est, utriusque rationem, quantum pusillitas intelligentiae meae pervidet, explicare. Quod officium hac de causa maxime suscipiendum puto, quod M. Tullius, vir ingenii singularis, in quarto de Republica [Col. 0013A] ⁜ libro, cum id facere tentasset, nihil prorsus effecit; nam materiam late patentem angustis finibus terminavit, leviter summa quaeque decerpens. Ac ne ulla esset excusatio, cur eum locum non fuerit executus, ipse testatus est, nec voluntatem sibi defuisse, nec curam. In libro enim de Legibus primo, cum hoc idem summatim stringeret, sic ait: Hunc locum satis (ut mihi videtur) in iis libris, quos legistis, expressit Scipio. Postea tamen in libro de Natura deorum secundo, hoc idem latius exequi conatus est. Sed quoniam ne ibi quidem satis expressit, aggrediar hoc munus et sumam mihi audacter explicandum, quod homo disertissimus pene omisit intactum. Forsitan reprehendas, quod in rebus obscuris coner aliquid disputare; cum videas tanta temeritate homines extitisse, [Col. 0013B] qui vulgo philosophi nominantur, ut ea, quae abstrusa prorsus atque abdita Deus esse voluit, scrutarentur, ac naturam rerum coelestium terrenarumque conquirerent, quae a nobis longe remotae, neque oculis contrectari, neque tangi manu, neque percipi sensibus possunt: et tamen de illarum omnium ratione sic disputant, ut ea, quae afferunt, probata et cognita videri velint. Quid est tandem, cur nobis invidiosum quisquam putet, si rationem corporis nostri dispicere et contemplari velimus? Quae plane obscura [Col. 0014A] non est; quia ex ipsis membrorum officiis, et usibus partium singularum, quanta vi providentiae quidque factum sit, intelligere nobis licet.

Dedit enim homini artifex ille noster ac parens Deus sensum atque rationem; ut ex eo appareret nos ab eo esse generatos, quia ipse intelligentia, ipse sensus ac ratio est. Caeteris animantibus quoniam rationalem istam vim non attribuit, quemadmodum tamen vita eorum tutior esset, ante providit. Omnes enim suis ex se pilis texit, quo facilius possent vim pruinarum ac frigorum sustinere. Singulis autem generibus, ad propulsandos impetus externos, sua [Col. 0014B] propria munimenta constituit; ut aut naturalibus telis repugnent fortioribus, aut quae sunt imbecilliora, subtrahant se periculis pernicitate fugiendi, aut quae simul, et viribus, et celeritate indigent, astu se protegant, aut latibulis sepiant. Itaque alia eorum, vel plumis levibus in sublime suspensa sunt, vel suffulta ungulis, vel instructa cornibus; quibusdam in ore arma sunt dentes, aut in pedibus adunci ungues; nullique munimentum ad tutelam sui deest.

[Col. 0015A] ⁜ Si qua vero in praedam majoribus cedunt, ne tamen stirps eorum funditus interiret, aut in ea sunt relegata regione, ubi majora esse non possunt; aut acceperunt uberem generandi foecunditatem, ut et bestiis, quae sanguine aluntur, victus suppeteret ex illis, et illatam tamen cladem, ad conservationem generis, multitudo ipsa superaret. Hominem autem, ratione concessa, et virtute sentiendi atque eloquendi data, eorum, quae caeteris animantibus attributa sunt, fecit expertem, quia sapientia reddere poterat, quae illi naturae conditio denegasset, statuit nudum, et inermem, quia et ingenio poterat armari, et ratione vestiri. Ea vero ipsa, quae mutis data, et homini denegata sunt, quam mirabiliter homini ad pulchritudinem faciant, exprimi non potest. Nam si in homine ferinos dentes, aut cornua, aut ungues, [Col. 0015B] aut ungulas, aut caudam, aut varii coloris pilos addidisset; quis non sentiat quam turpe animal esset futurum, sicut muta, si nuda et inermia fingerentur? Quibus si detrahas, vel naturalem sui corporis vestem, vel ea quibus ex se armantur, nec speciosa poterunt esse, nec tuta; ut mirabiliter, si utilitatem cogites, instructa, si speciem, ornata videantur: adeo miro modo consentit utilitas cum decore.

Hominem vero, quem aeternum animal atque immortale fingebat, non forinsecus, ut caetera, sed interius armavit; nec munimentum ejus in corpore, [Col. 0016A] sed in animo posuit: quoniam supervacuum fuit, cum illi, quod erat maximum, tribuisset, corporalibus eum tegere munimentis; cum praesertim pulchritudinem humani corporis impedirent. Unde ego philosophorum, qui Epicurum sequuntur, amentiam soleo mirari, qui naturae opera reprehendunt, ut ostendant, nulla providentia instructum esse ac regi mundum; sed originem rerum insecabilibus ac solidis corporibus assignant, quorum fortuitis concursionibus universa nascantur, et nata sint. Praetereo quae ad ipsum mundum pertinentia vitio dant, in quo ridicule insaniunt; id sumo, quod ad rem, de qua nunc agimus, pertinet.

[Col. 0016B] Queruntur, hominem nimis imbecillum et fragilem nasci, quam caetera animalia nascuntur; quae ut sunt edita ex utero, protinus in pedes suos erigi, et gestire discursibus, statimque aeri tolerando idonea esse, quod in lucem naturalibus indumentis munita processerint: hominem contra, nudum, et inermem tanquam ex naufragio in hujus vitae miserias projici et expelli; qui neque movere se loco, ubi effusus est, possit, nec alimentum lactis appetere, nec injuriam temporis ferre; itaque naturam, non matrem esse humani generis, sed novercam, quae cum mutis tam [Col. 0017A] ⁜ liberaliter se gesserit, hominem vero sic effuderit, ut inops, et infirmus, et omni auxilio indigens, nihil aliud possit, quam fragilitatis suae conditionem ploratu ac fletibus suis ominari: scilicet,

Libet igitur interrogare istos divinorum operum reprehensores, quid in homine deesse, quia imbecillior nascitur, credant? Num idcirco minus educentur [Col. 0017B] homines? num minus ad summum robur aetatis provehantur; num imbecillitas aut incrementum impediat, aut salutem? quoniam quae desunt, ratio dependit. At hominis, inquiunt, educatio maximis laboribus constat: pecudum scilicet conditio melior, quod hae omnes, cum foetum ediderint, non nisi pastus sui curam gerunt; ex quo efficitur, ut uberibus sua sponte distentis, alimentum lactis foetibus ministretur, et id cogente natura, sine matrum sollicitudine appetant. Quid aves, quarum ratio diversa est, [Col. 0018A] nonne maximos suscipiunt in educando labores? ut interdum aliquid humanae intelligentiae habere videantur: nidos enim, aut luto aedificant, aut virgultis et frondibus construunt; et ciborum expertes incubant ovis; et quoniam foetus de suis corporibus alere datum non est, cibos convehunt, et totos dies in hujusmodi discursatione consumunt, noctibus vero defendunt, fovent, protegunt. Quid amplius facere homines possunt? nisi hoc solum fortasse, quod non expellunt adultos, sed perpetua necessitudine ac vinculo charitatis adjunctos habent. Quid, quod avium foetus multo fragilior est, quam hominis: quia non materno corpore ipsum animal edunt; sed quod materni corporis fotu et calore tepefactum, animal efficiat, quod tamen cum spiritu fuerit animatum, id vero implume ac tenerum, non modo volandi, sed ambulandi [Col. 0018B] quoque usu caret. Non ergo ineptissimus sit, si quis putet male cum volucribus egisse naturam, primum quod bis nascuntur; deinde, quod tam infirmae, ut sint quaesitis per laborem cibis a parentibus nutriendae. Sed illi fortiora eligunt, imbecilliora praetereunt.

Quaero igitur ab iis, qui conditionem pecudum suae praeferunt, quid eligant, si Deus his deferat optionem; utrum malint humanam sapientiam cum imbecillitate, an pecudum firmitatem cum illarum natura? Scilicet non tam pecudes sunt, ut non malint vel fragiliorem [Col. 0019A] ⁜ multo, quam nunc est, dummodo humanam, quam illam irrationabilem firmitatem. Sed videlicet prudentes viri, neque hominis rationem volunt cum fragilitate, neque mutorum firmitatem sine ratione. Quod nihil est tam repugnans, tamque contrarium, quod unumquodque animal, aut ratio instruat necesse est, aut conditio naturae. Si naturalibus munimentis instruatur, supervacua ratio est. Quid enim excogitabit? quid faciet? aut quid molietur? aut in quo lumen illud ingenii ostendet, cum ea, quae possunt esse rationis, ultro natura concedat? Si autem ratione sit praeditum, quid opus erit sepimentis corporis? cum semel concessa ratio naturae munus possit implere: quae quidem tantum valet ad ornandum tuendumque hominem, ut nihil potuerit majus ac melius a Deo [Col. 0019B] dari. Denique cum et corporis non magni homo, et exiguarum virium, et valetudinis sit infirmae, tamen quoniam id, quod est majus accepit, et instructior est caeteris animalibus, et ornatior. Nam cum fragilis imbecillisque nascatur, tamen et a mutis omnibus tutus est, et ea omnia, quae firmiora nascuntur, etiamsi vim coeli fortiter patiuntur, ab homine tamen tuta esse non possunt. Ita fit, ut plus homini conferat ratio, quam natura mutis, quoniam in illis, neque magnitudo virium, neque firmitas corporis efficere potest, quominus aut opprimantur a nobis, aut nostrae subjecta sint potestati.

Potestne igitur aliquis, cum videat etiam boves lucas, aut equos, cum immanissimis etiam corporibus ac viribus servire homini, queri de opifice rerum [Col. 0019C] Deo, quod modicas vires, quod parvum corpus acceperit? nec beneficia in se divina pro merito aestimat, [Col. 0020A] quod est ingrati, aut (ut verius loquamur) insani. Plato, ut hos, credo, ingratos refelleret, naturae gratias egit, quod homo natus esset. Quod et ipsum quale sit, non est hujus materiae ponderare. Quanto melius, et sanius, qui sentit conditionem hominis esse meliorem, quam isti, qui se pecudes natos esse maluerunt. Quos si Deus in ea forte converterit animalia, quorum sortem praeferunt suae, jam profecto cupiant remigrare, magnisque clamoribus conditionem pristinam flagitent; quia non est tanti robur ac firmitas corporis, ut officio linguae careas, aut avium per aerem libera discursatio, ut manibus indigeas: plus enim manus praestant, quam levitas ususque pennarum, plus lingua, quam totius corporis fortitudo. Quae igitur amentia est, ea praeferre, quae, si [Col. 0020B] data sint, accipere detrectes?

Iidem queruntur, hominem morbis et immaturae morti esse subjectum. Indignantur videlicet, non deos se esse natos. Minime, inquiunt: sed ex hoc ostendimus, hominem nulla providentia esse factum, quod aliter fieri debuit. Quid si ostendero, id ipsum magna ratione provisum esse, ut morbis vexari posset, et vita saepe in medio cursus sui spatio rumperetur? Cum enim Deus animal, quod fecerat, sua sponte ad mortem transire cognovisset, ut mortem ipsam, quae est dissolutio naturae, capere posset, dedit ei fragilitatem, quae morti aditum ad dissolvendum [Col. 0020C] animal inveniret. Nam si ejus roboris fieret, ut ad eum morbus et aegritudo adire non posset, ne mors [Col. 0021A] ⁜ quidem posset, quoniam mors sequela morborum est. Immatura vero mors quomodo abesset ab eo, cui esset constituta matura? Nempe nullum hominem mori volunt, nisi cum centesimum aetatis compleverit annum. Quomodo illis in tanta repugnantia rerum ratio poterit constare? Ut enim ante annos centum mori quisque non possit, aliquid illi roboris, quod sit immortale, tribuendum est. Quo concesso, necesse est conditionem mortis excludi. Id autem ipsum cujusmodi potest esse, quod hominem contra morbos et ictus extraneos solidum atque inexpugnabilem faciat? Cum enim constet ex ossibus, et nervis, et visceribus, et sanguine, quid horum potest esse tam firmum, ut fragilitatem repellat ac mortem? Ut igitur homo indissolubilis sit ante id tempus, quod illi [Col. 0021B] putant oportuisse constitui, ex qua ei materia corpus attribuent? Fragilia sunt omnia, quae videri, ac tangi possunt. Superest, ut aliquid ex coelo petant, quoniam in terra nihil est, quod non sit infirmum.

Cum ergo homo sic formandus esset a Deo, ut mortalis esset aliquando, res ipsa exigebat, ut terreno et fragili corpore fingeretur. Necesse est igitur, ut mortem recipiat quandolibet, quoniam corporalis est; corpus enim quodlibet solubile atque mortale est. Stultissimi ergo, qui de morte immatura queruntur; quoniam naturae conditio locum illi facit. Ita consequens erit, ut morbis quoque subjectus sit; neque enim patitur natura, ut abesse possit infirmitas ab eo corpore, quod aliquando solvendum est. Sed putemus [Col. 0021C] fieri posse, quemadmodum volunt, ut homo non [Col. 0022A] ea conditione nascatur, qua morbo mortive subjectus sit, nisi peracto aetatis suae spatio, ad ultimam processerit senectutem. Non igitur vident, si ita sit constitutum, quid sequatur, omni utique caetero tempore mori nullo modo posse: sed, si prohiberi ab altero victu potest, mori poterit; res igitur exigit, ut homini, qui ante certum diem mori non potest, ciborum alimentis, quia subtrahi possunt, opus non sit. Si opus cibo non erit, jam non homo ille, sed Deus fiet. Ergo (ut superius dixi) qui de fragilitate hominis queruntur, id potissimum queruntur, quod non immortales et sempiterni sint nati. Nemo, nisi senex, mori debet. Nempe ideo mori debet, quia Deus non est. Atqui mortalitas non potest cum immortalitate conjungi. Si enim mortalis est in senectute, immortalis [Col. 0022B] esse in adolescentia non potest; nec est ab eo conditio mortis aliena, qui quandoque moriturus est; nec ulla immortalitas est, cui sit terminus constitutus. Ita fit, ut et immortalitas exclusa in perpetuum, et ad tempus recepta mortalitas, hominem constituat in ea conditione, ut sit in qualibet aetate mortalis.

Quadrat igitur necessitas undique, nec debuisse aliter fieri, nec fas fuisse. Sed isti rationem sequentium non vident, quia semel erraverunt in ipsa summa. Exclusa enim de rebus humanis divina providentia, necessario sequebatur, ut omnia sua sponte sint nata. Hinc invenerunt illas minutorum seminum plagas, et concursiones fortuitas, quia rerum originem non videbant. In quas se angustias cum conjecissent, jam [Col. 0022C] cogebat eos necessitas existimare, animas cum corporibus [Col. 0023A] ⁜ nasci, et item cum corporibus extingui. Assumpserant enim nihil fieri mente divina. Quod ipsum non aliter probare poterant, quam si ostenderent esse aliqua, in quibus videretur providentiae ratio claudicare. Reprehenderunt igitur ea, in quibus vel maxime divinitatem suam providentia mirabiliter expressit, ut illa, quae retuli de morbis et immatura morte, cum debuerint cogitare, his assumptis, quid necessario sequeretur (sequuntur autem illa, quae dixi) si morbum non reciperet, neque tectis, neque vestibus indigeret. Quid enim ventos, aut imbres, aut frigora metueret, quorum vis in eo est, ut morbos afferant? Idcirco enim accepit sapientiam, ut adversus nocentia fragilitatem suam muniat. Sequatur necesse est, ut quoniam retinendae rationis causa morbos capit, etiam mortem semper accipiat; quia is ad [Col. 0023B] quem mors non venit, firmus sit necesse est: infirmitas autem habet in se mortis conditionem; firmitas vero ubi fuerit, nec senectus locum potest habere, nec mors, quae sequitur senectutem.

Praeterea, si mors certae constituta esset aetati, fieret homo insolentissimus, et humanitate omni careret. Nam fere jura omnia humanitatis, quibus inter nos cohaeremus, ex metu, et conscientia fragilitatis oriuntur. Denique imbecilliora, et timidiora quaeque animalia congregantur, ut quoniam viribus tueri se nequeunt, multitudine tueantur: fortiora vero solitudines appetunt, quoniam robore viribusque confidunt. Homo quoque si eodem modo haberet ad propulsanda [Col. 0023C] pericula suppetens robur, nec ullius alterius [Col. 0024A] auxilio indigeret, quae societas esset? quaeve ratio? quae humanitas? aut quid esset tetrius homine? quid efferacius? quid immanius? Sed quoniam imbecillis est, nec per se potest sine homine vivere, societatem appetit, ut vita communis et ornatior fiat, et tutior. Vides igitur omnem hominis rationem in eo vel maxime stare, quod nudus fragilisque nascitur, quod morbis afficitur, quod immatura morte multatur. Quae si homini detrahantur, rationem quoque ac sapientiam detrahi, necesse est. Sed nimis diu de rebus apertis disputo, cum sit liquidum, nihil sine providentia, nec factum esse unquam, nec fieri potuisse. De cujus operibus universis, si nunc libeat disputare per ordinem, infinita materia est. Sed ego de uno corpore hominis tantum institui dicere, ut in eo divinae providentiae potestatem, quanta fuerit, ostendam [Col. 0024B] his dumtaxat in rebus, quae sunt comprehensibiles et apertae; nam illa quae sunt animae, nec subjici oculis, nec comprehendi queunt. Nunc de ipso vase hominis loquimur, quod videmus.

In principio, cum Deus fingeret animalia, noluit ea in rotundam formae speciem conglobare atque colligere, ut et moveri ad ambulandum, et flectere se in quamlibet partem facile possent: sed ex ipsa corporis summa produxit caput; item produxit membra quaedam longius, quae vocantur pedes, ut alternis motibus solo fixa producerent animal, quo mens tulisset, aut [Col. 0024C] quo petendi cibi necessitas provocasset. Ex ipso autem [Col. 0025A] ⁜ vasculo corporis quatuor fecit extantia: bina posterius, quae sunt in omnibus pedes; item bina capiti et collo proxima, quae varios animantibus usus praebent. In pecudibus enim ac feris sunt posterioribus pedes similes, in homine autem manus; quae non sunt ad ambulandum, sed ad faciendum temperandumque sunt natae. Est et tertium genus, in quo priora illa, neque pedes, neque manus sunt, sed alae, in quibus pennae per ordinem fixae volandi exhibent usum. Ita una fictio diversas species et usus habet. Atque ut ipsam corporis crassitudinem firmiter comprehenderet, majoribus et brevibus ossibus invicem colligatis, quasi carinam compegit, quam nos spinam dicimus, eamque noluit ex uno perpetuoque osse formare, ne gradiendi flectendique se facultatem animal non haberet. [Col. 0025B] Ex ejus parte quasi media costas, id est transversa et plana ossa porrexit in diversum, quibus clementer curvatis, et in se velut in circulum pene conductis, interna viscera contegantur, ut ea, quae mollia et minus valida fieri opus erat, illius solidae cratis amplexu possent esse munita. In summa vero constructionis ejus, quam similem navis carinae diximus, caput collocavit, in quo esset regimen totius animantis; datumque illi hoc nomen est, ut quidem Varro ad Ciceronem scribit, quod hinc capiant initium sensus ac nervi.

Ea vero, quae diximus de corpore, vel ambulandi, vel faciendi, vel volandi causa esse producta, neque [Col. 0025C] nimium longis, propter celerem mobilitatem, neque [Col. 0026A] nimium brevibus, propter firmitatem, sed et paucis et magnis ossibus constare voluit. Aut enim bina sunt ut in homine; aut quaterna, ut in quadrupede: quae tamen non fecit solida, ne in gradiendo pigritia et gravitas retardaret, sed cavata et ad vigorem corporis conservandum medullis intrinsecus plena; eaque rursus non aequaliter porrecta finivit: sed summas eorum partes crassioribus nodis conglobavit, ut et substringi nervis facilius, et verti tutius possent, unde sunt vertibula nominata. Eos nodos firmiter solidatos leni quodam operculo texit, quod dicitur cartilago; scilicet, ut sine attritu et sine sensu doloris aliquo flecterentur. Eosdem tamen non in unum modum informavit: alios enim fecit simplices, et in orbem rotundos, in iis dumtaxat articulis, in quibus moveri [Col. 0026B] membra in omnes partes oportebat, ut in scapulis; quoniam manus utrolibet agitari et contorqueri necessarium est: alios autem latos, et aequales, et in unam partem rotundos, et in his utique locis, ubi tantummodo curvari membra oportebat, ut in genibus et in cubitis, et in manibus ipsis. Nam sicut manus ex eo loco, unde oriuntur, ubique versus moveri, speciosum simul et utile fuit: sic profecto, si hoc idem etiam cubitis accideret, et supervacuus esset ejus modi motus, et turpis.

Jam enim manus amissa dignitate, quam nunc habet, mobilitate nimia proboscidi similis videretur, [Col. 0026C] essetque homo plane anguimanus: quod genus in illa [Col. 0027A] ⁜ immanissima bellua mirabiliter effectum est. Deus enim, qui providentiam et potestatem suam multarum rerum mirabili varietate voluit ostendere, quoniam caput ejus animalis non tam longe porrexerat, ut terram posset ore contingere, quod erat futurum horribile atque tetrum, et quia os ipsum profusis dentibus sic armaverat, ut etiamsi contingeret, pascendi tamen facultatem dentes adimerent; produxit inter eos a summa fronte molle ac flexibile membrum, quo prendere, quo tenere quodlibet posset, ne rationem victus capiendi, vel dentium prominens magnitudo, vel cervicis brevitas impediret.

Non possum hoc loco teneri, quominus Epicuri [Col. 0027B] stultitiam rursum coarguam; illius enim sunt omnia quae delirat Lucretius: qui, ut ostenderet animalia non artificio aliquo divinae mentis, sed, ut solet, fortuito esse nata; dixit, in principio mundi alias quasdam innumerabiles animantes miranda specie et magnitudine fuisse natas, sed eas permanere non potuisse, quod illas aut sumendi cibi facultas, aut coeundi generandique ratio defecisset. Videlicet ut et atomis suis locum faceret per infinitum et inane volitantibus, divinam providentiam voluit excludere. Sed cum videret in omnibus quae spirant. mirabilem [Col. 0028A] Providentiae inesse rationem, quae (malum!) vanitas erat dicere fuisse animalia prodigiosa, in quibus nascendi ratio cessaret?

Quoniam igitur omnia quae videmus cum ratione nata sunt, id enim ipsum nasci, efficere nisi ratio non potest, manifestum est, nihil omnino rationis expers potuisse generari. Ante enim provisum est in singulis quibusque fingendis, quatenus et ministerio membrorum ad necessaria vitae uteretur, et quatenus adjugatis corporibus elata soboles, universas generatim conservaret animantes. Nam si peritus architectus, cum magnum aliquod aedificium facere constituit, primo omnium cogitat, quae summa perfecti aedificii futura sit, et ante emetitur, quem locum leve pondus expectet, ubi magni operis statura sit moles, quae columnarum [Col. 0028B] intervalla, qui, aut ubi aquarum cadentium decursus et exitus, et receptacula, haec, inquam, prius providet, ut quaecumque sunt perfecto jam operi necessaria, cum ipsis fundamentis pariter ordiatur: cur Deum quisquam putet in machinandis animalibus non ante providisse, quae ad vivendum necessaria essent, quam ipsam vitam daret? Quae utique constare non posset, nisi prius effecta essent quibus constat.

Videbat igitur Epicurus in corporibus animalium divinae rationis solertiam: sed ut efficeret, quod ante imprudenter assumpserat, adjecit aliud deliramentum superiori congruens. Dixit enim, neque oculos ad [Col. 0029A] ⁜ videndum esse natos, neque aures ad audiendum, neque pedes ad ambulandum, quoniam membra haec prius nata sunt quam esset usus videndi, et audiendi, et ambulandi: sed horum omnia officia ex natis extitisse. Vereor ne hujusmodi portenta et ridicula refutare non minus ineptum esse videatur. Sed libet ineptire, quoniam cum inepto agimus, ne se ille nimis argutum putet. Quid ais, Epicure? Non sunt ad videndum oculi nati? Cur igitur vident? Postea, inquit, usus eorum apparuit. Videndi ergo causa nati sunt; siquidem nihil possunt aliud quam videre. Item membra caetera, cujus rei causa nata sunt, ipse usus ostendit: qui utique nullo modo posset existere, nisi essent membra omnia tam ordinate, tam providenter effecta, ut usum possent habere.

[Col. 0029B] Quid enim, si dicas aves non ad volandum esse natas, neque feras ad saeviendum, neque pisces ad natandum, neque homines ad sapiendum; cum appareat ei naturae, officioque servire animantes, ad quod est quaeque generata? Sed videlicet qui summam ipsam veritatis amisit, semper erret necesse est. Si enim non providentia, sed fortuitis atomorum concursionibus nascuntur omnia, cur nunquam fortuito accidit, sic coire illa principia, ut efficerent [Col. 0030A] animal ejusmodi, quod naribus potius audiret, odoraretur oculis, auribus cerneret? Si enim primordia nullum genus positionis inexpertum relinquunt, oportuit ejusmodi quotidie monstra generari, in quibus et membrorum ordo praeposterus, et usus longe diversus existeret. Cum vero universa genera, et universa quoque membra leges suas, et ordines, et usus sibi attributos tueantur, manifestum est nihil fortuito esse factum, quoniam divinae rationis dispositio perpetua servatur. Verum alias refellemus Epicurum; nunc de providentia (ut coepimus) disseramus.

[Col. 0030B] Deus igitur solidamenta corporis, quae ossa dicuntur, nodata et adjuncta invicem nervis alligavit atque constrinxit, quibus mens, si excurrere, aut resistere velit, tanquam retinaculis uteretur; et quidem nullo labore, nulloque conatu: sed vel minimo nutu totius corporis molem temperaret ac flecteret. Haec autem visceribus operuit, ut quemque locum decebat, ut quae solida essent, conclusa tegerentur. Item visceribus ipsis venas admiscuit, quasi rivos [Col. 0031A] ⁜ per corpus omne divisos, per quas discurrens humor, et sanguis, universa membra succis vitalibus irrigaret; et ea viscera, formata in eum modum, qui unicuique generi ac loco aptus fuit, superjecta pelle contexit, quam vel sola pulchritudine decoravit, vel setis adoperuit, vel squamis munivit, vel plumis insignibus adornavit. Illud vero commentum Dei mirabile, quod una dispositio, et unus habitus, innumerabiles imaginis praeferat varietates. Nam in omnibus fere, quae spirant, eadem series et ordo membrorum est. Primum enim caput, et huic annexa cervix. Item collo pectus adjunctum, et ex eo prominentes armi, adhaerens pectori venter. Item ventri subnexa genitalia. Ultimo loco femina pedesque.

[Col. 0031B] Nec solum membra suum tenorem ac situm in omnibus servant, sed etiam partes membrorum. Nam in uno capite ipso certam sedem possident aures, certam oculi, nares item, os quoque, et in eo dentes, et lingua. Quae omnia cum sint eadem in omnibus animantibus, tamen infinita et multiplex diversitas figuratorum est; quod ea quae dixi, aut productiora, aut contractiora lineamentis varie differentibus comprehensa sunt. Quid, illud nonne divinum, quod in tanta [Col. 0032A] viventium multitudine, unumquodque animal in sui genere et specie pulcherrimum est? ut si quid vicissim de altero in alterum transferatur, nihil impeditius ad utilitatem, nihil deformius ad aspectum videri necesse sit: ut si elephanto cervicem prolixam tribuas, aut camelo brevem; vel si serpentibus pedes, aut pilos addas, in quibus porrecti aequaliter corporis longitudo nihil aliud exhibeat, nisi ut maculis terga distincti, et squammarum laevitate suffulti, in lubricos tractus sinuosis flexibus laberentur. In quadrupedibus autem, idem opifex contextum spinae a summo capite deductum longius extra corpus eduxit, et acuminavit in caudam, ut obscoenae corporis partes, vel propter foeditatem tegerentur, vel propter teneritudinem munirentur, ut animalia quaedam minuta et nocentia motu [Col. 0032B] ejus arcerentur a corpore: quod membrum si detrahas, imperfectum fit animal, ac debile. Ubi autem ratio, et manus est, tam non est id necessarium, quam indumentum pilorum: adeo in suo quaeque genere aptissime congruunt, ut neque nudo quadrupede, neque homine tecto excogitari quidquam turpius possit.

Sed tamen cum ipsa nuditas hominis mire ad pulchritudinem valeat, non tamen etiam capiti congruebat; [Col. 0033A] ⁜ quanta enim in eo futura deformitas esset, ex calvitio apparet. Texit ergo illud pilo; et quia in summo futurum erat; quasi summum aedificii culmen ornavit: qui ornatus non est in orbem coactus, aut in figuram pilei teres factus, ne quibusdam partibus nudis esset informis, sed alicubi effusus, alicubi retractus pro cujuslibet loci decentia. Frons ergo vallata per circuitum, et a temporibus effusi ante aures capilli, et earum summae partes in coronae modum cinctae, et occipitium omne contectum, speciem miri decoris ostentant. Jam barbae ratio incredibile est quantum conferat, vel ad dignoscendam corporum maturitatem, vel ad differentiam sexus, vel ad decorem virilitatis ac roboris; ut videatur omnino non constatura fuisse totius operis ratio, si quidquam aliter esset effectum.

Nunc rationem totius hominis ostendam, singulorumque [Col. 0034A] membrorum, quae in corpore aperta, aut operta sunt, utilitates et habitus explicabo. Cum igitur statuisset Deus ex omnibus animalibus solum hominem facere coelestem, caetera universa terrena, hunc ad coeli contemplationem rigidum erexit, bipedemque constituit, scilicet ut eodem spectaret, unde illi origo est; illa vero depressit ad terram, ut quia nulla his immortalitatis expectatio est, toto corpore in humum projecta ventri pabuloque servirent. Hominis itaque solius recta ratio, et sublimis status, et vultus Deo patri communis ac proximus, originem suam, fictoremque testatur. Ejus prope divina mens, quia non tantum animantium, quae sunt in terra, sed etiam sui corporis est sortita dominatum, in summo capite collocata, tanquam in arce sublimis speculatur omnia, et contuetur. Hanc ejus aulam, non obductam [Col. 0034B] porrectamque formavit, ut in mutis animalibus, sed orbi et globo similem; quod omnis rotunditas perfectae rationis est, ac figurae. Eo igitur mens et ignis ille divinus tanquam coelo tegitur: cujus cum summum [Col. 0035A] ⁜ fastigium naturali veste texisset, priorem partem, quae dicitur facies, necessariis membrorum ministeriis et instruxit pariter et ornavit.

Ac primum, quod oculorum orbes concavis foraminibus conclusit, a quo foratu frontem nominatam Varro existimavit; et eos, neque minus, neque amplius, quam duos esse voluit, quod ad speciem nullus est perfectior numerus, quam duorum: sicut et aures duas, quarum duplicitas incredibile est quantam pulchritudinem praeferat, quod tum pars utraque similitudine ornata est, tum ut venientes altrinsecus voces facilius colligantur; nam et forma ipsa mirandum in modum ficta, quod earum foramina noluit esse nuda et inobsepta, quod et minus decorum et utile minus fuisset, quoniam simplicium [Col. 0035B] cavernarum angustias praetervolare vox posset, nisi [Col. 0036A] exceptam per cavos sinus, et repercussu retentam foramina ipsa cohiberent: illis similia vasculis, quibus impositis solent angusti oris vasa compleri.

Eas igitur aures (quibus est inditum nomen a vocibus hauriendis, unde Virgilius:

Cum autem videamus eodem momento temporis, plerumque vero aliud agentes, nihilominus tamen universa quae contra sunt posita intueamur, verius et [Col. 0038A] manifestius est mentem esse, quae per oculos ea quae sunt opposita, transpiciat, quasi per fenestras lucente vitro, aut speculari lapide obductas. Et idcirco mens, et voluntas ex oculis saepe dignoscitur. Quod quidem ut refelleret Lucretius, ineptissimo usus est argumento. Si enim mens (inquit) per oculos videt, erutis et effossis oculis magis videret; quoniam evulsae cum postibus fores plus inferunt luminis, quam si fuerint obductae. Nimirum ipsi, vel potius Epicuro, qui eum docuit, effossi oculi erant, ne viderent, effossos orbes, et ruptas oculorum fibras, et fluentem per venas sanguinem, et crescentes ex vulneribus carnes, et obductas ad ultimum cicatrices nihil posse lucis admittere, nisi forte auribus oculos similes nasci volebat; ut non tam oculis, quam foraminibus [Col. 0038B] cerneremus: quo nihil ad speciem foedius, ad usum inutilius fieri potest. Quantulum enim videre possemus, si mens ab intimis penetralibus capitis per exiguas cavernarum rimulas attenderet; ut [Col. 0039A] ⁜ si quis velit transpicere per cicutam, non plus profecto cernat, quam cicutae ipsius capacitas comprehendat. Itaque ad videndum membris potius in orbem conglobatis opus fuit, ut visus in latum spargeretur, et quae in primori facie adhaererent, ut libere possent omnia contueri. Ergo ineffabilis divinae providentiae virtus fecit duos simillimos orbes, eosque ita devinxit, ut non in totum converti, sed moveri tamen ac flecti cum modo possent. Orbes autem ipsos humoris puri ac liquidi plenos esse voluit, in quorum media parte scintillae luminum conclusae tenerentur, quas pupillas nuncupamus, in quibus puris ac subtilibus cernendi sensus ac ratio continetur, Per eos igitur orbes seipsam mens intendit ut videat, miraque ratione in unum miscetur et conjungitur [Col. 0039B] amborum luminum visus.

Libet hoc loco illorum reprehendere vanitatem, qui dum volunt ostendere sensus falsos esse, multa colligunt, in quibus oculi fallantur; inter quae illud etiam, quod furiosis et ebriis omnia duplicia videantur: quasi vero ejus erroris obscura sit causa. Ideo enim fit, quia duo sunt oculi. Sed quomodo id fiat, accipe. Visus oculorum intentione animi constat. Itaque quoniam mens (ut supra dictum est) oculis tanquam fenestris utitur, non tantum hoc ebriis aut insanis [Col. 0040A] accidit, sed et sanis, ac sobriis. Nam si aliquid nimis propius admoveas, duplex videbitur; certum est enim intervallum, ac spatium, quo acies oculorum coït. Item si retrorsum avoces animum, quasi ad cogitandum, et intentionem mentis relaxes, tum acies oculi utriusque diducitur, tunc singuli videre incipiunt separatim.

Si animum rursus intenderis, aciemque direxeris, coit in unum quidquid duplex videbatur. Quid ergo mirum, si mens veneno, ac potentia vini dissoluta, dirigere se non potest ad videndum, sicut ne pedes quidem ad ambulandum, nervis stupescentibus debiles? aut si vis furoris in cerebrum saeviens concordiam disjungit oculorum? Quod adeo verum est, ut luscis hominibus, si aut insani, aut ebrii fiant, nullo [Col. 0040B] modo possit accidere, ut aliquid duplex videant. Quare si ratio apparet, cur oculi fallantur, manifestum est non esse falsos sensus; qui aut non falluntur, si sunt puri et integri, aut si falluntur, mens tamen non fallitur, quae illorum novit errorem.

Sed nos ad Dei opera revertamur. Ut igitur oculi munitiores essent ab injuria, eos ciliorum tegminibus occuluit; unde oculos dictos esse, Varroni placet. Nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest, et palpitatio vocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus [Col. 0041A] ⁜ vallatae, septum oculis decentissimum praebent. Quarum motus assiduus incomprehensibili celeritate concurrens, et videndi tenorem non impedit, et reficit obtutum. Acies enim, id est membrana illa perlucens, quam siccari et obarescere non oportet, nisi humore assiduo tersa pure niteat, obsolescit. Quid ipsa superciliorum fastigia pilis brevibus adornata? nonne, quasi aggeribus, et munimentum oculis, ne quid superne incidat, et speciem simul praestant? Ex quorum confinio nasus exoriens, et veluti aequali porrectus jugo, utramque aciem simul et discernit et munit. Inferius quoque genarum non indecens tumor, in similitudinem collium leniter exurgens, ab omni parte oculos efficit tutiores; provisumque est ab artifice summo, ut si quis forte vehementior ictus extiterit, eminentibus repellatur. Nasi vero pars superior [Col. 0041B] usque ad medium solida formata est, inferior autem cartilagine adhaerente mollita, ut ad usum digitorum possit esse tractabilis. In hoc autem, quamvis simplici membro, tria sunt officia constituta; unum ducendi spiritus; alterum capiendi odoris; tertium ut per ejus cavernas purgamenta cerebri defluant: quas ipsas Deus quam mirabili, quam divina [Col. 0042A] ratione molitus est, ut tamen hiatus ipse nasi oris speciem non deformaret. Quod erat plane futurum, si unum ac simplex foramen pateret. At id velut pariete per medium ducto intersepsit atque divisit, fecitque ipsa duplicitate pulcherrimum. Ex quo intelligimus quantum dualis numerus, una et simplici compage solidatus, ad rerum valeat perfectionem.

Nam cum sit corpus unum, tamen totum ex simplicibus membris constare non poterat, nisi ut essent partes vel dextrae, vel sinistrae. Itaque ut pedes duo, et item manus, non tantum ad utilitatem aliquam usumque, vel gradiendi, vel faciendi valent, sed et habitum, decoremque admirabilem conferunt: sic in capite, quod totius divini operis quasi culmen est, et auditus, in duas aures, et visus in duas acies, et odoratio [Col. 0042B] in duas nares a summo artifice divisa est: quia cerebrum, in quo sentiendi ratio est, quamvis sit unum, tamen in duas partes membrana interveniente discretum est. Sed et cor, quod sapientiae domicilium videtur, licet sit unum, duos tamen intrinsecus sinus habet, quibus fontes vivi sanguinis continentur, septo intercedente divisi; ut sicut in ipso mundo summa [Col. 0043A] ⁜ rerum vel de simplici duplex, vel de duplici simplex, et gubernat, et continet totum: ita in corpore de duobus universa compacta, indissociabilem praetenderent unitatem. Oris quoque species, et rictus ex transverso patefactus, quam utilis, quam decens sit, enarrari non potest: cujus usus in duobus constat officiis, sumendi victus, et loquendi.

Lingua intus inclusa, quae vocem motibus suis in verba discernit, et est interpres animi; nec tamen sola potest per se loquendi munus implere, nisi acumen suum palato illiserit, nisi juta vel offensione dentium, vel compressione labiorum: dentes tamen plus conferunt ad loquendum; nam et infantes non ante incipiunt fari, quam dentes habuerint, et senes amissis dentibus ita balbutiunt, ut ad infantiam re [Col. 0043B] voluti denuo esse videantur. Sed haec ad hominem solum pertinent, aut ad aves, in quibus acuminata et vibrata certis motibus lingua, innumerabiles cantuum flexiones, et sonorum varios modos exprimit. Habet praeterea et aliud officium, quo in omnibus, sed tamen solo in mutis utitur, quod contritos et commolitos dentibus cibos colligit, et conglobatos vi sua deprimit, [Col. 0044A] et transmittit ad ventrem. Itaque Varro a ligando cibo putat linguae nomen impositum. Bestias etiam potu adjuvat; protenta enim cavataque hauriunt aquam, eamque comprehensam linguae sinu, ne tarditate ac mora effluat, ad palatum celeri mobilitate complodunt. Haec itaque palati concavo tanquam testudine tegitur; eamque dentium septis Deus quasi muro circumvallavit.

Dentes autem ipsos mirabili modo per ordinem fixos, ne nudi ac restricti magis horrori quam ornamento essent, gingivis mollibus, quae a gignendis dentibus nominantur, ac deinde labiorum tegminibus honestavit, quorum durities, sicut in molari lapide, major est et asperior, quam in caeteris ossibus, ut ad conterendos cibos pabulumque sufficerent. Labra [Col. 0044B] ipsa, quae quasi antea cohaerebant, quam decenter intercidit; quorum superius sub ipsa medietate narium lacuna quadam levi, quasi valle signavit, inferius honestatis gratia foras molliter explicavit. Nam quod attinet ad saporem capiendum, fallitur, quisquis hunc sensum palato inesse arbitratur; lingua est enim, qua sapores sentiuntur: nec tamen tota; nam partes [Col. 0045A] ⁜ ejus, quae sunt ab utroque latere teneriores, saporem subtilissimis sensibus trahunt. Et cum neque ex cibo quidquam, neque ex potione minuatur; tamen inenarrabili modo penetrat ad sensum sapor, eadem ratione, qua nihil de quaque materia odoris capio decerpit.

Caetera quam decora sint, vix exprimi potest. Deductum clementer a genis mentum, et ita inferius conclusum, ut acumen ejus extremum signare videatur leviter impressa divisio; rigidum ac teres collum; scapulae velut mollibus jugis a cervice demissae; valida et substricta nervis ad fortitudinem brachia; insignibus toris extantium lacertorum vigens robur; utilis ac decens flexura cubitorum. Quid dicam de manibus, rationis ac sapientiae ministris? quas solertissimus [Col. 0045B] artifex plano ac modice concavo sinu fictas, ut si quid tenendum sit, apte possit insidere, in digitos terminavit: in quibus difficile est expedire, utrumne [Col. 0046A] species, an utilitas major sit. Nam et numerus perfectus, ac plenus, et ordo ac gradus decentissimus, et articulorum parium curvatura flexibilis, et forma unguium rotunda, concavis tegminibus digitorum fastigia comprehendens atque firmans, ne mollitudo carnis in tenendo cederet, magnum praebet ornatum. Illud vero ad usum miris modis habile, quod unus a caeteris separatus cum ipsa manu oritur, et in diversum maturius funditur: qui se velut obvium caeteris praebens, omnem tenendi faciendique rationem vel solus, vel praecipue possidet, tamquam rector omnium atque moderator; unde etiam pollicis nomen accepit, quod vi et potestate inter caeteros polleat. Duos quidem articulos extantes habet, non ut alii ternos, sed unus ad manum carne connectitur pulchritudinis [Col. 0046B] gratia. Si enim fuisset tribus articulis et ipse discretus, foeda et indecora species ademisset manibus honestatem.

[Col. 0047A] ⁜ Jam pectoris latitudo sublimis, et exposita oculis, mirabilem prae se fert habitus sui dignitatem. Cujus haec causa est, quod videtur hominem solum Deus veluti supinum formasse (nam fere nullum aliud animal jacere in tergum potest), mutas autem animantes quasi alterno latere jacentes finxisse, atque ad terram compressisse. Idcirco illis angustum pectus, et ab aspectu remotum, et ad terram versus abjectum: homini autem patens et erectum; quia plenum rationis a coelo datae, humile, aut indecens esse non debuit. Papillae quoque leviter eminentes, et fuscioribus ac parvis orbibus coronatae, non nihil addunt venustatis, foeminis ad alendos foetus datae, maribus ad solum decus, ne informe pectus, et quasi mutilum videretur. Huic subdita est planities ventris, quam [Col. 0047B] mediam fere umbilicus non indecenti nota signat, ad hoc factus, ut per eum foetus, dum est in utero, nutriatur.

Sequitur necessario, ut de internis quoque visceribus dicere incipiam: quibus non pulchritudo, quia sunt abdita, sed utilitas incredibilis attributa est, quoniam opus fuerat, ut terrenum hoc corpus succo aliquo de cibis ac potibus aleretur, sicut terra ipsa imbribus ac pruinis. Providentissimus artifex in medio ejus receptaculum cibis fecit, quibus concoctis et liquefactis, vitales succos membris omnibus dispertiret. Sed cum homo constet ex corpore atque anima, illud quod supra dixi receptaculum, soli corpori praestat alimentum: animae vero aliam sedem dedit. Fecit enim genus quoddam viscerum molle atque [Col. 0048B] rarum, quod pulmonem vocamus, in quod spiritus reciproca vicissitudine commearet; eumque non in uteri modum finxit, ne effunderetur simul spiritus, aut inflaret simul. Ideoque ne plenum quidem viscus effecit, sed inflabile, atque aeris capax; ut paulatim [Col. 0049A] ⁜ spiritum reciperet, dum vitalis ventus per illam spargitur raritatem, et eumdem rursus paulatim redderet, dum se ex illo explicat. Ipsa enim vicissitudo flandi et spirandi, respirandique tractus, vitam sustentat in corpore.

Quoniam ergo duo sunt in homine receptacula, unum aeris, quod alit animam, alterum ciborum, quod alit corpus, ut flecti cervix, ac moveri facile possit, duas esse per collum fistulas necesse est, cibalem, ac spiritalem, quarum superior ab ore ad ventrem ferat, inferior a naribus ad pulmonem. Quarum ratio, et natura diversa est. Ille enim qui est ab ore transitus, mollis effectus est, et qui semper clausus cohaereat sibi, sicut os ipsum; quoniam potus, et cibus, dimota et patefacta gula, quia corporales [Col. 0049B] sunt, spatium sibi transmeandi faciunt. Spiritus contra, qui est incorporalis, ac tenuis, quia spatium sibi facere non poterat, accepit viam patentem, quae [Col. 0050A] vocatur gurgulio. Is constat ex ossibus flexuosis ac mollibus, quasi ex annulis in cicutae modum invicem compactis et cohaerentibus; patetque semper hic transitus. Nullam enim requiem meandi habere spiritus potest, quia is, qui semper commeat, demissa utiliter de cerebro membri portione, cui uva nomen est, velut occursu quodam refraenatur, ne aut teneritudinem domicilii cum impetu veniens attracta pestilenti aura corrumpat, aut totam nocendi violentiam internis receptaculis perferat. Ideoque etiam nares breviter sunt apertae, quae idcirco sic nominantur, quia per eas vel odor, vel spiritus nare non desinit, quae sunt hujus fistulae quasi ostia. Tamen haec fistula spiritalis non tantum ad nares, verum ad os quoque interpatet in extremis palati regionibus, ubi se colles faucium spectantes uvam tollere incipiunt in tumorem. [Col. 0050B] Cujus rei causa et ratio non obscura est; loquendi enim facultatem non haberemus, si, ut gulae iter ad os tantum, ita gurgulio ad nares tantum pateret, [Col. 0051A] ⁜ nec procedens ex eo spiritus efficere vocem sine linguae ministerio posset.

Aperuit igitur viam voci divina solertia ex illa fistula spiritali, ut posset lingua ministerio suo fungi, et vocis ipsius inoffensum tenorem pulsibus suis in verba concidere. Qui meatus, si aliquo modo interceptus sit, mutum faciat necesse est. Errat enim profecto quisquis aliam causam putat, cur homines muti sint. Non enim (ut vulgo creditur) vinctam gerunt linguam: sed ii vocalem illum spiritum per nares quasi mugientes profundunt, quod voci transitus ad os aut nullus omnino est, aut non sic patens ut plenam vocem possit emittere. Quod plerumque natura fit; aliquando etiam casu accidit, ut morbo aliquo hic aditus obseptus vocem non transmittat ad [Col. 0051B] linguam, faciatque de loquentibus mutos. Quod cum acciderit, auditum quoque obstrui necesse est; ut quia vocem emittere non potest, ne admittere quidem possit. Loquendi ergo causa patefactus est hic meatus. Illud quoque praestat, ut in lavacris celebrandis, quia nares calorem ferre non possunt, aer fervens ore ducatur; item, si forte spiramenta narium frigoris pituita praecluserit, per os auram trahere possimus, ne obstructa meandi facultate, spiritus stranguletur. Cibi vero in alvum recepti, et cum potus humore permixti, cum jam calore percocti fuerint, eorum succus inenarrabili modo per membra [Col. 0052A] diffusus, irrigat universum corpus, et vegetat.

Intestinorum quoque multiplices spirae, ac longitudo in se convoluta, et uno tamen substricta vinculo, quam mirificum Dei opus est? Nam ubi maceratos ex se cibos alvus emiserit, paulatim per illos internorum anfractus extruduntur, ut quidquid ipsis inest succi, quo corpus alitur, membris omnibus dividatur. Et tamen necubi forte obhaereant, ac resistant, quod fieri poterat, propter ipsorum voluminum flexiones in se saepe redeuntes, et fieri sine pernicie non poterat, oblevit ea intrinsecus crassiore succo, ut purgamenta illa ventris ad exitus suos facilius per lubricum niterentur. Illa quoque ratio subtilissima est, quod vesica, cujus usum volucres non habent, cum sit ab intestinis separata, nec ullam habeat fistulam, [Col. 0052B] qua ex illis urinam trahat, completur tamen, et humore distenditur. Id quomodo fiat, non est difficile pervidere, intestinorum enim partes, quae ab alvo cibum potumque suspiciunt, patentiores sunt quam caeterae spirae, et multo tenuiores. Hae vesicam circumplectuntur, et continent: ad quas partes cum potus et cibus mixta pervenerint, fimum quidem crassius fit, et transmeat, humor autem omnis per illam teneritudinem percolatur, eumque vesica, cujus aeque tenuis subtilisque membrana est, absorbet, et colligit, ut foras, qua natura exitum patefecit, emittat.

De utero quoque et conceptione, quoniam de internis loquimur, dici necesse est, ne quid praeterisse videamur: quae quanquam in operto latent, sensum tamen atque intelligentiam latere non possunt. Vena in maribus, quae seminium continet, duplex est, paulo interior quam illud humoris obscoeni receptaculum. Sicut enim renes duo sunt, ita testes, ita et venae seminales duae, in una tamen compage cohaerentes; quod videmus in corporibus animalium, cum interfecta patefiunt: sed illa dexterior masculinum [Col. 0053B] continet semen, sinisterior foemininum; et omnino [Col. 0054A] in toto corpore pars dextra masculina est, sinistra vero foeminina. Ipsum semen quidam putant ex medullis tantum, quidam ex omni corpore ad venam genitalem confluere, ibique concrescere. Sed hoc, humana mens, quomodo fiat, non potest comprehendere. Item in foeminis uterus in duas se dividit partes, quae in diversum diffusae ac reflexae, circumplicantur, sicut arietis cornua. Quae pars in dextram retorquetur, masculina est; quae in sinistram foeminina.

Conceptum igitur Varro et Aristoteles sic fieri arbitrantur. Aiunt non tantum maribus inesse semen, verum etiam foeminis, et inde plerumque matribus [Col. 0054B] similes procreari: sed earum semen sanguinem esse [Col. 0055A] ⁜ purgatum, quod si recte cum virili mixtum sit, utraque concreta et simul coagulata informari: et primum quidem cor hominis effingi, quod in eo sit et vita omnis et sapientia; denique totum opus quadragesimo die consummari. Ex abortionibus haec fortasse collecta sunt. In avium tamen foetibus primum oculos fingi dubium non est, quod in ovis saepe deprehendimus. Unde fieri non posse arbitror, quin fictio a capite sumat exordium.

Similitudines autem in corporibus filiorum sic fieri putant. Cum semina inter se permixta coalescunt, si virile superaverit, patri similem provenire, seu marem, [Col. 0055B] seu foeminam; si muliebre praevaluerit, progeniem [Col. 0056A] cujusque sexus ad imaginem respondere maternam. Id autem praevalet e duobus, quod fuerit uberius; alterum enim quodammodo amplectitur et includit: hinc plerumque fieri, ut unius tantum lineamenta praetendat. Si vero aequa fuerit ex pari semente permixtio, figuras quoque misceri; ut soboles illa communis, aut neutrum referre videatur, quia totum ex altero non habet, aut utrumque, quia partem de singulis mutuata est. Nam in corporibus animalium videmus, aut confundi parentum colores, ac fieri tertium neutri generantium simile; aut utriusque sic exprimi, ut discoloribus membris per omne corpus concors mixtura [Col. 0056B] varietur. Dispares quoque naturae hoc modo [Col. 0057A] ⁜ fieri putantur. Cum forte in laevam uteri partem masculinae stirpis semen inciderit, marem quidem gigni opinatio est; sed quia sit in foeminina parte conceptus, aliquid in se habere foemineum, supra quam decus virile patiatur; vel formam insignem, vel nimium candorem, vel corporis levitatem, vel artus delicatos, vel staturam brevem, vel vocem gracilem, vel animum imbecillum, vel ex his plura. Item, si partem in dextram semen foeminini sexus influxerit, foeminam quidem procreari: sed quoniam in masculina parte concepta sit, habere in se aliquid virilitatis, ultra quam sexus ratio permittat; aut valida membra, aut immoderatam longitudinem, aut fuscum colorem, aut hispidam faciem, aut vultum indecorum, aut vocem robustam, aut animum audacem, aut ex his plura.

Si vero masculinum in dexteram, foemininum in [Col. 0057B] sinistram pervenerit, utrosque foetus recte provenire; ut et foeminis per omnia naturae suae decus constet, et maribus tam mente, quam corpore robur virile servetur. Istud vero ipsum quam mirabile institutum Dei, quod ad conservationem generum singulorum, duos sexus maris ac foeminae machinatus est; quibus inter se per voluptatis illecebras copulatis, successiva soboles pareretur, ne omne genus viventium conditio mortalitatis extingueret. Sed plus roboris maribus attributum est, quo facilius ad patientiam jugi maritalis foeminae cogerentur. Vir itaque nominatus est, quod major in eo vis est, quam in foemina; et hinc virtus nomen accepit. Item mulier (ut Varro interpretatur) [Col. 0057C] a mollitie, immutata et detracta littera, [Col. 0058A] velut mollier; cui suscepto foetu, cum partus appropinquare jam coepit, turgescentes mammae dulcibus succis distenduntur, et ad nutrimenta nascentis fontibus lacteis foecundum pectus exuberat. Nec enim decebat aliud quam ut sapiens animal a corde alimoniam duceret. Idque ipsum solertissime comparatum est, ut candens ac pingui humor teneritudinem novi corporis irrigaret, donec ac capiendos fortiores cibos, et dentibus instruatur, et viribus roboretur. Sed redeamus ad propositum, ut caetera, quae supersunt breviter explicemus.

Poteram nunc ego ipsorum quoque genitalium [Col. 0058B] membrorum mirificam rationem tibi exponere, nisi me pudor ab hujusmodi sermone revocaret: itaque a nobis indumento verecundiae, quae sunt pudenda velentur. Quod ad hanc rem attinet, queri satis est homines impios, ac profanos, summum nefas admittere, qui divinum et admirabile Dei opus, ad propagandam successionem inexcogitabili ratione provisum et effectum, vel ad turpissimos quaestus, vel ad obscoenae libidinis pudenda opera convertunt; ut jam nihil aliud ex re sanctissima petant, quam inanem et sterilem voluptatem. Quid reliquae corporis partes, num carent ratione, ac pulchitudine? Conglobata in nates caro, quam sedendi officio apta! et eadem firmior, quam in caeteris membris, ne premente corporis [Col. 0058C] mole ossibus cederet. Item foeminum deducta, et latioribus [Col. 0059A] ⁜ toris valida longitudo, quo facilius onus corporis sustineret: quam paulatim deficientem in angustum genua determinant, quorum decentes nodi flexuram pedibus, ad gradiendum sedendumque aptissimam, praebent. Item crura non aequali modo ducta, ne indecens habitudo deformaret pedes, sed teretibus suris clementer extantibus, sensimque tenuatis, et firmata sunt et ornata.

In plantis vero eadem quidem, sed tamen longe dispar, quam in manibus ratio est: quae quoniam totius corporis quasi fundamenta sunt, mirificus eas artifex non rotunda specie, ne homo stare non posset, aut aliis ad standum pedibus indigeret, sicut quadrupedes, sed porrectiores, longioresque formavit, ut stabile corpus efficerent planitie sua; unde [Col. 0059B] illis inditum nomen est. Digiti aeque totidem, quot in manibus, speciem magis, quam usum majorem praeferentes, ideoque et juncti, et breves, et gradatim compositi: quorum qui est maximus, quoniam illum sicut in manu discerni a caeteris opus non erat, ita in ordinem redactus est, ut tamen ab aliis magnitudine, [Col. 0060A] ac modico intervallo distare videatur. Haec eorum speciosa germanitas, non levi adjumanto nisum pedum firmat; concitari enim ad cursum non possumus nisi, digitis in humum pressis soloque nitentibus, impetum saltumque capiamus. Explicasse videor omnia, quorum ratio intelligi potest. Nunc ad ea venio, quae vel dubia vel obscura sunt.

Multa esse constat in corpore, quorum vim, rationemque perspicere nemo, nisi qui fecit, potest. An aliquis enarrare se putat posse quid utilitatis, quid effectus habeat tenuis membrana illa perlucens, qua circumretitur alvus, ac tegitur? Quid renum gemina [Col. 0060B] similitudo? quos ait Varro ita dictos, quod rivi ab his obscoeni humoris oriantur: quod est longe secus, quia spinae altrinsecus supini cohaerent, et sunt ab intestinis separati. Quid splen? quid jecur? quae viscera quasi ex conturbato sanguine videntur esse concreta: quid fellis amarissimus liquor? quid globus cordis? [Col. 0061A] ⁜ Nisi forte illis credendum putabimus, qui affectum iracundiae in felle constitutum putant, pavoris in corde, in splene laetitiae. Ipsius autem jecoris officium volunt esse, ut cibos in alvo concoquat amplexu et calefactu suo: quidam libidines rerum venerearum in jecore contineri arbitrantur.

Primum ista perspicere acumen humani sensus non potest, quia horum officia in operto latent, nec usus suos patefacta demonstrant. Nam si ita esset, fortasse placidiora quaeque animalia, vel nihil fellis omnino, vel minus haberent, quam ferae; timidiora plus cordis, salaciora plus jecoris, lasciviora plus splenis habuissent. Sicuti igitur nos sentimus audire auribus, oculis cernere, naribus odorare: ita profecto sentiremus, nos felle irasci, jecore cupere, splene gaudere. Cum autem, unde affectus isti veniant, minime sentiamus, [Col. 0061B] fieri potest, et aliunde veniant, et aliud viscera illa, quam suspicamur, efficiant. Nec tamen convincere possumus, falsa illos, qui haec disputant, [Col. 0062A] dicere. Sed omnia, quae ad motus animi animaeque pertineant, tam obscurae altaeque rationis esse arbitror, ut supra hominem sit, ea liquido pervidere. Id tamen certum et indubitatum esse debet, tot res, tot viscerum genera, unum et idem habere officium, ut animam contineant in corpore. Sed quid proprie muneris singulis sit injunctum, quis scire, nisi artifex, potest, cui soli opus suum notum est?

De voce autem quam rationem reddere possumus? Grammatici quidem ac philosophi vocem esse definiunt, aerem spiritu verberatum: unde verba sunt nuncupata, quod perspicue falsum est. Non enim vox extra os gignitur, sed intra; et ideo verisimilior est [Col. 0062B] illa sententia, stipatum spiritum, cum obstantia faucium fuerit illisus, sonum vocis exprimere: veluti cum in patentem cicutam, labroque subjectam demittimus [Col. 0063A] ⁜ spiritum, et is cicutae concavo repercussus ac revolutus a fundo, dum ad descendentem occursu suo redit, ad exitum nitens, sonum gignit, et in vocalem spiritum resiliens per se ventus animatur. Quod quidem an verum sit, Deus artifex viderit. Videtur enim non ab ore, sed ab intimo pectore vox oriri. Denique et ore clauso, ex naribus emittitur sonus qualis potest. Praeterea et maximo spiritu, quo anhelamus, vox non efficitur, et levi, et non coarctato spiritu, quoties volumus, efficitur. Non est igitur comprehensum, quemodo fiat, aut quid sit omnino. Nec me nunc in Academiae sententiam delabi putes, quia non omnia sunt incomprehensibilia. Ut enim fatendum est multa nesciri, quae voluit Deus intelligentiam hominis excedere: sic tamen multa esse, quae [Col. 0063B] possint et sensibus percipi, et ratione comprehendi. Sed erit, nobis contra philosophos integra disputatio. Conficiamus igitur spatium, quod nunc decurrimus.

Mentis quoque rationem incomprehensibilem esse quis nesciat, nisi qui omnino illam non habet, cum ipsa mens quo loco sit, aut cujusmodi, nesciatur? Varia ergo a philosophis de natura ejus ac loco disputata sunt. At ego non dissimulabo, quid ipse sentiam; non quia sic esse affirmem (quod est insipientis in re dubia facere), sed ut exposita rei difficultate, intelligas, quanta sit divinorum operum magnitudo. Quidam sedem mentis in pectore esse voluerunt. Quod si ita est, quanto tandem miraculo dignum est, rem in obscuro ac tenebroso habitaculo sitam, in tanta rationis atque intelligentiae luce versari? [Col. 0064B] tum quod ad eam sensus ex omni corporis parte conveniunt, ut in qualibet regione membrorum praesens esse videatur. Alii sedem ejus in cerebro esse [Col. 0065A] ⁜ dixerunt. Et sane argumentis probabilibus usi sunt: oportuisse scilicet, quod totius corporis regimen haberet potius in summo, tamquam in arce habitare; nec quidquam esse sublimius, quam id, quod universum ratione moderetur, sicut ipse mundi dominus et rector in summo est. Deinde quod sensus omnis, id est audiendi, et videndi, et odorandi ministra membra in capite sint locata, quorum omnium viae non ad pectus, sed ad cerebrum ferant: alioqui necesse nos esset tardius sentire, donec sentiendi facultas longo itinere per collum ad pectus usque descenderet. Ii vero aut non multum, aut fortasse non errant.

Videtur enim mens, quae dominatum corporis tenet, in summo capite constituta, tamquam in coelo Deus: sed cum in aliqua sit cogitatione, commeare ad pectus, [Col. 0065B] et quasi ad secretum aliquod penetrale secedere, ut consilium, tamquam ex thesauro recondito, eliciat ac proferat; ideoque cum intenti ad cogitandum sumus, et cum mens occupata in altum se abdiderit, neque audire quae circumsonant, neque videre, quae obstant, solemus. Id vero sive ita est, admirandum profecto est, quomodo id fiat, cum ad pectus ex cerebro nullum iter pateat. Sin autem non est ita, tamen nihilominus admirandum est, quod divina nescio qua ratione fiat, ut ita esse videatur. An potest aliquis non admirari, quod sensus ille vivus atque coelestis, qui mens, vel animus nuncupatur, tantae mobilitatis est, ut ne tum quidem, cum sopitus est, conquiescat; [Col. 0065C] tantae celeritatis, ut uno temporis puncto coelum [Col. 0066A] omne collustret, et si velit, maria pervolet, terras, ac urbes peragret, omnia denique, quae libuerit, quamvis longe lateque summota sint, in conspectu sibi ipse constituat.

Et miratur aliquis, si divina mens Dei per universas mundi partes intenta discurrit, et omnia regit, omnia moderatur, ubique praesens, ubique diffusa; cum tanta sit vis ac potestas mentis humanae intra mortale corpus inclusae ut ne septis quidem gravis hujus ac pigri corporis, cui alligata est, coerceri ullo pacto possit, quominus sibi liberam vagandi facultatem, quietis impatiens, largiatur? Sive igitur in capite mens habitat, sive in pectore, potestne aliquis comprehendere, quae vis rationis efficiat, ut sensus ille incomprehensibilis aut in medulla cerebri haereat, [Col. 0066B] aut in illo sanguine bipartito, qui est inclusus in corde? ac non ex eo ipso colligat, quanta sit Dei potestas, quod animus se ipsum non videt, aut qualis, aut ubi sit; nec si videat, tamen perspicere possit, quo pacto rei corporali res incorporalis adjuncta sit? Sive etiam mentis locus nullus est, sed per totum corpus sparsa discurrit, quod et fieri potest, et a Xenocrate Platonis discipulo disputatum est, siquidem sensus in qualibet parte corporis praesto est, nec quid sit mens ista, nec qualis, intelligi potest, cum sit natura ejus tam subtilis ac tenuis, ut solidis visceribus infusa, vivo, et quasi ardenti sensu, membris omnibus misceatur.

[Col. 0066C] Illud autem cave, ne unquam simile veri putaveris, [Col. 0067A] ⁜ quod Aristoxenus dixit: Mentem omnino nullam esse, sed quasi harmoniam in fidibus, ex constructione corporis, et compagibus viscerum vim sentiendi existere. Musici enim intentionem concentumque nervorum in integros modos, sine ulla offensione consonantium, harmoniam vocant. Volunt igitur animum simili ratione constare in homine, qua et concors modulatio constat in fidibus; scilicet, ut singularum corporis partium firma conjunctio, membrorumque omnium consentiens in unum vigor, motum illum sensibilem faciat, animumque concinnet, sicut sunt nervi bene intenti ad conspirantem sonum. Et sicut in fidibus, cum aliquid aut interruptum, aut relaxatum est, omnis canendi ratio turbatur, et solvitur: ita in corpore, cum pars aliqua membrorum duxerit vitium, destrui universa, corruptisque omnibus atque turbatis, [Col. 0067B] occidere sensum, eamque mortem vocari. Verum ille, si quidquam mentis habuisset, non harmoniam de fidibus ad hominem transtulisset. Non enim canere sua sponte fides possunt, ut sit ulla in his comparatio ac similitudo viventis. Animus autem sua sponte et cogitat, et movetur. Quod si quid in nobis harmoniae simile esset, ictu moveretur externo, sicut nervi manibus, qui sine tactu artificis pulsuque digitorum, muti atque inertes jacent. Sed nimirum pulsandus ille manu fuit, ut aliquando sentiret; quia mens ejus ex membris male compacta torpebat.

Superest de anima dicere; quamquam percipi ratio ejus et natura non possit. Nec ideo tamen immortalem esse animam non intelligimus; quoniam quidquid viget, moveturque per se semper, nec videri, aut tangi potest, aeternum sit necesse est. Quid autem sit anima, nondum inter philosophos convenit, nec unquam fortasse conveniet. Etenim alii sanguinem esse dixerunt, alii ignem, alii ventum; unde anima, vel animus nomen accepit, quod Graece ventus ἄνεμος dicitur; nec illorum tamen quisquam dixisse aliquid videtur. Non enim, si anima sanguine aut per vulnus effuso, aut febrium calore consumpto, videtur extingui, continuo in materia sanguinis animae ratio ponenda [Col. 0068B] est: veluti si veniat in quaestionem, lumen quo utimur, quid sit, et respondeatur oleum esse, quoniam consumpto illo, lumen extinguitur; cum sint utique diversa, sed alterum sit alterius alimentum. Videtur ergo anima similis esse lumini, quae non ipsa sit sanguis, sed humore sanguinis alatur, ut lumen oleo.

Qui autem ignem putaverunt, hoc usi sunt argumento, quod praesente anima corpus caleat, recedente frigescat. Sed ignis et sensu indiget, et videtur, et tactu comburit. Anima vero et sensu aucta est, et [Col. 0069A] ⁜ videri non potest, et non adurit. Unde apparet, animam nescio quid esse Deo simile. At illi, qui ventum putant, hoc falluntur, quod ex aere spiritum ducentes, vivere videamur. Varro ita definit: «Anima est aer conceptus ore, tepefactus in pulmone, fervefactus in corde, diffusus in corpus.» Haec apertissime falsa sunt. Neque enim tam obscuram nobis hujusmodi dico esse rationem, ut ne hoc quidem intelligamus, quid verum esse non possit. An si mihi quis dixerit, aeneum esse coelum, aut vitreum, aut, ut Empedocles ait, aerem glaciatum, statimne assentiar, quia coelum ex qua materia sit ignorem? sicut enim hoc nescio, ita illud scio. Anima ergo non est aer ore conceptus, quia multo prius gignitur anima, quam concipi aer ore possit. Non enim post partum insinuatur in corpus, [Col. 0069B] ut quibusdam philosophis videtur, sed post conceptum protinus, cum foetum in utero necessitas divina formavit; quia adeo vivit intra viscera genitricis, ut et incremento augeatur, et crebris pulsibus gestiat emicare. Denique abortum fieri necesse est, si fuerit animal intus extinctum. Caeterae definitionis partes eo spectant, ut illis novem mensibus, quibus [Col. 0070A] in utero fuimus, mortui fuisse videamur. Nulla ergo ex his tribus vera sententia est. Nec tamen in tantum falsos esse dicendum est, qui haec senserunt, ut omnino nihil dixerint; nam et sanguine simul, et calore, et spiritu vivimus. Sed cum constet anima in corpore his omnibus adunatis, non expresserunt proprie quid esset, quia tam non potest exprimi, quam videri.

Sequitur alia, et ipsa inextricabilis quaestio: idemne sit anima, et animus; an vero aliud sit illud, quo vivimus, aliud autem, quo sentimus et sapimus. Non desunt argumenta in utramque partem. Qui [Col. 0070B] enim unum esse dicunt, hanc rationem sequuntur, quod neque vivi sine sensu possit, neque sentiri sine vita; ideoque non posse esse diversum id, quod non potest separari, sed quidquid est illud, et vivendi officium, et sentiendi habere rationem. Idcirco animum et animam indifferenter appellant duo Epicurei poetae. Qui autem dicunt esse diversa, [Col. 0071A] ⁜ sic argumentantur: ex eo posse intelligi, aliud esse mentem, aliud animam, quia incolumi anima mens possit extingui, quod accidere soleat insanis; item, quod anima morte sopiatur, animus somno, et quidem sic, ut non tantum, quid fiat, aut ubi sit, ignoret, sed etiam rerum falsarum contemplatione fallatur. Quod ipsum quomodo fiat, non potest pervideri; cur fiat, potest. Nam requiescere nullo pacto possumus, nisi mens visionum imaginibus occupata teneatur. Latet autem mens oppressa somno, tamquam ignis obducto cinere sopitus, quem si paululum commoveris, rursus ardescit, et quasi evigilat. Avocatur ergo simulacris, donec membra sopore irrigata vegetentur; corpus enim, vigilante sensu, licet jaceat immobile, tamen non est quietum, [Col. 0071B] quia flagrat in eo sensus, et vibrat, ut flamma, et artus omnes ad se adstrictos tenet.

Sed postquam mens ad contemplandas imagines ab intentione traducta est, tunc demum corpus omne resolvitur in quietem. Traducitur autem mens cogitatione caeca, cum cogentibus tenebris secum tantummodo esse coeperit: dum intenta est in ea, de [Col. 0072A] quibus cogitat, repente somnus obrepit, et in species proximas sensim ipsa cogitatio declinat: sic ea, quae sibi ante oculos posuerat, videre quoque incipit. Deinde procedit ulterius, et sibi avocamenta invenit, ne saluberrimam quietem corporis interrumpat. Nam ut mens per diem veris visionibus avocatur, ne obdormiat, ita falsis nocte, ne excitetur. Nam si nullas imagines cernat, aut vigilare illam necesse erit, aut perpetua morte sopiri. Dormiendi ergo causa tributa est a Deo ratio somniandi; et quidem in commune universis animantibus: sed illud homini praecipue, quod cum eam rationem Deus quietis causa daret, facultatem sibi reliquit docendi hominem futura per somnium. Nam et historiae saepe testantur extitisse somnia, quorum praesens et admirabilis [Col. 0072B] fuerit eventus; et responsa vatum nostrorum ex parte somnii constiterunt. Quare neque semper vera sunt, neque semper falsa, Virgilio teste, qui duas portas voluit esse somniorum. Sed quae falsa sunt, dormiendi causa videntur; quae vera, immittuntur a Deo, ut imminens bonum aut malum hac revelatione discamus.

Illud quoque venire in quaestionem potest, utrumne anima ex patre, an potius ex matre, an vero ex utroque generetur. Sed ego id in eo jure ab ancipiti vendico. Nihil enim ex his tribus verum est, quia neque ex utroque, neque ex alterutro seruntur animae. Corpus enim ex corporibus nasci potest, quoniam confertur aliquid ex utroque; de animis anima non potest, quia ex re tenui et incomprehensibili nihil potest decedere. Itaque serendarum animarum ratio uni ac soli Deo subjacet.

Ex quo apparet, non a parentibus dari animas, sed ab uno eodemque omnium Deo patre, qui legem rationemque nascendi tenet solus, siquidem solus efficit. Nam terreni parentis nihil est, nisi ut humorem [Col. 0074A] corporis, in quo est materia nascendi, cum sensu voluptatis emittat, vel recipiat; et citra hoc opus homo resistit, nec amplius quidquam potest: et ideo nasci sibi filios optant, quia non ipsi faciunt. Caetera jam Dei sunt omnia, scilicet conceptus ipse, et corporis informatio, et inspiratio animae, et partus incolumis, et quaecumque deinceps ad hominem conservandum valent; illius munus est, quod spiramus, quod vivimus, quod vigemus. Nam praeterquam quod ipsius beneficio incolumes sumus corpore, et quod victum nobis ex variis rebus subministrat, sapientiam quoque homini tribuit, quam terrenus pater dare nullo modo potest. Ideoque et de sapientibus stulti, et de stultis sapientes saepe nascuntur; quod quidam fato, ac sideribus assignant. Sed non est nunc locus de fato disserendi. [Col. 0074B] Hoc dicere satis est, quod etiamsi astra efficientiam rerum continent, nihilominus a Deo omnia fieri certum est, qui astra ipsa et fecit, et ordinavit. Inepti ergo, qui hanc potestatem Deo detrahunt, et operi ejus attribuunt.

Hoc igitur Dei munere coelesti atque praeclaro, an utamur, an non utamur, in nostra esse voluit potestate. Hoc enim concesso, ipsum hominem virtutis sacramento religavit, quo vitam posset adipisci. Magna [Col. 0075A] ⁜ est enim vis hominis, magna ratio, magnum sacramentum: a quo si quis non defecerit, nec fidem suam devotionemque prodiderit; hic beatus, hic denique (ut breviter finiam) similis Deo sit necesse est. Errat enim quisquis hominem carne metitur. Nam corpusculum hoc, quo induti sumus, hominis receptaculum est. Nam ipse homo neque tangi, neque aspici, neque comprehendi potest, quia latet intra hoc quod videtur. Qui si delicatus magis ac tener in hac vita fuerit, quam ratio ejus exposcit, si virtute contempta, desideriis se carnis addixerit, cadet, et premetur in terram. Sin autem (ut debet) statum suum, quem rectum recte sortitus est, prompte constanterque defenderit, [Col. 0076A] si terrae, quam calcare ac vincere debet, non servierit, vitam merebitur sempiternam.

Haec ad te, Demetriane, interim paucis, et obscurius fortasse quam decuit, pro rerum ac temporis necessitate peroravi; quibus contentus esse debebis, plura, et meliora laturus, si nobis indulgentia coelitus venerit. Tunc ergo te ad verae philosophiae doctrinam, et planius, et verius cohortabor. Statui enim, quam multa potero, litteris tradere, quae ad vitae beatae statum spectent; et quidem contra philosophos, [Col. 0077A] ⁜ quoniam sunt ad perturbandam veritatem perniciosi et graves. Incredibilis enim vis eloquentiae, et argumentandi disserendique subtilitas, quemvis facile deceperit: quos partim nostris armis, partim vero ex ipsorum inter se concertatione sumptis revincemus; ut appareat, eos induxisse potius errorem, quam sustulisse.

Fortasse mireris, quod tantum facinus audeam. Patiemurne igitur extingui, aut opprimi veritatem? Ego vero libentius vel sub hoc onere defecerim. Nam si Marcus Tullius, eloquentiae ipsius unicum exemplar, ab indoctis et ineloquentibus, qui tamen pro vero nitebantur, saepe superatus est, cur desperemus veritatem ipsam contra fallacem captiosamque facundiam sua propria vi et claritate valituram? Illi quidem [Col. 0078A] sese patronos veritatis profiteri solent: sed quis potest eam rem defendere, quam non didicit, aut illustrare apud alios, quod ipse non novit? Magnum videor polliceri: sed coelesti opus est munere, ut nobis facultas ac tempus ad proposita persequenda tribuatur. Quod si vita est optanda sapienti, profecto nullam aliam ob causam vivere optaverim, quam ut aliquid efficiam quod vita dignum sit, et quod utilitatem legentibus, etsi non ad eloquentiam, quia tenuis in nobis facundiae rivus est ad vivendum tamen afferat: quod est maxime necessarium. Quo perfecto, satis me vixisse arbitrabor, et officium hominis implesse, si labor meus aliquos homines ab erroribus liberatos ad iter coeleste direxerit.

Animadverti saepe, Donate, plurimos id existimare (quod etiam nonnulli philosophorum putaverunt), non irasci Deum; quoniam vel benefica sit tantummodo natura divina, nec cuiquam nocere, praestantissimae atque optimae congruat potestati; vel certe nil curet omnino, ut neque ex beneficentia ejus quidquam boni perveniat ad nos, neque ex maleficentia quidquam mali. Quorum error, quia maximus est, et ad evertendum vitae humanae statum spectat, [Col. 0079C] coarguendus est a nobis, ne et ipse fallaris, impulsus [Col. 0080B] auctoritate hominum, qui se putant esse sapientes. Nec tamen nos tam arrogantes sumus, ut comprehensam nostro ingenio veritatem gloriemur: sed doctrinam Dei sequimur, qui scire solus potest, et revelare secreta. Cujus doctrinae philosophi expertes existimaverunt, naturam rerum conjectura posse deprehendi. Quod nequaquam fieri potest, quia mens hominis, tenebroso corporis domicilio circumsepta, longe a veri perspectione summota est; et hoc differt ab humanitate divinitas, quod humanitatis est ignoratio, divinitatis scientia.

Unde nobis aliquo lumine opus est ad depellendas [Col. 0080C] tenebras, quibus offusa est hominis cogitatio, quoniam [Col. 0081A] ⁜ in carne mortali agentes, nostris sensibus divinare non possumus. Lumen autem mentis humanae Deus est, quem qui cognoverit, et in pectus admiserit, illuminato corde mysterium veritatis agnoscet: remoto autem Deo coelestique doctrina, omnia erroribus plena sunt. Recteque Socrates, cum esset omnium philosophorum doctissimus, tamen ut caeterorum argueret inscitiam, qui se aliquid tenere arbitrabantur, ait se nihil scire, nisi unum, quod nihil sciret. Intellexit enim, doctrinam illam nihil habere in se certi, nihil veri; nec, ut putant quidam, simulavit ipse doctrinam, ut alios refelleret; sed vidit ex parte aliqua veritatem. Testatusque est etiam in judicio (sicut traditur a Platone) quod nulla esset humana sapientia: adeo doctrinam, qua tum philosophi [Col. 0081B] gloriabantur, contempsit, derisit, abjecit, ut id ipsum pro summa doctrina profiteretur, quod nihil scire didicisset. Si ergo nulla est sapientia humana, ut Socrates docuit, ut Plato tradidit, apparet esse divinam, nec ulli alii, quam Deo veritatis notitiam subjacere. Deus igitur noscendus est, in quo solo veritas est. Ille mundi parens, et conditor rerum, qui oculis non videtur, mente vix cernitur. Cujus religio multis modis impugnari solet ab iis, qui neque veram sapientiam tenere potuerunt, neque magni et coelestis arcani comprehendere rationem.

