006
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT, RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS, DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS, CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES PRIMA,
ACCURANTE J.-P. MIGNE,
PATROLOGIAE TOMUS VI.
TOMUS UNICUS.
TOMUS PRIMUS.
1844.
LUCII CAECILII FIRMIANI
OPERA OMNIA,
AD PRAESTANTISSIMAM LENGLETII-DUFRESNOY EDITIONEM EXPRESSA; BUNEMANNI, O.F. FRITZCHE, N. LE NOURRY CUM EMENDATIONIBUS TUM DISQUISITIONIBUS CRITICIS AUCTA: EDITIO NOVISSIMA, QUAE OMNIUM INSTAR ESSE POTEST, AD OCTOGINTA ET AMPLIUS MSS. CODICES EDITOSQUE QUADRAGINTA COLLATA NOTISQUE UBERIORIBUS ILLUSTRATA. PRAECEDUNT S.
PAPAE, S.
PAPAE, S.
PAPAE, S.
PAPAE,
OMNIA QUAE EXSTANT FRAGMENTA.
HORUM TOMUS UNICUS,
TOMUS PRIMUS.
1844.
- Notiones biographicae necnon et bibliographicae de sanctis pontificibus romanis: MARCELLINO, EUSEBIO, MARCELLO, MELCHIADE.
- RHETICII Fragmentum.
- ANONYMI carmen de Laudibus Domini.
- CELSI Praefatio in altercationem Jasonis et Papisci.
- LACTANTII Divinarum Institutionum libri septem.
- Dissertatio N. LE NOURRY in libros Divinarum Institutionum.
- Selectae ISAEI in septem Divinarum Institutionum libros notae.
- Epitome Divinarum Institutionum.
Sanctus Marcellinus Papa
Eusebius hunc papam annis novem Ecclesiam gubernasse tradit, atque ejus mortem in Chronico ad annum Christi 304 refert. Ita ille annos octo cum uno inchoato pro novem computans, cum Bucheriano catalogo consentit, in quo legimus: «Marcellinus annis VIII, mensibus III, diebus XXV, fuit temporibus Diocletiani et Maximiani ex die pridie Kalendas Julias, a consulibus Diocletiano VI et Constantio II, usque in consulatum Diocletiani IX, et Maximiani VIII. Unde sequitur ut Marcellini electio seu ordinatio anno 296, Junii XXX die, adeoque feria tertia; ac mors anno 304, Octobris XXIV die consignandae sint, licet festum ejus plerorumque martyrologiorum auctoritate XXVI Aprilis die celebretur.
1. Marcellinum idolis thus obtulisse ac sacros libros tradidisse, jam ab Augustini aevo fama erat. Ejus auctores suspicatur is sanctus Doctor recentiores Donatistas. Ac primo quidem figmenti hujus falsitatem, lib. de unico Baptismo, contra Petilianum, cap. 16, n. 27, inde probat, quia nullo teste, nulla monimenti cujusquam firmitate fulciatur. «Quid ergo, inquit, opus est ut episcoporum romanae Ecclesiae, quos incredibilibus calumniis insectatus est (Petilianus), objecta ab eo crimina diluamus? Marcellinus et presbyteri ejus Melchiades, Marcellus et Silvester traditionis codicum divinorum et [Col. 0009C] thurificationis ab eo crimine arguuntur: sed numquid in eo etiam convincuntur, aut convicti aliqua [Col. 0010A] documentorum firmitate monstrantur? Ipse sceleratos et sacrilegos fuisse dicit: ego innocentes fuisse respondeo. Quid laborem probare defensionem meam, cum ille nec tenuiter probare conatus sit accusationem suam?» Ex quibus Augustini verbis cuique exploratum est, idem crimen non in Marcellinum solum, sed etiam in presbyteros ejus Marcellum, Melchiadem et Silvestrum, qui ipsi postea successerunt, fuisse intentum. Si ergo illi omnino insontes atque hujus sceleris puri; neque magis reus videri debet Marcellinus. Et hoc quidem nobis indubitatum erit, ubi calumniae hujus causam et originem perspectam habuerimus.
2. Hanc prodit subinde Augustinus, cum fabulam illam ideo a recentioribus Donatistis excogitatam fuisse innuit, ut judicii, quo a Melchiade damnat fuerant, invidiam declinarent. Sed quid opus erat eis una cum Melchiade Marcellinum pontificem, necnon [Col. 0010B] Marcellum et Silvestrum presbyteros infamare? Nimirum ut probabilior fieret ipsorum calumnia. Quocirca excogitandum eis fuit tempus quo thuris oblatio et sacrorum codicum traditio in Urbe exigebatur, simulque fingendum eos, qui in clero romano tum eminebant, in eamdem impietatem fuisse abductos. Nam si de uno Melchiade hoc pervulgassent, quis crederet tantum crimen inultum relinqui potuisse? At credibilior fit haec impunitas, cum et ipse, cujus erat punire, et qui proxime post ipsum praesunt, ejusdem sceleris conscii fiunt. Augustinus vero loco citato novos Donatistas mendacii firma illa ratione convincit, quod majores illorum, seu ante, seu post Melchiadis judicium, de illo crimine ne cogitarint quidem. «De quo, inquit, judicio cum majores [Col. 0010C] istorum importunissima pervicacia memorato imperatori (Constantino) quererentur, quod non plene nec [Col. 0011A] recte fuerit examinatum atque depromptum, nihil de Melchiadis traditione vel thurificatione dixerunt. Ad cujus audientiam neo venire utique debuerunt, hoc potius ante suggerentes imperatori, aut ut suggereretur instantes, quod apud traditorem codicum divinorum et idolorum sacrificiis inquinatum causam suam agere non deberent. Cum hoc ergo nec ante suggesserint, nec postea quam contra eos pro Caeciliano judicatum est, saltem victi et irati objiciendum putarint; quid nunc inanes tam sero connectunt calumnias:» Quis etiam sibi persuadeat tam publicum crimen ad Petiliani usque tempora ignotum atque sepultum permansisse, aut si non latuerit, tres presbyteros tanti criminis reos in primam Ecclesiae sedem, nullo reclamante, assumi, et christianissimi principis [Col. 0011B] fidem ac benevolentiam conciliare sibi potuisse? Fide dignior est Theodoretus, qui, lib. I Hist. Eccl., c. 3, «Marcellinum in persecutione inclaruisse» testatur: « Μαρκελλῖνον τὸν ἐν τῷ διωγμῷ διαπρέψαντα_ » quod ita interpretari licet, ut is persecutionis tempore digne et laudabiliter se gesserit, vel etiam ut ipse persecutionem fortiter perpessus, magnam sui nominis existimationem reliquerit.
3. Hinc funditus ruunt Sinuessani concilii acta, quibus, praeter rudem eorum et impolitam locutionem, multa absurda, quaedam secum pugnantia, alia cum dictis Petiliani, qui Marcellum, Melchiadem et Silvestrum thurificasse objectabat, non consentientia, necnon putidum atque iteratum summi pontificis, qui et mox martyrio coronandus ponitur, mendacium, et alia hujusmodi quam plura omnem adimunt auctoritatem. Hujus tamen concilii acta, quae cum supposititiis Silvestri et Xysti gestis in uno eodemque perantiquo codice Colbertino Langobardicis litteris exarato exhibentur, et, ut ex cognatione atque consensione styli judicare licet, eumdem habere videntur parentem, ad veterum exemplarium fidem, quae in novissimis conciliorum editionibus minime servata est, infra recudemus, necnon et duas epistolas, quas Isidorus Mercator Marcellino supposuit.
[Annotationes to text block I] I.— Super sex sentirent. Unus e mss., Adspersi mentis suae vacillitate mentiebantur, origine dicentes, quod deorum superstitio vanitatis super se sentirent. Horum autem gestorum corrector hunc locum sic emendare conatus est: Mentis suae facilitate aspersi, deorum mentiebantur originem, dicentes quod de eorum superstitione vanissima sentirent. Nonne legi posset . . . . . dicentes quod deorum superstitionem vanitatis expertem esse sentirent?
[Col. 0012D]Adstemus. Notandum illud, quo altercationis Urbanum inter et Marcellinum initae arbitri deliguntur Diocletianus et Maximianus.
Difficultat. Hoc est, non resistit, dedecet excandescere: horum autem corrector sic restituit: quoniam nullam nobis difficultatem exhibet qua offendamur: ex quo quanta sibi in verbis ac sententiis mutandis permiserit, perspicere est.
I. Urbani et Marcellini altercatio. —1. Diocletiano et Maximiano Augustis, cum multi in vita sua mentis suae aspersu vacillitate mentiebantur origine dicentes, [Col. 0011D] quod deorum superstitio vanitatis super sex sentirent, et ad sacrificandum eodem tempore multi inducerentur per pecuniam, ut thurificarent diis: Marcellino itaque urbis Romae episcopo venit quidam [Col. 0012A] nomine Urbanus, qui erat pontifex Capitolii, et repletus multitudine malitiae coepit cum eo habere altercationem de thurificando diis; et dicens ad Marcellinum urbis Romae episcopum: «Si Christus vester, quem dicitis natum de virgine Maria, quid apud semetipsum prima luce missi Magi ab Herode obtulerunt ei munera? quae? aurum, thus et myrrham, id ut scirent sacerdotes, per quid placarent hunc, quem dicitis resurrexisse et sedere super.» Dicit ei Marcellinus episcopus: «Non obtulerunt ei, ut sacrificarent vanitati; sed ideo, ut Deum ac Dominum altissimum eum, quem negabant, ostenderent.» Urbanus ad eadem respondit, dicens: «Una nocte simul adstemus ante domnos imperatores invictissimos Diocletianum et Maximianum atque clementissimos [Col. 0012B] principes, et dabo tibi quaestionem de thurificando.»
2. Venientes autem die, quod dicunt Vulcanibus, dicit ei Urbanus: «Faciamus hinc et inde duas chartulas, quasi incrementa petitionum, et afferamus clementissimis principibus.» Fecerunt ambo simul, sicut dixerat Urbanus, et venientes ad sacratissimos principes offerebant eis. Marcellinus itaque, urbis Romae episcopus, fidem servans, Christum praedicans, dicit ad principes: «Quid mihi et vobis, principes terribiles universo mundo, quoniam vana est superstitio thurificandi?» Dicit autem Urbanus: «Loquere ad nos ac contra pontifices clementissimi atque invictissimi (clementissimos atque invictissimos) principes, quoniam deum Jovem et invictum Herculem corporei fabricantur, et Jovem quem dicimus [Col. 0012C] coelum, terram mareque simul cum Saturno menstruantem? Quare ergo hoc Marcellinus pontifex sicut et ego non thurificat majestatibus?» Dicit itaque Diocletianus: «Non exsecrare hominem hunc, quoniam nostrae clementiae non difficultat, exhibet inflammari; sed ejus consilium accipiamus utrumque (uterque), quoniam non probavimus nostrae serenitati esse obscurum, nec contra deos immortales dare sententiam.» Romanus itaque et Alexander secreto dixerunt Diocletiano: «Si hunc, domine atque invictissime princeps, consilio tenueris blandimentis, omnem urbanam plebem habebis in unitate conservare, et gentes per sacrificia fidelissima objurgare.»
[Col. 0013D] [Annotationes to text block II] [Col. 0013D] II.— Vestianum et ad Isidem. Ita mss. Colb. non autem Vestae et Isidis. Penus. Sic ms. Colb. Alii vero penes vel per. Mallemus specturi ceu spectaturi veritatis exemplum. Horum loco substituit corrector, propter veritatem ad templum.