Nam cum sint gradus multi, per quos ad domicilium [Col. 0082A] veritatis ascenditur, non est facile cuilibet evehi ad summum. Caligantibus enim veritatis fulgore luminibus, qui stabilem gressum tenere non possunt, revolvuntur in planum. Primus autem gradus est, intelligere falsas religiones, et abjicere impios cultus deorum humana manu fabricatorum. Secundus vero, perspicere animo, quod unus sit Deus summus, cujus potestas ac providentia effecerit a principio mundum, et gubernet in posterum. Tertius, cognoscere ministrum ejus ac nuntium, quem legavit in terram; quo docente, liberati ab errore, quo implicati tenebamur, formatique ad veri Dei cultum, justitiam disceremus. Ex quibus omnibus gradibus, ut dixi, pronus est lapsus et facilis ad ruinam, nisi pedes inconcussa stabilitate figantur.

[Col. 0082B] De primo gradu eos excuti videmus, qui, cum falsa intelligant, tamen verum non inveniunt, contemptisque terrenis fragilibusque simulacris, non ad colendum se Deum conferunt, quem ignorant: sed mundi elementa mirantes, coelum, terram, mare, solem, lunam, caeteraque astra venerantur. Sed horum imperitiam jam coarguimus in secundo Divinarum Institutionum libro. De secundo vero gradu eos dicimus cadere, qui cum sentiant, unum esse summum Deum, iidem tamen a philosophis irretiti, et falsis argumentationibus capti, aliter de unica illa majestate sentiunt, quam veritas habet; qui aut figuram negant [Col. 0083A] ⁜ habere ullam Deum, aut nullo affectu commoveri putant, quia sit omnis affectus imbecillitatis, quae in Deo nulla est. De tertio vero ii praecipitantur, qui cum sciant legatum Dei, eumdemque divini et immortalis templi conditorem, tamen aut non accipiunt eum, aut aliter accipiunt, quam fides poscit: quos ex parte jam refutavimus in quarto supradicti operis libro, et refutabimus postea diligentius, cum respondere ad omnes sectas coeperimus, quae veritatem, dum disputant, perdiderunt.

Nunc vero contra eos disseremus, qui de secundo gradu lapsi, prava de summo Deo sentiunt. Aiunt enim quidam, nec gratificari eum cuiquam, nec irasci; sed securum, et quietum, immortalitatis suae bonis perfrui. Alii vero iram tollunt, gratiam relinquunt [Col. 0083B] Deo; naturam enim summa virtute praestantem ut non maleficam, sic beneficam esse debere. Ita omnes philosophi de ira consentiunt; de gratia discrepant. Sed ut ad propositam materiam per ordinem descendat oratio, hujusmodi facienda nobis, et sequenda [Col. 0084A] partitio est, cum diversa et repugnantia sint, ira, et gratia. Aut ira tribuenda est Deo, et gratia detrahenda; aut utrumque pariter detrahendum. Aut ira demenda est, et gratia tribuenda, aut utrumque tribuendum. Aliud amplius, praeter haec, nihil potest capere natura, ut necesse sit in uno istorum aliquo verum, quod quaeritur, inveniri. Consideremus singula, ut nos ad latebras veritatis, et ratio et ordo deducat.

Primum illud nemo de Deo dixit unquam, irasci eum tantummodo, et gratia non moveri. Est enim disconveniens Deo, ut ejusmodi potestate sit praeditus, [Col. 0084B] qua noceat, et obsit, prodesse vero, ac benefacere nequeat. Quae igitur ratio, quae spes salutis hominibus proposita est, si malorum tantummodo auctor est Deus? Quod si sit, jam majestas illa venerabilis, non ad judicis potestatem, cui licet servare ac liberare, [Col. 0085A] ⁜ sed ad tortoris et carnificis officium deducetur. Cum autem videamus, non modo mala esse in rebus humanis, sed etiam bona, utique si Deus est auctor malorum, esse alterum necesse est, qui contraria Deo faciat, et det nobis bona. Si est, quo nomine appellandus est? aut cur nobis, qui male faciat, notior est, quam ille, qui bene? Si autem nihil potest esse praeter Deum, absurdum est et vanum, divinam putare potestatem, qua nihil est majus, nihil melius, nocere posse, prodesse non posse. Et ideo nemo extitit, qui auderet id dicere; quia nec rationem habet, nec ullo modo potest credi. Quod quia convenit, transeamus et veritatem alibi requiramus.

Quod sequitur, de schola Epicuri est; sicut iram in Deo non esse, ita nec gratiam quidem. Nam cum putaret Epicurus, alienum esse a Deo malefacere atque [Col. 0086A] nocere, quod ex affectu iracundiae plerumque nascitur, ademit ei etiam beneficentiam, quoniam videbat consequens esse, ut si habeat iram Deus, habeat et gratiam. Itaque ne illi vitium concederet, etiam virtutis fecit expertem. Ex hoc, inquit, beatus et incorruptus est, quia nihil curat, neque habet ipse negotium, neque alteri exhibet. Deus igitur non est, si nec movetur, quod est proprium viventis: nec facit aliquid impossibile homini, quod est proprium Dei, si omnino nullam habet voluntatem, nullum actum, nullam denique administrationem, quae Deo digna sit. Et quae major, quae dignior administratio Deo assignari potest, quam mundi gubernatio, maximeque generis humani, cui omnia terrena subjecta sunt.

[Col. 0086B] Quae igitur in Deo potest esse beatitudo, si semper quietus, et immobilis torpet? si precantibus surdus, si colentibus caecus? Quid tam dignum, tam proprium Deo, quam providentia? Sed si nihil curat, nihil providet, amisit omnem divinitatem. Qui ergo totam vim, totam Deo substantiam tollit, quid aliud dicit, [Col. 0087A] ⁜ nisi Deum omnino non esse? Denique Marcus Tullius a Posidonio dictum refert, id Epicurum sensisse, nullos deos esse, sed ea, quae de diis locutus sit, depellendae invidiae causa dixisse: itaque verbis illum deos relinquere, re autem ipsa tollere, quibus nullum motum, nullum tribuit officium. Quod si ita est: quid eo fallacius? quod a sapiente et gravi viro debet esse alienum. Hic vero si aliud sensit, et aliud locutus est, quid aliud appellandus est, quam deceptor, bilinguis, malus, et propterea stultus? Sed non erat tam versutus Epicurus, ut fallendi studio ista loqueretur, cum haec etiam scriptis ad aeternam memoriam consignaret: sed ignorantia veritatis erravit. Inductus enim a principio verisimilitudine unius sententiae, necessario in ea, quae sequebantur, incurrit. [Col. 0087B] Prima enim sententia fuit, iram in Deum non convenire. Quod cum illi verum et inexpugnabile videretur, non poterat consequentia recusare, quia uno affectu amputato, etiam caeteros affectus adimere Deo necessitas ipsa cogebat. Ita qui non irascitur, utique nec gratia movetur, quod est irae contrarium: jam si nec ira in eo, nec gratia est, utique nec metus, nec laetitia, nec moeror, nec misericordia. Una est enim ratio cunctis affectibus, una commotio, quae in Deum [Col. 0088A] cadere non potest. Quod si nullus affectus in Deo est, quia quidquid afficitur, imbecillum est; ergo nec cura ullius rei, nec providentia est in eo.

Hucusque pervenit sapientis hominis disputatio; caetera, quae sequuntur; obticuit: scilicet, quia nec cura sit in eo, nec providentia; ergo nec cogitationem aliquam, nec sensum in eo esse ullum: quo efficitur, ut non sit omnino. Ita cum gradatim descendisset, in extremo gradu restitit, quia jam praecipitium videbat. Sed quid prodest reticuisse, ac periculum dissimulasse? Necessitas illum vel invitum cadere coegit. Dixit enim quod noluit, quia argumentum sic ordinavit, ut ad illud, quod evitabat, necessario deveniret. Vides igitur quo perveniat, ira sublata, et Deo adempta. Denique aut nullus id credit, [Col. 0088B] aut admodum pauci, et quidem scelerati, ac mali, qui sperant peccatis suis impunitatem. Quod si et hoc falsum invenitur, nec iram in Deo esse, nec gratiam, veniamus ad illud, quod tertio loco positum est.

Existimantur stoici, et alii nonnulli, aliquanto [Col. 0089A] ⁜ melius de Divinitate sensisse, qui aiunt, gratiam in Deo esse, iram non esse. Favorabilis admodum, ac popularis oratio, non cadere in Deum hanc animi pusillitatem, ut ab ullo se laesum putet, qui laedi non potest; ut quieta illa, et sancta majestas concitetur, perturbetur, insaniat, quod est terrenae fragilitatis. Iram enim, commotionem mentis esse ac perturbationem, quae sit a Deo aliena. Quod si hominem quoque, qui modo sit sapiens et gravis, ira non deceat (si quidem, cum in animum cujusquam incidit, velut saeva tempestas tantos excitet fluctus, ut statum mentis immutet, ardescant oculi, os tremat, lingua titubet, dentes concrepent, alternis vultum maculet nunc suffusus rubor, nunc pallor albescens): quanto magis Deum non deceat tam foeda mutatio? Et si [Col. 0089B] homo, qui habet imperium ac potestatem, late noceat per iram, sanguinem fundat, urbes subvertat, populos deleat, provincias ad solitudinem redigat; quanto magis Deum, qui habeat totius generis humani, et ipsius mundi potestatem, perditurum fuisse universa credibile sit, si irasceretur?

Abesse igitur ab eo tam magnum, tam perniciosum malum oportere. Et si absit ab eo ira, et concitatio, quia et deformis, et noxia est, nec cuiquam malefaciat, nihil aliud superesse, nisi ut sit lenis, tranquillus, propitius, beneficus, conservator. Ita enim demum et communis omnium pater, et optimus [Col. 0090A] maximus dici poterit, quod expetit divina coelestisque natura. Nam si inter homines laudabile videtur prodesse potius quam nocere, vivificare quam occidere, salvare, quam perdere, nec immerito innocentia inter virtutes numeratur et qui haec fecerit, diligitur, praefertur, ornatur, benedictis omnibus votisque celebratur, denique ob merita et beneficia Deo simillimus judicatur; quanto magis ipsum Deum par est, divinis perfectisque virtutibus praecellentem, atque ab omni terrena labe summotum, divinis et coelestibus beneficiis omne genus hominum promereri? Speciose ista, populariterque dicuntur, et multos illiciunt ad credendum: sed qui haec sentiunt, ad veritatem quidem propius accedunt; sed in parte labuntur, naturam rei parum considerantes. Nam si [Col. 0090B] Deus non irascitur impiis et injustis, nec pios utique justosque diligit. Ergo constantior est error illorum, qui et iram simul, et gratiam tollunt. In rebus enim diversis, aut in utramque partem moveri necesse est, aut in neutram. Ita qui bonos diligit, et malos odit, et qui malos non odit, nec bonos diligit: quia et diligere bonos, ex odio malorum venit; et malos odisse, ex bonorum charitate descendit. Nemo est qui amet vitam sine odio mortis, nec appetat lucem, nisi qui tenebras fugit. Adeo natura ista connexa sunt, ut alterum sine altero fieri nequeat.

Si quis Dominus habens in familia servos, bonum [Col. 0091A] ⁜ ac malum, non utique aut ambos odit, aut ambos beneficiis et honore prosequitur; quod si faciet, et iniquus et stultus est: sed bonum et alloquitur amice, et ornat, et domi ac familiae suisque omnibus rebus praeficit; malum vero maledictis, verberibus, nuditate, fame, siti, compedibus punit, ut et hic exemplo caeteris sit ad non peccandum, et ille ad promerendum, ut alios metus coerceat, alios honor provocet. Qui ergo diligit, et odit; qui odit, et diligit; sunt enim, qui diligi debeant, sunt qui odio haberi. Et sicut is, qui diligit, confert bona in eos, quos diligit: ita qui odit, irrogat mala iis, quos odio habet; quod argumentum, quia verum est, dissolvi nullo pacto potest. Vano ergo et falsa est sententia eorum, qui cum alterum Deo tribuant, alterum detrahunt, [Col. 0091B] non minus, quam illorum qui utrumque detrahunt. Sed illi, ut ostendimus, ex parte non errant, sed id quod melius est ex duobus retinent. Ii vero, quos ratio et veritas argumenti hujus inducit, falsa omnino sententia suscepta, in maximum errorem cadunt. Non enim sic oportebat eos argumentari: Quia Deus non irascitur, ergo nec gratia commovetur; sed ita, Quia Deus gratia movetur, ergo et irascitur. Si enim certum et indubitatum fuisset, non irasci Deum, tunc ad illud alterum veniri esset necesse. Cum autem magis sit ambiguum de ira, pene manifestum de [Col. 0092A] gratia; absurdum est, ex incerto certum velle subvertere, cum sit promptius, de certis incerta firmare.

Hae sunt de Deo philosophorum sententiae. Aliud praeterea nihil quisquam dixit. Quod si haec, quae dicta sunt, falsa esse deprehendimus, unum illud extremum superest, in quo solo possit veritas inveniri, quod a philosophis nec susceptum est unquam, nec aliquando defensum; consequens esse, ut irascatur Deus, quoniam gratia commovetur. Haec tuenda nobis et asserenda sententia est. In eo enim summa omnis, et cardo religionis pietatisque versatur. Nam neque honos ullus deberi potest Deo, si nihil praestat colenti, nec ullus metus, si non irascitur non colenti.

Cum saepe philosophi per ignorantiam veritatis a ratione desciverint, atque in errores inciderint inextricabiles (id enim solet his evenire, quod viatori viam nescienti et non fatenti se ignorare, ut vagetur, dum percontari obvios erubescit) illud tamen nullus philosophus asseruit unquam, nihil inter hominem et pecudem interesse; nec omnino quisquam, modo qui sapiens videri vellet, rationale animal cum mutis et [Col. 0093A] ⁜ irrationabilibus coaequavit: quod faciunt quidam imperiti, atque ipsis pecudibus similes, qui cum ventri ac voluptati se velint tradere; aiunt, eadem ratione se natos, qua universa quae spirant; quod dici ab homine nefas est. Quis enim tam indoctus est, ut nesciat, quis tam imprudens, ut non sentiat, aliquid inesse in homine divini? Nondum venio ad virtutes animi et ingenii, quibus homini cum Deo manifesta cognatio est. Nonne ipsius corporis status et oris figura declarat, non esse nos cum mutis pecudibus aequales? Illarum natura in humum pabulumque prostrata est; nec habet quidquam commune cum coelo, quod non intuetur. Homo autem recto statu, ore sublimi, ad contemplationem mundi excitatus, confert cum Deo vultum; et rationem ratio cognoscit.

[Col. 0093B] Propterea nullum est animal, ut ait Cicero (I de Legibus) praeter hominem, quod habeat aliquam notitiam Dei. Solus enim sapientia instructus est, ut religionem solus intelligat; et haec est hominis atque mutorum, vel praecipua, vel sola distantia. Nam caetera, quae videntur hominis esse propria, et si non sint talia in mutis, tamen similia videri possunt. Proprius [Col. 0094A] homini sermo est: tamen et in illis quaedam similitudo sermonis. Nam et dignoscunt invicem se vocibus; et, cum irascuntur, edunt sonum jurgio similem; et, cum se ex intervallo vident, gratulandi officium voce declarant. Nobis quidem voces eorum videntur inconditae, sicut illis fortasse nostrae: sed ipsis, quae se intelligunt, verba sunt; denique in omni affectu certas vocis notas exprimunt, quibus habitum mentis ostendant. Risus quoque est homini proprius; et tamen videmus in aliis animalibus quaedam signa laetitiae, cum ad lusum gestiunt, aures demulcent, rictum contrahunt, frontem serenant, oculos in lasciviam resolvunt. Quid tam proprium homini, quam ratio, et providentia futuri? Atqui sunt animalia, quae latibulis suis diversos et plures exitus pandant, ut si [Col. 0094B] quod periculum inciderit, fuga pateat obsessis; quod non facerent, nisi inesset illis intelligentia et cogitatio. Alia provident in futurum; ut

Longum est, si exequi velim, quae a singulis generibus animalium fieri soleant humanae solertiae simillima. Quod si horum omnium, quae adscribi homini solent, in mutis quoque deprehenditur similitudo, apparet solam esse religionem, cujus in mutis nec vestigium aliquod, nec ulla suspicio inveniri potest. Religionis enim est propria justitia, quam nullum aliud animal attingit. Homo enim solus imperat; caetera sibi conciliata sunt. Justitiae autem Dei cultus adscribitur; quem qui non suscipit, hic a natura hominis alienus, vitam pecudum sub humana specie vivet. Cum vero a caeteris animalibus hoc pene solo [Col. 0095B] differamus, quod soli omnium divinam vim potestatemque sentimus, in illis autem nullus sit intellectus Dei: certe illud fieri non potest, ut in hoc vel muta plus sapiant, vel humana natura desipiat; cum homini ob sapientiam et cuncta quae spirant, et omnis rerum natura subjecta sit. Quare si ratio, si vis hominis hoc praecellit et superat caeteras animantes, quod solus notitiam Dei capit, apparet religionem nullo modo posse dissolvi.

Dissolvitur autem religio, si credamus Epicuro illa dicenti:

Haec dum sentit Epicurus, religionem funditus delet; qua sublata, confusio ac perturbatio vitae sequetur. Quod si religio tolli non potest, ut et sapientiam, qua distamus a belluis, et justitiam retineamus, qua communis vita sit tutior; quomodo Religio ipsa sine metu teneri aut custodiri potest? Quod enim non metuitur, contemnitur: quod contemnitur, utique non colitur. Ita fit, ut religio, et majestas, et honor metu constet: metus autem non est, ubi nullus [Col. 0097B] irascitur. Sive igitur gratiam Deo, sive iram, sive utrumque detraxeris, religionem tolli necesse est, sine qua vita hominum stultitia, scelere, immanitate completur. Multum enim refraenat homines conscientia, si credamus nos in conspectu Dei vivere; si non tantum quae gerimus, videri desuper, sed etiam quae cogitamus, aut loquimur, audiri a Deo putemus. Atenim prodest id credere, ut quidam putant, non veritatis gratia, sed utilitatis; quoniam leges conscientiam punire non possunt, nisi aliquis desuper terror impendeat ad cohibenda peccata. Falsa est igitur omnis religio et divinitas nulla est. Sed a viris prudentibus universa conficta sunt, quo rectius innocentiusque [Col. 0097C] vivatur. Magna haec, et a materia quam proposuimus [Col. 0098A] aliena quaestio est: sed quia necessario incidit, debet quamvis breviter attingi.

Cum sententiae philosophorum prioris temporis de providentia consensissent, nec ulla esset dubitatio, quin mundus a Deo, et ratione esset instructus, et ratione regeretur: primus omnium Protagoras extitit temporibus Socratis, qui sibi diceret non liquere, utrum esset aliqua divinitas, necne. Quae disputatio ejus adeo impia, et contra veritatem et religionem judicata est, ut et ipsum Athenienses expulerint suis finibus, et libros ejus in concione, quibus haec continebantur, exusserint. De cujus sententia non est opus [Col. 0098B] disputare, quia nihil certi pronuntiavit. Post haec Socrates, et auditor ejus Plato, et qui de schola Platonis, tanquam rivuli diversas in partes profluxerunt; stoici et peripatetici, in eadem fuere sententia, qua priores.

Postea vero Epicurus Deum quidem esse dixit, quia necesse sit esse aliquid in mundo praestans, et eximium, et beatum; providentiam tamen nullam: itaque mundum ipsum nec ratione ulla, nec arte, nec fabrica instructum, sed naturam rerum quibusdam minutis seminibus et insecabilibus conglobatam. Quo quid repugnantius dici possit, non video. Etenim si est Deus, utique providens est, ut Deus; nec aliter ei [Col. 0098C] potest divinitas attribui, nisi et praeterita teneat, et [Col. 0099A] ⁜ praesentia sciat, et futura prospiciat. Cum igitur providentiam sustulit, etiam Deum negavit esse. Cum autem Deum esse professus est, et providentiam simul esse concessit. Alterum enim sine altero nec esse prorsus, nec intelligi potest. Verum iis postea temporibus, quibus jam philosophia defloruerat, extitit Melius quidam Diagoras, qui nullum esse omnino Deum diceret, ob eamque sententiam nominatus est ἄθεος_ item Cyrenaeus Theodorus: ambo quia nihil novi poterant reperire, omnibus jam dictis et inventis, maluerunt vel contra veritatem id negare, in quo priores universi sine ambiguitate consenserant. Ii sunt, qui tot saeculis, tot ingeniis assertam atque defensam providentiam calumniati sunt. Quid ergo? utrumne istos minutos et inertes philosophos ratione, an vero auctoritate praestantium virorum refellemus? an potius [Col. 0099B] utroque? Sed properandum est, ne longius a materia divagetur oratio.

Qui nolunt divina providentia factum esse mundum, aut principiis inter se temere coeuntibus dicunt esse concretum, aut repente natura extitisse; naturam vero (ut Straton) habere in se vim gignendi et minuendi: sed eam nec sensum habere ullum, nec figuram, ut intelligamus, omnia quasi sua sponte esse generata, nullo artifice, nec auctore. Utrumque vanum et impossibile. Sed hoc evenit ignorantibus veritatem, ut quidvis potius excogitent, quam id sentiant quod ratio deposcit. Primum minuta illa semina, quorum concursu fortuito totum coiisse mundum loquuntur, ubi aut unde sint, quaero. Quis illa vidit unquam? quis sensit? quis audivit? An solus Leucippus [Col. 0100B] oculos habuit? solus mentem? qui profecto solus omnium caecus et excors fuit, qui ea loqueretur, [Col. 0101A] ⁜ quae nec aeger quisquam delirare, nec dormiens posset somniare.

Quatuor elementis constare omnia philosophi veteres disserebant: ille noluit, ne alienis vestigiis videretur insistere. Sed ipsorum elementorum alia voluit esse primordia, quae nec videri possint, nec tangi, nec ulla corporis parte sentiri. Tam minuta sunt, inquit, ut nulla sit acies ferri tam subtilis, qua secari ac dividi possint, unde illis nomen imposuit atomorum. Sed occurrebat ei, quod si una esset omnibus eademque natura, non possent res efficere diversas, tanta varietate, quantam videmus inesse mundo. Dixit ergo, laevia esse, et aspera, et rotunda, et angulata, et hamata. Quanto melius fuerat tacere, quam in usus tam miserabiles, tam inanes, habere [Col. 0101B] linguam: et quidem vereor, ne non minus delirare videatur, qui haec putet refellenda. Respondeamus tamen velut aliquid dicenti. Si lenia sunt et rotunda, utique non possunt invicem se apprehendere, ut aliquod corpus efficiant; ut si quis milium velit in unam coagmentationem constringere, lenitudo ipsa granorum in massam coire non sinat. Si aspera et angulata sunt, et hamata, ut possint cohaerere; dividua ergo et secabilia sunt: hamos enim necesse est et angulos eminere, ut possint amputari.

[Col. 0102A] Itaque quod amputari ac divelli potest, et videri poterit et teneri. «Haec, inquit, per inane irrequietis motibus volitant, et huc, atque illuc feruntur, sicut pulveris minutias videmus in sole, cum per fenestram radios ac lumen immiserit. Ex his arbores et herbae, et fruges omnes oriuntur: ex his animalia et aqua, ignis et universa gignuntur, et rursus in eadem resolvuntur.» Ferri hoc potest, quam diu de rebus parvis agitur. Ex his etiam mundus ipse concretus est. Implevit numerum perfectae insaniae; nihil videtur ulterius dici posse: sed invenit tamen ille quod adderet. «Quoniam est omne, inquit, infinitum, nec potest quidquam vacare; necesse est ergo innumerabiles esse mundos.» Quae tanta vis fuerat atomorum, ut moles tam inaestimabiles ex tam [Col. 0102B] minutis conglobarentur? Ac primum requiro, quae sit istorum seminum, vel ratio, vel origo. Si enim ex illis sunt omnia, ipsa igitur unde esse dicemus? quae natura tantam copiam ad efficiendos innumerabiles mundos subministrabit? Sed concedamus, ut impune de mundis deliraverit: de hoc loquamur, in quo sumus, et quem videmus. Ait, omnia ex individuis corpusculis fieri.

Si hoc ita esset, nulla res unquam sui generis semine indigeret. Sine ovis alites nascerentur, ac ova [Col. 0103A] ⁜ sine partu, item caetera viventia sine coitu: arbores, et quae gignuntur e terra, propria semina non haberent, quae nos quotidie tractamus, et serimus. Cur ex frumento seges nascitur, et rursus ex segete frumentum? Denique si atomorum coitio et conglobatio efficeret omnia, in aere universa concrescerent; si quidem per inane atomi volitant: cur sine terra, sine radicibus, sine humore, sine semine, non herba, non arbor, non fruges oriri augerique possunt? Unde apparet, nihil ex atomis fieri; quandoquidem unaquaeque res habet propriam certamque naturam, suum semen, suam legem ab exordio datam. Denique Lucretius, quasi oblitus atomorum, quas asserebat, ut redargueret eos, qui dicunt ex nihilo fieri omnia, his argumentis usus est, quae [Col. 0103B] contra ipsum valerent. Sic enim dixit:

[Col. 0104A] Omitto silicem ac ferrum. Orbem vitreum plenum aquae si tenueris in sole, de lumine, quod ab aqua refulget, ignis accenditur etiam in durissimo frigore. Num etiam in aqua ignem esse credendum est? atqui de sole ignis ne aestate quidem accendi potest. Si cerae inhalaveris, vel si vapor levis aliquid attigerit, aut crustam marmoris, aut laminam, paulatim per minutissimos rores aqua concrescit. Item de halitu terrae aut maris nebula existit: quae aut dispersa humefacit quidquid texerit; aut collecta, in arduos montes in sublime vento rapta, stipatur in nubem, atque imbres maximos dejicit. Ubi ergo dicimus liquores natos esse? Num in vapore? Num in halitu? Num in vento? Atqui nihil potest consistere in eo, quod nec tangitur, nec videtur. Quid ego de animalibus [Col. 0104B] loquar, in quorum corporibus nihil sine ratione, sine ordine, sine utilitate, sine specie figuratum videmus; adeo ut solertissima, et diligentissima omnium partium membrorumque descriptio, casum ac fortunam repellat. Sed putemus artus et ossa et nervos et sanguinem de atomis posse concrescere. Quid sensus, cogitatio, memoria, mens, ingenium, quibus seminibus coagmentari possunt? minutissimis, inquit. Sunt ergo alia majora. Quomodo igitur insecabilia?

Deinde, si ex invisibilibus sunt, quae non videntur, consequens est, ut ex visibilibus sint, quae videntur; cur igitur nemo videt? Sed sive invisibilia quae sunt in homine consideret, sive tractabilia, quae veniunt sub aspectum, ratione utraque constare quis non videt? Quomodo ergo sine ratione coeuntia possunt [Col. 0104C] aliquid efficere rationale? Videmus enim nihil [Col. 0105A] ⁜ esse in omni mundo, quod non habeat in se maximam mirabilemque rationem. Quae, quia supra hominis sensum et ingenium est, cui rectius, quam divinae providentiae tribuenda est? An simulacrum hominis et statuam ratio et ars fingit; ipsum hominem de frustis temere concurrentibus fieri putabimus? Et quid simile veritatis in ficto, cum summum et excellens artificium nihil aliud, nisi umbram et extrema corporis lineamenta possit imitari? Num potuit humana solertia dare operi suo aut motum aliquem, aut sensum? Omitto usum videndi, audiendi, odorandi, caeterorumque membrorum, vel apparentium, vel latentium, mirabiles utilitates. Quis artifex potuit, aut cor hominis, aut vocem, aut ipsam fabricare sapientiam? Quisquamne igitur sanus existimat, [Col. 0105B] quod homo ratione et consilio facere non possit, id concursu atomorum passim cohaerentium perfici potuisse? Vides in quae deliramenta inciderint, dum nolunt effectionem curamque rerum Deo dare.

Concedamus tamen his, ut ex atomis fiant quae terrena sunt: num etiam coelestia? Deos aiunt incorruptos, aeternos, beatos esse; solisque dant immunitatem, ne concursu atomorum concreti esse videantur. Si enim dii quoque ex illis constitissent, dissipabiles fierent, seminibus aliquando resolutis, atque in naturam suam revertentibus. Ergo si est aliquid, quod atomi non effecerint, cur non caetera eodem modo intelligamus? Sed, quaero, antequam mundum primordia ista generarent, cur sibi dii habitaculum non aedificaverint? Videlicet nisi atomi [Col. 0105C] coiissent, coelumque fecissent, adhuc dii per medium inane penderent. Quo igitur consilio, qua ratione [Col. 0106A] de confuso acervo se atomi congregaverunt, ut ex aliis inferius terra conglobaretur, coelum desuper tenderetur, tanta siderum varietate distinctum, ut nihil unquam excogitari possit ornatius? Tanta ergo qui videat et talia, potest existimare nullo effecta esse consilio, nulla providentia, nulla ratione divina; sed ex atomis subtilibus, exiguis concreta esse tanta miracula? Nonne prodigio simile est aut natum esse hominem, qui haec diceret, aut extitisse, qui crederet? ut Democritum, qui auditor ejus fuit, vel Epicurum, in quem vanitas omnis de Leucippi fonte profluxit. At enim (sicut alii dicunt) natura mundus effectus est, quae sensu et figura caret. Hoc vero multo est absurdius. Si natura mundum fecit, consilio et ratione fecerit, necesse est; is enim facit aliquid, [Col. 0106B] qui aut voluntatem faciendi habet, aut scientiam. Si caret sensu ac figura, quomodo potest ab ea fieri, quod et sensum habeat et figuram? nisi forte quis arbitretur, animalium fabricam tam subtilem a non sentiente formari animarique potuisse; aut istam coeli speciem, tam providenter ad utilitates viventium temperatam, nescio quo casu, sine conditore, sine artifice, subito extitisse.

«Si quid est, inquit Chrysippus, quod efficiat ea; quae homo, licet ratione sit praeditus, facere non possit, id profecto est majus, et fortius, et sapientius homine.» Homo autem non potest facere coelestia; ergo illud, quod haec efficiet vel effecerit, superat hominem arte, consilio, prudentia, potestate. Quis igitur potest esse, nisi Deus? Natura vero, [Col. 0106C] quam veluti matrem esse rerum putant, si mentem non habet, nihil efficiet unquam, nihil molietur. Ubi [Col. 0107A] ⁜ enim non est cogitatio, nec motus est ullus, nec efficacia. Si autem consilio utitur ad incipiendum aliquid, ratione ad disponendum, arte ad efficiendum, virtute ad consummandum, potestate ad regendum et continendum; cur natura potius quam Deus nominetur? Aut si concursus atomorum, vel carens mente natura, ea, quae videmus, effecit, quaero cur facere coelum potuerit, urbem aut domum non potuerit? cur montes marmoris fecerit, columnas et simulacra non fecerit? Atqui non debuerant atomi etiam ad haec efficienda concurrere; siquidem nullam positionem relinquunt, quam non experiantur. Nam de natura, quae mentem non habeat, non est mirandum, quod haec facere oblita sit. Quid ergo est? Utique Deus, cum inchoaret hoc opus [Col. 0107B] mundi, quo nihil potest esse nec dispositius ad ordinem, nec aptius ad utilitatem, nec ornatius ad pulchritudinem, nec majus ad molem, quae fieri ab homine non poterant, fecit ipse; in quibus etiam hominem ipsum, cui particulam de sua sapientia dedit; et instruxit eum ratione, quantum fragilitas terrena capiebat, ut ipse sibi efficeret, quae ad usus suos essent necessaria.

[Col. 0108A] Si vero in hujus mundi (ut ita dixerim) republica nulla providentia est, quae regat, nullus Deus, qui administret, nec omnino sensus ullus in hac rerum natura pollet; unde igitur mens humana tam solers, tam intelligens orta esse credetur? Si enim corpus hominis ex humo fictum est, unde homo nomen accepit; animus ergo qui sapit, qui rector est corporis, cui membra obsequuntur tanquam regi et imperatori, qui nec aspici, nec comprehendi potest, non potuit ad hominem nisi a sapiente natura pervenire. Sed sicut omne corpus mens et animus gubernat: ita et mundum Deus. Nec enim verisimile est, ut minora et humilia regimen habeant, majora et summa non habeant. Denique M. Cicero in Tusculanis, et in Consolatione: «Animorum (inquit) nulla [Col. 0108B] in terris origo inveniri potest. Nihil est enim, inquit, in animis mistum atque concretum, aut quod ex terra natum atque fictum esse videatur; nihilne aut humidum quidem, aut flabile, aut igneum. His enim naturis nihil inest, quod vim memoriae, mentis, cogitationis habeat, quod et praeterita teneat, et futura praevideat, et complecti possit praesentia, quae sola divina sunt. Nec enim inveniuntur unquam, unde ad [Col. 0109A] ⁜ hominem venire possint, nisi a Deo.» Exceptis igitur duobus tribusve calumniatoribus vanis, cum constet, divina providentia mundum regi, sicut et factus est, nec sit quisquam, qui Diagorae Theodorique sententiam, vel Leucippi inane commentum, vel Democriti Epicurique levitatem praeferre audeat auctoritati, vel illorum septem priorum, qui sunt appellati sapientes, vel Pythagorae, vel Socratis, vel Platonis, caeterorumque philosophorum, qui esse Providentiam judicaverunt; falsa igitur est et illa sententia, qua putant terroris ac metus gratia Religionem a sapientibus institutam, quo se homines imperiti a peccatis abstinerent.

Quod si verum sit, ergo derisi ab antiquis sapientibus sumus. Quod si fallendi nostri, atque adeo totius [Col. 0109B] generis humani causa commenti sunt Religionem; sapientes igitur non fuerunt, quia in sapientem non cadit mendacium. Sed fuerint sapientes; quae tanta felicitas mentiendi, ut non tantummodo indoctos, sed Platonem quoque ac Socratem fallerent, et Pythagoram, Zenonem, Aristotelem, maximarum sectarum principes, tam facile deluderent? Est igitur divina providentia, ut senserunt ii homines, quos nominavi; cujus vi ac potestate omnia, quae videmus et facta sunt, et reguntur. Nec enim tanta rerum magnitudo, tanta dispositio, tanta in servandis ordinibus temporibusque constantia, aut olim potuit sine provido artifice oriri, aut constare tot saeculis sine incola potenti, aut in perpetuum gubernari [Col. 0109C] sine perito ac sentiente rectore: quod ratio ipsa [Col. 0110A] declarat. Quidquid est enim, quod habet rationem, ratione sit ortum necesse est. Ratio autem sentientis sapientisque naturae est: sapiens vero sentiensque natura nihil aliud potest esse, quam Deus. Mundus autem, quoniam rationem habet, qua et regitur, et constat; ergo a Deo factus est. Quod si est conditor rectorque mundi Deus, recte igitur ac vere Religio constituta est; auctori enim rerum parentique communi honos veneratioque debetur.

Quoniam constitit de providentia, sequitur ut doceamus, utrumne multorum esse credenda sit, an [Col. 0110B] potius unius. Satis (ut opinor) ostendimus in nostris Institutionibus, deos multos esse non posse; quod divina vis ac potestas si distribuatur in plures, diminui eam necesse sit: quod autem minuitur, utique et mortale est; si vero mortalis non est, nec minui, nec dividi potest. Deus igitur unus est, in quo vis et potestas consummata, nec minui potest, nec augeri. Si autem sunt multi, dum habent singuli potestatis aliquid ac numinis, summa ipsa decrescit: nec poterunt singuli habere totum, quod est commune cum pluribus: unicuique tantum deerit, quantum caeteri possidebunt. Non possunt igitur in hoc mundo multi esse rectores: nec in una domo multi domini, nec in navi una multi gubernatores, nec in armento aut [Col. 0110C] grege duces multi, nec in uno examine multi reges. [Col. 0111A] ⁜ Sed nec in coelo quidem multi soles esse potuerunt, sicut nec animae plures in uno corpore: adeo in unitate natura universa consentit. Quod si mundum

Unde igitur ad homines opinio multorum deorum persuasione pervenit? Nimirum ii omnes, qui coluntur ut dii, homines fuerunt, et iidem primi, ac maximi [Col. 0111B] reges: sed eos, aut ob virtutem, qua profuerant hominum generi, divinis honoribus affectos esse post mortem; aut ob beneficia et inventa, quibus humanam vitam excoluerant, immortalem memoriam consecutos, quis ignorat? nec tantum mares, sed et foeminas. Quod cum vetustissimi Graeciae scriptores, quos illi θεολόγους nuncupant, tum etiam Romani, Graecos secuti et imitati, docent; quorum praecipue Euhemerus, ac noster Ennius, qui eorum omnium [Col. 0112A] natales, conjugia, progenies, imperia, res gestas, obitus, sepulcra demonstrant. Et secutus eos Tullius tertio de Natura deorum libro dissolvit publicas religiones: sed tamen veram, quam ignorabat, nec ipse, nec alius quisquam potuit inducere. Adeo et ipse testatus est, falsum quidem apparere, veritatem tamen latere. Utinam (inquit) tam facile vera invenire possem, quam falsa convincere! Quod quidem non dissimulanter, ut Academicus, sed vere atque ex animi sententia proclamavit: quia veritas humanis sensibus erui nunquam potest, quod assequi valuit humana providentia, id assecutus est, ut falsa detegeret. Quidquid enim fictum et commentitium, quia nulla ratione subnixum est, facile dissolvitur. Unus est igitur princeps, et origo rerum Deus, sicut Plato [Col. 0112B] in Timaeo et sensit et docuit; cujus majestatem tantam esse declarat, ut nec mente comprehendi, nec lingua exprimi possit.

Idem testatur Hermes, quem Cicero ait in numero deorum apud Aegyptios haberi, eum scilicet, qui ob virtutem multarumque artium scientiam Trismegistus nominatus, et erat non modo Platone, verum etiam Pythagora septemque illis sapientibus longe antiquior. Apud Xenophontem Socrates disputans [Col. 0113A] ⁜ ait, «formam Dei non oportere conquiri;» et Plato in Legum libris: «Quid omnino sit Deus, non esse quaerendum: quia nec inveniri possit, nec enarrari.;» Pythagoras quoque unum Deum confitetur dicens, incorporalem esse mentem, quae per omnem rerum naturam diffusa et intenta, vitalem sensum cunctis animantibus tribuat. Antisthenes autem in Physico unum esse naturalem Deum dixit, quamvis gentes et urbes suos habeant populares. Eadem fere et Aristoteles cum suis peripateticis, et Zeno cum suis stoicis. Longum est enim singulorum sententias exequi, qui licet diversis nominibus sint abusi, ad unam tamen potestatem, quae mundum regeret, concurrerunt. Sed tamen summum Deum, cum et philosophi, et poetae, et ipsi denique qui deos colunt, saepe fateantur; de cultu tamen et honoribus ejus [Col. 0113B] nemo unquam requisivit nemo disseruit; ea scilicet persuasione, qua semper beneficum incorruptumque credentes, nec irasci eum cuiquam, nec ullo cultu indigere arbitrantur. Adeo religio esse non potest, ubi metus nullus est.

Nunc quoniam respondimus impiae quorumdam detestabilique prudentiae, vel potius amentiae, redeamus ad propositum. Diximus, religione sublata, nec sapientiam teneri posse, nec justitiam; quia sapientia divinitatis intellectus est, quo differimus a belluis: in homine solo reperiri justitiam, qua nisi cupiditates nostras Deus, qui falli non potest, coercuerit, scelerate impieque vivemus. Spectari ergo actus nostros a Deo, non modo ad utilitatem communis vitae attinet, sed etiam ad veritatem; quia religione justitiaque detracta, vel ad stultitiam pecudum amissa ratione devolvimur, vel ad bestiarum immanitatem: imo vero amplius; siquidem bestiae [Col. 0114B] sui generis animalibus parcunt. Quid erit homine truculentius, quid immitius, si dempto metu superiore, vim legum aut fallere potuerit, aut contemnere? Timor igitur Dei solus est, qui custodit hominum inter se societatem, per quem vita ipsa sustinetur, [Col. 0115A] ⁜ munitur, gubernatur. Is autem timor auferetur, si fuerit homini persuasum, quod irae sit expers Deus; quem moveri et indignari, cum injusta fiunt, non modo communis utilitas, sed etiam ratio ipsa nobis et veritas persuadet. Rursus nobis ad superiora redeundum est, ut quia docuimus a Deo factum esse mundum, doceamus quare sit effectus.

Si consideret aliquis universam mundi administrationem, intelliget profecto, quam vera sit sententia Stoicorum, qui aiunt nostra causa mundum esse constructum. Omnia enim, quibus constat, quaeque generat ex se mundus, ad utilitatem hominis [Col. 0115B] accommodata sunt. Homo utitur igni ad usum calefaciendi et luminis, et molliendorum ciborum, ferrique fabricandi: utitur fontibus ad potum et ad lavacra; fluminibus ad agros irrigandos terminandasque regiones: utitur terra ad percipiendam frugum varietatem; collibus ad conserenda vineta; montibus ad usum arborum atque lignorum; planis ad segetem; utitur [Col. 0116A] mari, non solum ad commercia et copias ex longinquis regionibus ferendas, verum etiam ad ubertatem omnis generis piscium. Quod si his elementis utitur, quibus est proximus, non est dubium, quin et coelo, quoniam et coelestium rerum officia ad fertilitatem terrae, ex qua vivimus, temperata sunt. Sol irrequietis cursibus et spatiis inaequalibus orbes annuos conficit, et aut oriens diem promit ad laborem, aut occidens noctem superducit ad requiem: et tum abscessu longius ad meridiem, tum accessu propius ad septentrionem, hyemis et aestatis vicissitudines facit, ut et hybernis humoribus ac pruinis in ubertatem terra pinguescat, et aestivis caloribus, vel herbidae fruges maturitate durentur, vel quae sunt in humidis, incocta et fervefacta mitescant. [Col. 0116B] Luna quoque nocturni temporis gubernatrix, et amissi ac recepti luminis vicibus menstrua spatia moderatur, et caecas tenebris horrentibus noctes fulgore suae claritatis illustrat; ut aestiva itinera, et expeditiones, et opera sine labore ac molestia confici possint. Siquidem:

[Col. 0117A] ⁜ Astra etiam caetera, vel ortu, vel occasu suo, certis stationibus opportunitates temporum subministrant. Sed et navigiis, quominus errabundo cursu per immensum vagentur, regimen praebent, cum ea rite gubernator observans, ad portum destinati littoris pervehatur. Ventorum spiritu attrahuntur nubes, ut sata imbribus irrigentur, ut vites foetibus, arbusta pomis exuberent. Et haec per orbem vicibus exhibentur, ne desit aliquando, quo vita hominum sustineatur. At enim caeteras animantes eadem terra nutrit, et ejusdem foetu etiam muta pascuntur. Num etiam mutorum causa Deus laboravit? Minime, quia sunt rationis expertia. Sed intelligimus, et ipsa eodem modo in usum hominis a Deo facta, partim ad cibos, partim ad vestitum, partim ad operis [Col. 0117B] auxilia; ut clarum sit, divinam providentiam rerum [Col. 0118A] et copiarum abundantia hominum vitam instruere atque ornare voluisse, ob eamque causam, et aerem volucribus, et mare piscibus, et terram quadrupedibus implevit. Sed Academici contra Stoicos disserentes solent quaerere, cur, si Deus omnia hominum causa fecerit, etiam multa contraria, et inimica, et pestifera nobis reperiantur, tam in mari, quam in terra. Quod Stoici veritatem non respicientes ineptissime repulerunt. Aiunt enim, multa esse in gignentibus, et in numero animalium, quorum adhuc lateat utilitas: sed eam processu temporum inveniri; sicut jam plura prioribus saeculis incognita necessitas et usus invenerit. Quae tandem utilitas potest in muribus, in blattis, in serpentibus reperiri, quae homini molesta et perniciosa sunt? An medicina in [Col. 0118B] his aliqua latet? Quae si est, invenietur aliquando, [Col. 0119A] ⁜ nempe adversus mala, cum id illi querantur esse omnino malum. Viperam ferunt exustam in cineremque dilapsam, mederi ejusdem bestiae morsui. Quanto melius fuerat eam prorsus non esse, quam remedium contra se ab ea ipsa desiderari?

Brevius igitur, ac verius respondere potuerunt in hunc modum. Deus cum formasset hominem veluti simulacrum suum, quod erat divini opificii summum, inspiravit ei sapientiam soli, ut omnia imperio ac ditioni suae subjugaret omnibusque mundi commodis uteretur. Proposuit tamen ei et bona et mala; quia sapientiam dedit; cujus omnis ratio in discernendis malis ac bonis sita est. Non potest enim quisquam eligere meliora et scire quid bonum sit, nisi sciat simul rejicere ac vitare quae mala sunt. Invicem sibi alterutra connexa sunt; ut sublato alterutro, utrumque [Col. 0119B] tolli sit necesse. Propositis igitur bonis malisque, tum demum opus suum peragit sapientia; et quidem bonum appetit ad utilitatem, malum rejicit ad salutem. Ergo sicut bona innumerabilia data sunt homini, quibus frui posset; sic etiam mala, quae caveret. [Col. 0120A] Nam si malum nullum sit, nullum periculum, nihil denique, quod loedere hominem possit, tollitur omnis materia sapientiae, nec erit homini necessaria. Positis enim tantummodo in conspectu bonis, quid opus est cogitatione, intellectu, scientia, ratione? cum quocumque porrexerit manum, id naturae aptum et accommodatum sit: ut si quis velit apparatissimam coenam infantibus, qui nondum sapiant, apponere, utique id appetent singuli, quo unumquemque aut impetus, aut fames, aut etiam casus attraxerit, et quidquid sumpserint, id illis erit vitale ac salubre. Quid igitur nocebit, eos sicuti sunt, permanere et semper infantes ac nescios esse rerum? Si autem admisceas vel amara, vel inutilia, vel etiam venenata, decipiuntur utique per ignorantiam boni ac mali, nisi accedat his sapientia, per quam habeant malorum [Col. 0120B] rejectionem bonorumque delectum.

Vides ergo, magis propter mala opus nobis esse sapientia: quae nisi fuissent proposita, rationale animal non essemus. Quod si haec ratio vera est, quam [Col. 0121A] ⁜ stoici nullo modo videre potuerunt, dissolvitur etiam argumentum illud Epicuri. Deus, inquit, aut vult tollere mala et non potest; aut potest et non vult; aut neque vult, neque potest; aut et vult et potest. Si vult et non potest, imbecillis est; quod in Deum non cadit. Si potest et non vult, invidus; quod aeque alienum a Deo. Si neque vult, neque potest, et invidus et imbecillis est; ideoque neque Deus. Si vult et potest, quod solum Deo convenit, unde ergo sunt mala? aut cur illa non tollit? Scio plerosque philosophorum, qui providentiam defendunt, hoc argumento perturbari solere et invitos pene adigi, ut Deum nihil curare fateantur, quod maxime quaerit Epicurus. Sed nos ratione perspecta, formidolosum hoc argumentum facile dissolvimus. Deus enim potest quidquid [Col. 0121B] velit, et imbecillitas, vel invidia in Deo nulla est; potest igitur mala tollere: sed non vult; nec ideo tamen invidus est. Idcirco enim non tollit, quia sapientiam (sicut edocui) simul tribuit, et plus est boni ac jucunditatis in sapientia, quam in malis molestiae. Sapientia enim facit, ut etiam Deum cognoscamus et per eam cognitionem immortalitatem assequamur; quod est summum bonum. Itaque nisi prius malum agnoverimus, nec bonum poterimus agnoscere. Sed hoc non vidit Epicurus, nec alius quisquam; si tollantur mala, tolli pariter sapientiam, nec ulla in homine virtutis remanere vestigia, cujus ratio in sustinenda et superanda malorum acerbitate consistit. Itaque propter exiguum compendium sublatorum malorum maximo et vero et proprio nobis bono careremus. [Col. 0121C] Constat igitur omnia propter hominem proposita, tam mala, quam etiam bona.

Sequitur ut ostendam cur fecerit hominem ipsum Deus. Sicut mundum propter hominem machinatus est, ita ipsum propter se, tamquam divini templi antistitem, spectatorem operum rerumque coelestium. Solus est enim, qui sentiens, capaxque rationis, intelligere possit Deum, qui opera ejus admirari, virtutem potestatemque perspicere; idcirco enim consilio, mente, prudentia instructus est. Ideo solus praeter caeteras animantes recto corpore ac statu factus est, ut ad contemplationem parentis sui excitatus esse videatur. Ideo sermonem solus accepit, ac linguam cogitationis [Col. 0122B] interpretem, ut enarrare majestatem domini sui possit. Postremo idcirco ei cuncta subjecta sunt, ut factori atque artifici Deo esset ipse subjectus. Si ergo Deus hominem suum voluit esse cultorem, ideoque illi tantum honoris attribuit, ut rerum omnium dominaretur; utique justissimum est et eum qui tanta praestiterit, amare et hominem, qui sit nobiscum divini juris societate conjunctus. Nec enim fas est cultorem Dei a Dei cultore violari. Unde intelligitur religionis ac justitiae causa esse hominem figuratum. Cujus rei testis est Marcus Tullius in libris de Legibus, ita dicens: «Sed omnium, quae in doctorum hominum disputatione versantur, nihil est profecto praestabilius, quam plane intelligi, nos ad justitiam esse natos.» Quod si est verissimum, Deus ergo vult omnes homines [Col. 0122C] esse justos, id est, Deum et hominem caros habere: Deum scilicet honorare tamquam patrem, [Col. 0123A] ⁜ hominem diligere velut fratrem; in his enim duobus tota justitia consistit. Qui ergo aut Deum non agnoscit, aut homini nocet, injuste et contra naturam suam vivit, et hoc modo rumpit institutum legemque divinam.

Hic fortasse quaerat aliquis, unde ad hominem peccata pervenerint, aut quae pravitas divini instituti regulam ad pejora detorserit, ut cum sit ad justitiam genitus, opera tamen efficiat injusta. Jam superius explanavi, simul Deum proposuisse bonum ac malum; et bonum quidem diligere, malum autem, quod huic repugnat, odisse: sed ideo malum permisisse, ut et bonum emicaret, quod alterum sine altero (sicut saepe [Col. 0123B] docui) intelligimus constare non posse: denique ipsum mundum ex duobus elementis repugnantibus et invicem copulatis esse concretum, igneo et humido, nec potuisse lucem fieri, nisi et tenebrae fuissent; quia nec superum potest esse sine infero, nec oriens sine occidente, nec calidum sine frigido, nec molle sine duro. Sic et nos ex duobus aeque repugnantibus compacti sumus, anima et corpore: quorum alterum coelo ascribitur, quia tenue est et intractabile; alterum terrae, quia comprehensibile est: alterum solidum et aeternum est, alterum fragile atque mortale. Ergo alteri bonum adhaeret, alteri malum: alteri lux, vita, justitia; alteri tenebrae, mors, injustitia. Hinc extitit in hominibus naturae suae depravatio; ut esset necesse constitui legem, qua possent et vitia prohiberi, [Col. 0123C] et virtutis officia imperari. Cum igitur sint in rebus humanis bona et mala, quorum rationem declaravi, necesse est in utramque partem moveri Deum, et ad gratiam, cum justa fieri videt; et ad iram, cum cernit injusta.

Sed occurrit nobis Epicurus, ac dicit: «Si est in [Col. 0124A] Deo laetitiae affectus ad gratiam, et odii ad iram, necesse est habeat, et timorem, et libidinem, et cupiditatem, caeterosque affectus, qui sunt imbecillitatis humanae.» Non est necesse ut timeat, qui irascitur; aut moereat, qui gaudet: denique iracundi, minus timidi sunt; et natura laeti, minus moerent. Quid opus est de humanis affectibus dicere, quibus fragilitas nostra succumbit? Consideremus divinam necessitatem; nolo enim naturam dicere, quia Deus noster nunquam creditur natus. Timoris affectus habet in homine materiam, in Deo non habet. Homo, quia multis casibus periculisque subjectus est, metuit, ne qua vis major existat, quae illum verberet, spoliet, laceret, affligat, interimat. Deus autem, in quem nec egestas, nec injuria, nec dolor, nec mors [Col. 0124B] cadit, timere nullo pacto potest; quia nihil est, quod ei vim possit inferre. Item libidinis ratio et causa in homine manifesta est. Nam quia fragilis et mortalis effectus est, necesse fuit alterum sexum diversumque constitui, cujus permistione soboles effici posset ad continuandam generis perpetuitatem. Haec autem libido in Deo locum non habet; quia et fragilitas et interitus ab eo alienus est, nec ulla est apud eum foemina, cujus possit copulatione gaudere, nec successione indiget, qui semper futurus est. Eadem de invidia et cupiditate dici possunt; quae certis manifestisque de causis in hominem cadunt, in Deum nullo modo. At vero, et gratia, et ira, et miseratio habent in Deo materiam; recteque illis utitur summa illa et singularis potestas ad rerum conservationem.

Quaeret quispiam, quae sit ista materia? Primum accidentibus malis afflicti homines ad Deum plerumque confugiunt, mitigant, obsecrant, credentes eum [Col. 0125A] ⁜ posse ab his injurias propulsare. Habet igitur causam miserandi; nec enim tam immitis est hominumque contemptor, ut auxilium laborantibus deneget. Item plurimi, quibus persuasum est Deo placere justitiam, eumque qui sit dominus ac parens omnium, venerantur, et precibus assiduis ac frequentibus votis, dona et sacrificia offerunt, nomen ejus laudibus prosequuntur, justis ac bonis operibus demereri eum laborantes. Ergo est, propter quod Deus et possit, et debeat gratificari. Nam si nihil est tam conveniens Deo, quam beneficentia, nihil autem tam alienum, quam ut sit ingratus: necesse est ut officiis optimorum sancteque viventium praestet aliquid, ac vicem reddat, ne subeat ingrati culpam, quae est etiam homini criminosa. Contra autem sunt alii facinorosi et nefarii, [Col. 0125B] qui libidinibus omnia polluant, caedibus vexent, fraudent, rapiant, perjurent; nec consanguineis, nec parentibus parcant; leges et ipsum etiam Deum negligant.

Habet igitur ira in Deo materiam. Non est enim fas eum, cum talia fieri videat, non moveri, et insurgere ad ultionem sceleratorum, et pestiferos nocentesque delere, ut bonis omnibus consulat: adeo et in ipsa ira inest et gratificatio. Inania ergo et falsa reperiuntur argumenta, vel eorum, qui, cum irasci Deum nolunt, gratificari volunt, quia ne hoc quidem fieri sine ira potest; vel eorum, qui nullum animi motum esse in Deo putant. Et quia sunt aliqui affectus, [Col. 0126A] qui non cadunt in Deum, ut libido, timor, avaritia, moeror, invidia, omni prorsus affectu eum vacare dixerunt. His enim vacat, quia vitiorum affectus sunt: eos autem, qui sunt virtutis, id est, ira in malos, caritas in bonos, miseratio in afflictos, quoniam divina potestate sunt digna, proprios, et justos, et veros habet. Quae profecto nisi habeat, humana vita turbabitur; atque ad tantam confusionem deveniet status rerum, ut contemptis superatisque legibus, sola regnet audacia, ut nemo denique tutus esse possit, nisi qui viribus praevaleat. Ita quasi communi latrocinio terra omnis depopulabitur. Nunc vero quoniam et mali poenam, et boni gratiam, et afflicti opem sperant; et virtutibus locus est, et scelera rariora sunt. Atenim plerumque et scelerati feliciores [Col. 0126B] sunt, et boni miseriores, et justi ab injustis impune vexantur. Considerabimus postea, cur ista fiant. Interim de ira explicemus, an sit aliqua in Deo; utrum nihil curet omnino, nec moveatur ad ea quae impie geruntur.

Deus, inquit Epicurus, nihil curat; nullam igitur habet potestatem. Curare enim necesse est eum, qui habet potestatem; vel si habet, et non utitur, quae tanta causa est, ut ei, non dicam nostrum genus, [Col. 0127A] ⁜ sed etiam mundus ipse sit vilis? Ideo, inquit, incorruptus est ac beatus, quia semper quietus. Cui ergo administratio tantarum rerum cessit, si haec a Deo negligantur, quae videmus ratione summa gubernari? aut quietus esse quomodo potest, qui vivit et sentit? Nam quies aut somni res est, aut mortis. Sed nec somnus habet quietem. Nam cum soporati sumus, corpus quidem quiescit, animus tamen irrequietus agitatur: imagines sibi, quas cernat effingit, ut naturalem suum motum exerceat varietate visorum; avocatque se a falsis, dum membra saturentur, ac vigorem capiant de quiete. Quies igitur sempiterna solius mortis est. Si autem mors Deum non attingit, Deus igitur nunquam quietus est. Dei vero actio quae potest esse, nisi mundi administratio? Si vero mundi [Col. 0127B] curam gerit, curat igitur hominum vitam Deus, ac singulorum actus animadvertit, eosque sapientes ac bonos esse desiderat. Haec est voluntas Dei, haec divina lex; quam qui sequitur, qui observat, Deo carus est. Necesse est igitur, ut ira moveatur adversus eum, qui hanc aeternam divinamque legem, aut violaverit, aut spreverit. Si nocet, inquit, alicui Deus, jam bonus non est. Non exiguo falluntur errore, qui censuram [Col. 0128A] sive humanam, sive divinam, acerbitatis et malitiae nomine infamant, putantes nocentem dici oportere, qui nocentes afficit poena. Quod si est, nocentes igitur leges habemus, quae peccantibus supplicia sanxerunt; nocentes judices, qui scelere convictos poena capitis afficiunt. Quod si et lex justa est, quae et nocenti tribuit quod meretur, et judex integer ac bonus dicitur, cum male facta vindicat (bonorum enim salutem custodit, qui malos punit), ergo et Deus, cum malis obest, nocens non est; ipse autem est nocens, qui aut innocenti nocet, aut nocenti parcit, ut pluribus noceat.

Libet quaerere ab iis, qui Deum faciunt immobilem, si quis habeat rem, domum, familiam, servique ejus contemnentes patientiam domini, omnia invaserint, [Col. 0128B] ipsi bonis ejus fruantur, ipsos familia ejus honoret, dominus autem contemnatur ab omnibus, derideatur, relinquatur: utrumne sapiens esse possit, qui contumelias non vindicet, suisque rebus eos perfrui patiatur, in quos habeat potestatem? Quae tanta in quoquam potest patientia reperiri? si tamen patientia nominanda est, et non stupor quidam insensibilis. Sed facile est ferre contemptum. Quid si fiant illa, [Col. 0129A] ⁜ quae a Cicerone dicuntur? «Etenim quaero, si quis paterfamilias liberis suis a servo interfectis, uxore occisa, incensa domo, supplicium de servo non quam acerrimum sumpserit; utrum is clemens ac misericors, an inhumanus et crudelissimus esse videatur?» Quod si ejusmodi facinoribus ignoscere crudelitatis est potius quam pietatis; non est ergo virtutis in Deo, ad ea, quae injuste fiunt, non commoveri. Nam mundus tanquam Dei domus est, et homines tanquam servi: quibus si ludibrio sit nomen ejus, qualis aut quanta patientia est, ut honoribus suis cedat, prava et iniqua fieri videat, et non indignetur, quod proprium et naturale est ei, cui peccata non placeant? Irasci ergo rationis est; auferuntur enim delicta, et refraenatur licentia, quod utique juste sapienterque [Col. 0129B] fit.

Sed Stoici non viderunt esse discrimen recti et pravi; esse iram justam et injustam: et quia medelam rei non inveniebant, voluerunt eam penitus excidere. Peripatetici vero non excidendam, sed temperandam esse dixerunt: quibus in sexto libro Institutionum satis respondimus. Nescisse autem philosophos, quae ratio esset irae, apparet ex definitionibus eorum, quas Seneca enumeravit in libris, quos de [Col. 0130A] Ira composuit. «Ira est, inquit, cupiditas ulciscendae injuriae. Alii, ut ait Posidonius, cupiditas puniendi ejus, a quo te inique putes laesum.» Quidam ita definierunt: «Ira est incitatio animi ad nocendum ei qui, aut nocuit, aut nocere voluit.» Aristotelis definitio non multum a nostra abest. Ait enim iram esse cupiditatem doloris rependendi. Haec est ira, de qua superius diximus, injusta; quae etiam mutis inest: in homine vero cohibenda est, ne ad aliquod maximum malum prosiliat per furorem. Haec in Deo esse non potest, quia illaesibilis est; in homine autem, quia fragilis est, invenitur. Inurit enim laesio dolorem; et dolor facit ultionis cupiditatem. Ubi est ergo illa ira justa adversus delinquentes? quae utique non est cupiditas ultionis, quia non praecedit injuria. Non dico [Col. 0130B] de iis qui adversus leges peccant, quibus etsi judex sine crimine irasci postest, fingamus tamen, eum sedato animo esse debere, cum subjicit poenae nocentem, quia legum sit minister, non animi, aut potestatis suae; sic enim volunt, qui iram conantur evellere. Sed de iis potissimum dico, qui sunt nostrae potestatis, ut servi, liberi, conjuges et discipuli: quos cum delinquere videmus, incitamur ad coercendum.

Necesse est enim bono ac justo displicere, quae [Col. 0131A] ⁜ prava sunt; et cui malum displicet, moveri, cum id fieri videt. Ergo surgimus ad vindictam; non quia laesi sumus, sed ut disciplina servetur, mores corrigantur, licentia comprimatur. Haec est ira justa, quae sicut in homine necessaria est ad pravitatis correctionem, sic utique in Deo, a quo ad hominem pervenit exemplum. Nam sicuti nos potestati nostrae subjectos coercere debemus, ita etiam peccata universorum Deus coercere debet. Quod ut faciat, irascatur necesse est; quia naturale est bono ad alterius peccatum moveri et incitari. Ergo definire debuerunt: Ira est motus animi ad coercenda peccata insurgentis. Nam definitio Ciceronis «Ira est libido ulciscendi,» non multum a superioribus distat. Ira autem, quam possumus vel furorem, vel iracundiam nominare, [Col. 0131B] haec ne in homine quidem debet esse, quia tota vitiosa est. Ira vero, quae ad correctionem vitiorum pertinet, nec homini adimi debet, nec Deo potest, quia et utilis est rebus humanis, et necessaria.

Quid opus est, inquiunt, ira, cum sine hoc affectu peccata corrigi possint? Atqui nullus est, qui peccantem possit videre tranquille: possit fortasse, qui legibus praesidet, quia facinus non sub oculis ejus admittitur, sed defertur aliunde tanquam dubium, nec [Col. 0132A] unquam potest esse scelus tam clarum, ut defensioni locus non sit; et ideo potest judex non moveri adversus eum, qui potest innocens inveniri. Cumque detectum facinus in lucem venerit, jam non sua, sed legum sententia utitur. Potest concedi, ut sine ira faciat, quod facit; habet enim quod sequatur. Nos certe, cum domi peccatur a nostris, sive id cernimus, sive sentimus, indignari necesse est; ipse enim peccati aspectus indignus est. Nam qui non movetur omnino, aut probat delicta, quod est turpius et injustius, aut molestiam castigandi fugit, quam sedatus animus et quieta mens aspernatur ac renuit, nisi stimulaverit ira et incitaverit. Qui autem cum moveatur, tamen intempestiva lenitate, vel saepius quam necesse est, vel etiam semper ignoscit, is plane et illorum [Col. 0132B] vitam perdit, quorum audaciam nutrit ad facinora majora, et sibi ipsi aeternam molestiarum materiam subministrat. Vitiosa est ergo in peccatis irae suae cohibitio.

Laudatur Archytas Tarentinus, qui cum in agro corrupta esse omnia comperisset, villici sui culpam redarguens, Miserum te, inquit, quem jam verberibus necassem, nisi iratus essem. Unicum hoc exemplum temperantiae putant: sed auctoritate ducti non vident quam inepta et locutus fuerit, et fecerit. Nam si (ut ait Plato) nemo prudens punit, quia peccatum est, sed ne peccetur, apparet quam malum vir sapiens [Col. 0133A] ⁜ proposuerit exemplum. Si enim senserint servi dominum suum saevire cum non irascitur, tum parcere cum irascitur, non peccabunt utique leviter, ne verberentur; sed quantum poterunt gravissime, ut stomachum ejus incitent atque impune discedant. Ego vero laudarem, si cum fuisset iratus, dedisset irae suae spatium, ut residente per intervallum temporis animi tumore, haberet modum castigatio. Non ergo propter irae magnitudinem donanda erat poena, sed differenda, ne aut peccanti majorem justo dolorem inureret, aut castiganti furorem. Nunc vero quae tandem aequitas, aut quae sapientia est, ut aliquis ob exiguum delictum puniatur, ob maximum non puniatur? quod si naturam rerum causasque didicisset, nunquam tam importunam continentiam profiteretur, ut nequam servus iratum sibi fuisse dominum gratularetur. Nam [Col. 0133B] sicut corpus humanum Deus multis et variis sensibus ad usum vitae necessariis instruxit, sic et animo varios attribuit affectus, quibus vitae ratio constaret, [Col. 0134A] ut libidinem prodendae sobolis gratia dedit, sic iram cohibendorum causa delictorum.

Verum ii qui nesciunt fines bonorum ac malorum, sicut libidine utuntur ad corruptelas et ad voluptates, sic ira et affectu ad nocendum, dum iis quos odio habent irascuntur. Ergo etiam non peccantibus irascuntur, etiam paribus aut etiam superioribus. Hinc quotidie ad immania facinora prosilitur: hinc tragoediae saepe nascuntur. Esset igitur laudandus Archytas, si, cum alicui civi et pari facienti sibi injuriam fuisset iratus, repressisset se tamen et patientia furoris impetum mitigasset. Haec sui cohibitio gloriosa est, qua compescitur aliquod imminens magnum malum. Servorum autem filiorumque peccata non coercere, peccatum est; evadent enim ad majus malum per impunitatem. Hic non cohibenda ira, sed etiam, si jacet, [Col. 0134B] excitanda est. Quod autem de homine dicimus, id etiam de Deo, qui hominem similem sui fecit. Omitto de figura Dei dicere, quia stoici negant habere ullam [Col. 0135A] ⁜ formam Deum; et ingens alia materia nascetur, si eos coarguere velimus: de animo tantum loquor. Si Deo subjacet cogitare, sapere, intelligere, providere, praestare, ex omnibus autem animalibus homo solus haec habet; ergo ad Dei similitudinem factus est: sed ideo procedit in vitium, quia de terrena fragilitate permistus, non potest id quod a Deo sumpsit, incorruptum purumque servare, nisi ab eodem Deo justitiae praeceptis imbuatur.

Sed quoniam compactus est, ut diximus, e duobus, animo et corpore, in altero virtutes, in altero vitia continentur, et impugnant se invicem. Animi enim [Col. 0135B] bona, quae sunt in continendis libidinibus, contraria sunt corpori; et corporis bona, quae sunt in omni genere voluptatum, inimica sunt animo. Sed si virtus animi repugnaverit cupiditatibus, easque compresserit, erit vere Deo similis. Unde apparet animam hominis, quae virtutem divinam capit, non esse mortalem. Sed discrimen illud est, quod cum virtus habeat [Col. 0136A] amaritudinem, et sit dulcis illecebra voluptatis, vincuntur plurimi, et abstrahuntur ad suavitatem. Ii vero, qui se corpori rebusque terrenis addixerunt, premuntur in terram, nec assequi possunt divini muneris gratiam, quia se vitiorum labibus inquinaverunt. Qui autem Deum secuti, eique parentes, corporis desideria contempserint, et virtutem praeferentes voluptatibus, innocentiam justitiamque servaverint: hos Deus ut sui similes recognoscit.

Cum igitur sanctissimam legem posuerit, velitque universos, innocentes ac beneficos esse; potestne non irasci, cum videt contemni legem suam, abjici virtututem, appeti voluptatem? Quod si est mundi administrator, sicut esse debet, non utique contemnit id quod est in omni mundo vel maximum. Si est providus, [Col. 0136B] ut oportet Deum, consulit utique generi humano, quo sit vita nostra et copiosior, et melior, et tutior. Si est pater ac Deus universorum, certe virtutibus hominum delectatur, et vitiis commovetur; ergo et justos diligit, et impios odit. Odio (inquit) opus non est; semel enim statuit bonis praemium, et malis poenam. Quod si aliquis juste innocenterque vivat, et idem Deum nec colat, nec curet omnino, ut Aristides, [Col. 0137A] ⁜ ut Aristides et Timon, caeterique philosophorum, cedetne huic impune, quod cum legi Dei obtemperarit, ipsum tamen spreverit? Est igitur aliquid, propter quod Deus possit irasci, tanquam fiducia integritatis adversus eum rebellanti. Si huic potest irasci propter superbiam, cur non magis peccatori, qui legem cum ipso pariter latore contempserit? Judex peccatis veniam dare non potest, quia voluntati servit alienae. Deus autem potest, quia est legis suae ipse disceptator et judex: quam cum poneret, non utique ademit sibi omnem potestatem, sed habet ignoscendi licentiam.

Si potest ignoscere, potest igitur et irasci. Cur [Col. 0137B] ergo, inquiet aliquis, et qui peccant, saepe felices sunt, et qui pie vivunt, saepe miseri? Quia fugitivi et abdicati libere vivunt, et qui sub disciplina patris, aut domini sunt, strictius et frugalius. Virtus enim per mala et probatur, et constat; vitia per voluptatem. Nec tamen ille qui peccat, sperare debet perpetuam impunitatem, quia nulla est perpetua felicitas:

[Col. 0138B] Leges publicae manifestos reos damnant: sed plurimi sunt, quorum peccata occuluntur; plurimi, qui delatorem comprimunt, aut precibus, aut praemio; plurimi, qui judicia eludunt per gratiam, vel potentiam. Quod si eos omnes, qui humanam poenam effugiunt, censura divina damnaret, esset homo aut rarus, aut etiam nullus in terra. Denique vel una illa causa delendi generis humani justa esse potuisset, quod homines, contempto Deo vivo, terrenis fragilibusque figmentis honorem divinum tanquam coelestibus deferunt, adorantes opera humanis digitis laborata. Cumque illos Deus artifex, ore sublimi, statu recto figuratos, ad contemplationem coeli et notitiam Dei excitaverit, curvare se ad terram maluerunt pecudum [Col. 0138C] modo. Humilis enim, et curvus, et pronus est, [Col. 0139A] ⁜ qui ab aspectu coeli Deique patris aversus, terrena, quae calcare debuerat, id est, de terra ficta et formata, veneratur. In tanta igitur impietate hominum tantisque peccatis id assequitur patientia Dei, ut se ipsi homines damnatis vitae prioris erroribus corrigant. Denique, et boni sunt justique multi, et abjectis terrenis cultibus, majestatem Dei singularis agnoscunt. Sed cum maxima et utilissima sit Dei patientia, tamen, quamvis sero, noxios punit, nec patitur longius procedere, cum eos inemendabiles esse perviderit.

Superest una et extrema quaestio. Nam dixerit fortasse [Col. 0139B] quispiam, adeo non irasci Deum, ut etiam in praeceptis hominem irasci vetet. Possem dicere, quod ira hominis refraenanda fuerit, quia injuste saepe irascitur; et praesentem habet motum, quia temporalis est. Itaque ne fierent ea, quae faciunt per iram et humiles, et mediocres, et magni reges, temperari debuit furor ejus, et comprimi, ne mentis impos aliquod inexpiabile facinus admitteret. Deus autem non ad praesens irascitur, quia aeternus est perfectaeque virtutis; et nunquam nisi merito irascitur. Sed tamen non ita res se habet. Nam si omnino prohiberet irasci, ipse quodammodo reprehensor opificii sui fuisset, [Col. 0140A] qui a principio iram jecori hominis indidisset: siquidem creditur, causam hujus commotionis in humore fellis contineri. Non igitur in totum prohibet irasci, quia is affectus necessario datus est: sed prohibet in ira permanere. Ira enim mortalium debet esse mortalis; nam si maneat, confirmantur inimicitiae ad perniciem sempiternam. Deinde rursus cum irasci quidem, sed tamen non peccare praecepit, non utique evellit iram radicitus, sed temperavit: ut in omni castigatione modum ac justitiam teneremus. Qui ergo irasci nos jubet, ipse utique irascitur: qui placari celerius praecipit, est utique ipse placabilis; ea enim praecepit, quae sunt justa, et rebus utilia communibus.

Sed quia dixeram non esse iram Dei temporalem, [Col. 0140B] sicut hominis, qui praesentanea commotione fervescit, nec facile regere se potest propter fragilitatem; intelligere debemus, quia sit aeternus Deus, iram quoque ejus in aeternum manere: sed rursum, quia virtute sit maxima praeditus, in potestate habere iram suam; nec ab ea regi, sed ipsum illam, quemadmodum velit, moderari: quod utique non repugnat superiori. Nam si prorsus immortalis fuisset ira ejus, non esset satisfactioni aut gratiae post delictum locus; cum ipse homines ante solis occasum reconciliari jubeat. Sed ira divina in aeternum manet adversus eos, qui peccant in aeternum. Itaque Deus [Col. 0141A] ⁜ non thure, non hostia, non pretiosis muneribus, quae omnia sunt corruptibilia, sed morum emendatione placatur; et qui peccare desinit, iram Dei mortalem facit. Idcirco enim non ad praesens noxium quemque punit, ut habeat homo resipiscendi et corrigendi sui facultatem.

Haec habui, quae de ira Dei dicerem, Donate charissime; ut scires quemadmodum refelleres eos qui Deum faciunt immobilem. Restat, ut more Ciceronis utamur epilogo ad perorandum. Sicut ille in Tusculanis de morte disserens fecit: ita nos in hoc opere testimonia divina, quibus credi possit, adhibere debemus, [Col. 0141B] ut illorum persuasionem revincamus, qui sine ira Deum esse credentes, dissolvunt omnem religionem: sine qua, ut ostendimus, aut immanitate belluis, aut stultitia pecudibus adaequamur; in sola enim religione, id est, in Dei summi notione sapientia est. Prophetae universi divino Spiritu repleti nihil [Col. 0142A] aliud, quam de gratia Dei erga justos, et de ira ejus adversus impios loquuntur. Quorum testimonia nobis quidem satis sunt: verum iis quoniam non credunt isti, qui sapientiam capillis et habitu jactant, ratione quoque et argumentis fuerant a nobis refellendi. Sic enim praepostere agitur, ut humana divinis tribuant auctoritatem, cum potius humanis divina debuerint. Quae nunc sane omittamus ne nihil apud istos agamus, et in infinitum materia procedat. Ea igitur quaeramus testimonia, quibus illi possint aut credere aut certe non repugnare.

Sibyllas plurimi et maximi auctores tradiderunt; Graecorum, Aristo Chius et Apollodorus Erythraeus; nostrorum, Varro et Fenestella. Hi omnes praecipuam, et nobilem praeter caeteras Erythraeam fuisse commemorant. [Col. 0142B] Apollodorus quidem ut de civi ac populari sua gloriatur. Fenestella vero etiam legatos Erythras a senatu esse missos refert, ut hujus Sibyllae carmina Romam deportarentur, et ea consules Curio et Octavius in Capitolio, quod tunc erat curante Quinto Catulo [Col. 0143A] ⁜ restitutum, ponenda curarent. Apud hanc de summo et conditore rerum Deo hujusmodi versus reperiuntur: Ἄφθαρτος κτίστης αἶώνιος αἶθέρα ναίων, Τοῖς ἀγαθοῖς ἀγαθὸν προφέρων, πολὺ μείζονα μισθὸν_ Τοῖς δὲ κακοῖς ἀδίκοις τὲ χόλον καὶ θυμὸν ἐγείρων.

Rursù alio loco enumerans, quibus maxime facinoribus incitetur Deus, haec intulit: Φεῦγε δὲ λατρείας ἀνόμους, Θεῷ ζῶντι λάτρευε. Μοιχείας τε φύλασσε, καὶ ἄρσενος ἄκριτον εὐνὴν, Ἰδίαν γενεὰν παίδων τρέφε, μήδε φόνευε· Καὶ γὰρ ὁ ἀθάνατος κεχολώσεται, ὅσκεν ἁμὰρτῃ.

Indignatur ergo adversus peccatores.

Verum quia plures, ut ostendi, Sibyllae a doctissimis auctoribus fuisse traduntur, unius testimonium satis non sit ad confirmandam, sicut intendimus, veritatem. Cumeae quidem volumina, quibus Romanorum fata conscripta sunt, in arcanis habentur: caeterarum tamen fere omnium libelli, quominus in usu sint omnibus, non vetantur; ex quibus alia de nuntians universis gentibus iram Dei ob impietatem hominum, hoc modo exorsa est: Ἐρχομένης ὀργῆς μεγάλης ἐπὶ κόσμον ἀπειθῆ, Ἔσχατον εἶς αἶῶνα θεοῦ μηνύματα φαίνω, Πᾶσι προφητεύσασα κατὰ πόλιν ἀνθρώποισι.

[Col. 0143C] Alia quoque per indignationem Dei adversus injustos [Col. 0144A] cataclysmum priore saeculo factum esse dixit, ut malitia generis humani extingueretur. Ἐξ οὗ μηνίσαντος ἐπουρανίοιο θεοῖο Αὐταῖσι πολίεσσι καὶ ἀνθρώποισιν ἅπασιν. Γῆν ἐκάλυψε θάλασσα κατακλυσμοῖο ῥαγέντος.

Simili modo deflagrationem postea futuram vaticinata est, qua rursus impietas hominum deleatur. Καί ποτε τὴν ὀργὴν θεὸν οὐκ ἔτι πραΰνοντα, Ἀλλ` ἐξεμβρίθοντα, καὶ ἐξολύοντά τε γένναν Ἀνθρώπων, ἅπασαν ὑπ` ἑμπρησμοῦ πέρθοντα.

Unde apud Nasonem de Jove ita dicitur:

Quod tunc fiat necesse est, cum honor, et cultus Dei summi apud homines interierit.

[Col. 0144B] Eadem tamen, placari eum poenitentia factorum et sui emendatione contestans, haec addidit: Ἀλλ` ἐλέει μετάθεσθε βροτοὶ νῦν, μὴ δὲ πρὸς ὀργήν Παντοίην ἀγάγητε θεὸν μέγαν.

Item paulo post: Οὐκ ὁλέσει, παύσει δὲ πάλιν χόλον, εὔτ` ἁν ἄπαντες Εὐσεβέειν ἐρίτιμον ἑνὶ φρεσὶν ἀσκήσητε.

Deinde alia Sibylla coelestium terrenorumque genitorem diligi oportere denuntiat, ne ad perdendos homines indignatio ejus insurgat: Μήποτε θυμωθεὶς θεὸς ἄφθιτος ἐξαπολέσσῃ Πᾶν γένος ἀνθρώπων, βιότον καὶ φῦλον ἀναιδὲς, Δεῖ στέργειν γενετῆρα Θεὸν σοφὸν αἶὲν ἐόντα.