[Col. 0013D] [Annotationes to text block III] [Col. 0013D] III.— Factus itaque synodus. Contra hanc synodum objectari solet, quomodo, persecutione saevissima flagrante, trecenti episcopi congregari potuerint, ac modicum oppidum, in quo fieri non poterat, ut tot externi laterent, delegerint? Quaeri et illud potest, quis tot episcopos vocarit, cujus jussu Marcellinus Sinuessam adductus sit, quis huic synodo praefuerit? Sane episcopis, qui anno 502 Romae in causa Symmachi papae convenerunt, ignotam fuisse hujusmodi synodum, ex iis quae tum dicta gestaque sunt, manifestum est. Amisso ordine. Quid est quod presbyteri illi, prius [Col. 0014D] quam subeant examen, amisso ordine, dicuntur honore destituti? Quodnam eorum crimen, ut hac poena plectantur? Nihil aliud eis objectatur, nisi quod, Marcellino dimisso, a thure diis offerendo se continuerint. Sed horum gestorum artifex, qui clerico eum, a quo ordinatus est, accusare minime licere voluit, ut in aliis actis ex ejus officina prolatis videbimus, hac forte poena eos dignos censuit, quia Marcellini creatoris sui accusandi occasionem praebuerant.
[Col. 0014D] [Annotationes to text block IV] [Col. 0014D] IV.— Libra occidua. Additur hic occidua ad discrimen orientalis, quae 74 solidis constabat. De libra 72 solidos continente fit mentio cod. Th., l. XII, tit. VI, leg. 15. Reparationem . . . . dedit. Haec ita emendare nisus est corrector: In reparationem (forte legendum reparatione sublato in) resurgit annus. Hoc quoque factum est novi, ut introiret unus de testibus, qui cum [Col. 0015C] et uxorem haberet et filios ex ea, ipse tamen illi spretae adulteram superinduxit, et dedit. Hujusmodi lectionem a veterum codicum littera sic abhorrentem quis accipiat? quis ferat? Neque a littera solum, sed et ab auctoris mente eam procul abesse prope indubitatum est. Non enim is fuit horum gestorum artifex, qui in gravissima causa, ad quam duos et septuaginta [Col. 0015D] testes desideret, eum primum proferret quem cum saeculi, tum Ecclesiae, leges a testimonio dicendo arcent. Anianus, codicis Theod. interpres, in legem 12, tit. I, l. IX, edicit: Periculosa est, et admitti non debet rei adversus quemcumque professio; et in legem 19: Jure et legibus constitutum est, ut spontanea professione reus reum non faciat, neque illi de altero credatur, qui se criminosum esse confessus est. Praedicat et Augustinus in psal. XXXVI, conc. II, n. 22: Reus reum non facit. Africani quoque canones Cod. eccl. Afr., c. 129, praecipiunt: Ad accusationem non admittantur omnes quos ad accusanda publica crimina leges publicae non admittunt; et cap. 8, sanciunt: Ut is qui aliquibus sceleribus irretitus est, vocem adversus majorem natu non habeat accusandi; et c. 19, volunt: Ut si fuerit accusatoris persona culpabilis, ad arguendum non admittatur. Ne quis tamen dicat haec de accusatoribus, non de testibus constitui, memorandum est quod ejusdem codicis capite 131, decernitur: Testes autem ad testimonium non admittendos, [Col. 0016C] qui nec ad accusationem admitti praecepti sunt. Nos vero ad commendationem potius testimonii dictum putamus, quod primus ille testis et unius uxoris fuerit, et filios habuerit: maxime cum ab eodem auctore in constituto Silvestri, n. 6, audituri simus: Non condemnabitur subdiaconus, acolytus, exorcista, lector, nisi in septem testimonia filios et uxores habentes, [Col. 0016D] et omnino Christum praedicantes. Igitur priora textus nostri verba resarcire rectius ad mentem auctoris sic liceret: Haec itaque gesta miraculo (seu non sine miraculo), ut introiret de testimoniis (seu de testibus) talis unius uxoris, adeoque aptus ad eum pudore afficiendum, qui se spiritali adulterio commaculasse dicitur. Herculi etc. Cum superioribus, ubi Marcellinus in Vestae et Isidis templum inductus praedicatur, hoc pugnare Baronius observat; cum in templis deorum iis tantum diis, quibus dicata essent, sacrificare mos esset. Quocirca Marcellinus Isidi et Vestae, non Herculi, Jovi et Patusino sacrum fecisse dicendus erat.
6. Et judicabant, non tamen judicabant pontificem: quia hoc ex uno ore erant conroborati, ut intra hos LXXII testimonia ipse judex, ipse reus, ipse semetipsum ea ( f. in) praesentia eorum innocentem se servaret, et infidelem se damnaret; quoniam in LXXII libra occidua reparationem resurgit annus. Hanc itaque gesta miraculum, ut introiret de testimonia [Col. 0015A] talis unius uxoris, filios habens, sicut et hic qui habet uxorem et filios, adulteravit super uxorem, et dedit uxori repudium. Et introierunt alii decem et alii tres dicentes: «Nos te vidimus mittentem et thurificantem Herculi, Jovi et Patusino.» Dicit autem Marcellinus: «Quo die?» Respondit unus corum, et dixit: «Quo die excidisti (exuisti) purpuram, et induisti coccum, et gaudebat super te Diocletianus, eo quod satis paulo ante negabas, et ante ejus tribunal thurificabas.» Athanasius episcopus dixit: «Ita sunt quae testantur isti?» Et respondit Petrus episcopus, et dixit: «Loquere et pontifex ( f. tu pontifex), et judica causam tuam.» Et subscripserunt quinquaginta episcopi qui supradicti sunt in quatuordecim viros, qui ex uno ore [Col. 0015B] loquebantur de duo et septuaginta, et firmabant judicium.
V. Presbyteri Rom. damnationem Castorii et sociorum ratam habent. Marcellini causam discutiunt alii quinquaginta episcopi. —7. Alia autem die venerunt tres et viginti presbyteri urbis Romae, et in eorum judicio Urbani, Castorii et Juvenalis presbyterorum, et Gaii et Innocentii diaconorum damnationem integram perspexerunt, ipsi de suo ordine justitiam tenuerunt dicentes: «Amisso ordine negent se esse horumque socii Ecclesiae.»
8. Venientes autem post secundum diem post damnationem presbyterorum Urbani, Castorii et Juvenalis, Gaii et Innocentii diaconorum, venerunt alii quinquaginta episcopi, et introierunt in crypta, [Col. 0015C] ut tertia pars synodi compleretur. Et dum ingressi fuissent in crypta propter tempestatem temporis, introivit et Marcellinus urbis episcopus, cum adhuc itaque nomen tenens episcopatus, nondum enim fuerat damnatus, nisi numerus secundum ordinem synodi librae ( Colb. ms. libra) probaret exemplum. Introivit [Col. 0016A] autem Castinus, Bonus, Quiriacus, Dominicus, Alexander, Venerosus, Felix, Joannes, Crispus, Deusdedit, Honestatus, Majorianus, Vita, Carpurianus, Anastasius, Petrus, Crescentio, Domninus, Ursus, Agatho, Honestatus, Marcus, Urbanus, Valentinus, Sallustius, Crescens, Firminus, Spectator, Sebastianus, Ultius, Benenatus, Tristator, Servus, Marcus, Montanus, Asterius, Anthimus, Placentianus, Ambrosius, Quirillus, Andreas, Philippus, Magnus, Exsuperantius, Adrianus, Petrus, Gorgonius, Simplex, Victor, Venerosus. Introibant autem in crypta.
[Col. 0016D] [Annotationes to text block VI] [Col. 0016D] VI.— Tultae. Emendator substituit cultae. Retinendum tultae a verbo tollo, tuli, tultum: nec desunt apud sequioris aevi scriptores hujusce usus exempla. Sed neque placet quod idem corrector paulo ante maluit saepefatum, loco tepefactum, cum hoc verbum tegulis, quae iterum coquuntur, magis congruat.
[Col. 0017C] [Annotationes to text block VII] [Col. 0017C] VII.— Non sacrificavi . . . combussi. Pontificem dedecet fatua haec et insulsa negandi ratio, quasi ei ignorare fas fuisset, eum censeri diis sacrificasse, qui coram idolis thuris grana prunis combussisset. Quinquaginta in quinque. Editi in tribus columnis, quinquaginta quinque, vel quinquaginta et quinque. Rectius ms. Colb. quinquaginta, scil. episcopi, in [Col. 0017D] quinque testimonia, quia scilicet in actione prima primo unus solus, tum decem, postea tres semel, in hac autem altera alii quatuordecim testimonium bis interrogati dixerunt: ex quo quinque fiunt testimonia. Cum anticipatis. Unus ms. anticipantes, alter anticipantibus. Horum corrector participantibus. Ex ms. Colb. in quo anticipantis, restituimus anticipatis, hoc est, prius memoratis. Cum hos anticipantes. Unus e mss. cum his anticipantibus. Corrector, cum his praescriptis; et mox, omnesque uno examine. Quam paulo. Supple, ante. Subjicit auctor noster, non induebas sutam: quod de tempore dictum, quo Marcellinus scissuram tunicae nesciebat. Ab ejus autem mente aberrat corrector hunc locum sic exhibens: Quapropter consue tunicam tuam, et quam paulo ante induebas sutam, conscissam consue. Ex-pontifex Romae. Ita ms. Colb. cum altero in [Col. 0018C] vulgatis notato. Ex quo manifesta est in his actis pugna, utpote in quibus episcopi non suo ore Marcellinum, sed ipsiusmet judicio damnandum recantant, et tamen hic ex-pontifex, antequam se ipse damnaverit, vocatur. Quamquam unus codex simpliciter pontifex prae se ferre notatur. Viginti octo . . . testes. Corrector, et viginti octo testium supradictorum. Mallemus et viginti octo testibus supradictis, scil. adstantibus. Unde tandem sublatum est incommodum, quo episcopi primo, ne simul in unum convenirent, prohibebantur: adeo ut sic trecenti episcopi, presbyteri triginta et testes quatuordecim uno in loco simul essent? Unciae in libra . . . sensus. Minus displicet illud correctoris, unciis librae probabitur census. Et lacera . . . quoniam. Longius et hic ab archetypis recedit corrector in hunc modum: Et disjectam a te maceriem tuam ipse scrutare. Non enim nostro, sed tuo ipsius judicio condemnaberis, nostro autem testimonio excusaberis. Nihil time: quoniam. Certe in totis gestis nihil est, quo Marcellinum excusatum velint. In conspectu . . . in terra. Colb. ms. cum altero, ex ore synodi cecidit in terra. Alius, exhorres synodum, cecidisti in terram.
11. Alia autem die constituerunt hi ducenti episcopi, ut quasi et ipsi introirent quinquageni in synodum. Et facta collocutione in uno cum hos anticipantes centum sederunt in eadem civitate omnes ex uno examen trecenti, et alligaverunt et damnaverunt hos, Urbanum, Castorium et Juvenalem presbyteros, Gaium et Innocentium diaconos. Respondit Sebastianus [Col. 0017C] episcopus: «Hoc tribunal nostro sermone, nostro chirographo, nostro eloquio, nostro auxilio, nostra constantia et veritate fixa et praeclara dispositione auditionis exhibemus legamen. Non enim nostro ore justificaberis, aut nostro ore condemnaberis, quoniam sue tunicam tuam in te, quam paulo non induebas sutam, modo excisam sue ex corde tuo [Col. 0018A] et ex manibus tuis, involvere in peccato tuo, Marcelline, expontifex Romae.» Respondit Urbanus episcopus ad Sebastianum episcopum et dixit: «Introducantur testes viri viriliter numero quatuor et quadraginta ut libra occidua compleatur a multis, quod a multis fabricatum est.» Et introierunt testes Tranquillinus, Priscus, Bonus, Servulus, Cyprianus, Petrus, Quadratianus, Aresto, Tespius, Quadrus, Epiphorus, Maximus, Gordianus, Gaudiosus, Saturninus, Urbanus, Reparatus, Priscus, Venerosus, Romanus, Exsuperius, Crispianus, Barbarus, Leo, Forianus, Bacauda, Ambrosius, Terula, Johannes, Jubentius, Proculus, Octavianus, Romanus, Valerius, Iacinthus, Mellicianus, Petrus, Claudius, Exper, Probus, Nicorus, Probatianus, Ursinus, Urbatianus.