[Col. 0144C] Ex his apparet vanas esse rationes philosophorum, [Col. 0145A] ⁜ qui Deum putant sine ira; et inter caeteras laudes ejus id ponunt, quod est inutilissimum, detrahentes ei, quod est rebus humanis maxime salutare, per quod constat ipsa majestas. Regnum hoc imperiumque terrenum nisi metus custodiat, solvitur. Aufer iram regi, non modo nemo parebit, sed etiam de fastigio praecipitabitur. Imo vero cuilibet humili eripe hunc affectum, quis eum non spoliabit? quis non deridebit? quis non afficiet injuria? Ita nec indumenta, nec sedem, nec victum poterit habere, aliis quidquid habuerit diripientibus; nedum putemus coelestis imperii majestatem sine ira et metu posse consistere. Apollo Milesius, de Judaeorum religione consultus, responso hoc indidit: Ἠδὲ Θεὸν βασιλῆα καὶ γεννητῆρα πρὸ πάντων, Ὃν τρέμεται καὶ γαῖα, καὶ οὐρανὸς, ἠδἐ θάλασσα, Ταρτάρεοί τε μυχοὶ, καὶ δαίμονες ἐκφρίττουσιν.

Si tam lenis est, quam philosophi volunt, quomodo ad nutum ejus non modo daemones, et ministri tantae potestatis, sed etiam coelum, et terra, et rerum natura omnis contremiscit? Si enim nullus alteri servit nisi coactus, omne igitur imperium metu constat: metus autem per iram: nam si non moveatur quis adversus parere nolentem, nec cogi poterit ad obsequium. Consulat unusquisque affectus suos: jam intelliget neminem posse sine ira et castigatione imperio subjugari. Ubi ergo ira non fuerit, imperium quoque non erit. Deus autem habet imperium; ergo et iram, [Col. 0146A] qua constat imperium, habeat necesse est. Quapropter nemo vaniloquentia philosophorum inductus ad contemptum se Dei erudiat; quod est maximum nefas. Debemus hunc omnes et amare, quod pater est; et vereri, quod dominus; et honorificare, quod beneficus; et metuere, quod severus: utraque persona in eo venerabilis. Quis salva pietate non diligat animae suae parentem? aut quis impune contemnat eum, qui rerum dominator, habeat in omnes veram et aeternam potestatem? Si patrem consideres, ortum nobis ad lucem, qua fruimur, subministrat: per illum vivimus, per illum in hospitium hujus mundi intravimus. Si Deum cogites, ille nos innumerabilibus copiis alit, ille sustentat, in hujus domo habitamus, hujus familia sumus; et si minus obsequens, quam decebat, [Col. 0146B] minusque officiosa, quam domini et parentis immortalia merita poscebant: tamen plurimum proficit ad veniam consequendam, si cultum ejus notionemque teneamus; si abjectis humilibus terrenisque tam rebus, quam bonis, coelestia et divina sempiterna meditemur. Quod ut facere possimus, Deus nobis sequendus est, Deus adorandus et diligendus est; quoniam in eo est materia rerum, et ratio virtutum, et fons bonorum.

Quid enim Deo aut potentia majus est, aut ratione perfectius, aut claritate luculentius? Qui quoniam nos ad sapientiam genuit, ad justitiam procreavit; non est fas hominem, relicto Deo sensus, ac vitae datore, [Col. 0147A] ⁜ terrenis fragilibusque famulari, aut quaerendis temporalibus bonis inhaerentem, ab innocentia et pietate desciscere. Non faciunt beatum vitiosae ac mortiferae voluptates, non opulentia libidinum incitatrix, non inanis ambitio, non caduci honores, quibus illaqueatus animus humanus, et corpori mancipatus, aeterna morte damnatur: sed innocentia sola, sola justitia, cujus legitima et digna merces est immortalitas, quam statuit a principio Deus sanctis et incorruptis mentibus, quae se a vitiis et ab omni labe terrena integras inviolatasque conservant. Hujus praemii coelestis ac sempiterni participes esse non possunt, qui facinoribus, fraudibus, rapinis, circumscriptionibus conscientiam polluerunt, quique injuriis hominum, nefariis commissis, ineluibiles sibi maculas inusserunt. Proinde universos oportet, qui sapientes, qui homines [Col. 0147B] merito dici volunt, fragilia contemnere, terrena calcare, humilia despicere, ut possint cum Deo beatissima necessitudine copulari.

[Col. 0148A] Auferatur impietas, discordiae; dissensionesque turbulentae ac pestiferae sopiantur, quibus humanae societates, et publici foederis divina conjunctio rumpitur, dirimitur, dissipatur: quantum possumus, boni ac benefici esse meditemur; si quid nobis opum, si quid suppetit copiarum, id non voluptati unius, sed multorum saluti impartiatur. Voluptas enim tam mortalis est, quam corpus, cui exhibet ministerium. Justitia vero et beneficentia tam immortales, quam mens et anima, quae bonis operibus similitudinem Dei assequitur. Sit nobis Deus non in templis, sed in corde nostro consecratus. Destructilia sunt omnia, quae manu fiunt. Mundemus hoc templum, quod non fumo, non pulvere, sed malis cogitationibus sorditatur; quod non cereis ardentibus, sed claritate ac luce sapientiae illuminatur. In quo si Deum semper [Col. 0148B] crediderimus esse praesentem, cujus divinitati secreta mentis patent, ita vivemus, ut et propitium semper habeamus, et nunquam vereamur iratum.

Libri hujus initio (Cap. 1) eum a se idcirco conscriptum esse significat, ut plurimorum ac quorumdam [Col. 0148C] etiam philosophorum coargueret errorem, quo Deum irasci pernegabant. Fatetur autem se non eo arrogantiae devenisse, ut persuasum haberet veritatem, quam nemo homo, teste Socrate, per se ipsum solum comparare potest, suo se comprehendisse ingenio: [Col. 0149A] sed Dei, qui solus occultae veritatis patefaciendae potestatem habet, doctrinam se sequi profitetur.

Tribus vero gradibus ad hanc, inquit (Cap. 2) , veritatem conscenditur. Primus est falsas intelligere religiones, et abjicere impios deorum cultus. Secundus, cognoscere verum, unicum, summumque Deum, qui omnia potestate sua creavit, et providentia gubernat. Tertius, agnoscere Dei legatum ac nuntium, qui homines erroribus liberatos, ad hujus veri Dei cultum ac justitiam formavit. Breviter autem indicat ubinam illos, qui hunc triplicem veritatis gradum explicando aberraverint, aut confutaverit, aut deinceps confutaturus sit.

His ita praelibatis, docet quadruplicem de ira Dei [Col. 0149B] haberi posse quaestionem. Primo, an Deo ira tribuenda sit, et demenda gratia. Secundo, an utraque ipsi detrahenda. Tertio, an gratia ipsi ascribenda, et tollenda ira. Quarto, an utraque ipsi attribuenda. De prima quaestione non potest, inquit (Cap. 3) , ulla esse disceptatio. Quid enim dictu magis absurdum, quam Deum, boni auctorem, nemini prodesse ac benefacere, sed nocere tantum omnibus, et irasci?

Epicurei vero plane somniaverant in Deo nullum esse aut gratiae aut irae motum (Cap. 4) . Sed pauci, iique scelerati homines hac falsissima ducebantur opinione. Si Deus enim, sicut illi garriebant, non movetur; si ulla absque voluntate aut providentia torpet immobilis, is proculdubio Deus non est. Quamobrem si haec sit Epicuri opinio, ille profecto non reipsa, [Col. 0149C] sed verbo tenus Deum existere asseruit.

Stoici autem aliique nonnulli arbitrabantur (Cap. 5) gratiam in Deo quidem esse, sed nullam unquam irae commotionem. Etenim sicuti benignitas, aiebant, et beneficentia in Deo esse debet, ita et quaelibet mentis perturbatio ab eo omnino absit, necesse est. Contra vero Lactantius: Si Deus, inquit, movetur gratia; ergo et ira. Verumenimvero qui bonos et pios diligit, ille impiis et iniquis irascitur. Boni quippe dilectio ex mali odio, et mali odium ex boni dilectione manat ac profluit. Qui ergo gratiae motu bonis benefacit, ille etiam malis iratus, eos pro merito corripit et castigat.

Itaque auctor noster censet (Cap. 6) eam solam sententiam veritati consonam esse, quae asserit Deum [Col. 0149D] sicut gratia, ita et ira reipsa commoveri. In hoc autem totius religionis summam et cardinem versari existimat (Cap. 7) . Quod quidem eo demonstrat, quod homo, etsi multa cum brutis communia, aut iis similia habeat, sapientia tamen ac potissimum religione, sive notitia et cultu Dei ab aliis distinguitur. Atqui religio sine sincero Dei, peccatoribus offensi, atque irati, metu stare non potest. Iram ergo Dei perperam tollere conabantur Epicurei (Cap. 8) , qui illum nihil curare effutiebant. Frustra enim nihil curanti, nihilque cum nobis commune habenti, templa aedificantur, ac fiunt sacrificia. Nullus enim honos ei debetur. Ad haec vero: si Deus non irascitur, utique non timetur; si non timetur, nec etiam colitur; quin immo [Col. 0150A] homines nullo conscientiae fraeno coerciti, in omni scelerum genere volutabuntur.

Respondebant autem religionem et divinitatis metum a prudentibus viris conficta fuisse non veritatis, sed utilitatis gratia, ut alii nimirum vitam majori innocentia ac morum integritate ducerent. Fatetur quidem Lactantius magnam hoc responso sibi proponi disputandi materiam, et a suo proposito alienam, quam tamen breviter attingit. Narrat itaque (Cap. 9) Protagoram primum omnium in dubium vocasse, an sit aliquis Deus: deinde Epicurum aperta penitusque absurda contradictione docuisse divinam esse quamdam naturam, sed cujus providentia nulla sit; denique Diagoram et Theodorum omnino negasse ullum esse Deum.

[Col. 0150B] Tam falsas autem has opiniones ut funditus evertat, variis ac validis profecto rationum momentis ostendit (Cap. 10) illos plane errare, qui mundum nulla Dei providentia, sed minutis et insecabilibus, sicuti Leucippus, Democritus, Epicurus et Lucretius, corpusculis concretum, sua sola natura extitisse somniaverant. Non leviori dehinc brachio, nec minoris ponderis argumentationibus errorem concutit destruitque Stratonis, qui stulte praedicabat naturam, sensu et figura carentem, ullo sine artifice, vel auctore, sed sua sponte generatam. Aliis vero argumentis evidentissime ostendit hominem, qui ab humo nomen sortitus est, et ejus animam, ac totum mundum a Deo fuisse creata; illiusque providentia gubernari. Plane ergo, ii omnes, inquit ille, delirabant, qui religionem [Col. 0150C] metus ac terroris causa institutam venditabant.

Pluribus posthaec exemplis et rationibus manifestissime demonstrat (Cap. 11) unum tantummodo esse posse hunc Deum. Quod quidem, post patefactam impii plurium deorum cultus originem, publico, nec dubio certe Platonis, Trismegisti, Socratis, Pythagorae, Antisthenis et Aristotelis testimonio confirmat. Sed hi, inquit, quemadmodum poetae, et alii gentiles etiamsi concesserint unum esse Deum; quia tamen nihil de ejus, quem beneficum credebant, cultu statuerunt, idcirco arbitrati sunt illum ira nunquam concitari. Ex his porro, quae hactenus dicta sunt, ille concludit (Cap. 12) funditus eversam esse illorum responsionem, qui contendebant religionem utilitatis tantum gratia introductam.

[Col. 0150D] Aliis tamen adhuc rationum momentis convincit Deum reipsa irasci. Sed ut haec adhuc planiora omnibus fierent, luculenter ille ostendit (Cap. 13) mundum non mutorum animalium, sed hominum causa fuisse a Deo conditum.

At si ita est, inquiebant Academici, cur tam multa ipsimet homini contraria ac pestifera inveniuntur? Respondebant quidem Stoici latentem eorum utilitatem posse deinceps agnosci, ac ex ipsis animalibus contra eorum venena haberi remedium. Sed hos refellit Lactantius, quia multa nulli videntur esse utilitati, ac satius esset nulla fieri noxia et mortifera, quam ex illis adversus ipsa remedium quaerere. Quapropter ille respondet soli ex animantibus homini inditam [Col. 0151A] a Deo sapientiam, qua bona discernat a malis, atque illa eligat, et haec ac quaecumque sibi noxia sunt, devitet.

Eadem ratione aliam evertit argumentationem, quam sibi ipse hunc proposuit in modum: Aut Deus potest, et non vult mala tollere, eoque ipso invidus est: aut vult, et non potest, et ita est infirmus. Ergo nec Deus dicendus erit. Concedit autem Lactantius Deum posse malum tollere, sed ideo illud non sustulisse; quia homini, uti dictum est, dedit sapientiam, qua potest malum agnoscere, et summum bonum, seu beatam immortalitatem adipisci.

Quemadmodum vero Deus mundum propter hominem, sic et hunc propter se creavit, id est, ut ab illo cognoscatur, ac debita veneratione colatur. Inde autem [Col. 0151B] scite colligit (Cap. 14) eumdem hominem religionis, et ut ait Cicero, justitiae causa fuisse creatum. Si quis vero sciscitetur, unde ergo peccata ad hominem pervenerint, responsum a Lactantio is accipiet (Cap. 15) , se jam huic quaestioni satisfecisse, cum dixit Deum homini bonum proposuisse et malum, hoc autem, quod odit, permisisse, ut illud, quod amat, inde emicaret. At quia homo, non secus ac mundus, componitur rebus contrariis et repugnantibus, anima videlicet solida et aeterna, et corpore fragili et mortali, hinc profecto orta sunt et naturae ejus depravatio, et vitia, quae Dei legibus prohiberi oportuit. Deus ergo in bonos homines eis morem gerentes gratia, atque in praevaricatores ira commovetur.

Neque Epicurus objicere poterat in Deo pariter [Col. 0151C] esse debere timoris, libidinis, et cupiditatis affectus. Nam hi aliique similes motus, ex hominis fragilitate orti, in Deum, qui immortalis est, et nullius rei eget, cadere non possunt (Cap. 16) . Contra vero ira adversus malos homines, et erga bonos charitas, atque in afflictos miseratio, sunt affectus Deo plane digni, suamque habent in ipso materiam. Secus enim omnia scelerum genera mundum impune inundarent.

Instabat Epicurus Deum esse beatum, ergo quietum et nihil curantem. At sentit certe, uti arguit Lactantius (Cap. 17) , semperque vivit. Agit igitur. Quae autem est actio Dei, nisi mundi administratio? At si curam mundi et hominis habet, vult profecto ab homine legem suam observari, et illius praevaricatoribus irascitur.

[Col. 0151D] Nec erat profecto quod adhuc urgeret Epicurus eum, qui alteri nocet, non esse bonum. Non enim nocent, qui debitas a reis et iniquis poenas repetunt.

Ex variis deinde, quas Stoici et alii attulerunt irae definitionibus, planum utique Lactantius facit eos profecto non intellexisse quidnam inter iram justam et injustam sit discriminis. Data autem justae irae vera finitione, colligit (Cap. 18) eam nec ab homine, nec ab ipso Deo posse adimi. Quid igitur, inquiebant? Nonne sine irae affectu peccata corrigi possunt? Recte, ait Lactantius, si scelus occultum sit, aut ei humana lege caveatur. At quando cognitum et apertum est, aequum illius judicem indignari necesse est. Alioqui [Col. 0152A] enim, probaret delictum, et ad majora iter securum panderet.

Neque sinit sibi objici Archytae exemplum, qui propterea quod villico peccanti iratus erat, eum punire noluit. Unicum quippe exemplum est, quod nullus, uti ille Platonis testimonio variisque rationibus probare contendit, debet imitari. At de Deo, inquit, de cujus tamen figura tacet, idem dicendum ac de homine, quem similem sibi fecit.

Verum quia homo anima constat et corpore quibus ad virtutes, aut contra sancitam a Deo legem ad vitia fertur; idcirco Deus, omnium pater et rector, delectatur illius virtutibus, et vitiis commovetur; bonos diligit, et injustos odio habet (Cap. 19) .

At quid ei, inquiebant, opus odio, qui et bonis statuit [Col. 0152B] praemium, et malis poenam? Quia, inquit Lactantius, si quis juste ac recte vivat, Deum vero nec colat, nec curet, tunc ipse Deus hunc non sinit esse impunitum, ac propter ejus superbiam ira in eum commovetur. Qemadmodum ergo ignoscere potest, ita et irasci.

Interroganti autem cur ii, qui peccant, saepe felices, et qui pie vivunt, saepe miseri sint; respondet auctor (Cap. 20) noster filios sub disciplina patris sui constitutos, strictius et frugalius aliis fugitivis et abdicatis vivere. Deinde vero, qui peccant, inquit, non effugient Dei judicium, et debitas aeternasque scelerum poenas aliquando dabunt.

Instabant: eur Deus, si peccantibus irascitur, in eos statim non animadvertit? Quoniam cum ea, ait [Col. 0152C] Lactantius, sit humana fragilitas, ut nemo non peccet, paucissimi profecto viverent. Deinde vero multi ex malis et improbis fiunt justi et continentes, pluresque ex idolorum cultoribus verum Deum agnoverunt. Utilissima igitur est patientia Dei, qui tametsi noxios sero puniat, eos nihilominus qui pertinaciter emendari nolunt, longius procedere non patitur.

Verum acrius adhuc alii urgebant tantum abesse, ut Deus irascatur, quin potius hominem irasci omnino prohibeat. Sed hoc facile diluit Lactantius (Cap. 21) . Nam Deus quidem vetat hominem irasci; quia saepe saepius injusta est ejus ira: ipse vero Deus nunquam ira nisi justa movetur. Ad haec vero Deus non prohibuit, ne homo quovis irae motu tangatur, sed ne in eo permaneat. Quapropter illam temperari jussit, [Col. 0152D] et hominem ante solis occasum fratri suo reconciliari. Quamvis autem ipse sit aeternus, irae tamen suae motum in potestate sua ita habet, ut iis tantum, qui semper peccant, in aeternum irascatur.

Ea porro ira Deum revera commoveri auctor noster rursus probat (Cap. 22 et 23) non iis quidem, quae ethnici rejiciebant, sacrorum nostrorum vatum testimoniis, sed aliorum, atque in primis Sybillarum et Apollinis Milesii, quibus refragari ethnici omnino non poterant. Addit vero imperium sine metu, ac metum sine ira consistere non posse. Atqui Deus imperium habet, ergo et iram, atque idcirco daemones, et caetera omnia ad nutum ejus contremiscunt.

Denique librum hunc Lactantius absolvit epilogo, [Col. 0153A] quo concludit Deum amandum, quia optimus pater; timendum, quia severus dominus; honorandum, quia Deus beneficentissimus est. Concludit itaque morem illi gerendum, caducis et fragilibus bonis, voluptatibus, et vitiis nuntium remittendum, vacandum operibus justitiae, innocentiae, beneficentiae, aliisque virtutibus; ut beatissima necessitudine ipsi Deo copulati, semper propitium habeamus, nec amplius vereamur iratum.

Librum hunc a Lactantio nostro profectum fuisse [Col. 0153B] tam certum constansque est, ut nulla unquam fuerit, aut esse possit ea de re disceptatio aut controversia. Suis enim ille verbis se ipsum hujus libri, quem se scripturum promiserat, prodit auctorem. In secundo siquidem Divinarum Institutionum libro, ubi in sermonem de ira Dei incidit: «Seponatur, inquit, interim locus hic nobis de ira Dei disserendi, quod et uberior est materia, et opere proprio latius exsequenda.» At promissis suis stetisse ipsemet diserte significat. In hoc quippe libro nos saepius ad secundum, quartum et sextum divinarum Institutionum suarum sic mittit, ut omnium horumce librorum verum parentem se fuisse palam fateatur. Plura igitur in rem adeo claram, adeoque aperte ab ipsomet auctore nostro confessam, testimonia aliorum scriptorum [Col. 0153C] congerere tam facile esset, quam supervacaneum. Hieronymum tamen cum ob illius antiquitatem, tum ob eam quam de hoc libro fert sententiam, penitus omittere non possumus. Primum itaque ad Magnum urbis Romae oratorem sic de hoc libro scripsit: «Lactantius de Ira et Opificio Dei duo volumina condidit, quos si legere volueris, dialogorum Ciceronis in eis ἐπιτομὴν reperies.» Suo autem Scriptorum Ecclesiasticorum in catalogo, ubi ad ipsum Lactantium venit: «Habemus, inquit, ejus librum, et pulcherrimum de Ira Dei.» Denique alio in opere: «Firmianus noster librum de Ira Dei, docto pariter et eloquenti sermone conscripsit, quem qui legerit, puto ei ad irae intellectum satis abunde posse sufficere.» An vero illud Hieronymi hoc de libro judicium aequum [Col. 0153D] sit, et omnibus probetur, nos infra examinabimus. Jam vero ex citatis illius, atque Lactantii etiam nostri verbis colligimus illum hujusce libri esse verum genuinumque parentem.

Nec minus clare perspicimus ab illo de Ira Dei fuisse inscriptum. Tametsi enim de hac inscriptione Hieronymus et ipsemet Lactantius plane tacuissent, eam sane totus ipse, quantus est, liber clamat et asserit. Non alius siquidem in eo scribendo Lactantii scopus finisque fuit, quam ut palam omnibus faceret Deum revera irasci. Neque aliud etiam toto fere in hoc libro, quam de ira Dei tractatur argumentum, et ad illud omnia referuntur. Quod quidem ex facta a nobis illius analysi, vel etiam levissima libri ipsius [Col. 0154A] lectione, perspicuum cunctis fiet et manifestissimum.

Postremo ex iisdem Lactantii, quos citavimus, locis eadem profecto evidentia demonstratur hunc librum ab ipso, post septem divinarum Institutionum libros compositum, et juris factum publici. Non longum autem inter utrosque intercessisse temporis spatium haud absurde dici potest. Cum enim scripsit secundum divinarum Institutionum librum, pollicitus est, uti paulo ante observavimus, fore ut hunc librum conficeret. At eum cito fidem suam liberasse inde colligitur, quod persuasum plane habuerit, hanc de ira Dei quaestionem eo majoris esse momenti, quod a plurimis, ut diximus, scriptoribus, et a philosophis ethnicis nec paucis quidem, nec ignobilibus, qui eam negabant, religio funditus tolleretur. At quo [Col. 0154B] tuendae veritatis, quemadmodum vidimus, ardore erat incensus, non potuit utique longiorem ad alios ab errore liberandos, et vera doctrina informandos, moram interponere.

Praeterea Lactantius «Extrema senectute», uti ait Hieronymus, «magister Caesaris Crispi, filii Constantini, in Gallia fuit.» Crispus autem bellum in Galliis circa annum 320 gerebat, et anno 326, quo vix dum aetatis suae tricesimum attigerat, mortuus est. Atqui Lactantius operam, sicuti diximus, conscribendis Institutionum divinarum libris circa annum 321, aetate jam provectus navabat. Non longum ergo post tempus hunc, sicuti promiserat, librum de Ira Dei composuit, publicamque emisit in lucem.

Eodem porro hunc ac superiores libros stylo, eademque [Col. 0154C] scribendi ratione ab illo exaratum fuisse, nemo sane, qui eos semel cursimve legerit, umquam inficiabitur. Ubique enim in eo idem atque in aliis emicat argumentandi genus, eadem sermonis elegantia, idem orationis cultus, ornatus et nitor. Quamobrem hoc fusius probare, quid aliud est, quam meridiano soli lucem afferre supervacuam?

Animadversione vero aliqua haud prorsus indignum illud erit, quod Lactantius in hujus libri peroratione significat imitandum sibi proposuisse Ciceronem. Audi, quaeso, ejus verba: «Restat, ut more Ciceronis utamur epilogo ad perorandum: sicut ille in Tusculanis de morte disserens fecit, ita nos in hoc opere testimonia divina, quibus credi possit, adhibere debemus.» [Col. 0154D] Ibi autem ille primum Tusculanarum Quaestionum librum indicat, cujus epilogum se imitari haud immerito profitetur.

Nonne autem, inquiet aliquis, hanc ob rationem Hieronymus Magno scribebat ἐπιτομὴν dialogorum Ciceronis in hocce libro reperiri? Minime quidem, uti putamus. Latinum enimvero oratorem in epilogo dumtaxat se imitari significat, nec eorum quae ab illo dicta sunt, fecit compendium: quin immo testimoniis utitur ab iis, quae Cicero adhibet, plane penitusque diversis. Vox itaque ἐπιτομή ab Hieronymo eo, nisi fallimur, sensu usurpatur, quo a nobis superius explicata est.

Praecipua ratio, quae Lactantium ad hunc librum exarandum impulit, haec esse videtur, quod ille in asserenda Dei ira, quam a plurimis negari compererat, omnem religionis pietatisque summam, ac cardinem versari arbitrabatur. Ea quippe sublata, putabat, ut paulo ante dicebamus, veram quoque religionem fnnditus tolli, deleri et extingui. Cum itaque videret hanc Dei iram a pluribus non infimi nominis hominibus, et a celeberrimis philosophis negari, hos omnes [Col. 0155B] libro publico refellendos esse censuit. Noverat enim Stoicos, quorum maxima profecto erat auctoritas, palam asseruisse Deum gratia quidem, sed nequaquam ira moveri. Nec minus exploratum habebat divulgatos fuisse in favorabilis, uti ipse loquitur, hujus opinionis defensionem a Seneca libros, quibus ob doctrinae et aequitatis famam, plures in errorem posse induci opinabatur. Certo denique certius noverat pessimam caeterorum omnium esse opinionem Epicureorum, qui jactitabant Deum nec ira excitari, nec tangi gratia. Ne quis ergo maxima horum impietate ac falsa pietate Stoicorum amplius deciperetur, ad utrosque confutandos, et quam veram putabat de ira Dei sententiam stabiliendam hunc librum edidit. Neque id ille profecto dissimulat. Nam libri initio Donatum, [Col. 0155C] atque ejus nomine, alios omnes his affatur verbis: «Quorum errore, qui maximus est, et ad evertendum vitae humanae statum spectat, coarguendus est a nobis; ne et ipse fallaris, impulsus auctoritate hominum, qui se putant sapientes.» Rursus vero in libri epilogo: «Haec habui, qui de ira Dei dicerem, Donate charissime; ut scires, quemadmodum refelleres eos, qui Deum faciunt immobilem.» Ibi vero praecipue designat Epicureos, qui cum sectae suae principe, ut ipsemet Lactantius ait, docebant Deum ideo esse incorruptum et beatum; quia semper quietus est, nec idcirco unquam irascitur.

Donatum autem, sicuti mox audivisti, compellat initio et fine hujus libri, quem ipsi direxit et nuncupavit. [Col. 0155D] Quis autem ille sit, dictu sane difficillimum. Nonnulli quidem suspicantur aut eum fuisse, qui sectae Donatistarum parens et auctor fuit, aut Aelium Donatum, Hieronymi praeceptorem. Sed haec gratis nullaque data aut ratione, aut conjectura vero saltem simili, finguntur.

Quidam vero haud ignobiles certe nostrae aetatis [Col. 0156A] Scriptores arbitrati sunt hunc Donatum eumdem esse, cui Lactantius alium de Mortibus persecutorum librum hoc titulo, ad Donatum confessorem, antea direxerat. At optandum certe foret, ut eruditi illi viri quamdam satis validam opinionis suae rationem attulissent. Non enim alia nituntur, quam nominis similitudine, qua quidem Lactantium, sicuti summopere cupiebant, hujus libri auctorem esse confici posse putaverunt. Sed solitam eorum perspicacitatem hic plane desideramus. Maxima siquidem est inter utrumque illum Donatum differentia. Is quippe, cui liber de Mortibus persecutorum dedicatur, altero, uti alibi ostendimus, aetate antiquior, celeberrimus martyr fuit, de quo scriptum ab ejusdem libri auctore legimus: «Novies tormentis cruciatibusque variis subjectus, novies adversarium gloriosa confessione vicisti.» [Col. 0156B] Alter vero Donatus cui liber de Ira Dei nuncupatur, tyro adhuc erat, necdum satis in christiana doctrina exercitatus, de quo Lactantius, sicuti ex citatis paulo ante ejus verbis vidimus, timebat ne falsis philosophorum de ira Dei opinionibus imbueretur et ludificaretur. Quantum autem prior Donatus nobilissimo martyrii triumpho celebris fuit, tantum posterior cunctis incognitus est. Nihil enim aliud de eo compertum habemus, ipsi quod ex Lactantii dictis didicimus, illum nisi amicitia conjunctissimum ac discipulum ejus fuisse. Plura siquidem de illo certiora nobis non suppetunt, satiusque duximus in his tantum, quae certa sunt, consistere, quam plura inquirendo vanis indulgere conjecturis.

At certe constat hunc de Ira Dei librum a Lactantio, [Col. 0156C] quemadmodum superiores, scriptum fuisse absque ulla in capita distributione. Enim vero non antiquissimi tantum manuscripti codices id manifestissime probant, verum etiam editi. Scimus quidem in Romana editione, et alia quae eadem in urbe ab Isaeo adornata est, viginti quatuor capita exhiberi: sed aliae viginti tria tantum continent. At variam hanc divisionem a Lactantio profectam non esse quis diffitebitur? Si ergo hic liber ab eo nulla in capita divisus fuit, multo minus capitum argumenta, quae in editis quoque sunt diversa, ab ipso prodierunt. Cum ergo haec omnia posterioribus temporibus addita, maleque composita sint, fas unicuique est illa in meliorem ordinem redigere ⁜ (a) .

Excitavit Deus Principes. Ut Constantinum et Licinium, qui tum cum haec scribebat Lactantius pacem Ecclesiae dederant, nondum commota a Licinio persecutione adversum nostros.

Qui illuctati, vel qui adversati. In veteri libro legitur illustrati, quod nos mutavimus, quia emendatio certa erat.

Templ. sanc. evert. In prima editione scripsi ex capite 13 istius libri, et ex libro V Divinarum Institutionum, cap. 11, patere heic agi de templo Nicomediae everso a Diocletiano et Maximiano. Postea cum viderem virum clarissimum et eruditissimum [Col. 0302B] Gisbertum Cuperum aliam loci istius interpretationem adduxisse, quae veritati videatur esse consentanea, illam lubenter amplexus sum. Putat ergo intelligi istic debere in genere Christianam religionem, cum veteres, post apostolum, corpus Christianorum vocare soleant templum Dei, ut observamus ad caput secundum.

Nocentes animas profuderunt. Diocletianus nimirum, Maximianus Herculius, Galerius Maximianus, et Maximinus Daza, quorum horrendae mortes describuntur in hoc libro.

Virtutem ac majest. Lactantius, lib. IV Institut., cap. 26: virtutem majestatemque Dei singularis interpretari. Et lib. VI, cap. 9: virtutem ac majestatem Dei singularis enarrat.

Post diem decimum. Hic in primis locus confirmat librum istum vere esse Lactantii. Nam idem ipse libro quarto Divinarum Institut. cap. 10, loquens de Judaeis, [Col. 0302C] ait: Exinde Tetrarchas habuerunt ad Herodem, qui fuit sub imperio Tiberii Caesaris, cujus anno quinto decimo, id est, duobus Geminis consulibus, ante diem decimum Kalendarum Aprilium Judaei Christum cruci affixerunt. Sic enim legitur in omnibus antiquis Lactantii exemplaribus manuscriptis, in editione Romana anni 1470, in Veneta anni 1521, et apud Paulum de Middelburgo in Paulina. Xystus tamen Betuleius contendit, in melioribus Lactantii editionibus legi, ante diem septimum Kalendarum, Romanamque illam sugillat, quae ante decimum habet. Sed tandem anno 1650 Josephus Isaeus veterem lectionem huic loco restituit, auctoritate plurimorum veterum exemplarium, quae nunc confirmatur ex ista quoque Lactantii lucubratione. Vide porro doctissimi viri Michaelis Thomasii Notas ad locum illum ex Divinarum Institutionum libro quarto.

Post diem decimum. In libro quarto Institutionum legitur ante diem decimum. Verum haec discrepantia nullam importat repugnantiam. Idem enim valet post [Col. 0302D] diem, ac ante diem, ut monet Paulus in l. Anniculus, 132 Dig. de verbor. significat.: Anniculus amittitur, qui extremo anni die moritur. Et consuetudo loquendi id ita esse declarat, Ante diem decimum kalendarum, Post diem decimum kalendarum. Sed hic locus Pauli non caret difficultate. Nam Marcellus Francolinus, in tractatu de tempore horarum canonicarum, cap. 73, contendit heic per verba post diem non posse intelligi aliquem dierum, qui sunt ante kalendas, sed decimum post kalendas, id est, nonum mensis diem; idque confirmare nititur pluribus exemplis. Frustra. Nam cum Lactantius eamdem rem duobus in locis referens, in uno quidem dixerit, ante diem decimum, in alio vero post diem decimum, manifestum est horum verborum eumdem debere sensum esse. Praeterea Romani nunquam à Kalendis denominaverunt dies qui sequuntur post Kalendas, sed eos tantum qui antecedunt, ut nemini paulo erudito est obscurum.

[Col. 0303A] Congregavit discipulos. Lactantius, lib. IV Institut., cap. 20: Discipulis iterum congregatis, Scripturae Sanctae litteras, id est, prophetarum arcana patefecit, quae antequam pateretur perspici nullo modo poterant. Et cap. 15: Sicut etiam voces Prophetarum, quae cum per annos mille quingentos, et eo amplius, lectae fuissent a populo Judaeorum, nec tamen intellectae sunt, nisi postquam illas Christus et verbo, et operibus interpretatus est.

Ordinavit. Lactantius, ibid., cap. 21: Ordinata vero discipulis suis evangelica ac nominis sui praedicatione, circumfudit se repente nubes, eumque in coelum sustulit.

Per annos 25. Ait Lactantius Apostolos, et in his Matthiam et Paulum, qui post mortem Christi Domini reliquis adjuncti fuerant, evangelium per omnem terram praedicavisse per annos XXV usque ad principium Neroniani imperii, et Petrum Romam profectum, cum Nero illic imperaret. Et hanc quidem fuisse tum communem de Petri ad urbem Romam profectione opinionem, tamen etsi aliter post nonnullos veteres [Col. 0303B] senserit Eusebius, valde probabile est, cum Lactantius nullam de ea re controversiam moveat. Fortassis ergo ex his viginti quinque annis, qui ad praedicationem omnium Apostolorum ex aequo pertinent, orta est opinio de viginti quinque annis, quos quidam veteres, et innumerabile recentiorum agmen sancto Petro apostolo tribuunt in sede Romana. Sane licet frustra ac supervacanee a nonnullis negari putem adventum ejus ad urbem Romam, qui clarissimis veterum testimoniis comprobatus est, de tempore tamen multum ambigo, cum videam tot tantasque difficultates habere eorum sententiam, qui illum Romam venisse volunt Claudio imperante, ut coacti sint duplicare profectionem ejus in urbem, et duplex item ejus cum Simone mago certamen comminisci, primo quidem temporibus Claudii, dein principatu Neronis. Quae res quam absurda sit, cum id a nullo veterum proditum sit memoriae litterarum, pervident istarum rerum periti. Nam quod a recentiore auctore [Col. 0303C] sine alicujus vetustioris auctoritate profertur contemnitur, ut monuit illustrissimus Cardinalis Baronius. Itaque, si fas esset recedere a vulgari et in animis hominum insita opinione, ei Lactantianam lubenter praeferrem; id est, Petrum quidem Romae praedicasse Evangelium facile concederem, non sub Tiberio Claudio, ut vulgo putant, sed sub Nerone Claudio. Quippe stabilita semel hac verissima, ut puto, sententia, conquiescit statim omnis disputatio, absque ullo incommodo auctoritatis Romani Pontificis. Neque enim longa annorum series, quibus Petrus fuerit episcopus Romae, primatum illius Ecclesiae stabilivit, sed persona Petri, qui Cathedram suam ibi collocavit, et eam suo sanguine solidavit ac confirmavit.

Fundamenta miserunt. Id est, posuerunt, ut ipse Lactantius scripsit in loco paulo ante laudato: Discipuli vero per provincias dispersi fundamenta Ecclesiae ubique posuerunt, facientes et ipsi in nomine magistri Dei magna et pene incredibilia miracula. Agrariae rei Scriptores mittere dicunt pro ponere, ut pluribus [Col. 0303D] ostendit vir clarissimus Nicolaus Rigaltius in Glossis.

Convertit mul. ad justitiam. Id est, ad cultum veri Dei, ut loquitur Lactantius, lib. VII Institut., cap. 17. Idem, lib. V, cap. 7: Reddita quidem terrae, sed paucis assignata justitia est, quae nihil aliud est quam Dei unici pia et religiosa cultura. Qua voce passim ad significandam religionem Christi utitur Lactantius in hoc libro, et in reliquis lucubrationibus suis. Sulpitius Severus, lib. II sacrae hist., loquens de Romanis ad audiendum Paulum convenientibus: Qui veritate intellecta, virtutibusque Apostolorum, quas tum crebro ediderant, permoti, ad cultum Dei sese conferebant.

Templum fidele ac stabile. Ecclesiam nimirum, quae est verum templum Dei, quod non in parietibus est, sed in corde ac fide hominum qui credunt in eum, ac vocantur fideles, ut ait Lactantius in libro quarto Institutionum, cap. 14. Et in capite sequenti Ecclesiam [Col. 0304A] vocat aeternum et immortale Dei templum; quod etiam repetit in capite secundo libri de Ira Dei. Hinc infra de Nerone in hoc ipso libro: Prosilivit ad excidendum coeleste templum. Et cap. 15: Nam Constantinus, ne dissentire a majorum praeceptis videretur, conventicula, id est, parietes, qui restitui poterant, dirui passus est, verum autem Dei templum, quod est in hominibus, incolume servavit. Hinc libro quarto Institut., cap. 10, ait, necesse fuisse Dei Filium descendere in terram, ut constitueret Deo templum doceretque justitiam.

Stabile collocavit. Lactantius, lib. VII Institut., cap. 10: Sibi domicilium stabile collocavit.

Primus omnium persecutus. Tertullianus in Apologetico, cap. 5: Consulite commentarios vestros. Illic reperietis primum Neronem in hanc sectam tum maxime Romae orientem Caesariano gladio ferocisse. Sed tali dedicatore damnationis nostrae etiam gloriamur. Petilianus, Episcopus Constantiniensis, sive Cirtensis, partis Donatistarum, apud Augustinum, lib. II contra litteras [Col. 0304B] Petiliani, cap. 92: Relinquam Neronem, qui primus persecutus est Christianos. Sulpitius Severus, lib. II, de Nerone loquens: qui, non dicam Regum, sed omnium hominum, et vel immanium bestiarum sordidissimus, dignus extitit qui persecutionem in Christianos primus inciperet.

Ne sepult. q. locus. Contra Suetonius docet eum funeratum esse impensa ducentorum millium, et reliquias ejus Domitiorum monumento conditas, quod prospiciebatur e campo Martio impositum colle hortorum, et fuisse qui per longum tempus vernis aestivisque floribus tumulum ejus ornarent.

Vivum reservatum. Ea fuit quorumdam veterum persuasio Neronem non esse mortuum, sed adhuc vivere, et venturum ante seculi finem, et vel ipsum fore Antichristum, vel temporibus iisdem per Occidentem saeviturum, quibus ille per Orientem, ut observavit Casaubonus ad Suetonium. Qua de re vide etiam Annales ecclesiasticos illustrissimi Cardinalis Baronii. Sed alia [Col. 0304C] mens Lactantio fuit, qui eos qui ita sentiunt delirare pronuntiat. Quare falsa prorsus est conjectura Josephi Isaei, qui in Notis ad librum septimum Divinarum Institutionum, cap. 16, suspicatur Lactantio eam sedisse sententiam, ut crediderit Regem illum potentissimum, qui in fine mundi princeps omnium constituetur, futurum Neronem; eoque nomine Lactantium arguit erroris.

Sibylla dicente. Sic libros Sibyllinos laudare solet Lactantius, tamenetsi illos sciret non unius esse Sibyllae, sed plurium. Ita ipse libro primo Divinar. Institut., cap. 6: Et sunt singularum singuli libri: qui quia Sibyllae nomine inscribuntur, unius esse creduntur. Sed et nos confuse Sibyllam dicemus, sicubi testimoniis earum fuerit abutendum. Duo autem sunt loca in vulgatis Sibyllarum oraculis, ad quae respexisse hoc loco reor Lactantium. Primus habetur in libro quinto: Ἥξει δ` ἐκ περάτων γαίης μητροκτόνος ἀνὴρ Φεύγων ἠδὲ νόον, ὀξὺ στόμα μερμηρίζων, Ὃς πᾶσαν γαῖαν καθελεῖ, καὶ πάντα κρατήσει. Quae sic latine versa sunt a Sebastiano Castalione:

Alter non minor. Id est, Domitianus, calvus Nero [Col. 0305A] dictus a Juvenale, quem Tertullianus in Apologetico, cap. 5, vocat portionem Neronis de crudelitate; et Eusebius, lib. III Hist. eccles., cap. 17, Neronianae impietatis et odii adversus Deum successorem. Tertullianus: Tentaverat et Domitianus, portio Neronis de crudelitate: sed quia et homo, facile coeptum repressit, restitutis etiam quos relegaverat. Ita veteres editiones, et duo vetusti codices Bibliothecae Colbertinae. Posteriores editores maluerunt qua: quam bene, viderint alii. Caeterum quod heic a Tertulliano dicitur de restitutis Christianis quos Domitianus relegaverat ita interpretatur Franciscus Zephyrus, ut intelligi velit Domitianum, quia non omnem exuerat humanitatem, neque dignos exilio aut alia mulcta Christianos videret, repressisse impetum, et quos jam in insulam aliaque passim loca relegaverat, eumdem ipsum restituisse. Istud vero ego olim falsum putavi, quia ex Dione et Clemente Alexandrino, tum etiam ex Lactantio constat Christianos revocatos ex insulis non fuisse ante imperium Nervae. [Col. 0305B] Nunc vero existimo hanc repugnantiam sic posse conciliari, ut dicamus Domitianum quidem revocasse Christianos in insulas aliave exilia deportatos, sed illos indulgentia ejus potiri non potuisse ante imperium Nervae, quia statim post illam datam Domitianus excessisse videtur e vivis. Haec porro conciliatio mea non est, sed Henrici Dodwelli, viri doctissimi.

Erasa est. Macrobius, lib. I Saturnal., cap. 12: Octobrem vero suo nomine Domitianus invaserat: sed uti infaustum vocabulum ex omni aere vel saxo placuit eradi.

Mul. mir. op. fabricasset. Suetonius in Domitiano: Plurima et amplissima opera incendio absumpta restituit, in queis et Capitolium, quod rursus arserat, sed omnia sub titulo tantum suo, ac sine ulla pristini auctoris memoria.

Neq. imag. n. titulor. Idipsum scribit Eusebius, lib. III, cap. 20 Historiae ecclesiasticae. Suetonius: Contra [Col. 0305C] Senatus adeo laetatus est, ut repleta certatim curia non temperaret, quin mortuum contumeliosissimo atque acerbissimo acclamationum genere laceraret; scalas etiam inferri, clypeosque et imagines ejus coram detrahi, et ibidem solo affigi juberet; novissime eradendos ubique titulos abolendamque omnem memoriam decerneret. Vide etiam Xiphilinum in Nerva, et Procopii Caesariensis Historiam arcanam, pag. 37, editionis Lugdunensis.

Ecclesia restituta. Narrat Dio, apud Xiphilinum, Nervam omnes qui impietatis in deos rei fuerant absolvisse, exules in patriam reduxisse, edicto insuper vetuisse, ne cui liceret aut impietatis, sive Judaicae sectae (sic tum vocabant religionem Christi) quempiam dehinc insimulari. Ea porro occasione Joannes Apostolus, qui in Patmon insulam a Domitiano fuerat relegatus, exilio solutus, Ephesum reversus est, ut ex Clemente Alexandrino recitat Eusebius, lib. III, cap. 33.

Boni principes. Quamvis pagani. Lactantius in fine libri septimi Divinarum Institutionum ad Constantinum: [Col. 0305D] Quoniam unus ex omnibus extitisti, qui praecipua virtutis et sanctitatis exempla praeberes, quibus antiquorum principum gloriam, quos tamen fama inter bonos numerat, non modo aequares, sed etiam, quod est maximum, praeterires. Illi quidem natura fortasse tantum similes justis fuerunt. Qui enim moderatorem universitatis Deum ignorat, similitudinem justitiae assequi potest, ipsam vero non potest. De bonis principibus qui et libertatem credendi nostris hominibus permiserunt, et eorum ministerio in palatio et in provinciis usi sunt, eosque ad maximas dignitates evexerunt, videndus Eusebius in initio libri octavi Hist. eccles.

Nullus terr. angulus. Lactantius, lib. IV Institut., cap. 24: Nam quoniam ei qui patibulo suspenditur, et conspicuus est omnibus, et caeteris altior, crux potius electa est, quae significaret illum tam conspicuum tamque sublimem futurum, ut ad eum cognoscendum [Col. 0306A] pariter et colendum cunctae nationes ex omni orbe concurrerent. Denique nulla gens tam inhumana est, nulla regio tam remota, cui aut passio ejus, aut sublimitas majestatis ignota sit.

Nulla denique natio. In veteri codice legitur, nulla denique Dei natio. Sed nos vocem Dei, quae hic omnino superflua erat, abjecimus. Et nostram emendationem confirmat Lactantii locus mox relatus.

Principale fastigium. Lactantius in epilogo libri septimi ad Constantinum: Te providentia summae divinitatis ad fastigium principale provexit.

Adversum Carpos. Constantinus in oratione ad sanctorum coetum, cap. 24, Getas sive Gothos vocat; auctor Chronici Alexandrini Francos; Zozimus, libro primo historiarum, Scythas, de quibus etiam interpretatur Cuspinianus. Ac sane Constantinus in eadem oratione scribit Decium periisse in campis [Col. 0306B] Scythicis. Res ista sic conciliari potest, ut quia Carporum Gothorumque eadem origo erat, et quia utrique propter Istrum fluvium sedes habebant, ut Zozimus docet, facile eorum nomina permutarentur, et alius ad Gothos referret, quae alibi de Carpis et Scythis leguntur. Quod de Francis quoque hominibus, qui ejusdem cum Carpis Gothisque originis erant, intelligi velim.

Nec sepultura. Epitome Victoris: In solo barbarico inter confusas turbas gurgite paludis submersus est, ita ut nec cadaver ejus potuerit inveniri. Rem multo aliter narrat auctor Chronici Alexandrini, qui scribit Decium ab uno aliquo principum mactatum una cum filio fuisse in Abyrto. Eusebius in Chronico: Decius cum filio in Abritto occiditur; ubi vide Notas Josephi Scaligeri.

Valerianus. Mira sunt quae de modestia ac mansuetudine reliquisque summis Valeriani virtutibus [Col. 0306C] tradit Trebellius Pollio: quae confirmantur etiam ab Eusebio, qui lib. VII Hist. eccles., cap. 10, illum vel ex eo maxime commendat, quod mansuetissimus ac benignissimus fuerit erga Christianos; additque nullum superiorum principum, ne illos quidem ipsos qui palam Christiani fuisse dicuntur, tanta humanitate ac benevolentia nostros complexum esse, quantam Valerianus prae se ferebat initio principatus sui, totamque ejus familiam Christianis hominibus abundasse, ita ut Dei Ecclesia esse videretur. Sed postea immensum mutatus ab illo, crudelissime saeviit in Christianos; ac mox secuta Dei manus, quae illum graviter afflixit.

Inclinare sibi Romanum. Acta sancti Pontii martyris, cap. 24: Valerianus scilicet imperator in captivitatem ductus a Sapore Rege Persarum, non gladio, sed ludibrio omnibus diebus vitae suae merita pro factis percepit, ita ut quotienscumque Rex Sapor equum conscendere vellet, non manibus ejus, sed incurvato dorso, et in cervice ejus pede posito, equo membra [Col. 0306D] locaret. Non stratoris igitur officium exhibebat Sapori Valerianus: sed plane vicem stapedis aut scalae illi in equum ascensuro praestabat, ut recte ex hoc Actorum sancti Pontii loco, quorum auctorem facit Eutropium, observavit Salmasius, ad Trebellium Pollionem, pag. 276.

Filium imperatorem. Nimirum Gallienum, de quo narrat idem Pollio, quod comperta patris captivitate gauderet, tantum abfuit ab ea vindicanda. Addit paulo post Trebellius: Et cum plerique patris ejus captivitatem moererent, ille specie decoris, quod pater ejus virtutis studio deceptus videretur, supra modum laetatus est.

Direpta est ei cutis. Id est, Valeriano. Confirmat hanc historiam Constantinus imperator in oratione ad sanctorum coetum, cap. 24: Tu quoque, Valeriane, cum eamdem crudelitatem in famulos Dei declarasses, justum Dei judicium omnium oculis subjecisti, captus ab [Col. 0307A] hostibus, in vinculis circumductus cum chlamyde purpurea et reliquo imperiali cultu, tandem vero a Sapore Persarum rege, detracta tibi cute, condiri jussus, sempiternum calamitatis tuae tropaeum spectandum praebuisti. Qui locus lucem accipit ex Lactantio. Vide porro quae illic adnotat vir clarissimus Henricus Valesius.

Ad memor. triumphi. Hoc est illud tropaeum, quod a Persis tantopere jactatum scribit ad Saporem eorum Regem Constantinus apud Eusebium, lib. IV de Vita ejus, cap. 11.

Vesanus et praeceps. Flavius Vopiscus: Aurelianus, quod negari non potest, severus, truculentus, sanguinarius fuit princeps. Eutropius, lib. IX de eodem: Vir in bello potens, animi tamen immodici, et ad crudelitatem propensioris.

Extinctus est. Eleganter idem Constantinus in eodem cap. 24: Tu item, Aureliane, fax omnium vitiorum; quam praesenti et perspicua divini numinis vindicta, [Col. 0307B] dum furore percitus Thraciam percurreres, in medio viae publicae caesus, sulcos aggeris publici impio sanguine complevisti.

Coenofrurio. Inter Heracleam et Byzantium. Flavius Vopiscus in D. Aureliano: Sed quum iter faceret, apud Coenophrurium mansionem, quae est inter Heracliam et Byzantium, malitia Notarii sui et manu Mucaporis interemptus est. Vide Eutropium, lib. IX.

Falsa suspicione. Eam historiam multis enarrat idem Vopiscus, quem consule.

Avaritia. Idem Vopiscus in Numeriano: Quum Diocletianus apud Tungros in Gallia quadam in caupona moraretur, in minoribus adhuc locis militans, et cum Druyde quadam muliere rationem convictus sui quotitidiani faceret, ac illa diceret: Diocletiane, nimium avarus, nimium parcus es, joco non serio Diocletianus respondisse fertur: Tunc ero largus, quum Imperator fuero.

Tres participes regni. Maximianum, cognomento [Col. 0307C] Herculium anno Christi 285, Constantium cognomento Chlorum et Galerium Maximianum cognomento Armentarium, anno 293. Quatuor sane principes mundi, inquit Vopiscus in Carino, fortes, sapientes, benigni, et admodum liberales, unum in republica sentientes. Sed haec scribebantur de vivis principibus; et adulatio suberat, ut patet ex libro Juliani Imperatoris de Caesaribus. In Chronico Alexandrino scriptum est, Diocletianum communicasse imperium cum Maximiano Herculio anno tertio imperii sui, et Maximianum Jovium et Constantium in consortium imperii adscitos Nicomediae, 12 Kal. Jun. anno nono imperii Diocletiani, id est, anno Christi 292, ut interpretatur Baronius, seu verius anno 293. Sed postea dicturi sumus de initiis Maximiani Herculii et aliorum. Nunc satis erit admonere graviter errare auctorem Chronici Alexandrini, quum tradit Maximianum Jovium et Constantium factos fuisse Caesares 12 kalendas Junias, quos ad principale fastigium evectos esse kalendis Martiis extra omnem est controversiam.

Enormitate indictionum. Id est, tributorum. Salvianus, libro quinto, pag. 105 secundae et tertiae editionis nostrae: Quibus enim aliis rebus Bacaudae facti sunt, nisi iniquitatibus nostris, nisi improbitatibus judicum, nisi eorum proscriptionibus et rapinis, qui exactionis publicae nomen in quaestus proprii emolumenta verterunt, et indictiones tributarias praedas suas esse fecerunt? Et pag. 107: Decernuntur his nova munera, decernuntur novae indictiones. Item pag. 108 extrema: Nam sicut in onere novarum indictionum pauperes gravant, ita in novorum remediorum opitulatione sustentant: sicut tributis novis minores maxime deprimuntur, sic remediis novis maxime sublevantur.

Desererentur agri. Idem Salvianus, pag. 103. Jam vero illud quale, quam familiare Romanis, quod se invicem exactione proscribunt. Item, pag. 104: Inter haec vastantur pauperes, viduae gemunt, orphani proculcantur, in tantum ut multi eorum, et non obscuris natalibus [Col. 0308A] editi, et liberaliter instituti, ad hostes fugiant, ne persecutionis publicae afflictione moriantur; et reliqua.

Rationales. Id est, procuratores Principum, quorum cura erat ut in provinciis bona caduca et vacantia fisco vindicarent, quemadmodum ad Ammianum Marcellinum et ad Eusebium observavit vir doctissimus Henricus Valesius. Recte autem hoc tempore mittebantur Rationales, quia multa bona vacabant ob desertionem agrorum.

Ad exhibendos milites. Id est, ad praestanda stipendia militibus. Nam in jure civili exhibere significat suppeditare alimenta et caetera ad vitam necessaria, ut in l. I Dig. De off. praef. urbi, et l. XXXIV Dig., de negotiis gestis. Sic etiam in jure canonico. Extat enim in libro tertio Extravagantium communium, in titulo De censibus, constitutio Benedicti XII, in qua verbum exhibere sumitur pro procurare, ut heic notat glossa, id est, alimenta ministrare. Imo in capite octavo Actorum legitur eodem sensu: In locis autem illis erant praedia principis insulae, nomine Publii, qui [Col. 0308B] nos suscipiens, triduo benigne exhibuit.

Legem pret. rer. venal. Apposite prorsus ad hunc locum Ammianus Marcellinus, lib. XXII, pag. 226 editionis Henrici Valesii, de Juliano Imperatore agens: Inter praecipua tamen et seria illud agere superfluum videbatur, quod nulla probabili ratione susceptae popularitatis amore vilitati studebat venalium rerum, quae nonnunquam secus quam convenit ordinata, inopiam gignere solet et famem. Vilitatem vocabant antiqui, cum res parvo pretio constabant, ut pluribus ostendit idem Valesius ad hunc Ammiani locum. Arnobius in libro primo adversus Gentes: Saepenumero maximos annonae fuisse proventus, vilitates atque abundantias rerum tantas, ut commercia stuperent universa, pretiorum auctoritate prostrata.

Lex necessitate ipsa. Quoniam leges ea intentione latae sunt, ut proficiant, non ut noceant, ut ad Avitum Viennensem episcopum scribit Papa Symmachus. L. Valerius apud T. Livium, lib. XXXIV, loquens de abrogatione [Col. 0308C] legis Oppiae: Cui non apparet ob inopiam et miseriam civitatis, quia omnium privatorum pecuniae in usum publicum vertendae erant, istam legem scriptam, tamdiu mansuram, quamdiu causa scribendae legis mansisset?

Magna pars civitatis. Nicomediae, ubi habitabat Diocletianus, quam vero studebat urbi Romae coaequare, ut statim dicet Lactantius. Sic Constantinus M. Constantinopolim Romae desideravit aequare. Fragmentum de Constantio Chloro et Constantino M. editum ab Henrico Valesio post Ammianum Marcellinum, pag. 475: Constantinus autem ex Byzantio Constantinopolim nuncupavit ob insigne victoriae: quam velut patriam cultu decoravit ingenti, et Romae desideravit aequari. Eutropius, lib. X, loquens de Constantino: Primus urbem nominis sui ad tantum fastigium evehere molitus est, ut Romae aemulam faceret.

Licitum consuetudine. Comoedia Queroli. Non facile intelligo perjurium joculare quid putas. Tamen transeamus quod, ut video, consuetudo jam fecit leve. S. Ambrosius, [Col. 0308D] epist. 64: Numquid ideo licet, quia non est prohibitum?

Frater ejus. Ista non sic accipienda sunt quasi Maximianus Herculius fuerit natura frater Diocletiani, sed frater imperii, ut eleganter loquitur Severus Imperator ad Albinum scribens apud Julium Capitolinum, ex more videlicet Regum, qui se fratres solent vocare, uti pluribus ad Annam Comnenam, pag. 274, ostendit vir eruditissimus Carolus Dufresnius. Nam planum est ex panegyrico quem Mamertinus Herculio dixit, non natura illum Diocletiani fratrem fuisse, sed electione, ut verbis utamur sancti Ambrosii ex epistola 63: Diversum sanguinem, inquit Mamertinus, affectibus miscuistis. Non fortuita in vobis est germanitas, sed electa. Illud ipsum confirmat etiam Eumenius in panegyrico primo ad Constantinum [Col. 0309A] M., ubi post laudatam Diocletiani constantiam in retinendo vitae privatae usu, addit: Hunc ergo illum, qui ab illo fuerat frater adscitus, puduit imitari. Denique Diocletianus erat Dalmata, iste Pannonius. Adde quod nullus historicus tradit eos natura fratres fuisse. Eodem porro more Galerius Maximianus, quia Caesar cum Constantio factus fuerat, ejus frater vocatur a Trebellio Pollione in D. Claudio: Quae idcirco posui, ut sit omnibus clarum Constantium, divini generis virum, sanctissimum Caesarem, et Augustae ipsum familiae esse, et Augustos multos de se daturum, salvis Diocletiano et Maximiano Augustis, et ejus fratre Galerio. Imo qui eodem aut pari magistratu fungebantur in republica, fratres vocabantur, ut patet ex epistola 160 sancti Augustini. Caeterum in constituendis Maximiani Herculii initiis, variae ac multum inter se discrepantes sunt eruditorum virorum sententiae, quas in libro XI de doctrina temporum, c. 31, enumerat Dionysius Petavius. Ipse ea ponit in anno Christi 285, quo tribunitae potestatis perinde ut Imperii [Col. 0309B] secundum annum Diocletianus iniit. Id autem colligit vir doctissimus ex eo, quod incertus auctor panegyrici Maximiano et Constantino dicti affirmet, Maximianum vigilias et curas imperatorias viginti annis expertum esse, et vicesimo anno Imperatorem, octavo consulem fuisse; tum etiam quia Aurelius Victor tradit ei anno minus potentiam fuisse quam Diocletiano. Sane anni imperii Maximiani hanc certam, ut mihi videtur, regulam habent, quod vigesimus annus imperii debet concurrere cum octavo ejusdem Consulatu. Cum ergo certum sit octavum Consulatum ejus incidisse in annum Christi 304, et ex Fastis Idatianis sciamus initium imperii ejus fuisse kalendas Apriles, consequens est illum a Diocletiano factum fuisse imperatorem kalendis Aprilibus anni 285, cum Diocletianus jam imperaret a mense Novembri proxime praeterito. Nam et Eusebius in Chronico Maximianum dicit in consortium imperii adscitum anno secundo Diocletiani, [Col. 0309C] non quidem in editione Scaligeri, sed in tribus antiquis exemplaribus manuscriptis bibliothecae Colbertinae, quorum unum est antiquissimum et optimum, tum etiam in veteri illa editione Veneta, et in ea quam Arnaldus Pontacus, Episcopus Vasatensis, emisit ad veterum exemplarium fidem castigatam. Quod tamen non ita intelligendum est, ut Maximianus dicatur adscitus in consortium imperii, cum jam Diocletianus imperasset per annum integrum: sed anno secundo ex quo Diocletianus levatus fuerat, incipiendo a Kalendis Januariis, ut tum auspicari solebant annum. Ad quam etiam regulam revocanda sunt verba Aurelii Victoris dicentis, Maximiano anno minus potentiam fuisse quam Diocletiano, inchoato videlicet, non completo. Nam, ut dixi, certa illa est regula, vigesimum annum imperii Maximiani non posse disjungi ab octavo ejus Consulatu. Referenda sunt autem verba panegyrici. Te rursus vicesimo anno Imperatorem, octavo Consulem, ita amplexu quodam suo Roma voluit detinere, ut videretur augurari jam et timere quod factum [Col. 0309D] est. Quae verba sic interpretari oportet, ut dicamus Maximianum Romae remansisse post discessum Diocletiani, et illic consulem processisse kalendis Januariis anni 304, imperii sui 19 exeunte; vigesimum inchoasse kalendis Aprilibus, quae in Consulatum ejus octavum inciderunt; deinde Roma digressum eo anno quo consul octavum erat, excitasse querelas et suspiciones civium Romanorum, quasi jam augurarentur et timerent quod factum est, id est, depositionem imperii, quae anno sequenti post Consulatum ejus octavum evenit, cum ipse inisset vigesimum primum imperii sui annum. Itaque Diocletianus imperium habuit mensibus tantum quatuor et duodecim diebus plus quam Maximianus. Imperavit autem per annos viginti, menses quinque, dies duodecim, Maximianus vero per annos viginti et mensem unum integrum. Heic rursum sese offert alia difficultas, utrum scilicet Maximianus a Diocletiano factus sit primum Caesar, [Col. 0310A] et anno sequenti Augustus; an vero statim Augustus dictus et frater, omisso nomine Caesaris. Controversiam hanc quidam moverunt argumento sumpto ex libro 27 Ammiani Marcellini, cap. 6, ubi, cum dixisset Gratianum puerum a patre Valentiniano factum esse consortem imperii, quod anno Christi 367, contigit, addit id factum esse contra morem institutum antiquitus, quia Gratianum non prius Caesarem fecerat Valentinianus, sed statim Augustum nuncupaverat. Ex quo collegerunt viri eruditissimi Maximianum, qui multo ante Valentiniani tempora evectus est ad dignitatem imperatoriam, primo Caesarem factum a Diocletiano, praesertim quia sic eum videbant vocari ab Eutropio, lib. IX, ubi agit de Bagaudis in Gallia domitis. Addit deinde Eutropius Diocletianum uno eodemque tempore Maximianum Herculium ex Caesare fecisse Augustum, Constantium et Galerium Maximianum Caesares. Sed vir doctissimus Henricus de Noris, in dissertatione de numismate Diocletiani et Maximiani, cap. 2, vel ex eo capite contendit errasse [Col. 0310B] Eutropium, quod inauguratio Maximiani Augusti pleno quinquennio antecesserit designationem Caesarum. Intellexit vir itidem istarum rerum peritissimus Antonius Pagius vim pondusque istius argumenti; et, ut illud infringat, ait Eutropium gesta diversis annis brevi, ut assolet, summa describere. Sane responsio illa esset optima, si Eutropius isthic non observasset ordinem temporum. Sed cum dicat Maximianum factum Augustum, postquam Carausius Britannias occupaverat, Quinquegentiani Africam infestaverant, Narseus Orienti bellum intulerat, et Achilleus in Aegypto rebellarat, quae contigisse per annos tertium, quartum et quintum imperii Diocletiani docet Chronicon Eusebii, planum est designari tempus quo Constantius et Galerius Maximianus facti sunt Caesares. Et sic recte a viro clarissimo observatum est Eutropium errasse in hoc loco. Unde nos certo colligimus locum illum nullius momenti esse ad adstruendam eorum opinionem, qui putant Herculium primo Caesarem, [Col. 0310C] deinde Augustum fuisse factum a Diocletiano. Augustum enim statim dictum esse probant plures leges latae sub Consulatu Diocletiani et Aristobuli, quae in titulo praeferunt nomen Diocletiani et Aristobuli Augustorum; inter quas una est data Nonis Augusti. Cum autem anno illo Maximianus in consortium imperii adscitus sit a Diocletiano, quo leges publicae nomen ejus praeferunt ut Augusti, non ut Caesaris, videtur ambigi non posse de hac illius dignitate. Neque vero accusandi negligentiae aut erroris in hoc loco sunt, qui Codicem Justiniani, in quo leges illae referuntur, collegere: sed potius laudanda eorum diligentia, qui recte ista distinxerunt. Nam, exempli causa, legem a Diocletiano latam Carino II et Numeriano consulibus, qui fuere consules anno quo Diocletianus levatus est imperator, unius Diocletiani nomine inscripserunt: eam vero quae Diocletiano V et Maximiano IV coss. lata est, cum Constantius et Maximianus Caesares essent, ita: Impp. Diocletianus et Maximianus AA. et Constantius et Maximianus nobilissimi [Col. 0310D] Caesares. Eodem modo legem aliam a Constantio et Galerio Maximiano latam post abdicationem superiorum Augustorum, non illorum solum nominibus inscribunt qui tulerant, sed Severi etiam et Maximiani, sive Maximini nobilissimorum Caesarum, qui eodem tempore ad fastigium illud evecti sunt quo Constantius et Galerius Maximianus supremum gradum consecuti. Itaque leges illae, quae a Diocletiano et Maximiano Augustis datae reperiuntur sub Consulatu Diocletiani et Aristobuli, cum multae sint, ostendunt Maximianum Herculium fuisse factum Augustum anno illo quo eum Diocletianus fecit participem suae dignitatis ac potestatis.

In utroque mens una. Id est, Diocletiano et Maximiano, quos notant antiqui pari in societate potentiae fuisse concordes, et Maximianum Diocletiano in omnibus semper obsecundasse. Mamertinus in panegyrico quem dixit Maximiano: Vestra haec concordia [Col. 0311A] facit, invictissimi principes, ut vobis in tanta aequalitate successuum etiam fortuna respondeat. Rempublicam enim una mente regitis; neque vobis tanta locorum diversitas est, quo minus etiam veluti junctis dexteris gubernetis. Idem in Genethliaco: Intelligimus enim, sacratissimi principes, geminum vobis, quamvis dispares sitis aetatibus, inesse consensum; neque tibi ille cunctatior, sed invicem vosmet imitamini, invicem vestros affectatis annos. Sic vos estis juniores, ambo seniores. Neuter plus suis moribus favet. Uterque se vult esse quod frater est. Flavius Vopiscus in Carino, loquens de Diocletiano et Maximiano, Galerio Maximiano et Constantio: Quatuor sane principes mundi, fortes, sapientes, benigni, et admodum liberales, unum in republica sentientes. Aliter tamen sensisse video Julianum Imperatorem, qui in libro de Caesaribus ait, Deos quidem admiratos esse illorum concordiam, sed unum eorum acerbe et intemperanter se gerentem, rerum novarum cupidum et perfidiae plenum, neque in omnibus tetrachordo concordem, a Sileno admissum [Col. 0311B] non fuisse in convivium Imperatorum. Quo loco designari Maximianum Herculium satis apparet.

Avaritia minori Altero. Haec sane corrupta ac depravata sunt. Quippe heic dicere videtur Lactantius Herculium avariorem Diocletiano fuisse, quem tamen paulo post scribit non admodum diligentem fuisse in conservandis opibus, quas ei Africa et Hispania, opulentissimae provinciae, subministrabant. Et infra, cap. 29, de eodem loquens, ait: Thesauros invadit, donat, ut solet, large. Unde colligi potest quanta fides habenda sit Actis sancti Mauritii et sociorum ejus ab Eucherio conscriptis, ubi Herculis describitur ferus animo, avaritia crudelis. Tentaverunt viri clarissimi emendationem hujus loci, Sparkius nimirum et Columbus. Et Columbus quidem ita legendum censet: Hoc solum differebant, quod avaritiae majori altero fuit plus, sed et plus timiditatis, minori vero minus, plus vero animi, non ad bene faciendum, sed ad male. Sparkius autem: Hoc solum differebant, quod avaritiae [Col. 0311C] minori altero fuit plus (Majori vero minus, sed plus timiditatis), plus vero animi, non ad bene faciendum, sed ad male. Idem refert virum eruditissimum Episcopum Asaphensem existimare ita legendum esse: quod avaritiae minori altero fuit plus, sed plus timiditatis, majori vero minus, sed plus animi. Harum emendationum neutra mihi satis probatur. Si tamen ulla earum admittenda esset, praeferenda mihi videretur ea quam Sparkii esse diximus; sic tamen, ut ita simpliciter legamus uti nos edidimus, nisi quod reponendum avaritiae pro avaritia. Quo casu ita intelligendus esset hic locus. Diocletianus quidem fuit avarus adeo ut insatiabili avaritia thesauros nunquam minui vellet: sed semper extraordinarias opes ac largitiones congereret, ut ea quae recondebat, integra atque inviolata servaret. Maximianus avarus quoque erat, sed non tam diligens in custodiendis opibus; ideoque avarior Diocletiano dici potest, quia cum opes profunderet, novos quotidie modos novasque artes exigendarum coacervandarumque pecuniarum invenire [Col. 0311D] cogebatur, ob quam fortassis causam eum avaritia crudelem vocant Acta illa sancti Mauritii ab Eucherio conscripta. Timiditatem quoque isthic uni Imperatorum attributam in Diocletianum cadere debere perspicuum est. Huc usque omnia recte convenire posse puto. Postea desunt, ut existimo, nonulla ad perficiendam comparationem. Quae enim deinceps sequuntur ea profecto non pertinent ad Diocletianum, sed ad Maximianum.

Locupletes senatores. Exemplo videlicet D. Aureliani, de quo haec scribit Vopiscus in vita ejus: Dicitur praeterea hujus fuisse crudelitatis, ut plerisque Senatoribus simulatam ingereret factionem conjurationis ac tyrannidis, quo facilius eos posset occidere.

Effoderentur lumina. Lactantius, lib. VII Institut. cap. 26, de Roma: Precandusque nobis et adorandus est Deus coeli, si tamen statuta ejus et placita differri possunt, ne citius quam putemus tyrannus ille abominandus [Col. 0312A] veniat, qui tantum facinus moliatur ac lumen illud effodiat, cujus interitu mundus ipse lapsurus est. De eodem Senatu Romano agens Mamertinus in genethliaco Maximiani sic scribit: Ipsa etiam gentium domina Roma, immodico propinquitatis vestrae elata gaudio, lumina senatus sui misit.

Constantium. Cognomento Chlorum, Constantini M. patrem, principem optimum et benignissimum, uti jure meritoque vocatur in veteri inscriptione Nicomediensi nondum edita, quam in ea urbe ante hos annos ex veteri lapide in area Moscheae novae reperto descripsit vir clarissimus Joannes Vaillant, antiquarius regius, et mecum humanissime communicavit. Sic autem habet:

OPTIMO. BENIGNISSIMOQ. PRINCIPI. FLAVIO. VALERIO. CONSTANTIO. NOB. CAESARI. GERMANICO. MAX. CONS. COLONIA. NICOMEDIENSIUM. D. N. M. Q. EJUS.

[Col. 0312B] Posita est haec inscriptio post victoriam quam Constantius reportavit de Germanis sive Alamannis, postquam vocatus est Germanicus, anno Christi 294, cum ipse et Galerius Maximianus essent Consules. De hac victoria sic loquitur Eutropius, lib. IX: Per idem tempus a Constantio Caesare in Gallia pugnatum est circa Lingones. Die una adversam et secundam fortunam expertus est. Nam cum repente barbaris ingruentibus intra civitatem esset coactus tam praecipiti necessitate, ut clausis portis in murum funibus tolleretur, vix quinque horis mediis adventante exercitu, sexaginta fere millia Alamannorum caecidit. Quod si quis titulum Germanici additum Constantio velit post devictos Francos, potest et ea quoque sententia bona esse.

Maximianus. Cui praenomen Galerio fuit, cognomen Armentario. Gener fuit Diocletiani, quia Valeriam filiam ejus habuit uxorem, mulierem castissimam [Col. 0312C] et infelicissimam. Sed de ea postea pluribus agemus.

Huic bestiae. Sic persecutores Christianorum nominare solet Lactantius. Cujus appellationis hanc reddit rationem in libro quinto Divinarum Institutionum, cap. 11: Nam quis Caucasus, quae India, quae Hircania tam immanes, tam sanguinarias unquam bestias aluit? Quoniam ferarum omnium rabies usque ad ventris satietatem furit, fameque sedata, protinus conquiescit. Illa est vera bestia, cujus una jussione funditur ater ubique cruor, crudelis ubique luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago. Nemo hujus tantae belluae immanitatem potest pro merito describere, quae uno loco recubans, tamen per totum orbem dentibus ferreis saevit, et non tantum artus hominum dissipat, sed et ossa ipsa comminuit, et in cineres furit, ne quis extet sepulturae locus. Hunc locum beneficio indicinae nostrae repertum intellexit vir illustris Ezechiel Spanheimius in annotationibus ad Caesares Juliani imper., pag. 52, ubi describens Lactantii verba quae isthic [Col. 0312D] illustrantur, addit eum alicubi rationem reddere, cur imperatores illos bestias appellet. Non absurda autem conjectura fuerit, si quis haec quoque dicta suspicetur adversus Galerium Maximianum, hominem crudelissimum, quem et Lactantius et caeteri vocant auctorem persecutionis adversum Christianos excitatae, ut observabimus infra. Eadem ratione Sulpitius Severus in libro secundo sacrae Historiae Neronem vocat immanium bestiarum sordidissimum; et Victor, lib. V de persecutione Vandalica, Hunericum regem bestiam quoque vocat.

Mater ejus. Romula, de qua paulo post.

Daciam novam. Id est, Daciam Aureliani, nimirum eam Moesiae partem in quam Aurelianus populos transtulerat, quos ex Dacia Trajani abduxerat. Ea amissa fuerat sub Gallieno, sed ab Aureliano revocata ad Romanam ditionem, ac postea rursum ab eo intermissa, quia desperabat posse retineri, abductique [Col. 0313A] ex ea Romani in media Moesia collocati sunt, ut in libro nono tradit Eutropius. Flavius Vopiscus in D. Aureliano: Cum vastatum Illyricum ac Moesiam deperditam videret, provinciam trans Danubium Daciam a Trajano constitutam sublato exercitu et provincialibus reliquit, desperans eam posse retineri; abductosque ex ea populos in Moesiam collocavit, appellavitque suam Daciam, quae nunc duas Moesias dividit. Tum ergo haud dubie Romula mater Galerii, quae erat Transdanubiana, confugerat in Daciam novam.

Trajecto amne. Id est, Danubio, ubi constitutus erat limes duarum Daciarum illius temporis.

Caro ingens. Consentanea Lactantio narrat Eusebius, lib. VIII Hist. eccles. cap. 16, et libro primo de Vita Constantini, cap. 55, nimirum Galerio Maximiano totam corporis molem ob nimiam alimenti copiam in immensam quamdam pinguedinem excrevisse, etiam ante morbum quo periit.

Per Armeniam. Majorem, ut docet Sextus Rufus. [Col. 0313B] Duae itaque fuere Armeniae, Euphrate fluvio invicem disterminatae. Minor Cappadociae juncta erat, major Persarum regno contigua. Itaque cum bellum in Armenia majore parabatur, procul erant exercitus a Nicomedia, adeoque Diocletianus tutus erat adversus timorem de Persis. Narrat ergo Sextus Rufus Maximianum Caesarem, cum prima congressione pulsus fuisset a Persis, a Diocletiano vix impetrasse ut reparato de limitaneis Daciae exercitu eventum Martis repeteret. In Armenia majore ipse Imperator cum duobus equitibus exploravit hostes, et cum viginti quinque millibus superveniens castris hostilibus, subito innumera Persarum agmina adgressus ad internecionem caecidit. Rex Persarum Narseus effugit. Uxor ejus et filiae captae sunt, et cum maxima pudicitiae custodia reservatae. Pro qua admiratione Persae non modo armis, sed etiam moribus, Romanos superiores esse confessi sunt: Mesopotamiam cum Transtigritanis quinque regionibus reddiderunt. Insignis est hic locus, et qui merebatur a nobis describi.

[Col. 0313C] Fugato Narseo. Ista contigisse anno Christi 298 pluribus probat Henricus Valesius in notis ad Eusebium, pag. 170, quem consule. Quanquam, fatendum enim est, victoriam Galerii de Persis contigisse anno 17 imperii Diocletiani diserte scriptum est in optimo illo et antiquissimo Chronico Eusebiano bibliothecae Colbertinae: in veteri vero editione Veneta revocatur ad annum 14. Triumphus autem de Narseo victo actus est Romae tempore vicennalium, anno 303, ut ostendemus infra ad caput 17.

Detractaret Caesaris nomen. Non fuit ille solus qui imperium habere quam expectare mallet. Julianus Caesar eum secutus est; qui Caesaris nomine non contentus, Augustum se appellari et voluit et passus est. Quod ubi ad Constantium Imperatorem perlatum est, ille Leonam Quaestorem suum, ut in libro XX tradit Ammianus Marcellinus, in Gallias cum litteris datis ad Julianum pergere celeri statuit gradu, eum, si saluti suae proximorumque consuleret, [Col. 0313D] tumenti flatu deposito, intra Caesaris se potestatem continere praecipiens. Sed Julianus restitit, sub nomine celsi se imperii multo officiosius pariturum asseverans, ut legitur in Epitome Victoris.

Diocles ante imperium. Infra, cap. 19: Huic purpuram Diocletianus injecit suam, qua se exuit, et Diocles iterum factus est. Epitome Victoris: Diocletianus Dalmata, Anulini senatoris libertinus, matre pariter atque oppido nomine Dioclea, quorum vocabulis, donec imperium sumeret, Diocles appellatus, ubi orbis Romani potentiam cepit, Graium nomen in Romanum morem convertit. Vide Valesium in notis ad Eusebium, pag. 165. Emendandus ergo Flavius Vopiscus in loco a nobis supra relato ex vita Numeriani: ubi legendum Diocles nimium avarus, pro eo quod ibi legitur, Diocletiane.

Summa felicitate regnavit. Vide quae adnotamus infra, ad caput 17.

Scrutator rer. futur. Aurelius Victor: Namque imminentium scrutator, ubi fato intestinas clades, etc.