[Col. 0018B] 12. Singulis autem adstantibus in gremio trecentorum episcoporum et triginta presbyterorum Romanorum, et viginti octo supradicti testes, ut libra compleretur: quoniam duodecim unciae in libra probabitur sensus, et in septuaginta duobus comparatus damnabitur praesul. Respondit Quiriacus episcopus, et dixit ad Marcellinum: «Non cognoscis universum velamen cordis tui (Vid. acta de purgatione, Xyst. III, n. 4) : judica enim causam tuam, et lacera, macera macerationem tuam. Non ex nobis judicaberis: tuo enim pontificio condemnaberis, et nostro testimonio explicaveris metas: quoniam nos in condemnationem nihil opponimus causale, nihil defendimus: sed damnamus hos, qui evacuaverunt templum, et dimiserunt fabricam manu de super constructam, ut introirent [Col. 0018C] lupi, et facerent speluncas, et comederent agnos immaculatos, et eos qui ex vetere ad novum venerant, inveterarent. Te enim non condemnamus, quoniam ex ore [tuo justificaberis, et ex ore tuo condemnaberis.» Marcellinus autem in conspectu synodi] cecidit in terra. Ibi autem jacens, et ibi eo mora faciente, damnaverunt. Synodus autem et presbyteri triginta [Col. 0019A] [Col. 0019B] [Annotationes to text block] Chirographum firmaverunt. Duo mss. chirographum firmum: deinde ex iis unus, Urbanum, Castorium, Juvenalem presbyterorum horum, alter, Urbani, Castorii, etc. Futuri temporis. Addidit corrector, in exemplum: quod satis arridet. Observat vir eruditus, saltem postquam se ipse Marcellinus damnasset, synodi muneris fuisse, ut Romanae ecclesiae, ne diutius sacerdote destitueretur, prospiceret. Nihil tamen de alio in locum Marcellini subrogando actum: ac nullum ei subrogatum esse constat. In condemnationem. Unus ms. in eamdem damnationem. [Col. 0020B] Alter, in ejus damnationem. Colb. in eo damnationem: unde restituendum duximus in condemnationem. Superiora autem verba, dum esset in bello Persarum, notat Baronius falsa esse, cum hoc anno XX imperii sui Diocletianus se imperio abdicarit, atque ante biennium de Persis superatis Romae una cum Maximiano collega suo triumphum egisset. Putat igitur haec et quae sequuntur non esse ex actis concilii, sed eis postmodum in morem appendicis esse adjecta. Verum omnes codices, qui superiora exhibent, exhibent et ista. Neque mirum est auctorem, qui in tot aliis cespitat, etiam hac in re labi.
13. In sinu autem trecentorum episcoporum caput cinere convolutus Marcellinus episcopus Urbis voce clara clamans dicebat: Peccavi coram vobis, et non possum in ordine esse sacerdotum: quoniam avarus [Col. 0019B] me corrupit (corrupi) auro. Subscripserunt autem in ejus damnationem, et damnaverunt eum extra civitatem. Sacerdos nomine Helciadis episcopus subscripsit primus in ejus damnationem, non tantum [Col. 0020A] tempore quod exigebat ordo, sed etiam futuri temporis. Quod etiam et ipse voce clara dicebat: «Juste ore suo condemnatus est, et ore suo anathema suscepit maranata: quoniam ore suo condemnatus est. Nemo enim umquam judicavit pontificem, nec praesul sacerdotem suum: quoniam prima sedes non judicabitur a quoquam.» Hoc autem audito, Diocletianus, dum esset in bello Persarum, audivit quod trecenti episcopi et triginta presbyteri et tres diacones in condemnationem convenirent. Dum subscripsissent omnes, ipse omnium primus manu sua propria Marcellinus conclusit in suum anathema, anathemati subscribens. Iratus autem Diocletianus in eamdem civitatem misit, et multos episcopos ad martyrii coronam traxit. Factum est autem nihil aliud, dum [Col. 0020B] primo damnati fuissent tres presbyteri et duo diacones damnati. Damnatus autem et Marcellinus episcopus suo judicio X Kalendas Septembris Diocletiano VIII et Maximiano VII.
Sanctus Marcellus Papa
[Col. 0019C] Post Marcellini obitum, ut ei successor deligeretur persecutionis tempestas non permisit. in Bucheriano catalogo Romana sedes tum vacasse dicitur VII annis, mensibus VI, diebus XXV. Sed ibi pro annis VII, Bucherius legendum esse opinatur annis III, eamque correctionem necessario postulant consules quibus Marcellus pontificatum iniisse in eodem catalogo notatur. Et facile quidem pro apice I, nota numerica V irrepsit. Unde sequitur, ut Marcellus anno 308, Maii XIX die, quae in feriam sextam cadebat, fuerit ordinatus. Tempus vero, quo is papa Ecclesiam administravit, laudatus catalogus sic designat: «Marcellus anno uno, mensibus VII, diebus XX, a consulatu X (supple Herculii) et Maximiano (leg. Maximiani VII) , usque post consulatum X et VII,» hoc est usque in [Col. 0019D] annum sequentem, qui post consulatum X (Herculii) et septimum (Maximiani) notabatur. Sed neque ex his quo die obierit, confici certo potest. Pagius, ad Marcellum papam referens quod in Hieronymiano [Col. 0020B] Martyrologio die VII octobris offendit; «Romae via [Col. 0020C] Appia depositio Marcelli et Marci episcopi,» illum anno 309, Octobris VII die ad coelum migrasse pro certo ponit. Sed Marcellum «via Salaria,» non «via Appia» depositum seu sepultum esse certius est. Sane in eodem Martyrologio ad diem XVI Januarii exstat, «Romae via Salaria in coemeterio Priscillae depositio Marcelli episcopi et confessoris.» Huic concinit Pontificalis liber Bollandianus ex codice reginae Suecorum descriptus, in quo de Marcello scribitur, «Sepultus est in coemeterio Priscillae via Salaria, XVI Kalendas Februarii.» Ibi enim mendose ac forte librarii lapsu XVI pro XVII haberi colligimus ex altero ejusdem libri exemplari olim Fossatensi, nunc Colbertino, in quo «XVII Kalendas februarii,» non XVI, legimus. Immo Marcelli depositionem die XV Januarii notat Bucherianus depositionis Romanorum [Col. 0020D] episcoporum indiculus in hunc modum: «XVII Kalendas februarii Marcellini in Priscillae.» Huc quippe Marcellini nomen loco Marcelli irrepsisse manifestum est. Neque vero insolens est duorum illorum vocabulorum [Col. 0021A] confusio. Inde enim contigisse videtur, ut Eusebius Marcelli nusquam meminerit, et in Chronico Eusebium papam, veluti proximum Marcellini successorem memorarit. Quocirca standum censemus eorum auctoritati monimentorum, quae Marcelli mortem mense Januario consignant. Cum hac quidem mortis Marcelli epocha componi prorsus nequit, quod Bucheriano in catalogo de tempore quo iste papa rexit Ecclesiam habetur, Sed apte quadrabunt omnia, si in eodem catalogo ita legerimus: «Marcellus anno uno, mensibus VII, diebus XXVII, a consulatu X Herculii et Maximiani VII, usque II (scilicet anno) post consulatum X et VII.» Et Marcelli quidem pontificatum ad secundum annum post decimum Herculii consulatum, hoc est ad annum Christi 310, [Col. 0021B] prorogari necessario postulat id quod idem Bucherianus catalogus de hujus papae successoribus subjicit.
1. Exstat de S. Marcello Damasi papae carmen a Baronio ad annum 309, n. 7, editum, et inter alia Damasi opera, Parisiis, anno 1672, typis Lud. Billaine, cum notis M. Milesii Sarrazanii, pag. 173 et alibi recusum, dignum sane quod et hic locum habeat; maxime cum ex eo quis Marcelli circa poenitentiam animus fuerit, perspicuum sit. Ita se habet.
DE SANCTO MARCELLO MARTYRE DAMASI PAPAE CARMEN.
2. Virum illum, cujus ob crimen Marcellus in exilium deportatus dicitur, probabile est eumdem esse, cujus factione etiam Marcelli successor, Eusebius, eadem poena mulctatus est, quique in carmine de mox dicto sancto praesule infra exscribendo Heraclius nuncupatur. Poenitentiae videlicet remedium etsi necessarium lapsis, acerbum tamen et amarum est: ideoque semper aliquos offendit, qui et illud respuerent, et pios pastores, a quibus nihil sibi sperarent remittendum, velut molestos et infestos [Col. 0021D] hostes haberent. Horum importunitati pridem clerus Romanus post Fabiani mortem minime cedendum ratus est. Iisdem fortiter et constanter resistenti Cypriano, ne tam necessaria disciplina labefactaretur, multa a factiosis fuerunt sustinenda. Tandem Marcellus omnia experiri, quam tantum malum permittere maluit. Neque ejus exilio deterritus est Eusebius, quominus quam decessor defenderat poenitentiae causam ac disciplinam, invicto animo propugnaret. Uterque merito appelletur martyr justitiae, quam videlicet Deo negant, qui postquam illum peccando offenderunt, ei digne per poenitentiam satisfacere detrectant.
3. Tradit quidem Eusebius lib. VIII, cap. 14, [Col. 0022A] Maxentium tyrannidis arreptae principio fidei nostrae professionem simulasse. Sed cum simulata hujusmodi professione nil repugnat duorum pontificum relegatio. Cum enim ideo fidem nostram profiteri se simularet, ut placeret blandireturque populo Romano, facile adductus est ut ex Urbe duos pelleret praesules, cum hoc populo gratum et acceptum fore, Heraclio persuadente, comperisset. Neque vero ad eos persequendos tum fidei causa, sed severitas nimia, quae seditionum origo esset, praetexebatur. Hinc Heraclium apud Maxentium gratia plurimum potuisse conjectura est, ex eoque exstitisse grege semichristianorum, quibus abundant principum domus, qui christiano cum nomine saeculi delicias componere amant; et cum peccare non timeant, horrent prorsus [Col. 0022B] poenitentiae labores, eosque a se procul eliminari volunt.
1. Apud Gratianum, 20, quaest. I, c. 10, et exinde in editionibus Conciliorum, Marcelli nomine insignitum est hoc decretum: «Illud autem statuendum esse censemus, ut si minori aetate filii monasterio oblati fuerint, vel sacram tonsuram vel velamina susceperint, dignum quidem duximus, ut decimo quinto anno a praelatis moniti, verbis inquirantur, utrum in ipso habitu permanere cupiant, an non. Si vero permanere professi fuerint, ulterius poenitendi «(Hoc est, habitum mutandi et ad saeculum revertendi),» locum minime [Col. 0022C] amplecti possunt. Si vero ad saecularem habitum reverti voluerint, redeundi licentia nullo modo denegetur: quia satis inutile est, ut coacta servitia Domino praestentur.» Labbeus vero notat, ab auctore Glossae apud Gratianum Martino tribui, ejusque temporibus magis convenire.