Quidam ministrorum. Et hic quoque locus aperte ostendit librum istum esse Lactantii. Similia enim omnino ipse habet in libro quarto Institutionum, cap. 27: Nam cum diis suis immolant, si assistat aliquis signatam frontem gerens, sacra nullo modo litant, nec responsa potest consultus reddere vates. Et haec saepe causa praecipua justitiam persequendi malis Regibus fuit. Cum enim quidam ministrorum nostrorum sacrificantibus Dominis assisterent, imposito frontibus signo deos illorum fugaverunt, ne possent in visceribus hostiarum futura depingere. Quod cum intelligerent aruspices, instigantibus iisdem daemonibus quibus prosecrant, conquerentes prophanos homines sacris interesse, egerunt principes suos in furorem ut expugnarent Dei templum. Quo loco, ut illud obiter admoneam, lapsus graviter est Josephus Isaeus, putans heic agi de templo Jovis, Apollinis, vel cujusvis alterius daemonis [Col. 0314B] expurgato, cum tamen hic locus intelligendus sit de Ecclesia, sive de corpore Christianorum, ut recte ista explicat laudatus supra Cuperus. Nam eo tempore quo principes acti sunt in furorem ut expugnarent Dei templum, Diocletianus non erat apud Nicomediam, sed in Oriente, ut docet Lactantius: qui quod in libro quarto dixit de expugnato Dei templo explicat de perniciois et injustis Diocletiani jussis, qui non eos tantum qui sacris ministrabant, sed universos qui erant in palatio sacrificare jussit, et milites etiam cogi praecepit ad nefanda sacrificia. Itaque prima illa militum persecutio incidit in annum 302. Neque certe furore, sed pietate potius opus est ad expurgandum templum: ad expugnandum vero templum sive corpus Christianorum, quod Deus, qui in templo Christianorum colebatur, sacra turbasset quibus Imperatores operam dabant, furor animum addidit. Melius Thomasius, qui vocem expugnarent heic retinuit, aliam rejecit: quoniam si legeremus [Col. 0314C] expurgarent, per Dei templum esset intelligendum Apollinis vel alterius hujusmodi, quod Lactantius non templum Dei, sed daemonis profanum domicilium nominasset. Sed idem tamen hujus loci sensum assecutus non est. Existimat enim heic per templum intelligi viros illos Christianos, qui sacrificiis intererant, qui martyrio affecti sint ob querelas daemonum et eorum sacerdotum, cum certum sit heic agi de Ecclesia in universum. Errandi itaque occasio fuit VOX expurgarent, quam quaedam edititiones habent pro expugnarent. Porro legendum esse expugnarent docent sex vetusti codices Bibliothecae regiae, totidem Colbertinae, item alii duo vetusti codices Bononienses, quos et Thomasius et Isaeus viderunt; ut testatum fecit Latinus Latinius in ora sui Lactantii, quem mecum pro amicitia nostra communicavit clarissimus et eruditissimus conterraneus meus Antonius Faure, Doctor Theologus Parisiensis, et Praepositus Ecclesiae Remensis. Quo etiam modo Petrus Ciaconius legendum esse monuit in margine Lactantii [Col. 0314D] sui, quem mihi utendum dedit idem vir clarissimus. Atque ita sane habent vetus illa editio Romana, Veneta, anni 1521, et Basileensis Xysti Betuleii.

Immortale signum. Lactantius, lib. IV Institut. cap. 27: Quos signum immortale munierit tanquam inexpugnabilis murus. Alibi dixit coeleste signum.

Tagis. Puto haec oratorio more dicta esse, quia Tages Thuscus fuit olim magnus aruspex et magister aruspicum. Arnobius, libro secundo adversus Gentes: Antequam Thages Thuscus oras contingeret luminis, quisquam hominum sciebat, aut esse noscendum condiscendumque curabat, an fulminum casus aut extorum aliquid significaretur in venis? Ubi vide observationes Gebharti Elmenhorstii. Hinc illud Ammiani Marcellini ex libro XVII, pag. 101: In Tageticis libris legitur Vejovis fulmine mox tangendos adeo hebetari, ut nec tonitrum, nec majores aliquos possint audire [Col. 0315A] fragores. Sic hunc locum emendavit Henricus Valesius, cum antea legeretur Tagetis Thusci. In veteri codice ms. bibliothecae Colbertinae scriptum est Tagetinicis.

Praepositi. Nomen id dignitatis militaris, et quidem post Tribunos, qui tamen praeerant cohorti perinde ac Tribuni, ut observat Henricus Valesius ad Ammianum Marcellinum. Lactantius, cap. 46 istius historiae: Scribuntur haec in libellis pluribus, et per Praepositos Tribunosque mittuntur. Ex eorum numero fuit Dorotheus ille cujus encomium enarrat Eusebius, lib. VIII Hist. eccles., cap. I, ut ex Actis martyrum Indis et Domnae collegit idem Valesius.

Milites cogi. Recte itaque adnotat Eusebius in eodem capite primo libri octavi, orsam primum persecutionem fuisse ab iis qui militabant. Neque tum illa processit ulterius.

Bithyniam. In veteri codice legitur Bethaniam, manifesto errore. Certum quippe est ea quae deinceps narrantur, peracta esse apud Nicomediam Bithyniae [Col. 0315B] metropolim.

Mater ejus. Galerii Maximiani, quam Romulam supra vocavit.

Deor. Montium cultrix. Commodianus, lib. I, cap. 21: Monteses deos dicitis. Sic enim legitur in vetustissimo codice ms. sancti Albini Andegavensis, ex quo instructiones Commodiani descripsit Jacobus Sirmondus, cum in utraque editione Rigaltii scriptum sit: Montes et deos dicitis. Male. Nam vel ipse titulus, qui Montesianis inscriptus est, admonebat retinendam esse lectionem veteris exemplaris. Difficile est autem interpretari qui fuerint dii montenses. Nam vetus Inscriptio Romana, in qua istorum deorum mentio extat, eorum explicationem reddit difficiliorem. Habetur apud Gruterum, pag. 21:

ARAM. JOVI. FULGERATORIS. EX. PRECEPTO. DEORUM. MONTENSIUM VAL. CRESCENTIO. PATER. DEOR. OMNIUM. [Col. 0315C] ET. AUR. EXUPERANTIUS. SACERDOS. SILVANI. CUN. FRATRIBUS. ET SORORIBU. DEDICAVERUNT.

Porro alii fuere Monteses, qui commemorantur a Praedestinato, lib. I, cap. 69. et in Constitutione Honorii Aug. edita in appendice codicis Theodosiani, titulo XII, quos sanctus Augustinus in epistola ad Quodvultdeum vocat Montenses, ut et multi alii, quos recenset vir clarissimus Carolus Dufresnius in verbo Montenses. Hi fuere Donatistae, ut satis notum est vel ex libro secundo Optati Milevitani.

Jejuniis insistebant. Sic Maria, ancilla Tertulli principalis, ut in actis ejus legitur: Natale itaque filii celebrante Tertullo, cum impuris idolis vanisque simulacris hostias immolaret, Maria incumbebat jejuniis.

Inter se. Id est, inter Diocletianum Aug. et Maximianum Caesarem: quod sequentia docent.

Illos libenter mori. Sulpitius Severus, in libro secundo Hist. eccles., de hac ipsa persecutione loquens: Quippe certatim tum gloriosa in certamina ruebatur. Nihil vulgatius in actis martyrum, quam voces [Col. 0315D] illae ultroneae: Christianus sum, mori volo, et caetera hujusmodi. Hinc sancta illa Christianorum invidia erga defunctos, quod digni non fuissent eorum mortis esse participes, ut Valerii in Actis sancti Pontii martyris. Hinc etiam quorumdam calidus zelus ac pius, ut ita dixerim, furor sese ultro morti ac tormentis offerentium; adversus quos exarsit Mensurius, episcopus Carthaginensis, ut testatur sanctus Augustinus in Breviculo Collationum cum Donatistis, lib. III, cap. 13, ubi docet scriptam a Mensurio fuisse epistolam ad secundum episcopum Tigisitanum, in qua legebatur: Eos qui se offerrent persecutionibus non comprehensi, et ultro dicerent se habere scripturas quas non traderent, a quibus hoc nemo quaesierat, displicuisse Mensurio, et ab eis honorandis eum prohibuisse Christianos. Quo etiam spectat canon LX Eliberitanus. Elegans autem est et cumprimis memorabilis locus Pontii Diaconi in Vita sancti Cypriani, ubi loquens [Col. 0316A] de fuga ejus cum ad martyrium quaereretur ait: Fuit vero formido illa, sed justa, formido quae Dominum timeret offendere, formido quae praeceptis Dei mallet obsequi, quam sic coronari. Dicata enim in omnibus Deo mens, et fides divinis admonitionibus mancipata, credidit se, nisi Domino latebram tunc jubenti paruisset, etiam ipsa passione peccare. Hinc denique quorumdam preces ad martyres, orantium ut martyrii consortes esse mererentur; ut Eulampiae in Menologio Graecorum ad diem decimam Octobris in tomo secundo antiquae lectionis Henrici Canisii. Sufficiunt enim haec exempla ex multis ac prope innumeris quae recitari facile possent.

Alior. culpae adscriberet. Eutropius, lib. IX: Diocletianus moratus callide fuit, sagax praeterae, et admodum subtilis ingenio, et qui severitatem suam aliena invidia vellet explere. Eadem de illo narrat Suidas, ingenio fuisse dicens vario et callido, sed singulari prudentia et acumine vitia naturae saepe celavisse, res omnes asperiores in alios conferendo.

[Col. 0316B] Proprio adv. Christianos odio. Lactantius, lib. V Institut. cap. 11, de hac ipsa persecutione loquens: Alii suo proprio adversus justos odio.

Tollendos esse. Acta passionis sancti Salvini episcopi et martyris: Pars major populi clamabant, dicentes: Christiani tollantur, et voluptas constat.

Timentes. Lactantius, ibidem: Alii prae nimia timiditate plus ausi sunt, quam jubebatur.

Gratificari volentes. Idem, ibidem: Nonnulli ut placerent, et hoc officio viam sibi ad altiora munirent.

Appollinem Milesium. Hanc historiam narrat Eusebius in libro secundo de Vita Constantini, cap. 1, sed non explicat ad cujus Apollinis templum pertineat. Tradit Pausanias in Arcadicis Xerxem Darii filium Milesiis ademisse aeneum Apollinem qui in Branchidis fuerat, quem multis post annis Seleucus iisdem remisit. Branchidae porro locus erat in agro Milesio supra Panormum portum, celebris Apollinis oraculo, quem Iones et Aeoles olim consulere solebant, [Col. 0316C] ut ex libro primo Herodoti observat Henricus Valesius ad Ammianum Marcellinum, pag. 382. Lactantius, lib. VII Institut., cap. 13: Polytes quidam consuluit Apollinem Milesium. Macrobius, lib. I Saturnal., cap. 17: Meandrius scribit Milesios Ἀπόλλωνι οὐλίῳ pro salute sua immolare.

Ut div. relig. inimicus. Nimirum justos viros in terris degentes, id est, Christianos, obstare sibi quo minus vera praediceret, atque idcirco falsa ex tripode oracula reddi, ut docet Eusebius in libro secundo de vita Constantini. Quae verba transcripsit et sua fecit auctor Actorum sancti Georgii martyris apud Surium.

Ad Sept. Kal. Mart. Recte. Hoc enim die signantur Terminalia in veteri Kalendario Romano, quod editum est tempore Constantini, et ab Herwarto et Bucherio factum publici juris. Sanctus Augustinus, lib. VII de Civitate Dei, cap. 7: Terminalia mense Februario celebrari dicunt, cum fit sacrum purgatorium [Col. 0316D] quod vocant februum. Dies igitur primus istius persecutionis, quod notandum est, fuit VII kalendas Martias, ipso Terminalium die; quod probatur etiam ex cap. 48, ut illic observabitur.

Agentib. cons. senib. amb. Id est, Diocletiano et Maximiano Herculio, quos anno Christi 303 Consules VIII et VII fuisse constat. Haec porro verba certo indicant tempus istius persecutionis, de quo tanta contentione inter se digladiantur viri docti. Nam Onuphrius, Baronius, Petavius, ne singulos commemorem, contendunt eam coepisse anno Christi trecentesimo secundo; Scaliger, Valesius et alii multi, anno sequenti; quorum opinionem esse veram probat hic locus Lactantii. Nam praeterea apparet ex cap. 17 ista contigisse paulo ante quam Diocletianus Romam pergeret. Atqui certum est eum Romam profectum esse anno decimo nono imperii sui exeunte, ibique triumphasse de Narseo Rege Persarum, ut recte notat Josephus [Col. 0317A] Scaliger ad Chronicon Eusebii. Praeterea Lactantius infra, cap. 48, historiam istius persecutionis colligens, cum dixisset edictum Constantini et Licinii pro Christianis, quo pax data est Ecclesiae, propositum fuisse Nicomediae die iduum Juniarum, Constantino et Licinio ter consulibus, ait ab eversa ecclesia Nicomediensi usque ad restitutam fuisse annos decem, menses plus minus quatuor. Atqui si a die septimo kalendas Martias anni 303 (quo diruta est ecclesia Nicomediensis) usque ad diem iduum Juniarum anni 313 colligas, invenies ab eversa ecclesia illa usque ad restitutam fluxisse annos decem, menses tres, dies novemdecim. Denique persecutionem coepisse anno 303, hinc etiam probari potest quod Eusebius, lib. VII, cap. 16, ait eam post octavum annum aliquantisper remittere coepisse. Nam si tempora numeres a festis paschalibus anni 303, usque ad mensem Aprilem anni 311, quo Galerius Maximianus in extremis agens persecutionem quiescere jussit, facile reperies annos octo integros effluxisse ab initio persecutionis, et initium [Col. 0317B] noni fuisse. Itaque remittere coepit post annum octavum, ut observavit Eusebius. Quare argumenta quae Petavius in lib. XI de doctrina temporum, cap. 32, adducit ex Sulpitio Severo, ut probet persecutionem coepisse anno 302, infirma esse constat, cum eo fundamento nitantur, quod ea desierit anno 312, quam certum est nonnisi anno demum sequenti conquievisse.

Simulacrum Dei quaeritur. Nimirum ut inter paganos, qui non putabant templa esse posse sine simulacris. Et tamen Plinius, lib. II, cap. 7, dixerat: Effigiem Dei formamque quaerere imbecillitatis humanae reor. Simulacris itaque carebant ecclesiae Christianorum, ut pluribus observat Desiderius Heraldus ad librum sextum Arnobii. Vide etiam Casaubonum in Notis ad Alexandrum Severum Aelii Lampridii.

Scripturae incenduntur. Narrat ista Eusebius, lib. VIII Hist. eccles., cap. 2, ac plures alii quos supervacaneum esset commemorare. Res enim est notissima. [Col. 0317C] Hinc natum contumeliosum traditoris vocabulum adversus eos qui metu poenarum libros divinos tradiderant judicibus imperialibus. Qua de re consulendi in primis Africani scriptores, praecipue vero Donatista ille, qui descripsit Acta sanctorum martyrum Saturnini, Dativi et sociorum. Neque interim omittenda gesta purgationis Caeciliani episcopi Carthaginensis et Felicis episcopi Aptungitani.

Postridie. Id est, sexto kalendas Martias. Hoc igitur die propositum est Nicomediae edictum Diocletiani et Maximiani adversum nostros, coepta jam persecutione. Verum Eusebius, lib. VIII, cap. 2, scribit propositum fuisse mense Martio, appetente die festo dominicae passionis; et auctor Chronici Alexandrini propositum ait die 25 Martii, ipso die paschae. Ista vero sic conciliari posse mihi videntur, ut primo quidem edictum illud propositum fuerit Nicomediae, velut in civitate regia, 6 kalendas Martias, deinde missum ad caeteras imperii civitates, mense quidem Martio propositum [Col. 0317D] in eo loco ubi tum Eusebius habitabat, in Palaestina mense Aprili, Alexandriae vel alibi ipso die Paschae.

Carerent omni honore. Ista sic expressit Ruffinus apud Eusebium lib. VIII, cap. 2: Si quis inter nostros alicujus honoris praerogativa muniretur, sublata hac maneret infamis.

Libertatem non haberent. Haec apertius explicantur ab Eusebio, lib. VIII, cap. 2, secundum interpretationem Ruffini. Reliqui enim interpretes sensum legis non satis feliciter assecuti sunt. Sic ergo habet Ruffinus: Si quis servorum permansisset Christianus, libertatem consequi non posset. Primum enim poenae constitutae sunt adversus honoratos, tum adversus plebem, postremo adversus servos; quibus adempta omnis spes libertatis, si permansissent in professione religionis Christianae. Ut constet falli virum alioqui eruditissimum Henricum Valesium, qui in Notis ad [Col. 0318A] Eusebium, p. 164, ait hanc Ruffini interpretationem ferri non posse. Longius etiam aberravit Nicephorus Callistus, qui lib. VII, cap. 3, ita intellexit hunc locum edicti, ut putaverit servis libertatem datam esse, qui Christianismum abjurarent. Attamen vir clarissimus Gisbertus Cuperus putat Lactantium heic non respicere ad servorum libertatem, et Valesii sententiam ita probat, ut de ea ne dubitandum quidem existimet. Verum cum Ruffinus fuerit utriusque linguae peritus, tum proximus temporum quibus ista fuerant constituta, valde probabile est illum scisse et vim verborum Eusebii, et quonam modo res gesta fuisset in ea persecutione Diocletiani. Praeterea melior fuisset conditio servorum quam honoratorum, si nullae adversus eos poenae fuissent constitutae. Verisimilior videretur opinio clarissimi Dodwelli locum istum interpretantis de libertis. Sed ne ego eam amplectar obstat semper auctoritas ejusdem Ruffini.

Quod edictum quidam. Ex silentio Lactantii, qui tum Nicomediae erat, satis datur intelligi ignotum [Col. 0318B] fuisse nomen istius hominis, quia haud dubie de plebe erat. Nam si fuisset vir illustris et secularium honorum praerogativa conspicuus, ut eum describit Eusebius, qui ita vel fando audiverat, vel ex traditione majorum acceperat, ejus nomen neque ignorasset Lactantius, neque tacuisset, et ad Eusebium quoque pervenisset. Intererat quippe rei publicae christianae, ut nomen illius viri cunctis Ecclesiis innotesceret, qui magnum illud facinus fuerat ausus. Quare suspecta mihi valde sunt quae in vetustis quibusdam martyrologiis leguntur ad diem septimam mensis Septembris, ubi descriptis Ruffini verbis Eusebium interpretantis, haec facta dicuntur a quodam beato Joanne. Nam cum ex Lactantio et Eusebio certo colligatur virum hunc statim productum statim morti traditum fuisse, adeoque expirasse exeunte Februario, quomodo fieri potest ut natalis ejus dies incidat in mensem Septembrem, tam procul ab initio persecutionis? Ac sane licet illorum martyrologiorum auctoritas [Col. 0318C] apud me vacillet, assentiri tamen non possum clarissimo viro Godefrido Henschenio, qui tomo tertio Februarii, p. 107, contendit hanc historiam intelligi debere de sancto Georgio martyre, quem passum ait Nicomediae anno Christi 303, die 23 mensis Aprilis, instante dominicae et salutiferae passionis solemnitate. Praeterquam quod enim certum est persecutionem coepisse exeunte Februario, et cum qui edictum diripuit ac conscidit eodem mense extinctum fuisse, duobus videlicet mensibus ante diem vigesimam tertiam mensis Aprilis, Acta illa sancti Georgii, quae Henschenius edidit, non id dicunt, et tot fabulis ac portentosis narrationibus plena sunt, ut plane constet nihil boni sanique ex illis posse colligi. Una Alexandrae Imperatricis historia, quae cum Christiana esset, capite damnata dicitur a Diocletiano ipso proferente sententiam, historia est quae omnia poetarum figmenta superat, cum certum sit, ut dicemus paulo post, nullam aliam Diocletianum toto principatus sui tempore conjugem habuisse, quam Priscam. Praeterea, [Col. 0318D] cum ipse Henschenius scribat pascha incidisse anno 303, in diem 18 Aprilis, et dominicam passionem in diem decimam sextam, planum est hanc historiam non posse intelligi de sancto Georgio, qui, si passus fuit anno quo pascha incidit in diem 18 Aprilis, ut vult Henschenius, certe passus non est imminente solennitate Paschali, sed post transactos dies festos. Atqui hoc erat validius Henschenii argumentum sumptum ex praefatione libri Eusebiani de martyribus Palaestinae, ubi scriptum est edicta de destruendis ecclesiis et comburendis sacris codicibus proposita fuisse in Palaestina mense Aprili, cum salutaris passionis dies immineret. Quod ut verum esse potest ratione Palaestinae, falsum est ratione Nicomediae, ubi certum est edictum fuisse propositum 11 kalendas Martias, prostridie Terminalium.

Etsi non recte. Ruffinus apud Eusebium, lib. VIII, cap. 5: Calore nimio fidei ignitus, tamquam reprehenderet [Col. 0319A] imprudentem et intempestivum illius ardorem pro fide Christi.

Victorias Gothor. et Sarmat. Quia imperatores se in titulo edicti vocabant Gothicos et Sarmaticos, ut in veteri Inscriptione, quam refert Cuspinianus in libro de Caesaribus, pag. 135. In titulo autem edicti posita fuerunt non solum nomina Diocletiani et Maximiani imperatorum, sed etiam Constantii et Galerii Maximiani Caesarum, ut facile colligi potest ex historia passionis sanctorum martyrum Saturnini, Dativi, Felicis et sociorum, et ex martyrio sanctarum Agapes, Chioniae et Irenes.

Legitime coctus. Modus coquendi Christianos vivos explicatur infra, cap. 21. Legitime autem coctum dixit, quia coctus erat secundum leges quas Augusti tulerant; sicut lib. V Institut., cap. 11, legitima sacra vocat ea, quae secundum veterem morem fiebant, quia mos vim legis obtinet. Eadem ratione dixit, lib. VI, cap. 9, injurias hostibus legitime inferri, scilicet postquam, servato belli jure, bellum per legatos denuntiatum [Col. 0319B] et indictum est. Fallitur enim heic vehementer Josephus Isaeus, qui vocem legitime ironice positam putat hoc loco esse, quia videlicet non intellexit veram ejus significationem.

Cum admirabili patientia. Verba sunt Ruffini interpretantis et explicantis Eusebium. Continuo omni in eum crudelitatis genere desaevientes, ne hoc quidem solum efficere quiverunt, ut eum moestum aliquis videret in poenis, sed laeto atque hilari vultu, cum jam viscera in suppliciis defecissent, spiritus tamen laetabatur in vultu. Ex quo tortores sui gravius cruciabantur, quod omnia suppliciorum genera consumebant in eum quem ne tristem quidem ex his reddere poterant.

Subjecit incendium. Eusebius, lib. VIII, cap. 6, agens de hoc incendio, nescire se fatetur quo casu excitatum fuerit. Alii palatium fulmine ictum conflagrasse [Col. 0319C] scribunt, ut Constantinus in oratione ad sanctorum coetum, cap. 25.

Omnes suos prot. praec. In veteri codice legitur: omnes suos protinus cepit. Nos emendavimus.

Data potestate. Lactantius, lib. V Institut., cap. 11, de hac ipsa persecutione agens: Accepta enim potestate, pro suis moribus quisque saeviit. Alii prae nimia timiditate plus ausi sunt quam jubebatur. Alii proprio adversus justos odio, quidam naturali mentis feritate, nonnulli ut placerent, et hoc officio viam sibi ad altiora munirent. Aliqui ad occidendum praecipites extiterunt, sicut unus in Phrygia, qui universum populum cum ipso pariter conventiculo concremavit.

Torquebant. Sic scriptum est in veteri libro: sed supra ultimam lineam, ut fere fit, appositum est signum quod ostenderet legendum esse torquebantur, manifesto sane errore. Atque hunc esse fontem plurimorum erratorum quae in vetustis auctoribus occurrunt, nos saepe deprehendimus in codicibus manuscriptis. Librarii enim primo describebant libros, [Col. 0319D] qui deinde tradebantur emendatoribus. Isti vero frequenter bonam lectionem vertebant in malam per speciem emendationis.

Erant certantes. Lactantius in loco paulo ante laudato: Itaque in excogitandis poenarum generibus nihil aliud quam victoriam excogitant.

Familiam Caesaris. Id est, Galerii. Hanc itaque placuit excipere, tanquam abominabile esset ullum scelus adversus Diocletianum suspicari de familia Caesaris, et ne auctores incendii, qui ex domo ejus prodierant, detegerentur, si locus inquisitioni datus fuisset.

Profectione parata. Bellum ea tempestate nullum, quod sciam. Sed ita contumaciter et superbe egit homo vesani ac ferocis animi, ut hoc agendi modo Diocletianum vehementius impelleret ad excidium christianae religionis, quem videbat molliter hactenus tanto operi incumbere.

Filiam Valeriam. Nuptam Galerio Maximiano Caesari, quae miseram vitam traduxit post mortem mariti, et miserabili morte cum matre periit, sub imperio Licinii, ut docet Lactantius in fine hujus operis. Ex qua narratione pessumdatur omnino conjectura illustrissimi cardinalis Baronii, qui ad annum 294 scribit filiam Diocletiani, quae conjugio juncta fuit Galerio Maximiano, haud diu post nuptias fuisse superstitem, cum nulla ejus memoria extet in antiquioribus monumentis, sed nec ex ea proles aliqua legatur esse suscepta. Addit deinde patrem, ut filiae defunctae memoriam consecraret aeternitati, Pannoniae partem ejus nomine institui atque cognominari voluisse; citatque in eam rem librum XIX Ammiani Marcellini. Verum id non dicit Marcellinus, sed tantum eam Pannoniae partem ad honorem Valeriae Diocletiani filiae et institutam, et ita cognominatam. Referam autem ipsa ejus verba: Valeriam venit, partem [Col. 0320B] quondam Pannoniae, sed ad honorem Valeriae Diocletiani filiae et institutam, et ita cognominatam. Porro nec institutam a Diocletiano, nec cognominatam, sed a Galerio Maximiano docet Aurelius Victor in libro de Caesaribus: Provinciam uxoris nomine Valeriam appellavit. His ita constitutis, tanquam certa essent, addit Baronius Diocletianum, cum Valeriae morte resoluta esset affinitas quae inter cum et Galerium contracta erat, quam in sua cognatione haberet gradu propinquiorem virginem, eam illi foedere nuptiarum conjungere festinasse: Susannam nimirum filiam Gabinii germani Caii papae, qui ambo Diocletiano sanguine conjuncti erant, utpote nati ex fratre ejusdem Diocletiani, ut patet ex Actis ejusdem sanctae Susannae. Verum tota haec Historia ruit, ruente fundamento super quo posita fuerat, id est, morte Valeriae, quam diu supervixisse Galerio constat. Adeo autem periculosi sunt magnorum virorum errores, ut hic Baronii lapsus plerosque viros doctos secum [Col. 0320C] traxerit, Odoricum Raynaldum, Joannem Bollandum et alios.

Conjugem Priscam. Quae postea, vivo adhuc marito, in exilium cum filia Valeria projecta est a Maximino, et demum jussu Licinii capite plexa, ut docebit Lactantius in fine hujus operis. Sed hic se offert ingens difficultas. Nam in vetustis Actis sanctae Susannae virginis, quae martyrium Romae consummasse scribitur sub imperio Diocletiani, mentio est Serenae Augustae uxoris ejusdem principis, quae occulte Christiana erat, ubi dies natalis ejus consignatus est ad diem 17 kalendas septembres. Gravis sane difficultas, si de Actorum illorum veritate et auctoritate constaret. Sed cum illa multa eaque magna suppositionis indicia habeant, tum ex hoc sane capite falsa esse probantur, quod Serenam uxorem Diocletiani fuisse volunt. Quippe ostensurus sum Diocletiano nullam aliam toto principatus sui tempore uxorem fuisse, quam Priscam. Etenim si ea mater Valariae fuit, ut sane fuit, necesse est eam Diocletiano nupsisse antequam [Col. 0320D] is fieret imperator, id est, ante annum Christi 284, cum Valeria Galerio Maximiano juncta matrimonio sit anno 293, aetatis suae ut minimum duodecimo. Vixisse autem tum Priscam matrem ejus hinc certo colligitur, quod diu postea superstes fuit, et anno tantum 313 extincta est post victoriam, quam Licinius reportavit de Maximino. Haec monumenta non senserat illustrissimus Annalium ecclesiasticorum conditor, Cardinalis Baronius: et tamen suspicabatur futuros, qui eam de Serena Augusta Historiam in dubium revocarent, quod nulla penitus de ea mentio alibi habeatur, neque apud scriptores ethnicos, neque in antiquis inscriptionibus; ac tanquam ei difficillimae quaestioni finem imposuisset, interrogat litteratulos, si his displiceat nomen Serenae Augustae, ut dicant quonam alio nomine Diocletiani conjux Augusta ab antiquioribus dicta inveniatur, et cum non invenerint, non faciant de nomine controversiam. Satisfactum est igitur cumulatissime interrogationi [Col. 0321A] ejus. Rejecta itaque supposititia illa Diocletiani uxore, videamus an Eleutheria, quam vir clarissimus, Hadrianus Valesius in defensione disceptationis suae de Basilicis uxorem Diocletiani fuisse collegit ex Vita Vigilii papae, quae extat in gestis pontificalibus, quae vulgo tribuuntur Anastasio Bibliothecario, vere Diocletiani uxor fuerit. Venerat Vigilius Constantinopolim ex praecepto Justiniani et Theodorae; et, cum ad ea cogeretur quae facere nolebat, ait: Ut video, non me fecerunt venire ad se Justinianus et Theodora piissimi principes, sed hodie scio quod Diocletianum et Eleutheriam inveni. Ex hoc itaque loco collegit vir ille clarissimus Eleutheriam Diocletiani uxorem fuisse, quod certum sit illic comparationem institui inter Justinianum et Diocletianum, et inter Theodoram Justiniani conjugem et Eleutheriam, propterea Diocletiani uxorem. Verum ex argumentis quae adversus Serenam allata sunt efficitur etiam Eleutheriam, sive Lutheriam, ut est in vetustissimo codice manuscripto 417 bibliothecae Colbertinae, aut Leutherem, [Col. 0321B] quomodo scriptum legitur in codice 733 bibliothecae regiae, non fuisse uxorem Diocletiani, cum certum sit, ut antea dixi, nullam aliam eum uxorem habuisse quam Priscam, toto principatus sui tempore. Erravit ergo Vigilius in Historia, aut corruptus in hoc loco est Gestorum pontificalium liber. Sane in codice 736 ejusdem bibliothecae Colbertinae ita habetur: Sed hodie scio quod Diocletianum et Decium, vel Leutherium inveni. Jam ergo foemina illa in virum mutata est. Porro ex his quae hactenus dicta sunt de Serena et Eleutheria facile colligere quivis potest quae fides adhibenda sit Historiae sancti Georgii Martyris, in qua scriptum est Alexandram imperatricem, Diocletiani conjugem, viso quodam insigni miraculo in persona Martyris perpetrato, veritatem agnovisse, id est, Christi fidem esse amplexam. Haec nimirum est Alexandra, Diocletiani conjux, mater conjugis Maximiani, ut refertur in Vita ejusdem Georgii, cujus fragmentum in tomo tertio Aprilis, pag. 103, edidit [Col. 0321C] Godefridus Enschenius. Eamdem defunctam ab inferis oratione sola ejusdem Georgii revocatam tradit Nicephorus Callistus, lib. VII, cap. 15.

Pollui coegit. Ex hoc loco vir doctissimus Henricus Dodwellus collegit in dissertationibus Cyprianicis Diocletiani uxorem Priscam et filiam ejus Valeriam fuisse christianas; eamque sententiam confirmat auctoritate Eusebii, qui lib. VIII, cap. 1 Hist. Eccles., commemorans ea quae persecutionem Diocletiani antecesserunt, ait uxores imperatorum palam ac publice fuisse christianas, et ea quae religionis suae erant, tam verbis quam factis libere exequendi coram imperatoribus potestatem ab ipsis habuisse. Nam quamvis imperatores non nominet, qui hanc facultatem dederunt uxoribus suis, haec tamen Lactantii verba innuere videntur intelligi debere de Diocletiano et Galerio. Atenim si illae vere christianae fuerunt, quomodo existimari potest sacrificio fuisse pollutas, etiam coactas? Quis enim credat foeminas principes in edito loco constitutas non fuisse [Col. 0321D] ausas refragari, cum pueri et mulierculae, ut in libro quinto Divinarum Institutionum, cap. 13, ait Lactantius, tormentis non cederent; Eunuchi vero necari maluerint, quam negare fidem Christi, quam impio sacrificio pollui? Praeterea ubicumque de Prisca et Valeria agitur in hoc libro, nullum illic vestigium religionis earum; cujus tamen mentionem fecisset Lactantius, saltem cap. 2, ubi describens earum exitum, ait illis pudicitiam et conditionem exitio fuisse.

Eunuchi necati. Et inter hos Petrus, cujus martyrium describit Eusebius, lib. VIII, cap. 6. Item Indes, ut produnt Acta martyrii ejus.

Ad exustionem rapti. Confirmat ista Eusebius ibidem, scribens imperiali jussu quotquot Nicomediae erant Dei cultores acervatim cum suis familiis, alios gladio, alios flammis consumptos periisse.

Mari mergebantur. Eusebius ibidem: Alios quoque [Col. 0322A] innumerabiles vinctos et scaphis impositos carnifices in profundum mare projecere. Idem in libro de Martyribus Palaestinae, cap. 6, narrans martyrium Agapii, ait illum appensis ad pedes ejus lapidibus medio mari submersum esse.

Homo non adeo clemens. Herculium Maximianum fuisse hominem asperum, crudelem ac inhumanum tradunt vetusti Scriptores. Eutropius, lib. IX: Herculius autem propalam ferus et incivilis ingenii, asperitatem suam etiam vultus horrore significans. Item lib. X: Vir ad omnem asperitatem saevitiamque proclivus, infidus, incommodus, civilitatis penitus expers. Etiam Diocletianus, qui summum imperium cum eo communicaverat, ejus asperitatem reprehendere solitus erat, ut docet Flavius Vopiscus in D. Aureliano. Vide etiam Julianum imperatorem in libro de Caesaribus.

Parietes dirui passus est. Contra Eusebius, lib. VIII, cap. 13, aperte scribit Constantium neque ecclesiarum aedes, sive conventicula, ut hic dicit Lactantius, [Col. 0322B] itemque Ruffinus in versione hujus loci Eusebiani, subvertisse, nec quicquam adversus nostros esse molitum.

Verum Dei templum. Id est, hominem christianum. Lactantius, lib. V Instit., cap. 8: Cujus templum est, non lapides, aut lutum, sed homo ipse, qui figuram Dei gestat; quod templum non auro et gemmarum donis corruptibilibus, sed aeternis virtutum muneribus ornatur. Idem, lib. VI, cap. 25: Non templa illi congestis in altitudinem saxis extruenda sunt: in suo cuique consecrandus est pectore. Et infra: Secum denique habeat Deum semper in corde suo consecratum, quoniam ipse est Dei templum. Idem, lib. II, cap. 2, lib. VI, cap. 10, ait hominem esse Dei simulacrum.

Praeter Gallias. Libellus precum Constantino M. oblatus a Donatistis apud Optatum Milevitanum, lib. I: Rogamus te, o Constantine optime imperator, quoniam [Col. 0322C] de genere justo es, cujus pater inter caeteros imperatores persecutionem non exercuit, et ab hoc facinore immunis est Gallia, petimus ut e Gallia nobis judices dari praecipiat pietas tua. Galliae ergo fuerunt immunes ab hac persecutione, quod illic imperaret Constantius benignissimus imperator, et qui, ut Eusebius tradit, persecutionis adversum nos concitatae expers omnino fuit, et cultores Dei sub ipsius imperio degentes ab omni noxa et injuria immunes servavit, ac neque Ecclesiarum aedificia subvertit, nec novi quicquam adversus nos statuit. Quin et Eutropius in initio libri decimi dicere videtur Gallicum sanguinem non fuisse fusum in hac persecutione. Loquens enim de Constantio, ita ait: Hic non modo amabilis, sed etiam venerabilis Gallis fuit, praecipue quod Diocletiani suspectam prudentiam, et Maximiani sanguinariam temeritatem imperio ejus evaserant. Sed adversus haec reclamant historiae nonnullarum Galliae civitatum ac provinciarum, quae suos martyres hac persecutione ad Deum translatos praedicant, ita [Col. 0322D] ut vix ulla civitas fuerit intra Gallias, quae tum non dicatur maduisse sanguine Christianorum. Ista sic conciliari possunt, initio quidem Gallias a persecutione non fuisse prorsus immunes, occupato videlicet Constantio contra barbaros (ut illustrissimus episcopus Monspeliensis Franciscus Bosquetus ait in libro quarto Historiarum Ecclesiae Gallicanae, cap. 2) ac pro consuetudine, et solito Gentilium furore multos christianos in Galliis caesos fuisse. Confirmat haec Eusebius in fine libri de martyribus Palaestinae: Nam quae ulterius sitae sunt regiones, inquit, Italia videlicet tota, et Sicilia, Gallia quoque, et quaecunque ad occasum solis porriguntur, Hispania, Mauritania et Africa, cum vix duobus primis persecutionis annis integris furorem belli expertae essent, divini numinis praesentissimum auxilium et pacem brevi sunt consecutae. Hunc tamen locum ita intelligi vult doctissimus Dodwellus in Dissertationibus Cyprianicis, ut annum [Col. 0323A] illum Occidentalis imperii tractum Eusebius praecipuis Provinciis nominatis designaret, nec ultra secundum persecutionis annum ipsum in toto illo tractu durasse indicaret, ac tamen interim Gallias ab ea immunes fuisse. Ac sane ejus argumentatio multam veri speciem habet, et in hanc ego sententiam facile transirem, nisi constaret Eusebium nominatim Gallias exprimere voluisse.

Tres bestiae. Id est, Diocletianus, Maximianus Herculius et Galerius Maximianus. Perstat itaque Lactantius in sententia, et Constantium Galliis imperantem non ponit in numero persecutorum.

Flaccinum praefectum. Bithyniae, in qua praesidatum gessit Hierocles, antequam praefecturam Aegypti, qua eum ornatum fuisse in annotationibus ad Eusebium, pag. 177, docet Henricus Valesius, administraret. Crudelem autem fuisse Flaccinum hinc colligitur, quod eum Lactantius vocat non pusillum homicidam. Eadem tempestate vixit Flavianus praefectus Aegypti, cujus mentio extat in Menologio [Col. 0323B] Graecorum ad diem octavam Julii, quod editum est ab Henrico Canisio in tomo secundo lectionis antiquae.

Hieroclem. Hic locus confirmat conjecturam illustrissimi cardinalis Baronii, qui sequentia Lactantii verba, quae nos descripturi sumus ex libro quinto Divinarum Institutionum, existimaverat esse intelligenda de Hierocle. Fuit autem Hierocles praeses Bithyniae, uti jam dictum est, et multam carnificinam de Christianis exercuit.

Auctor et consiliarius. Lactantius, lib. V Instit., cap. 2: Alius eamdem materiam mordacius scripsit, qui erat tum e numero judicum, et qui auctor in primis faciendae persecutionis fuit.

Priscillianum. Bithyniae praesidem, ut legitur in Menologio Graecorum ad diem 12 mensis Junii: Eodem die sanctae martyris Antoninae. Apud Nicaeam Bithyniae, Diocletiano et Maximiano imperatoribus, Priscilliano praeside, Antonina in christinae fidei confessione constanter perseverans, demum gladio percussa, [Col. 0323C] martyrio coronata est. Eadem habentur in Martyrologio Romano.

Adversarium vicisti. Cyprianus, epist. 7 ad Rogatianum et caeteros confessores: Quantum dolemus ex illis quos tempestas inimica prostravit, tantum laetamur ex vobis, quos diabolus superare non potuit. Hortamur tamen per communem fidem, per pectoris nostri veram circa vos et simplicem charitatem, ut qui adversarium prima hac congressione vicistis, gloriam vestram forti et perseveranti virtute teneatis.

Zabulum. Id est, diabolum. Sic apud Commodianum, lib. II, cap. 17: Cuncta de Zabuli pompa; et cap. 18: Aut tota Zabuli pompa; et lib. I, cap. 35: Zabolicam legem omnes omnino vitate. Rursum lib. II, cap. 31: Germine Zabolico ut faciatis turbe pronate. Referimus autem haec loca juxta fidem veteris codicis. Nam editio diversa est. Nihil vulgatius quam Zabuli vox in antiquis libris. Eadem ratione scribebant Zaritorum pro Diaritorum, ut in collatione prima Carthaginensi, cap. 139. Quod cum non animadverteret [Col. 0323D] Papirius Massonus, heic pro Hipponensium Zaritorum, quae est vera lectio, scripsit Hyppensis Zaritorensis: quam lectionem retinuit etiam Petrus Pithoeus in sua editione collationis Carthaginensis. Quare in veteri Notitia Africae, quam Sirmondus edidit, et post eum Chiffletius, pro eo quod illic legitur, Marianus Hippzaritensis, scribendum est Marianus Hipponensium Zaritorum, id est, Diaritorum, sive Diarrhytorum, ut apud Plinium, lib. V Hist. naturalis, cap. 4. Sic etiam, apud Commodianum, Zacones pro Diaconibus. Numiziam quoque pro Numidia legi in veteri codice ms. bibliothecae Colbertinae.

Triumphasti. Lactantius, lib. IV Institut. cap. 26: Postremo etiam mortem suscipere non recusavit, ut homo illo duce subactam et catenatam mortem cum suis terroribus triumpharet.

Jucundum spectaculum. Cyprianus, epist. 9: O quale illud fuit spectaculum Domino, quam sublime, quam [Col. 0324A] magnum, quam Dei oculis sacramento ac devotione militis ejus acceptum!

Elephantos. Nam et elephantos ad currum junxerunt Antiqui, ut patet ex Lampridio in vita Antonini Heliogabali, et ex aliis locis. Auctor est Flavius Vopiscus, in triumpho quem D. Aurelianus egit de Zenobia et Tetrico, elephantos viginti praecessisse. Joannes abbas Biclarensis ad annum 9 Justini Imperatoris adnotat Justinianum Ducem Romanae militiae 24 elephantos Constantinopolim direxisse pro triumpho, qui de Persis devictis agendus erat. Vide Sirmondum, in notis ad panegyricum Anthemii, apud Sidonium, et Bulengerum in libro de Triumphis, cap. 21.

Dominatores dominantur. Passiva significatione, ut apud Ciceronem, in libro primo Officiorum: O domus antiqua, heu quam dispare dominare domino! Virgilius in secundo Aeneidos: multos dominata per annos.

Desiit provocare. Emissus est Donatus e carcere extremis Galerii Maximiani temporibus, ut legitur infra, cap. 35.

Felicitas ab eo recess. Nimirum a Diocletiano, quem per totos viginti annos imperii fuisse felicem produnt antiqui historiarum scriptores. Neque opus est referre testimonia singulorum. Sufficiet unicus auctor panegyrici Maximiano et Constantino dicti in nuptiis Faustae. Sic ergo ille: Sed pro fecto exegit hoc ipsa varietas et natura fortunae, cui nihil mutare licuerat dum vos imperium teneretis, ut illa viginti annorum continua felicitas intervallo aliquo distingueretur.

Perrexit Romam. Diocletianus, duabus de causis, ut vicennalia celebraret, et triumphum ageret de Narseo rege Persarum ante aliquot annos victo. Hoc enim anno actus est triumphus, non autem anno decimo octavo imperii, ut putavit Henricus Valesius, qui propterea cum triumpho conjunxit vilitatem annonae, quam imperatores jussisse docent Fasti Idatiani, tamquam id ab eis post triumphum constitutum [Col. 0324C] esset in gratiam populi Romani. Recte igitur Scaliger in animadversionibus ad Chronicon Eusebii adnotat, triumphum a Diocletiano et Maximiano actum anno vicesimo imperii, aliquot mensibus antequam purpuram deponerent. Sed postremum illud falsum. Nam retinuerunt adhuc imperium fere per sesquiannum, ut postea videbimus. Porro triumphum actum esse tempore vicennalium, quod nobis incumbit probandum, patet ex capite decimo Lactantii, ubi, post narratam victoriam de Persis, ait Diocletianum in Orientem profectum, et annum illic egisse qui persecutionem antecessit, deinde hyematum venisse in Bithyniam, ac tum quidem captum consilium destruendarum ecclesiarum, et mense Februario sequenti coeptam persecutionem. Igitur certum est Diocletianum non fuisse Romae anno 18 imperii sui, quo eum triumphasse contendit Valesius secutus Eusebium, quem propterea reprehendit Josephus Scaliger. Sane, quod negari non potest, in vulgatis Chronici Eusebiani editionibus, et in plerisque [Col. 0324D] antiquis exemplaribus, triumphus ille notatur in anno 18 Diocletiani. Verum in vetustissimo et optimo codice Colbertino, et in aliis antiquis quos Pontacus vidit, ponitur in anno 19, sed praepostero ordine, cum antecedat historiam persecutionis. Quae fuit occasio errandi clarissimo Valesio. Probabile autem est dilatum tamdiu a Diocletiano triumphum de Persis, ut eum conjungeret cum festis vicennalium, et ea sic faceret clariora atque celebriora. Nunc referenda sunt Eusebii verba: Diocletianus et Maximianus Augusti insigni pompa Romae triumpharunt, antecedentibus currum eorum Narsei conjuge, sororibus, liberis, et omni praeda qua Parthos spoliaverant. Eadem habet Eutropius in fine libri noni, ubi ait, Diocletianum et Herculium deposuisse purpuram post triumphum inclytum quem Romae ex numerosis gentibus egerant, pompa ferculorum illustri, qua Narsei conjuges, sororesque et liberi ante currum ducti sunt. [Col. 0325A] Sed emendandus heic est Eutropius, ubi de conjugibus Narsei ante currum ductis loquitur. Quippe Sextus Rufus in duobus locis, et Eusebius in Chronico, qui accepisse videtur ex Eutropio, de una tantum Narsei uxore loquuntur. Igitur Diocletianus in Oriente fuit anno 302, eoque exeunte venit Nicomediam; ineunte anno 303, coepta persecutione, Romam postea profectus est, ut triumphum ageret et vicennalia celebraret.

Vicennalium diem. Haec agenda erant ineunte anno vigesimo imperii; et non uno solum die agebantur, sed continuatis diebus, ut patet etiam ex his, quae de Romano martyre narrat Eusebius in libro de martyribus Palestinae. Ad ista Diocletiani quod attinet, certum est ea Romae celebrata fuisse per mensem integrum, cum Lactantius dicat illum iis solemnibus celebratis, impatientem et aegrum animi prorupisse ex urbe, et tredecim dies tolerare non potuisse, ut Romae potius quam Ravennae procederet consul. Porro Diocletianum eo ipso anno vicennalia celebrasse, quo coepta est persecutio adversus Christianos, [Col. 0325B] vel hic locus evincit, celebrata autem fuerunt eo anno, quo ipse consulatum octavum agebat. Nam prorupit ex urbe paucis diebus ante kalendas Januarias, quibus nonus consulatus illi deferebatur.

Kalendas decembr. Quoniam imperium Diocletiani fundus est istius historiae, res postulare videtur ut ejus initia brevi sermone constituamus, ut finis tandem imponatur dissidiis quae ex ea occasione emerserunt inter viros doctos. Ac de anno sane quo is ad remp. administrandam accessit, non arbitror ambigi nunc posse, cum eum fuisse annum Christi 284 luculenter probaverit in libro XI de Doctrina temporum, cap. 30, vir istarum et multarum aliarum rerum peritissimus Dionysius Petavius. Denique, si persecutio adversus Ecclesiam commota est anno Christi 303, ut certum faciunt plurima loca istius Lactantianae lucubrationis, quae nos supra retulimus, commota autem sit anno imperii Diocletiani 19, ut omnes consentiunt, negari non potest principatum ejus incipere [Col. 0325C] ab anno 284 exeunte. Major itaque difficultas est in constituendo die quo factus est imperator. Ante Petavium persuasum erat hominibus eruditis illum Palilibus ipsis, id est 11 kalendas maias, a militibus imperatorem esse salutatum; quam sententiam, ut falsam, merito refellit idem vir eruditissimus et addit: Resipiscant itaque deinceps Chronologi omnes, et hanc de primo Diocletianei imperii die πρόληψιν tam levi imo nullo argumento subnixam, dediscant, ac meliore commutent. Gratiae vero Alexandrino illi Chronico debentur, cujus auctor ex actis publicis diem nobis designat, quo primum Chalcedone Diocletianus imperator est appellatus, nimirum 15 kal. octobres. Si Petavius nunc viveret, certus sum eum, ut erat veri amantissimus, gloriam constitutae illius diei, quam falso tribuit auctori Chronici Alexandrini, redditurum Lactantio, et 15 kal. octobres mutaturum in 12 kal. decembres, quem diem Lactantius docet fuisse natalem imperii Diocletiani, quo vicennalia Romae celebraturus erat. Atque eo modo solvitur difficultas, quam Valesius in annotationibus [Col. 0325D] ad Eusebium, pag. 175, indicavit, nimirum ex eo quod Eusebius dicit Romanum die 17 novembris martyrium consummasse, cum Diocletiani vicennalia agerentur, cum, si illud verum est, sequi videatur primum diem imperii Diocletiani incidere in mensem novembrem, non autem in septembrem, ut tradit auctor Chronici Alexandrini. Incidit itaque in mensem novembrem, sed posterius die decima septima ejusdem mensis. Sed adversus haec vir clarissimus Antonius Pagius opponit 12 kal. decembrium diem a Lactantio tributum vicennalibus Diocletiani non esse natalem ejus, sed Maximiani Herculii: quod ex eo quoque probat, quod in libro tertio codicis Justinianei descripta sit lex Diocletiani data idibus octobris, Carino II et Numeriano consulibus, id est, eo anno quo nos quoque scripsimus illum fuisse factum imperatorem, adeoque certum sit eum ad principale fastigium fuisse evectum diu ante 12 kal. decembris. [Col. 0326A] Sane fateor istud esse magni momenti, si constaret certam esse lectionem. Verum, cum in codice Justinianeo unica tantum istiusmodi lex reperiatur, quae propterea auctoritatem ab aliis ejusdem temporis mutuari non potest, et in quatuor vetustis codicibus bibliothecae regiae, septem Colbertinae, tum etiam in tribus qui fuere Petri Pithoei, viri clarissimi, adscriptum non sit tempus quo data est, in uno autem regio, in uno Colbertino, et in tribus Pithoeanis dicatur esse Diocletiani et Maximiani Augustorum et Caesarum, patet nihil hinc boni firmique accipi posse ad constituenda initia imperii Diocletianei; adeoque etiam post illam Pagii observationem nobis liberum est existimare veram esse quam ex Lactantio concepimus opinionem de die quo idem Augustus ad imperium primo pervenit; praesertim cum Fasti Idatiani doceant Maximianum imperatorem fuisse levatum kalendis aprilis, non vero 12 kal. decembris.

Libert. p. r. ferre n. poterat. Immoderatam videlicet, eo acriorem, quod intermissa erat. Magnam enimvero [Col. 0326B] oportuit fuisse populi Romani petulantiam et loquendi libertatem, quae Diocletianum, satis bonum alioqui Principem, si persecutionem adversus nostros motam excipias, coegerunt urbem relinquere sic praecipitanter. Eadem licentia Constantinum etiam movit, ut Romam relinqueret et sedem imperii alio transferret, ut in libro secundo historiarum suarum narrat Zozimus. Quamquam alia causa transferendi imperii habetur in donatione Constantini.

Prorupit ex urbe. Tertio decimo kalendas Januarii, post terminata vicennalia. Nam vicennalium festa duraverunt per mensem integrum, ut jam diximus.

Nonus consulatus. Haec etiam evincunt persecutionem excitatam esse anno Christi 303, cum nonum consulatum Diocletiano destinatum fuisse dicat ad kalendas Januarias, quae proximae post commotam persecutionem fuerunt. Nonus enim consulatus Diocletiani incidit in annum Christi 304.

Deferebatur. A senatu nimirum. Sed ista explicanda [Col. 0326C] sunt. Nam certum est nominationem consulum fuisse tum prorsus in potestate imperatorum. Itaque senatus non designabat quidem consules, ut olim, sed eos declarabat, eis insignia consulatus tradebat, et sic quodammodo consulatum deferre ac tribuere videbatur. Ita nos docet Valerianus imper. in oratione ad Aurelianum, qui postea fuit imperator, apud Flavium Vopiscum: Nam te consulem hodie designo, scripturus ad senatum, ut tibi deputet scipionem, deputet etiam fasces. Haec enim imperator non solet dare, sed a senatu, quando fit consul, accipere. Itaque Diocletianus sibi consulatum destinaverat in annum sequentem; et, si mansisset Romae, ejus insignia pro more consulum accepisset a senatu. Sed tredecim dies tolerare non potuit ut sumeret, propter nimiam populi Romani licentiam.

Ravennae. Discedens igitur Roma Diocletianus profectus est Ravennam, qua rectum iter est in Illyricum et Bithyniam.

Procederet consul. Aelius Lampridius in Heliogabalo: [Col. 0326D] Denique kal. Januariis, cum simul tum designati essent consules, noluit cum consobrino procedere. Fasti Idatiani Diocletiano II et Aristobulo: His coss occisus est Carinus Margo, qui ipso anno cum Aristobulo consul processerat. Chronicon Alexandrinum, pag. 641: Diocletianus imperator 15 kalendas Octobr. Chalcedone renuntiatus, 5 kalendas Octobres Nicomediam purpuratus intravit, et kalendis Januariis consul processit. Antiquorum consulum processio, ut ego quidem arbitror, et ut sunt omnia ferme initia, modesta erat et simplex. Postea vanitas et ambitio multa addidit, quae dein omnem modum excessere. Hinc illa querela Flavii Vopisci in D. Aureliano: Vidimus proxime consulatum Furii Placidi tanto ambitu in Circo editum, ut non praemia dari aurigis, sed patrimonia viderentur, cum darentur tunicae subsericae, lineae paragaudae, darentur etiam equi, ingemiscentibus frugi hominibus. Factum est enim ut jam divitiarum sit non [Col. 0327A] hominum consulatus, quia utique si virtutibus defertur, editorem spoliare non debet. Perierunt casta illa tempora, et magis ambitione populari peritura sunt. Profusa autem plurimorum liberalitas in editione consulatus varias extorsit principum leges, quibus modum ponerent immensitati donorum, ut colligitur ex novella 105 Justiniani, qui processiones consulum enumerat per annum septem, et statuit quomodo illae celebrandae sint. De munificentia ejusdem Justiniani in editione primi consulatus sui vide Marcellinum comitem.

Profectus hyeme. Henricus Valesius in notis ad Eusebium, pag. 168, disputans adversus Josephum Scaligerum, qui contendit Diocletiani triumphum actum esse Romae anno imperii ejus vigesimo, aliquot mensibus antequam purpuram deponeret, adversus eum, inquam, disputans Valesius, ait istam opinionem ferri non posse, quod ex ea sequatur Diocletianum hyberno tempore triumphasse, et media adhuc hyeme ab urbe Roma profectum Nicomediam venisse. [Col. 0327B] Quorum neutrum probabile est, inquit, cum nec triumphi per hyemem agi solerent ab imperatoribus Romanis, nec Diocletiani aetas ac valetudo tam longi itineris laborem hybernis mensibus sustinere valuerit. Haec tamen, quae absurda visa sunt viro clarissimo, vera sunt, et ea pro veris agnovisset ipse, si hanc Lactantii lucubrationem vidisset. Nam et certum est triumphum actum eodem tempore quo vicennalia, et Diocletianum Roma profectum hyeme, saeviente frigore, et dein Nicomediam venisse, non quidem ipsa hyeme, sed post aestatem sequentem. Neque verum est quod paulo post subdit idem Valesius, morbum illum quo Diocletianus de statu mentis paululum deturbatus est primum Nicomediae eum corripuisse paulo post excitatam ab eo persecutionem. Neque id dicit Constantinus. Is morbus eum corripuit post triumphum et vicennalia, cum in itinere esset, ut heic scribit Lactantius.

Ripae strigae. Quo tempore hunc Lactantii librum [Col. 0327C] emisimus, monuimus aut locum hunc cubare in mendo, aut ripae Strigae nomine intelligi debere oram Propontidis circa Nicomediam. Conjecturam nostram non putavit vir clarissimus Thomas Sparkius esse veram; ideoque eruditam sane et elegantem dissertationem edidit ut ostenderet, ripae Strigae nomine quidvis potius intelligi, quam oram Propontidis; et, post longos circuitus de significatione vocis Strigae et de ripa Danubii, pronuntiavit isthic intelligi ripam Danubii, sive Istri, quo vectum ait Diocletianum aegrum usque ad Pontum Euxinum. Verum Lactantius non ait illum navigio peregisse iter suum, sed per circuitum ripae: quod manifeste evincit illud terra fuisse confectum, cum secundum Ulpianum, lib. LXVIII ad Edictum, quod in ripa fit non videatur in flumine factum. Confecit ergo Diocletianus iter suum terra, nimirum per ea loca quae in Itinerario Antonini describuntur per ripam a Viminacio Nicomediam, quae est ipsa ripa Istri, cujus meminit etiam [Col. 0327D] Ovidius, lib. I de Ponto, eleg. IX:

Circum dedicaret. Apud Nicomediam, quam vir aedificandi cupidissimus urbi Romae coaequare studebat.

Anno p. v. repleto. Id est, ut ego arbitror, 12 kalendas Decembres. Sic enim postulat sensus. Sane postea Lactantius cum aliquo intervallo memorat Idus ejusdem mensis. Non deposuit ergo purpuram Diocletianus anno Christi 304, ut placuit viris eruditissimis, sed altero post actum triumphum et celebrata [Col. 0328C] vicennalia, id est, anno Christi trecentesimo quinto. Melius igitur Scaliger, qui in animadversionibus ad Chronicon Eusebii ait, Diocletianum deposuisse purpuram aliquanto tardius quam vulgo censent viri docti, eo inter caetera argumento, quod certum sit Diocletianum gessisse decimum consulatum, et dici non possit eum fuisse consulem post depositam purpuram. Nam Cassiodorus ait Diocletianum et Maximianum deposuisse purpuram eo anno quo Diocletianus decimum et Maximianus septimum consulatum agebant. Quod etiam legitur in vetustissimo codice ms. bibliothecae regiae litteris uncialibus scripto, qui inscriptus est Chronica Georgii Ambianensis episcopi. Quanquam, ut verum fatear, decimus ille Diocletiani consulatus mihi multum suspectus est, et valde huc inclino, ut existimem conflatum esse per errorem ex illis verbis Fastorum. Item decies et Maximiano septimum, quae referenda sunt ad Maximianum Herculium et Galerium Maximianum. Ista tamen non impediunt [Col. 0328D] quin abdicatio facta dicatur anno trecentesimo quinto, praesertim cum res eadem aliis adhuc testimoniis probetur. Nam cum Zozimus scribat, a consulatu Chilonis et Libonis, quo Severus ludos seculares exhibuit, centum et unum annos effluxisse usque ad eum quo Diocletianus et Maximianus abdicaverunt, quem falso notat incidere in Diocletiani IX et Maximiani VIII consulatum, et Scriptorum omnium consensu ludi illi seculares anno Christi 204 celebrati fuerint, luce clarius est rem quae centesimo primo post anno gesta est anno Christi 305 evenisse. Quod adeo verum est, ut cum Joannes Fridericus Herwardus in capite 230 suae chronologiae retulisset hunc Zozimi locum, in eaque sententia esset ut Diocletianum abdicasse anno 304 censeret, centum et unum annos, qui a ludis Severi usque ad annum abdicationis fluxerant, sic interpretari coactus est, ut utrumque extremum eo numero includi assereret, 204 nimirum, et 304. Videbat enim quod si inciperet ab anno 205 [Col. 0329A] ut par erat, numerus annorum centum et unius non congrueret cum anno abdicationis imperii, quam, ut dixi, putavit anno 304 evenisse. At, si scivisset eam sequenti tantum anno peractam, non redactus fuisset in has angustias. Porro abdicationem contigisse anno quo diximus probatur etiam ex capite 44 Lactantii, in quo ille scribit annum octavum nuncupationis Maximini cognomento Dazae completum fuisse kalendis maiis anni quo ille pugnam commisit cum Licinio: quae cum pugnata fuerit anno 313, consequens est Diocletianum abdicasse, et Maximianum fuisse nuncupatum Caesarem anno 305 kalendis maiis.

Celari mortem. Ut fieri olim solebat post mortem principum. Nam id de Augusto narrat Tacitus in libro primo Annalium, de Constantino Ruffinus, l. I, cap. 11 Historiae ecclesiasticae. Possunt inveniri etiam alia exempla. Sed ista tanti non sunt.

Kal. Martiis. Anni sequentis, id est, anni trecentesimi quinti. Nam, cum certum sit Diocletianum vicennalia [Col. 0329B] celebravisse Romae anno 303, et hinc digressum medio decembri, Nicomediam pervenisse post aestatem anni 304, et Circum dedicavisse anno post vicennalia repleto, id est, mense novembri, deinde ita aegrotasse, ut mortuus crederetur idibus decembribus, manifestum est kalendas martias, quae post idus illas subsecutae sunt, incidisse in annum 305, adeoque adhuc eo tempore Diocletianum fuisse imperatorem. Sed paulo post eum visuri sumus cum Galerio deliberantem de abdicando imperio.

Demens factus est. Eusebius, lib. VIII, cap. 13, recte hunc Diocletiani morbum, cujus vi demotus est de mentis suae statu, accidisse ait post acta vicennalia, et post motam adversus nostros persecutionem. Recte quidem. Sed idem tamen in eo castigandus est, quod vicennalia ab eo expleta ait antequam bellum inferret Christianis, cum ex Lactantio teste oculato constet motam primo persecutionem, vicennalia deinde acta exeunte anno. Meminit autem [Col. 0329C] amentiae Diocletiani et Chrysostomus oratione in sanctum Babylam martyrem.

Exemplum Nervae. Qui senio gravis, ac ideo se contemni videns, Trajanum adoptavit, eodemque die in senatu Caesarem designavit, ut Xiphilinus tradit ex Dione. Eamdem causam adoptionis affert Plinius in panegyrico: O novum atque inauditum ad principatum iter! Non te propria cupiditas, proprius metus, sed aliena utilitas, alienus timor principem fecit. Et infra: Ut dare posset imperium imperator qui reverentiam amiserat, auctoritate ejus effectum est cui dabatur. Simul filius, simul Caesar, mox imperator et consors tribunitiae potestatis.

Indecens esse. Heic incipit dialogus inter Diocletianum et Galerium, isto socerum urgente ad deponendum imperium, altero repugnante. Quod valde animadvertendum est. Hactenus enim existimavimus spontaneam fuisse Diocletiani abdicationem, et longo [Col. 0329D] tempore meditatam: quod certe evidentissime colligebatur ex vetustis auctoribus, qui vulgatas tantum historias scribebant, arcana rerum non noverant. At Lactantius, qui Nicomediam a Diocletiano fuerat accitus, qui frequens erat in palatio, melius totam hanc historiam scire potuit, quam illi qui postea animum ad scribendas historias appulerunt.

Invaserat vel Inhiaverat. In veteri codice legitur invenerat.

Dispositionem. Formam constituendae seu regendae reipublicae. Recepta tum erat ea vox. Epistola D. Aureliani ad Flavium Arabianum, apud Flavium Vopiscum: Nunc tuum est officium, Arabiane jucundissime, elaborare ne meae dispositiones in irritum veniant. Valeriani epistola ad Ragonium Clarum, apud Trebellium Pollionem in triginta Tyrannis, cap. 17: Dispositionem Balistae prosequere. Hac in forma remp. vides. Vide Lactantium, lib. II Institut., cap. 16 [Col. 0330A] lib. III, cap. 7 et 10, et Jacobum Gothofredum, ad titulum codicis Theodos. De proximis.

Disposit. conservari. Ut quia ipse primus orbem Romanum in quatuor partes divisisset, quarum duas a duobus Augustis, reliquas duas a duobus Caesaribus in spem imperii allectis teneri instituerat, jam et ipse hanc dispositionem non immutans, sed custodiens, cederet imperio cum sene Maximiano, et se Constantiumque, qui tum Caesares erant, Augustos diceret, in istorum vero loco duos novos Caesares faceret. Daret exemplum posteris quomodo conservari oporteret immensum reipublicae corpus.

Inter duos concordiam. Proponebat tacite Galerius exemplum Diocletiani et Maximiani Herculii, qui per tot annos mira concordia imperium tenuerant, ut ostenderet rem non esse difficilem. Re autem vera res est difficillima concordia, praesertim ubi summa potentia est; recteque Tacitus in libro quarto Annalium scribit potentiam et concordiam eodem loci esse vix posse. Idem lib. XIII, loquens de Seneca et Burrho, [Col. 0330B] rectoribus juventae Neronis imperatoris, annotat tanquam rem difficilem et extraordinariam eos pari in societate potentiae fuisse concordes. Denique discordia quae postea fuit inter Constantinum et Licinium, qui Romanum imperium aequa potestate tenebant, probavit concordiam difficile servari inter duos imperatores.

Minor et extremus. Infra cap. 20: Nam Constantium, quamvis priorem nominari esset necesse, contemnebat. Haec loca ostendunt priorem in adoptione locum datum esse Constantio, haud dubie propter nobilitatem generis, quod referebat ad Claudium imperatorem. Sed de hoc postea.

Illyrico vel. Codex vetus Illyricum. Idem autem valet in hoc loco vox vel, ac id est. Neque enim vera est observatio Cuperi, censentis Illyricum non fuisse ad ripam Danubii, sed ad mare Adriaticum. Nam Moesia utraque, quae est ad ripam Danubii, pertinebat ad Illyricum, ut satis notum est. Carpi vero et Bastarni, [Col. 0330C] quos a Galerio victos postea ait idem vir clarissimus, erant Transdanubiani.

Ita plane. Familiaris Lactantio phrasis. Lib. I divinar. Institut., cap. 11: Ita plane. Nam cum idem neque virginibus neque maritatis unquam pepercisset. Et lib. II, cap. 11: Ita plane: quemadmodum vulgus existimat mortuorum animas circa tumulos et corporum suorum reliquias oberrare.

Illor. filios nuncupari. Aequum sane ac rationi consentaneum erat quod proponebat Diocletianus, ut filius Herculii Maxentius et Constantii filius Constantinus fierent Caesares, ne principum filii privati viverent. Sed contra obtinuit pervicax Galerius, et alios Caesares fecit, praesente etiam Constantino.

Neque patrem. Eadem de Maxentio referuntur in Epitome Victoris. Is Maximianus (Leg. Maxentius, ut patet etiam ex libro XI Historiae miscellaneae) carus nulli unquam fuit, ne patri aut socero quidem Galerio. Erat ille, ut vulgo scribitur, Herculii Maximiani filius. Sed tamen paulo ante in eadem Epitome ista leguntur: [Col. 0330D] Genuit ex Eutropia Syra muliere Maxentium et Faustam conjugem Constantini, cujus patri Constantio tradiderat Theodoram privignam. Sed Maxentium suppositum ferunt arte muliebri tenere mariti animum laborantis auspicio gratissimi partus coepti a puero. Hanc enim ego lectionem merito, ut opinor, reliquis praefero. Historiam hanc confirmat incerti panegyricus Constantino dictus post victum Maxentium, cujus auctorem esse Nazarium putabat vir doctissimus Petrus Pithoeus: Ut enim omittam illa quae non decet comparari, quod erat ille Maximiani suppositus, tu Constantii pii filius: ille despectissimae pravitatis (Leg. parvitatis), detortis solutisque membris, nomine ipso abusiva appellatione mutilato, tu, quod sufficit dicere, tantus ac talis. Auctor fragmenti de Constantio Chloro et Constantino: De cujus origine mater ejus, cum quaesitum esset, Syro quodam genitum esse confessa respondit.

[Col. 0331A] Temulentum, ebriosum. Idem auctor: Severus Caesar ignobilis, et moribus, et natalibus, ebriosus, et hoc Galerio amicus. Censuit enim auctor hujus fragmenti Galerium fuisse ebriosum, quem tamen alibi non facile reperias temulentiae accusatum. Sic ergo ille: Galerius sic ebriosus fuit, ut, cum juberet temulentus ea quae facienda non essent, a Praefecto admonitus constituerit, ne jussu ejus aliquis post prandium faceret. Confudit haud dubie auctor fragmenti Galerium Maximianum cum Galerio Maximino, quem narrat Eusebius lib. VIII, cap. 14, temulentiae et crapulae eo usque obnoxium fuisse, ut in compotationibus insaniret et fureret, et ea imperaret ebrius, quorum postridie sobrium poenitebat. Et ita quidem verba Graeca Eusebii verterunt Christophorsonus et Valesius. At Ruffinus alium sensum his dedit, dicens Maximinum adeo temulentum fuisse, ut insanus et mente captus vini furore putaretur, et ea ebrius fieri juberet, quae die postera se jussisse nesciret. De eodem haec habentur in Epitome Victoris, quae magis congruunt [Col. 0331B] cum interpretatione virorum clarissimorum. Vini, inquit, avidior: quo ebrius, quaedam corrupta mente aspera jubebat, qui cum pigeret factum, differri quae praecepisset in tempus sobrium ac matutinum statuit. Denique victus a Licinio, cum Tarsum profectus esset, neque ullum speraret refugium, angore et metu confugit ad mortem, quasi ad remedium malorum, et prius se cibo infersit ac vino ingurgitavit, ut dicet infra Lactantius cap. 49.

Eum misi ad Maximianum. Audax sane nimium fuit Galerius, qui nondum consulto Diocletiano Severum miserat ad Maximianum, ut ab illo fieret Caesar. Qui locus etiam ostendit quam praeceps et vesanus fuerit Galerius, et quam parum libera ac spontanea Diocletiani abdicatio.

Ut ab eo induatur. Purpura videlicet: quod erat insigne principalis fastigii. Itaque idem Severus ab Herculio postea victus ad Ravennam, vestem et purpuram eidem a quo acceperat reddidit, ut ait infra Lactantius [Col. 0331C] cap. 24.

Ostendens Daiam. Sive Dazam, filium sororis Galerii, ob hoc ipsum Galerium Maximinum dictum in adoptione. Epitome Victoris: Galerius Maximinus sorore Armentarii progenitus, veroque nomine ante imperium Daza dictus.

Jusserat Maximinum. In veteri codice, et heic, et fere semper legitur Maximianum, sueto Graecis Latinisque librariis errore, ut Maximiani et Maximini nomina persaepe confundant. Quoniam vero certum est istum, non Maximianum, sed Maximinum fuisse vocatum, nos ubique emendavimus, ne qua lectorem difficultas remorari posset.

Hominis. Cuperus et Sparkius monent legendum esse ominis: quod ego valde probo.

Proceditur kal. maiis. Anno Christi 305, ut diximus. Mendum itaque est apud Zozimum et in Fastis Idatianis, ubi ista contigisse dicuntur Diocletiano IX, [Col. 0331D] et Maximiano VIII conss., die kal. aprilis. Alii abdicationem Imperatorum ponunt in die 11 kal. maii, ipsis Palilibus; Labbeus kalendis augusti, nescio quo auctore. Sed nunc neque de anno, neque de die disputare fas est, post tam luculentam et accuratam abdicationis istius historiam, quam nobis exhibet Lactantius.

Constantinum o. intueb. Ex hoc loco et ex pluribus aliis veterum scriptorum testimoniis probari potest Constantinum apud Diocletianum fuisse eo tempore quo ista agebantur. Quare necesse est mendum esse in fragmento de Constantio Chloro et Constantino, pag. 472, ubi scriptum est, Severum et Maximinum Caesares factos, Constantino nihil tale noscente. Ubi legendum est, Constantio, absque quo et abdicatio facta, et Caesares suffecti, ut docet Lactantius.

Maximianus ipse. Galerius, cognomento Armentarius.

[Col. 0332A] Purpuram sumpserat. Magni momenti sunt haec verba, neque leviter praetereunda. Signant enim locum ubi Galerius Maximianus adoptatus est a Diocletiano, nimirum prope Nicomediam. Quippe altum de ea re silentium est apud antiquos historiarum scriptores, nisi quod in Chronico Alexandrino scriptum est Maximianum Jovium et Constantium in consortium imperii adscitos esse Nicomediae. Sigonius, in libro primo de Occidentali imperio, putat id factum esse in Illyrico. Sed errare illum evincit hic locus Lactantantii. Rursum heic annotandum est: Diocletianus et Maximianus sicut uno eodemque die imperium deposuerunt, prior ad Nicomediam, alter apud Mediolanum, ita uno eodemque die Caesares adoptatos ab illis fuisse, Galerium quidem a Diocletiano ad Nicomediam, Constantium vero ab Herculio in Italia, ac forte an Mediolani.

Requiem petere. Hinc haud dubie orta communis opinio Diocletianum semel volentem ac spontaneum imperio exuisse propter senium et infirmam valetudinem, [Col. 0332B] et id ab eo factum post diutinam deliberationem, ut colligunt, et recte, viri docti ex veteri panegyrico, qui Maximiano Herculio et Constantino dictus est post nuptias Constantini et Faustae. Verum Lactantius arcanum istius historiae aperuit, quod se ignorare fassus est Eusebius in libro primo de Vita Constantini, cap. 18, ubi, ait, seniores Augustos nescio quo pacto imperio se abdicasse. Ruffinus, lib. VIII, cap. 15, ait Diocletianum Augustum in id vanitatis atque amentiae pervenisse, quo depositis cum collega pariter Augusto regni insignibus, privati et plebeii post imperium viverent. At Constantinus in oratione ad sanctorum coetum cap. 25, cui astipulari videtur Eusebius, lib. VIII, cap. 13, diserte affirmat Diocletianum ob mentis alienationem sponte se imperio abdicasse: quem Valesius in annotationibus suis refellit, et merito. Sed erat idem Valesius in eo, quod ait consilium de abdicando imperio diu ante persecutionem cepisse Diocletianum, tunc scilicet, cum de Persis [Col. 0332C] aliisque barbaris nationibus Romae triumphavit. Nam ex serie istius lucubrationis Lactantianae constat consilium de abdicando imperio captum fuisse post commotam persecutionem, post reditum Diocletiani ab urbe, post vicennalia repleta, adeoque post difficilem illum morbum, cujus vi demotum de mentis suae statu visum fuisse Diocletianum tradit Eusebius. Praeterea triumphus actus non est ante persecutionem, ut supra ostensum est.

Severum et Maximinum. Fasti Idatiani Diocletiano IX et Maximiano VIII consulibus: His conss. deposuerunt purpuram privati effecti Diocletianus et Maximianus, et vestierunt Severum et Maximinum; Severum quidem Herculius apud Mediolanum, Maximinum Diocletianus ad Nicomediam. Sed male apud Eusebium in Chronico, ubi scriptum est Galerium solum biennio Augustum imperium tenuisse, et anno post seniorum Augustorum abdicationem Maximinum et Severum a Galerio Maximiano Caesares factos. Ita quidem in plerisque editionibus. Sed in Veneta anni 1483, [Col. 0332D] et in antiquis codicibus manuscriptis a Pontaco laudatis, tum etiam in vetustissimo et optimo codice Colbertino, ea desunt quae de Galerio solo imperium per biennium obtinente illic dicuntur, et substitutio Severi et Maximini Caesarum ponitur in eodem anno quo facta est abdicatio. Petavius tamen vulgatam Eusebiani Chronici lectionem propugnat in libro XI de Doctrina temporum, cap. 34, et verba illa de Galerii biennio sic interpretatur, ut is biennio solus, id est, nondum creatis Caesaribus, imperasse dicatur, Caesares autem electos anno illo quo Constantius excessit e vivis. Itaque in libro XIII, qui est chronologicus, colligere se ait ex fragmento anonymi Scriptoris, qui post Ammianum Marcellinum Valesii editus est, Severum aliquanto antea copiis in Italia praefuisse, quam Caesar fieret, neque tam cito eam dignitatem adeptum, sed eodem fere tempore quo Constantinus Constantii filius. Quae omnia falsa esse agnosceret sane [Col. 0333A] Petavius, si librum istum Lactantii videret.

Severum et Maximinum. Certum est haec acta Nicomediae fuisse, ubi tunc erant Diocletianus et Galerius Maximianus. Et tamen Socrates in initio suae historiae, ut quidem verterunt Musculus, Christophorsonus et Valesius, ait Galerium post abdicationem Diocletiani et Maximiani Herculii profectum in Italiam, duos Caesares, Maximinum in Oriente, Severum in Italia constituisse. Aliter vertit Epiphanius scholasticus, et quidem congruentius ad veritatem historiae: Cum Diocletianus et Maximianus Herculius privatam elegissent vitam, et Maximianus Galerius, qui cum eis imperaverat, tenens Italiam, duos Caesares fecisset, Maximinum in Oriente, et Severum in Italia, tunc Constantinus in Britannia patre mortuo ordinatur imperator. Utcumque se res habeat, manifestum est Socratem existimasse Maximinum et Severum factos fuisse Caesares, postquam Italia cessit in ditionem Galerii, quae tempore abdicationis evenerat Constantio. Atque in eadem sententia fuisse videtur etiam [Col. 0333B] Eutropius in initio libri decimi, ubi scribit Galerium, cum Italiam quoque sinente Constantio administrationi suae accessisse sentiret, Caesares duos creavisse. Errat ergo uterque, cum ex Lactantio appareat Caesares factos esse apud Nicomediam eodem tempore quo seniores Augusti deposuerunt imperium . . . Occasio illis errandi, ut arbitror, illa fuit, quod cum Maximianus Herculius abdicasset apud Mediolanum, praesente Severo, qui ab eo factus est Caesar, et ab eo purpuram accepit, crediderunt haud dubie utrumque Caesarem in Italia factum esse a Maximiano, non distinguentes inter Maximianum Herculium et Galerium Maximianum, id vero fieri non potuisse, nisi post abdicationem. Vide Sigonium in libro secundo de Occidentali imperio.

Susum. In superiori parte, in loco signato, ut ait Papias. Veteres dicebant susum, pro sursum, ut pluribus ostendit in suo Glossario vir clarissimus Carolus Dufresnius. Et Rigaltius ad librum secundum [Col. 0333C] Testimoniorum sancti Cypriani ad Quirinum, cap. 28, ubi legitur, vocavit coelum sursum, annotat in Beneventano et Veronensi codicibus legi susum.

Sciscitari vel haesitare. In veteri libro scriptum est stare, et in margine haesitare, per speciem emendationis. Ego utramque lectionem puto falsam esse, et vocem sciscitari melius convenire huic loco.

Constantino repulso. Vel unicus hic locus, quamvis alia argumenta non desint, ostendit Constantinum non fuisse factum Caesarem cum Severo et Maximino. Illud ipsum probatur etiam ex silentio scriptorum illius aevi, et ex quibusdam antiquis inscriptionibus exaratis post abdicationem Diocletiani, et ante obitum Constantii; in quibus post Constantium et Galerium Augustos, Severi et Maximini Caesarum nomina inscripta sunt, omisso nomine Constantini. Harum unam exhibet Onuphrius Pavinius in libro secundo Fastorum, alteram Gruterus, p. 178. Praeterea haec erat dispositio a Diocletiano introducta in administratione reipublicae, quam in perpetuum conservari [Col. 0333D] debere contendebat Galerius, ut quatuor tantum essent principes, duo majores, qui summam rerum teneant, item duo minores, qui sint adjumento, ut docet Lactantius, c. 17 hujus operis. Itaque, cum postea Galerius accepisset mortem Constantii, et Constantinum in loco ejus positum, cum valde cuperet imperium tenere solus, nec tamen vellet ordinem mutare in republica constitutum, maluit collegam Augustum assumere, quam tertium Caesarem extra numerum nuncupare, ut ait Lactantius in capite 25 ejusdem historiae. Ex his quae hactenus dicta sunt manifeste colligitur Constantinum non fuisse factum Caesarem cum Severo et Maximino. Et tamen in Epitome Victoris ista leguntur: Constantius Constantini pater atque Armentarius Caesares Augusti appellantur, creatis Caesaribus, Severo per Italiam, Maximino Galerii sororis filio per Orientem; eodemque tempore Constantinus Caesar efficitur. Negari sane non potest quin Constantinus [Col. 0334A] fuerit Caesar, cum id nummi plures proferant, in quibus visitur imago ejus laureata, cum hac inscriptione: CONSTANTINUS NOB. CAES. In uno vero et praenomina etiam Constantini leguntur hoc modo: FL. VAL. CONSTANTINUS NOB. C. Credidit vir eruditissimus, innixus auctoritati Aurelii Victoris, Constantinum a Maximiano Augusto et socero consecutum esse dignitatem Caesaris eodem mense quo Constantius pater ejus Augustus est renuntiatus. Contra Josephus Scaliger, in animadversionibus ad Eusebium, p. 247, contendit eum non fuisse Caesarem sub patre, sed sub Galerio, tametsi postea annotat nullam historiam referre eum Caesarem a Galerio dictum. Si isthaec Lactantii Historia viris doctissimis nota fuisset, haud dubie ab his scribendis abstinuissent, quae veritati consentanea non sunt. Nam primo certum est, uti diximus, Constantinum non fuisse factum Caesarem cum Severo et Maximino. Deinde non potuit eodem tempore fieri Caesar a Maximiano Herculio, cum apud eum non esset, sed apud Diocletianum. Neque tum Herculius [Col. 0334B] socer ejus erat, quandoquidem Constantinus Faustam Herculii filiam duxit tantum post obitum Constantii, ut dicemus suo loco. Denique videbimus infra Lactantium docere Constantinum Caesarem a Galerio dictum fuisse: quod apud nullum historicum reperiebatur aetate Scaligeri.

Purpuram injecit. Ut eum veste imperatoria indueret ac vestiret quem Galerius veste privata exuerat. Vestire enim est vocabulum quo tum significabantur insignia summae potestatis. Fasti Idatiani: Vestierunt Severum et Maximinum. Et Lactantius in hoc capite loquens de Severo: Misi ad Maximianum, ut ab eo induatur.

Veteranus rex. Eleganter Diocletianum vocat veteranum regem, quia regnaverat per annos viginti integros, tanquam si propterea meruisset privilegia similia iis quae concessa erant militibus qui per viginti annos in legione vel vexillatione militaverant.

In patriam dimittitur. Id est, Diocleam prope Salonas [Col. 0334C] Dalmatiae oppidum, ubi praeclaro otio consenuit.

Scutarius. Varia scutariorum genera fuerunt in palatio imperatorum romanorum, de quibus agit Henricus Valesius in annotationibus ad Ammianum Marcellinum, p. 33.

Protector, mox tribunus. Per eosdem gradus, sed non ita cito, ad imperium pervenerat Constantius. Fragmentum editum ab Henrico Valesio, p. 471: Constantius D. Claudii optimi principis nepos ex fratre, protector primum, exin tribunus, postea praeses Dalmatiarum fuit. Protectores autem dicti sunt ex eo quod principis latus protegerent, et ad custodiam corporis ejus electi erant. Horum alii in comitatu manebant, alii in provincias cum comitibus et magistris militum mittebantur, quidam etiam ad custodiam limitis ex ea schola erant deputati. De his pluribus agit Henricus Valesius in annotationibus ad Ammianum Marcellinum, p. 33, 46, 152.

Senibus expulsis. Id est, Diocletiano et Herculio, [Col. 0334D] quorum primus secessit in Dalmatiam, alter in Lucaniam, ut plerique tradunt.

Solum orbis Dominum. Non quod revera esset solus imperator, cum collegam haberet Constantium, sed quia, cum istum contemneret, illum pro nullo habebat. Apud Socratem quoque, l. I Hist. eccles., c. 11, scriptum est Galerium Maximianum totius imperii clavum tenuisse. Quae benigne intelligenda esse ait Henricus Valesius: Neque enim, inquit, Galerius totius imperii revera clavum tenuit, cum duo alii eodem tempore essent Augusti, Constantinus in Galliis, et Maxentius Romae. Verum summam imperii nihilominus administrasse dicitur, eo quod ipse senior erat Augustus, et a junioribus Augustis instar patris colebatur. Ista viri doctissimi observatio habet aliquid veri, sed non omnia. Nam, quamvis concederem Galerium a Constantino, ut erat ille vir multae civilitatis, cultum fuisse instar patris, certum est non ita cultum fuisse [Col. 0335A] a Maxentio, quamvis socer ejus esset, immo nunquam bene inter eos convenisse, etiam vivente Diocletiano, et bellum inter eos fuisse gravissimum ex eo tempore quo Maxentius sumpsit purpuram, usque ad imperium Licinii.

Priorem nominari. Supra, c. 18, Galerius Maximianus alloquens Diocletianum ait: Si ipse cedere noluisset, se sibi consulturum, ne amplius minor et extremus esset. Eusebius, in libro primo de Vita Constantini, c. 18, ait Constantium, cum seniores Augusti imperio se abdicassent, primum Augustum renuntiatum esse, et primum Augustum appellatum inter quatuor, qui postmodum designati sunt. Idem semper priore loco nominatur in Fastis Idatianis a Zozimo, Eutropio, in codice Justiniani, in veteri inscriptione de consecratione Thermarum Diocletianarum, et in aliquot aliis inscriptionibus, quae apud Cruterum leguntur, pag. 58, 159, 161, 164, 279, 1063. Et tamen Aelius Spartianus in Aelio Vero, et Flavius Vopiscus in Carino, Galerium Maximianum nominant ante Constantium, [Col. 0335B] et id quidem tempore Diocletiani. Sane aequum videbatur ut is qui adoptabatur a Diocletiano, et qui filiam ejus Valeriam habebat uxorem, priorem locum haberet supra eum qui adoptabatur a Maximiano, secundi loci principe. Contra, rationi consentaneum erat ut vir magnae nobilitatis, cujusmodi erat Constantius, non postponeretur homini agresti, pastori pecorum, atque illum post se haberet in administratione reipublicae. Ego crediderim Spartiani et Vopisci testimonia postponenda esse auctoritati veterum inscriptionum, et eorum auctorum qui diserte aiunt primum locum datum esse Constantio: praesertim cum ii qui illum Galerio tribuunt non tractaverint hanc historiam ex professo, sed per transennam et aliud agentes. Quod etiam dicendum est de auctore vitae sancti Procopii martyris, quae habetur in tomo quarto Surii, ubi Galerius primo loco nominatur ante Constantium.

A tribus. Id est, a Galerio, Severo et Maximino.

[Col. 0335C] Licinium v. c. amicum. Idem tradit Socrates, l. I, c. 2, ubi ait Galerium Maximianum abiisse e vita, cum Licinium prius imperatorem creavisset, veterem amicum, et contubernalem suum, qui ex Dacia erat oriundus.

Ne filium nominaret. Ego arbitror hunc istorum et sequentium verborum sensum esse. Cum Galerius Licinium haberet veterem amicum et contubernalem, bonum militia, ut Taciti verbo utar, et victoriae socium, cujus consiliis ad omnia regenda utebatur, noluit tamen illum facere Caesarem, ne filium eum nominaret, cum quo per omnem vitam vixerat velut frater: sed destinata in longum jaciens, eum in locum Constantii, aut brevi morituri, aut certe per vim deturbandi, substituere cogitabat, ut sic Augustum et fratrem nuncuparet. Nam qui fiebant Caesares in filiorum numerum veniebant, et filii Augustorum dicebantur. Qui vero nuncupabantur Augusti fratres imperatorum appellabantur, ut supra vidimus de Maximiano Herculio.

[Col. 0335D] Vicennalia celebraret. Ad exemplum Diocletiani, qui post emensos novemdecim annos imperii Romam veniens, initia vigesimi tanto apparatu celebravit, ut propterea dixerit Sextus Rufus notam esse pompam victoriae, quae sub Diocletiano principe reportata de Persis est. Sed multum eo tempore distabat Galerius a vicennalibus suis. Nam ex capite 35 hujus libri colligitur ea celebrari debuisse kalendis martiis, quae mortem ejus subsecutae sunt. Igitur mortuus est anno ex quo Caesar factus est decimo nono ineunte, cum obierit mense maio, qui fuit proximus ante diem vicennalium. Mortuus est autem cum ageret octavum consulatum, ut scriptum est in hac historia et in Fastis Idatianis. At, si ista vera sunt, quomodo fieri potest ut Galerius imperaverit annis uno et viginti? Tot enim numerantur a consulatu Tiberiani et Dionis, quo Galerius dicitur factus Caesar, usque ad consulatum ejus octavum. Deinde ipse in [Col. 0336A] hoc libro Lactantii, c. 18, docet se eo tempore quo Diocletianum impellebat ad abdicationem, jam per annos quindecim in Illyrico ad ripam Danubii luctasse cum gentibus barbaris, interim dum alii intra laxiores et quietiores terras delicate imperarent. Profecto si annos sex, quibus ille rempublicam administravit post secessum Diocletiani, addas ad quindecim qui effluxerant cum haec dicebantur a Maximiano, manifestum erit illum mortuum esse vicesimo primo imperii sui anno, ut legitur in vulgatis editionibus Eusebiani Chronici. Quanquam in vetustissimo et optimo codice ms. bibliothecae Colbertinae, et in variis antiquis exemplaribus quae Pontacus testatur se vidisse haec tantum leguntur: Galerius Maximianus moritur. Verum, cum ea sit auctoritas Lactantii, ut ei contradici non possit, et Aurelius Victor scribat Galerium potentiam Caesaris annos tredecim gessisse, imperium quinquennio, tum Eutropius in initio libri noni, et auctor Chronici Alexandrini, p. 651, doceant Constantium, qui Caesar cum Galerio factus est, [Col. 0336B] obiisse Eboraci in Britannia, anno decimo tertio principatus sui, in fragmento praeterea de Constantio Chloro, p. 472, legatur Galerium imperasse annis novemdecim, necesse est ut in eam sententiam concedamus, quae potentiam ejus intra novemdecim annos coercet, et quindecim illos annos per quos cum gentibus barbaris luctavit, interpretemur partim de bellis quae illic gessit cum adhuc privatus esset, partim postquam Caesar factus est, et initia principatus ejus revocemus ad kalendas martias anni 293, ut sic per annos 135 Caesar fuisse dici possit anno 315, quo Diocletianus deposuit imperium.

Caesare filio suo. Galerii, ut opinor, infra, cap. 35, commendatis Licinio conjuge sua et filio. Nuspiam alibi legimus Galerio filium fuisse. Sane si habuisset, ex priore uxore habuisset. Quo casu Caesares duos extra suam familiam non quaesiisset: sed filium suum primo saltem loco nominasset. Ex Valeria non habuit. Sterilis enim fuit, ut docet infra Lactantius in [Col. 0336C] capite quinquagesimo. Haec itaque intelligenda sunt de Candidiano, qui paulo post nominatur, et quem Lactantius infra in eodem capite quinquagesimo annotat ex concubina natum, a Valeria Galerii uxore adoptatum ob sterilitatem, ac desponsum filiae septenni Maximini Augusti. Hunc ergo Caesarem facere destinabat pater post celebrata vicennalia. Occisus est autem a Licinio Candidianus anno Christi 313, aetatis suae 16.

Ipse deponeret. Imperium. Meditabatur ergo Galerius secessionem a republica post celebrationem vicennalium, ut fortunam Diocletiani imitaretur. Sed Deus cuncta illius cogitata dissolvit. Nam neque vicennalia celebravit, neque Candidianum fecit Caesarem, nec consequi potuit otii dulcedinem.

Torquebantur decuriones. Rem istam annotavit Lactantius tanquam actam contra jus et morem. Nam jure civili Romanorum non licebat torquere decuriones, [Col. 0336D] ut patet ex epistola Constantini ad Probianum proconsulem Africae. Quare Baronius, ad annum 314, admonet Acta purgationis Felicis, episcopi Aptungitani, corrupta esse eo loco ubi Aelianus proconsul ait ad Ingentium: Noli itaque tibi blandiri, quod cum mihi dicas Dei cultorem te esse, ac propterea non possis torqueri; et decurionem legendum heic esse pro Dei cultorem. Postea tamen, ut illic observat Baronius, Constantinus legem tulit, ut decuriones torqueri liceret in crimine falsi.

Perfectissimi viri. Lactantius, lib. V Institut. cap. 15: Nemo perfectissimus nisi qui omnes gradus impleverit. Perfectissimatus dignitas, ut ait Valesius ad lib. XXI Ammiani Marcellini, minor erat clarissimatu; et ut Clarissimi apud praefectum urbi conveniebantur, sic perfectissimi apud vicariam praefecturam. Vide etiam notas Balduini in Eumenii orationem de scholis instaurandis, Juretum, in notis ad epistolam 40 libri [Col. 0337A] decimi Symmachi, et Jacobum Gothofredum, ad codicem Theodosianum, t. III, p. 418.

Gynaeceum. Gynaecea, ut vox ipsa loquitur, erant loca destinata operibus muliebribus, in quae interdum poenae loco dejiciebantur et viri et foeminae. Plura de istius modi gynaeceis observavit vir clarissimus Carolus Dufresnius in suo Glossario, et nos etiam in notis ad Reginonem, p. 568, et ad Capitularia, p. 1009. Vide quoque Valesii annotationes ad Eusebium, p. 211.

Lusorium. Theatrum, sive amphitheatrum, ubi ludi publici edebantur, ut pluribus ostendit idem Dufresnius. Salvianus, lib. VI, p. 122 secundae editionis nostrae: Equidem quia longum est nunc dicere de omnibus, amphitheatris scilicet, odeis, lusoriis, pompis, athletis, etc. Acta sanctae Seraphiae virginis et martyris, cap. 3: Praeses vero post tertium diem paravit lusorium trans pontem super arcum Albini, ubi solebat fieri themela. Aliud sunt lusoriae apud Vopiscum, naves nimirum, quas Romani habebant in fluminibus [Col. 0337B] quae Romanum imperium disterminabant a barbaris, semper instructas et paratas ad arcendos eorum transitus et incursus, ut explicat Salmasius in notis ad eumdem Vopiscum, p. 475. De quibus etiam fuse agit Jacobus Gothofredus ad tit. codicis Theodos. De lusoriis Danubii. Alibi lusorius idem valet ac derisorius, ut in libro XLIII, Digestor. l. ult.: Ne quid in loco publico fiat, ubi ita legitur: Qui adversus edictum praetoris aedificaverit, tollere aedificium debet. Alioquin inane et lusorium praetoris imperium erit. Item Seneca, lib. V de Benefic. cap. 8: Velut lusorium nomen statim transit. Apud eumdem epist. 80: Spectaculum non fidele et lusorium. Et in epistola Gelasii papae ad Euphemium, episcopum Constantinopolitanum, ubi sic vulgo legitur: Aut ad veniam luxuriae de me cognosceris ista jactare. Pro quo in vetustissimis et optimis codicibus mss. Ecclesiae Bellovacensis et monasterii Corbejensis scriptum vidi: Aut da veniam, lusorie de me cognosceris ista jactare. [Col. 0337C] Neque insolens est hic error. Observat enim Salmasius in loco paulo ante laudato, pro eo quod ipse apud Vopiscum edidit, Romanas lusorias barbari incendissent, vulgo excudi solitum, Romanas luxurias. Et Jacobus Gothofredus in loco paulo ante laudato commemorat tria loca codicis Theodosiani, ubi scriptum est luxuriis pro lusoriis.

Spiritus redderetur. Lactantius, lib. V Institut., cap. 11: Contendunt igitur ut vincant, et exquisitos dolores corporibus immittunt, et nihil aliud devitant, quam ut ne torti moriantur. Et paulo post: Illi autem pertinaci stultitia jubent curam tortis diligenter adhiberi, ut ad alios cruciatus membra renoventur, et reparetur novus sanguis ad poenam.

Nulla poena penes. In veteri exemplari legitur, Nulla poenis eum levis. Pessima lectio bonam nobis indicavit.

In causa capitis. Emendatio quoque ista nostra est. [Col. 0337D] Nam vetus codex habet: In causa poena capitis et animadversio gladii admodum paucis, etc. Scilicet VOX paena in hunc locum irrepsit ex superiore.

Bonam mortem. Id est, non coactam vi tormentorum, sed facilem et absque cruciatibus: cujusmodi sunt prosectio venarum, strangulatio et venenum. Infra, cap. 26 de Severo: Quo facto nihil aliud impetravit, nisi bonam mortem. Nam venis ei incisis, leniter mori coactus est. Et cap. 30 de Maximiano Herculio: Postremo datur ei potestas liberae mortis, ac nodum informis lethi trabe nectit ab alta. Sed in hoc Lactantius adversantem sibi Tacitum habet, quod ait Severum leniter mori coactum incisis venis. Nam Tacitus, lib. XVI Annalium, extremo agens de Petronio, qui eo genere mortis extinctus est, ait: Mox lentitudine exitus graves cruciatus afferente.

Census in provincias. Censualis professio duo continebat, [Col. 0338A] modum agrorum et numerum capitum, tam liberorum quam servilium, ut pluribus erudite suo more explicat Henricus Valesius ad Ammianum Marcellinum, p. 167. Caeterum hic Lactantii locus confirmat conjecturam doctissimi viri Jacobi Gothofredi, qui ex l. II cod. Theodos., De censu, collegit mutationem aliquam a Galerio Maximiano factam esse per Lyciam et Pamphyliam post abdicationem Diocletiani, nimirum urbanam plebem capitationi subjectam. Quae lex magnam profecto lucem accipit ex isto capite Lactantii.

Servi contra dominos. Regula juris est, ut Casaubonus ait ad Flavium Vopiscum, servum in caput domini non posse interrogari. Sed excepta sunt constitutione Severi aliquot crimina, adulterii, fraudati census et majestatis. Hanc igitur constitutionem lege sua antiquavit Tacitus imperator. Galerius revocavit, nescio an lege lata, certe in executione. Paulus, lib. I Sentent., tit. 13: In caput domini patronive, nec servus, nec libertus interrogari potest.

[Col. 0338B] Quae victores. Primo, secuti vetus exemplar, edideramus: Quae veteres. Postea emendatio se obtulit ingenio. Deinde reposuimus etiam ea, pro et.

Trajanus Dacis. Galerius enim Maximianus ortus erat e Dacia ripensi, e loco quem ipse Romulianum ex nomine Romulae matris appellavit, haud longe a Sardica, ut docent Eutropius et Eusebius in Chronico. Duae porro Trajani expeditiones in Dacos fuere, prima quarto ejus consulatu, altera quinto, cum sextum jam annum imperaret, ut ad Spartianum observavit Casaubonus. Et Xiphilinus quidem ex Dione commemorat utramque Trajani expeditionem in Dacos: sed nullibi meminit tributi eis imperati. Illud tantum ait, Daciam factam fuisse provinciam; quod etiam tradit Flavius Vopiscus in D. Aureliano. Sed, cum ea fuerit certa ac constans regula apud Romanos, ut quaecumque gens quae in pronvinciae formam redacta fuerat vectigalis esset, ac populi Romani magistratui obediret, quemadmodum observat Sigonius [Col. 0338C] in libro primo de jure Provinciarum, ambigi non potest quin Dacia tributaria fuerit, praesertim cum Lactantius id expressis verbis affirmet.

Injuriae tutos. In veteri libro mendose scriptum est injurietatis; atque ita nos primo edidimus. At in extrema pagina monuimus legendum esse injuriae tutos; quam emendationem, quia certa est, nunc transtulimus in textum.

Constantinum remitteret. Zozimus, qui inimicus erat Constantino, historiam hanc aliter tractat quam Lactantius, discessum ejus a latere Galerii non referens ad mandata Constantii, sed ad ambitionem et cupiditatem Constantini jamdudum cum animo suo de imperio cogitantis, qui, ex quo Severum et Maximinum Caesares factos vidit, ea loca relinquenda statuit in quibus agebat, et ad patrem Constantium proficisci, qui apud nationes transalpinas erat, et in Britannia plerumque vivebat. Eadem habet Aurelius [Col. 0338D] Victor in libro de Caesaribus, scribens Constantinum, cujus jam tum a puero ingens potensque animus ardore imperitandi agitabatur, cum tolerare nequiret Severum et Maximinum factos fuisse Caesares, se videlicet praetermisso, fugae commento (quod apud Eusebium quoque legitur in libro primo de vita Constantini, cap. 20) in Britanniam ad patrem Constantium vitae ultima agentem pervenisse, eoque mortuo cunctis qui aderant annitentibus, imperium cepisse Sed in Epitome Victoris, ubi eadem repetuntur, male scriptum est Constantinum juvenculum a Galerio in urbe Roma religionis specie obsidem tentum fuisse; quod post Epitomen illam scripsere etiam Baronius, Camdenus et Morinus. Verum Galerius Romam tum temporis non viderat, ut certo colligitur ex capite 27 istius operis, et nunquam pedem in urbem intulit. Praeterea constans est omnium Scriptorum opinio, apud Diocletianum et Maximianum [Col. 0339A] fuisse, nimirum in Bithynia, ubi Diocletianus habitabat. Atque id certe docet Praxagoras apud Phocium, cod. 62, et colligitur etiam ex politia sanctorum Metrophanis et Alexandri apud eumdem Photium cod. 264, et ex Eusebio in libro primo de Vita Constantini, cap. 19. Si vera essent quae Nicephorus Callistus, lib. VII, cap. 18, refert de Constantino, haec discrepantia facile conciliari posset. Ait enim Constantium, quem ille Constantem nominat, puerum Constantinum una cum matre Romam adduci curavisse, veritum autem ne illi absurdi quicquam a Theodora legitima uxore sua, quae Constantini noverca erat, per zelotypiam et conjugalem aemulationem accideret, eum Nicomediam ad Diocletianum, qui ibi cum Galerio Maximiano genero erat, misisse, ibique illum in palatio apud Imperatorem vixisse. Antequam vero hinc recedam, admonendus est lector hunc locum ex Epitome Victoris in alienum sensum a Baronio esse translatum, dum quae illic dicuntur de Constantino religionis specie obside tento a Galerio, Baronius [Col. 0339B] interpretatur de religione Christiana: sive quod juvenis Helena christiana matre natus, et patre Constantio erga Christianos propensiore, specimen aliquod edidisset, quo patrocinari videretur ei religioni; seu quod cum Constantius admodum favorabilis esset nostris hominibus, apud Galerium de prodita avita superstitione in suspicionem venerit. Quam ob causam censet Constantinum in custodia tentum Romae a Galerio loco obsidis, ut obtentu religionis arrepto impediret, ne optimae indolis juvenis patri succederet. Verum hac circuitione opus non erat ad explicandum hunc locum Epitomes, cujus simplex et aperta narratio est. Illud tantum voluit auctor, Constantinum obsidem apud Galerium fuisse religionis specie, id est, specie amoris praecipui et officii, tanquam si eum a patre petiisset erudiendum in re militari et in arte administrandae Reipublicae. Nam neque tum Helena christiana erat, nec Christianismum Constantino objecit Galerius, homo superstitiosus, cum Diocletianus [Col. 0339C] censeret filios Herculi et Constantii creandos esse Caesares. Aliis artibus juvenem a summo fastigio removere conatus est Galerius, insidiis nimirum, exponendo eum variis periculis.

Jamdudum frustra repetierat. Haec verba non habentur in veteri codice. Quoniam vero sensus erat mutilus, et constabat heic aliquid deesse, nos haec duo vocabula addidimus propter auctoritatem Fragmenti de Constantino Chloro, in quo ita legitur: Constantinus obses apud Diocletianum et Galerium sub iisdem fortiter in Asia militavit; quem post depositum imperium Diocletiani et Herculii Constantius a Galerio repetiit: sed hunc Galerius objecit ante pluribus periculis. Attamen, si quis hiatum illum his verbis non posse suppleri existimat, pro his substituere potest non viderat, aut aliquid simile.

Insidiis appetiverat. Idem Fragmentum: Sed hunc Galerius objecit ante pluribus periculis. Nam et in Sarmatas juvenis equestris militans ferocem barbarum capillis tentis raptum ante pedes supplicem Galerii imperatoris [Col. 0339D] adduxerat. Deinde Galerio mittente per paludem, equo ingressus suo viam caeteris fecit ad Sarmatas, ex quibus plurimis stratis Galerio victoriam reportavit. Tunc eum Galerius patri remisit. Vide etiam Eusebium, lib. I de Vita Constantini, cap. 20, et Annales Zonarae.

Feris objecerat. Praxagoras in libro de Gestis Constantini ait Galerium Maximianum insidias adolescenti tetendisse, et ad pugnam cum fero leone ineundam composuisse, illum vero feram superasse et occidisse. Eadem habet etiam Zonaras in imperio Diocletiani.

Sigillum. Id est, epistolam missoriam sigillo munitam. Vide Glossarium Dulresnii.

A Severo teneretur. Quippe e Nicomedia eunti in Galliam pergendum erat per Italiam, ubi Severus imperitabat. Fragmentum de Constantio Chloro, pag. 471: Qui ut Severum per Italiam transiens vitaret, summa festinatione, veredis post se truncatis, Alpes [Col. 0340A] transgressus, ad patrem Constantium venit apud Bononiam.

Sublatis equis publicis. Zozimus in libro secundo narrat Constantinum, veritum ne forte fugiens apprehenderetur, equos stabularios, quos respublica alebat, cum primum aliquod stabulum attigisset, mutilasse et inutiles reliquisse; cumque id de loco in locum pergens faceret, exclusisse ab ulteriore progressione persequentes. Eadem ferme leguntur in Epitome Victoris.

Cursus publicus. Vide Casaubonum in notis ad Spartianum, ubi multa docte et erudite disserit de cursu publico et fiscali.

Pervenit ad patrem. Duodecimo kalendas augusti, ut ego quidem arbitror. Nam in veteri calendario edito ab Herwarto haec ad eam diem scripta sunt: Adventus Divi, id est, Constantini, ut manifestum est. Quippe calendarium illud scriptum est eo imperante. Qui vero putant eum pervenisse ad patrem 8 kalendis augusti, hinc decepti sunt, quod Aurelius Victor [Col. 0340B] in libro de Caesaribus, et alii veteres scribunt illum in Britanniam ad patrem Constantium vitae ultima agentem pervenisse; quae verba sic interpretantur, quasi necesse sit illum qui in extremis erat mortuum fuisse statim post adventum Constantini. De ejus porro adventu ad Constantium patrem, et de his quae tum circa Constantinum gesta sunt, vide Eusebium in libro primo de Vita ejus, cap. 21, et Politiam sanctorum Metrophanis et Alexandri apud Photium. Pervenit autem ad patrem e Nicomedia, non vero e Roma, ut falso scripsit Camdenus in Britannia sua, pag. 52, deceptus ab auctore Epitomes Victoris.

Imp. per manus tradidit. Lactantius, lib. XI Institut., cap. 4: Vixit enim usque ad senectutem, regnumque per manus filio tradidit.

Imperium tradidit. Idem scribit Eusebius in libro primo de Vita Constantini, cap. 25. Quare frustra Josephus Scaliger in animadversionibus ad Chronicon Eusebii redarguit auctorem Politiae sanctorum Metrophanis [Col. 0340C] et Alexandri, quod scripserit Constantinum a Constantio moriente successorem in imperio designatum. Neque ille consensus militum, cui initia imperii Constantiniani assignat Scaliger, quicquam praejudicat adversus ea quae scribit auctor Politiae. Probat hoc Eumenius in panegyrico Constantini, ubi, cum dixisset Constantinum manifesta sententia patris electum fuisse imperatorem, mox subdit: Dii boni, quanta Constantium pium etiam in excessu suo felicitate donastis! imperator transitum facturus in coelum vidit quem relinquebat haeredem. Illico enim atque ille terris fuerat exemptus, universus in te consensit exercitus, te omnium mentes oculique signarunt. Item Julianus imperator in oratione prima ad Constantium: Igitur quemadmodum pater tuus post parentis sui obitum, non modo ipsius judicio, verum etiam exercituum omnium suffragio imperium sit adeptus, quid est quod diligentius prosequamur? Orosius, lib. VII, cap. 26: Constantius vero Augustus summae mansuetudinis et civilitatis in Britannia mortem obiit, qui Constantinum [Col. 0340D] filium ex concubina Helena creatum imperatorem Galliarum reliquit.

Requiem vitae accepit. Fasti Idatiani Constantio VI et Maximiano VI consulibus: His coss. diem functus Constantius, et postea levatus est Constantinus 8 kal. augusti. Chronicon Eusebii: Constantius sextodecimo imperii anno diem obiit in Britannia Eboraci; ibidemque sepultus est, si vera sunt quae de ejus tumulo narrantur a doctissimo viro Guillelmo Camdeno in pagina 572, Britanniae. Contigit istud anno Christi 306, ut recte adversus Petavium contendit Valesius in annotationibus ad Eusebium. Tum vero, ut Socrates ait, Constantinus creatus est imperator in locum patris sui Constantii, qui ante diem octavum kalendarum augusti excesserat e vivis. Hic est itaque primus annus imperii Constantini. Unde in vetustissimo calendario ita legitur apud Herwartum et Bucherium: 8 kal. augusti. nat. divi Constantini. Male ergo in libro [Col. 0341A] primo Historiae tripartitae, et in libro undecimo Historiae miscellaneae scriptum est, Constantinum factum esse imperatorem 6 kal. augusti. Eumenius in panegyrico supra laudato: O fortunata et nunc omnibus beatior terris Britannia, quae Constantinum Caesarem prima vidisti!

Christianos cultui reddere. Lactantius in praefatione libri primi divinarum Institutionum ad Constantinum: Nam cum ille dies felicissimus orbi terrarum illuxisset, quo te Deus summus ad beatum imperii culmen evexit, salutarem universis et optabilem principatum praeclaro initio auspicatus es, cum eversam sublatamque justitiam reducens, teterrimum aliorum facinus expiasti.

Restituta. Puto reponendum restitutio, ita ut legatur: Haec fuit prima ejus sanctio, sanctae religionis restitutio. Columbus reponit restitutae.

Imago ejus ablata. Eumenius in panegyrico Constantini: Et quanquam tu ad seniores principes de [Col. 0341B] summa republica quid fieri placeret retulisses, praevenerunt tamen studio, quod illi mox judicio probaverunt. Vir clarissimus Hadrianus Valesius, in libro primo rerum Francicarum, pag. 20, heic per seniores principes intelligit Diocletianum, Maximianum Herculium et Galerium Maximianum, quos ait comprobasse factum militum qui Constantino purpuram injecerant. Patietur vir doctissimus me ab ea sententia recedere, cum certum sit nullas tum Diocletiani et Herculii partes in republica fuisse, adeoque nullum operae pretium fuisse, ut ad eos Constantinus referret de imperio sibi delato. Seniores ergo principes interpretor Galerium Maximianum Augustum, Severum et Maximinum Caesares. Quanquam huc valde inclino, ut existimem relatum ad solum Galerium fuisse, qui tum solus erat rerum dominus: sed Eumenium pro more oratorum ex formula locutum esse, et ad cunctos principes retulisse, quae de uno tantum dici debuerant. Laureatam autem imaginem [Col. 0341C] dixit Lactantius, quoniam qui res laetas et bene gestas nuntiabant, laureatas tabellas afferebant, ut pluribus explicat Salmasius in notis ad Lampridium, pag. 235.

Purpuram misit. Insigne regiae dignitatis, ut ait Lactantius lib. IV Institut., cap. 7: Nunc Romanis indumentum purpurae insigne est regiae dignitatis assumptae. Non indigebat Constantinus purpura, quam ad eum Galerius mitteret, cum illam in initio imperii accepisset a militibus. Eumenius in loco paulo ante laudato: Purpuram statim tibi, cum primum tui fecit egressus, milites utilitati publicae magis, quam tuis affectibus servientes, injecere lacrymanti. Sic Probus accepit purpuram. Auctor Flavius Vopiscus in libro de Vita ejus: Ornatus etiam pallio purpureo, quod de statua templi oblatum est. Item idem in Saturnino: Ibi tamen cum cogitare coepisset tutum sibi non esse, si privatus viveret, deposita purpura ex simulacro Veneris, cyclade uxoria militibus circumstantibus amictus et adoratus est. Qua de re vide Casauboni notas in [Col. 0341D] Capitolinum. Verum id decentius fiebat, cum purpura tribuebatur a principe. Ita Severus accepit ab Herculio, Maximinus a Diocletiano, rursum Herculius a filio Maxentio Romae imperante. Nam hinc ostendebatur consensus in novum principem.

Extra numerum. Id est, praeter quatuor, ne mutaret dispositionem Diocletiani, quam ipse tantopere dixerat debere custodiri.

Severum Aug. nuncuparet. Certum est Severum hunc nuncupatum fuisse Augustum, cum id nummi doceant, qui apud Adolphum Occonem reperiuntur. De tempore quo titulum Augusti sumpsit, non adeo constat. Sunt qui scribant, inquit Panvinius in libro secundo Fastorum. eum, cum adversus Maxentium cum exercitu veniret, se ipsum Augustum appellasse. Quam sententiam amplectitur Tristanus Santamantius. Dubitari non potest quin id evenerit paulo antequam Romam proficisceretur adversus Maxentium. Verum [Col. 0342A] id factum non est occasione sumpti a Maxentio imperii, sed eo tempore quo Constantinus Caesar a Galerio renuntiatus est post mortem Constantii, id est, anno Christi 306 exeunte, ut arbitror. Qua de re postea. Porro hinc etiam colligi potest Severum dignitate Augusti ornatum fuisse, quod cum Galerius imperium Licinio dedit, id est, Augustum creavit, eum Lactantius, cap. 24, scribit substitutum fuisse in locum Severi. Quod plane verum non esset, si Severus non fuisset Augustus. Occo Caesarem et Augustum a Galerio dictum tradit: sed tempus non annotat.

Sed Caesarem. Jam antea ostendimus Constantinum non fuisse factum Caesarem cum Severo et Maximino. Quia tamen ex nummis constat eum fuisse Caesarem, et hactenus viri docti frustra quaesierunt tempus quo ad eam dignitatem evectus est, operae pretium videtur heic aliquantisper immorari, ut istius nuncupationis initia constituamus. Nam cum auctor panegyrici Maximiano et Constantino dicti post nuptias Faustae doceat Constantinum, cum ei pater [Col. 0342B] imperium reliquisset, Caesaris tamen appellatione contentum, expectare maluisse, ut idem illum declararet Augustum, qui patrem ejus Constantium eo titulo decoraverat, neque dicat quo tempore istud factum sit, res nobis integra est, tanquam si vetusti illius scriptoris auctoritate careremus. Itaque sic constituere debemus. Constantius obiit anno Christi 306, 8 kalendas augusti. Huic statim successit Constantinus; et cum laureata imago ejus ad Galerium delata esset, is Constantinum Caesarem nuncupavit, ut eum de secundo loco, quem obtinebat in locum patris suffectus, rejiceret in quartum, et sic postremum faceret. Constantinum porro tum Caesarem a Galerio nuncupatum fuisse, patet etiam ex capite sequenti; ubi scriptum est Galerium, cum ad eum nuntius perlatus esset de Maxentio Romae facto imperatore Severum arcessivisse, et quia tres Caesares facere non poterat, eum hortatum esse ad rejiciendum imperium. Ex quo certissima conjectura colligitur, [Col. 0342C] jam tum duos in imperio Caesares fuisse, nimirum Maximinum et Constantinum. Nam Severus nuncupatus erat Augustus post mortem Constantii, adeoque istic non computatur in numero Caesarum. Confirmant hanc interpretationem verba quae statim sequuntur: Satis visum est, inquit, semel fecisse quod noluit, id est, Constantinum nominasse Caesarem. Alioqui enim nihil usque ad hunc diem fecerat, quod noluisset, imo cuncta fecerat quae voluerat. Constantinum ergo puto declaratum a Galerio Caesarem fuisse anno eodem 306 exeunte. Nam in veteri calendario, quod eo imperante scriptum, ab Herwarto primum, dein ab aliis quoque editum est, haec leguntur: 8 kal. januarii. Natalis Invicti. Qui locus non videtur ad alium diem referri posse, quam ad eum quo Constantinus pronuntiatus est Caesar. Nam quod vir clarissimus Petrus Lambecius in libro quarto Commentariorum de bibliotheca Vindobonensi, pag. 298, hunc natalem refert ad Constantium auctoritate Fastorum Idatianorum, revincitur ex ipsismet [Col. 0342D] eorumdem Fastorum verbis, ubi Vetranio quidem depositus dicitur 8 kalendas januarii: sed Constantius levatus est Caesar tantum idibus martiis sequentibus, qui est dies natalis Constantii. Praeterea quoties in hoc calendario legitur simpliciter nomen Divi aut Invicti, absque alio nomine addito, certum est toties debere intelligi Constantinum Magnum. Caeterum nova prorsus est opinio viri clarissimi Petri Francisci Chiffletii, qui in notis ad Vigilium Tapsensem, pag. 134, opinatur Constantinum a Galerio Maximiano creatum Caesarem 8 kal. augusti anno Christi 305, cum in ejus aula tanquam a patre datus obses versaretur, et deinde rursus Caesarem declaratum Eboraci in Britannia anno sequenti secundum obitum Constantii patris. Sed haec opinio veritate non constat. Postea Constantinus nuncupatus est imperator a Maximiano Herculio bis Augusto anno 307, cum ducturus esset uxorem Faustam Herculii filiam. Ita nos [Col. 0343A] docet auctor panegyrici paulo ante laudati: Dixerint, inquit, licet plurimi, multique dicturi sint, ea quibus omnia facta vestra summarumque virtutum merita laudantur, sacratissimi principes Maximiane, velis, nolis, semper Auguste, et Constantine oriens imperator; mihi tamen certum est ea praecipue isto sermone complecti, quae sunt hujus propria laetitiae, qua tibi Caesari additum nomen imperii, et istarum coelestium nuptiarum festa celebrantur. Et paulo post: Quid enim aut tu carius dare, aut tu carius accipere potuisti, cum hac affinitate vestra et tibi, Maximiane, per generum juventa renovata sit, et tibi, Constantine, per socerum nomen imperatoris accreverit? Ista quidem certa et manifesta sunt. Caeterum Labbeus, in parte prima Chronologiae historicae, pag. 223, laudat ejusdem rei testes Eusebium atque Zozimum, apud quos ego nihil istius modi reperire potui. Quatuor ergo, ut notatur in veteri Calendario, fuere natales Constantini, 3 kalendas martii, 8 kalendas augusti, 8 kalendas januarii, et pridie kalendas aprilis. Primus, ut recte observavit [Col. 0343B] vir eruditissimus Carolus Dufresnius, pertinet ad genuinum Constantini natalem, quo nempe est in lucem editus; secundus ad eum diem, quo patri Constantio successit; tertius ad eum, quo Caesar nuncupatus est a Galerio; quartus denique ad eum, quo imperatoris et Augusti nuncupationem sortitus est. Quintum, quem in die 3 kalendas aprilis locat kalendarium Philocali, non puto diversum esse ab eo, quem aliae editiones ponunt 3 kalendas martias; et hinc arbitror emendandam esse Philocali editionem.

Maxentium f. Imp. Fragmentum de Constantio Chloro, pag. 472: Subito in urbe Roma praetoriani milites Maxentium filium Herculii imperatorem crearunt. Eutropius, lib. X: Romae interea praetoriani, excitato tumultu, Maxentium Herculii filium, qui haud procul ab urbe in villa publica morabatur, Augustum nuncupaverunt. Idem scribit Eusebius in Chronico. Fuit ille [Col. 0343C] filius Maximiani Herculii, gener vero Galerii Maximiani, ut heic et supra cap. 18 et paulo infra c. 17, docet Lactantius. Quod etiam in Epitome Victoris ita traditur: Is Maximianus (Leg. Maxentius) carus nulli unquam fuit, ne patri aut socero quidem Galerio. Et Fragmentum de Constantio Chloro, pag. 472: Gener apud socerum, id est, Maxentius apud Galerium. Quare miror doctissimum virum Josephum Scaligerum in Animadversionibus ad Chronicon Eusebii mirari, quod cum Maxentius fuerit Herculii Maximiani filius, in nummis tamen ejus ita legatur: IMP. MAXENTIUS DIVO MAXIMIANO PATRI SOCERO AETERNA MEMORIA. Nummus hic cusus non est in memoriam Maximiani patris, sed Galerii Maximiani soceri.

Castra praetoria sustulerat. Non omnino: sed diminuerat. Alioqui enim quomodo Praetoriani, si nulli fuissent, Maxentium imperatorem nuncupare potuissent? Recte Aurelius Victor in libro de Caesaribus: Hinc etiam quasi truncatae vires urbis, imminuto praetoriarum cohortium atque in armis vulgi numero. Ubi [Col. 0343D] forte legendum: atque inermis vulgi.

Occisis judicibus. Abellio prius interfecto, inquit Zozimus, quod is praefecti urbis locum obtinens, horum molitionibus adversari visus esset.

Turbatus est. Galerius Maximianus.

Tres Caesares f. n. poterat. Obstante dispositione Diocletiani, qui duos Augustos esse debere instituerat duos Caesares; eamque dispositionem servaverat Galerius, cum Augusti nuncupationem accepit. Postea tamen tres Caesares facti sunt a Constantino et Licinio anno Christi 317. Crispus nimirum, Constantius Constantini filius, et Licinianus filius Licinii. Deinde victo occisoque Licinio, extinctis quoque Crispo et Liciniano, Constantius et Constans minores filii Constantini facti sunt Caesares variis temporibus. Ad quae tempora referenda est illa Eutropii observatio ex libro decimo: Eo tempore res Romana sub uno Augusto et tribus Caesaribus (quod nunquam alias) fuit, [Col. 0344A] cum liberi Constantini Galliae, Orienti Italiaeque praeessent.

Maxentium. In veteri libro legitur Maximianum, sane mendose, sicut paulo ante vidimus eumdem errorem commissum fuisse in Epitome Victoris.

Paternos milites. Qui erant in exercitu Severi, ut dicitur paulo supra.

In Campania. Alii omnes Maximianum Herculium tunc temporis in Lucania, quo se contulerat post abdicationem, fuisse consentiunt, ut Eutropius, Zozimus, Suidas. Itaque sic constituenda res est, secessisse quidem Herculium in Lucaniam, cum deposuisset imperium: sed tum cum ista agebantur, in Campaniam venisse, ut inde, tanquam e propinquo, militum praetorianorum, qui Romae tendebant, animos tentare ac sollicitare posset, et, si daretur, aut imperium resumeret quod invitus deposuerat, aut Maxentio filio procuraret. Nam ista per longum temporis spatium tractata ab Herculio fuisse docet Aurelius Victor in libro de Caesaribus: Interim Romae vulgus turmaeque [Col. 0344B] praetoriae Maxentium, retractante diu patre Herculio, Imperatorem confirmant. Miror autem celeberrimum in rei nummariae cognitione virum Santamantium in contrarium omnino sensum traduxisse hunc locum, tamquam si Maxentius retractante, id est, repugnante patre, fuisset factus imperator; quod etiam placuisse video doctissimo viro Hadriano Valesio. Sed eos decepit haud dubie falsa Andreae Schotti admonitio, scribentis heic vocem retractante idem fignificare quod detrectante. Retractare idem significat ac tractare. Lactantius, lib. IV Institut., cap. 28: Qui autem omnia quae ad cultum deorum pertinent retractarent, et tanquam relegerent, ii dicti sunt religiosi. Et paulo post: Religiosos a relegendo appellatos, qui retractent ea diligenter, quae ad cultum deorum pertineant. Hinc libri Retractationum sancti Augustini. Sufficiunt enim haec exempla. Postquam ergo Maxentius factus est imperator, statim Maximianus ab eo evocatus Romam profectus, paulo post Severum morti tradidit; ac mox [Col. 0344C] in Galliam, illic filiae Faustae nuptias cum Constantino celebravit ea aestate, qua Galerius exercitum duxit in Italiam adversus Maxentium, ut visuri postea sumus. Quare mirum in modum deceptus est Petavius auctoritate anonymi Scriptoris, de Constantio Chloro res eo quo gestae sunt ordine non referentis. Scribit ergo Petavius in libro XIII de Doctrina temporum, pag. 713, Galerium Maximianum cum ingentibus copiis Romam advolasse anno Christi 307, et comtemptum, et a plerisque suorum destitutum abiisse in Illyricum, Licinium fecisse Caesarem, et Sardicam regressum esse: tum Maximianum Herculium ad spem erectum resumendi fastigii Romam advolasse e Lucania, Diocletianumque ut idem faceret adhortatum esse; postea Severum perjurio deceptum custodiae tradidisse ac jugulasse: deinde, cum insidias Maxentio strueret, pulsum Roma in Galliam ad Constantinum venisse, eique filiam Faustam collocasse, et eum Augusti appellatione donasse. Quae omnia, non sane contra fidem Historiae, sed perturbato prorsus temporum [Col. 0344D] ac rerum ordine scripta esse nullus est dubitandi locus. Foedius aberravit Sethus Calvisius, Maxentium tum demum imperium invasisse scribens, postquam Constantinus a Maximiano Herculio creatus fuisset Augustus, et Maximianum a Romanis persuasum anno sequenti resumpsisse imperium. At quomodo Constantinum declarare potuit Augustum is, qui neque Imperator esset, neque Augustus?

Rerum novar. cupidus. Eadem de Herculio tradit Julianus Imperator de Caesaribus.

Deposuerat invitus. Constans est omnium Scriptorum sententia, si incertum panegyristam excipias, qui Herculii Maximiani et Constantini laudes prosecutus est. In nuptiis Constantini et Faustae, omnium, inquam, scriptorum sententia est, hunc Maximianum invitum deposuisse imperium. Verum illi aliter hanc historiam narrant quam Lactantius. Hic enim, cap. 18, docet Herculium abdicare coactum a Galerio, ab eoque [Col. 0345A] territum injecto armorum civilium metu. Alii contra scribunt Diocletianum, cum, ingravescente aevo, parum se idoneum moderando imperio esse sentiret, auctorem Herculio fuisse, ut in privatam concederent, eique aegre collegam obtemperavisse, sed tamen obtemperavisse.

Libenter arripuit. Purpuram quam deposuerat. Incerti panegyricus paulo ante laudatus: Fecit enim Roma ipsa pro majestate nominis sui, ut ostenderet posse se etiam imperatoribus imperare. Abduxit exercitus suos, ac tibi reddidit; et cum ad sedandos animos auctoritatem privati principis attulisses, supplices tibi manus tendens, vel potius queribunda, clamavit: Quousque hoc, Maximiane, patiar, etc. Et paulo post: Imperasti pridem rogatus a fratre, rursus impera jussus a matre. Purpuram facile resumebat Herculius, quippe qui ter sumpsisse invenitur. Atque hoc pessimum exemplum causa fuit mortis Licinii; quem cum Constantinus vicisset, ac ei vitam concessisset, postea Herculii Maximiani soceri sui motus exemplo, ne iterum depositam [Col. 0345B] purpuram in perniciem Reipublicae sumeret, tumultu militari exigentibus in Thessalonica jussit occidi; ut legitur in Fragmento de Constantio Chloro, pag. 475, Bonifacius VIII timens ne, si Caelestinus V liberam vitam ageret, pontificatum, quo se abdicaverat, resumeret, eum in custodia detineri jussit. Cui praeiverat Callisti II exemplum erga Burdinum.

Ravennam confugit. Zozimus in libro secundo scribit Herculium circumvento sacramentis Severo persuasisse, ut Ravenna excedens, quo se contulerat, Romam veniret eoque pergentem, ubi quemdam ad locum venisset, quem Tres tabernas vocant, ab insidiis quas eo loco Maxentius collocaverat, apprehensum, inserta laqueo cervice necatum. Incerti panegyricus Constantino dictus post victoriam de Maxentio partam: Duxerat magnum Severus exercitum, et hostem suum per fidia desertus armaverat. Auctor Fragmenti de Constantio Chloro, pag. 472: Desertus Severus a suis fugit Ravennam. Per Maxentium filium (sic enim legendum) [Col. 0345C] evocatus illuc venit Herculius, qui per perjurium Severum deceptum custodiae tradidit, et captivi habitu in urbem perduxit, et in villa publica Applae viae tricesimo milliario custodiri fecit. Postea cum Galerius Italiam peteret, ille jugulatus est, et deinde relatus ad octavum milliarium, conditus in Galieni monumento. Ex quo loco collegit Henricus Valesius falli Eutropium et Aurelium Victorem, qui Severum Ravennae occisum esse scribunt. De loco igitur ubi Severus vitam finivit controvertitur inter eruditos. Nam Scaliger, in animadversionibus ad Eusebium, ait non dubitare se quin illae Tres tabernae in agro Ravennate fuerint, neque aliter colligi posse ex verbis Zozimi. Contra Valesius contendit Tres illas tabernas fuisse in via Appia prope Romam. Parum autem probabile est id quod Sigonius in libro secundo de Occidentali imperio collegit ex Zozimo, Severum Maximiani fidem secutum Ravenna excessisse, atque ad Tres tabernas sese contulisse, haud dubia spe ductum urbem se Maximiani opera recepturum. Quam Sigonii opinionem secutus [Col. 0345D] est Hieronymus Rubeus in libro secundo Histor. Ravennatum.

Venis incisis. Contra Zozimus lib II, et auctor Fragmenti de Constantio Chloro scribunt, ut paulo ante vidimus, Severum fractis laqueo cervicibus expirasse.

Adjuncto Maximino. Cognomento Daia vel Daza, qui Orientem administrabat.

Proficiscitur in Galliam. Huic narrationi fidem adstruit etiam Zozimus, tamen etsi in rerum erret ordine narrandarum, Herculium inquiens eo conatu frustratum, quo Diocletianum pertrahere nisus erat ad resumendum imperium, rursum versus Alpes contendisse, ut commorantem ibi Constantinum conveniret, et filiam ei Faustam promisisse, eoque promisso impleto, fallere conatum hominem. Errat, inquam, Zozimus. Nam ex capite 27 et 29 Lactantii [Col. 0346A] patet illum bis in Galliam profectum antequam Carnuntum peteret, et Diocletianum non vidisse, nisi post nuptias Constantini et Faustae. At enim quod Lactantius et Zozimus aiunt, Herculium Constantino filiam promisisse, aliter legitur in panegyrico incerti auctoris dicto in nuptiis Constantini et Faustae, ubi scriptum est Constantinum eam postulasse a Maximiano. Sed profecto sicut tuo, Constantine, socero ante est conciliata divinitas, quam ab eo pignus ipsi carissimum postulares, sic et nunc quoque in hac gratulatione prius illa dicenda sunt, quae in te considerans tantus iste, et paterni, et tui auctor imperii, laetatus est quod petisti. Ubi interim observandum est illud, quod ait Scriptor istius panegyrici, Herculium esse auctorem imperii Constantini. Qua de re vide quae supra dicta sunt ad caput 25.

Suae minoris filiae. Heic admoneri convenit, mendose in veteri codice scriptum esse, sic minoris familiae. Intelligit autem Faustam. Sed inquirendum est in tempus, quo nuptiae Constantini et Faustae celebratae [Col. 0346B] sunt. Certum est Severum Augustum extinctum fuisse anno Christi 307 ineunte, quanquam de mense non constat. Postea Maximianus Herculius Faustae pater in Galliam profectus est, ut Constantinum partibus suis conciliaret, promissis illi Faustae minoris filiae nuptiis; eoque promisso impleto, ut Zozimus ait, persuadere conabatur Constantino ut discedentem ex Italia Galerium Maximianum prosequeretur. Ex quibus verbis colligitur nuptias fuisse celebratas eo tempore, quo Galerius erat in Italia, vel certe cum in procinctu esset Italicae expeditionis. Cum autem ille in Illyricum ex Italia redux fuerit anno eodem 307 ante mensem septembrem, ut opinor, et ex capite 27 istius libri Lactantiani constet Herculium Romam iterum profectum post fugam Galerii, ac cum rursum eodem anno rediisset in Gallias, ibi aliquantulum moratum esse, et postea in Illyricum ad urbem Pannoniae Carnuntum venisse, ibique fuisse 3 idus novembris, quo die Licinius a Galerio [Col. 0346C] factus est imperator, manifestum Constantini et Faustae nuptias aliquanto tempore ante mensem septembrem anni 307 coiisse. Si certa essent quae de Constantini initiis dicuntur a R. P. Petro Fr. Chiffletio in notis ad Vigilium Tapsensem, non opus esset ea inquisitione in qua nos hactenus exercuimus. Is enim contendit nuptias Constantini cum Fausta, et initium augustae dignitatis in eum collatae a Maximiano socero, evenisse 8 kalend. augusti anni 307, eadem nimirum auctoritate qua Constantinum scribit primo Caesarem factum a Galerio anno 305, 8 kalend augusti, et rursum Caesarem declaratum 8 kalendas augusti anni 306, secundum obitum patris. Sed quia haec a viro clarissimo non probantur, necessaria fuit ea cura, quam nos adhibuimus in investigando tempore istarum nuptiarum.

Ille interea. Galerius Maximianus. Caeterum totum hunc apparatum Galerii sic paucis perstringit Zozimus: Cum autem Maximianus Galerius haud aequo tulisset animo quae in Severum Caesarem designata fuerant, [Col. 0346D] ab Oriente Romam eundum statuit, et admissorum nomine meritas Maxentio poenas irrogandas. Ut in Italiam appulerat, parum fidos erga se militum animos sentiens, ad Orientem nullo commisso praelio rediit.

Populum trucidaturus. Fragmentum de Constantio Chloro, pag. 472: Dehinc Galerius cum ingentibus copiis Romam venit, minatus civitatis interitum, et castra Interamnae ad Tiberim posuit. Tunc legatos ad urbem misit Licinium et Probum, per colloquium petens, ut gener apud socerum, id est, Maxentius apud Galerium precibus magis quam armis optata mercaretur. Qui contemptus agnovit promissis virorum Maxentii partes suas deseruisse. Quibus perturbatus retro versus est; et, ut militi suo praedam quamcumque conferret, flamminia jussit auferri. Quid sibi velit hoc loco vox flamminia, nescire se fatetur Henricus Valesius, et deesse heic nonnulla putat, quae ad Maximianum Herculium pertinebant. Ego potius existimaverim, [Col. 0347A] postrema haec verba pertinere ad ea cum quibus conjunguntur, ut sensus sit Galerium, ut militi suo praedam quamcumque conferret, id est, ut summam et nullis legibus coercitam praedandi licentiam daret, etiam ea flammis tradi jussisse, quae auferri non possent; ut si quis insequi voluisset, utensilia, id est, res ad victum necessarias, non haberet, ut mox dicet Lactantius. Itaque scribendum censeo flammis omnia, pro flamminia, ob vulgatum errorem librariorum qui frequenter primas vocabulorum syllabas omittunt. Et admissus fortassis error ab eo qui cum heic flammonia vel flammomnia vidisset scriptum, neque satis intelligeret quid hoc vocabuli esset, sciret porro veteres flamonium dixisse pro flaminio, emendandam putavit hanc vocem, reducendamque ad suam originem. Nam et veteres glossae Isidori et aliorum, tum etiam Sidonius, et duae veteres inscriptiones, quas ex Grutheri thesauro describit Jacobus Gothofredus ad l. 21 cod. Theod. de decurionibus, et harum unam Savaro, et Sirmundus ad Sidonium, [Col. 0347B] flamonium dicunt pro flaminio. Scio inelegantem prorsus locutionem esse, neque dici solere flammis rem quampiam auferri. Sed in auctore excerptorum non requirimus elegantiam sermonis. Sed hanc conjecturam meam non esse veram facile colligo ex ea, quam mecum pro amicitia nostra communicavit vir istarum aliarumque plurimarum litterarum peritissimus Carolus Dufresnius Cangius, qui hic, pro flamminia, legi debere putat flammula, id est, signa militaria; quibus erectis, necesse est milites stare in acie; cadentibus vero, facile dissipantur. Vide Glossarium latinum ejusdem Dufresnii.

Flexit animos quor. Ita olim monuimus esse emendandum, cum primo edidissemus felix animus quorum.

Fugam capessivit. Hadrianus Valesius, in libro primo rerum Francicarum, scribit Licinium creatum Caesarem a Galerio fuisse anno 308 eique tutela Illyrici delegata, Galerium cum maximis copiis ingressum Italiam, Maxentium generum suum Romae obsessisse, et arte Maximiani Herculii ab urbe repulsum [Col. 0347C] esse. Ostensuri postea sumus Licinium factum imperatorem post reditum Galerii ex Italia. Nunc vero id tantum observandum, parum probabile videri quod ait vir clarissimus, Galerium arte Maximiani Herculii ab urbe repulsum esse, cum ex capite 27 et 28 Lactantii certo constet illum in Gallia apud Constantinum fuisse per totum illud tempus, quo Galerius fuit in Italia: quod etiam colligi facile potest ex verbis Zozimi.

Opprimi potuit. Apud Zozimum Herculius dicitur persuadere voluisse Constantino, ut discedentem ex Italia Galerium prosequeretur. Sed cum ille natura inquietus et infidus esset, non mirum si Constantinus ejus consilia sprevit.

Vexasset. Puto legendum esse vastasset.

Titulum immutari. Haec alibi non leguntur. Et mirum est ab aliis historicis praetermissa fuisse.

Daciscum. Quod ipse natus esset ex Dacia.

[Col. 0347D] Maximianus alter. Cognomento Herculius, qui resumpserat imperium, illudque habebat commune cum filio Maxentio.

Prior filii potestas. Ratione nimirum habita novi imperii. Nam pater deposuerat antea imperium, et in privatam vitam concesserat. Postea in consortium imperii adscitus fuerat a Maxentio, qui ad eum purpuram misit, et bis Augustum nominavit.

Milites e. q. Sever. reliq. Id est, milites ex veteri Maximiani Herculii exercitu, a Galerio missi cum Severo ad expugnandum Maxentium, qui translatis signis, Severum deserentes, se Maximiano tradiderant. Hos, quia sui olim fuerant, existimabat Maximianus sibi adhaesuros.

Diripuit purpuram. Eutropius lib. X: Herculius tamen Maximianus post haec in concione exercitus filium Maxentium denudare conatus, seditionem et convicia militum tulit. Incerti panegyricus Constantino dictus [Col. 0348A] post devictum Maxentium: Ipse denique, qui pater illius credebatur, discissam ab humeris purpuram detrahere conatus, etc. Apud Socratem, lib. I, cap. 2, legitur Herculium recuperandi imperii cupiditate raptum conatum esse interficere, sive de medio tollere filium suum Maxentium. Ita quidem versiones Christophorsoni et Valesii, propter vocem ἀπολέσαι, quae varias significationes habet. Melius, ut arbitror. Epiphanius scholasticus: Hinc ejus pater imperandi cupidine voluit filium regno privare. Nam ista interpretatio melius congruit cum narratione Lactantii et aliorum.

Superbus alter. Id est, Tarquinius superbus, rex Romanorum ultimus, Lactantius, lib. IV Institut., cap. 14: Tarquinius superbus exactus est.

Maximianum. Galerium.

Aderat ibi Diocles. Aurelius Victor loquens de fuga et exitu Severi: Hoc acrior Galerius, adscito in consilium [Col. 0348B] Jovio, Licinium vetere cognitum amicitia Caesarem creat Augustum; eoque ad munimentum Illyrici ac Thraciae relicto, Romam contendit. Sed in hoc errasse convincitur Victor, quod ait Licinium creatum esse Augustum post mortem Severi, et antequam Galerius exercitum in Italiam duceret adversus Maxentium: cum e contra testimonio Lactantii et aliorum certum sit Licinium factum esse imperatorem in locum Severi post reditum Galerii ex Italia, et eam tum Galerio mentem fuisse, cum imperium Licinio tribueret, ut eo uteretur in bello quod susceperat adversus Maxentium. Zozimus: Maximianus Galerius ex societate superiorum temporum familiarem sibi Licinium imperatorem creat, quod ejus opera bello Maxentium persequi cogitaret. Auctor Fragmenti de Constantio Chloro, pag. 473: Licinius itaque ex nova Dacia vilioris originis a Galerio factus imperator, velut adversum Maxentium pugnaturus. Et tamen Victor eum ait in Illyrico relictum eo tempore, quo Galerius maxime cogitabat de bello Italico. Sed id quoque falsum esse necesse [Col. 0348C] est, cum auctor ejusdem Fragmenti, pag. 472, scribat Licinium fuisse in exercitu Galerii Romam obsidentis, et ab eo missum in urbem cum Probo, ut viam aliquam invenirent concordiae inter socerum et generum. Quae etiam evincunt privatum adhuc fuisse, adeoque nondum imperatorem. Ut mirum valde sit virum doctissimum Hadrianum Valesium secutum in hac historia scribenda fuisse Victorem potius quam caeteros auctori istius fragmenti consentaneos.

Quod ante non fecerat. Nimirum ut Licinium faceret imperatorem. Quod facere jam tum poterat, cum Severum et Maximianum fecit Caesares: sed noluerat, propter rationes supra allatas in capite vigesimo.

Imperium Licinio daret. Digladiantur inter se viri docti in constituendo anno quo Licinius factus est imperator, quibusdam id evenisse censentibus anno Christi 307, aliis sequenti. Ego utrorumque rationes afferam. Qui priorem sententiam tuentur, his argumentis aut utuntur, aut uti possunt. Anno Christi 307 mota sunt arma adversus Maxentium, qui fine [Col. 0348D] anni superioris imperium invaserat; et Severus Caesar Augustus, qui ad expugnandum eum Romam accesserat missus a Galerio Maximiano, repulsus, ac postremo miserabili mortis genere extinctus est anno secundo imperii sui, ut legitur in Chronico Eusebii, id est anno Christi 307, ante kalendas maias, quibus biennio antea factus fuerat Caesar ab Herculio Maximiano. Ita Onuphrius Panvinius in commentario ad librum secundum Fastorum, ad annum U. C. 1059, qui congruit cum anno Christi 308. Hoc anno circa kal. maii Severus, qui a Galerio Caesar per Italiam et Africam creatus fuerat, cum adversum motum praetorianorum atque Maxentii Romam cum exercitu venisset, militum suorum scelere desertus, ipseque fugiens, altero imperii anno Ravennae interfectus est. Accensus ea ignominia Galerius, in quem hoc dedecus recidebat ut in auctorem belli, incredibili celeritate ex Illyrico Romam cum immenso exercitu advolat, et ex [Col. 0349A] Italia in Illyricum revolat inglorius, totum illud terrarum spatium bis emensus intra quinque aut sex ut plurimum menses, de castigando pellendoque Maxentio eo acrius cogitans, quod vincere suetus, nunc cum ingenti dedecore coactus erat terga vertere. Ea de causa Licinium post reditum ex Italia creat Imperatorem, destinans eum Italiae adversus Maxentium. Acta haec 3 idus novembris, ut legitur in Fastis idatianis et in Chronico Alexandrino. Sed quamvis hi duo libri consentiant de die, de anno tamen non conveniunt. Nam Chronicon Alexandrinum initia imperii Liciniani refert ad annum, quo Fl. Constantinus Augustus solus consul fuit; Fasti ad annum sequentem, qui sic notatur: Item decies et Maximiano VII. Quo etiam modo, ut hoc obiter moneam, Graeca illa, παλινδεκατου, quae leguntur in Chronico Alexandrino, vertenda sunt pro eo quod Raderus vertit Palindecato, coactus admonere in margine haec intelligenda esse de decimo Diocletiani consulatu. In quo sane lapsus est vir eruditissimus. Nam si Diocletianus decies consul [Col. 0349B] fuit, decimus ejus consulatus incidit in annum Christi 305, ut supra vidimus. Itaque hic locus intelligendus est de decimo Maximiani Herculii consulatu, qui tum imperium resumpserat. Sed his omissis, ad quae per transennam tantum, et quasi aliud agendo animum advertimus, persequamur argumenta quibus probari potest Licinium factum esse imperatorem anno Christi trecentesimo septimo. Certum est Constantinum fuisse factum imperatorem post mortem patris anno Christi 306, mense julio exeunte. Itaque primus imperii ejus annus finitus est eodem mense julio anni sequentis. Cum autem Eusebius in Chronico imperatoriam Licinii dignitatem ponat in anno secundo imperii Constantini, dubium non est quin secundum Eusebii testimonium ejus initia referenda sint ad annum 307 exeuntem. Denique si tribunitia potestas imperatorum illius aevi numerabatur a die quo imperium adepti erant, ut placet viris eruditissimis, hinc etiam confirmatur Licinium factum esse [Col. 0349C] imperatorem anno Christi 307, cum in edicto quod Galerius moriturus edidit anno 311 in gratiam Christianorum, quod vero Nicomediae propositum est pridie kalendas maias, adnotatus sit annus quartus tribunitiae potestatis Licinii apud Eusebium in editione Valesii, et apud Nicephorum. Atqui, si annos Licinii colligas, et illos a mense novembri anni 307 incipias, nullo negotio reperies annum 311 fuisse quartum tribunitiae ejus potestatis adeoque etiam imperii. Et haec sunt quae dici possunt pro confirmanda eorum opinione, qui arbitrantur Licinium anno 307 evectum ad dignitatem imperatoriam. Sed adversus haec reponi potest magnam esse auctoritatem Fastorum idatianorum, in quibus historia illa refertur ad annum sequentem, et merito. Primum enim non potuisse Galerium Maximianum sic raptim et praecipitanter proficisci in Italiam cum ingentibus copiis, Romam obsidere ac reducere exercitum in Illyricum, ut omnia facta dici possint intra quinque aut sex mensium spatium; adeoque probabilius videri excessum Galerii [Col. 0349D] ex Italia contigisse anno trecentesimo octavo. Praeterea credibile non esse Maximianum Herculium, hominem senem, qui apud Carnuntum cum Diocletiano erat eo tempore quo Licinius factus est imperator, intra sex mensium spatium Italiam Galliasque emensum esse, nuptias Constantini et Faustae celebravisse, rursum in Italiam rediisse post fugam Galerii, tum etiam iterum in Galliam, et hinc in Pannoniam profectum ad Diocletianum. Denique in Epitome Victoris legi Maximinum Dazam Caesarem quadriennio fuisse, Augustum triennio. Cum autem ille factus fuerit Caesar anno 305 kalendis maiis, consequens esse ut Caesaris nomine contentus fuerit usque ed annum 308 exeuntem. Alioqui quadriennio Caesar non fuisset, sed triennio, si Licinius factus fuisset imperator anno superiore. Ista quidem magnum momentum habere statim videntur. Sed profecto, si consideremus statum reipublicae illius temporis, ingenium Galerii ferox, [Col. 0350A] iracundum, praeceps et superbum, instabilitatem et perfidiam ac mobilitatem Herculii, quae sane vitia semper eos praecipitant, quibus inhaerent, quia in animis hominum potentiora virtutibus sunt, ut ait Lactantius in libro primo divinarum Institutionum, facile intelligemus ea quae primo intuitu fere impossibilia videntur, fieri tamen potuisse ab hominibus inquietis et summum imperium retinere cupientibus. Nam, exempli gratia, Illyricum, ubi Galerius habitabat, Italiae adjacet: adeoque facile illi fuit in Italiam venire, et dein recedere, etiam cum exercitu, intra illud sex mensium spatium quod diximus: praesertim cum ex Zozimo et auctore Fragmenti de Constantio Chloro intelligamus illum ex Italia discessisse nullo commisso praelio, hoc est, parvam ejus in Italia moram fuisse. Herculium vero, cupidum imperii, quod invitus deposuerat, quis miretur tanta celeritate tot itinera fecisse, quem dubium non est illa fecisse abjecta omni cunctatione et tarditate? Solvebat a Roma, et mare trajiciens, cum Massiliam pervenisset, cito ad Augustam Trevirorum, [Col. 0350B] ubi sedes erat Constantini. Quae omnia itinera confici profecto possunt intra mensem ab homine diligenti. Postea aliquanto tempore apud Constantinum fuit occasione nuptiarum. Mense dein altero ei opus fuit ad redeundum in Italiam, unde brevi pulsus est. Adde alium mensem pro secunda profectione in Gallias, ubi non multum moratus est, et mensem pro itinere ab Augusta Trevirorum usque ad Carnuntum in Pannonia. Patet jam totum hunc numerum mensium satis congruere spatio temporis, quod fluxit a morte Severi (nam tum primo Herculius in Galliam profectus est) usque ad diem tertium idus novembris, quo die Licinius factus est imperator. Imo suspicor Severum diu ante kalendas maias occisum esse, nimirum mense februario. Nam in veteri kalendario quod Herwartus edidit, natalis Constantini notatur pridie kalendas apriles. Quod cum de die quo factus est Caesar interpretari debere putaverit vir eruditissimus, ego crediderim intelligendum esse de eo die quo [Col. 0350C] Maximianus Herculius eum nuncupavit Augustum; quod quidem evenisse anno 307, nullus, ut opinor, dubitandi locus esse potest. Itaque si Maximianus exeunte Martio Constantinum dixit Augustum, jam pro sex mensibus, quos ab exitu Severi usque ad imperium Licinii numerabamus, habemus fere novem, intra quos utrique Maximiano facile fuit hos cursus et has peregrinationes conficere, de quibus antea diximus. Porro natalem Constantini pridie kalendas apriles non posse referri ad diem quo factus fuit Caesar, hinc puto colligi, quod aut factus est Caesar cum Severo et Maximino, aut cum pervenisset ad patrem, aut certe cum Caesar nuncupatus est a Galerio. Atqui jam ostendimus factum non fuisse Caesarem cum Severo et Maximino. Quod tamen etsi factum fuisset, tamen natalis ille non posset congruere, cum constet Severum et Maximinum fuisse factos Caesares, non pridie kalendas apriles, sed kalendis maiis. Non potest etiam congruere tempori quo patri successit, cum id evenerit exeunte mense julio. Congrueret [Col. 0350D] ergo tantum huic tempori quo Constantinus a Galerio factus est Caesar. Verum ne illud quoque incidet in pridie kalendas apriles. Quippe ambigi non potest quin laureata Constantini imago ad Maximianum perlata sit statim atque ille in locum Constantii patris successit, id est, exeunte julio, non secus ac ejus imago Romam statim allata est; quod quidem occasio fuit Maxentio invadendi imperii, ut Zozimus docet in libro secundo. At si exeunte julio nuntius accepti a Constantino imperii perlatus est ad Galerium, cum Lactantius non doceat moram fuisse in mittenda purpura ad Constantinum, par est credere, et Caesarem factum, et purpuram missam intra eumdem annum quo imago allata est, atque adeo diu ante mensem martium. Et certe rationi consentaneum est, ut dies accepti summi fastigii annotatus sit in calendario: quem si non referas ad pridie kalendas apriles, nullibi notatus reperietur dies, quo [Col. 0351A] Constantinus imperator et Augustus dictus est. Quod attinet ad auctoritatem ex epitome Victoris allatam, ea non officit his quae hactenus dicta sunt. Nam multa sunt in hac epitome quae non cohaerent, nominatim vero in hoc loco, ubi septem tantum imperii annos tribuit Maximino, quem certum est imperasse per annos octo integros et aliquot menses. Postremo redeundum nobis ad tribunitiam potestatem, quae magnum momentum habet in hoc negotio. Quod cum intelligeret vir clarissimus Henricus Valesius, qui contendit Licinium anno tantum 308 factum esse imperatorem, huc descendit in annotationibus ad Eusebium pag. 171, ut fateatur observationem de tribunitia potestate incommodare sententiae suae de initiis Licinii, coactus etiam edictum illud, in quo quartus annus tribunitiae potestatis Licinii annotatus est, rejicere ad exitum anni 311, ut sic inveniret annum illum quartum tribunitiae potestatis Licinii. Sed ruit conjectura illa, cum ex Lactantio constet edictum illud propositum fuisse Nicomediae pridie kalendas [Col. 0351B] maias, et Galerium obiisse paulo post. Itaque etiam ex illa eruditissimi viri observatione colligimus verissimam esse illorum sententiam, qui Licinium anno Christi 307 putant creatum fuisse imperatorem. Hinc etiam puto confirmari posse Licinium fuisse factum imperatorem anno 307, quod Maximianus Herculius et Galerius Maximianus consulatum simul gessisse reperiuntur anno sequenti, et quod deinceps bellatum non fuit adversus Maxentium Herculii filium. Concordiam enim, quae postea inter eos fuit, illo tempore constitutam fuisse oportet, quo Herculius et Galerius simul fuerunt apud Carnuntum, cum videamus Galerium tum maxime de bello adversus Maxentium gerendo consilia agitasse, cum Licinium provehere destinabat ad principale fastigium, et hunc ardorem statim deferbuisse post promotionem ejus. Quod si consulatus ab Herculio et Galerio, quod negari non potest, communi consensu susceptus est post amicitiam inter eos conglutinatam apud Carnuntum, cum [Col. 0351C] is in annum Christi 308 inciderit, manifestum est Licinium exeunte anno 307 factum fuisse imperatorem. His ita constitutis, reliquum est ut de alia difficultate quae heic occurrit, an nimirum Licinius primum factus fuerit Caesar, ac postmodum Augustus, ut placuit quibusdam, an vero uno eodemque tempore Caesar et Augustus, ut alii volunt, nonnulla dicamus. Res est, quae facile decidi potest vel unico Lactantii testimonio, qui imperium Licinio ac primum locum post Galerium datum fuisse scribit, etiam supra Maximinum, quod etiam confirmatur auctoritate Eusebii, ut ostendemus paulo post. Itaque difficultas illa non indiget ampliori examine. Orta autem est ex male intellecto Aurelii Victoris loco, ubi agit de Licinio facto Caesare et Augusto. Vide Scaligerum in animadversionibus ad Chronicon Eusebii.

Utroque praesente. Nimirum Diocletiano et Maximiano Herculio, ut mox dicemus. Venerat Herculius ad Diocletianum, ut Zozimus ait, id temporis Carnunti degentem, ut eum impelleret ad resumendum [Col. 0351D] imperium: sed venerat e Gallia, ut docet Lactantius, non vero ex Italia, ut putavit Cluverius, qui in libro de Vindelicia et Norico cap. 5 scribit, auctore, ut ipse ait, Zozimo, Herculium e Lucania Italiae regione Carnuntum ad Diocletianum profectum fuisse, ac per Ravennam transiisse in eundo et redeundo. Quod utrumque procul dubio falsum est. Nam, ut dixi, Herculius e Gallia profectus est Carnuntum, ubi reperit Diocletianum; et ab eo discedens in Galliam reversus est, ut etiam colligi potest ex panegyrico quem Eumenius Constantino dixit, ubi varios Herculii errores recto ordine recenset hoc modo: Fati necessitas tulit ut ille pietati tuae hanc referret vicem, quem tu ab urbe pulsum, ab Italia fugatum, ab Illyrico repudiatum, tuis provinciis, tuis copiis, tuo palatio recepisti. Recte, inquam. Nam cum filium Maxentium denudare ac regno privare vellet, exactus ab urbe, pulsus Italia, ad Constantinum confugit. Dein [Col. 0352A] in Pannoniam Illyrici provinciam profectus est, ut Galerio strueret insidias; ibique Diocletianum, quem antea per litteras frustra tentasse colligi potest ex Eutropio, hortatus ad resumendum imperium, cum nihil suis suasionibus effecisset, impeditis consiliis, ut Lactantius ait, tertiam fugam molitus, rediit in Galliam. Quae ita, ut in panegyrico leguntur, gesta esse probat Lactantius. Memorabilis autem in primis est vox Diocletiani imperium respuentis, cum ad illud resumendum eum hortarentur Herculius et Galerius. Epitome Victoris: Dum ab Herculio atque Galerio ad recipiendum imperium rogaretur, tanquam pestem aliquam detestans, in hunc modum respondit: Utinam Salonae possetis visere olera nostris manibus instituta. Profecto nunquam istud tentandum judicaretis. Itaque ex hoc Lactantii loco habemus, quem antea nesciebamus, annum quo Herculius ad Diocletianum profectus est, eum nempe quo Licinius factus est imperator. Caeterum heic observandum est errasse Arnaldum Pontacum Episcopum Vasatensem in notis [Col. 0352B] ad Chronicon Eusebii, pag. 678, et Josephum Scaligerum in libro quinto de Emendatione temporum, pag. 497, postremae editionis, ubi redarguentes Zozimum, qui dixerat Diocletianum conventum ab Herculio fuisse Carnunti Celtarum oppido, aiunt id falsum esse, cum Diocletianus post abdicatum imperium nunquam pedem posuerit in Gallia, imo non extulerit Salonis Dalmatiae. Prima pars observationis vera est, nempe Diocletianum nunquam pedem posuisse in Gallia post abdicatum imperium. Sed tamen fuit Carnunti in Pannonia, ubi eum Herculius convenit. Et pedem eum extulisse Salonis patet ex responso ejus, quod paulo ante retulimus: Utinam Salonae possetis visere olera. Nam si tum cum haec dicebat fuisset Salonae, locus non erat huic exclamationi. Itaque longe aberat a Salonis. Gravius etiam errat vir doctissimus Joannes Morinus in parte secunda libri de Ecclesia per Constantinum liberata, cap. 1, pag. 126, 129; et cap. 3, pag. 153, ubi scribit Maximianum [Col. 0352C] Herculium ea scripsisse ad Diocletianum, quae dicta, non scripta, esse jam vidimus, et longam confingit epistolam ad eum scriptam, cujus nullum vestigium extat apud veteres, et Diocletianum, post acceptam epistolam illam brevi eam responso dignatum esse, quod nos retulimus ex epitome Victoris. His ita constitutis, videndum est an vera esse possint quae a viro clarissimo Hadriano Valesio in libro primo rerum Francicarum, pag. 22, dicta sunt de profectione Maximiani Herculii in Illyricum, et de discessu ejus. Ait ergo Herculium, cum videret omnes Romani imperii provincias teneri a Galerio, Maximino, Maxentio et Constantino, adeoque nusquam sibi locum consistendi esse, nec se sine provinciis et sine exercitu imperatoriam dignitatem tueri diutius posse, iterum cessisse imperio, postquam annos circiter duos insignia principatus retinuerat, cumque se odio esse Maxentio et ejus militibus sciret, a Galerio petiisse sibi ut per filium ex Urbe et Italia expulso in Illyrico reliquum vitae agere privato liceret, repudiatumque [Col. 0352D] ab Galerio, anno secundo post consulatum suum decimum et Galerii septimum, sub specie officii, velut visendi Constantini generi sui gratia, in Galliam profectum, a Maxentio se pulsum simulantem. Haec sunt enim omnino verba viri clarissimi. Primum illud stare non potest quod ait, Herculium cessisse imperio antequam proficisceretur in Illyricum, quandoquidem Lactantius docet id ab illo factum esse, postquam ex Illyrico rediisset ad Constantinum. Deinde certum est eum ad Galerium profectum intra primum annum resumpti imperii, non vero postquam annos circiter duos insignia principatus retinuerat. Nam purpuram resumpsit anno Christi 306 exeunte, et sequenti profectus est in Illyricum mense, ut tardius, octobri. Quod autem ait eum petiisse a Galerio, ut sibi in Illyrico reliquum vitae agere privato liceret, cum id apud neminem alium reperiam, puto Valesium paraphrastice traxisse ex illis Eumenii verbis, [Col. 0353A] ubi legitur Herculium ab Illyrico repudiatum, tanquam si aliter repudiari non potuisset, quam negata ei habitatione Illyrici. Verus autem verborum Eumenii, ut ego quidem arbitror, sensus hic esse debet, ut ab Illyrico repudiatus dicatur, quia illic, ut diximus, suasionibus suis efficere non potuit ut Diocletianus resumeret imperium. Neque vero repudium illud contigit anno secundo post consulatum decimum Herculii, id est, anno Christi 310, ut putat Valesius, sed statim post collatam in Licinium dignitatem imperatoriam. Siquidem Lactantius de discessu ejus ab Illyrico sic scribit, tanquam de fuga desperata, adeoque de discessu subito et praecipiti profectione. Denique reditum Herculii ad Constantinum sic narrat Valesius, tanquam si nondum ille Constantinum vidisset post exactionem suam ab urbe Roma, adeoque apud eum conquestus non fuisset de filii sui crudelitate adversum se; cum tamen certo sciamus ex Lactantio Herculium Roma profugum venisse primo in Galliam ad Constantinum, et hinc in Illyricum ad [Col. 0353B] Galerium et Diocletianum, et ab isto repudiatum rediisse in Galliam ad Constantinum.