2. Obscurum certe non est hoc decretum ad ea pertinere tempora, quibus de illo usu derogari coepit, qui jam pridem obtinebat, videlicet ut pueris, postquam monasteriis a parentibus fuissent oblati, propositum deserere, et ad saeculum regredi nefas esset. Hunc autem usum apud Graecos numquam receptum esse colligitur tum ex his Theodori, Cantuariensis archiepiscopi (Spicil., to. IX, p. 62) : «Basilius judicavit pueris licentiam ( leg. licere) nubere ante sexdecim annos, [Col. 0022D] si abstinere non potuerint, quamvis monachi fuissent, tum ex ipsis Basilii verbis in Regulis fusius disputatis, interrog. 15, et in Brevioribus.
3. At usum illum in Occidente asserit Benedictina Regula, cap. 59, eamque firmant non modo Isidori, Magistri, et aliorum Regulae, sed et plurium conciliorum tum in Gallia, tum in Hispania aut Germania habitorum, ac summorum pontificum decreta. His praeiverat Ecclesiae mos, Siricii Zosimique decretis stabilitus, quo filios ab infantia sacrae cleri militiae consecrare, et lectorum officio dicare fas erat, necnon usus qui ab incunabulis Ecclesiae constanter obtinuit, ut nimirum baptizarentur infantes, atque exinde christianis legibus ita tenerentur, «ut non [Col. 0023A] impune desererent majores» (verba sunt concilii Toletani VIII, can. 7) , «quod parvuli vel nesciendo vel nolendo perceperant.» Et hoc quidem exemplo mox dictum concilium evincit eos, qui, «aut eventu necessitatum aut metu periculorum adepti fuerant ecclesiasticarum officia dignitatum. «Horum officiorum legibus obligari, licet «cum illis haec imponerentur, id sibi fieri noluisse testarentur.» Quocirca concilium Aurelianense V, anno 549 habitum, can. 19, et Matisconense I, anno 581, can. 12, puellas, «seu propria voluntate monasterium expetant, «seu a parentibus offerantur,» si «aut voluntarie aut parentibus suis rogantibus religionem professae vel benedictionem consecutae, postea conjugium aut illecebras saeculi» transierint, communione privant. Anno 633, can. 49, [Col. 0023B] Toletanum IV, concilium edixit: «Monachum aut paterna devotio, aut propria professio facit. Quidquid horum fuerit, alligatum tenebit. Proinde his ad mundum reverti intercludimus aditum, et omnem ad saeculum interdicimus regressum.» Idem decretum firmavit, anno 656, Toletanum X concilium, can. 6, atque illustravit his verbis: «Si in qualibet minori aetate, vel religionis tonsuram, vel religioni debitam vestem in utroque sexu filiis aut unus aut ambo parentes dederint, certe aut nolentibus vel nescientibus se susceptam, non mox visam in filiis abdicaverint, sed vel coram se, vel coram ecclesia, palamque in conventu eosdem filios talia habere permiserint, ad saecularem reverti habitum ipsis filiis quandoque penitus non licebit.» Gregorius [Col. 0023C] II, anno 726, a Bonifacio Moguntino interrogatus: «Si pater vel mater filium vel filiam intra septa monasterii in infantiae annis sub regulari tradiderint disciplina, utrum liceat eis postquam pubertatis impleverint annos, egredi et matrimonio copulari,» haud dubius respondet: «Hoc omnino devitamus, quia nefas est, ut oblatis a parentibus Deo filiis voluptatis frena laxentur.» Verum ex hac Bonifacii interrogatione discimus, saltem nonnullis duram jam videri coepisse illam legem. Nihilo tamen minus eam in Germania ad annum 868 viguisse liquet ex Moguntiacensis concilii, hoc anno Ludovici pii jussu habiti, canone 22, quo sancitur: «Si pater et mater filiam filiamque intra septa monasterii in infantiae annis sub regulari tradiderint disciplina; non liceat eis, [Col. 0023D] postquam ad pubertatis pervenerint annos, egredi et matrimonio copulari.» Quae verba ad propositam Bonifacii quaestionem omnino sunt accommodata. Prosequitur exinde concilium: «Igitur non liceat eis susceptum habitum umquam deserere: sed convicti quod tonsuram aut religiosam vestem aliquando habuerint, in religionis cultu habituque, velint nolint, permanere cogantur.» Et haec rursum expressa sunt ex canone 6 Toletam X concilii, tantum his verbis canonis, «ad religionis cultum habitumque revocentur, et sub aeterna (seu strenua ) districtione hujusmodi observantiae inservire cogantur,» nonnihil mutatis, ut mutandi habitus potestas sublata planius enuntiaretur. Tum idem concilium, can. 23, renovat [Col. 0024A] ac proprium sibi facit laudatum Toletani IV concilii statutum, quod sic effert: «Monachum ergo aut paterna devotio aut propria devotio facit. Quidquid horum fuerit, alligatum tenebit. Proinde huic ad mundum reverti intercludimus aditum, et omnes ad saeculum interdicimus regressus.»
4. Quamobrem cum Capitulare Aquisgranense anni 817, c. 36, statuit, «Ut puerum pater et mater tempore oblationis offerant ad altare, et petitionem pro eo coram laicis testibus faciant, quam tempore intelligibili ipse confirmet,» haec postrema clausula majoris cautionis ergo addita censenda est, non quasi puero maturiori aetate jam facto parentum oblationem irritam facere liberum esset. Eo quidem saeculo Gotthescalcus, ut ex opusculo Rabani a Mabillonio [Col. 0024B] nostro, to. II Annal. Bened., pag. 726 et seqq. edito colligitur, parentum, a quibus puer oblatus monasterio fuerat, voto refragatus est: verum non ea utebatur ratione, quia puer tum et impos sui erat, sed quia hoc parentes ejus coram idoneis testibus minime praestiterant, et cum ipsis, utpote Saxonibus, avita lege «nisi de propria sua esse gente testis posset, alienos adhibuerant.»
5. Circa idem tempus, ut in epistola Nicolai I, apud Gratianum, 20, quaest. 3, cap. 4, et Ivonem, p. 6, c. 356, legitur, Lambertus quidam ab Athone patre suo inter octavum et undecimum annum cucullam indutus, a praedicto pontifice, ut et a monasticae vitae degendae obligatione absolveretur, et ne paterna el materna haereditate fraudaretur, petens, non id [Col. 0024C] causatus est: quia paterna oblatione teneri non posset, sed: quia «absque patris oblatione vel abbatis percepta benedictione monastico habitu indutus» fuerat; id pariter testante ipsius patre, quia «Neque ego, pater ejus, palla altaris, «ut Benedictina Regula praecipit, «indutum illum obtuli, neque a quocumque sacerdote vel abbate, ut mos deposcit, benedictione percepta, regulae umquam subactus est:» adeoque neque oblatus dici aut existimari debuit. Eadem ratione S. Bernardus, epist. I, ad Robertum nepotem, qui inter diversas suae a Cisterciensibus ad Cluniacenses defectionis causas, hanc afferebat: quod Cluniacensibus a parentibus suis oblatus fuerat, usus est in hunc modum: «Quamquam dubium non sit promissum illum fuisse, non donatum; nec enim petitio, quam [Col. 0024D] Regula praecipit, pro eo facta fuit a parentibus, nec manus illius cum ipsa petitione involuta palla altaris, ut sic offerretur coram testibus.» Quamvis autem Nicolaus I, in judicio de Lamberti causa prolato, nequaquam existimare se rescribat, «Lambertum debere sub tali violentia fieri monachum,» quia «quod quis non elegit, nec optat, profecto non diligit; quod autem non diligit, facile contemnit:» tamen aliquanto post Rabanus istarum oblationum morem opusculo apud Mabillonium, ut superius dictum est, in lucem edito acriter propugnavit. Et quidem, anno 895, concilium Triburiense, can. 16, constituit: «Quem progenitores ad monasterium tradiderunt, et in ecclesia coeperit cantare et legere, nec uxorem ducere, nec monasterium [Col. 0025A] deserere poterit. Sed si discesserit, reducatur; si tonsuram dimiserit, rursum tondeatur; uxorem si usurpaverit, dimittere compellatur.»
6. Eumdem morem ad saeculum XII, perseverasse, cum ex epistola I Bernardi superius laudata, tum ex epistola Siberti ad Rodulfum abbatem sancti Trudonis, qui hoc saeculo florebat, necnon ex ea quam idem abbas rescripsit, perspicuum est (Decret. Gregorii IX, lib. III, tit. 31, cap. 11 et 12) . Ipsi etiam saeculo illo desinente obsequendum esse censuerunt Alexander III et Clemens III. Tandem horum successor Coelestinus, de puero quem ante discretionis annos pater suus fecerat habitum monachalem suscipere, interrogatus, respondet (Ibid., c. 14) : «Si dictus puer ad annos discretionis pervenerit, et habitum retinere noluerit monachalem, si ad hoc induci [Col. 0025B] nequiverit, non est ullatenus compellendus; quia tum liberum sibi erit eum dimittere, et bona paterna, quae sibi ex successione proveniunt, postulare.»
7. Ea tamen lex jam antea nonnullis in locis antiquari coeperat. Et Nicolao quidem I, ut supra audivimus, durior visa erat, et libertatem, quam hujusmodi status electio desiderat, laedere. Nec alia de causa Bonifacius Moguntinus antea Gregorium II sibi de illa consulendum duxerat. Postmodum vero Cluniacenses quoddam ei temperamentum videntur adhibuisse. Horum quippe consuetudines ante medium saeculum X describens S. Udalricus lib. III, c. 8, relata puerorum oblatione ejusque ritu, proxime subjicit: [Col. 0026A] «Postea induitur (puer) cuculla, et de caetero benedictio ejus differtur usque ad legitimam aetatem, id est, si non amplius, vel usque ad QUINDECIM ANNOS.» Eumdem morem innuere videtur et Clemens III, loco jam citato, ubi puellae, ante discretionis annos a parentibus monasterio traditae ad saeculum revertendi aditum penitus interdicens, istam interdicti hujus rationem adjicit: «Non enim videtur illa monasticae professionis a se posse jugum excutere, cum eam non constet evidenter contradixisse, cum benedictionem accepit, quam nonnisi in aetate discretionis recipiunt quae velantur, praesertim si ratihabitione secuta, etsi eam quandoque contradixisse constiterit, roboratur.» Tria quippe complectitur haec ratio: 1 o puellas benedici non consuevisse, nisi cum ad aetatem discretionis pervenissent; deinde, eis tunc benedictioni [Col. 0026B] hujusmodi contradicendi potestatem fuisse; postremo, contradicentibus aditum ad saeculi regressum patuisse.
8. Porro ex omnibus testimoniis quae colligere aut videre nobis hac de re licuit, nullum est, quod cum decreto nostro magis consentiat, quam quod ex consuetudinibus Cluniacensium protulimus. Quare illud ad exitum saeculi noni aut initium decimi referre licet. Aut etiam serius est differendum, si benedictio, quam Cluniacensium consuetudines aetate legitima praecipiunt, instituta sit, ut puer jam sui compos ratam faceret atque confirmaret parentum oblationem, non ut optio ei daretur repetendi saeculum.