Utroque praesente. Diocletiano nimirum et Maximiano Herculio. Unum heic occurrit examinandum, an istorum praesentia trahenda sit ad consensum, praesertim cum ista agerentur a Galerio, homine admodum pervicaci ac superbo, et qui stricto velut ense supplicare suetus erat, et an consensus ille trahendus rursum sit ad caeteros, penes quos reipublicae potestas erat. Nam id dicere videtur Eusebius lib. VIII, cap. 13: Λικίνιος δὲ ἐπὶ τούτοις ὑπὸ κοινῆς ψήφου τῶν κρατούντων αὐτοκράτωρ καὶ σεβαστὸς ἀναπέφηνε. Hunc locum interpretes in varios sensus traduxerunt. Et Ruffinus quidem ita vertit: Sed et Licinius communi omnium sententia adscitus in imperium, Augustus pronuntiatur. Musculus: Licinius vero communi sententia potentatuum et ipse imperator et Augustus creatur. Christophorsonus: Licinius deinceps communi eorum suffragio et consensu penes quos summa potestas erat, [Col. 0353C] imperator et Augustus declaratur. Denique Valesius: Licinius communi imperatorum suffragio imperator et Augustus declaratus est. Ruffinus igitur in ambiguo relinquit quos intelligi velit. Neque clarius se Musculus explicat, quid potentatuum vocabulo significare velit, incertum relinquens. At Christophorsonus et Valesius aperte pronuntiant id factum esse communi imperatorum, sive eorum penes quos summa potestas erat, suffragio. Verum ista interpretatio plurimum habet difficultatis. Nam cum istud concilium praecipitanter, ut palam est, captum a Galerio sit, temporis angustiae non permiserunt ut Caesarum, qui in provinciis erant, consensus expeteretur; et non erat hic mos Galerii. Praeterea certo colligi potest ex Eusebio et Lactantio, uti postea dicemus, neque Maximinum, neque Constantinum interrogatos fuisse. Neque probabile item est Maxentii consensum fuisse requisitum, adversus quem bellum parabatur. Reliquum igitur est ut hic Eusebii locus intelligatur de Imperatoribus, nimirum de Diocletiano [Col. 0353D] veterano Rege, de Maximiano Herculio, qui tum imperium resumpserat, et de Galerio Maximiano. Nam hi tres tum erant Carnunti, cum Licinius factus est Augustus. Itaque verum non est omni ex parte quod heic ait Eusebius, Licinium factum esse imperatorem et Augustum communi eorum consensu, qui tum rempublicam possidebant.

Sex fuerunt. Nimirum Maximianus Herculius, Galerius Maximianus, Maximinus cognomento Daia vel Daza, Constantinus, Maxentius et Licinius.

Generum suum. Constantinum, qui Faustam, senioris Maximiani minorem filiam, paulo ante duxerat, eodem anno nimirum, quo et Severus occisus, et Licinius factus est imperator. Incerti panegyricus Maximiano et Constantino dictus in nuptiis Faustae: O divinum tuum, Maximiane, judicium, qui hunc tibi jure adoptionis nepotem, majestatis ordine filium, etiam generum esse voluisti!

[Col. 0354A] Generi filium. Nam Constantius Constantini pater, repudiata, ut jussus erat, Helena, Theodoram duxit, quam nonnulli tradunt Herculii filiam fuisse, alii privignam.

Deponit regiam vestem. Id est, purpuram; et sic iterum ad vitam privatam rediit. Factum istud ab Herculio scribit Hadrianus Valesius in libro primo rerum Francicarum, p. 21, antequam proficisceretur in Illyrycum, id est, anno 307 exeunte. Verum repugnat Lactantius huic sententiae, qui secundam Herculii abdicationem diserte revocat ad posteriora tempora: sed annum non indicat. Probabile tamen est id factum non ita multo postquam ad Constantinum rediisset ex Illyrico, id est, anno 308 ineunte, ipso decies et Maximiano septies consulibus. Nam nulla deinceps facinorum ejus mentio habetur usque ad annum 310 quo interiit; et vir cupidissimus signando annos per consulatus suos, consul deinceps non reperitur fuisse.

Relicta militum parte. In potestate soceri sui Maximiani. Sed homo perfidus eos sollicitavit ad defectionem. [Col. 0354B] Testis, praeter Lactantium, Eumenius in panegyrico quem postea dixit Constantino, ubi cum dixisset Maximianum genero suo pejerasse, statim addit: Haec est fides, haec religio palatini sacrarii devota penetralibus, ut lente et cunctanter, jam scilicet cum illis belli consiliis, itinere confecto, consumptis copiis mansionum, ne quis consequi posset exercitus, repente intra parietes consideret purpuratus, et bis depositum tertio usurparet imperium, litteras ad sollicitandos exercitus mitteret, fidem militum praemiorum ostentatione turbare tentaret, secure scilicet usurus exercitu, quem venales manus habere docuisset. Istius loci sensum Livineius ait hunc esse, ut Maximianus Herculius intelligatur resumpsisse purpuram Arelati, cum urbe pulsus, Italia fugatus, ac Illyrico repudiatus, a Constantino est exceptus. Recte sane, quantum ad Historiam. Sed nescio ubi invenerit acta haec esse apud Arelatem. Neque enim id dicit Eumenius, sed tantum se conclusisse in civitate Arelatensi, quo eum persecutus [Col. 0354C] est exercitus Constantini, et inde Massiliam postea fugisse. Mihi certum videtur Herculium purpuram, quam bis deposuerat, resumpsisse in ipsa civitate Trevirorum, aut non multo procul. Id mihi colligere videor ex his verbis Lactantii, ubi ait eum paucis post diebus, quam Constantinus profectus erat adversum Francos, cum thesauros publicos invasisset, purpuram repente sumpsisse, cum aestimaret Constantinum intrasse fines barbarorum. Nam Francorum limes erat circa Danubium. Et thesauri publici, quos tum invasit Herculius, non alibi potuerunt esse quam in palatio Imperatoris, id est, in civitate Treverensi. Itaque Herculius non potuit intra paucos dies purpuram resumere Arelati, quae longo intervallo distat a Treveris.

Quod ipsum non deceret. Eumenius in panegyrico Constantini: Talibus te pro utilitate ac dignitate publica rebus intentum averterunt in se novi motus ejus hominis, quem successibus tuis maxime favere decuisset.

Refert ad maritum. Eutropius lib. X: Detectis igitur insidiis per Faustam filiam, quae dolum viro enuntiaverat, profugit Herculius Massiliam; ibique oppressus, poenas dedit justissimo exitu. Fallitur Eutropius. Nam Herculius ante Massiliam profugerat, quam hunc dolum componeret, ut patet ex Lactantio. Gravius etiam erravit Zozimus, aiens Herculium, quod Fausta conatum illius antevertisset, ac rem totam Constantino indicasset, in desperationem rerum omnium adductum, apud Tarsum morbo extinctum esse. Confudit heic videlicet Maximianum cum Maximino, qui Orientem tenebat, et qui pulsus a Licinio, apud Tarsum postremo in Cilicia obiit, ut annotabitur infra. Sed neuter dolum explicavit, quem retulisse videntur ad invasionem imperii. Unus Eucherius, episcopus Lugdunensis, in historia Martyrum Agaunensium annotavit Maximianum Herculium struxisse insidias Constantino, [Col. 0355A] ut ei vitam auferret. Cum dispositis insidiis, inquit, genero suo Constantino tunc regnum tenenti mortem moliretur, deprehenso dolo ejus, apud Massiliam captus, nec multo post strangulatus, teterrimoque hoc supplicio affectus, impiam vitam digna morte finivit. Recte sane et consentanee Lactantio. Meminit autem hujus Herculii perfidiae, ac dein mortis Eusebius, in libro primo de vita Constantini, cap. 47, scribens, alterum eorum qui se imperio abdicaverant, cum insidias in necem Constantini pararet, deprehensum turpissimo mortis genere interiisse. Haec Eusebius, aperte designans Maximianum Herculium. Sed quoniam statim Eusebius tradit, ejus quem ita interiisse scribit, imagines et statuas omnes ubique terrarum dejectas esse, et hanc mortem describit longo intervallo post caput in quo egit de profligato Maxentio, huc descendit Valesius, in Annotationibus suis, ut putaverit, corruptum esse locum Eusebii, atque ita emendari debere, ut Maximinus heic intelligatur, qui una cum Severo factus est Caesar. Maximinus [Col. 0355B] enim interiit post victoriam quam Constantinus reportavit de Maxentio, et quidem mortis genere turpissimo, ut ex Eusebio libro octavo et nono colligi posse ait. Et haec quidem vir doctissimus annotavit ad hunc locum, quae ego puto contra veritatem historiae pugnare. Nam primo certum est Eusebium loqui de altero eorum qui se imperio abdicaverant. Quod de alio quam de Maximiano Herculio intelligi non potest, qui secundum in imperio locum obtinebat, et cum Diocletiano se abdicavit. Id vero nullo pacto dici potest de Maximino, qui nullibi legitur abdicasse. Deinde ille, de quo loquitur Eusebius, extinctus est, cum deprehensus fuisset insidias parare in necem Constantini. Quam historiam ad Herculium referendam esse nihilominus certum est, quam certum est Constantinum insidiis appetitum ab Herculio fuisse; id quod et Lactantius in hoc libro, et reliqui historici produnt uno consensu. Sane utriusque imagines dejectae post mortem eorum sunt, ut patet ex Eusebio. Narratio porro de caede Maxentii, quae praecedit Historiam mortis Herculii, nihil [Col. 0355C] huic sententiae officit. Eusebius enim (ut observat Socrates in initio suae historiae), in libris quos de vita imperatoris Constantini conscripsit, pleraque obiter tantum perstrinxit: quippe cui, ut in encomiis fieri solet, imperatoris laudes et panegyricam orationem contexere magis curae esset, quam res gestas accurate commemorare. At in libro octavo Historiae ecclesiasticae, cap. 13, ubi ordinem temporum sequitur, et ubi haec eadem de Maximiano narrat, quae leguntur etiam in vita Constantini, docet ea non posse, neque debere accipi de alio quam de Herculio, cum statim initio sequentis capitis dicat Maxentium ejus filium fuisse, de quo antea locutus est.

Componitur scena. In manuscripto legitur schena. Facilis fuit emendatio. Apud Tacitum, lib XIII Annal., Agrippina Neronis mater sic loquitur: Nunc per concubinum Atimetum et histrionem Paridem quasi scenae fabulas componit. Acta purgationis Felicis episcopi Aptungitani: Semper sic falsum per terrorem, per scenam, [Col. 0355D] per inreligiosam mentem actum est ab his, qui catholicae religioni consentire noluerunt.

Viginti annor. vota. Id est, vicennalia, quae cum Diocletiano Romae celebravit.

Eliso gutture. Epitome Victoris: Maximianus Herculius a Constantino apud Massiliam obsessus, deinde captus, poenas mortis genere postremo, fractis laqueo cervicibus, luit. Orosius, lib. VII, cap. 28: Herculius Maximianus in Galliam profectus est, ut Constantino genero aeque dolis junctus auferret imperium: sed per filiam deprehensus et proditus, deinde in fugam versus, Massiliae oppressus et interfectus est. Aberrant autem in hoc loco omnes historici, qui in viam reducuntur a Lactantio. Pessime Suidas, qui Diocletianum a Senatu jugulatum esse, Maximianum vero se suspendisse scribit. Ista porro Maximiani Herculii mors dicitur in Fastis idatianis evenisse anno secundo post consulatum decimum et septimum, qui congruit cum anno Christi [Col. 0356A] 310. Non est autem occisus a Constantino Maximianus ob purpuram tertium sumptam, ut putavit vir doctissimus Hadrianus Valesius, sed quia post violatum jusjurandum, post bellum civile commotum, post sollicitatos milites, postremo Constantinum occidere voluerat, et occidisset, si Faustam sibi consentientem habuisset.

Maximianum alterum. Galerium, cognomento Armentarium.

Persecutionis auctorem. Ita etiam Eusebius in libro primo de Vita Constantini, cap. 58; Ruffinus lib. VIII, cap. 15: Ille vero, qui ei secundus in honore, postmodum etiam in primis successor fuit, qui et incentor ac signifer nostrae persecutionis extiterat. Et cap. 28: Ipsum namque auctorem sceleris ultio divina corripuit. Fragmentum de Constantio Chloro, p. 472: Tunc Galerius in Illyrico Licinium Caesarem fecit. Deinde illo in Pannonia relicto, ipse ad Serdicam regressus, morbo ingenti occupatus sic distabuit, ut aperto et putrescente [Col. 0356B] viscere moreretur, in supplicium persecutionis iniquissimae ad auctorem scelerati praecepti justissima poena redeunte. Vide Lactantium supra cap. 1 et sequentibus. Frustra ergo Scaliger in Animadversionibus ad Chronicon Eusebii ait Galerium Maximianum nunquam persecutum esse Christianos, cum bonus et laudabilis princeps fuerit eximius et fortis bellator. Atque heic eum merito reprehendit Petavius in lib. XI de Doctrina temporum, cap. 34, et lib. XIII, p. 714.

Etiam vim majestatis. In hoc loco desiderantur aliquot litterae in veteri exemplari, in quo ita legitur: ut in eo et . . . im majestatis ostenderet. Nos ex vestigiis litterarum, quae perierunt, conjecimus ita legendum esse, sicuti se habet haec editio. Et conjecturam nostram confirmat ipse Lactantius, cujus haec sunt verba in libro primo divinarum Institutionum, cap. 3: Quid quod summa illa rerum potestas ac divina vis ne semel quidem dividi potest. Et lib. III, cap. 17: Vim majestatemque veri Dei non intellexerunt. Alibi virtutem dixit [Col. 0356C] pro vi; ut lib. IV, cap. 26: Virtutem ac majestatem Dei singularis interpretari. Et lib. VI, cap. 9: Virtutem ac majestatem Dei singularis enarrat.

De agendis vicennalib. Ad exemplum Diocletiani, cujus imitationem affectabat ita, ut etiam de deponendo imperio aliquando cogitaverit. Sed tamen vicennalia non celebravit, extinctus antequam eorum agendorum tempus adesset.

Venia non hab. Primo edideramus: Veniam non habentibus nullas abstinendi multiplicis cruciatus. Quanquam autem ita omnino scriptum sit in archetypo, non dubito tamen quin ea lectio vera sit, quam nunc constituimus.

Quae quam tol. Hic locus ita habet in vetere codice: Quae quam tolerabilia sint, eripi a labore hominum cibos labore questos. Partem ultimam recte, ut opinor, restituimus. Priorem convellere non sumus ausi, licet olim existimaverimus reponi posse: Quanquam intolerabile sit. Sparkius ita scribendum esse ait: Quae cum intolerabilia sint. Conjecturam nostram praetulit [Col. 0356D] Columbus.

Votum. Sic vocabant festa in quibus vota concipiebantur pro incolumitate et diuturna principum vita, ut sicut vicennalia, exempli causa, celebrabant, sic dii tribuerent, ut tricennalia celebrarent. Sed opus non est me plura dicere de hoc argumento, cum nuper duo eruditissimi viri Carolus Dufresnius et Henricus Noris hanc materiam abunde tractaverint; ille in dissertatione de numismatibus inferioris aevi, quae post tomum tertium Glossarii edita est; alter in dissertatione chronologica de votis decennalibus, quae edita est cum dissertatione de nummis Diocletiani et Licinii. Vide etiam Casauboni notas in Spartianum.

Quod non erat celebraturus. Hic locus est magni momenti, cum ex eo certo colligatur Galerium Maximianum non pervenisse ad vigesimum annum imperii sui.

Maximinus iratus. Eusebius, lib. VIII, cap. 13, cum dixisset Licinium et imperatorem et Augustum factum fuisse, addit: Quod quidem Maximinus aegre admodum tulit, qui hactenus Caesar duntaxat ab omnibus appellabatur. Hic ergo prae caeteris tyrannico ingenio praeditus, Augustus a semetipso renuntiatus est.

Mittit ergo. Galerius ad Maximinum, ut eum placaret.

Disposit. suam servet. Quia Licinium veterem contubernalem et victoriae socium fecerat Imperatorem secundi loci.

Deferat canis. Dictum id propter Galerium, qui senex erat. Nam de Licinio non posse intelligi, hinc patet, quod cum interiit, nondum erat sexagenarius. Epitome Victoris: Hic Licinius anno dominationis fere post quintumdecimum, vitae proxime sexagesimum, occiditur. In Fastis idatianis occisus dicitur sub consulatu Paulini et Juliani, qui in annum 325 incidit. Obiit autem [Col. 0357B] sub finem anni. In fragmento de Constantio Chloro dicitur regnasse annos 19, filio et uxore superstitibus. Quod verum ex omni parte non est. Nam ab anno 307 exeunte usque ad annum 324, quo ad vitam privatam mense octobri rediit victus a Constantino, numerantur anni tantum 17. Quod si anno 324, cum ageret decimum septimum imperii sui annum, nondum nactus erat annum aetatis suae sexagesimum, jam constat eum factum fuisse imperatorem anno circiter aetatis suae quadragesimo. Itaque quae de canis heic dicuntur ad eum referri non possunt.

Tollit Caesarum nomen. Non quidem ut nomen Caesarum aboleret, quod imperatores semper retinuerunt, sed ut ab eo deinceps abstinerent illi, qui in spem imperii adoptarentur, et sic excluderetur Maximinus. Hunc puto hujus loci sensum esse. Contra vir religionis et doctrinae laude insignis Antonius Pagius in dissertatione hypatica, p. 138, putat alium esse verborum Lactantii sensum, eaque ad Galerium [Col. 0357C] Maximinum cognomento Daiam referenda esse, non vero ad Galerium Maximianum. At Joannes Columbus, in annotationibus ad hunc locum, mirari se ait Antonium Pagium haec de Maximiano Daia accipere, cum series verborum et res ipsa doceat intelligenda esse de Galerio Maximiano: istum enim, qui jam veteranus erat, contumacem dici non posse in novitium imperatorem Maximinum, cum contumacia sit inferioris in superiorem. Ego vero arbitror recte in hoc loco reprehensum esse Pagium a Columbo.

Maxentium. Aut valde fallor, aut Maxentii nomen istic, ut in Chronico Alexandrino, perperam positum est pro Maximino. Nulla enim inter haec mentio Maxentii, quem Galerius Maximianus socer ejus oderat, et ut hostem publicum paulo ante bello appetierat. At vir clarissimus Joannes Columbus retinet in hoc loco nomen Maxentii, addit vero Maximini Daiae nomen, quod a dormitante librario omissum esse putat, et quatuor imperatores paulo post nominatos ait esse Licinium, Maximinum, Maxentium et Constantinum. [Col. 0357D] Mihi multo similius vero videtur ita intelligendum esse hunc locum, ut quatuor illos, quos imperatores nominari jussit Galerius, dicamus hos esse, ipsum videlicet primo Galerium, ut par erat, tum Licinium, deinde Maximinum, postremo Constantinum. Nam, ut antea dixi, nulla tum mentio Maxentii; et certum est Maximinum non potuisse praeteriri. Habebat enim exercitum fortem.

Constantinum fil. aug. Ex hoc praecipue loco colligo consensum Constantini requisitum non fuisse, cum Licinius factus est imperator. Quippe probabile non est eum, qui imperator et Augustus dictus ab Herculio fuerat, qui filius et gener Augustorum erat, virum praeterea spectatum militia, fortissimorum exercituum ducem, et victoriis multis insignem, passurum fuisse sibi praeferri hominem novum. Et sane nescio an ista sic ex omni parte successerint. Nam in edicto anni 311, ubi tres imperatores nominantur, [Col. 0358A] Galerii quidem nomen, ut senioris principis, primo loco ponitur, tum Constantini, deinde postremo Licinii. Quod indicat dignitatem istius passam esse aliquam contradictionem apud Constantinum, eamque non aliter sopitam, quam rejiciendo Licinium in tertium locum.

Augustum se nuncupatum. Singularis est huicque Lactantii scriptioni plane conveniens locus Ruffini ex lib. IX, cap. 5, ubi loquens de eodem Maximino ait: Et quamvis ei agere cuncta ex sententia liceret, quippe qui jam sibi etiam Augusti concessam praesumpserat dignitatem, videri tamen vult quod aliquibus justis haec rationibus agat. Confirmat Eusebius, lib. VIII, cap. 13, ubi cum dixisset Licinium imperatorem et Augustum declaratum esse addit: Quod quidem Maximinus aegre admodum tulit, qui hactenus Caesar duntaxat ab omnibus appellabatur. Hic ergo prae caeteris tyrannico ingenio praeditus, Augustus a semetipso renuntiatus est.

[Col. 0358B] Dec. et oct. annus. Is est annus Christi 310, ut ostendit tempus mortis Galerii. Nam cum ille incoeperit aegrotare anno 18 imperii sui, aegrotaverit autem per annum perpetem, et obierit anno 311, mense maio, planum est annum octavum et decimum imperii ejus congruere cum anno Christi 310.

Insanabili plaga. Lactantius, lib. VII Institut., cap. 15: Percussit Aegyptum Deus insanabili plaga.

In inf. pa. genitalium. Vide Eusebium, lib. VIII Hist. eccles., cap. 16, et lib. I de Vita Constantini, cap. 57; Ruffinum, lib. VIII, cap. 18; Fragmentum de Constantino Chloro, pag. 472, et Orosium, l. VII, cap. 28.

Inductam jam cic. In codice manuscripto legitur: Sed inducta jam cicatrice, scindit vulnus. Ex quo nos primo confeceramus: Sed inductam jam cicatricem scindit vulnus. Nunc vero videmus retinendam esse lectionem veteris libri; pro scindit tamen reponendum esse scinditur. Noster, lib. VI Institut., cap. 24: [Col. 0358C] Perniciem rescissis vulneribus effundere. Paulo post lacuna, ut olim monuimus, sic forte supplenda est: Rursum levi corporis motu vulneratus. Ubi Columbus legi debere ait vulnerato.

Asclepius. Sic etiam lib. III Institut., cap. 19: Timuit videlicet ne apud Rhadamantum reciperatorem voti reus fieret ab Asclepio. Haec est enim scriptura vetustissimorum Lactantii exemplarium, cum in vulgatis legatur, ab Aesculapio. Paulo supra ibidem editum est, pro se sacrarent. Melius, ut arbitror, codex regius 3735, prosecrarent. Ita etiam primo habuit codex 3736 ejusdem bibliothecae. Sed postea syllaba sa addita est supra lineam. Et sic constituta est editio vulgata. Infra lib. IV, cap. 27: Instigantibus iisdem daemonibus, quibus prosecrant.

Vermes intus creantur. Vide Eusebium, lib. VIII, cap. 16, et Orosium, lib. VII, cap. 28. Similem omnino historiam de Juliano, qui avunculus apostatae fuit, narrant D. Joannes Chrysostomus oratione in sanctum Babylam, Sozomenus, lib. V, cap. 8, et Theodoretus, [Col. 0358D] lib. III, cap. 13.

Odoritatem. Certum est hunc locum esse mendosum. Itaque conjeceram sic restitui posse: Odor teter non modo per palatium. Sparkius deinde faciliori, ut ipse ait, emendatione legendum censet: Odor autem. Cuperus: Odoritas tetra. Columbus: Odor ita teter. Quid, si reponatur: Odoris diritas.

Deum coactus est confiteri. Memorabile est, quod hoc loco narrat Ruffinus, lib. VIII, cap. 18. Referam autem ejus verba: Denique plerosque medicorum, inquit, quod nec morbo aliquid mederi, nec vim foetoris tolerare possent, interfici jubet. In quibus cum quidam jugulandus potius, quam medicaturus assisteret, inspiratus a Deo: Cur, inquit, imperator, erras, et quod Deus infert, ab hominibus putas posse revocari? Nec humanus est iste morbus, nec a medicis curatur. Sed recordare quanta in servos Dei egeris, quamque in religionem divinam impius et profanus extiteris, et intelliges [Col. 0359A] unde tibi sint poscenda remedia. Nam et ego quidem mori cum caeteris potero; tu tamen a medicis non curaberis. Tunc primum se Maximianus hominem esse intellexit, etc. Eamdem historiam compendio perstrinxit Orosius, lib. VIII, cap. 28, et ex eo auctor Historiae miscellaneae, lib. XI. At Eutychius in Annalibus tradit Maximianum sponte sensisse ac dixisse se ea pati, quia christianos interfecerit, et litteras in omnes provincias suas dedisse, ut christiani, qui in carceribus erant, dimitterentur. Sed idem tamen in hoc graviter errat, quod eum ex hoc morbo convaluisse scribit precibus christianorum, ac postea ad majorem impietatis gradum, quam antea prolapsum, Christianos ubique jussisse occidi et penitus extirpari. Qui error ei evenit ex confusione nominum Maximiani et Maximini, dum uni tribuit, quod a duobus factum esse constat. Fallitur etiam Sethus Calvisius, qui tum putat persecutionem decennalem quievisse post edictum illud mortemque Galerii, cum octavus tantum persecutionis annus esset, ut supra diximus.

[Col. 0359B] Edictum misit. Extat apud Eusebium, l. VIII, c. 17, ex latina lingua translatum ab eo in graecum sermonem, et dein ex Graeco versum in latinum a Ruffino, ut ipse docet: Haec de Latino in Graecum versa nos rursum transfudimus in Latinum. Quod igitur hodie legimus prima latina, beneficium est Lactantii.

Ad bonas mentes red. Lactantius, lib. V, cap. 19, ad hoc fortassis edictum respiciens: Sed haec ipsa ignoratio efficit, ut in persequendis sapientibus tam mali sint, fingantque illis consulere, illos ad bonam mentem velle revocare. Acta sanctorum Saturnini, Dativi et Felicis, cap. 7: Debueras alios ad bonam mentem revocare, et non contra praecepta imperatorum et Caesarum facere.

Ut non vet. inst. seq. Taxat christianos, quod a prisca illa parentum suorum simplicitate defecissent. Eusebius sane, lib. VIII, cap. 1, calamitosum Ecclesiae [Col. 0359C] illius aevi statum describens, invidias, obtrectationes, quasi bella intestina inter Christianos, antistitum adversus antistites certamina, et caetera quae iram Dei adversus ipsos excitarunt, hinc ortam esse ait persecutionem Diocletiani et Maximiani adversus Ecclesiam. Vide etiam Ruffinum, lib. eod., cap. 1, et Lactantium, initio libri de Opificio Dei.

Significaturi sumus. Male Ruffinus, indicavimus, rem quasi jam peractam narrans, cum ad futurum referatur. Neque istud tribuendum errori typographorum, cum hanc lectionem exhibeant tres vetusti codices manuscripti bibliothecae Colbertinae. Christophorsonus et Valesius recte verterunt significabimus.

Ac sua. Haec verba omisit Ruffinus, quae recte alii reposuerunt.

In sedibus. Ruffinus vertit in laribus, quemadmodum legitur in uno codice Colbertino. Sed alii et editiones habent in laboribus. Christophorsonus vertit, in suis familiis; Valesius, in suis domiciliis.

Proponitur Nicomediae. Absente nimirum Galerio Augusto, qui apud Sardicam aegrotabat. Itaque verum esse non potest quod ait vir eruditissimus Henricus Valesius in annotationibus ad Eusebium pag. 171, hoc edictum emissum fuisse post initium anni 311, ante mensem martium. Nam anni Galerii imp. consurgebant ex kalendis martiis.

Ipso octies et Maximino iter. cons. In Fastis Maximianus dicitur consul VIII, solus. Quod etiam tradunt auctor ignotus de consulibus, et auctor quoque de pontificibus Romanis, a Cuspiniano citati. At heic additur Maximinus iterum. Quod valde mirum est, praesertim cum de primo illius consulatu nulla uspiam mentio habeatur. Verum dubitare non licet quin is iterum consul fuerit, cum luculentissimum de eo extet Lactantii testimonium.

Apertis carceribus. Ruffinus, lib. IX, cap. 1: Judices [Col. 0360A] vero per singulas civitates edicta mittentes, legemque praeferentes relaxari cunctos qui tenebantur in carcere, quique in metallis, aut quibuslibet vinculis asservabantur, omnes abscedere liberos jubent.

Conjuge sua. Valeria Diocletiani filia. Haec tamen non mansit in aula Licinii, ob ferociam ejus: sed ad Maximinum confugit, ubi pessime habita est, ut videbimus infra, cap. 39.

Filio. Candidiano, de quo dictum est supra, cap. 20.

Horrenda tabe consumptus. Ruffinus, lib. VIII, cap. 15, ait Galerium tam multis variisque morbis, et corporis tabe atque insania mentis affectum esse, ut post longos atque inextricabiles languores, scelerum suorum furiis agitatus, sponte vitam nefariam proderet, id est, ut Orosius explicat in capite 28 libri septimi, vim vitae suae attulit. Sed haec vera non sunt. Mortuus autem est anno Christi 311, quo inierat nonum et decimum imperii sui annum. Ita enim colligitur in primis ex Lactantio teste luculentissimo. Nam cum ex [Col. 0360B] capite 33 constet Galerium aegrotare coepisse anno decimo et octavo imperii sui, et morbum ejus duravisse per annum perpetem, ac postea illum deficientem anno sequenti edictum misisse ut Christianis liceret Deum publice colere, mortuumque esse cum jam futura essent vicennalia, kalendis martiis impendentibus, clarum est eum non pervenisse ad annum vigesimum imperii sui, sed mortuum esse anno decimo nono. Consentit Lactantio Aurelius Victor in libro de Caesaribus, ubi ait Galerium potentiam Caesaris gessisse annos tredecim, quinquennio imperium tenuisse. Huic quinquennii imperium, inquit, Constantio annuum fuit, cum sane uterque potentiam Caesarum annos tredecim gessissent. Quod confirmatur auctoritate Eutropii in initio libri noni, et ex Chronico Alexandrino, pag. 651, ubi scriptum est Constantium, qui Caesar cum Galerio factus est, et eodem die Augustus nuncupatus est, quo Galerius, obiisse Eboraci in Britannia anno decimo tertio principatus [Col. 0360C] sui, exacto videlicet, cum ab aliquot mensibus iniisset decimum quartum. Atqui supra, cap. 17, probavimus Diocletianum et Maximianum deposuisse imperium anno Christi 305, kalendis maiis. Itaque qui tum Caesar erat ab annis tredecim, adoptatus fuerat anno Christi 293, kalendis martiis. Quod si addas quinquennium, seu potius sexennium imperii, facile reperies consurgere numerum annorum novemdecim, quibus eum imperasse colligitur ex Lactantio. Nam et auctor quoque fragmenti de Constantio Chloro, pag. 492, eumdem Galerium tradit imperasse annos novemdecim. Quod cum videret vir clarissimus Henricus Valesius, persuasumque haberet illum regnasse per annos viginti et unum, sic locum fragmenti interpretatus est, ut diceret annos quidem 19 integros ac plenos imperasse Galerium, sed praeterea duos semiplenos seu cavos. In constitutione sane, quam Lactantius supra descripsit, quae data est paulo ante mortem ejus, ipse se vocat imperatorem 19 apud Eusebium et Ruffinum. Scio eumdem virum cruditissimum, quem [Col. 0360D] paulo ante nominavi, ista ita interpretari, ut hoc loco vox Imperator non significet dignitatem Augustam; aliud enim illam in titulis imperatorum significare, cum primo loco ponitur, aliud cum subjungitur caeteris titulis. Nam vox imperator, quae secundo loco ponitur, designat victoriam imperatorum; et quoties post partam victoriam imperatores ab exercitu appellati sint, ostendit, ut docet Dio. Neque ego sane disputare heic velim adversus hanc interpretationem viri clarissimi. Illud tantum volui monere Galerium imperatorem 19 nominari in titulo illius edicti. Obiit autem Galerius, ut colligi potest ex Lactantio, mense maio apud Sardicam. At Onuphrius Panvinius, in commentario ad librum secundum Fastorum, tradit eum obiisse circa mensem septembrem. Melius Sigonius in libro secundo de occidentali imperio, ubi scribit Galerium vita excessisse non multo post 11 kalendas maias. In hoc tamen errat, quod tum Licinium imperii [Col. 0361A] consortem et Augustum nuncupatum apud Carnuntum putat a Galerio, cum se imperio gerendo ineptum conspiceret. Quippe neque ea causa fuit assumendi Licinii in consortium imperii, sed quo pluribus munimentis insisteret, et ut eo uteretur in bello adversus Maxentium. Deinde illud factum non est extremis Galerii temporibus: sed quadriennio ante, ut supra ostensum est. Committendi vero hujus erroris haec occasio fuit, quod plerique veteres Galerii mortem consecutam scribunt post collatam Licinio dignitatem imperialem. Eutropius lib. X: Per hoc tempus a Galerio Licinius imperator est factus; Dacia oriundus, notus ei antiqua consuetudine, et in bello, quod adversus Narseum gesserat strenuus laboribus et officiis acceptus. Mors Galerii confestim secuta. Zozimus, lib. II: Maximianus Galerius ex societate superiorum temporum familiarem sibi Licinium imperatorem creat, quod hujus opera bello Maxentium persequi cogitaret. Posteaquam Galerius haec agitans consilia ex incurabili vulnere vitam cum morte commutasset, imperium Licinius [Col. 0361B] quoque sibi vindicabat. Orosius quoque lib. VII, cap. 28, et auctor Fragmenti de Constantio Chloro, pag. 472, sic describunt hanc historiam, ut statim post levatum Licinium subsequatur mors Galerii. Et Aurelius Victor, qui Licinium imperatorem factum ait antequam Galerius iret in Italiam, scribit, eum paulo postquam Italia decesserat, vulnere pestilenti consumptum esse. Et in Epitome Victoris: Hic Licinius annum dominationis fere post quintum decimum occiditur; numerando videlicet ab excessu Galerii. Et Socrates, lib. I, cap 2, ait Maximianum abiisse e vita, cum Licinium prius imperatorem creavisset. His igitur ducibus erravit Sigonius, quem secutus est Morinus.

Mensis ejusdem. Id est maii.

Kal. martiis. Eo enim die Galerius Maximianus factus fuerat Caesar cum Constantio, adeoque kalendis semper martiis inchoabantur anni ejus imperii, et vicennalia celebrari debebant kalendis martiis impendentis anni, qui futurus erat vigesimus imperii [Col. 0361C] ejus. Fasti Idatiani Tiberiano et Dione consulibus: Eo anno levati sunt Constantius et Maximianus Caesares die kal. mart. Eumenii panegyricus Constantio dictus: O kalendae martiae, sicuti olim annorum voventium, ita nunc aeternorum auspices imperatorum! Sed heic rursum occurrit difficultas de annis imperii. Nam si verum est, Galerium factum fuisse Caesarem sub consulatu Tiberiani et Dionis, et illorum consulatum congruere cum anno Christi 311, ut vulgo putant, constabit eum mortuum fuisse anno imperii 21 ineunte. Cum autem contradici non possit argumentis ex Lactantio petitis, quaerenda aliqua via est, qua nos expediamus ex his difficultatibus. Et sane optimos illos Fastos Idatianos certum est non carere naevis et erroribus, ut facile probari posset.

Licinio morante. Qui tum erat in Dacia Mediterranea apud Sardicam, aut non multo procul. Nam illic mortuus erat Galerius.

[Col. 0361D] Fretum Chalcedonium. Hunc itaque limitem Orientalis imperii constituere volebat Maximinus, ut intra illum esset etiam Bithynia usque ad Chalcedonem, provinciae vero ultra fretum Chalcedonium pertinerent ad imperium Occidentale, ita ut sedes imperii, quae tum erat apud Nicomediam, ad se, qui prior factus fuerat Caesar, pertineret, non autem ad Licinium.

Bithyniam. In veteri codice legitur Bhyaniam. Certam esse emendationem, probat primo iter Maximini, qui ex Oriente ad Chalcedonem properabat; deinde ipse Maximinus, qui in epistola sequenti anno scripta ad Sabinum, quam recitat Eusebius, docet se anno praeterito Nicomediae fuisse. Cum anno praeterito, inquit, Nicomediam feliciter essem ingressus, cives ejus urbis me illic degentem adierunt. Quare recte observatum est ab Henrico Valesio in Annotationibus ad Eusebium, pag. 185 et seq. Maximinum, mortuo Galerio, [Col. 0362A] Asiam ac Bithyniam occupasse, quas Galerius una cum Illyrico et Thracia sibi retinuerat.

Diversas ripas. Nimirum Maximinus, ut palam est, ripam Bithyniae, Licinius adversam, in qua Byzantium.

In ipso freto foedus. Haud dubie in faucibus Bosphori Thracii, inter Byzantium et Chalcedonem. Et Bithyniam quidem cessisse in jus et ditionem Maximini, colligitur ex martyrio sancti Luciani Antiocheni, quod enarrat Eusebius, lib. IX, cap. 6.

Indulgentiam. Id est, pacem, cessationem a persecutione. Supra cap. 34, in edicto: Indulgentiam nostram credidimus porrigendam: quam vocem in suis versionibus recte Ruffinus et Valesius retinuerunt, Christophorsonus male omisit. Lactantius in libro de Ira Dei, cap. 20: Si nobis indulgentia coelitus venerit. Acta sanctorum Saturnini, Dativi et Felicis, cap. 13: Qui vult ex vobis ad indulgentiam pervenire, ut salvus esse possit, profiteatur. Optatus Milevitanus in libro primo: Tempestas persecutionis peracta et definita est. [Col. 0362B] Jubente Deo, indulgentiam mittente Maxentio, Christianis libertas est restituta. D. Augustinus frequenter hanc vocem usurpat adversus Donatistas, cum loquitur de rescriptis principum, quibus libertatem sui dogmatis dederant iisdem Donatistis.

Communi tutelo. Certum est, heic agi de edicto, quod extremis Galerii temporibus editum est in favorem Christianorum. Communi autem tutelo dixit, pro communi consensu. Hanc vocem non reperi alibi. Fortassis est corrupta. Vir doctissimus et summus amicus meus Joannes Baptista Cotelerius, quem magno rei litterariae et ecclesiasticae damno nuper amisimus, tom. III Monumentorum Ecclesiae Graecae, pag. 662, censet, reponendum esse titulo. Eadem est sententia Cuperi et Columbi. Sparkius vero tutela rescribit, admonens interim, virum quemdam doctum e suis existimare legendum esse titulo. Vir doctissimus Carolus Dufresnius Cangius putat, legendum omnino esse titulo: recte. Respicit enim Lactantius ad constitutionem editam in capite 34, [Col. 0362C] quae pro more tum recepto inscripta erat nominibus Galerii Maximiani et Maximini Dazae, id est, communi titulo.

Subornatis legationibus. Haec pluribus explicat Eusebius, lib. IX, cap. 2, initium factum dicens ab Antiochensibus: Sed et alios, inquit Ruffinus, per singulas civitates similiter deterrimos cives ad simile facinus impellit, et ex omnibus provinciis hujuscemodi legationem dirigi componit. Quae verba ideo retuli, quod apertiora sint, quam Graeca Eusebii.

Sacerdotes maximos. Haec confirmantur ab Eusebio, lib. VIII, cap. 14, et lib. IX, cap. 4. Vide Valesii annotationes ad eumdem Eusebium, pag. 169.

Candidis chlamydibus ornatos. Eusebius in locis mox commemoratis annotat quidem, addita ornamenta sacerdotibus per provincias constitutis a Maximino, quae coercet ad militare satellitium, id est, ad lictores et apparitores: qua de re vide annotationes Valesii. At Lactantius addit, illum jussisse, ut [Col. 0362D] Pontifices illi, qui super provincias erant, incederent ornati candidis chlamydibus. Chlamydem autem heic accipio pro paludamento, ut apud Nonium, seu illa albae tunicae specie, auro interdum limbatae, qua utebantur soli ministri imperatorum; de quibus plura Salmasius in Notis ad Lampridium, pag. 241. Itaque Maximinus vestes ministrorum palatinorum communicavit cum summis pontificibus, quos per provincias ordinavit. Et hinc fortassis explicabitur locus ille Trebellii Pollionis in D. Claudio, Chlamydes veri luminis limbatas duas, ubi Salmasius verum lumen interpretatur de colore purpureo.

Debilitari jussit. Vide Eusebium, lib. VIII, cap. 12 et in libro primo de Vita Constantini, cap. 58, ubi in interpretatione Valesii irrepsit nomen Licinii, pro nomine Maximini.

Effodiebantur oculi. Non adnotassem ista, quae ab Eusebio quoque commemorantur, nisi admonere [Col. 0363A] voluissem, hanc crudelitatem a Suida referri ad Diocletianum et Maximianum, eumque hoc loco, ut saepe solet in rebus historicis, lapsum esse.

Constantini litteris. Constantinus post partam de Maxentio victoriam, cum apud Mediolanum convenisset cum Licinio, constitutionem emiserat admodum favorabilem Christianis, eamque miserat in Orientem ad Maximinum, ut is eam in provinciis suis proponi curaret. Auctor est Eusebius, lib. IX, cap. 9, illum primum quidem ad haec graviter ingemuisse; postea tamen, cum nec videri vellet Constantino ac Licinio cessisse, nec rursum id, quod jussum erat, supprimere, metu eorum qui jusserant, epistolam ad Sabinum praefectum scripsisse, veluti suopte motu et ex propria auctoritate, in qua eadem ferme de Christianis sancivit, quae in illa Constantini ac Licinii constitutione continentur. Addiderat autem Constantinus litteras ad Maximinum, quarum [Col. 0363B] mentionem facit Eusebius in postrema parte ejusdem capitis.

A sacerdotibus immolari. Quod heic ait Lactantius de Maximino cibis immolatitiis quotidie vescente, id ab eo publico edicto constitutum ait Eusebius in libro de Martyribus Palaestinae, cap. 9, ita, ut cuncti tam viri, quam mulieres, una cum servulis et infantibus, sacrificare et libare diis immortalibus cogerentur, et immolatis hostiarum carnibus vesci, et ut cuncta in foro venalia sacrificiorum libationibus inquinarentur. Istud ipsum docent etiam Acta passionis sancti Luciani martyris Antiocheni, quem idem Maximinus morte affecit: Quin etiam ad tantam processit saevitiam, ut ne infantibus quidem parceret, sed ipsos quoque interimeret, quoniam nec poterat quidem eis persuadere, ut gustarent ea, quae sacrificabantur daemonibus. Secutum in hoc fuisse Maximinum vestigia magistri sui Galerii, docent Acta sanctorum martyrum Agapes, Chioniae et Irenes, quae Thessalonicae [Col. 0363C] martyrium consummaverunt anno secundo persecutionis, Diocletiano IX et Maximiano VIII consulibus. In illis enim Actis legitur, Cassandrum beneficiarium ita scripsisse ad Dulcetium praesidem: Scito, mi Domine, Agathonem, Agapen, Chioniam, Irenem, Casiam, Philippam et Eutychiam nolle his vesci, quae diis sunt immolata. Eadem habentur in Actis sanctorum Sergii et Bacchi, qui sub eodem Maximino passi sunt: item in Actis sancti martyris Vari et sociorum ejus, et in Actis Theodori Amaseni cognomento Tyronis. Imo diu ante hanc superstitionem usurpatam esse, reperio in Actis sanctorum Terentii, Aphricani et sociorum, ubi scriptum est, Decium imperatorem in universas Romani imperii provincias edictum misisse, ut omnes Christiani ad immolandum et comedendum ea, quae Idolis essent immolata, pertraherentur. Quare quod ait Lactantius, Maximinum hoc primum invenisse, ut animalia omnia, quibus vescebatur, non a coquis, sed a sacerdotibus ad aras immolarentur, intelligendum non est [Col. 0363D] de edicto seu generali lege, cum multis ante annis id constitutum fuisset a Decio et Galerio Maximiano: sed de privato palatinorum ciborum usu. Porro hunc usum in regiones quoque extra limitem Romanum positas penetrasse, docent Acta sancti Sabae Gothi qui martyrium consummavit in Cappadocia pridie idus aprilis, Modesto et Arintheo consulibus id est, anno Christi 372. Caeterum ab istiusmodi cibis immolatitiis, quos idolothyta vocabant, semper abhorruisse Ecclesiam, notius est, quam ut necesse sit veterum testimoniis comprobari.

Perfusum mero. Lactantius lib. VI Institut. cap. 1: Homines autem, neglecta justitia, cum sint omnibus flagitiis ac sceleribus inquinati, religiosos se putant, si templa ac aras hostiarum sanguine cruentaverint, si focos odorati ac veteris vini profusione madefecerint. Quin etiam sacras dapes apparant, et exquisitas epulas, quasi aliquid inde libaturis offerant. Et cap. seq.: [Col. 0364A] Mactant igitur optimas ac pingues hostias Deo quasi esurienti, profundunt vina tamquam sitienti.

Hinc fames. Crudelitatem istius famis describit Eusebius lib. IX, cap. 8. Videndus etiam Ruffinus, qui non nulla habet, quae apud Eusebium non leguntur. Meminit et hujus famis Eutychius Alexandrinus in suis Annalibus.

Dono suis dabat. Ruffinus, lib. VIII, cap. 16: Unde et montes auri, ut ita dixerim, congregatos familiaribus suis ac satellitibus largiebatur.

More clem. latronum. Salvianus in fine libri octavi de Gubernatione Dei, pag. 191: Latrones quidem hoc proverbio uti solent, ut quibus non auferunt vitam, dedisse se dicant.

Vincit officium. Eadem omnino verba habentur in libro sexto divinarum Institutionum, cap. 23.

Nobilibus foeminis. Ruffinus libro VIII, cap. 17: [Col. 0364B] Cui etiam inter caetera hoc singulare studium erat, ne ullam non dico urbem, sed vel breve oppidum, absque adulterio nobilium matronarum, quae per loca fuissent repertae, vel corruptione virginum, praeteriret.

Praegustator. Metaphora ducta a cibo et potu, qua etiam usus est Cicero in oratione pro domo sua: Scilicet tu helluoni spurcissimo, praegustatori libidinum tuarum, homini egentissimo et facinorosissimo Sexto Roscio, etc. Praegustator itaque est, qui cibos potusque gustu explorat, apud viros principes praecipue, ne forte venenum cum cibo potuque hauriant. Ea de causa Antonius timens sceleratam Cleopatrae Solertiam, nonnisi praegustatos cibos sumebat, ut docet Plinius, lib. XXI, cap. 3, Historiae naturalis. Suetonius, in Claudio, cap. 44: Et veneno quidem occisum convenit: ubi autem, et per quem dato discrepat. Quidam tradunt epulante in arce cum sacerdotibus per Halotum spadonem praegustatorem. Tacitus, lib. XIII Annalium: Illic epulante Britannico, quia cibos potusque ejus dilectus ex [Col. 0364C] ministris gustu explorabat. Gregorius papa XI, in epistola scripta ad Carolum V, regem Francorum, et Johannam ejus uxorem, edita in tomo quarto Spicilegii Dacheriani, pag. 300: Et insuper, ut hi, qui hujusmodi ova, lac, butyrum et caseum, seu fercula ex eis parabunt, et etiam illi, qui de eis vobis servient, duntaxat pro proba facienda, gustare de ipsis valeant, concedimus per praesentes. Quod heic Gregorius dicit pro proba facienda, nos dicimus hodie, pour faire l'essai. Evodius Upsalensis in libro secundo de Miraculis sancti Stephani, cap. 3: Jubet illi praegustatori vini sui.

Imminutas. Putabam olim, hunc locum esse corruptum, et conjeceram rescribendum esse invitas. Postea viri clarissimi Sparkius et Columbus admonuerunt, retinendam esse lectionem, quae habetur in codice veteri, quia vox imminutas nihil aliud sonat, quam praegustatas, seu praefloratas; quod exemplis aliquot ostendit item Columbus, et isto praesertim Lactantii libro primo Institut., cap. 10: Omitto virgines quas imminuit.

[Col. 0364D] Cubilia impune violabant. Ruffinus, lib. VIII, cap. 17, Deliciis, luxu atque omni dissolutionum genere fluitans turpissima suis militibus praebebat exempla. Denique quidquid lascive, quidquid petulanter, quidquid luxuriose gestum a rectoribus vel militum, vel provinciarum fuisset, inultum cedebat ob imperatoris exemplum.

A Gothis pulsi. Cum Diocletianus Italiam petiisset vicennalia celebraturus, Gothi, sive populi ripam Istri fluminis incolentes, ea occasione usi, aliquam partem vicinae provinciae invaserunt, et indigenas expulerunt. Hi vero pulsi sedibus suis ad Galerium Maximianum Caesarem confugerunt, et postea se Maximino, quem Galerius adoptaverat, adjunxerunt, et in numerum satellitum ac protectorum ejus allecti sunt.

Ne ab Augusta quidem. Valeria, Galerii vidua, quae post mortem mariti in aulam Maximini concesserat, [Col. 0365A] spreto Licinio, cui eam Galerius commendaverat.

Patris ejus. Galerii, qui Maximinum adoptaverat, et Caesarem fecerat.

Ipsam cum matre. Diocletiani uxore, de qua pluribus actum est ad caput 15. Eam Octavius Strada mortuam esse ait aliquot annis ante maritum. Sed errare Stradam, probat auctoritas Lactantii, qui dicet infra, eam anno 313, capite plexam fuisse, cum Diocletianus vita jam excessisset anno superiore.

Eratineo. Locus corruptus. Praesidis nomen est. Quid, si Flaccini nomen heic reponatur, quem noster cap. 16 non pusillum homicidam vocat?

Non minus. Ea emendatio non est mea, sed Columbi. Nam vetus codex habet nimis. Certum est autem, saepe voces illas consuesse permutari in antiquis libris.

Quidam Judaeus. Non hoc primum a Maximino inventum. Praeiverat enim illi vir boni exempli D. Nero, [Col. 0365B] cum Octaviam uxorem repudiare vellet in gratiam Poppaeae. Qua de re videndus Tacitus in libro XIV Annalium.

Instructi velites. In veteri codice scriptum est instructibile mens essagitari. Certum mendum: sed non statim obvia certa emendatio, quae tandem reperta est post absolutam editionem. Columbus tamen mavult vigiles, quam velites.

Augusta vero. Valeria. Ubi notandum est, nihil nunc de matre ejus dici, neque repetitam a Diocletiano, cum Valeria repeteretur. Et tamen illa vivebat adhuc, ut patet ex capite 31.

Senis Maximiani statuae. Ruffinus, lib. VIII, cap. 16, ait, Maximianum Herculium turpiter deprehensum in insidiis, quas Constantino struebat, turpius periisse, [Col. 0365C] ita ut post interitum statuae ejus atque imagines auferrentur, et in aedibus publicis vocabula ejus nominis mutarentur. Apud Eusebium lib. VIII, cap. 13, haec historia sic describitur, tamquam si Herculius primus fuisset, cujus statuae et imagines disjectae fuissent. Quod cum falsum esse videret Christophorsonus, ita Eusebium vertit, ut velit, illum dixisse eam contumeliam irrogatam viventi. Quod non esse verum, patet ex sequentibus Lactantii verbis, ubi ait, nulli imperatorum ante Diocletianum contigisse, ut imagines viventis dejicerentur. Itaque Henricus Valesius alio se convertit, non quidem Herculium fuisse primum omnium imperatorum, qui a primordio imperii fuerunt, cui inustum sit hoc dedecus: sed primum eorum, qui aetate illa rempublicam administraverant. Sic Trebellius Pollio in triginta tyrannis cap. 28, ait, imaginem Celsi novo injuriae genere sublatam esse in crucem: cum tamen, ut heic annotat Casaubonus, soliti fuerint Graeci Latinique damnatorum imagines dejicere, lutare, frangere, scalis Gemoniis inferre, [Col. 0365D] omni denique contumeliae genere afficere; quod probat etiam auctoritate Plutarchi.

Cum videret vivus. Diocletianus, cujus viventis imagines deponebantur, quia conjunctae erant cum imaginibus Herculii.

Suspiria. Cuspinianus in Diocletiano: Quidam dicunt, stupore mentis et longa aegritudine confectum, animam inter suspiria efflasse; quod puto illum accepisse a Cedreno.

Fame atque angore confectus. Alii Diocletianum alio mortis genere extinctum tradunt: quidam morbo aquae intercutis, alii veneno, Suidas suspendio. Vide etiam quae infra dicuntur ad caput quinquagesimum. Obiit autem haud procul Salonis in Dalmatia, in villa sua Aspalato, ubi et sepultus est. Vide Henrici Valesii notas ad Ammianum Marcellinum, p. 112. Variae porro sunt doctorum virorum opiniones de anno, quo Diocletianus interiit, aliis censentibus id evenisse [Col. 0366A] anno 313, aliis triennio serius. Istos in hanc sententiam impulit auctoritas Fastorum Idatianorum, in quibus scriptum est, Diocletianum diem functum esse in Salona 3 nonas decembris, Sabino et Rufino consulibus. Sed horum Fastorum auctorem falso ea scripsisse jam constat, cum Lactantius doceat, Diocletianum esse mortuum ante nuptias Licinii et Constantiae, et ante Maximinum Dazam. Cum ergo mortuus sit post Galerium et ante Maximinum, exeunte anno, manifestum est, decessisse anno 312 exeunte. Nam Maximinus periit anno sequenti, ut ostendam. Itaque verum non est quod legitur in Epitome Victoris, Diocletianum annos prope novem egisse in communi vita. A kalendis enim maiis anni 305, usque ad 3 nonas decembris anni 312, sunt tantum anni septem et menses septem cum aliquot diebus. Sed adversus haec dici potest id quod quibusdam placuisse video, Diocletianum non potuisse dici mortuum anno 312, cum in l. 2 cod. Theodos. De censu, quae data est anno 313, kalendis Juniis, Constantinus eum vocet [Col. 0366B] dominum et parentem, divum vocaturus, si mortuus fuisset. Verum eam argumentationem falsam esse, probat epistola Maximini Aug. ad Sabinum apud Eusebium, lib. IX, cap. 9, ubi is Galerium Maximianum, quem ab anno superiore mortuum fuisse constat, vocat tamen dominum ac parentem suum; qui tamen in edicto, quod ibidem apud Eusebium extat, eumdem Maximianum et Diocletianum vocat divos parentes suos. Caeterum cum ex hoc Lactantii loco constet, Diocletianum mortuum esse ante nuptias Licinii et Constantiae, consequens est, falsum esse quod legitur in Epitome Victoris, nimirum eum morte consumptum esse, ut satis patuit, per formidinem voluntariam: Quippe cum a Constantino atque Licinio vocatus ad festa nuptiarum, per senectam, quominus interesse valeret, excusavisset, rescriptis minacibus acceptis, quibus increpabatur Maxentio favisse ac Maximino favere, suspectans necem dedecorosam, venenum dicitur hausisse. Parum autem probabile est, qui noluerat [Col. 0366C] iterum accedere ad regimen reipublicae, et qui vitam privatam imperio anteposuit memorabili et sapientissimo apophthegmate, quod supra p. 73, ex eadem Epitome retulimus, suspectum fuisse habitum, quod Maxentio et Maximino faveret, praecipue vero Maximino, a quo sciret, gravissimas contumelias irrogatas filiae Valeriae conjugique Priscae, et a quo contemptum illum fuisse, dum Valeriam repeteret, recentius erat, quam ut oblivisci tam cito potuerit.

Unus supererat. Nimirum Maximinus cognomento Daza. Adversarios Dei Lactantius appellat Diocletianum, Herculium, Galerium et Maximinum. In eodem numero non ponit Maxentium, quia, licet crudelis ac saevus fuerit, visus tamen est favere Christianis. Inter eos item non numerat Licinium, quia tum cum haec scribebat Lactantius, ille videbatur esse amicus Christianorum. Postea se prodidit.

[Col. 0366D] Nuper amicitiam. Id est, eo tempore, quo pax inter Licinium et Maximinum constituta est in Bosphoro Thracio, paulo post mortem Galerii.

Constantini sororem. Constantiam, quae postea sic Arrio favit, ut etiam fratrem suum ad eum defendendum impelleret.

Misit occulte. Eusebius lib. VIII, cap. 14, istud ipsum commemorat, nimirum Maximinum iniisse clam foedus cum Maxentio.

Bellum Constantino indixerat. Ex hoc loco et ex libro secundo Zozimi apparet, consilia agitandi belli a Constantino profecta non esse, sed a Maxentio; atque adeo Constantinum velut invitum ad arma prosiliisse, tum etiam invitatum postea a Romanis tyrannidem Maxentii aegre ferentibus. Et tamen vir clarissimus Hadrianus Valesius in libro primo rerum Francicarum, p. 23, bellum istud imputat arrogantiae [Col. 0367A] Constantini, qui statuas suas Romae jussu Maxentii eversas adeo iniquo tulerit animo, ut eam injuriam armis vindicandam putarit; ejusque memoriam acriter ac contumeliose sugillat, quod cum Maximiani soceri sui statuas subverti jussisset in Galliis, parem sibi a Maxentio ejus filio factam injuriam ferre non potuerit. Veri amor et magni principis memoria postulant, ut heic observemus, immensum esse discrimen inter haec duo facinora. Constantinus everterat statuas inimici sui, sed mortui, et qui propterea contumeliam sibi irrogatam ulcisci non potuit. At Maxentius dejecerat venerandas, ut ait Nazarius, imagines principis viventis ac fortissimorum exercituum ductoris, qui propterea et potuit, et debuit eum castigare, a quo cum tanta ignominia laesus esset. Sane Diocletianus, ut infra scribit Lactantius, adeo commotus est cum videret statuas suas everti, quae cum statuis Herculii conjunctae erant, tamen etsi ista adversus eum non fierent consilio, sed necessitate, ut hinc acceperit magnum atque incredibilem dolorem, [Col. 0367B] ac propterea moriendum sibi esse decreverit. At Constantinus injuriam illam, qua erat magnitudine animi, remittere Maxentio paratus erat, si is ad aequas pacis conditiones descendere voluisset. Sed ille Constantinum aspernatus est: appetitum ejus (verba sunt Nazarii) refugit, aversatus est, horruit; et cum voluntas pacificandi alienata esset, eo dementiae processit, inquit idem Nazarius, ut ultro etiam lacesseret, quem ambire deberet. Unde constat, arrogantiae immerito argui Constantinum in hoc loco: qui si injuriam suam ultus non fuisset adversus hostem ferocem ac bonitati ejus illudentem, profecto majorem ignominiam ex ea injuriae oblivione reportasset, quam ut verbis ullis explicari possit.

Necem patris sui. Maximiani Herculii, quem Constantinus strangulari jusserat apud Massiliam. Zozimus, lib. II: Maxentius occasiones gerendi adversus Constantinum belli quaerebat, seque dolere propter obitum patris sui simulans, cui mortis causam Constantinus [Col. 0367C] praebuisset.

Intestabilem vel exitiabilem. Hoc in loco desunt aliquot litterae in veteri exemplari, ubi haec tantum leguntur, xtabilem. Ex quo collegimus reponendum esse intestabilem. Intestabilis autem idem valet, ac detestabilis et invisus.

Finxisse discordiam. Eutropius, lib. X: Inde ad Gallias profectus est, dolo composito, tamquam a filio esset expulsus.

Inter eos. Maxentium et Constantinum.

Responsum acceperat. Incerti panegyricus Constantino dictus post devictum Maxentium: Stultum et nequam animal nusquam extra parietes egredi audebat. Ita enim aut prodigiis, aut metus sui praesagiis movebatur.

Sextum kal. Nov. Hic ergo dies primus Maxentium vidit imperatorem; contra quam alii scribunt, qui ad diem 8 kal. Octobris eum imperium invasisse scribunt, [Col. 0367D] pridie extinctum: quorum neutrum verum est. Caesus enim est die natali suo, ut docent Lactantius et auctor panegyrici paulo ante laudati. Sed iste tamen in hoc fallitur, quod ait, Maxentium diem natalis sui caede sua signasse, ne septenarium illum numerum sacrum et religiosum vel inchoando violaret. Nam si caesus est ipso die natalis sui, manifestum est, caesum eo die, quo imperium inierat. Hunc quippe diem antiqui vocabant natalem imperatorum. Occisus est igitur Maxentius anno Christi 312, 6 kal. novembris, sexto imperii sui anno exacto, in ipsis initiis septimi. Atque ita intelligendi sunt Aurelius Victor et auctor Chronici Alexandrini, cum aiunt, eum periisse anno tyrannidis suae sexto. At Eutropius ait, Constantinum quinto imperii sui anno bellum commovisse adversus Maxentium. Commovit sane, sed non perfecit. Itaque verba illa veteris kalendarii a Bucherio editi: Quinto kal. novembr. [Col. 0368A] evictio tyranni, 6 kal. ingressus Divi, capienda quidem sunt de Maxentio et Constantino, ut recte censuerunt eruditissimi viri Petrus Franciscus Chiffletius et Henricus Noris; sic tamen, ut dies 5 kal. non referatur ad diem quo Maxentius periit, ut illi arbitrati sunt; sed ad posterum, quo corpus ejus inventum est, ut docet auctor fragmenti de Constantio Chloro, quo certa fuit victoria, 6 vero kal. ad diem quo Constantinus victor urbem Romam ingressus est. Et haec quidem certa atque extra omnem omnino controversiam posita esse videntur. Et tamen vir clarissimus Petrus Lambecius in libro quarto Commentariorum de bibliotheca Vindobonensi, pag. 298, evictionem illam tyranni refert ad tempus illud, quo Licinius a Constantino pulsus Byzantio et Chalcedone, Nicomediam, se recepit, ibique etiam obsessus, rebus desperatis, ut Zozimus ait, quod sciret, nullas sibi restare justas et satis amplas ad dimicandum copias, egressus urbe, supplex Constantino factus est, et allata purpura, imperatorem et Dominum clamavit, [Col. 0368B] veniamque praeteritorum poposcit. Quae omnia contigere anno Christi 324, Crispo III, et Constantino III, consulibus, ut est in Fastis Idatianis. Verum haec Lambecii sententia vera esse non potest, cum constet, verba illa veteris kalendarii accipienda esse de Maxentio profligato. Praeterea nullibi adnotatum est, deditionem Licinii incidisse in diem quintam kalendarum novembrium. Quod in primis necessarium esset demonstrare. Immo eam factam aliquanto ante, colligi posse videtur ex eo, quod Zozimus ait, Licinium, fuso deditoque exercitu, cum equitibus reliquis et paucis peditum millibus Nicomediam se recepisse post captam Chalcedonem, id est, 14 kal. octobris, ut legitur in Fastis. Quam exiguo autem temporis intervallo victor exercitus pervenire potuerit Nicomediam, nemo est rei geographicae vel tenuiter peritus, qui non satis intelligat. Quare profectionem Divi, quae in veteri kalendario notatur ad diem V kalendas octobris, valde suspicor accipi debere de [Col. 0368C] Constantini digressu ab urbe Chalcedone, ut Nicomediam proficisceretur. Itaque cum hinc via sit certa neque longa, non absurda conjectura erit, si dicamus, deditionem Licinii factam esse paucis post diebus, id est, sub initium mensis octobris; cum ex Zozimo liqueat, eum non tolerasse diu obsidionem Nicomediae, et ex fragmento de Constantio Chloro, quod Henricus Valesius edidit, colligi possit, Constantiam uxorem Licinii in castra Constantini fratris venisse sequenti die post adventum ejus. Neque magnum momentum habet, quod idem vir clarissimus adnotat heic, ut in codice Theodosiano, Licinium κατ` ἐξοχὴν, sive per excellentiam appellari tyrannum. Nam et Maxentium quoque tyrannum dictum legimus in panegyrico quem Nazarius dixit Constantino; ubi agens de his quae post devictum Maxentium acta Romae sunt a Constantino, addit: Quarum rerum miraculo sic omnes devinciebantur, ut non tam omnes dolerent quod illum tyrannum ita diu tulerant, quam quod tali principe tam sero fruerentur. Et supra de eodem [Col. 0368D] Maxentio: Illum ipsum tyrannum non mors virilis, sed fuga turpis prodidit. Item: Sequebatur hunc comitatum suum tyranni ipsius teterrimum caput. Fragmentum de Constantio Chloro. pag. 475: Interea Constantinus apud Veronam, victis ducibus tyranni, Romam petiit. Vetus inscriptio posita Constantini memoriae post victoriam de Maxentio: Quod instinctu divinitatis, mentis magnitudine, cum exercitu suo tam de tyranno, quam de omni ejus factione uno tempore justis rempublicam ultus est armis. Prudentius libro primo adversus Symmachum: Mulvius exceptum tyberina in stagna tyrannum praecipitans. Immo in codice quoque Theodosiano per tyrannum intelligitur Maxentius in l. un. De ingenuis, qui tempore tyranni servierunt, et in l. I De cohortalibus.

Quinquennalia terminabantur. Certum est, Maxentium quinquennalia celebravisse. Manifesta est enim auctoritas Lactantii. Sed praeterea extat apud Occonem, [Col. 0369A] pag. 541, nummus Maxentii, in cujus aversa parte haec scripta sunt: VICTORIA DD. NN. AUG. ET CAES. VOT. V. MULT. X. Quin ergo celebrata a Maxentio sint quinquennalia, et quidem post exactum annum quintum, ambigi non potest. Illud tantum quaero, quomodo fieri possit, ut quae secundum morem acta sunt die prima anni sexti, terminata fuerint in fine ejusdem anni. Scio vota illa magno apparatu celebrata fuisse: festa haec per multos dies durasse; et non solum in urbe regia usurpata, sed etiam in provinciis. Verum illa non solvunt difficultatem. Nisi si dicamus hominem voluptarium et desidiae amatorem, cujusmodi fuisse describitur Maxentius, voluisse novo more quinquennalia sua commendata facere, ac propterea per annum integrum ea continuasse: quod parum probabile videtur. Vel fortassis, sicut primus anni dies, quo quinquennalia celebrabantur, ludis ac sacrificiis transigebatur, sic eadem solemnia repetebantur in ultimo die ejusdem anni, ut sic quinquennalia eo modo terminarentur quo coeperant, pari [Col. 0369B] fere modo, quo processiones consulum septem erant per annum, ut patet ex novella 105 imperatoris Justiniani. Quid si natales imperatorum festi erant, cum per unumquemque mensem recurrebant? Nam in Actis sancti Marcelli centurionis, qui passus est in civitate Tingitana sub imperio Diocletiani, reperio diem 12 kalendarum Augusti fuisse festam in imperio Romano: Jam die duodecimo kalendarum augustarum, inquit, apud signa legionis istius, quando diem festum imperatoris vestri celebrastis, publica voce respondi, me Christianum esse. Diocletianus quippe factus est imperator 12 kal. Decembris. Sic quidam olim natali Epicuri vicesima luna sacrificabant, feriasque omni mense custodiebant, quas Icadas vocabant, ut Plinius ait, libro XXXV Historiae natur., cap. 2.

Coeleste signum. Immortale signum, ut alibi dicit Lactantius, id est, signum crucis. Iste porro locus est magni momenti. Signat enim et locum, et diem, quo crux, in qua vinceret, ostensa est Constantino. [Col. 0369C] Nam cum ex testimonio Eusebii, qui se accepisse ait ab ore Constantini, constet visum ad eo crucis tropaeum in coelo horis meridianis, sole in occasum vergente, et addubitanti quidnam hoc spectrum sibi vellet, nocte sequenti Christum Dei dormienti apparuisse cum signo illo, quod in coelo ostensum fuerat, praecepisseque ut militari signo ad similitudinem ejus quod in coelo vidisset, fabricato, eo tamquam salutari praesidio in praeliis uteretur, certum est, utramque visionem uno in loco et intra spatium aliquot horarum contigisse. Quod si ita est, ut certe est, habent viri docti unde finem tandem imponant nobili controversiae de loco, ubi signum crucis ostensum est Constantino, et unde fides adstruatur auctori vitae sancti Artemii ex duce Aegypti, cujus auctoritatem vir eruditissimus Petrus Franciscus Chiffletius circuitione et anfractu infregere et elevare conatus est. Haec sunt verba Artemii memoriam Constantini defendentis coram Juliano imperatore: Ad Christum autem declinavit ab illo vocatus, quando difficillimum commisit praelium [Col. 0369D] adversus Maxentium. Tunc enim ei in meridie apparuit signum crucis radiis solis splendidius, et litteris aureis belli significans victoriam. Nam nos quoque ipsi signum adspeximus, cum bello interessemus, et litteras legimus. Cum etiam totus quoque id est contemplatus exercitus, et multi hujus rei testes sunt in tuo exercitu. Apud Surium die 20 mensis Octobris. Mirum vero fortassis cuidam videbitur quod heic ait Artemius, multos hujus rei testes tum fuisse in exercitu Juliani imperatoris. Nam si ista dicebantur anno Christi 342 exeunte, effluxerant anni quinquaginta a morte Maxentii, et difficile est multos milites superfuisse ex eo exercitu, qui tum adversus eum pugnarunt. Verum id mirum nequaquam videri debet. Nam in dialogo de claris Oratoribus, cujus auctorem esse Quintilianum plerique censent, alii Tacitum, quidam Suetonium, in dialogo, inquam, illo, qui scriptus est anno sexto principatus Vespasiani, testatur auctor vidisse se in [Col. 0370A] Britannia senem, qui se fateretur ei pugnae interfuisse qua Caesarem inferentem arma Britanniae, arcere littoribus et pellere aggressi sunt: quod contigerat ante annos fere centum viginti. Et sanctus Hieronymus in dialogo adversus Luciferianos, quem Baronius putat scriptum circa annum Christi 382, ait tum superfuisse homines, qui synodo Nicaenae interfuerant, raros tamen propter antiquitatem. Itaque, ut ad rem nostram redeamus, ita constituendum est, visionem illam crucis Constantino ostensae contigisse in castris dum Romam obsideret, 7 kal. Novembris anno Christi 312. Audax enim vero nimium fuit Jacobus Oiselius, qui in Thesauro numismatum antiquorum pag. 463, ait, eum qui totum hoc negotium de cruce ostensa Constantino ad pias veterum fraudes retulerit, parum a rei veritate aberraturum. Quid enim deinceps verum censebitur, si historiam hanc, quae Lactantii, Publii Optatiani Porphyrii, Eusebii, ac veterum etiam numismatum testimonio nititur, inter fabulas et pias, ut ille ait, veterum fraudes connumerare [Col. 0370B] fas fuerit? Religiosius ista tractanda sunt, et irreligiosa illa temeritas procul abesse debet a pectoribus christianorum.

Circum flexo, Christum. Haec ita intelligenda sunt, ut Christi monogramma circumflexum fuerit in capite Labari, ut videmus in nummis veteribus.

Libros Sibyllinos inspici. Zozimus lib. II: Maxentius inclusus diis hostias immolat, et extispices de belli eventu consulit, ipsis quoque Sibyllinis oraculis pervestigatis. Cumque reperisset oraculum quo significaretur in fatis esse, ut qui ad detrimentum populi Romani spectantia designaret, miserabili morte periret, de semetipso id oraculum accipiebat, quasi qui Romam adortos eamque capere cogitantes propulsaret. Eventus autem comprobavit id, quod verum erat. Haec vero prorsus congruunt cum narratione Lactantii.

Hyeme proxima. Id est, hyeme quae mortem Maxentii [Col. 0370C] statim subsecuta est. Atqui Maxentius periit anno 312, 6 kalendas Novembris. Igitur Constantinus Mediolanum profectus est eo anno exeunte, aut sub initium sequentis: quod magis credo. Quippe Nazarius in panegyrico quem Constantino dixit, sic de mora, quam ille Romae traxit, loquitur, ut plane constet, eum illic fuisse per duos menses. Quidquid mali, inquit, sexennio toto dominatio feralis inflixerat, bimestris fere cura sanavit. Probabile autem non est, eum qui sic proximus erat kalendis Januariis, Romam reliquisse illis impendentibus, ut alibi potius quam Romae, procederet consul. Praeterea extat in codice Justiniani imp. lib. XI, tit. 57, lex a Constantino data Romae 15 kalend. Febr. ipso et Licinio tertium consulibus, id est, mense Januario, qui proximus fuit post extinctum Maxentium, ex qua colligi posse videtur, Constantinum Roma digressum non esse ante diem, qua lex illa data dicitur. Quod si ita est, sic accipienda videntur verba Nazarii, ut illa bimestris fere cura, quam componendis rebus [Col. 0370D] urbanis Constantinum impendisse tradit, eo modo intelligatur, quo sanctus Augustinus in libro ad Donatistas post collationem cap. 33, ait, Aelianum proconsulem causam Felicis episcopi Aptungitani audivisse 15 kalendas Martias, post menses ferme quatuor, quam Caecilianus a Melchiade fuerat judicatus; cum tamen a die 6 nonas Octobris, quo ille judicatus est, usque ad 15 kalendas Martias, quo causa Felicis audita est, intercesserint menses quatuor cum dimidio. Eadem ratione sanctus Leo papa in epistola quinquagesima secunda ad Ravennium Arelatensem et caeteros Galliarum episcopos scribens ait, synodum Chalcedonensem constitisse ex sexcentis fere episcopis, cui interfuisse 630 episcopos constans est omnium ferme scriptorum sententia. Accessit ergo Mediolanum Constantinus sub finem mensis Januarii. Eo vero venit etiam Licinius, uxorem ducturus Constantiam Constantini sororem. Eadem commemorat [Col. 0371A] et Zozimus, recte adnotans, haec acta post devictum Maxentium, et antequam bellum esset inter Maximinum et Licinium. Quare lapsum esse patet virum doctissimum Joannem Morinum, qui in libro de Ecclesia per Constantinum liberata, pag. 328, scribit, Licinium venisse Mediolanum ad Constantinum post devictum extinctumque Maximinum, ibique Constantiam in matrimonium duxisse. Eo peracto, inquit Zozimus, Constantinus ad Celtas revertitur, Licinius in Illyricum, ut tradit auctor Fragmenti de Constantio Chloro, pag. 473. Sed antequam Mediolano discederent, legem pro Christianis ediderunt, quae paulo post recitabitur.

Existimant viri quidam doctissimi, nuptias Licinii et Constantiae celebratas fuisse Mediolani mense Martio, argumento petito ex lege prima codicis Theodosiani De bonis vacantibus, quae scribitur data a Constantino 6, idus Martias Mediolani, Constantino Aug. III, et Licinio consulibus. Quanquam mensem Martium in Maium esse mutandum in hac constitutione [Col. 0371B] censet Morinus in libro de Ecclesia per Constantinum liberata, pag. 329, quia, ut inquit ille, Constantinus mense Martio illius anni adversus barbaros pugnavit in Germania. Sane, quod semel heic observasse sufficiat, nihil certi colligi potest ex subscriptionibus legum codice Theodosiano comprehensarum; adeoque ex eis concludi non potest, Constantinum eo tempore in iis locis fuisse, in quibus datae dicuntur. Nam si id certum esset, certum quoque esset, eum intra sex dierum spatium fuisse Heracleae in Macedonia, aut in Thracia, et Mediolani in Italia, cum lex, de qua diximus, data legatur Mediolani 6 idus Martias, et lex prima, De actoribus, Heracleae 3 non. Mart. sub iisdem consulibus. Fortius urget exemplum, quod sumi potest ex l. 2, De poenis, et ex l. 1, Si petitionis socius sine haerede defecerit: quarum prima data dicitur Cabilluno, altera Antiochiae, utraque 12 kal. April. Constantino Aug. IV et Licinio IV, consulibus. Vir doctissimus Jacobus [Col. 0371C] Gothofredus vidit, difficultatem esse in subscriptione posterioris istius legis, et aut eam pronuntiavit tribuendam esse Licinio, qui Orientem, cujus vertex Antiochia, tenebat, aut reponendum esse nomen Antigoniae prope Stopis in Macedonia, quae Constantino cessit, cum pax inter eum et Licinium constituta est post pugnam Cibalensem. Sed haec non solvunt difficultatem. Nam semper difficile erit istam discrepantiam componere, cum certum sit, Constantinum non potuisse uno eodemque die esse in Gallia et in Macedonia. Rursum quomodo fieri potest, ut idem, qui Cabilluno et Antiochiae fuerit 12 kal. Aprilis, eodem anno 8 idus Martias, fuerit Thessalonicae, et biduo post, id est 6, idus Martias, Romae? Nam id colligitur ex subscriptionibus l. 1, De diversis officiis, et ex l. 2, Ad l. Juliam de vi pub. et privata. Idem deinde idibus Septembris ejusdem anni censendus esset fuisse Romae, et sexto post die apud Naissum in Dacia. Quippe lex prima De jure fisci data dicitur idibus Septembris Romae, et lex prima De Centonariis [Col. 0371D] 14 kal. Octobris Naisso. Denique idem Constantinus, si haec regula certa esset, fuisset anno sequenti 12 kal. Maias Sardicae, Romae vero ipsis kalendis Maiis, intra spatium dierum duodecim, cum id colligi possit ex subscriptionibus l. 2 et 3 De donationibus. Possent et alia exempla afferri. Sed ista sufficiunt. Unde colligi debet, id quod antea dicebamus, ex subscriptionibus legum codicis Theodosiani nihil colligi posse certi ad signanda loca, in quibus Constantinus habitavit per varia tempora imperii sui; adeoque infirma esse argumenta, quae viri doctissimi hinc sumpserunt, ad confirmandas et constabiliendas conjecturas suas historicas.