Sanctus Eusebius Papa
Eusebius in pluribus pontificalis libri exemplaribus annos VI, mensem I, dies III, in aliis annos II, mensem I, dies XXV, sedisse dicitur. Eum Eusebius Caesariensis episcopus in Chronico septem mensibus Ecclesiam administrasse scribit. De hoc papa istud tantum in Bucheriano catalogo habemus: «Eusebius menses IV, dies XVI, a XIV Kalendas Maias ad XVI Kalendas Septembris.» In quo sibi non cohaeret iste catalogus, cum a XIV Kalendas Maias ad XVI Kalendas Septembres quatuor dumtaxat menses uno die minus interjiciantur. Ab eo etiam dissidet Bucherianus depositionis Romanorum pontificum catalogus, in quo legitur: «VI Kalendas Octobris Eusebii [Col. 0025D] in Callisti.» Unde Eusebium Septembris XXVI die in Callisti coemeterio depositum fuisse discimus. Et huic quidem indiculo martyrologia vetera et plures libri pontificalis codices suffragantur. Quare suspicio est [Col. 0026C] librarium, qui Bucherianum catalogum descripsit, pro «VI Kal. Octobris» per oscitantiam scripsisse «XVI Kal. Septembris,» addita videlicet de suo nota numerica X et «Septembris,» ut vicini mensis vocabulo, quod interdum accidit, «Octobris» loco substituto. Quocirca doctus Tillemontius laudato indiculo aliisque monimentis eidem suffragantibus standum existimans, ac menses quatuor et sexdecim dies, qui Bucheriano in catalogo Eusebii pontificatui adscribuntur, retinens, hunc papam X Maii die, anni 310, creatum, et eodem anno XXVI Septembris die ad vitam meliorem migrasse censet. Sane chronologi peritiores Eusebium nonnisi anno 310 regimen Ecclesiae suscepisse, atque ante Septembris exitum obiisse consentiunt. Unde hunc papam nullo Decembri mense [Col. 0026D] vixisse conficitur. Quae igitur habenda fides seu Bollandiano libri pontificalis codici, in quo tres ei ordinationes per mensem Decembrem attribuuntur, seu alii, in quibus unam eo lem mense fecisse narratur?
EPIGRAMMA [Col. 0027B] Istud epigramma, seu epitaphium, Baronius in novissima editione Antuerpiensi ad annum 357, num. [Col. 0027C] 57, non sine cunctatione, ad Eusebium presbyterum, qui Liberio pontifice vitam finiit, refert. Illud potius ad Eusebium papam attinere judicat Tillemontius, ejusque judicio ultro subscribimus. Nec mirum est, dignum Marcelli successorem eam Ecclesiae disciplinam, ob cujus defensionem sanctus ille decessor exilio mulctatus fuerat, acriter vindicasse, eaque de causa, eodem Christi apostata instante, ab eodem tyranno eamdem poenam subiisse. Quocirca etiam ipse qui superius de S. Marcello carmen adornavit Damasus, etiam istud concinnasse haud immerito censeatur.
Hic nomen exprimi videtur apostatae illius, quem in pace Christum negasse superius de S. Marcello carmen memorat. Nomine autem lapsorum ii tunc vulgo designabantur, qui idolorum se sacrificiis contaminarant, vel in quodvis incurrerant idololatriae scelus, ut Cypriani opus simpliciter inscriptum de Lapsis, ejusque epistolae passim probant.
vetuit lapsos peccata dolere;Hic memoratur exemplum Marcelli, qui pariter a Maxentio tyranno in exilium pulsus fuerat.
pariter pulsi feritate tyranni,Damaso rectoris nomine Romanum pontificem indicare quam familiare fuerit, Milesius Sarazanius in illud superioris epigrammatis, Veridicus rector, pluribus exemplis demonstrat. Ideo autem Eusebius integra pacis foedera servare nunc velle dicitur, quia pacem lapsis concedere nolebat, nisi iis conditionibus quibus eam dandam esse Cornelius cum toto orbe decreverat. Quocirca dicitur miseros peccata sua flere et per dignos poenitentiae fructus diluere docuisse; cum contra nollet Heraclius eos peccata dolere, sed statim praetermissis poenitentiae laboribus pacem recipere. Eadem loquendi ratione deflet epigramma de Marcello, quod solvuntur foedera pacis.
rector servaret foedera pacis,Videlicet relegatus in Siciliam, quae Straboni et Plinio a tribus promontoriis, Peloro, Pachyro et Lilybaeo, Trinacria dicta est. Ibi Eusebium vita functum, ad coelos migrasse nostri epigrammatis conditor docet.
mundum vitamque reliquit.
1. Tres epistolas aperte falsas, et ab Isidoro Mercatore Eusebii nomine confictas, cum caeteris in ejusdem officina cusis, Deo dante, forte alibi edemus.
2. Praeterea in editionibus Conciliorum quatuor [Col. 0027B] circumferuntur decreta e variis canonum collectionibus, in quibus Eusebii nomine insigniuntur, collecta. Horum primum, «Desponsatam puellam parentibus non licet alii viro tradere; licet tamen monasterium sibi eligere,» quod Gratianus 27, quaest. 2, cap, 27, Ivo p. 6, c. 40; Buchardus lib. VIII, cap. 4, Eusebio adscribunt, est Poenitentialis Theodori Cantuariensis episcopi apud Petitum, tom. I, p. 12, cap. 11, subinde lib. VI Capitularium, cap. 92, insertum his verbis: «Puellam desponsantam non licet parentibus dare alteri viro: tamen ad monasterium licet ire si voluerit.» Haec autem postrema pars de potestate petendi monasterium, Justiniani imp. cum Cod. lib. I, [Col. 0028A] tit. 3, lege 56, tum Novella 123, cap. 39, necnon a Gregorio Indict. XV, epist. 20, ad Fortunat. et Cypr. approbatur.
3. Secundum, «Consulto omnium statuimus, ut sacrificium altaris non in serico panno, aut tincto quisquam celebrare praesumat, etc.,» apud Gratianum, de Consecratione dist. I, cap. 46, Eusebii simul et Silvestri; apud Ivonem, par. VII, c. 40, et Burchardum, lib. III, cap. 99, unius Eusebii; ac demum apud Anselmum, lib. IX, cap. 2, unius Silvestri prae se fert nomen. Ex gestis autem Silvestri libro Pontificali insertis, quae Labbeus, tom. I Concil., pag. 1542, edidit, excerptum est.
4. Tertium, «Jejunia in Ecclesia a sacerdotibus constituta sine necessitate rationabili non solvantur,» [Col. 0028B] ex Gratiano de Consecr. dist. 5, c. 17, descriptum, et ab Ivone, par. IV, cap. 49, necnon Burchardo, lib. XIII, cap. 17, velut «ex dictis Eusebii papae, cap. 10, citatum,» in Capitulari 1, quod Steph. Baluzius Capitulis anni 813, pag. 517, subjecit, est capitulum 23.
5. Quartum, e codice quinque librorum, cap. 41, ita profertur: «Oportet episcopum moderatis epulis contentum esse, suosque convivas ad comedendum et bibendum non urgere. Removeantur ab ejus convivio cuncta turpitudinis argumenta: non ludicra spectacula, non acroamatum vaniloquia, non fatuorum stultiloquia, non scurrilium admittantur praestigia. Adsint peregrini et pauperes et debiles, qui de sacerdotali mensa Christum benedicentes, benedictionem [Col. 0028C] percipiant. Recitetur sacra lectio, subsequatur vivae vocis exhortatio: ut non tantum corporali cibo, immo verbi spiritalis alimento convivantes se refectos gratulentur, ut in omnibus honorificetur Deus per Jesum Christum Dominum nostrum.» Idem quoque Ivo, par. XIII, c. 75, et Burchardus, lib. XIV, c. 4, velut «ex decretis Eusebii, cap. 10» citant. Sapientissimum quidem est decretum, nihilque praecipit quod Eusebio videatur indignum: sed id quod prohibet, in illius aetatem minime arbitramur convenire. Tunc opus non erat, ut ab episcoporum mensa seu spectacula ludicra, seu scurrilium praestigia removerentur. Ecclesiis tum maxime praeerant ii antistites, quorum modestiae laudes etiam gentilis ac religionis nostrae adversarius scriptor negare non valuit, «quos» nimirum [Col. 0028D] «tenuitas edendi potandique parcissime, vilitas etiam indumentorum, et supercilia humum spectantia perpetuo numini verisque ejus cultoribus ut puros commendabant et verecundos.» Ita porro Damasi aevo Ammianus Marcellinus, lib. XXVII, cap. 3, loquebatur. Praedicto autem decreto affine est quod anno 813 concilium Turonense III, can. 5 constituit: «Episcopum non oportere profusis incumbere conviviis: sed parco et moderato contentus sit cibo, ne videatur Domini abuti sententia dicentis: Attendite ne graventur corda vestra in crapula et ebrietate (Luc., XXI, 34) . Et quamdiu convivatur, potius sacra lectio ante mensam ejus recitetur, quam otiosa a susurronibus resonent verba.» Et can. 6: «Peregrini et [Col. 0029A] pauperes convivae sint episcoporum, cum quibus non solum corporali, sed et spiritali reficiantur cibo.» Vide et concilium Remense II, eodem anno habitum, can. 17 et 18. Unde et tempus conjici potest quo decretum Eusebio attributum prodiit.
6. His adjici potuisset quintum, «Si evenerit fames, [Col. 0030A] etc.,» quod Ivo, par. IV, c. 50, proximo decreto subjicit, ac velut ex iisdem Eusebii decretis, cap. 2, laudat. Verum istud Burchardus, lib. XIII, cap. 18, refert ut «ex decretis Liberii papae, c. 2» Exscriptum est autem ex libro I Capitularium, cap. 118.
Sanctus Melchiades Papa
1. Melchiades Bucheriano in catalogo, in quo, ut in plerisque veteribus monimentis, Miltiades nuncupatur, Petri cathedram tenuisse dicitur «ex die VI Nonas Julias [Col. 0029B] a consulatu Maximiano VIII solo, quod fuit mense Septembri Volusiano et Rufino, usque in III Idus Januarii Volusiano et Anniano consulibus.» Quae inscriptio ut intelligatur, observandum est Maximianum Galerium solum ab initio anni 311 ad mensem Septembrem consulatum gessisse, hoc autem mense Volusianum Rufium creatum esse consulem, adjuncto ei collega Eusebio, cujus nomen aliquando reticentes antiquarii, unius Volusiani duo nomina quasi duorum consulum expresserunt, et Rufino pro Rufio substituerunt. Hanc explicationem nostram illustrant ac firmant: 1 o indiculus praefectorum Urbis apud Bucherium, p. 238, in quo ad annum 310 legimus: «v kalendas Novembris Rufius Volusianus P. U.» Hoc est praefectus Urbis: tum proxime sequitur ad annum [Col. 0029C] 311, «Consules, quos jusserint DD. NN. Augusti. Ex mense Septembri factum est Rufino et Eusebio;» 2 o Fastorum consularium fragmentum apud eumdem Bucherium, pag. 250, in quo annus 311 sic designatur: «Maximiano VIII solo;» item fasti integriores Bucheriani, pag. 42, qui ad eumdem annum prae se ferunt, «Imp. Galerius Maximianus VIII, Imp. Licinius aug.» al. «Rufinus et Eusebius;» ac demum quod in fastis Idacianis memoratur, «Maximiano VIII consule.» His conss. quod est Rufino et Volusiano, diem functus Maximianus junior.» Quocirca Miltiades, seu Melchiades, anno 311, Julii II die, qui secundam in feriam cadebat, ordinatus, anno 314, Januarii die II, sepultus dicendus est. Ipsius autem mors decimo ejusdem mensis die in Bucheriano depositionis Romanorum [Col. 0029D] pontificum indiculo ita consignatur: «IV Idus Januarii Miltiadis in Callisti.» Eodem quoque die notatur in Martyrologio Hieronymiano, quamvis in eodem Martyrologio rursum ad diem II Julii: «Depositio Miltiadis papae» legatur. Sed hic Papebrocius diem ordinationem ejus, Pagius vero reliquiarum ejusdem translationem, cujusmodi solemnitatem ipso natalis seu ordinationis Romanorum pontificum die saepius celebratam asserit, recoli opinantur. Neque igitur ad Melchiadis obitum, sed ad aliquam aliam solemnitatem referendum est, quod in Ecclesia romana die X mensis Decembris memoria ejus colitur.
2. Hinc Bucherianum catalogum, in quo «Miltiades [Col. 0030A] annis III, mensibus VI, diebus, IX,» sedisse dicitur, ex subjectis in eodem catalogo cosulibus corrigendum, et annis II, pro annis III restituendum esse liquet; simul et in notis numericis describendis quam facilis sit librariorum lapsus animadvertitur. Neque [Col. 0030B] minus evidens est Eusebium, Hieronymum atque Prosperum in Chronicis, ubi tres pontificatus annos Melchiadi attribuunt, de duobus completis et uno inchoato loqui. Inde praeterea conficitur, ab Eusebii morte ad ordinationem Melchiadis non tantum «septem dies,» ut vulgatus Anastasius seu pontificalis liber habet, sed novem menses et aliquot dies Romanum episcopatum vacasse. Denique quod in vulgato pontificali libro de Melchiade legitur, ex Bucheriano catalogo aut similibus quam corrupte expressum sit, ex sola collatione manifestum fiet. Ita porro in illo libro exprimitur: «Melchiades natione Afer sedit annos III, menses VII, dies VIII, ex die Nonarum Julii consolatu Maximini IX, usque ad Maxentium secundo, qui fuit mense Septembri, Volusiano et Rufino [Col. 0030C] consulibus.»
1. In collatione Carthaginensi, ut Augustinus tum in Breviculo collationis, III diei, c. 18, n. 34, tum in libro ad Donatistas, post collationem, cap. 13, memorat, recitata sunt gesta, «in quibus legebatur MELCHIADES misisse diaconos (Stratonem et Cassianum) cum litteris Maxentii imperatoris et litteris praefecti praetorio ad praefectum Urbis, ut ea reciperent, quae tempore persecutionis ablata memoratus imperator christianis jusserat reddi.» Ea autem quae Maxentius [Col. 0030D] jussit reddi, mox Augustinus vocat loca ecclesiastica, hoc est cum ea in quibus ecclesiae erant constructae, et in quibus convenire solebant christiani, tum etiam ea quae ad ipsas ecclesias pertinuerant, uti disertis verbis Constantini et Licinii constitutio, apud Eusebium, lib. X Hist., c. 5, praecipit in hunc modum: «In gratiam Christianorum decernimus, ut loca ipsorum in quibus antehac convenire consueverant, de quibus in litteris prius ad devotionem tuam datis alia erat forma superiori tempore constituta, si qui aut a fisco nostro, aut alio quopiam ea emisse visi fuerint, ipsis christianis, absque ulla pecunia et sine repetitione ulla superadjecti pretii, incunctanter ac sine ulla [Col. 0031A] ambage restituant. Quod si qui ea loca emerunt, aut donata acceperunt, aliquid a nostra clementia accipere velint, ii praefectum qui in illa provincia jus dicit adeant, ut a nostra serenitate ratio habeatur.» Hactenus de locis quae christianorum conventibus erant consecrata: tum de locis ad ipsas ecclesias pertinentibus subdit: «Et quoniam iidem christiani non solum ea loca, in quibus convenire solebant, sed etiam alia possedisse noscuntur, quae non privatim ad singulos ipsorum, sed ad jus corporis pertinerent; haec omnia post legem a nobis memoratam absque ulla dubitatione iisdem Christianis, hoc est cuilibet corpori et conventiculo ipsorum, restitui jubebis, supradicta scilicet ratione servata: ut qui ea loca absque redhibitione pretii, sicut dictum est, restituerint, indemnitatem [Col. 0031B] suam a nostra benignitate expectent.» Quapropter et ad Anulinum, Africae proconsulem, iidem imperatores, apud eumdem Eusebium, ibid., scribunt: «Operam dabis, ut sive horti, sive aedes, seu quodcumque aliud, ad jus earumdem ecclesiarum pertinuerit, cuncta illis quantocius restituantur: quo scilicet te huic nostro praecepto accuratissime obtemperasse intelligamus.
2. Maxentii litterae, ad quas obtinendas Melchiadem operam suam contulisse valde probabile est, anno Christi 311 indultae sunt. Has exceperunt duae Licinii et Constantini imperatorum de eadem re constitutiones: prima, quae excidit, anno 312 labente, post ipsius Maxentii necem, promulgata; altera, quam nobis [Col. 0031C] asservavit Eusebius, et ex qua nonnihil supra decerpsimus, Mediolani, circa initium anni 315, conscripta. Tandem eo ipso anno 313 Maximinus, cum a Licinio devictus fuisset, praedictorum imperatorum erga Ecclesiam benevolentiae morem gerens, istud pariter edixit: «Ut indulgentia nostra prolixior appareat, illud etiam sancire volumus, ut si quae domus aut [Col. 0032A] loca ad jus Christianorum antehac pertinentia ex jussione divorum parentum nostrorum ad jus fisci devoluta sint, aut ab aliqua civitate occupata, aut certe vendita, aut alicui dono data, cuncta ad pristinum jus ac dominium christianorum revocentur, ut hac etiam in re pietatem ac providentiam nostram cuncti possint agnoscere» (Euseb., lib. IX, cap. 10) . Quin potius a cunctis agnoscatur ac suspiciatur singularis erga Ecclesiam Providentia Dei, qui cum eam ubique infestissimi imperatores saevissimo bello persequi, et in certum ejus exitium conspirare viderentur, prorsus insperatam ei pacem subito reddidit. Verum hanc continuo interturbavit pertinax et obstinatum schisma Donatistarum, quorum causam Constantinus, ab ipsis interpellatus, Melchiadi demandavit.
3. Caecilianum Ecclesiae Carthaginensi praeesse ideo non posse contendebant Donatistae (August., Ep. 105, n. 8, olim 16) , quia Felix Aptugnensis, quem librorum sacrorum traditorem fuisse calumniabantur, ipsum ordinasset. Quamobrem anno Christi 313 causam illius ad imperatorem Constantinum, precibus datis quas Optatus sub libri sui primi finem refert, detulerunt: «Sed quia,» ut Augustinus loquitur, «Constantinus non est ausus de causa episcopi judicare, eam discutiendam atque finiendam episcopis demandavit. [Col. 0032C] Quod et factum est in urbe Roma, praesidente Melchiade, episcopo illius ecclesiae, cum multis collegis suis.» Ipsam epistolam qua Constantinus Melchiadi negotii hujus delegavit cognitionem, Eusebius e latino sermone in graecum conversam, Historiae suae inseruit. Hanc autem ut exhibeamus, nostrum institutum videtur postulare.
CONSTANTINI IMPERATORIS, QUA EPISCOPORUM CONCILIUM ROMAE FIERI JUBET PRO UNITATE ET CONCORDIA ECCLESIARUM.
Constantinus Augustus Miltiadi episcopo urbis Romae et Marco [Col. 0031D] Quisnam sit ille Marcus, inter cruditos minime constat. Baronius, ad annum 313, n. 33, graecum Eusebii textum depravatum esse conjectat, et καὶ
Μάρκῳ pro ἱεραρχῇ, hoc est, Romano hierarchae, irrepsisse arbitratur. Sed si hoc vocabulo usus esset Constantinus, antea episcopi voce abstinuisset. Nec magis placet altera Perronii conjectura, qua καιρὸν
μακρόν, hoc est, longam vitam, praeferendum censet. Ista enim precatio non in litterarum fronte praemitti, sed ad calcem subjici solet, ubi reipsa a Constantino ponitur. Valesius existimat hic notari presbyterum [Col. 0032D] Ecclesiae Romanae, quem una cum Miltiade huic synodo interesse voluit Constantinus, eum videlicet Marcum, qui post Silvestrum papam episcopalum urbis Romae gessit. Alii, licet Baronii Perroniique conjecturas non probent, ultro tamen iis in nomine Marci mendum esse largiuntur. Certe Optatus, cum omnium qui Romano in concilio consederunt nomina commemoret, nullius tamen Marci meminit. Nec facile quis sibi persuaserit eum cui uni nominatim cum Melchiade Constantini de habendo concilio epistola inscripta fuerit, huic concilio non interfuisse, aut si interfuerit, [Col. 0033D] ab Optato silendum esse. Quocirca Merocli, qui Mediolanensis tunc episcopus erat, pro Marco eo probabilius mallent, quod Constantinus, eo ipso anno Mediolani versatus, probatam ac perspectam habere potuerit Meroclis aequitatem. Inde tamen moveri quispiam potest, quod in eadem inscriptione, in qua denominatur Miltiades Romanae urbis episcopus, alterius, qui ei adjungitur, dignitas taceatur. Praeterea verbum τιμιώτατε, charissime, quo epistola clauditur, indicio esse posset, epistolam hanc Miltiadi uni, non duobus scriptam esse, nisi et eadem scribendi ratio frequens occurreret in ipsis Romanorum praesulum litteris, quae pluribus a pari inscriptae sunt. Jam vero eruditorum de hoc loco conjecturas, et argumenta quae ipsis vel adversentur vel faveant, exposui: nunc [Col. 0034D] seligat quisque quod sibi magis arridet. Rei veritatem nos certius docuisset collationis Carthaginensis tertia pars, cap. 319, cui haec ipsa epistola inserta erat, nisi haec portio excidisset.
4. Quoniam hujusmodi plures libelli a viro clarissimo Anulino, Africae proconsule, ad me sunt missi, [Col. 0031D] in quibus continetur Caecilianum, Carthaginensis urbis [Col. 0033A] episcopum, a quibusdam collegis suis per Africam constitutis, multis de rebus insimulari; ac mihi permolestum videtur, in iis provinciis, quas divina providentia meae devotioni mera liberalitate tradidit, et in quibus maxima est populi multitudo, plebem quasi in duas partes divisam ad deteriora deflectere, et episcopos inter se dissentire: Placuit mihi, ut ipse Caecilianus cum decem episcopis qui accusare illum videntur, ac decem aliis, quos ipse ad causam suam necessarios esse judicaverit, Romam naviget; ut ibi coram vobis, necnon Reticio, Materno et Marino [Col. 0034D] Episcopos illos Gallos cum Romano convenire praecepit Constantinus, morem gerens huic Donatistarum petitioni, in qua legere est: Petimus ut de Galliis nobis judices dari praecipiat pietas tua; quia, inquiunt, ab hoc facinore et dissensione immunis est Gallia. Precum seu libellorum partem postremam Optatus circa finem lib. I exscripsit. Caetera desiderantur.
ἐπιστολῆς δι` ἧς σύνοδον ἐπισκόπων ἐπὶ Ῥώμης κελεύει γενέσθαι ὑπὲρ τῆς τῶν ἐκκλησιῶν ἑνώσεώς τε καὶ ὁ μονοίας.
Κωνσταντῖνος σεβαστὸς Μιλτιάδῃ ἐπισκόπῳ Ῥωμαίων καὶ Μάρκῳ.