Ad hujusmodi casus. In veteri codice legitur, ad hujusmodi causa Licinio collocati. Nostra emendatio bona est. Et saepe in antiquis codicibus reperitur scriptum causa pro casus, ut apud S. Ambrosium epist. 43: In natura casus est, in electione judicium: [Col. 0372A] pro quo in vetustissimo codice ms. ecclesiae Bellovacensis scriptum est causa, quamvis non bene.

Perintho. Id est, Heraclea. Sic enim vocatur Heraclea Thraciae, ad differentiam aliarum ejusdem nominis urbium, ut recte notavit Henricus Valesius ad librum XXII. Ammiani Marcellini. Menologium Graecorum ad diem decimam Maii: Perinthum urbem Thraciae, quae nunc Heraclea dicitur. Apud Canisium tom. XI, antiquae lectionis pag. 768.

Millia decem et octo. Circa Resiston, qui locus primus occurrit in Itinerario Antonini euntibus ab Heraclea Hadrianopolim, quamquam ibi dicitur abesse M. P. 22 ab Heraclea.

Secundam mansionem. Repraesentanda est rursum scriptura veteris exemplaris, quae sic habet: Secunda mansione tenente destante militibus totidemque collectis. Nos olim conjeceramus legendum esse: Secundam mansionem tenente distantem militibus totidem atque collectis. Postea animadverti conjecturam Britannicam non solum distinctiorem esse, sed veram; ideoque [Col. 0372B] illam transtuli in textum. Quamquam Columbus non probat ex ea emendatione quod a nobis prolatum fuerat.

Summe Deus. Vir clarissimus Joannes Columbus putat, ad hanc orationem respicere Eusebium lib. IV de Vita Constantini cap. 19, dum scribit, illum militibus, qui divinae fidei doctrinam nondum susceperant, lege lata praecepisse, ut dominicis diebus in campum purum procederent, et precationem, quam antea didicissent, simul omnes signo dato ad Deum funderent. Et mox in capite sequenti formulam ejus describit. Verum illa multum diversa est ab ea, quam Angelus edocuit Licinium; et valde probabile est, illam a Constantini militibus saepe antea fuisse recitatam, cum ex libro secundo de Vita ejus cap. 4 et 12 constet, eum preces semper ad Deum fudisse, antequam ad manus atque ad pugnam veniret.

[Col. 0372C] Kalendarum Maiarum. Hoc enim die factus fuerat Caesar anno Christi 305 ut supra vidimus. Ex quo etiam confirmantur quae a nobis dicta sunt de anno, quo Diocletianus deposuit imperium. Nam si kalendis Maiis anni 313 complebatur annus octavus nuncupationis Maximini, ut ait Lactantius, necessarium est, illum nuncupatum fuisse Caesarem anno 305 kalendis Maiis. Errant ergo qui putant, eum per annos tantum septem imperium tenuisse, et quadriennio quidem Caesarem, triennio Augustum per Orientem fuisse. Imperavit enim per annos octo integros et aliquam partem noni.

Sicut ille. Id est, Maxentius, qui victus est ipso die natali suo.

Vocant serenum. Circa Resiston, ut diximus, locum Thraciae inter Hadrianopolim et Heracleam. Campus sane hac pugna illustris, quae pacem afflictae Ecclesiae peperit. Fallitur ergo Zozimus, qui pugnam illam in Illyriis pugnatam putat. Haec sunt ejus verba: Bellis civilibus inter Licinium et Maximianum accensis, [Col. 0372D] acrique facto praelio in Illyriis, ab initio quidem superari visus est Licinius: sed confestim redintegrata pugna, Maximianum in fugam vertit.

Tenax. Avarum fuisse Licinium multis exemplis probat Eusebius lib. I de Vita Constantini cap. 55. Fragmentum de Constantio Chloro pag. 474: Licinius scelere, avaritia, crudelitate, libidine saeviebat.

Deus summus. Martyrium sancti Basilei episcopi Amaseae: Licinius igitur omnipotente Domini nostri Jesu Christi manu adjutus, victoriam de Maximino reportavit.

Sumpta veste servili. Confirmat hanc narrationem Eusebius lib. IX Hist. eccles., cap. 10 et lib. I de Vita Constantini cap. 58.

Fretum trajecit. Pugnatum est igitur in ea parte imperii, quam Licinius tenebat, id est, inter Heracleam [Col. 0373A] et Hadrianopolim in campo quodam vocato Sereno, ut in capite superiori dixit Lactantius. Aberat autem M. P. 60 a Nicomedia.

Petivit orientem. Zozimus: Per Orientem in Aegyptum discedens, spe cogendarum copiarum quantae gerendo bello sufficerent.

Vestem resumpsit. Nimirum purpuram, signum imperatoriae majestatis.

Nicomediam ingressus. Meminit adventus Licinii Nicomediam Joannes presbyter Nicomediensis in Vita sancti Basilei episcopi Amaseae, ex quo discimus, Constantiam quoque Licinii uxorem venisse cum eo Nicomediam post victum Maximinum: Itaque post justam Maximini poenam et divinitus invectam iram Licinius, cum totum Orientem sub se haberet, magno cum apparatu ad nostrae regionis urbem Nicomediam venit una cum conjuge sua, ut in regia domo habitaret, et Orientis imperium gubernaret. Jam vero [Col. 0373B] primum summa quaedam pax repente per totum regionis orbem, post vehementes illas insanientis idololatriae commotas fluctuationes ac pugnas, Licinii arbitrio atque opera invecta est. Quanquam sint, quibus haec Basilei Acta videntur esse falsa et supposititia, in hoc loco sincera esse, satis manifestum est.

Die iduum Juniar. Ista non sunt intelligenda de die, quo datum est edictum: sed de die, quo Licinii jussu propositum est Nicomediae.

Constantino atque ipso ter consul. Id est, anno Christi 313.

Litteras. Eas descripsit Eusebius lib. X, cap. 5, sed e Romana lingua in Graecum sermonem translatas, ut ipse ait. Quod ergo eas nunc habemus latine, ut editae primo sunt, unius Lactantii diligentiae debemus. Sed iste omisit praefationem, quam Eusebius habet.

Ut possit nobis summa divinitas. Eusebius vertit ὅπως ὅ τι ποτέ ἐστι θειότης καὶ οὐρανίου πράγματος. Ait autem [Col. 0373C] Valesius, hanc lectionem non esse sanam. Certe non congruit cum verbis edicti.

Cujus religioni liberis mentibus obsequimur. Haec Eusebius non reddidit Graece.

Dicationem. Id est, dignationem. Haec enim vocabula promiscue et indifferenter usurpari video. Paulo post in hac epistola legitur: Intelligit dicatio tua. Eadem vox reperitur in collatione prima Carthaginensi, cap. 10 et 19, et in relatione Anulini proconsulis ad Constantinum Augustum, in collatione tertia, cap. 220 et apud sanctum Augustinum, epist. 68. Plura exempla si quis requiret, consulat Glossarium Dufresnii.

Conditionibus. Eusebius vertit τῶν αἱρέσεων. Quae vox multum laboris attulit hominibus eruditis, ut patet ex Valesii Annotationibus ad hunc locum. Nunc itaque facilis erit loci istius intellectus. Nam juris periti apud Graecos haereses vocarunt, quas nos conditiones appellamus, ut videre est in variis locis Basilicorum, precipue vero in libro XLIV, tit. 19, [Col. 0373D] 30, et sequenti, in codice juris Graeco-Romani et alibi. Constantinus Harmenopulus lib. V, tit. 8: αἱ παράνομοι καὶ καταγέλαστοι αἱρέσεις περὶ αἱροῦνται τῶν ἐνστάσεων καὶ τῶν λεγάτων, καὶ χωρὶς αἶρέσεως ταῦτα παρέχονται. Quem locum sic recte vertit Joannes Mercerus: Conditiones, quae contra leges vel derisoriae sunt, in institutionibus et legatis pro non adjectis habentur, atque adeo haec absque ejusmodi conditione praestantur. In codice Theodosiano l. 9 et 10 de Praediis naviculariorum haeresis significat functionem, sive conditionem navalem: Navalem haeresim in omnibus volumus custodiri, ut usque ante viginti annos quaecumque possessiones subhastariae sorte distractae sunt, et propter contractum publicum navali fuerant haeresi separatae, si huic oneri ante eas subjacuisse constiterit, rursus ad debitam functionem teneantur obnoxiae.

Quia . . . . . honori. Haec corrupta sunt apud Eusebium, ubi sic legitur ex interpretatione Valesii: Atque [Col. 0374A] id a nobis eo factum est, ut ne cui divino cultui atque honori quidquam a nobis detractum esse videretur. Melius sane, quam Musculus et Christophorsonus.

Datis litteris. Loquitur de priore Constantini et Licinii constitutione, quae lata erat paulo post devictum Maximinum. Vide annotationes Valesii.

Qui emerunt. Hanc constitutionem renovavit Constantinus post partam de Licinio victoriam, ut patet ex libro secundo Eusebii de Vita ejus, cap. 41, in editione Valesii.

Vicarium. Cum Eusebius Graece loqui vellet, nec verbum haberet, quo vicarii dignitas significaretur, interpretatione et circuitione usus est. Deinde Eusebii interpretes praefectum verterunt, qui in illa provincia seu regione jus dicit.— (Vide infra, col. 370 duas epistolas Baluzii in hunc locum.)

Hortatus est. Nempe Licinius.

Anni decem. Hic locus ostendit, et supra diximus, persecutionem coepisse die 7 kalendas Martias, quo die eversa est Ecclesia Nicomediensis. Nam si numeres [Col. 0374B] a die vigesima tertia Februarii anni 303 usque ad diem tertiam decimam mensis Junii anni 313, qua propositum est Nicomediae edictum de restaurandis ecclesiis, reperies effluxisse annos decem, menses tres, dies vero novemdecim; id est, ut heic ait Lactantius, annos decem, menses plus minus quatuor.

Tauri montis angustias. Sive fauces, ut alii loquuntur. Sunt autem inter Cappadociam et Ciliciam. Nam Maximinum fugientem transiisse per Cappadociam, docet Lactantius cap. 47. Et certe venienti e Bithynia in Ciliciam rectum iter est per Cappadociam. Itaque angustias illas eo loci positas reor, ubi portae Ciliciae notantur in tabulis geographicis.

Tarsum confugit. Lactantius in capite 47 testatur, Campum Serenum, ubi Maximinus victus ac fugatus est ab exercitu Licinii, abfuisse a Nicomedia M. P. 160. In Itinerario autem Burdegalensi notatum est, [Col. 0374C] a Nicomedia usque Ancyram Galatiae numerari M. P. 258, ab Ancyra Tarson usque M. P. 343. Fiunt M. P. 761. Scio Maximinum fugisse cum summa diligentia donec Nicomediam pervenisset. Sed postea puto conquievisse aliquatenus animum ejus, et deferbuisse aliquantisper ardorem fugiendi. Itaque cum ei superfuerint peragranda M. P. 601 ut Tarsum Ciliciae urbem perveniret, collectis autem ex fuga et ab Oriente militibus, in Cappadocia primum substiterit, dein in Tauri montis angustiis, ubi munimenta ac turres fabricavit, ad arcendos insequentium Licinianorum impetus, fieri non potuit, ut is, qui kalendis Maiis pervenit Nicomediam, Tarsum pervenerit ante mensem Julium sequentem. Quod ideo heic adnotare visum est, quod videam, plerisque placere, Maximinum hunc Junio mense extinctum fuisse, et virum alioqui eruditissimum Henricum Noris in dissertatione de numismate Licinii cap. 2 contendere, mortem ei evenisse anno 314, ineunte vere. Sed de anno postea videbimus. Interim observare oportet, [Col. 0374D] non statim mortuum esse Maximinum, ac Tarsum pervenit: sed aliquanto tempore supervixisse ignominiae suae, gravissimosque dolores perdiu sustinuisse ita, ut affirmare fas sit, non esse mortuum ante mensem Augustum.

Insania percitus. Ita nos emendavimus, cum in codice veteri scriptum sit, insania percutis. Lactantius lib. I Institut. cap. 9: Idem furore atque insania percitus uxorem suam cum liberis interemit. D. Joannes Chrysostomus in oratione de sancto Babyla, loquens de mortibus persecutorum, ait, uni ex illis adhuc viventi pupillas ex oculis exiliisse, id est, Maximino, alium furore percitum, alium alio oppressum incommodo mortem oppetiisse. Quod autem heic de furore dicitur, Henricus Valesius interpretatus est de Diocletiano, quem ex Eusebio et Constantino colligit dementem periisse. Verum id non dicunt Eusebius et Constantinus: sed tantum illum de mentis statu [Col. 0375A] vi morbi deturbatum extremo anno imperii sui. Et sane Lactantius, qui morbum ejus describit, nihil adnotat de dementia ac furore. Quod si Chrysostomus se non explicasset, facile crederem, ea, quae de imperatore furore percito ab eo dicuntur, ad Maximinum referenda esse, propter hunc locum Lactantii.

Caput parietibus infligeret. Hoc est unum ex detestabilibus, ut in tertia Tusculana Cicero vocat, generibus lugendi. Vide Casauboni Notas in Julium Capitolinum.

Exilierunt oculi. Idem scribit Eusebius lib. IX Hist. eccles. cap. 10; lib. I de Vita Constantini, cap. 59, item Eutychius, Theophanes, et Anastasius. Meminit etiam D. Chrysostomus oratione in sanctum Babylam, et sanctus Hieronymus in Zachariam; ut videbimus paulo post.

Tamquam cremaretur. In Annalibus Eutychii scriptum est, Maximinum in morbum incidisse, quo adustum est corpus ipsius adeo, ut carbonis instar esset, [Col. 0375B] et ita tostum fuisse, ut rumperentur viscera ejus prae calore, quem intus sentiebat, et excidentes ipsius oculos in terram decidisse, adustamque carnem ab ossibus separatam esse. Sed ista melius explicat Anastasius bibliothecarius in Historia ecclesiastica, his verbis: Divina praeveniens ira comprehendit eum. Flamma enim de medio viscerum et medullarum succensa cum dolore intolerabili pronum super terram anhelantem prostravit ita, ut uterque oculus ejus exiliret, et caecus, ut revera scelestus, relinqueretur. Porro cum carnes ejus putrefactae prae innumerabili ossium incendio caderent, ipse impugnantem Deum projecit animam. Sumpsisse autem ista Anastasium ex Theophane, manifestum est.

Nocentem spiritum efflavit. In Epitome Victoris scriptum est, illum simplici morte periisse, id est naturali, seu fato suo. Et Eutropius tradit, eum vicinum exitium fortuita morte praevenisse. Quod utrumque verum est. Communis doctorum virorum [Col. 0375C] sententia est, eam mortem evenisse anno Christi 313. Petavius tamen l. XI de Doctrina temporum cap. 34, scribit, auctore, ut ipse ait, Eusebio in Chronico, adstipulantibus Victore et Eutropio, Maximinum extinctum fuisse anno altero, quam Galerius Maximianus periit, id est, anno Christi 312. Verum cum certum sit, illum obiisse anno sequenti post caedem Maxentii, jure hoc loco Petavium reprehendit Henricus Noris. Sed ipse tamen in hoc errare convincitur, quod secutus Baronium contendit mortem Maximini contigisse anno 314, ineunte vere. Nam cum ex postremis Lactantii capitibus constet, illum periisse eo anno, quo pax data est Ecclesiae, quo etiam Lactantius finem imposuit huic operi, et persecutionem ostenderimus coepisse anno 303, exeunte Februario, luce clarius est, Maximinum extinctum fuisse anno 313, qui decimus erat a coepta persecutione. Nititur sane vir doctus probabili in speciem argumento, iis nimirum Maximini verbis ex edicto, quod paulo ante mortem dedit in gratiam Christianorum [Col. 0375D] apud Eusebium, lib. IX, cap. 10, ubi ait, se superiore anno datis ad singulos provinciarum praesides litteris statuisse eadem, quae in Constantini et Licinii litteris continebantur. Cum itaque ea Constantini ac Licinii constitutio lata fuerit anno 313, ineunte, evidentissime lucere istam, quae sequenti anno data est, in annum 314 rejiciendam esse, adeoque eo anno tyrannum imperium cum vita amisisse. Gravis sane argumentatio, si constaret, Maximinum numerasse annos suos a kalendis Januariis. Sed cum octavus imperii ejus annus impletus fuerit kalendis Maiis anni 313, ut docet Lactantius, edictum ab eo post aliquot menses datum ad sequentem, id est, nonum imperii ejus annum refertur; sed non ad annum Christi 314, praesertim cum ex narratione Eusebii constet, datum esse paulo postquam a Licinio victus erat. Itaque Baronius et victoriam Licinii, et exitum Maximini conjungens, ista contigisse scribit [Col. 0376A] anno Christi 314, unius anni errore. Nam quae de sexto anno Maximini Augusti addit ex nummis vir doctissimus Henricus Noris, ea sane non officiunt opinioni eorum, qui anno Christi 313, assignant mortem Maximini, cum is, qui titulum Augusti sumpserat exeunte anno 307, aut sub initium sequentis, sextum imperii sui annum numerare potuerit anno 313. Quo anno mortuum esse illum, probari potest etiam auctoritate Aurelii Victoris, qui scribit, eum post biennii augustum imperium, id est, biennio post mortem Galerii, fusum fugatumque a Licinio, apud Tarsum periisse. Nam cum Galerius extinctus sit anno 311, mense Maio, Maximinus moriens anno 313, recte scribitur biennium in Oriente regnasse; qui si anno tantum 314 mortuus fuisset, excessisset biennium, quod illi tribuitur ab Aurelio Victore.

Ista ego putaveram vera esse, aut vero similia, quod nullam aliam emergendi ex ea difficultate viam invenirem praeter rationem numerandi annos Maximini a kalendis Maiis. Postea vir plurimae lectionis [Col. 0376B] limatique judicii Henricus Dodwellus hanc meam explicationem censuit non esse bonam, eo quod saeculi illius usu receptum non esset, ut anni imperatorum arcesserentur ab eorum die natali, testatus tamen, se pronum esse in eam sententiam concedere, si idoneo aliquo probataeque fidei exemplo usus ille posset confirmari. Aliam ergo viam sequitur, edictumque superioris anni commemoratum a Maximino revocat ad annum Christi 312 exeuntem, argumento sumpto ex lege Constantini edita in Codice Theodosiano, quam Romae edidit sub initium Decembris, inquit, sed Roma statim discessurus. Itaque existimat, edictum Constantini et Licinii de pace Ecclesiae datum Mediolani medium circiter Decembrem pervenisse eodem mense ad Maximinum, eumque prius illud edictum in secundo commemoratum emittere potuisse eodem anno. Addit deinde, non esse quod quis miretur ista sic constitui, si veredariorum celeritatem, ipsiusque Maximini praeceps ingenium [Col. 0376C] exploratum habuerit.

Arbitror eam esse viri modestiam et aequabilitatem, ut non aegre passurus sit, si heic adnotavero difficultates, quae mihi occurrerunt ejus verba serio examinanti, non quod ei me praeponere, aut aequi parare velim: sed ut per amicas velitationes veritatem quaeramus invicem; qui esse debet unicus scopus studiorum nostrorum. Primo fateor, non fuisse tum in usu, ut anni numerarentur a die natali imperatorum, sed a kalendis Januariis, a processione consulum, qui fastos signabant, et annis nomen imponebant, ut verbis Lactantii utar e libro sexto Institutionum, cap. 4. Quod si quis tamen heic contendere vellet, afferri adversum ista posset observatio illustrissimi cardinalis Baronii, qui in Annalibus ecclesiasticis adnotat, Diocletianum instituisse, ut anni deinceps numerarentur a prima die sui imperii, eoque exemplo Maximinum, qui ei successerat, annos suos eodem modo numeravisse. Sed missa ista faciamus, quae testimoniis veterum non fulciuntur. [Col. 0376D] Ait vir clarissimus, Constantinum Romam ingressum esse die 29 Octobris, illicque duos menses non explevisse; quod accepit ex panegyrico, quem Nazarius Constantino dixit. At si sub initium mensis Decembris Romam reliquit, ut ex lege superius adducta colligi posse putavit vir eruditissimus, perit illa bimestris cura, quam laudat Nazarius. Quippe eo modo Constantinus vix mense integro fuerit Romae. Sed quod jugulum petit, extat, uti diximus, in codice Justiniani imp. lib. XI, tit. 57, lex a Constantino data Romae declinante mense Januario, qui proximus fuit post extinctum Maxentium, quae manifeste, ut reor, ostendit, Constantinum Roma digressum non esse ante mensem Januarium exeuntem. Praeterea immensum est spatium ab urbe Roma Mediolanum, quod exiguo temporis intervallo confici non potest, cum M. P. 528 numerentur in Itinerario Antonini, a Mediolano autem Nicomediam quatuordecies [Col. 0377A] centum et septuaginta sex millia passuum. Impossibile est, legem, quae data est Mediolani circa medium Decembrem, perferri potuisse Nicomediam eodem mense, quantumvis expediti cursores fuerint, aut equi celeres et veloces. Neque heic quicquam facit Maximini praeceps ingenium, cum econtra tarditatem ejus in hoc negotio culpet Eusebius lib. IX cap. 9 Historiae ecclesiasticae. His ita rite constitutis, puto ambigi deinceps non posse, quin redeundum sit ad explicationem nostram, cum constet, primum Maximini edictum fuisse datum anno 313, mense, ut videtur, Aprili, posterius vero, in quo prioris velut anno superiore dati meminit, emissum circa mensem Septembrem. Vel certe, quod probabilius videtur, dicendum est, Maximinum numeravisse annos Graeco more, adeoque initium anni ipsi fuisse mensem Septembrem. Quae explicatio si admittitur, jam difficile non erit intelligere, quomodo Constitutio data mense Aprili anni Romani 313 dicatur data anno superiore ab eo, qui annum [Col. 0377B] inciperet a Septembri, secundum morem Graecorum.

Persecutores debellavit. Lact., l. VII Instit. c. 26: Illi enim, qui, ut impias religiones defenderent, coelestis ac singularis Dei cultum tollere voluerunt, profligati jacent. Eadem observant Eusebius in libro primo de Vita Constantini, c. 3, et auctor Fragmenti de Constantio Chloro, p. 475. Hieronymus in caput XIV Zachariae: Legamus ecclesiasticas historias, quid Valerianus, quid Decius, quid Diocletianus, quid Maximianus, quid saevissimus omnium Maximinus, et nuper Julianus passi sint; et tunc rebus probabimus, etiam juxta litteram prophetiae veritatem esse completam, quod computruerint carnes eorum, et oculi contabuerint, et lingua in pedorem et saniem dissoluta sit. Scaliger in animadversionibus ad Eusebium, p. 248, sic interpretatur hunc locum, ut Hieronymum putet Maximinum inter eos posuisse, quorum carnes computruerint. Sed ego puto, hunc non esse sensum verborum Hieronymi. [Col. 0377C] Loquitur primo de miserabili morte Valeriani et Decii: sed mortis genus non explicat. Nam verba prophetiae, quae susceperat interpretanda, non poterant trahi ad genus mortis, quo duo illi principes perierunt. Deinde putredinem carnium refert ad Maximianum, tabem oculorum ad Maximinum, linguae pedorem et saniem ad Diocletianum, si vera sint, quae de eo narrant Eutychius Alexandrinus et Georgius Cedrenus, nimirum eum morti propinquum ex faucibus multitudinem vermium ipsa cum lingua, quae computruerat, ejecisse.

Valeriam. Cum viderem diserte in veteri libro scriptum esse, Valerium quem, non ausus sum mutare in prima libri istius editione, veritus scilicet, fortassis aliquis homo istius nominis alicubi lateret. Postea vero animadverti, dubium non esse, quin vetus liber mendosus sit in hoc loco, et Valeriae nomen heic reponendum esse. Itaque reposui.

Ut eum vixisse. Columbus suspicatur, scribendum esse, ut eum, id est, Licinium, edixisse cognovit. [Col. 0377D] Mihi autem videtur, nihil omnino esse mutandum. Sensus enim hic est. Licinius Candidianum necari jussit. Quia vero non statim mandato est satisfactum, Valeria, ut eum vixisse tum cognovit, cum necari jussus erat, comitatui se Licinii miscuit, ut fortunam Candidiani specularetur.

Mater eorum. Id est, uxor Maximini, cujus nomen se nescire fatentur eruditi.

In Orientem. Plerique conjecerunt, rescribendum, in Orontem, quia constat, fluvium in hoc loco signari; quod pluribus argumentis erudite profecto ostendit clarissimus Cuperus. Quia tamen et ipse tradit, nonnullos veteres Orientem vocasse eum fluvium, quem reliqui vulgo dicunt Orontem, nolui textum mutare; licet idem vir clarissimus non dubitet, quin Lactantius scripserit Orontem et Orientem in locum veri nominis irrepsisse per librarios ea aetate, qua ita loquebantur.

Corrumperet veritatem. Lact., lib. III Inst., c. 1: Deus hanc voluit esse rei naturam, ut simplex et nuda veritas esset luculentior; quia satis ornata per se est, ideoque ornamentis extrinsecus additis fucata corrumpitur.

Jovior. et Herculior. Sic vocatae familiae Diocletiani, qui se Jovium dicebat, et Maximiani senioris, qui Herculius dictus est, tamquam si a Jove et Hercule genus ducerent, ut observatum est a viris eruditissimis. Annotat Aurelius Victor, hinc militaribus auxiliis in exercitu praestantibus nomen impositum, id est, ut Herculiani vocarentur. Unde apud Ammianum Marcellinum, l. XX et XXII, mentio Jovianorum et Herculianorum.

Atque heic tandem finis esto notarum nostrarum ad librum Lactantii de mortibus persecutorum. Ejusdem argumenti opus, si vera fides, scripserat Aurelius [Col. 0378B] Victor, historiam comprehendens persecutionum Ecclesiae usque ad Diocletianum, quod in bibliotheca Vaticana extitisse sua aetate, testatur Marianus Vicctorius ad epistolam XXI Hieronymi, quae inscripta est Paulo Monacho Concordiensi, a quo Hieronymus postulabat: Commentarios Fortunatiani, et propter notitiam persecutionum, Aurelii Victoris historiam. Multum tamen ambigo, an vere dici possit, Aurelium Victorem, hominem minime christianum, scripsisse historiam istius modi, cum locus ille Hieronymi corruptus sit in vulgatis editionibus, adeoque intricatus, ut virum doctissimum Andream Schottum in horrendas ambages impulerit, dum Aurelium Victorem persecutionum Ecclesiae Scriptorem quaerit, huc descendere coactus, ut existimaret plures Victores historiae augustae scriptores fuisse, et unum etiam Christo nomen dedisse. Nam si historia illa extitisset in bibliotheca Vaticana, qua tempestate Victorius scholia sua scribebat in Hieronymum, certe non evasisset [Col. 0378C] eruditas ac diligentes Baronii manus, neque tot doctissimorum et antiquitatis ecclesiasticae amantissimorum hominum, qui post Pii V pontificatum et Mariani Victorii tempora Romae vitam egerunt, et in edendis recensendisque ac emendandis Scriptorum, in primis vero ecclesiasticorum, lucubrationibus laudabilem operam posuerunt. Profecto concors illud ac perpetuum tot praestantissimorum virorum silentium de re tanti momenti, qui ne verbo quidem ullam istius Aurelii Victoris historiae mentionem uspiam faciunt, me vel invitum ac reluctantem suspicari cogit, aut memoria lapsum esse Victorium, aut impositum illi fuisse, praesertim cum ex verbis Hieronymi colligi non possit, Aurelium Victorem scripsisse historiam persecutionum; sed tantum ejus historiam, in qua tractatur de vita Imperatorum usque ad Julianum, utilem esse ei, qui velit habere notitiam persecutorum, id est, eorum imperatorum, qui persecuti sunt Ecclesiam Dei. Persecutorum enim heic legendum esse, non vero persecutionum, docent in primis [Col. 0378D] codices 173 et 2789 bibliothecae Regiae, vetus alter codex ejusdem bibliothecae, qui fuit olim viri clarissimi Claudii Puteani, tum codex 305 bibliothecae Colbertinae, prima editio Romana anni 1468, Veneta anni 1488, et Lugdunenses annorum 1508, 1513 et 1518. Primus omnium Erasmus reposuit persecutionum, auctoritate haud dubie vetusti alicujus exemplaris, cum in codice quoque 4110 ejusdem bibliothecae Colbertinae ita legatur. Hunc secutus est Victorius. Sed profecto ex his, quae dicta hactenus sunt, satis constat, hanc lectionem non esse bonam, et eam retineri debere, quam veteres libri et editiones exhibent, cum nullam habeat difficultatem. Agamus autem gratias immensae Dei optimi maximi benignitati, qui istum Lactantii librum nobis post tot saecula redonavit, eoque utamur ad majorem ipsius gloriam et sanctae Ecclesiae utilitatem, in cujus gratiam susceptus est hic labor.

[Col. 0379A] Illustrissimi viri Petri Valeri Diazii, consiliarii regis Hispaniarum in supremo consilio Aragonum, sententia de quodam loco Lactantii corrupto.

In libro Lactantii de Mortibus Persecutorum, quem litteratus orbis restitutum nuper vidit studio et virtute illustrissimi Dom. Stephani Baluzii, locus est prae aliis valde corruptus pag. 43, ubi sic editum videmus (col. 269): Etiam vel hi, qui emerunt, vel qui dono erunt consecuti, si putaverint de nostra benevolentia aliquid, Vicarium postulent, quo et ipsis per nostram clementiam consulatur.

Ego vero tribus emendationibus repurgandum esse hunc locum, et in hanc formam scribendum, censeo: Et jam vel hi qui emerunt, vel qui dono erunt consecuti, si optaverint de nostra benevolentia aliquid vicarium, postulent, quo et ipsis per nostram clementiam consulatur.

Ac primum quidem τὸ etiam non congruere huic [Col. 0379B] parti, manifestum satis est, ac levi divisione substituendum et jam, quod idem significat, ac tum, vel mox, aut postquam, ut Plautus in Truculenti scena ultima dixit: Jam abis postquam aurum habes. Mens enim imperatorum in proposito edicto haec erat, ut bona Christianis restituerentur sine ullo pretio quantocius, ac deinde de indemnitate, ut postea dicunt, tractaretur, si eam cuperent. Secundo loco illud putaverint facili errore inductum est ex permutatione transpositioneque litterarum o et u. Ratio autem sermonis optime constat, legendo optaverint. Nam in eadem constitutione inferius dicitur, de nostra benevolentia sperent. Haec vero duo optandi et sperandi verba conjuncta saepe occurrunt, et Cicero orat. 27, ad Quirites dixit: Multa praeterea a diisim mortalibus optata consecuti sumus.

Praecipua autem animadversio nostra est circa τὸ Vicarium, quod verbum dominus Baluzius majuscula littera initiali curavit imprimi, fortassis quia in manuscripto Colbertino exemplari sic repererat, vel, [Col. 0379C] quod magis puto, de suo adscripsit, Vicarii dignitatem significari hoc loco existimans, secutusque Eusebii antiquam lectionem et sententiam; quam et priorem interpretem Christophorsonum, et novissimum, eumque longe doctiorem accuratioremque Henricum Valesium, suis versionibus expressisse viderat. Caeterum erravit Eusebius (quod pace ejus dixerim) aliosque in errorem induxit, quem Lactantii locus hic nobis detexit. Nam in imperiali hoc edito, quod Latine, ut fuerat conceptum, transcripsit, non de gubernatore, Vicario, aut judice alio provinciae mentio facta est: sed aliquid vicarium, valet rem aliquam vicariam, seu vice et loco illius, quae restituta fuisset Christianis, reddendam ab imperatoribus; id quod sequentibus rationibus evincitur. Nam Lactantius diserte dixerat has litteras imperiales ad Praesidem datas, non ad Vicarium; et illarum sermo totus directus est ad eumdem, cui executio restitutionis faciendae committebatur: ut absurdum plane esset, ad alium quempiam praefectum, qui in illa provincia jus diceret, verba imperatorum converti.

Jam vero haec loquendi ratio, aliquid vicarium optare [Col. 0380A] et postulare, Latine scribentibus eleganter usurpatur. Quin et aliquid vicarium reddere dictum legimus in sancta Scriptura, Levitici cap. XXIV, versu 19, ibi: Qui percusserit animal, reddet vicarium, id est, animam pro anima; et inferius versu 21: Qui percusserit jumentum, reddet aliud. Quo loco Cornelius a Lapide, ut alios criticos sacros omittam, interpretatur animal vivum vice animalis a se occisi. Lorinus vero ait: Vicarium animal significat aliud, quod suppleat vicem percussi, sive occisi. Ac deinde subjungit: Hoc tantum loco usum reperio interpretem nomine vicarii.

Illustrissimo doctissimoque viro Petro Valero Diazio, consiliario regio, Stephanus Baluzius Tutelensis.

Ex litteris a te superiore anno datis ad illustrem notique nominis abbatem camerarium intellexi, bene te agere, illustrissime domine, et mei mentionem facere, nec injucundam, nec inutilem; quippe qui non solum amice et honorifice de me studiisque meis [Col. 0380B] loqueris; sed etiam admones, quid tibi videatur emendandum in quadam constitutione Constantini M. quae extat in libro Lactantii de Mortibus persecutorum. Amplector utrumque cum ea reverentia et cum ea grati animi testificatione, quae tibi a me debentur, eruditissime vir; ideoque officii mei esse putavi has ad te litteras dare, tum ut tibi gratias agam pro hac animi tui in me propensione, tum ut per eam occasionem utar familiaritate ejus viri, quem is, cum quo meliorem vitae meae partem exegi, vir immortalis memoriae Petrus de Marca, archiepiscopus Parisiensis, plurimi faciebat, et cum Antonio Augustino conferre solebat. Revoco te, ut vides, ad scopulos Bresconis, illustrissime vir, unde initium commercii tui cum summo viro; quo in coelum postea sublato, et tu magno amico orbatus es, et ego optimo patrono.

Venio nunc ad locum Lactantii, cujus a te tentata emendatio est. Obscurum esse illum ac mutilum, satis [Col. 0380C] constat, propter defectum nimirum unius vocis; quae si semel suppleta fuerit, nulla, ut ego quidem arbitror, difficultas remanebit. Quae autem illa sit, ipsa quidem Lactantii verba satis indicare videntur, clarius vero versio graeca Eusebii, ex qua colligimus, vocem poscendum, aut aliquam similem addendam esse in hoc loco, et sic legendum: Etiam vel hi, qui emerunt, vel qui dono erunt consecuti, si poscendum putaverint de nostra benevolentia aliquid, Vicarium postulent, quo et ipsis per nostram clementiam consulatur. Hanc restitutionem confirmant verba legis primae codicis Theodosiani de Officio rectoris provinciae: Si de civilibus causis quicquam putaverint esse poscendum. Tu vero, vir eruditissime, censes, ita legendum et interpungendum: Et jam vel hi, qui emerunt, vel qui dono erunt consecuti, si optaverint de nostra benevolentia aliquid vicarium, postulent, quo et ipsis per nostram clementiam consulatur. Et conjectura quidem tua docto et erudito viro digna est, et plurimam habet veri similitudinem. Veteres quippe eleganter dicebant vicariam operam, manus vicarias, amorem vicarium, poenam vicariam, mortem vicariam, et alia hujusmodi. Opinio tamen illa tua, si [Col. 0381A] me permittis libere loqui, non vacat difficultate. Nam praeterquam quod tu non supples vocem, quae illic deest, vocemque putaverint mutas in optaverint, quod non licet absque evidentissima necessitate, sensus postulare videtur, ut Princeps designet personam, cui provinciales spoliati porrigant preces suas. Cum vero Vicarium totius collationis ac transmissionis cura constringeret, ut legitur in titulo Codicis Theodosiani de Officio Vicarii, nihil alienum ab ejus officio fecit Constantinus, cum jussit, ut qui putarent aliquid ab ejus benevolentia poscendum pro bonis, quae coacti reddidissent corpori Christianorum, Vicarium adirent, nimirum ut is ad Principem referret quicquid illud esset.

Sed tu, vir doctissime, ais, Lactantium diserte dixisse, has litteras imperiales ad praesidem datas esse, non ad Vicarium, et totum illarum sermonem directum esse ad eumdem, cui executio restitutionis faciendae committebatur; absurdumque plane esse, ad alium quempiam Praefectum, qui in illa provincia [Col. 0381B] jus diceret, verba imperatoris referri. Sed heic, ni fallor, observandum est, nomen praesidis non fuisse positum in fronte constitutionis, cum edicta generalia consueverint inscribi nominibus Praefectorum praetorio, quamvis ad eum missa fuerit a Licinio. Hic enim, cum manifesto divini Numinis auxilio victoriam de Maximino reportasset, cum primum postea Nicomediam ingressus est, gratiam summo Deo relaturus, litteras illas misit ad praesidem, ut ejus cura proponerentur in ea urbe. Cum autem praesidis nomen generale sit, et ad omnes pertineret, qui provincias imperii Romani regebant, videtur Lactantius isthic per Praesidem intellexisse, aut Vicarium Ponticae dioeceseos, aut consularem Bithyniae, quam fuisse constat sub dispositione ejusdem Vicarii. Itaque cum summus post praefectum magistratus in ea regione esset Vicarius Ponticae, videretur censendum, servatam ei fuisse suam auctoritatem in edicto, quod jussum est proponi in urbe Nicomediensi, [Col. 0381C] adeoque retinendam lectionem vulgatam istius loci Lactantiani. Ego tibi, vir doctissime, mentem meam aperio, et conjecturas meas committo, facile amplexurus opinionem, quam tu probaveris esse veram. Jamdudum ausculto de epistolis Antonii Augustini, quas fama erat te vulgaturum. Magna est inter nos viri istius reverentia et auctoritas lucubrationesque ejus avidissime arripimus. Itaque si nondum ea editio facta est, oro te, vir illustrissime, nomine eorum omnium, qui bonas litteras amant, ne diutius protrahas expectationem nostram. Non dubito autem, quin inter epistolas Latini Latinii plures legeris datas ad eumdem Antonium, alias de eo loquentes, unam etiam ipsius ad Latinium. Caeterum disquirendum est, verane sit suspicio Latinii ad Metellum scribentis, alienatum nimirum ab eo fuisse animum Antonii, quod ad ipsum interdum scribens, amplissimos illustrium reverendissimorumque titulos, quibus Hispani valde delectarentur, ei non tribuerit. Ego enim Augustinum animadverti [Col. 0381D] fuisse inanium contemptorem; ac proinde suspicor, alias fuisse causas, ob quas ille interrupit litterarum commercium, quod ipsi erat cum Latinio. Tui judicii facio totum illud negotium, eruditissime vir, tibique longam ac felicem vitam opto.

Lutetiae-Parisiorum, kal. Maiis 1683.

Clarissimo viro Henrico de Noris, Augustiniano, Stephanus Baluzius Tutelensis, S. P. D.

Cum ante hoc biennium vir tui meique ac communium studiorum nostrorum amantissimus, idemque doctissimus Antonius Magliabecus ad me misisset opus tuum, eruditissime vir, quo Cenotaphia Pisana Caii et Lucii Caesarum illustrasti, constitueram ad te scribere de controversia, quam video inter nos [Col. 0382A] ortam esse propter verba quaedam obscura Pauli jurisconsulti; sic tamen ut totum illud negotium facerem tui judicii. Verum quoniam eo tempore multum occupatus eram in edendo primo tomo meorum Conciliorum, adeoque laborabam otii penuria, coactus sum deserere consilium illud meum, aut saltem in aliud tempus differre. Interim magnus ille studiorum meorum fautor et altor Joannes Baptista Colbertus excessit e vivis; eoque cadente, fateor, ita moerore abjectum ac profligatum esse animum meum, ut cum in libris meis quaererem perfugium ac solatium, nihil minus cogitaverim, quam ut ludicri certaminis speciem praeberem; adeoque memoriam quoque ipsam perdidi istius nostrae concertationis, de qua paulo ante memoravi. Revocata est autem occasione litterarum, quas amicus ille noster ad me dedit 15 kalendas Februarias hujus anni; quas accepi tardiuscule, nimirum 18 kal. Aprilis. Mentionem quippe in illis faciens novae lucubrationis a te emissae, quam se missurum pollicetur, excitavit memoriam Cenotaphiorum [Col. 0382B] Pisanorum, et tuae mecum disputationis. Accedo itaque tandem bonae, ut reor, causae qualiscumque patronus, eam apud te acturus, vir eruditissime, te, inquam, judicem habiturus, quem ante expertus sum adversarium. Neque enim mihi metuendum est sub tali judice; qui praeterquam quod amicus meus est, justus et recti tenax, tres personas, ut Cicero de se aiebat, unus sustinebit summa animi aequitate, suam, adversarii, judicis.

Igitur haec sunt verba Pauli in editionibus per typographos vulgatis, quae manibus nunc eruditorum teruntur: Anniculus amittitur, qui extremo anni die moritur. Et consuetudo loquendi id ita esse declarat. Ante diem decimum kalendarum, post diem decimum kalendarum. Neque utro enim sermone undecim dies significantur.

Hunc ego locum sic interpretatus sum in Annotationibus ad librum Lactantii de Mortibus persecutorum, ut existimaverim, eumdem diem significari [Col. 0382C] duobus loquendi modis adductis a Jurisconsulto. Tu contra, vir clarissime, putas priore modo intelligi debere dies decem, qui kalendas antecedunt, posteriore, decem qui subsequuntur easdem kalendas, id est, decimum diem mensis sequentis. Quamvis autem Rebuffus scripserit, hanc quaestionem plus subtilitatis, quam utilitatis habere, putaverintque Budaeus et Alciatus, Paulum ludere potius et morari lectorem hoc grypho voluisse, quam docere, adeoque inutile videri possit ultra perscrutari verum verborum illorum sensum; enitar tamen pro virium mearum modulo ostendere, quid dicere voluerit Jurisconsultus, simulque confirmabo opinionem meam de verbis Lactantii.

Duplex antiquitus fuit editio verborum Pauli, in quibus tota consistit difficultas, et quae crucem fixerunt viris eruditissimis. Quidam enim codices habent: Aeque utroque enim sermone undecimus dies significatur; alii contra: Neutro enim sermone undecimus dies significatur. Prior editio, quam Paulus de Middelburgo, [Col. 0382D] Valla, Budaeus, Alciatus, Rebuffus et Dionysius Gothofredus amplexi sunt, nititur auctoritate veterum exemplarium manuscriptorum, quorum unum est bibliothecae Regiae, reliqua Colbertinae; cum quibus congruit etiam codex Germani Colladonii laudatus ab eodem Gothofredo. Altera, quam Cujacius, Antonius Augustinus, Marcellus Francolinus et Dionysius Petavius sequi maluerunt, suffragatores habet duos veteres libros bibliothecae Regiae, quorum unus fuit olim Aemari Ranconeti viri doctissimi; neque eam alibi reperi. An illam adjuvet auctoritas Pandectarum Florentinarum, videbimus postea. Interim expendamus utramque editionem, affirmativam videlicet et negativam, ut eas quidam vocavere.

Affirmativam habent, ut dixi, octo vetera exemplaria bibliothecae Regiae et Colbertinae. Et in Regio quidem signato 4673, sic legitur: Aeque enim utro sermone undecima dies significatur. Codices vero Colbertini [Col. 0383A] notati 524, 529, 2608, habent: Aeque utroque enim sermone undecimus dies significatur. Codex 743: Aeque utroque sermone undecimus dies significatur. Codices 397 et 461: Utroque enim sermone undecimus dies significatur. Codex denique 583: Utroque sermone 11 dies significatur. Contra in codice Regio notato 4672, scriptum est: Neutro enim sermone undecima dies significatur. In eo vero, qui fuit Aemari Ranconeti, sic: Neutro enim sermone undecimus dies significatur. Ubi illud admonendum est, supra lineam istius ultimi codicis scriptum esse antiquitus alibi legi utro pro neutro; quae lectio propius accedit ad eam, quam codex Florentinus exhibet, in quo sic legi etiam tu ipse testaris: Neque utro enim sermone undecim dies significantur.

Investigandum nunc est, utrum illa codicis vestri lectio bona sit, et utrum negativam, ut nonnulli putant, adjuvet, an potius revocari debeat ad eam, quam tot vetera exemplaria praeferunt. Prima sane [Col. 0383B] fronte codex ille vester, omnium, qui hodie extant, sine controversia vestustissimus, videtur ostendere, neutro horum loquendi modorum, ut etiam scriptum est in libris Regiis, et ut in vestro legisse se ait Antonius Augustinus, significari diem undecimum kalendarum, atque ita confirmare censendus est lectionem, quam vocant negativam. At si consideremus, verissimum illud esse, quod vir doctissimus Nicolaus Rigaltius observavit ad Tertullianum, veterum librorum auctoritate falsissimas interdum lectiones asseri, ac praeterea ex adverso statuamus, consensum tot veterum codicum, qui lectionem affirmativam praeferunt, dubitare jure meritoque licebit, an huic vestro exemplari insistendum sit, an vero amplectenda lectio, quam reliqui codices exhibent, quam negari non potest sumptam esse ex antiquioribus exemplaribus. Neque fortassis aberraverit, qui putabit, in vestro per errorem scriptum esse neque, pro aeque; sicut in Fragmento sancti Ambrosii relato in gestis primae Synodi Ephesinae, codices 1363 et 1600 bibliothecae [Col. 0383C] Colbertinae, et antiquissima exemplaria veteris versionis latinae ejusdem synodi habent, Nec ipsa littera, pro eo, quod in editionibus Operum ejusdem sancti Ambrosii legitur, Haec ipsa littera, et apud Marium Mercatorem, et in editione Contiana ejusdem Synodi, Et ipsa littera, ut monui nuper, dum recenserem eamdem antiquam versionem.

Praeterea quis in animum inducere queat, virum gravem Paulum jurisconsultum uti negatione voluisse ad eam rem confirmandam, quae maxime egebat probatione affirmativa? Probandum enim erat, eum censeri anniculum, qui extremo anni die moritur, sive incipiente, sive exacto. Similitudine igitur istud ostendere volens Jurisconsultus, ait eo modo, quo idem dies significatur, sive dicas ante decimum kalendarum, sive post decimum kalendarum, id est, sive ante absolutum, sive post absolutum diem, eodem modo anniculum esse censendum eum, qui extremo anni die extinguitur, sive dies ille sit absolutus, [Col. 0383D] sive non sit absolutus. Porro dum viri docti haec verba, Ante diem decimum kalendarum, sic interpretati sunt, ut significare docerent rem actam ante diem decimum absolutum et finitum, nobis documentum dederunt, ut ista, Post diem decimum kalendarum, interpretemur de ipso die decimo kalendarum, sed tamen exacto et finito. Quoniam autem hi duo loquendi modi promiscue et indifferenter a populo usurpabantur, consuetudine factum est, ut utroque sermone idem dies ita intelligeretur, ut quicquid intra viginti quatuor horas diei et noctis actum esset, perinde existimaretur quasi quavis hora lucis actum esset, ut docet idem Paulus, lib. XIII, ad Sabinum: More Romano, inquit, dies a media nocte incipit, et sequentis noctis media parte finitur. Itaque quicquid in his viginti quatuor horis (id est, duabus dimidiatis noctibus et luce media) actum est, perinde est quasi quavis hora lucis actum esset. Confirmat Censorinus, cap. 23, cujus [Col. 0384A] verba transcribo: Romani, inquit, a media nocte ad mediam noctem diem esse existimaverunt. Indicio sunt sacra publica, et auspicia etiam magistratuum: quorum si quid ante medium noctis est actum, diei, qui praeteriit, adscribitur; si quid autem post mediam noctem et ante lucem factum est, eo die gestum dicitur, qui eam sequitur noctem. Idem significat, quod qui a media nocte ad proximam mediam noctem in his horis quatuor et viginti nascuntur, eumdem diem habent natalem.

Hinc colligi posse mihi videtur, Romanos, quamvis diem ordirentur a media nocte, in vulgari tamen sermone diem dixisse illud spatium, quod est inter ortum solis et occasum, id est, diem naturalem, et quod agebatur summo mane, sive ante lucem, ut ante me observavit Josephus Scaliger (Scalig., lib. II, de Emend. temp.) , vocavisse initio ante kalendas, quod post recessum solis, post kalendas: sed deinde paulatim utroque loquendi modo idem tempus significatum, quia tum populus, quem penes arbitrium est et jus et norma loquendi, non attendebat ad discrimen, [Col. 0384B] quod olim ita loquendo ponebant inter diem incipientem et exactum. Itaque Cicero ad Tironem scribens, cujus tu locum, vir eruditissime, attulisti ad confirmandam opinionem tuam, ait se nonis Novembris fuisse apud Alyziam, indeque ante lucem proficiscentem, ante diem octavum idus Novembris has litteras dedisse (Cicero, lib. XVI, ad Famil. epist. 3) ; quod etsi de quavis hora diei capi possit, proclivius est, ut interpretemur de die incipiente, cum Cicero scribat, se litteras illas dedisse cum Alyzia proficisceretur, quod fuit ante lucem. Eodem modo Seneca Claudium imperatorem, quem animam agere coepisse ait, cum sol ad occasum festinaret, hora inter sextam et septimam, tradit mortuum esse ante tertium idus Octobris, quem Suetonius scribit, defecisse prope lucem, id est sub initium diei naturalis. Quod confirmari quoque potest ex verbis Taciti; qui cum docuisset, celatam aliquandiu fuisse mortem ejus, addit, Neronem egressum esse ad cohortem medio [Col. 0384C] diei ejusdem.

Itaque ut ad id revertamur, unde digressi sumus, cum veteres dicebant, Ante decimum kalendas, Post decimum kalendas, utroque sermone significare volebant diem decimum kalendarum, ipsis kalendis numeratis. Hanc interpretationem ex lectione quoque codicis vestri hausit doctissimus conterraneus meus Simeo Bosius, qui in animadversionibus ad epistolam primam Ciceronis earum quae datae sunt ad Atticum, ait, utroque loquendi modo diem ipsum decimum kalendarum significari. Contra Cujacius (Cujac. lib. XIII D. de verbor. oblig.) , existimat quidem utroque loquendi modo significari diem decimum, sic tamen, ut decimum diem, qui vocatur post kalendas, interpretetur de decimo die mensis, qui sequitur post kalend. Quo loco, ne quid dissimulem, consentaneam habet Cujacius veterem glossam interlinearem codicis 524 bibliothecae Colbertinae; in quo supra haec verba, Ante diem decimum kalendarum, scriptum est, scilicet kalendas praecedentem; supra vero ista, Post [Col. 0384D] diem decimum kalendarum, itidem scriptum est, Scilicet kalendas sequentem. Verum et vetustum hunc glossatorem, et Cujacium ipsum, aliosque, quia destituti erant exemplo simili, quod habetur apud Lactantium, ad hanc interpretationem adegit obscuritas hujus loci; qui si exemplum illud Lactantii habuissent, attenteque considerassent, veteribus Romanis in usu positum non fuisse, ut dies, qui sequuntur post kalendas annecterent kalendis, sed nonis, aut idibus, numquam eo modo detorsissent sensum verborum Pauli. Nam si fas esset ita interpretari veteres, ex conjectura tantum, absque ullo exemplo, absque auctoritate, mallem dicere, aut Paulum existimasse utroque loquendi modo intelligi diem undecimum kalendarum, ut habent pleraque vetera exemplaria, aut librarium, qui primus hunc locum rescripsit, a quo caeteri acceperint, errore undecimum posuisse pro decimo, potius quam lectores in eam [Col. 0385A] sententiam trahere, cui omnis retro antiquitas adversatur. In obscuris enim, ut docet idem Paulus, inspici solet quod verisimilius est, aut quod plerumque fieri solet.

Scio uti vos solere quodam loco Ciceronis, seu potius M. Coelii ad Ciceronem scribentis, ex quo colligitis, eum tempora divisisse in ante et post kalendas, quia is refert, dixisse Pompeium, se ante kalendas Martias non posse sine injuria de provinciis Caesaris statuere, post kalendas Martias se non dubitaturum (Cicero, lib. VIII ad Famil. Epist. 8) . Verum cum locus ille sit temporis indeterminati et indefiniti, nullo pacto juvat opinionem vestram, neque eam labefactat, quam ego tueor. Nemo enim diffitetur, quin dici optime possit, rem quampiam non posse agi ante kalendas, posse agi post kalendas. Sed istud non probat, dies qui sequuntur post kalendas, consuesse conjungi cum kalendis, ita ut exempli causa quae acta sunt 41 idus Januarias, dici quoque possint acta post 10 kalendas Januarias.

[Col. 0385B] At Plutarchus in vita Ciceronis ait, eum natum ἡμέρᾳ τρίτῃ τῶν νέων Καλανδῶν, idque Franciscus Fabricius vertit post diem tertium kalendarum Januarii, quia ex Cicerone ipso et A. Gellio constat, eum natum tertio nonas ejusdem mensis. Ergo dies tertius nonarum est etiam tertius kalendarum. Fateor, diem tertium nonarum eumdem esse cum tertio post kalendas. Sed quamvis Fabricius locum Plutarchi sic interpretatus sit, ut dixerit, Ciceronem natum esse post diem tertium kalendarum Januarii, istud causae nostrae non officit, quia Fabricius non habet auctoritatem antiquitatis, adeoque nullius momenti est ad ostendendum, dies qui sequuntur post kalendas, adjungi solitos kalendis in computatione dierum. Plutarchus, homo Graecus, Graeco more locutus est, Cicero et Gellius Latino; et Ciceronem Latine de se scribentem sequi malo, quam Plutarchum Graece de Cicerone loquentem. Quamquam nec ipsa Plutarchi verba admodum favent vestrae opinioni, cum ex ipsis [Col. 0385C] nihil aliud colligi possit, quam Ciceronem natum esse die tertio novarum kalendarum, quae coeperant, seu potius desierant prima die mensis Januarii.

Objicitur etiam nobis auctoritas Caii jurisconsulti, cujus haec sunt verba: Post kalendas Januarias die tertio pro salute principis vota suscipiuntur. Quo loquendi modo intelligi tertium diem nonarum januarii, tu recte observas. Verum huic objectioni jam satisfactum a me est in disputatione de die natali Ciceronis, et certum praeterea est, haec Caii verba non pertinere ad hanc nostram controversiam. Non dicit enim, Post tertium kalendas Januarias, ut necesse esset eum dicere ad fulciendam opinionem vestram: sed Post kalendas Januarias die tertio. Quod nos ultro concedimus verum esse.

Antequam huic disputationi meae finem imponam redeundum esse mihi video ad postremam partem loci Paulini, quam satis scio mihi posse opponi etiam post omnia illa, quae a me dicta huc usque sunt. Nam tamenetsi [Col. 0385D] mihi concedatis, his duobus loquendi modis, Ante diem decimum kalendarum, Post diem decimum [Col. 0386A] kalendarum, unum eumdemque diem demonstrari, semper tamen verum erit, neutro eorum significari diem undecimum kalendarum; hincque colligetis, veriorem esse lectionem, quam vocant negativam. Fateor, hanc difficultatem esse magnam, eique facile responderi non posse. Verum cum illa nullum detrimentum afferat causae nostrae, sed illam potius confirmare videatur, in eam ultra inquirere non est animus; cum, si negativam lectionem ut veram assumimus, sic capienda putem verba Pauli, ut dicere voluisse videatur, hinc colligi posse, his duobus loquendi modis intelligi diem decimum kalendarum, prout Romani numerare consueverant, quia neutro undecimus significatur. Et sic propositio negativa convertetur in affirmativam.

Abunde, ni fallor, ostendi, quaenam sit verior explicatio verborum Pauli, quae viros doctissimos exercuerunt. Ut vero probationes meas cumulem, afferam etiam auctoritatem Lactantii; et quemadmodum testimonio Pauli usus olim sum, ut ostenderem [Col. 0386B] discrepantiam verborum Lactantii nullam importare repugnantiam, ita nunc Lactantii verbis utar, ut evincam nullam esse contradictionem in verbis Pauli. Nam cum utriusque par omnino similisque sit sermo, manifestum est, eos lucem a se invicem mutuari, et quae obscura in uno eorum sunt, alterius ope posse fieri clariora. Ait ergo Lactantius in libro quarto divinarum Institutionum, c. 10, Christum cruci affixum fuisse a Judaeis ante diem decimum kalendarum Aprilium; in libro vero de Mortibus persecutorum, eum cruciatum fuisse ab iisdem Judaeis post diem decimum kalendarum Aprilis. Tu vero, vir clarissime, censes horum loquendi modorum sensum esse diversum, et priore quidem intelligi debere diem vigesimam tertiam Martii, posteriore decimam Aprilis. Ego vero a te peto, utrum probabile sit Lactantium, virum doctum et eruditum, sibimetipsi contraria et contradicentia scripsisse; praesertim cum ejus aetate persuasum vulgo esset, Christum passum esse die decimo kalendarum [Col. 0386C] Aprilis, nullus hactenus scripsisset, passum esse die decima Aprilis? Huic argumento non puto quemquam posse obniti, cum sit robustissimum et validissimum, adeoque affirmari posse credo absque ullo periculo, Lactantium his duobus loquendi modis eamdem omnino rem exprimere voluisse, nimirum Christum cruci affixum die vigesima tertia mensis Martii. Quod si ita est, ut certe est, jam constat, verborum quoque Pauli unum eumdemque debere sensum esse, et priore posterioreque modo intelligi debere diem decimum, qui antecedit kalendas, nullo modo decimum, qui subsequitur kalendas.

Haec apud te, doctissime vir, ad defensionem opinionis meae peroravi quanta potui brevitate. Tui deinceps, ut initio dicebam, judicii erit constituere, quid censendum sit de toto isto negotio; meque pro tua humanitate in viam revocabis, veriora monstrando, si forte me limitem veritatis excessisse cognoveris. Interim vale, et me semper ama tui nominis [Col. 0386D] studiosissimum.

Lutetiae-Parisiorum 4 idus Apr. 1684.

Perillustri et amplissimo viro D. Gisberto Cupero, ab ordinibus Transisalaniae ad illustrissimorum et praepotentium foederatorum Belgii ordinum generalium conventum delegato, inclytae reipublicae Daventriensium consuli, Joannes Columbus. S. P. D.

Licet in patria quoque mea gaudeam dari magnas [Col. 0386D] et illustres animas, quae bonas litteras ament et recipiant perbenigne, modisque multis conatus etiam meos foveant atque ornent; praesens tamen hoc opusculum sua sponte ab hoc solo, trans mare nimirum, et in sinus tuos, vir amplissime, evolare dicam, an redire festinabat. Ego certe nisi hoc, quicquid est, tibi misissem primo, nomenque tuum [Col. 0387A] illustrissimum frons ipsa ut praeferret, curassem, gravia quidem crimina aliquot effugere vix posse mihi videbar. Nam aut plagiarius forem, qui debito tibi corpori injecissem manus; aut peculatu quodammodo tenerer, vel etiam sceleri quadruplatoris adfinis existerem, si tot praeclaras res tuas, publicis destinatas usibus, privatum sub titulum avertissem. Animi quidem ingrati notam, bonis omnibus aeque invisam ac detestabilem, nequaquam evitassem, tibi, operaeque et auxilio tuo profectus hic meos nisi referrem acceptos. Nondum mihi satis certum fixumque erat editionis consilium, cum tu modo scriptum hoc Lactantii laudans, modo emendationes meas, alias probans, alias regens et reducens in viam, observationes denique tuas communicans, quae per se etiam ac solae quantumvis editioni meae conciliarent pretium, ut insisterem coeptis perfecisti. Atque haec inter maximas curas et negotia, quibus populorum salus continetur, quibusque te muneris amplissimi partes plerumque distringunt, mei causa facere non [Col. 0387B] gravatus es. Denique editionis Britannicae exemplum, diu, sed frustra nostris a bibliopolis expectatum, a publico tabellario mihi ut afferretur, per consuetam tibi beneficentiam effectum est. Non mirum igitur, si nemini priusquam tibi qualescumque has curas meas, imo et tuas multo feliciores, totumque adeo opusculum hoc constitui mittere. fas etiam et aequum fuit, primo ex aditu lectores, quid cuique debituri sint, ut cognoscerent. Caeterum editio ipsa si minus elegantiae tuae satisfacit, oro absentiae meae condones; per quam preterea vereor factum esse, ut quaedam serius missa dilata sint in tempus aliud. Hoc vero fore propediem, quo liceat et illa proferre in lucem, spei nonnihil superest. Nihil certe eorum vitio meo periisse, quorum me participem facere dignata est summa bonitas tua, dum vivam, notum testatumque facere, Deo bene juvante, laborabo. Vale, vir insignis, et conatus meos consule boni. Scrib. Upsaliae, prid. kal. Jul. ann. 1684.

[Col. 0387C] LECTORI BENEVOLO S.

Ex quo tempore vir quidam illustris hoc opusculum, cui Lactantium auctorem non dubie videbatur inscribere, libros inter publicam in lucem tunc prodeuntes non gravabatur mihi indicare, arsisse me fateor studio non levi penitius illud cognoscendi. Cumque tandem, ut una cum caeteris a Cl. Baluzio editis voluminibus afferretur, perfecissem, res expectationi non male respondere, nec a candido illo et terso orationis Lactantianae filo scriptio haec abhorrere visa est; multaque alia, praesertim vero raritas rerum, et cum narrationibus aliorum vel fida convenientia, vel discrepantia etiam minus nonnunquam suspecta, fidem aliquam faciebant, mercem non vanam tanto sub nomine venditari. Sed et genus hoc apud antiquos usurpatum reperisse me putabam; ut in tribus illis C. Fannii libris, quibus ille narravit exitus occisorum, aut relegatorum a Nerone, quos C. Plinius minor lib. V Epist. 5, subtiles, diligentes, et Latinos [Col. 0387D] vocat, atque inter sermonem historiamque medios Idque genus Trebellius Pollio secutus etiam videtur, qui scriptos sibi libros plures, non historico, nec diserto, sed pedestri eloquio ait, satis quidem modeste. Agnovi praeterea quaedam desumpta ex libris biblicis, secundo praesertim Macchabaeorum (quem librum post Christi tempora confictum arbitror, temporibus persecutionum: fidem ejus certe in historiis laborare diu est, cum notaverunt eruditi); item ex B. Cypriano Patrumque aliis, quae pro facultate mea passim indicare studui. De eodem hoc opusculo, quod B. Hieronymus simplice titulo De persecutione designat, quomodo et Tertulliani librum memorat; quem ipse paulo fusius De fuga in persecutione inscribit, agam, si Deo visum fuerit, prolixius olim; praesertim si meas in manus pervenerint subsidia, hactenus quidem frustra quaesita, uti Joannis Sarisberiensis opusculum argumenti ejusdem, de quo ipse Polycratici, seu de [Col. 0388A] Nugis Curialium lib. VIII, c. 20, p. m. 648: Libellus, inquit, qui de exitu tyrannorum inscriptus est, quid de tyrannis sententiam plenius poterit aperire, diligenti tamen compendio, etc. Sed ille libellus an exstet, satis liquido me non scire fateor; si exstat, spero inde lucis nonnihil accessurum huic praesenti. Contendenti mihi praeterea haec cum Lactantianis jam olim vulgatis pluscula fateor occurrisse, quae convenire viderentur: ex quibus ea, quae minus operose poterant excerpi, locis apposui (si quid video) aptis et perquam similibus; ut horum sylvula, vel judicium ex collatione facere volentibus praesto esset, vel juventuti prodesset, una cum rebus memorabilibus sermonis ubique purioris venanti vestigia. Nequeo tamen dissimulare, usque et usque oggessisse auribus sese veterem Epimarchi cantilenam, Νῆφε καὶ μὲμνησ` ἀπιστεῖν. Imprimisque optabam, uti me de manuscripto tantum servante thesaurum plura docuisset C. Baluzius; praesertim ubi latuerit antehac, et cujus hominis, aut societatis armario relicto, in illustrissimi [Col. 0388B] Colberti migraverit bibliothecam. Obversabantur animo etiam cogitationes aliae huc fere ducentes. Illam orationis Lactantianae imaginem forsitan labore summo adumbratam; illos rerum insignes apparatus, quasi scenam quamdam ad captandos applausus, videri posse compositos. In ipso codice quaedam arte sordidata, arrosa, pertusa, omnia ad ementiendum vetustatis habitum. Jam olim similes fabulas dedisse ambitionem illorum, qui otio abundantes, vel effingere aliena ingenia et facultates, vel sub eorum nominibus illudere aliorum credulitati gestiebant. Haec et alia hujus generis prope victa tamen fateor ab iis, quae parti favebant adversae. Videbam Cl. Baluzii fidem et candorem, non minus quam eruditionem, a viris emunctae naris laudari. Viros dein laudis rarae huc magis propendere deprehendi, ut ludos hic tales fieri minus credant. Plurimum quoque valuit rerum alibi non temere inveniendarum (de quibusdam loquor) praestantia, aliaque non levis momenti. Quibus fultus erectusque institi coeptis, et ut aliquid etiam [Col. 0388C] his quod haberent, darem, qui sublatas vetustatis maculas, et alia ejus generis, pene eodem loco ponunt, quo reduviarum et praesegminum curam. Verum haec celerius deproperata, postquam illustrissimi D. Cuperi epistolae advenere, tandemque etiam Oxoniensis editio, saltem paucos, et harum rerum magis gnaros, criticas velitationes non rejecturos confisus, ea perfeci, quae hic vides. Fruere his, si videtur, mi lector; majora autem et magis exquisita ab his expecta, quibus senescentia jam litterarum studia majore successu reducere ac reformare datum est. Quos inter celeberrimum Graevium habes, cujus in hoc opusculum emendationes promissas avide et prope impotenter expecto. In memorata editione Britannica non tam doleo quaedam D. Cuperi meisque conjecturis praerepta, quam laetor, et his ipsis, concurrentibus magnorum hominum studiis, accedere robur et fidem, scriptoque ipsi auctoritatem. Emendationes illas nunc excerpere non vacat; fiet hoc, uti spero, prope diem, [Col. 0388D] alioque in schedio pluribus eas impertiar. Adolescentes vero ne quid erroris ex his imbibant, si quando hic auctor nimium in studium armorum et militiae, quod in Diocletiano necessarium fuit, invehitur, meminerint, Lactantium alibi gravissimo errore bella inter Christianos in totum damnare. Vide lib. VI, cap. 20, p. 648. Quis igitur eum in re tam absurda sequi velit ducem? Sed de his fortasse alibi agam pluribus. Interim vale, mi lector, et quam expectas ipse ab aliis, mihi, sicubi lapsus sum, veniam indulge.

Hieronymus in eccles. scriptorum Catalogo.

Inter caetera Lactantii opera, memorat De Persecutione librum unum. Sequuntur Hieronymum Freculphus, [Col. 0389A] Honorius Augustodunensis, Abbas Trithemius, et alii.

Ex litteris Nicolai Heinsii, datis Vianae ad Leccam, anno 1680, a. d. 20 Jan., ad J. C. Upsaliam:

«E Gallia libros complures haudquaquam contemnendos nuper accepi, atque in his elegantissimum Lactantii libellum de ferali ac violento exitu Caesarum Romanorum, qui ab imperio Neronis ad sua tempora Christianos essent persecuti. Hunc Cl. Baluzius Miscellaneorum suorum volumini insertum primus publicavit.»

Ex litteris Gisberti Cuperi ad Constantinum Hugenium, celsissimo ac serenissimo Arausionensium principi a secretis, a. d. 3 Cal. Jan. anno 1682:

«Lactantii ille liber elegans admodum est; et quia novitate rerumque clarissimarum diversitate mihi placebat mirum in modum, coepi varia loca diligentiori examine excutere, etc.»

Idem in litteris ad J. C. scriptis Hagae Com. 5 non. Oct. anno eodem:

[Col. 0389B] «Quod de Lactantio edendo cogitas, recte facis; est enim libellus ejus dignus qui ab adolescentibus legatur etiam, ut jam a teneris videant, Christum Deum ter optimum et ter maximum, verum esse Sospitatorem, Defensorem, Propugnatorem, Tutatorem et Conservatorem (qui tituli ementitis Gentilium diis dantur immerito (Ecclesiae, quam sanguine suo redemit.»

Stephanus Baluzius in Praefatione Miscellaneorum libri secundi:

«Damus, Lector, secundum Miscellaneorum nostrorum librum, in quo primum jure meritoque locum obtinet liber Lactantii de Mortibus persecutorum, [Col. 0390A] nunc primum editus ex vetustissimo codice manuscripto bibliothecae Colbertinae; de cujus libri praestantia non opus est plura dicere in praesentiarum, cum abunde huic argumento satisfactum sit in Notis ad illum nostris.»

Idem initio notarum:

«Inter multos ac varios codices manuscriptos, quos vir litterarum ac litteratorum amantissimus, et in omni genere laudis excellentissimus, Joannes Baptista Colbertus, in publicam studiorum utilitatem ex omni Europa, Asia, Africa comparavit, repertus est unus auro contra aestimandus, in quo continetur Lucii Caecilii Firmiani Lactantii liber de persecutione, etc.»

Ludovicus Moreri in Lexico Historico, edito Gallica lingua Lugduni, anno 1681:

«M. Baluze a publié dans le 2 ^e volume de ses Mélanges un traité de Lactance, que nous avions perdu. C'est le livre à Donat Confesseur, De Mortibus persecutorum. II y a ajouté de très-belles Notes de sa [Col. 0390B] façon.»

Antonius Pagi in Dissertatione Hypatica seu de consulibus Caesareis, hujus libri testimonia passim vocat ad partes, neque usquam quin sit Lactantii dubitat.

Ex Praefatione ad lectorem, in editione Oxoniensi:

«Exhibemus scilicet Lactantii nostri librum de Mortibus persecutorum, auro contra aestimandum, quem per plus mille annos desideratum eruditissimi Baluzii studio nuperrime recepimus. Eumque male multatum et lacunis saepius hiulcum, partim ex nostris, partim doctissimorum virorum, episcopi Asaphensis et Isaaci Vossii, conjecturis subinde restituimus, etc.»

L. Caecilii Lact. Firm. Secutus hic sum, ut in plerisque caeteris, editionem Parisiensem, in qua auctor non L. Caelius quemadmodum in vulgatis antehac operibus, sed L. Caecilius Lactantius Firmianus appellatur. Hoc ita mutatum est a Cl. Baluzio, vetusti illius codicis bibliothecae Colbertinae auctoritate, qui scriptum hocce nobis servavit; titulum autem hunc praefert: Lucii Caecilii incipit liber ad donatum Confessorem, de Mortibus persecutorum. Suffragatur ejusdem bibliothecae codex alius, in quo caetera Lactantii, quae quidem habemus, opera extant, ubi similiter vocatur L. Caecilius Lact. Firmianus,

Ad Donatum Confessorem. Cui liber etiam de Ira Dei, a B. Hieronymo impense laudatus, inscribitur. Caeterum quis hic fuerit ex tanta multitudine eorum, qui memorantur hoc nomine apud veteres, difficile dictu est. Cum tamen infra cap. 16, et 35, novies [Col. 0389D] tormenta cruciatusque varios ob coelestem veritatem passus, sex item annorum carcere detentus, nec tamen victus dicatur, illustris temporum illorum confessoris laude merito eum a Baluzio celebrari constat. Confessores enim appellabantur ea tempestate martyres, ut Tertullianus vocat, designati, nempe qui diris vexati modis, in confitendo nomine Christi fortiter persistebant, nondum tamen ad mortem rapti. Unde B. Cyprianus epist. 52, ad Antonianum, Presbytero, Moyse, inquit, tunc adhuc confessore, nunc etiam martyre subscribente. Hodie Pontifici Romano addicti Confessores vocant, nullis quidem persecutionum [Col. 0390C] turbinibus agitatos, prae reliquis tamen mortalibus, ut isti quidem autumant, vitae sanctitate conspicuos.

De Mortibus persecutorum. Mortes in numero multitudinis Tullio caeterisque notae optimae scriptoribus esse frequentatum, Vossius de Analogia, lib. I, c. 40, et Baluzius initio notarum ad hunc librum, exemplis docuere plurimis. Quibus addi possent haud pauca, si foret opus; ut illud Prudentii περὶ Στεφ. hymno V:

[Col. 0390D] Audivit Dominus orationes tuas. Respexit, ut opinor, illud II Macchab. I, 5: Exaudiat orationes vestras, et reconcilietur vobis.

Pro fidei suae meritis. Joan. Vorstius ad Sulpicii Severi sacram historiam, quem librum Sulpicii recte et utiliter lectitant adolescentes, lib. I, c. 23, et quidem ad verba, merito fidei noctem avertit, haec annotavit: Quot auctor Ep. ad Hebr. toties dicit, πίστει, fide, itemque διὰ. πίστεως, per fidem, id noster dicit, merito fidei. Et vox merito fere παρέλκει, ut in illo cap. 12: Benedictionis merito majorem minori praeposuisset, id est benedictione, vel per benedictionem. [Col. 0391A] Vide et notas ejusdem in c. 47. Illud fidei merito usurpat Sulpicius etiam Dial. II, c. 11. Nempe mereri saepe accipitur pro nancisci, adipisci, sortiri, ita ut eventum potius, quam jus et dignitatem, vel eventum etiam, non solum jus et dignitatem notet, auctore magno illo Gronovio, Obs. ad Script. eccles. c. 7, p. 76, ubi vide quae ex Plauto, Terentio, Cicerone, aliisque affert. Sic in precibus Ecclesiae veteris, Ut per ejus adventum purificatis tibi mentibus servire mereamur. Nihil in scriptis horum temporum frequentius.

Addetur his omnibus adversarius. Paganis, qui videbantur antehac impune grassari in Christi gregem, apponitur ultor, qui eos coerceat. Sic Virg. Georg. II:

Et Aen. VI, in verbis Sibyllae:

Profligata nuper. Sic Lactantius, Instit. V, c. 2: Quippe cum sapientiae professor (Epicurus) profligare sapientiam niteretur. Cap. 4: Ut omnes, qui ubique idem operis efficiunt, uno semel impetu profligarem. Idem verbum Lactantio reddendum est lib. VI, c. 23: Animas ad sanctitatem genitas, velut in coeni gurgite demersit, pudorem extinxit, pudicitiam profligavit. Sic aliquot et scripti, et editi codices, teste Servatio Gallaeo, cujus tamen editio habet, flagitavit; ipse mallet, flagitiavit: quorum neutrum sat firmis illic adstrui potest tibicinibus. De recto usu verbi hujus adeant adolescentes Gellium, lib. VI, cap. 23.

Nunc placatus servorum suorum Deus. Excidisse videtur vox precibus, aut alia similis; quam si restituas, plenior sermo erit, multoque concinnior. Sic lib. de Ira Dei, c. 21: Itaque Deus non thure, non hostia, non pretiosis muneribus, sed morum emendatione [Col. 0391C] placatur. Moysis precibus placatum Dominum cladem avertisse, ait Sulp. Severus. Nonnihil dubitationis tamen injicit II Macch. I, 2. Qui liber quo loco habeatur a doctis, haud nescio: assidue tamen eum legisse videntur Christiani temporibus persecutionum, ob argumenti convenientiam. Hujus certe scripti auctorem aliquot locis ex illo quaedam verba retulisse, satis constabit infra. Obscurior est series verborum: sed ita jungenda tamen ea puto, ut servorum suorum fidelium Deus dicatur, quomodo et alibi in sacris Litteris frequentissime Deus Abraham, Isaac et Jacob dicitur. Inspice sodes; et utrum putes eligendum, ipse, mi lector, statue.

Distulerat poenas eorum Deus. Graviter in argumento simili Gregorius Nazianzenus, Invect. III, in Jul.: Πρότερον μὲν οὖν ἡνίκα ἔτι ἀνεῖχε, καὶ ἀνεβάλλετο τὴν ὑπὲρ ἡμῶν ὀργὴν ὁ Θεὸς, καὶ οὔπω πάντα τὸν ἑαυτοῦ ζηλον ἐξέκαυσεν, ἀλλ` ὑψηλὴν ἔτι κατὰ τῶν ἀσεβῶν εἶχε τὴν χεῖρα, καὶ τὸ τόξον ἐνέτεινε μὲν καὶ ἡτοίμασε. Κατεῖχε δὲ βίᾳ, καὶ ὥσπερ τι νόσημα ὕπουλον καὶ κακόηθες ἠκραγῆναι πρότερον ὅλην αὐτοῦ πονηρίαν ἀνέμενεν. Ὅσπερ δὴ τῆς κρίσεως θεοῦ νόμος, ἵν` ἤ σώσῃ μετανοίἀ, ἢ κολάσηται δικαιότερον. Verum hanc doctrinam ex divinis Litteris, et fidelibus earum interpretibus antiquis novisve tradere, non est instituti mei. Praeter eas tamen, unde praecipue peti illa debet, non contemnenda sunt penitus, quae ducti lege conscientiae data, aut ab aliis edocti pronuntiarunt οἱ ἔξω. Qualis illa interrogatio Andromaches ad Menelaum, apud Euripidem: Τὰ θεῖα δ` οὐ θεῖ, οὐδ` ἔχειν ἡγῇ δίκην·

Item illa chori, in alia ejusdem tragoedia: Πρόσω μὲν, ἀλλ` ὅμως αἲθέρα ναί Ὄντες ἐρῶσι τὰ βροτῶν οὐρανίδαι. Quam eximia etiam illa, quae ex Antiopa ejusdem conservavit nobis Stobaeus: Δίκα τοι δίκα χρόνιος. Ἀλλ` ὅμως ὑποπεσοῦ . . . . Σ` ἔλαθεν ὅταν ἔχῃ, Τίν` ἀσεβῆ βροτῶν.