4. Ἐπειδὴ τοιοῦτοι χάρται παρὰ Ἀνυλίνου τοῦ λαμπροτάτου ἀνθυπάτου τῆς Ἀφρικῆς πρός με πλείους [Col. 0032D] ἀπεστάλησαν, ἐν οἷς ἐμφέρεται, Καικιλιανὸν, τὸν ἐπίσκοπον [Col. 0034A] τῆς Καρταγεννησίων πόλεως, παρὰ τινων κολλήγων αὐτοῦ τῶν κατὰ τὴν Ἀφρικὴν κατεστώτων ἐν πολλοῖς πράγμασιν εὐθύνεσθαι· καὶ τοῦτό μοι βαρὺ σφόδρα δοκεῖ, τὸ ἐν ταύταις ταῖς ἐπαρχίαις, ἃς τῇ ἐμῇ καθοσιώσει αὐθαίρετος ἡ θεία πρόνοια ἐνεχείρισε, κᾀκεῖσε πολὺ πλῆθος λαοῦ, ὄχλον ἐπὶ τὸ φαυλότερον ἐπιμένοντα εὑρίσκεσθαι ὡσανεὶ διχοστατοῦντα, καὶ μεταξὺ ἐπισκόπους διαφορὰς ἔχειν· ἔδοξέ μοι ἵν` αὐτὸς ὁ Καικιλιανὸς μετὰ δέκα ἐπισκόπων τῶν αὐτὸν εὐθύνειν δοκούντων, καὶ δέκα ἑτέρων οὓς αὐτὸς τῇ ἑαυτοῦ δίκῃ ἀναγκαίους ὑπολάβοι, εἶς τὴν Ῥωμὴν πλῷ ἀπιέναι· ἵν` ἐκεῖσε ὑμῶν παρόντων, ἀλλὰ μὴν καὶ Ῥετικίου, καὶ Ματέρνου καὶ Μαρίνου τῶν κολλήγων ὑμῶν, οὓς τούτου ἕνεκεν εἶς τὴν Ῥώμην προσεταξα ἐπισπεῦσαι, δυνηθῇ ἀκουσθῆναι, ὡς ἂν καταμάθοιτε τῷ σεβασμιωτάτῳ νόμῳ ἁρμόττειν. ἵνα [Col. 0034B] μέντοι καὶ περὶ πάντων αὐτῶν τούτων πληρεστάτην δυνηθῆτε ἔχειν γνῶσιν, τὰ ἀντίτυπα τῶν ἐγγράφων τῶν πρός με παρὰ Ἀνυλίνου ἀποσταλέντων γράμμασιν ἐμοῖς ὑποτάξας πρὸς τοὺς προειρημένους κόλληγας ὑμῶν ἐξέπεμψα· οἷς ἐντυχοῦσα ἡ ὑμετέρα στεῤῥότης δοκιμάσει ὅν τινα χρὴ τρόπον τὴν προειρημένην δίκην ἐπιμελέστατα διευκρινῆσαι, καὶ κατὰ τὸ δίκαιον τερματίσαι. Ὁπότε μηδὲ τὴν ὑμετέραν ἐπιμέλειαν λανθάνει, τοσαύτην με αἶδῶ τῇ ἐν θεσμῷ (sic) καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ ἀπονέμειν, ὡς μηδὲν καθόλου σχίσμα ἣ διχοστασίαν ἔν τινι τόπῳ βούλεσθαί με ὑμᾶς καταλιπεῖν. Ἡ θειότης ὑμᾶς τοῦ μεγάλου Θεοῦ διαφυλάξοι πολλοῖς ἔτεσι, τιμιώτατε.
5. Eodem anno 313, Octobris secundo die, qui in [Col. 0033C] sextam feriam incidebat, in domum Faustae, Constantini uxoris, in Laterano convenerunt et consederunt judices: Miltiades, episcopus urbis Romae; Maternus Agrippinae civitatis, Reticius Augustodunensis, Marinus Arelatensis, Merocles Medionalensis, aliique quatuordecim episcopi Itali, quorum et nomina et sedes Optatus recenset. «His decem et novem considentibus episcopis,» inquit idem Optatus, «causa Donati et Caeciliani in medium missa est a singulis. In Donatum (A Casis Nigris, ut liquet ex Augustino brevic. Coll. diei III, n. 36, et lib. ad Donat. post Coll. n. 17) sunt hae sententiae latae: Quod confessus sit se rebaptizasse, et episcopis lapsis manum imposuisse; quod ab Ecclesia alienum est. Testes inducti a Donato confessi sunt se non habere quod in Caecilianum [Col. 0033D] dicerent.» Caecilianus omnium supra memoratorum [Col. 0034B] sententiis innocens est pronuntiatus, etiam Miltiadis sententia, qua judicium clausum est his verbis: «Cum [Col. 0034C] constiterit Caecilianum ab iis, qui cum Donato venerunt, juxta professionem suam non accusari, nec a Donato convictum esse in aliqua parte constiterit; suae communioni ecclesiasticae integro statu retinendum esse censeo.» Melchiadis sententiam integram ab Optato relatam non esse liquet ex Augustino, epist. 43, olim 162, n. 16, qui eam ibidem laudibus extollit in hunc modum: «Qualis ipsius Melchiadis ultima est prolata sententia, quam innocens, quam integra, quam provida atque pacifica, qua neque collegas, in quibus nihil constiterat, de collegio suo ausus est removere, et Donato solo (a Casis Nigris) quem totius mali principem invenerat, maxime culpato, sanitatis recuperandae optionem liberam caeteris fecit, paratus litteras communicatorias mittere [Col. 0034D] etiam iis, quos a Majorino ordinatos esse constaret; ta ut quibuscumque locis duo essent episcopi, quos [Col. 0035A] dissensio geminasset, eum confirmari vellet, qui fuisset ordinatus prior, alteri autem eorum plebs alia regenda provideretur! O virum optimum! o filium christianae pacis et patrem christianae plebis! . . . Hic nec mansuetudo integritatem corrupit, nec integritas mansuetudini repugnavit.»
6. Et in hac quidem sententia triplex suspicere est providi pastoris temperamentum, quod deinceps Ecclesiae similibus in causis magno usui fuit: primum, quod totius mali principem Donatum damnare contentus, caeteris ejus consortibus liberam resipiscendi facultatem reliquit. Alterum, quod etiam a Majorino, qui Carthaginensi ecclesiae in Caeciliani locum a schismaticis praefectus fuerat, ordinatos ad communionem suam admittere non recusavit. Postremum, [Col. 0035B] quod in his ecclesiis, in quibus duo essent praesules, unus a Majorino, alter a Catholicis ordinatus, ei qui prior erat ordinatus ecclesiam ipsam, quam regebat, sic adjudicavit, ut et alteri plebem aliam regendam provideri simul juberet.
7. Primum ex his temperamentis secutus Hilarius Pictavensis episcopus se cum Gallicanis episcopis a Saturnini et Ursacii et Valentis, qui Arianorum in Occidente duces erant, communione separavit, «Indulta caeteris consortibus eorum resipiscendi facultate; ut nec pacis abesset voluntas, et principalium morborum foetida et in corruptionem totius corporis membra proficientia desecarentur.» Idque postea regulae instar in Ecclesia constanter obtinuit.
8. Alteri morem gesserunt non solum Africani catholici [Col. 0035C] erga Donatistas ad unitatem redeuntes, sed et longe postea Felix II, papa, ut ecclesiarum ob Acacii causam scissarum redintegrationem expeditiorem facilioremque redderet, «nobis,» inquit epist. 12, ad Flavitam, n. 4, «Deo inspirante provisuris rationabiliter . . . ut eorum quos ordinavit vel baptizavit Acacius, salva confessione catholica, pro charitatis Ecclesiae redintegratione nihil pereat.» Quod quidem illaesa fide indulgeri posse Afri catholici in epistola, quae collationis Carthaginensis cognitioni 1, cap. 16, inserta est, hac ratione probant: «Neque enim in eis divinae sacramenta veritatis, sed commenta humani detestamur erroris; quibus sublatis, fraternum pectus amplectimur Christiana nobis charitate conjunctum.» Eamdem rationem pluribus [Col. 0035D] explicat et illustrat Anastasius II, papa, scribens ad Anastasium imp., n. 8. Ubi in antecessum praemonemus, quam frustra idem Anastasius papa apud Hincmarum, tom. II, pag. 278, sacris canonibus et decretis decessorum non convenire atque concordare idcirco dicatur, quod ordinatos ab Acacio damnato in suis ordinibus recipere non detrectaret; cum illum ea in re, et decessorum suorum Melchiadis ac Felicis, et Afrorum decretis obsecutum esse palam sit.
9. Tertium imitati sunt Africani episcopi, per epistolam, quae collationis Carthag. cognit. I, cap. 16, inserta est, quaeque apud Augustinum exstat epist. 128, Donatistis pollicentes, eos a se, si convicti ad [Col. 0036A] unitatem redierint, sic recipiendos esse, «ut non solum viam salutis inveniant, sed nec honorem episcopatus amittant. Poterit quippe, inquiunt, unusquisque nostrum, honoris sibi socio copulato, vicissim sedere eminentius, sicut peregrino episcopo juxta considente collega. Hoc cum alternis basilicis utrisque conceditur, uterque ab alterutro, mutuo honore praevenitur: quia ubi praeceptio charitatis dilataverit corda, possessio pacis non fit angusta; ut uno eorum defuncto deinceps jam singulis singuli pristino more succedant. Nec novum aliquid fiet: nam hoc ab ipsius separationis exordio, in eis qui damnato nefariae discissionis errore unitatis dulcedinem vel sero sapuerunt, catholica dilectio custodivit.»
10. Istud porro de duobus episcopis in una ecclesia [Col. 0036B] simul relinquendis consilium primum Arelatensis synodi charitate inventum atque auctoritate fultum Tillemontius, tom. VI, pag. 49, existimat. Nec aliam affert opinionis suae rationem, nisi quod Romano in concilio aliud circa eosdem episcopos a Melchiade et sociis decretum fuit. Verum cum horum sententia neque ab Optato, neque ab Augustino, neque ab ullo alio integra transmissa fuerit, affirmari certo nequit, illud alterum, quod Afri «ab ipsius separationis exordio» apud se custoditum esse testantur, in illa sententia minime fuisse propositum. Potuit enim fieri, ut Romana synodus, cui Melchiades praeerat, non unam in ecclesiis, in quibus duo essent episcopi, componendae pacis viam panderet. Hoc certe ab iisdem Afris factum legimus, [Col. 0036C] qui cum unius ecclesiae curam duobus episcopis simul permittendam proposuissent, hoc alterum de duobus amovendis statim subjiciunt: «Aut si forte Christiani populi singulis delectantur episcopis, et duorum consortium, inusitata rerum facie, tolerare non possunt: utrique de medio secedamus, et ecclesiis, in singulis damnata schismatis causa, in unitate pacifica constitutis, ab his qui singuli in ecclesiis singulis invenientur, unitati factae per loca necessaria constituantur episcopi.» Quae verba Augustinus in Breviculo, coll. primae diei, cap. 5, sic summatim reddit, pactum esse a catholicis docens, ut «si plebes duos in una ecclesia episcopos ferre non possent, utrisque de medio recedentibus, singuli constituerentur episcopi, ab eis episcopis ordinandi, qui in suis [Col. 0036D] plebibus singuli invenirentur.» Et iis quidem novi hujus temperamenti ante Arelatensem synodum, si rem ex ordine narrat Optatus, jam praeluxerat exemplum: cum Carthaginem missi sint Eunomius et Olympius, qui duobus inde amotis, unum ordinarent.