Hoc est, interprete Grotio, viro illustri,

De quo exitu. Verba quae exciderunt, ita forte supplenda sunt, ait vir amplissimus Cuperus: De quo exitu imperiorum testificari placuit, ut omnes qui procul moti fuerunt, vel qui post nos futuri sunt, scirent quatenus virtutem ac majestatem suam in perdendis delendisque nominis sui hostibus Deus summus ostenderet. Idem paulo post: Auctores . . . . Excidit forte, inquit, tantorum scelerum, vel, persecutionis. Ego de caeteris assentior viro amplissimo: pro eo autem quod subjicit imperiorum, commodius substitui arbitror crudelium principum, aut tyrannorum; quomodo et postea librum edidit Joannes Sarisberiensis, de Exitu tyrannorum; nec multo aliter vir illustris, Nicolaus Heinsius, ut ex verbis allatis colligere est, praesens hoc opusculum appellasse, aliisque forsitan appellandum putasse videtur. Paulo aliter etiam sequentia fateor me antehac accepisse. Nam per motos [Col. 0392D] procul, intellexi procul a veritate motos, sive dimotos; ut in Plalmis ▩ [Hebrew Text] et affinia verba solent reddi: quomodo etiam lapsos appellarunt Christiani, qui defecerunt in gravissimis illis persecutionum certaminibus, et vel penitus rediere ad paganismum, vel semel deliquerunt, thure in aram idolorum jaciendo. Et huic quidem conjecturae si quid tribuendum, locus totus sic fuerit constituendus: De quo exitu saevissimorum principum testificari placuit, ut omnes qui procul moti fuerunt, vel posthac aberraturi sunt, scirent quatenus virtutem ac majestatem suam in perdendis delendisque nominis sui hostibus Deus summus ostenderet. Recte autem et ordine sermo meus processurus est, si a principio qui fuerint auctores persecutionis, et quibus poenis, etc.

Qui fuerunt auctores. Et ratio syntaxeos, et sequens verbum vindicaverit, ostendunt scriptum fuisse a Lactantio, qui fuerint auctores, non fuerunt,

[Col. 0393A] In eos vindicaverit. Lactantius, lib. II, c. 4: Atenim saepe ipsi quoque in sacrilegos vindicaverunt. Similiter idem c. 4 ejusdem libri, et lib. IV, c. 17, item Hegesippus (sive ille est Ambrosius, ut vere videtur collegisse vir quidam magnus, sive alius) et ecclesiastici Patres Latini, nec non Vegetius, Gellius, Julius Capitolinus, aliique passim.

Cruciatus est. Glossae Labbaei Cruciat et crucificat, σταυροῖ. Lactant. Instit. I, c. 16: Ab hominibus insigni supplicio affectum et excruciatum. Et mox, impium consilium de eo tollendo cruciandoque ceperunt. c. 18: Et cruciaverunt eum in humilitate magna. c. 21: Mirari desinet Deum ab hominibus esse cruciatum.

Post diem X. kal. apr. Elliptica locutio, quam supplere possis, post exortum diem decimum kal. apr. sive post eum diem incoeptum. Ita verba Christi, μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἐγείρομαι, a plerisque doctioribus exponuntur, postquam venerit dies tertius. Sic apud [Col. 0393B] Marcum c. II, v. 2, post sextiduum, valet, sexto die inchoato. Haec et plura, post Antonium Augustinum et quosdam alios interpretes juris, ad legem 122, de verb. signif. Scioppius, Wisembachius, et nuper ad intelligenda veterum scripta utili opere de intercalatione Philippus Munckerus, quem ad lib. I, c. 2, num. 4.

Duobus Geminis consulibus. Problema chronologorum de anno, mense, et die, quo Christus Dominus salutifera passione genus humanum redemit, mei quidem propositi non est explicare; hoc enim agere si quis instituerit, ut veterum pariter diversas excutiat sententias, et recentiorum etiam calculos subducat, opus est. Suffecerit in praesens monuisse, multorum e Patribus opinionem hanc fuisse, quam Lactantius sequitur; Tertulliani nempe, Julii Africani, Hieronymi, Augustini, nec non Sulpicii Severi, et Pauli Orosii; imo et recentiorum, Glareani atque Haloandri, uno tantum anno Christum praedicasse [Col. 0393C] Evangelium solemnius, eoque peracto, proximo inde, C. Rubellio Gemino et Fusio Gemino consulibus, passione ac morte functum esse. Eorum autem, qui hoc tempore cum cura quaestionem hanc agitant, illis videtur prae caeteris accedendum, qui consentiunt quidem in hoc cum veteribus, quintodecimo anno Tiberii imperatoris Christum baptizatum esse, cum hoc dicat Lucas diserte, c. III, nimirum Appio Junio Silano et P. Silio Nerva consulibus: ex eo autem quatuor paschata egisse, aut certe ante quartum, ingens illud, et omnibus omnium temporum hominibus piis venerandum sacrum obiisse; atque adeo hoc Sergio Sulpitio Galba et L. Cornelio Sulla consulibus fuisse peractum. Et haec sententia est Scaligeri, cui se adjungunt ex nostris, qui felicius horum temporum rationes componunt. His proximum assecuti videntur gradum, qui unum addunt annum, ante pascha quintum rati Filium Dei mortem illam generi humano salutarem occubuisse: caeteri abeunt longius. Ad mensem et diem quod attinet, [Col. 0393D] satis constat ex historia sacra Christum passum et mortuum esse die quarta decima mensis Nisan, primo post aequinoxium plenilunio; hoc est, si Scaligerum sequimur, Aprilis die tertia. Sin unum adjiciendum Scaligerianae summae putaverimus annum, lunarem nempe (nam intercalatio ter in octaeteride fieri solita in illum annum incidisse non videtur), dies σταυρώσιμως fuerit, X. kal. apr. in quo, aut circa quem, plurium e veteribus vel computatio vel secuta priores narratio conquiescit. Sed haec plenius ac limatius elaboranda lubens aliis relinquo.

Quo officio repleto. Eleganter officii voce utitur, pro administratione. Nihil notius aut usitatius de comitibus palatii, praesidibusque et judicibus provinciarum, imo et de apparitoribus: afferam tamen nonnulla forsitan infra. Graeci quoque Patres ministerium Christi ὀικονομίαν vocant.

Procella nubis. Monet optime perillustris Cuperus, [Col. 0394A] a divinarum ductu litteratum non fuisse recedendum. Certe externas istas tenebras cum coelesti luce temere interdum miscuisse, non parum obfuit quibusdam Ecclesiae priscae Patribus. Ita hic quoque vereor, ne ἐννόημα istud, quasi Christus repentinae interventu procellae sit ereptus oculis suorum, obhaeserit Lactantio ex iis, quae de Romulo apud Livium caeterosque historicos Romanos leguntur: ut de Homeri aut Virgilii nubibus, quibus illi deos suos aut heroas abscondunt, nihil dicam. Haud multo melius lib. IV, c. 21, nubem illam repente se circumfudisse dicit; cum tamen ex divinis Scripturis placide ac leniter, ut pleraque Christi acta in terris, res gesta colligatur. B. Cyprianus prope finem libelli de Vanitate idolorum, paulo simplicius et rectius: Tunc in coelum, inquit, circumfusa nube sublatus est.

Fundamenta miserunt. Sidonius Apollinaris lib. II, epist. 11: Neque jam semel missa fundamenta certantis amicitiae, diversis honorum generibus extruere cessarem. Non multo secus agrariae rei scriptores dixerunt, [Col. 0394B] lineam aut limitem mittere, secundum fundi litterariam normam mittere, et similia. Radicem mittere habes apud veterem Bibliorum interpretem, II Reg. XIX: Murum aut vallum mittere, apud Lampridium in Vita Sept. Severi, c. 12, pro quibus vetustiores, agere radicem, ducere murum, dixerunt.

Petrus Romam advenit. Historiae illius veritas adhuc in dubio est, qua Petrum attinet.

Ac stabile. Solet ita etiam Lactantius ipse; ut lib. IV, c. 24: Habeatque radicem et fundamentum, stabilisque apud homines et fixa permaneat; et lib. VII, c. 10: Cum vero sibi domicilium stabile collocavit, etc. Fidele vero quod vocat, idem est; alterum enim interpretatur. Existimo autem hebraismum esse, et respici verba Dei, quibus per Ahiam prophetam Jeroboamo, sub conditione si pie ageret, Deique legibus insisteret, firmam ac stabilem domum promittit, I, Reg. X, v. 38: Ero tecum, et aedificabo tibi domum fidelem, quomodo aedificavi David domum. [Col. 0394C] Veram autem Dei Ecclesiam, ut annotavit ad superius caput illustris Cuperus, sancti Patres passim domum aut templum Dei vocant, sacrarum nempe litterarum ductu. Et sic Lactantius quoque multis in locis: ut lib. IV, c. 10, ait: Filium Dei descendisse in terram, ut constitueret Dei templum, doceretque justitiam. Sic cap. 11: Volens igitur Deus metatorem templi sui mittere in terram, noluit eum in potestate et claritate coelesti mittere; cap. 13: Ecclesia est verum templum Dei, quod non in parietibus est, sed in corde ac fide hominum, qui credunt in eum, ac vocantur fideles; illud vero Solomonium templum, quia manu factum est, manu cecidit. Adde initium capitis 14, ubi multa et praeclara. Item lib. de Ira, c. 2, ubi similiter Christum vocat divini et immortalis templi conditorem. Ex aliis plura colligere vitandae prolixitatis gratia supersedeo.

Ad religionem novam. Dicam hanc ubique Christianis impegisse homines e pago verum est; ac idem facit etiam Galerius in edicto, quod Graece apud [Col. 0394D] Eusebium et Nicephorum, latine infra hujus libri capite 34, legitur. De sensu verborum Julii Capitolini, si omnino et mihi eundum est in partes, Casaubono me accedere fateor; alter vir summus in nodo, quem ipse fatetur difficilem, sic ad emendationem confugere videtur, ut Poeta non optimus ad machinam. Sed hoc amor veritatis excuset dictum de viro, quem alioquin, uti par est, admiror et suspicio.

Ad excidendum coeleste templum. Sic Lactantius lib. V, c. 3: Cum veritatem penitus excidere connixus esset. Ita excidere vitia lib. III, c. 26, quomodo illic duo vetustiores codices; item lib. VI, c. 15, et de Ira Dei, c. 17.

Nusquam repente comparuit. Hoc ita ab auctore hujus opusculi paulo minus mirabimur tradi, si meminerimus a Tacito lib. II Hist., c. 8, narrari, diu post mortem ejus vagatam de eo quasi vivo famam. Sub idem tempus, inquit, tenente scilicet rerum [Col. 0395A] summam Vespasiano, Achaia atque Asia falso metu exterritae, velut Nero adventaret: vario super exitu ejus rumore, eoque pluribus eum vivere fingentibus credentibusque. Persequitur dein, quas turbas dederit Neronem se fingens vilis quidam homuncio; de quibus ipsum adi Historicum, aut Casauboni notas ad Suetonium. Firmatum vero falsis hisce rumoribus errorem, qui adhaesisse videtur multis temporum illorum Christianis, Neronem aut superstitem, aut novissimis temporibus revicturum, ut adversus Christianum nomen omne saeviat, cum Lactantio nostro tangunt et refutant quidam Ecclesiae veteris Patres; ut Hieronymus in c. XI, Danielis, Augustinus de Civit. Dei lib. XX, c. 119, Ambrosius ad I Cor. IV, v. 9; alii et ipsi Neronem aut Antichristi typum, aut ipsum Antichristum fuisse ac futurum esse, suspicati sunt. Vide Chrysost. in II Thess. II, homil. 4, p. m. 1504, et serm. de Eleemos., Sever Sulp. Sacr. Hist. lib. II, c. 29, et Dial. II, c. ult., etc.

Cum descendere coeperit . . . . . Formulas veteres elegantiasque [Col. 0395B] sermonis amare Lactantium vident, qui eum legunt; optimeque notat vir insignis, idem in voce descensoris, aut descendere factum. Adeantur insuper, si placet, Adr. Turnebus Advers. I. IX, c. 9, Interpretes Virgilii ad Georg. II, v. 326, et Torrentius ad illud Horatii Epod. 13.

Non minor tyrannus. Is fuit Domitianus, quem dixit calvum sua Roma Neronem, ut ait Ausonius; Portionem Neronis de crudelitate vocavit Tertullianus in Apologetico; et in lib. de Pallio, Subneronem.

Incubavit cervicibus. Lactant. Instit. lib. V, cap. 9: Qui autem cultores Dei se non abnegaverint, in eos totis carnificinae suae viribus incumbunt. L. VII, c. 19: Siquidem capto mundo eum magnis latronum exercitibus incubabit.

Etiam memoria nominis ejus erasa est. Meminerunt hujus ritus Dio Cassius, Herodianus, et latini scriptores historiae Augustae, multis in locis. Imo et Lactantius hujus opusculi capite ultimo ad eum alludit.

Opera fabricasset. Symmachus lib. I, epist. 52: [Col. 0396A] Urbana opera summis fastigiis excitabam. Spartianus in Vita Hadriani, c. 19: Cum opera ubique infinita fecisset, nunquam ipse, nisi in Trajani patris templo, nomen suum scripsit. Sed hoc vulgatissimum est. Opera autem Domitiani recensentur a Suetonio, Eutropio, plenissimeque ab Eusebio in Chronico, num. MMC. Capitolium refectum, Odeum, Forum transitorium, Stadium, Horrea piperatoria, et plura: de quibus adi viros maximos, qui memoratos scriptores illustrarunt notis.

Nomen ejus persecutus. Tertull. de Patientia, c. 2: Nomen cum familia ipsius persequentes. Aur. Victor de Caesaribus, c. 3: Gentem omnemque affinitatem armati persequuntur.

Manus porrexit. Lact. lib. VII, c. 15: Sublata enim Carthagine, manus suas in totum orbem terrarum terra marique porrexit.

Quis enim justitiam, nisi malus persequatur? Tertullianus [Col. 0396B] Apologet. cap. 5: Tales semper nobis insecutores, injusti, impii, turpes: quos et ipsi damnare consuestis, et a quibus damnatos restituere soliti estis. Confer. lib. I adversus Nationes, c. 7, et alia aliorum dicta hujus sensus plurima. Nam pii quorumlibet temporum homines vere sic gloriantur, solis se malis odio esse: sed verba eorum afferre prolixae foret operae.

Profectus adversus Carpos. Auctor hujus libri Carpos nominat solos, cum constet adfuisse cum Carpis populos alios multis partibus numerosiores; Boranos puta, Gotthos, Vrugundos, ut eos vocare solet Zozimus; imo et Astringos, Taphilos et plures, quos recenset in hac Historia Jornandes. Solos tamen Carpos Lactantius nominat, quippe qui crebris incursibus in Romana caeteris essent notiores. Idem Jornandes de rebus Geticis c. 16: Sed et Carporum tria millia accessere, genus hominum ad bella nimis expeditum, qui saepe Romanis infesti sunt. Adde quae notarunt eruditissimi viri, Cellarius ad Zozimum [Col. 0396C] lib. I, c. 28, et Baluzius ad haec Lactantii. Factum vero esse non raro, ut a gente vixdum victa, nedum perdomita, cognomen assumpserint imperatores, notum est; item tyrannos ab iis populis titulos habuisse quos ne lacessivissent quidem bello. Verum de his pluribus fortasse alias.

Illud esse verum dicebat. Ambigebam nonnihil, excidissetne hic vox aliqua, jugum videlicet, aut tropaeum, aliave similis. Sed consultus ea de re amplissimus et doctissimus Cuperus, hunc scrupulum mihi exemit. Quod autem res suas per picturas, aut incisos lapides, memoriae prodere solerent Romani, vitio vertendum non puto. Quot res pulcherrimas haberemus notiores, si studium hoc fuisset gentibus etiam aliis! Legantur, si lubet, quae Plinius lib. XXXV, c. 4, de Messala, L. Scipione, Hostilio Mancino, imprimisque de Augusto narrat, item quae Aur. Victor de L. Aemilio triumphum de Liguribus in tabula [Col. 0396D] pictum proponente publice, et alia apud alios passim. Nec pingebant modo: sed marmoribus item incidebant res gestas frequentissime; quod ex tropaeis marmoreis Marii, quae supersunt etiam nunc, ex arcubus Constantini aliorumque triumphalibus, monumentisque aliis, docet Caesar Bulengerus in commentario de triumphis. Nummi quoque, ut jam monuit illustris Cuperus, ostendunt passim, victorias suas quanto studio posteris notas reddere laboraverint; in quibus non modo plurimi occurrunt, Caesarum qui referant tropaea, sed nonnulli libera quoque civitate facti, in quibus victor premit victi cervicem, aut terga. Exemplo sit ille Pauli Aemilii apud Goltzium, in quo non multo secus ac Sapores insultat victo victor.

Usque ad vitium tamen laborasse Romanos de suis omnibus pictura similibusque exprimendis artibus, temporis praesertim eorum, qui hic memorantur, imperatorum, [Col. 0397A] non dissimulat Casaubonus ad Vitam Pescennii Nigri, cap. 6, quem velim adiri. Sed jam exigit (puto) lector, ut laudata superius ab amplissimo Cupero Nazianzeni verba exhibeam. Νόμος ἐστὶ βασιλικὸς, οὐκ οἶδα μὲν εἶ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις παρ` ὅσοις τὸ βασιλεύεσθαι, Ῥωμαίοις δὲ καὶ τῶν σφόδρα (Ed. Gr. Lat. Par. A. 1630, λίαν ) σπουδαζομένων, εἶκόσι δημοσίαις τιμᾶσθαι τοὺς βασιλεύοντας. οὐ γὰρ ἐξάρκουσιν οἱ στέφανοι, καὶ τὰ διαδήματα, καὶ τὸ τῆς ἀλουργίδος ἄνθος, οἵτε ἀριθμούμενοι νόμοι. καὶ φόροι, καὶ τὸ τῶν ἀρχομένων πλῆθος, συγκρατεῖν (Ead. συγκροτεῖν) τούτοις τὴν βασιλείαν. ἀλλὰ δεῖ καὶ προσκυνήσεως αὐτοῖς, ὑφ` ἡς σεμνότεροι δόξουσιν οὐκ ἵν` αὐτοὶ προσκύνωνται μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν (Ead. τῆς pro τῶν) ἐν πλάσμασί τε καὶ χρώμασιν, ἵν ᾖ τὸ σέβας αὐτοῖς ἀπληστότερον τε καὶ τελειότερον (Ead. τελεώτερον) ταύταις ταῖς εἶκόσιν ἄλλόι μὲν ἄλλότι τῶν βασιλέων προσπαραγράφεσθαι χαιρούσιν. οἱ μὲν τῶν πόλεων τὰς λαμπροτέρας δωροφορούσας, οἱ δὲ νίκας ὑπὲρ κεφαλῆς στεφανούσας, οἱ δὲ τοὺς ἐν τέλει προσκυνοῦντας, καὶ τοῖς τῶν ἀρχῶν τιμωμένους (Ead. τιμωμένοις) συνθήμασιν. οἱ δὲ θηροφονίας καὶ εὐστοχίας, οἶ δὲ βαρβάρων ἡττημένων, καὶ ὕπὸ τοῖς ποσὶν ἐῤῥιμμένων [ἢ κτεινομένων] (Desunt in eadem editione voces uncinulis inclusae. Ead. post verba τῶν πραγμάτων μονον, addit: ἐφ` οἵς μέγα φρονοῦσιν) πολυειδῆ σχήματα. φιλοῦσι γὰρ οὐ τὰς ἀληθείας τῶν πραγμάτων μόνον, ἀλλὰ καὶ (Ead. καὶ τὰ τούτων) τούτων ἶνδάλματα. Vere haec sanctus ille Scriptor; foretque facillimum haec omnia singulatim illustrare. Sed cum quivis idem possitnon nimium ignarus rerum Romanarum, contentus ero notasse in praesens, originem conculcandorum a victoribus collorum, aut tergorum, videri ab Oriente profectam, et perantiquam esse. Ita Josuae ducis jussu, primores Israelitarum colla regum devictorum calcant pedibus, Jos. X, 24. Ab hac tam veteri, tam nota consuetudine, phrasis illa videtur orta, συντρίβειν ὑπὸ τοὺς πόδας, sive conculcare: significare autem subigere, sen domare, aut in ordinem redigere hostem, modumque [Col. 0397C] illi ponere, ne noceat in posterum. Habes eam Genes. III, 15; ps. CXIX, CXVIII; Rom. XVI, 20. Quibuscum aliquot alia dicta Biblica conveniunt. Quae omnia licet sanctissima sint, planeque mystica, consuetudinem tamen Orientalium ostendunt. Verum de his alii pluribus.

Vesanus et praeceps. Id inter alia satis ostendit usurpatus Domini ac Dei titulus, de quo vide illustr. Spanhemium in de Praest. et usu num. p. m. 729. De persecutione ab eodem instituta, vide quae collegit Ant. Pagius in dissertatione erudita de consulibus Caesareis, p. 380.

Caenofrurio. καινὸν φρούριον vocat Paeanius; ideoque per AE scribendum esse, ne Scaligerum quidem monere piguit.

Ab amicis interemptus. Amicos dici regum, quos ad interiorem admissionem et consilia secretiora sibi habent proximos, et hanc esse illam Aristotelis, [Col. 0397D] καθ` ὑπεροχὴν φιλίαν, docuerunt homines eruditionis laudatissimae. Aureliani vero, sanguinarii principis, minas ut occuparet Mnestheus, unus libertorum ejus (Zozimo dicitur Eros, et twðn eæxwqen feromevnwn ajpokrivsewn mhnuthúû tetagmevnoû, lib. I, c. 62, id est, Officiorum magister) , plures in necem ejus, partim veris, partim falsis terroribus concitavit: prorsus ut postea Commodus in se irritavit suos, apud Spartianum in Commodo, c. 9. Vide Vopiscum in Aurel. c. 36; Aurelium Vict. Caes. c. 35, Epit. c. 50; Eutropium lib. IX, c. 9.

Contra Deum fecerunt. Coelius apud Ciceronem ad Att. lib. X: Nunc te contra victorem Caesarem facere, summae stultitiae est. Ita indignus ille loco suo antistes, seu episcopus, apud Optatum Milevitanum: Et hunc occidi, et quicumque contra me fecerit, occidam.

Ut firmet id, quod upra dixit, Christianos non nisi [Col. 0398A] malis odio fuisse, de Diocletiano imperiique ejus participibus dicturus, multa eos perverse docet egisse; inque mores et instituta eorum graviter invehitur. Quanquam vero tyranni isti saevissima et atrocissima Christianorum laniena omnis aevi, quod exinde fuit, et posthac, si sic Deo visum, futurum est, odia meruerint; videant tamen gnari illorum temporum, serviatne hic in nonnullis Lactantius proposito suo, idque sic, ut nonnunquam ea carpat, quorum ratio diversa est, multoque secus ab aliis narrantur et explicantur.

Scelerum inventor et malorum machinator. Lact. Div. Institut. VII, c. 24: Princeps daemonum, qui est machinator omnium malorum. Ita scelerum inventor Ulisses Maroni, Ruffinus Claudiano appellatur.

Tres enim participes regni. Idem Claudianus 2, in Ruf.:

Indictionum. Indictiones initio videntur extra ordinem factae, ad arbitrium victoris, aut ad necessitates Reipublicae; atque id sensisse videtur Asconius, cum has a canone et oblatione diversas faceret. Postmodum tamen et hae tempori certo sunt assignatae. Sed vide Jurisconsultos. Etiam interpres Bibliorum, II Reg. XV: Indixitque Manahem argentum super Israel cunctis potentibus et divitibus; et cap. XVIII: Indixit Rex [Col. 0399B] Assyriorum Ezechiae Regi Judae trecenta talenta argenti, et triginta talenta auri. Adde capitis XXIII partem extremam.

Multi praesides. Attingit hanc rem leviter Eutropius, lib. IX, cap. 15, simulque ostendit, qua fuerit occasione usus ad haec perficienda Diocletianus, bellis scilicet ac victoriis; his enim potitus, suo nutu et arbitrio provincias singulas temperavit composuitque. Exemplum est Aegyptus, prostrato in ea Achilleo: Victoria, inquit, acerbe usus est; totam Aegyptum gravibus proscriptionibus caedibusque foedavit. Ea tamen occasione ordinavit, provide multa et disposuit, quae ad nostram aetatem manent. Clarius et magis apposite Paeanius: Καὶ αὀτὸς Διοκλητιανὸς ἐν Αἶγύπτῳ τὸν Ἀχιλλέα νικήσας, αὐτόν τε διεχρήσατο, καὶ διὰ πάσης ὠμότητος ἐπεξῆλθε τῇ νίκῃ, τούς μὲν κατασφάξας τῶν Αἶγυπτίων, τοῖς δὲ λοιποῖς φόρους τάξας ᾧς μάλιστα βαρυτάτους. εκ ταύτης δὲ τῆς αἶτίας καὶ πᾶσι τοῖς βασιλευομένοις τὰς εἶσφορὰς ἐπέθηκε διαμετρησάμενος τὴν γῆν, καὶ εἶς ἀπογραφὴν ἀναγαγὼν ἅπαντα, ὅπερ καὶ εἶς τόδε ἐκράτησεν. Quare omnia cum his belle consentiunt; indeque apparet, non ita ἀνιστόρητα semper esse, quae Metaphrastes ille habet pleniora, sive ea de suo adjecit, sive Eutropio copiosiore usus est, quam utimur hodie nos. Rei vero, qua de hic agitur, vestigia observasse videor in legibus etiam istorum et sequentium deinceps temporum: sed ad ea colligenda nunc satis otii non est. Recte autem praesides noster vocat, quia ab imperatore missi constitutique erant. Vide Lips. Excurs. ad Tacit. Annal. lib. I, cap. 75; lib. XII, cap. 60; Salmas. ad Spart. Hadrianum, c. 13 et 33; Spanhem de Praest. et usu numis. p. m. 572. Per officia, hoc quidem loco intelligit Praesidum Judicumque apparitores, minores nempe magistratus cum militibus; quo loco fere fuerant, quos antiquior aetas accensos, statores (quanquam habuit et recentior suos statores ) et, si summis apparerent magistratibus, lictores, posterior, communi nomine officiales appellabat. Nihil frequentius [Col. 0399D] in Actis Martyrum, in Legibus illius aevi, in notitia utriusque imperii, scriptisque aliis. Imo et Suetonium in Vespasiano sic locutum ostendit ὁ πάνυ Gronovius in Obs. ad Scriptores Ecclesiasticos. Sic Orientis quidam comes 600 homines habebat in officio: praefectus praetorii Africae, 388; alii plures, alii pauciores, prout res exigere videbatur. Vide quae collegit de his Pancirollus ad cap. 9 Notitiae imperii Orientis. Sin contendat aliquis, hic a Lactantio praesides potius ipsos dici, ἓν scilicet διὰ δυοῖν, aut ipsis paulo majores, pares, supparesve, magnopere quidem non repugnabo. Memini namque hos etiam venire officiorum nomine; praesertim ipsorum contemplatione imperatorum. Sic Trajanus Plinio scribit: Diplomatibus quae officio tuo dedi, Epist. ult., lib. X. Sic alii rursum Bithyniae praesidi, hoc libro, cap. 48, Licinius, datis ad officium tuum litteris. Verum haec jam ante nota esse possunt.

[Col. 0400A] Rationales multi. Etiam Rationales in provinciis constituti officium, seu apparitionem habebant, ut ostendit ex lege 7 de Cohortalibus, et leg. 2 et 4 de Bonis vacantibus, in cod. Theod. doctissimus Valesius. Hi autem damnatorum bona, et sententia Judicis proscriptorum occupabant. Inspice Valesium ad Am. Marcell. lib. XXVIII. Imo Rationales erant procuratores principum, qui reditus provinciales quosvis ad principes spectantes exigebant. Adde Dufresnium in Glossario.

Et Magistri. Vocabulum Magistri late patet; nam sic dicti quicumque vel homines moderantur, componuntque vitam eorum et mores, vel rebus praesunt. Ita Tullius ipse consules Romanos vocat, magistros populi. Ita censores, magistri morum audiunt passim. Ita magistros operum (nostris Arbetes Fougtar, Graecis ἐργοδιώκτας ), habes in veteri versione Bibliorum, Exod. I. Ita magistri dicebantur, qui ex auctoritate praetoris praeerant dividendis bonis, aliique plurimi. Festus, et ex eo Gronovius ad Liv. lib. XXXIV, c. 25, [Col. 0400B] magis proprie dictos recensent magistros pagorum, societatum, vicorum, collegiorum, equitum, ludorum, praeterea et conviviorum, denique doctores artium; quorum omnium dignitas magisterium, non magistratus. Postea coepit ea vox in aulis imperatorum frequentari; erantque magistri militum, de quibus vide eumdem Gronovium, Obs. in Script. Eccles. p. 217. Item magistri officiorum, de quibus adi Corippum Africanum, lib. III, v. 172, ibique notata a doctis, praesertimque Salmasium ad Julii Capitolini M. Antoninum philosophum, cap. 8, et Valesium ad Ammianum Marcell. lib. XXVI. Sed et magistri epistolarum, memoriae, libellorum, dispositionum, census, vestis lineae, vestis privatae, et alii rerum aliarum; de quibus inspice notitiam utriusque imperii, et notas virorum rarae eruditionis fama illustrium ad Historiam Augustam.

Civiles actus. Actus pro actionibus illa aetate crebrum. Et sic etiam Lactantius de Ira Dei, c. 12: [Col. 0400C] Spectari actus nostros a Deo; cap. 17: Singulorum actus animadvertit.

Exactiones. Unde exactores, ἐπιστάται, qui vel tributa, vel opera exigunt. Vide interpretes Mosis, Exod. V, v. 6 et 14: Flagellatique sunt, qui praeerant operibus filiorum Israel ab exactoribus Pharaonis. Sed de his passim etiam alibi in sacris extraneisque litteris. Exactiones vero has in Diocletiano nonnihil excusant creberrima bella, quae imperante eo vexabant orbem terrarum. Nam ut initia ipsa omittam, Bagaudae Gallias, Britanniam Carausius cum incolis ejus insulae, Orientem Persae, Aegyptum Achilleus, Africam reliquam Julianus et nationes Quinquegentanae quatiebant. Unde et auctor hujus scripti infra: Haec quoque tolerari possunt, quae ad exhibendos milites spectant. Porro de censu, sive censitione hac, imprimis de capitatione, vide Lipsium ad Taciti Annal. I, cap. 31.

Legem pretiis rerum venalium. Olim quidem ab Aedilibus, quos ἀγορανόμους Graeci appellant, vendentium coercebatur rabies. Vide quae ad Aristot. Polit. lib. VI, cap. 8, collegit Piccartus; nisi mavis et Romanorum, et reliquarum gentium tabularia excutere.

Donec lex necessitate ipsa solveretur. Imperata vilitate nimia, venditores omnes de compacto rem gerunt, quasi in velabro olearii, ut cum Plauto loquar, resque amotas frustra desiderari faciunt. Hac aliisque de causis usus legum corrector multas experiendo arguit, ut ait fere Livius lib. XLV, cap. 32, quod inter alia de iis vel maxime venit accipiendum, quae ad pretii pertinent mensuram. Illa enim vernis est ventis incertior. Vide Boecleri dissertationem de Mensura pretii, et quos ibi vir ille summus laudat.

Hic moneta. Glossae veteres, Moneta τόπος, τὸ χαραγγεῖον. Item, Moneta, τόπος ἔνθα τὸ νόμισμα χαράσσεται. Sic Monetae Trevericae mentio fit in lapidis mutili inscriptione apud Grut. pag. 93, Num. 3. Sic ab Ausonio celebrantur, quae Mediolani fuere [Col. 0401A] Templa, palatinaeque arces, opulensque Moneta. Cujus carminis versus aliquot in veteri marmore exstare docet Ferretius in Musis Lapidariis, lib. IV, mem. 21. Emendationem vero viri docti, qui in notis ad Ausonium reponit, et laeti mores, ubi legebatur antehac, Antiqui mores, marmor illud non comprobat. Et sane notum illud Ennii, Moribus antiquis, a Plauto bis repetitum, laudatum etiam a Vespasiano imperatore apud Tacitum lib. III, c. 57, et a M. Antonino Philos. imp. apud Volcatium Gallicanum in vita Avidii Cassii, e. 5, locum satis aptum in Ausoniano illo carmine habere videtur.

Ita semper dementabat. Id est, insaniebat, furiosus et demens erat. Hincmarus de divortio Lotharii: Alii autem potu, alii autem cibo a sortiariis dementati sunt. Glossae Lat. Gr. Dementat ἐξίστησιν Dementire, dixit Tertullianus lib. de Anima, Lactantius ipse in Instit. aliique. Cuperus. Verba Lactantii, lib. IV, c. 27, haec sunt: Ecce aliquis instinctu daemonis percitus, dementit, effertur, insanit. Quibus gemina sunt ista, lib. [Col. 0401B] I, c. 21: Sectis namque humeris, et utraque manu districtos gladios exserentes currunt, efferuntur, insaniunt. Haec omnino retinenda est lectio, non illa quam invitis libris obtrudunt nobis Dempsterus et Gallaeus, et efferantur. Ciceronem imitatur Lactantius, ut plerumque alias. Orat, pro Coelio, c. 9: Laesi dolent, irati efferuntur; Contra Rullum, c. 35: Sed certo continebuntur, progredientur longius, efferentur. Verum ut ad praesentia redeamus, dementare sic positum est, ut apud Hegesippum efferare. Ita efferaverat, inquit, Herodes in universos. Vide Gronov. Obs. in Hist. Eccl. p. 71: Sic ponere, mutare, movere, praecipitare, aliaque multa, intransitive interdum, aut elliptice potius, ita ut τὸ se subaudiendum sit. Adeant adolescentes ingenui Vossium, lib. III de Analogia, cap. 3.

Frater ejus Maximianus. Max. Herculius frater fuit Diocletiani, non naturae, sed imperii consortio: qui [Col. 0401C] nominis ejus usus frequentatus est historicis et panegyristis illius aevi. Baluzium vide, aut ipsum potius, quem allegat, Mamertinum caeterosque.

Herculius. Nempe ut Diocletianus Jovem, ita Maximianus Herculem patri opem contra hostes ferentem simulabat; unde et Joviorum et Herculiorum longius producta ad posteros nomina, de quibus hic scriptor infra extremo hoc libro. Adi Mamertini panegyricum, praesertim priorem, Maximiano dictum. Mira autem insolentia deorum nomina et honores multi principum invaserunt olim. Sic Antigonus, sic unus Grypi filiorum Antiochus, item Mithridates, et post eos M. Antonius, nec non et C. Caligula, Bacchum referre studebant; Menecrates Mercurium; Themiso, Alexander, Pyrrhus, Commodus, et hic Maximianus Herculem: imo et Maximinus superior eumdem. Augustus Apollinem egit, non refugiens tamen quandoque Jovis nomen; sic certe ab Ovidio aliisque vocatus non semel: quod et de caeteris legas aliquoties. Fusius hoc ostenderunt Andraeas Schottus, lib. III, c. 3. obs. [Col. 0401D] Hist. et illustris Spanhemius de Praest. et usu num. aliquot locis.

Quod avaritia minori altero fuit plus, majori vero minus, sed plus timiditatis, plus vero animi, non ad bene faciendum, sed ad male. Corrupta haec et depravata esse fatetur clariss. Baluzius; nec dissimulat amplissimus et doctissimus Cuperus locum esse difficilem. Tentabo tamen, qua potero: existimo autem sic posse restitui. Hoc solum differebant, quod avaritiae majori altero fuit plus, sed et plus timiditatis: minori vero minus; plus vero animi, non ad bene faciendum, sed ad male. Diocletianum timidum callidumque fuisse, eumdemque avarum (et est sane timidior qui non viribus, sed artibus dolosis, pugnat; rursumque avaritiae cum utroque vitio solet esse convenientia) talem, inquam, Diocletianum fuisse narrant historici passim. Maximianum luxus, profundendique et temere donandi libido ad rapinas et injurias alias instigavit; ut mirum [Col. 0402A] non sit, et ipsum dici avarum, licet altero minus. Ejus nempe generis homines rapta spargere, sparsa rapaci avaritia recolligere certant, ut ait Seneca, lib. I de Benef., sive ut Ovidius:

Item Manilius l. IV, v. 25:

Adde, si videtur, Aristotelem, Nicom. lib. IV, c. 3. Sed ut redeam ad haec Lactantiana, simillimus verborum positu et figura locus, lib. IV, c. 3 invenitur; ex quo constare possit, aut haec quoque vere Lactantii esse, aut auctorem scripti hujus eum esse studiosius imitatum. In illa priori parte, ut periculi minus, sic plus difficultatis est: quod obscura rerum ratio cogit diversa sentire. Hic ut periculi plus, ita minus est difficultatis: quod ipse usus rerum et quotidiana experimenta [Col. 0402B] possunt docere, quid sit verius et melius.

Statim praesto. Cic. de Nat. deorum, lib. I, c. 38: Quid, quod simul ac mihi collibitum est, praesto est imago?

Constantium praetereo. Haec ita nonae sectioni, sive capiti, rectius videntur accessura.

Efferitas a Romano sanguine aliena. Scribe et feritas: sic infra, c. 40 essagitarii, pro sagitarii. Amplecti se hanc, duasque sequentes emendationes meas, scribit perbenigne amplissimus Cuperus.

Statu celsus. Ita editio Parisiensis: sed legendum esse status celsus, docent Lactantii similia complura Div. Instit. l. II, c. 2: Nobis autem status rectus, sublimis vultus ab artifice datus est; cap. 2: Subjectam pedibus vestris terram contemneretis, corporis statu salvo; c. 17: Statum sublimem accepimus. L. III, c. 1: Quorum status rectus est, lib. VII, c. 9: Cujus corpus [Col. 0402C] ab humero excitatum, vultus sublimis, status erectus, originem suam quaerit. De ira D. c. 7: Recto statu, ore sublimi. De Opif. c. 8: Hominis itaque solius recta ratio est, et sublimis status. Similiter Min. Felix, p. 138, et ex vetustioribus Plautus, Amphitrione, Formam cepi hujus in me et statum.

Animique dejectus. Scribo, dejectus, ut apud Claudianum opera viri magni nunc emendatiorem, l. III de Raptu Proserp. v. 297:

Cum omnibus suis ad bellum pergere. De gentibus Orientis, quibus praelium ineuntibus,

Ut jam detractaret. Ita apud Min. Felicem, p. 260, insparsa mendacia; apud Symmachum, l. VI, ep. ult. commandare; apud alios, contractabil […] impartire, obaudire, circumsedere.

Erat pro timore scrutator rerum futurarum. Prae timore aut prae metu, est equidem usitatius. Opinor tamen dici posse pro timore, ut apud interpretem Bibliorum, II, Reg. VI: Conturbatumque est cor regis Syriae pro hac re; et quomodo Sulp. Severus Sac. Hist. I, c. 9: Fratres, post patris obitum pro conscientia paventes [Col. 0403A] benigne habuit. Erudite vero dicit, divinationem superstitiosam profectam esse a timore et sollicitudine, qua futura ante vertimus. Arrianus in Epict. l. II, c. 7: Τί οὖν ἡμᾶς ἐπὶ τὸ συνεχῶς μαντεύεσθαι ἄγει, ἡ δειλία, τὸ φοβεῖσθαι τὰς ἐκβάσεις. Lucianus in Pseudomanti: Κατενόησαν τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον ὑπὸ δυοῖν τούτοιν μεγίστοιν τυραννούμενον, ἐλπίδος καὶ φόβου . . . ἐν ἀμφοτέροις γὰρ, τῷ τε δεδιῶτι, καὶ τῷ ἐλπίζοντι, ἑώρων τὴν πρόγνωσιν ἀναγκαιοτάτην τε καὶ ποθεινοτάτην οὖσαν, καὶ Δελφοὺς οὕτω πάλαι πλουτῆσας . . . . καὶ Δῆλον, καὶ Κλάρον, καὶ Βραγχίδας, et reliqua, quae apud ipsum rectius legentur. Suaviter etiam Valerius Flaccus, lib. IV.

Magister aruspicum Tagis. Existimo retineri posse Tagis, etiam in recto casu, more Graecorum, apud quos occurrit Tagis Pythagoricus, cujus Stobaeus meminit; item Agis, Bacis, Betis, Datis, Lysis, Eupolis, [Col. 0403B] et alia virorum nomina sic terminata. Sed ne quid dissimulem, suspecta mihi est vox aruspicum, ut glossema, cujus hoc loco auguror fuisse interpretum Tagis, aut aliquid tale: quomodo in narratione simillima, et cum hac utiliter conferenda. Prudentius, Apotheos. v. 467:

Profani homines. Quod impostor ille scelestissimus, de quo Lucianus, in re simulata, idem in seriis fecere alii, ut Christianos, solos vere pios, impietatis et sacrilegii accusarent. Sic Flavio Clementi (Fabium male vocat editio Leunclavii) consuli Romano, et uxori ejus Domitillae, Domitiani conjugis cognatis ἀμφοῖν ἀσεβείας καὶ ἀθεότητος ἔγκλημα ἐπηνέχθη· de quorum [Col. 0403C] suppliciis Dionis librum LXVII adire licebit; nisi quis ipsa consulere malit Christianorum Martyrologia. Adde Baluzium ad verba capitis tertii, Ecclesia restituta.

Deorum montium Cultrix. Cl. Baluzius, cujus non levi beneficio librum hunc respublica litteraria, ut vindici ac editori primo, debet, Deos hosce montium, quoque tangit Commodianus, Deos monteses, (sic enim legendum censet) nec non Deos montenses, quorum ex praescriptis Jovi dedicata est ara illa apud Gruterum, cujus dabimus mox inscriptionem, non dubitat eosdem habere; qui tamen, aut quorum nominum illi sint, fassus sibi non liquere. Et certe res non caret obscuritate. Videamus tamen, quam hic nobis viam praeeat Cuperus noster, vir eruditionis pariter et dignitatis amplissimae. Ex notis suis ad apotheosin Homeri, quod opus ad umbilicum nunc, ut audio, festinans cupide a priscarum studiosis elegantiarum expectatur, haec [Col. 0403D] excerpta, pro reliqua benignitate sua, mecum communicavit vir humanitatis celebratissimae. Postquam de Homeri in monte summo positi pictura agere coepit, montium, inquit, magna olim veneratio, inque iis extructae arae et templa, ut satis superque ex historia tam sacra, quam profana patet, plerisque numinibus fuerunt. Unde apud Philostratum Indi Caucasum Θεῶν οἷκον vocant; Persae apud Herodotum, ἐπὶ τὰ ὑψηλότατα τῶν οὐρέων ἀναβαίνοντες, Jovi hostias immolant. Montinus, qui montibus praeest deus, apud Arnobium occurrit; mater Galerii Maximiani deorum montium cultrix mulier admodum superstitiosa Lactantio dicitur. Dii Montenses in Inscriptione apud Gruterum, p. 21, celebrantur; quae quia Romae inventa, videntur significari dii, qui septem montibus praesidebant, quorumque in honorem constitutum forsan est sacrum septimontium, quod celebratur a montanis, id est, qui montes inhabitabant, non autem a toto populo, uti apud Varronem lib. v. de L. Lat. legere [Col. 0404A] licet: in septem quoque locis, teste Festo, faciebant sacrificium diis, ut opinor, praesidibus; ut apud eumdem palatualis flamen ad sacrificandum ei deae constitutus erat, in cujus tutela palatium esse putabant. Pergit dein de monte Argaeo, de deo Penino, de Jove item in montibus culto disserere, quae rectius ex ipso libro petentur, propediem in usus publicos prodituro. At in alia epistola, quae mihi attulit eas viri insignis notas, quibus hic fruuntur lectores, isthaec adjecit. Hac de re antea scripsi: sed cum non solos montes ut deos venerati sint, vide an potius legendum sit omnium. Sic c. 36: Qui et sacrificia per omnes deos suos quotidie faceret. Sed forte praecipue Elagabalum et alios deos coluit, qui sub montis effigie colebantur. Nam Elagabalus ita dictus est, quasi deus mons, vel deus montis, uti post Fullerum docet Salmasius ad Hist. Augustam; et ex Herodiano nummisque patet, ejus simulacrum nihil aliud fuisse, quam saxum ingens. Huc pertinet mater Deum, vel Cybele, quae fera montium dea vocatur Maecenati [Col. 0404B] apud Diomedem, l. III, p. 514, vel quia in montibus culta, vel quia lapis informis ex monte excisus. Atlantem certe montem ut deum coluisse accolas, et Cappadocibus montem fuisse καὶ θεὸν, καὶ ὅρκον, καὶ ἄγαλμα, scribit Max. Tyrius dissert. XXXVIII. Quam in rem plura notari possent: sed accipe occasione matris deum duas emendationes, quas judicii tui facio. Strabo lib. X, p. 469, scribit, Phryges eam a loco πυλίνην vocare: at Πυλήνη est urbs Aetoliae, teste Stephano et Statio. Scribo quapropter Σιπυλήνην, quod nomen datum fuit matri deum; et ita in marmore Arundeliano Magnesii et Smyrnaei jurant per μητερα τήν σιπυληνην. Alter locus est Varronis apud B. Augustinum, lib. VII, c. 24, de Civitate Dei. Eamdem dicunt matrem magnam, quod tympanum habeat, significari esse orbem terrae; quod turres in capite, oppida; quod sedes fingantur circa eam, cum omnia moveantur, ipsam non moveri. Ultima sic restitue: quod sedens fingatur, circa eam cum omnia moveantur, ipsam [Col. 0404C] non moveri. Id est, ideo Dea sedens fingitur, uti ex nummis plurimis patet, quia ipsa, sive terra, non movetur, cum tamen omnia circa eam moveantur. Non est hujus loci inquirere in placita philosophorum, qui vel terram moveri, vel stare immobilem docuerunt. Recte autem apud Lactantium, deorum cultrix; et ita Marticultores in inscriptione veteri apud Gruterum occurrunt. Quae sequuntur, ita jam olim emendabam, cum interesset dapibus, sacrificabat pene quotidie, ac vicariis suis epulas exhibebat. Ex ultima littera vocis cum, et brevi scribendi ratione, ir pro inter, omissa est haec propositio; et epulas legendum esse ex ipsa loquendi ratione patet. Vicariis igitur suis, sive ministris aulicis, comitibus, praefectis, qui circa eam erant, epulas exhibebat; iisque, ut sequitur, abstinebant Christiani. Scilicet cum illa dapes exhibere volebat, etiam sacrificabat, atque sacrificiorum λείφανα mensis jubebat inferri. Haec erant idolothyta, a quibus quomodo abstinere se Christiani debeant, Lucas et Paulus docent. Nonnulla, [Col. 0404D] eaque non cuivis obvia, hac de re notare possem: sed tempus non sinit; tantumque monebo, eadem adversus Christianos fraude grassatum esse Maximinum, c. 37, infra. Haec amplissimus et doctissimus Cuperus; quae cum satis luculentam afferant huic loco explicationem, et elegantia sua placeant plurimum, meas cogitatiunculas de his in pauca contraham. Emendationes illae duae, verborum nempe Varronis apud B. Augustinum, et Strabonis de matre Idaea, seu Sipylena, placent vehementer; nec dubito, quin viris multo me doctioribus sese approbatum eant. Sed nec male, pro montium, reponere videtur omnium deorum cultricem; et sane dis deabusque omnibus, Jovi ac diis omnibus, Silvano et dis omnibus, similiaque complura, multae olim dicatae sunt arae. Quia tamen tutius est insistere lectioni codicis antiqui, montium deos interpretor, deos a profanis cultos Gentibus; has enim Moses ipse ait, deos suos collocasse super montes excelsos, et colles, et subter omne [Col. 0405A] lignum frondosum, Deut. c. XII, v. 2. Adde II, Reg. XVII, v. 11 et plura; qualia sacrarum Litterarum testimonia et formulae Lactantio ob oculos fuisse videntur, consolatorium scriptum ad Christianos meditanti, cum nihil ad consolationem iis efficacius, nihil ad leniendam acerbitatem rerum potentius existat: quare ad eas conformat stylum suum saepius. Tamen aut septimontii deos, quorum meminit etiam Tertullianus ad Nationes, lib. II, c. 15. Arquis, et Jani, et montium septimontium (ubi fors legendum septimontii ), aut montium Romanorum, qui fuere in Piceno in regione Reatina, (de quibus Siculus Flaccus, et Rei Agrariae scriptores caeteri,) horum, dico, aut aliorum deos montium nulla vetat religio sub istis comprehendere: nisi quod Sylvanus ille finium tutor Romulae istius sacrificium non admisit; hunc enim a foemina sic coli nefas fuit. At a coetu montensium deorum, de quibus inscriptio loquitur, Sylvanum minime excludendum puto, neque ex eorum caterva, in quos intendit digitum Commodianus; [Col. 0405B] Exuperantius enim iste Sylvani se jactat sacerdotem, et mihi quidem verisimile fit, sacrificulum illum, Sylvanum ejusque συμβώμους καὶ συννάους, Herculem puta Rusticum, Liberum patrem, Nymphas et similia monstra, hic vel maxime innuere, utpote quorum et sacris operaretur, et monitis nocturnis, sibi, aut aliis factis, esset deditissimus. Sed en rudis illius arae marmoreae, in Quirinali colle repertae, inscriptionem:

ARAM. JOVI. FULGERATORIS. EX PRECEPTO. DEORUM. MONTENSIUM. VAL. CRESCENTIO. PATER. DEORUM. OMNIUM. ET AUR. EXUPERANTIUS. SACERDOS SILVANI. CUN. FRATRIBUS. ET SORORIBU. DEDICAVERUNT.

Ubi PATER, pro PATRI, vitio lapicidae, aliaque, sed facile deprehendenda, occurrunt. Forma autem vocis MONTENSES certos hic designare videtur montes, quomodo Nemorensem Dianam Aricinam vocarunt, et ad [Col. 0405C] eamdem formam Fretentes, Fabricenses, Comitatenses, apud Ammianum leguntur. Certius itaque dictu videtur, deos quidem hos incertos, et in quorum numerum aut nomina inquirere non auderent, sic fuisse cultos, notis tamen in montibus; ut CAMPESTRES in Inscriptione alia apud Grut., pag. 1015, n. 2, aut ut Genium, Tutelam, praesides locorum deos passim venerabantur. Huc refer historiolam de ajo locutio; item formulas, SIVE DEUS SIVE DEA, DIS OMNIBUS, DIS PRAESENTIBUS, DEO GENIO TUTELAE HUJUS LOCI, DIS PRAESIDIBUS H. L. aliasque plures, in quibus sollicite cavebatur, ne quem male praeterirent. Ut igitur certos intra fines sermo meus redeat. Lactantium quidem et Commodianum omnes Gentium deos, Romae praesertim coli solitos, aut illos septimontii, quos diserte montium deos vocare vidimus Tertullianum, innuere arbitror: Inscriptionem vero illam aram praesentibus tantum in illis montibus, ubi ara fuit sacrata, dicatam fuisse. Verba autem, Quae cum esset, cum sequentibus recte se habere auguror, [Col. 0405D] modo distinctione juventur, hoc nempe modo: Quare cum esset, dapibus sacrificabat quotidie. Cum esset, id est, ederet, aut coenaret. Sic ista non esses, apud Val. Maximum, l. IV, c. 3 in fine; sic secundum Hyginum, Fab. 139, rogabat Opem Saturnus, ut esset quod illa peperisset. Quae duo loca indicavit mihi ad Ovid. Art. Am. l. III, v. 757, illustris Heinsius. Sacrificare autem dapibus, ut apud Lact. I, c. 21: In quibus ipsi Sacerdotes non suo, sed alieno cruore sacrificant. Et lib. VI, c. ult. Verbo ergo sacrificari oportet Deo, siquidem Deus Verbum est. Si summo Jovi argento sacrificassem, habes apud Plautum in Mostellaria. Vicarios autem intellige in re sacerdotali. Sic M. Antoninus imperator apud Capitolinum, c. 2, dicitur nullum sacrificium per Vicarium fecisse, nisi cum aeger esset.

Nam erat hujus malitiae, Eutropius l. IX, c. 16. Diocletianus moratus callide fuit; sagax praeterea, et [Col. 0406A] admodum subtilis ingenio, et qui severitatem suam aliena vellet invidia explere. Similia legas in Excerptis Joannis Antiocheni à Valesio editis. Simonidae praeceptum respexisse videtur Diocletianus, quod Hieroni dedit apud Xenophontem: verum justo latius extendisse. Ἀνδρὶ ἄρχοντι τὸ μὲν ἀνάγκης δεόμενον, ἄλλοις προστακτέον εἶναι κολάζειν, τὸ δὲ ἆθλα ἀποδιδόναι, δι` ἐαυτοῦ ποιητέον.

Et qualiter sentiebant. Legendum esse, Et qui aliter sentiebant, vidit in addendis cl. Baluzius.

Apollinem Milesium. De oraculo Milesii Apollinis, seu Branchidarum, vide Strabonem lib. IX, et quae collegere eruditi ad Marmora Oxoniensia. Cumprimis autem adeundus Valesius ad Am. Marcell. l. XXIX, et pauca, sed praeclara afferens Isaacus Vossius ad Melam. lib. I, c. 17.

Ad septimum kal. Mart. Vide fueritne hic ellipsis voculae diem ferenda, quae hodie etiam vulgo frequens. [Col. 0406B] Porro non illud modo kalendarium, cujus meminit Baluzius, Terminalia ponit a. d. VII. kal. mart., sed et alia nihilo minus vetusta, inter quae celebratissimum illud a Ciacconio, Paulo et Aldo Manutiis, aliisque deinceps editum saepius: quod autem quaedam discrepare videntur, ab intercalatione est, quam eo factam mense notum. Rursum nec illi magnopere falluntur, qui dicunt, ecclesias tempore paschatos subversas. Nam persecutioni coeptae in Terminalibus acriter vere proximo, imo toto anno, Tyranni institerunt.

Agentibus consulatum senibus. Haec verba certo indicant tempus, de quo non levi certamine quidam eruditorum disquirunt, uti monet etiam bene Baluzius; tempus, inquam, coeptae persecutionis, annum nempe Christi trecentesimum tertium, id quod Scaliger et Valesius vere existimarunt. Vide quomodo hoc colligant Baluzius, Pagius et alii, qui sibi haec cum cura sumpserunt expendenda. Fuit autem hic annus, [Col. 0406C] secundum Scaligerum, Antiochenus 351 Christi; Dionysianus, 303. Numerus aureus XIX, Cyclus solis IV.

Ad Ecclesiam profectus. Omnino scribendum est praefectus, praetorii nempe: alioqui series verborum hians et abrupta pendebit. Evincunt id etiam sequentia, in quibus praetoriani memorantur ecclesiam evertisse, imperatores autem ambo fuisse in speculis.

Tamen illud editissimum. Opinor scribendum tutamen. Hac voce usi Virgilius, Livius, et Arnobius Lactantii praeceptor, haud multo secus, quam ipse hoc loco. Sermo est de animalibus, lib. II, pag. 55, edit. Lugd. Bat.: Nonne alia cernimus opportunissimis sedibus nidulorum sibi construere mansiones: alia saxis et rupibus tegere et communire suspensis: excavare alia telluris sola, et in fossilibus foveis tutamina sibimet ac cubilia praeparare? Et pag. 17: Neque domorum, aut vestium tutamina sibi et velamina conquirerent.

[Col. 0406D] Libertatem denique ac vocem non haberent. Similis querela B. Gregorii Nazianzeni, Invect. 1: ταῦτα δ` ἦν πάσης μὲν παῤῥησίας ἀποστερεῖσθαι χριστιανοὺς, πάντων δὲ αὐτοὺς εἴργεσθαι συλλόγων, ἀγορῶν, πανηγύρεων, τῶν δικαστηρίων αὐτῶν. Μὴ γὰρ ἐξεῖναι κεχρῆσθαι τούτοις, ὅστις μὴ κατὰ τῶν βωμῶν θυμιάσειεν ἔμπροσθεν κειμένων, καὶ μισθὸν δοίη μέγαν οὕτω καὶ τοσοῦτο πράγματος. Quibus adjungi possunt ea quae infra c. 15, a nostro narrantur.

Etsi non recte. Non est quod existimet aliquis, hac formula aliquid leviter tantum improbari. Utitur ea Bibliorum interpres vetus de iis, quae longissime abeunt a recto et pio, II Reg. VII, v. 9: Non recte facimus; haec enim dies boni nuntii est. Cap. XVII, v. 8: Et irritaverunt filii Israel verbis non rectis Dominum Deum suum. I Paralip. XXI, v. ult.: Ambulavitque non recte. Sap. II, 1: Dixerunt enim impii cogitantes non recte. Et cap. VI: Quoniam cum essetis ministri regni [Col. 0407A] ipsius, non recte judicastis. Ita vetustiores quoque passim, ut Cic. pro Cn. Planco, c. 6: Iste potius, quam ego? vel nescio, vel non dico; vel denique, quod mihi gravissimum esset dicere, sed impune tamen deberem dicere, non recte. Quin etiam Lactantius ipse supra, c. 7, sic locutus; alibi vero, non pie, non perfecte, non integra conscientia, dixit:

Magno tamen animo. Sapientibus nihil magnum, nisi quod et bonum: sed hi sequuntur nonnunquam vulgarem consuetudinem, duntaxat in sermone. Sic Tullius in Milone praedicat animi magnitudinem. Sic Livius reprehenditur a Seneca, quod virum animi boni a viro magni animi distinguat, lib. III de Ira, c. ult. Et tamen ipse L. Seneca ad Marciam c. 16: Gracchos, inquit, etiam qui bonos negaverit, magnos fatebitur. Similia videor legisse apud Hegesippum de Excidio Jerosolymitano. Notum utique est illud Nasonis, Magnis tamen excidit ausis. Quod expressum videtur ex isto veteri senario, qui legitur apud Dionys. Longinum: Μεγάλως ἀπολισθαίνειν, ἁμάρτημ` εὐγενές·

ubi viderint eruditi rectiusne legant, Μεγάλων ἀπολισθαίνειν.

Legitime coctus. Ego arbitror his verbis inesse quid, quale illis B. Laurentii apud Prudentium:

Excarnificari omnes suos protinus praecepit. Non praecepit, sed coepit, in codice illo vetusto extare fatetur Baluzius. Existimo hoc relictum ab auctore in tyranni invidiam, Excarnificare suos omnes protinus coepit. Addit enim, Sedebat ipse, et reliqua. Omnes suos interpretare aulicos, qui ipsi serviebant; c. 15, domesticos vocat, uti bene monet amplissimus et doctissimus Cuperus. Nam proxima tempora domesticos peculiariter vocabant corporis imperatorii custodes, equites peditesque, qui quidem domi excubabant; qui vero militiae, protectores.

[Col. 0407D] Erant certantes. Figura est μακρολογίας, seu productionis, de qua vide Buchnerum de commutata Ratione dicendi, l. I, c. 21. In graecis latinisque Bibliis hoc genus est frequentissimum. Sed et Lactantius ita, lib. II, c. 13: Aberrantes a Dei notitia gentes esse coeperunt. Cic. de Nat. deor. l. II, c. VIII: Omnia enim haec meliora sunt, quam ea, quae sunt his carentia.

Sed celerius animadversum. Loco τοῦ sed, quod praecedebat, id non dubia conjectura videbatur reponendum.

Alligatis ad collum molaribus. Quid, igne ambusti iidemne, qui dein alligatis molaribus immergebantur mari? Imo vero alii. Sed et superiora minus apte cohaerent. Corrigendum censeo, Ne singuli, quoniam tanta erat multitudo: sed gregatim circumdato igni [Col. 0408A] amburebantur: domestici, alligatis ad collum molaribus, mari mergebantur. Sic lib. VII, c. 21: Tunc quorum peccata pondere, vel numero praevaluerint, perstringentur igni, atque amburentur. Cypr. de Opere, etc. Et ibunt in ambustionem aeternam. Am. Marcell. l. 30: Internis nimietate calorum ambustis. Sic Inscriptio vetus apud Antonium Augustinum, Dialogo X: AMBUSTO CORPORE, id est, exusto. Et sic alii passim. Si quis tamen ideo quod ignem multi praeferrent suffocationi per aquas faciendae, rati flammam animas sibi cognatas lustrare purgareque, aquam vero easdem elidere atque extinguere, ab ethnicis imperatoribus hoc velut indultum dicat domesticis, ut igne consumerentur, caeteros aquis, ut nefarios et sacrilegos fuisse abolitos, non obnitar vehementer, quin legi posse concedam: Gregatim circumdato igni amburebantur domestici; alii, ligatis ad collum molaribus, etc. Sed eligo nunc priora, cum ea non displiceant illustrissimo Cupero.

Arae in secretariis. Secretarium, seu secretum, locus [Col. 0408B] est, in quo sedent judices pro tribunali. Vide Hesych. in Σέκρετον, et Suidam in Στήλη. Vales. ad Am. Marcell. lib. XV: Ab hoc judicum saecularium more manasse videtur, ut secretaria in ecclesiis haberent episcopi et presbyteri, ubi audiendis fratrum negotiis vacarent. Haec Valesius. Meminit et Sulpicius Severus, Dial. 2, c. 1. Item Epist. 1 et 3 de Vita Martini; ubi consule etiam Notas Vorstii. Arae autem a Paganis insidiose positae memorantur non uno in loco in priscis Annalibus. Sic de ara Victoriae in Senatu ponenda Symmachus vehementer laborabat. Sic donativum divisurus militibus Julianus praecepit, ut singuli aurum accepturi grana aliquot thuris in aras jacerent, adeo minuta, ut multos Christianorum falleret, ignaros quid agerent.

Commeant litterae. Symmachus l. I, Epist. 91: Meae litterae quoniam acceptae sunt tibi, crebrius commeabunt.

Verum autem Dei templum. Lact. Epitome, cap. 8: [Col. 0408C] Evacuetur omni labe pectus, ut templum Dei esse possit, quod non auri, non eboris nitor, sed fidei et castitatis fulgor illustrat. Hieronymus ad Nepotianum: Multi aedificant parietes, et columnas ecclesiae substruunt: marmora nitent, auro splendent laquearia, gemmis altare distinguitur; et ministrorum Christi nulla electio est.

Tres acerbissimae bestiae. Ita veritas acerba, Lact. 4, c. 26: Dominationes acerbae, l. VI, c. 6: Acerbi census, l. VII, c. 9.

Deinde in Hieroclem. Hic ille est Hierocles, qui postea praefuit Aegypto; cumque indignis modis in Christianos saeviret, ab Aedesio inter caeteros martyres nomen professo verbis asperis exceptus et pugno caesus est. Vide Euseb. Hist. Eccl. lib. VI, cap. 5. Diversus autem ab hoc fuit, vetustiorque paulo Hierocles ille, de quo Dio Cassius in Excerptis Valesianis, foedissimum Elagabali mancipium; et ab utroque [Col. 0408D] rursum diversus Hierocles philosophus, in christianam veritatem nihilo aequior, sub Juliano Parabate virulentissima sparsit scripta. Consule Jonsium de Scriptoribus Hist. Phil. lib. III, c. 18.

Priscillianum. Praefectum Bithyniae post superiores istos. Vide notas Baluzii.

Novies adversarium vicisti. Tertull. Apolog. c. 27: Et illos (Daemones) nunquam magis triumphamus, quam cum pro fidei obstinatione damnamur. Similia occurrunt apud Cyprianum, Ambrosium, Prudentium; item in Martyrologiis.

Zabolum cum satellitibus. Aeoles Δ mutant in Ζ, ut ζανυκτὸς, pro διανυκτὸς_ ζαβάλλειν, pro διαβάλλειν· unde ζάβολος, pro Διάβολος, quo et usi Cyprianus, Hilarius, alii. Imo Paulinus vix aliter unquam, quam Zabolus dicit. Simileque zeta, pro diaeta. Haec Vossius de Arte Gram. lib. I, c. 21. Gronov. Obs. lib. IV, c. 13, p. 208.

[Col. 0409A] Quam jucundum illud spectaculum Deo . . . Cyprianus epist. 9 ad Martyres: O quale fuit illud spectaculum Domino! quam sublime! quam magnum! quam Dei oculis Sacramento ac devotione militis ejus acceptum! Adde quae ex Minutio Felice, item quae ex Epicteto affert Lipsius ad nota illa verba Senecae, lib. I de Provid. c. 2: Ecce spectaculum dignum, ad quod respiciat intentus operi suo Deus: ecce par Deo dignum, vir fortis cum mala fortuna compositus.

Cum dominatores dominantur. Cypr. ep. 6: Nunc est ut magis insidiantem adversarium metuant, qui fortiorem quemque magis aggreditur, et acrior factus hoc ipso, quod victus est, superantem superare conatur. Et ep. 34, de Celerino Mart.: Jacuit inter poenas poenis suis fortior, inclusus includentibus major, jacens stantibus celsior, vincientibus firmior vinctus, sublimior judicantibus judicatus.

Nefanda jussione. Sic lib. IV Instit. c. 15: Verbo ac jussione faciebat; lib. V, c. 13: Non tyrannicas jussiones, non praesidum gladios tremunt. Plura Elmenhorsthius [Col. 0409B] ad Arnob. lib. II, p. 67.

Ac terriculas. De hac voce adi Nonium. Praeterea e Naevio cassam terriculam afferunt, et e Senecae deperditis, Omnes ejus terriculas delude. Imo habet et Livius lib. XXXIV, c. 11: Nullis minis, nullis terriculis se motos.

Fide stabili. Suspicor leviter excidisse vocem unam; ut fuerit, fide stabili et invicto robore animi.

Nihil ungulae. Ungulae, genus quoddam ferreae forcipis, inter tormenta adhibitae olim. Formam vide apud Gallonium, aut inter ea, quae subjiciuntur libro Magii de Equuleo, pag. 176 et 81.

Vicennalium diem. Solemnium votorum, quinquennalium nempe, decennalium, et deinceps, quae origo, quaeque ratio fuerit, licet traditum sit a doctis, repetam breviter tamen, in gratiam eorum, quibus hoc genus librorum non ita facile esse potest ad manus. [Col. 0409C] Caesar Augustus, cum Romanis rebus post motus et turbas maximas a se compositis et constitutis decennio praefuisset, sive taedio valetudinis diuturnae, curisque ac laboribus imperii fractus, de reddenda republica serio cogitaret, (quod affirmare videtur Suetonius in Aug. c. 28) sive hoc tantum prae se ferret ob causas a Dione prolixius expositas, convocato Senatu, rationem administrati imperii sic reddidit, ut tamen, quasi decernente eodem, in proximum quinquennium potestatem constituendae reipublicae retineret. Verum hoc elapso, rursus aliud quinquennium, post decennium, ac eo finito, aliud iterum decretum est; ita ut continuatis decenniis, per totam vitam imperii summam obtinuerit. Cujus exemplum quodammodo secuti successores, etsi non ad certum tempus, sed per omne vitae spatium imperium delatum sibi haberent, singulis tamen decenniis festum pro renovatione ejus agebant. Haec fere Dio ita refert lib. LIII, et ex eo recentiores. Id primo gestum Augusto septimum, Agrippa tertium [Col. 0409D] consulibus. Sequentes igitur Augusti singulis decenniis celebrarunt has πανηγύρεις, ob id δεκαετηρίδας dictas Xiphilino, quibus vota diis solvebantur, initio cujusque decennii solemniter postmodum suscipi consueta; militibus donativum, et annonae populo circenses exhibebantur. Imo singulis etiam lustris, sive quinquenniis, res haec dein repeti coepta. Fiebant ergo vota quinquennalia primo anno initae dignitatis: sed solvebantur exacto lustro; tum decennalia nuncupabantur, lustro altero demum completo solvenda. Vota vicennalia suscipiebantur anno quintodecimo imperii: festum vero ipsum agebatur vicesimo, quo munera etiam imperatori mitti solebant; de quibus vide Symmachum, lib. X, Epist. 26. Rei praeterea carceribus eximebantur, Deo gratiae agebantur, pecuniae distribuebantur per civitates, et laetitia publica multis modis fiebat testatior. Haec ex nummis plenius docent Adolphus Occo, [Col. 0410A] Erizyus et Chalucius, firmantque, aut repetunt alii; ut Carolus Dufresnius dissertatione de Numismatibus aevi inferioris, pag. 29. Magna itidem cum cura argumentum idem tractarunt Henricus Norisius Dissertatione de Votis decennalibus, et Antonius Pagius dissertatione Hypatica, seu de Consulatibus Caesareis.

Ad XII. kalendas decembres. Videndus est de hoc loco Antonius Pagius, jam dicti operis pagina 90, 92 et 93, ubi tradit, non ideo celebrata a Diocletiano hoc die vicennalia, quod is esset imperii ejus natalis: sed quia tunc Maximianus Herculius Caesar esset nuncupatus. Idque factum aliquoties, utique post Constantini Magni tempora, ut causa quapiam interveniente, non ipsius Imperatoris primi, sed participis ejus die natali, hoc est, quo particeps imperium auspicatus fuerat, festum hujus generis celebraretur.

Quodcumque se premi. Lego, Quo utcumque se premi.

Animam . . . nec tamen totam. Id est, vitam, aut vitales spiritus. Sic vetus Bibliorum Interpres II Sam. I, v. 9: Quoniam tenent me angustiae, et adhuc tota [Col. 0410B] anima mea in me est. Martyrologium Usuardi, prid. kal. febr.: Ibique spiritum, qui in eo supererat, injecerunt. Vide Barthii adversaria, pag. 1682.

Aiebat ei indecens esse. Scribe, Aiebat et indecens esse, ut hoc membrum sequenti, et minus tutum, lepidius respondeat.

Multorum sibi odia quaesisset. Lactant. lib. II, c. 12: Per ejus divinum atque unicum nomen hominum sibi misericordiam quaerit. Et lib. IV, c. 1: Mortem sibi perpetuam cum diis et cum bonis corporalibus quaesierunt. Adde Gronov. ad Sen. Herc. Fur. v. 285.

Nerva vero uno anno imperante. Nervam vero uno anno imperantem scribendum esse, ratio syntaxeos evincit.

Jam ipse inhiaverat . . . Lego, Jam spe inhiaverat, cum inde sibi aut nihil praeter nomen, aut non multum videbat accedere. Nihil, aut exiguum nimis, videbatur [Col. 0410C] Galerio, si duo majores retinerent summam imperii, ipse contentus nomine Caesaris, tertium aut quartum teneret locum.

Jam fluxisse annos quindecim. Lactant. l. III, c. 17, ex mente adversariorum: Nullum diem, nullum denique temporis punctum effluere nobis sine voluptate patiamur.

Annos quindecim, in Illyricum. Videtur respexisse verba Livii, lib. VII, c. 38: An aequum esse dedititios suos illa felicitate perfrui (Editio Lugd. Bat. A. 1634: dedititios suos illa fertilitate atque amoenitate perfrui); se militando fessos, in pestilenti atque arido circa urbem solo luctari?

Filios nuncupari. Instit. l. I, c. 8: Quos imperiti et insipientes tanquam deos et nuncupant, et adorant. Sic lib. IV, c. 4: Nuncupare patrem, nuncupare dominum, sensu nonnihil diverso. Nam hic nuncupare, est Caesarem pronuntiare, atque adeo in haereditatem et jus obtinendi olim imperii vocare.

Sanctissimus adolescens. Id est, vitae integerrimae [Col. 0410D] et innocentissimae. Sic de Paganis Lactant. l. V, c. 10: Qui licet sanctis moribus vivant, in summa fide atque innocentia, tamen quia deos colunt, a justitia et nomine verae pietatis sunt alieni. Symmacho haec vox valde frequens est, Christianos, ut opinor, aemulanti. Vel uno in quinto libro en quoties eam repetat, Epist. 15: Sancto Lampadio, germano tuo; Ep. 20: Sanctus Aurelius; Ep. 29: Sancti Asclepiadis philosophi; Ep. 39: Sanctus Sabius; Ep. 49: Ex tuo sanctissimo et luculentissimo ore. Plura non congero.

Fideliter praebuit. Omnino vera est prior hujus loci apud Cuperum interpretatio. Sic in Bibliis Latinis, II Paralip., XXXI, v. 18: Sacerdotibus per familias et Levitis fideliter cibi de his, quae sanctificata fuerant, praebebantur. Ammianus Marc. lib. XXVIII: Quod ipsi ad expeditionales usus praebere necessaria detrectarunt. Sic dicebant, praebere congrua, praebere justa, annua, diurna, et similia. Lactantius Instit. l. IV, [Col. 0411A] c. 8. Ut generanti nos Deo justa et debita opera praebeamus.

Ut ab eo induatur. Vestire dixerunt alii, ut Ammianus Marcell. l. XXVI: Si tuos amas, imperator optime, habes fratrem; si rempublicam, quaere quem vestias.

Dajam adolescentem. Opinor sic dictum, quod originem duceret e Daharum populo, non tam illo, proxime qui situs ad mare Caspium fuit, noto per scriptores rerum Alexandri, quam Europaeo, et quidem Germanico. Vide quae de eo collegerunt Cluverius in Germ. Ant. Freinshemius ad Curt. Dausquejus ad Sil. Italicum.

Kal. maiis. Annotavit Baluzius, Zozimum et Fastos idatianos dicere hoc factum kalendis aprilibus, alios etiam longius recedere; cum Lactantio tamen kal. maias tenendas esse, Antonius Pagius etiam non ambigendum putat. Vide eumdem, pag. 239 dissertationis memoratae, et locis aliquot aliis.

[Col. 0411B] Et priores militum. Existimo legendum, primores militum, quomodo Livius, Tacitus, aliique frequentissime. Primores Judaeorum dixit etiam Lactantius, lib. IV, c. 16; Hegesippus de Excid. Jer. l. II, c. 15: Etiam quibusdam afflictis militiae primoribus.

Inquit senex. Emendavi, in qua senex, concione scilicet: recipit, quod suggerit vir quidam doctissimus, cum sequenti alloquitur, apte hic convenire non potest.

Alloquitur milites. Proprie, ut ab aliis est annotatum; unde allocutiones in nummis saepe.

Omnes in tribunali. Distingue, Obstupefiunt omnes. In tribunali Constantinus adstabat susum. Non enim soli obstupuere, qui stabant in tribunali, sed et caeteri. Susum habes apud Plautum, Cistell. Act. II, sc. 3, v. 78:

Statim scutarius, continuo protector. Gradus hi sunt militiae honoratae, de quibus docti abunde egerunt. Cumprimis vide Valesium ad Am. Marcell., lib. XIV, qui docet, scutariorum scholas, inter Palatinas, alias fuisse sagittariorum, alias clibanariorum: protectores autem latus principis protexisse, et alios in comitatu mansisse, alios cum comitibus et magistris militum missos in provincias. Constantius Chlorus, divi Claudii, optimi principis, nepos ex fratre, protector primum, exin tribunus, postea praeses Dalmatiarum fuit, uti docent [Col. 0411D] publicata a Valesio Excerpta.

Quod voluit et fecit. Effecit ab auctore scriptum puto. Sic Instit. div. l. VI, c. 14: Mox videbimus, an efficiant quod velint. Inscriptio temporum eorumdem apud Ad. Occonem, pag. 11, num. 3, in editione Commelini:

IMP. MAXIMIAN. HERCUL. CAES. AUG. CONSTANTIO IN OCCID. CAES. EFFECTO. ET. IMP. REIP. LONGE. LATEQUE. AUCTO. ET. CUM. DIOCLETIANO. PRINCIPE. INVICT. ETIAM. UNO. TEMPORE. COLLEGA. EFFECTO.

Dominum esse ferebat. Illud esse suspicor a librario adjectum. Velleius Paterculus, l. I, c. 11: Qui se Philippum regiaeque stirpis ferebat. Tacitus, Annal. I, c. 2, consulem se ferens.

Caesare filio suo. Candidiano, ex concubina nato, sed quem adoptaverat etiam Valeria conjux, uti narrabit [Col. 0412A] noster infra, c. 50 Haec ita vere interpretatum arbitror Baluzium.

Se addicant. Div. Instit., l. II, c. 1: Totos se libidinibus addicunt. Lib. VI, c. 20 et 23: Quia se corpori addixerant in quo habet mors potestatem. De instituto, seu consuetudine hac Persarum legatur Brissonius.

Sic agebat. Clam sic agebat, aut artibus sibi consuetis, aut aliquid simile nisi adjeceris, nihil erit, quod praecedenti aperte respondeat.

Egregii ac perfectissimi viri. Non Decuriones modo, qui quidem egregii ac perfectissimi viri non erant dicti, sed et his potiores, quales fuere Duumviri, et defensores civitatum, item sacerdotes, curiales, et si quis ex his, aut praeter hos, codicillis ab imperatoribus datis, honores et ornamenta egregiorum et perfectissimorum erant consecuti, eorumdem dignitatum nulla ratione habita, atque sic iis amissis, subjiciebantur [Col. 0412B] ab eo tormentis. Plura de his caeterisque titulis Pancirollus ad Notit. imperii.

Defixi in stabulo. Stabulum hic non equorum, sed equuleorum, ejusque generis catastarum, accipe, et ubi homines ad palos fixi et prope suspensi stabant. Sic stabulum ferriterium habes apud Plautum, Pers., Act. III, sc. 3, v. 13 ex emendatione Gronovii.

Quid lusorium. Lusorium, id est, amphitheatrum, si Salmasium ad Spartianum sequimur. Ex hoc loco tamen colligere possis, destinatum peculiariter oblectationi imperatoris in spectanda confectione ferarum, aut lanienis quae per eas fiebant, aedificium intelligi hoc vocabulo. Scholiastes Juvenalis ad sat. IV, v. 100: In lusorio Caesaris juvenis iste ursos saepe ut venator occidit. Salvianus quoque Lusorium, ut ab amphitheatro diversum, recenset verbis a Dufresnio adductis, apud quem vide plura. Imo et Seneca, Epist. 80: Cogito mecum quam multi corpora exerceant, quam ingenia pauci, quantus ad spectaculum non fidele et lusorium fiat concursus; [Col. 0412C] quanta sit circa artes bonas solitudo.

Habebat ursos. Non dissimilia de Valentiniano Marcellinus, lib. XXIX: Cum duas haberet ursas, saevas, hominum ambestrices, Micam auream, et Innocentiam, cura agebat enixa, ut earum caveas prope cubiculum suum locaret, custodesque adderet fidos, visuros sollicite, ne quo casu ferarum rumperetur luctificus calor. Innocentiam denique, post multas quas ejus viderat laniatu cadaverum sepulturas, ut bene meritam in sylvas abire dimisit innoxiam.

Et exilii. Locus est difficilis, et quem ab aliis restitutum videre malim, ac lubens: tentabo tamen et ipse. Puto compendium scriptionis cros, quod caeteros debuit notare, mutatum fuisse in Christianos; exilii vero ἀντὶ τοῦ exilium, fuisse scriptum, ut proximo capite beneficii, pro beneficium, et imperii, pro imperium, apud Aur. Victorem de Caesaribus, c. 35, ut bene conjectavit Schottus, subsidente videlicet nonnunquam librarii manu. His observatis, scribo: Dignitatem non habentibus poena ignis fuit; aut, si omnino videtur [Col. 0412D] necessaria mentio Christianorum, quia de his maxime agitur: Christianis dignitatem non habentibus poena ignis fuit; exilium primoribus (Romanis puta; nam de municipiorum decurionibus prius est actum) permiserat adversus caeteros datis legibus, ut post tormenta lentis ignibus urerentur. Cyprianus, Epist. 82, non plane dissimilem suppliciorum recenset seriem, quam illic rectius leges.