11. Nempe Optatus verbis, quibus Melchiadis judicium clausum est, relatis proxime subjicit: «Sufficit ergo et Donatum tot sententiis percussum esse, et Caecilianum tanto judicio esse purgatum. Et tamen Donatus appellandum esse ab episcopis credidit.» Ubi si appellatio a Melchiadis sententia indicatur, ad eamdem attinere videtur, quod idem Optatus subnectit: «Ad quam appellationem Constantinus imperator sic respondit: O rabida furoris audacia! Sicut in [Col. 0037A] causis Gentilium fieri assolet, appellationem interposuerunt. Eodem tempore idem Donatus petiit, ut ei reverti licuisset ( ita ms. German. ), nec ad Carthaginem accederet. Tunc a Filumino suffragatore suggestum est, ut bono pacis Caecilianus Brixiae retineretur: et factum est. Tunc duo episcopi ad Africam missi sunt, Eunomius et Olympius: ut remotis duobus unum ordinarent. Venerunt et apud Carthaginem: fuerunt per dies 40, ut pronuntiarent ubi esset catholica. Hoc seditiosa pars Donati fieri passa non est. De studio partium strepitus quotidiani sunt habiti. Novissima sententia eorumdem episcoporum Eunomii et Olympii talis legitur, ut dicerent illam esse catholicam, quae esset in toto orbe terrarum, et sententiam decem et novem episcoporum ( hoc est [Col. 0037B] Melchiadis et sociorum ), jam dudum datam non posse dissolvi.» Sed appellationem ab Optato notari, quae Arelatense concilium excepit, et ad id, quod post idem concilium contigit, reliquam narrationem pertinere hinc plane nobis est persuasum: 1 o quod superiora Constantini verba, «O rabida furoris audacia! Sicut in causis Gentilium, etc.,» ex Imperatoris hujus epistola ad episcopos qui Arelate convenerant (apud Lab., tom. I Concil., pag. 1431, d. c.) descripta sint: deinde quod Augustinus, epist. 43, n. 20, Arelatensis concilii judicium et ab eo appellationem, necnon aequam Imperatoris indignationem hoc ordine perstringat: «Neque enim ausus est christianus imperator sic eorum tumultuosas et fallaces querelas suscipere, ut de judicio episcoporum, [Col. 0037C] qui Romae sederant, ipse judicaret; sed alios, ut dixi, episcopos dedit, a quibus tamen illi ad ipsum rursum Imperatorem provocare maluerunt: qua in re illos quemadmodum detestetur audistis.» Postremo quod Optatus Melchiadis et sociorum adversus Donatum sententiam non ut recens, sed ut jam dudum prolatam commemoret. Sed et illud observatione dignum, ut cum post Arelatense concilium Eunomius et Olympius Carthaginem ad sedandos Donatistarum tumultus missi fuerint, nulla hujus concilii mentione facta,» sententiam decem et novem episcoporum (Melchiade praeside) jam dudum datam non posse dissolvi» pronuntiarint. Unde id, quod Carthagine gesserunt, non tam ex Arelatensis concilii, quam ex Melchiadis sententia gessisse merito videantur.
[Col. 0037D] 12. Uno verbo Melchiades ea sententia, quam laudat Augustinus, unitatis resarciendae viam praemonstravit: adeo ut diversos illos modos, quibus Afri catholici schismaticos sibi conciliare et ad concordiam revocare, sive in collatione, sive ante, tentarunt, spectare liceat veluti diversos aditus pacificae ejus viae, quam Melchiades illis aperuerat. Ipse clericis et episcopis a schismate recedentibus gradus et honores suos per indulgentiam servando, gravissimum restaurandae pacis removit impedimentum. Deinde vero Afri pacem hac via initam, variis modis, qui ab illa non recedebant, coagmentare, prout tempus exigebat, studuerunt. Qua de re vide et Codicem canonum eccl. Afric., c. 117 et 118.
[Col. 0038A] 13. Unum adhuc, unde disciplina ecclesiastica illustratur, circa sententiam Melchiadis ab Augustino superius laudatam, observandum restat: quod videlicet in quibuscumque locis duo essent episcopi ita eum confirmari voluit qui fuisset prior ordinatus,» ut tamen «alteri eorum plebs alia regenda committeretur.» Cui judicio in Carthaginensi collatione, cogn. I, cap. 16, congruentes Afri, ubi non unus tantum, sed et ambo episcopi, postulante populo, removendi sunt, singulis singulas ecclesias tribuendas esse decernunt. Ideo vero istud observatu dignum puto, quia effluxisse hinc videtur mos subinde usitatus, episcopos qui a propriis plebibus aut non admissi aut expulsi sunt, ad alias ecclesias tranferendi. Inde sane nihil praeter antiquam disciplinam commisisse [Col. 0038B] comprobantur, sive Leonis decessor Xystus III, epist. 8, cum Perigenem Patrensibus ordinatum episcopum, sed ab his recusatum, Corinthiis praeficiendum curavit; sive ejusdem Leonis successor Hilarius, ubi Hermen, qui se a Biterrensibus exclusum dicebat, Narbonensibus praeesse permisit (Hilar., ep. 8) , seu Joannes III, cum Joanni Alexandrino episcopo e propria civitatate expulso Nolanam ecclesiam regendam tradidit (Liberat., c. 18) . Ea ipsa ratione excusator quoque migratio Aprunculi, qui, uti Gregorius Turonensis, lib. II de Gestis Francorum, c. 23, et Baronius, ad annum 484, referunt, «Lingonicae civitatis episcopus, apud Burgundiones coepit haberi suspectus: cumque odium de die in diem cresceret, jussum est ut clam gladio feriretur. Quo [Col. 0038C] ad eum perlato nuntio, nocte a castro Divionensi per murum demissus, Arvernos advenit, ibique juxta verbum Domini . . . undecimus datur episcopus.»
14. Quantumvis moderata fuerit Melchiadis sententia, Donatistis tamen non placuit. Hi quippe de episcoporum judicio, in quo victi fuerant, statim murmurare, atque precibus Constantino oblatis expostulare coeperunt. An haec eorum expostulatio appellationis nomine donanda sit, necne, inter eruditos disceptatur. Inter eos tamen convenit schismaticos illos Melchiadis judicio non stetisse, judices allos a [Col. 0038D] Constantino flagitasse, idque ab illis inique fuisse postulatum. Obtendebant nimirum, paucos admodum episcopos sententiam tulisse, qui nec omnibus quae prius inquiri oportebat diligenter excussis, ad depromendum judicium properanter accessissent. Hanc unam rationem illi tunc praetexebant, ut Romanae synodi judicium detrectarent: nec aliam memorat Constantinus in ea epistola, qua plurimos ex diversis ac prope infinitis locis episcopos in urbem Arelatensem convenire ejusdem causae finiendae gratia praecipiebat (August., epist. 105, n. 8; Optat., lib. I; Constantinus, apud Euseb. t. X, c. 5) . Ex quo colligitur Donatistis non solum ante concilium Romanum, sed et post, toto scilicet intervallo illo quod inter hoc [Col. 0039A] atque Arelatense concilium intercessit, minime venisse in mentem, ut Melchiadem crimine traditionis sacrorum librorum arguerent.
15. Id vero postmodum commenti, non Melchiadem solum, sed etiam Marcellinum, Marcellum atque Silvestrum ejusdem criminis postularunt. Ex quo et hanc calumniam ab eis ante Silvestri papae tempora excogitatam non fuisse haud temere suspicemur. Quamvis enim hoc nefas a Marcello, Melchiade, Silvestro, cum adhuc Marcellini presbyteri essent, perpetratum fuisse dixerint: nemo tamen non videt hoc eos, ut apostolicae sedi odium atque invidiam facerent, ejusque adversus se auctoritatem declinarent, excogitasse; adeoque et postquam Marcellus, Melchiades ac Silvester ejusdem sedis dignitate decorati [Col. 0039B] jam fuissent.
16. Immo ex Augustini verbis in breviculo collationis cum Donatistis, cap. 18, intelligitur, Donatistas in collatione Carthaginensi primum id criminis Melchiadi imposuisse. «Cum enim eos compulisset Cognitor,» inquit Augustinus, «ut contra concilium judiciumque Melchiadis, quo Caecilianus purgatus atque absolutus legebatur, si haberent aliquid, dicerent; tunc Donatistae ipsum Melchiadem coeperunt traditionis arguere, et dicere majores suos propterea illius judicium refugisse.» Istud affirmantes mendacii convincere difficile admodum non erat: siquidem majores illorum Melchiadis judicio stare detrectantes, nihil umquam hujusmodi in precibus suis praetexuisse deprehenduntur. Verum quia rem non [Col. 0039C] Cognitori solum, sed et ipsis Catholicis inauditam objiciebant; ideo «facto judice intento, utrumne de traditionis crimine aliquod judicium vel publicum vel ecclesiasticum proferretur, ipsisque Catholicis id ut probaretur exspectantibus et exigentibus, legerunt Donatistae gesta quaedam prolixissima apud praefectum, ubi nec praefectus ipse cujusmodi esset apparebat, nec locus legebatur ubi haec agebantur: sed gesta ipsa multos multa ecclesiastica tradentes longissima recitatione sonuerunt, ubi nomen Melchiadis omnino non sonuit. Quibus peractis,» miratus est «Cognitor aliud promissum, et aliud recitatum.» Exinde recitarunt alia gesta, in quibus Melchiades legebatur diaconos Stratonem et Cassianum misisse, ut loca Christianis tempore persecutionis [Col. 0039D] ablata jussu imperatoris reciperent. «Et cum his quoque gestis nullum Melchiadis crimen et Cognitori et Catholicis defensoribus appareret, dixerunt Donatistae, Stratonem diaconum, quem cum aliis ad recipienda loca ecclesiastica miserat, superioribus gestis recitatum esse traditorem: et ideo volebant etiam Melchiadem crimine traditionis adspergere, quod diacono illo non degradato uteretur.» At rogati «utrum saltem in illis traditionis gestis esset expressum, quod Straton diaconus fuerit,» ne id quidem probare valuerunt. Respondebant praeterea catholici, etiamsi Straton traditor diaconus appellatus fuisset, non inde sequi, ut is fuerit quo postea Melchiades usus est: cum fieri potuerit, ut [Col. 0040A] quemadmodum inter apostolos duo Jacobi duoque Judae, et apud ipsos schismaticos duo Donati, Casensis et Carthaginensis; ita et inter Romanos diaconos duo Stratones simul exstiterint (Aug., Brevic. diei tertiae: collat. cum Donat., cap. 18, n. 34) . «Illud quoque additum est a Catholicis, quia etsi demonstraretur, quod omnino non demonstrabatur, eumdem Stratonem diaconum tradidisse, quem postea Melchiades ad recipienda loca ecclesiastica cum aliis diaconis misit, non continuo Melchiadem isto crimine adspergi, quem potuit persecutio longe facere absentem, ut hoc omnino nesciret, eumque innocentem putaret, quem nemo reum accusando monstraret.» (Ibid., n. 35.) Postremo cum ad calumniosam Melchiadis criminationem redire conarentur [Col. 0040B] Donastitae, Cognitoris interlocutione ab ea sunt depulsi.
17. Neque tamen propterea quieverunt. Nam et post collationem Carthaginensem inde Melchiadem calumniandi ansam arripuerunt, quod Cassiani nomen et in diaconis ipsius, et in illis gestis ubi facta traditio recitata est, reperiebatur (Augustin. Brevic. coll., n. 36) . Sed haec Donastistarum pertinacia et varii conatus ut unum infamarent Melchiadem, cum caeteris parcerent Romani concilii judicibus, argumento sunt, quam gravem quamque sibi incommodam sentirent illius auctoritatem. Neque aliud quidquam tot tamque iniquis molitionibus profecere, nisi ut Melchiadis moderationem, aequitatem, integritatem atque innocentiam vitae patefacerent. Eos enim quod in ipso reprehenderent prorsus defecerit necesse [Col. 0040C] est, qui calumniam ei undequaque struere connitentes, illius occasionem in diaconis ipsius, seu potius in similitudinibus nominum diaconis ipsius communium, quaerere coacti sunt. Ipsi vero quanto essent furore correpti, prodiderunt, cum judicio, in quo accusatores ac testes una cum accusatis praesentes auditi, et ei quidem a judicibus quos ipsi expetierant, quibusque praesul aequissimus atque omnium episcoporum princeps praesidebat, prolato stare nolentes, Imperatorem appellare maluerunt. His religiosior Constantinus eorum appellationem molestissime tulit: sed paulo indulgentior quam par esset, dum audaciam non comprimit, gravibus Ecclesiae malis locum et occasionem praebuit. Quamvis autem appellantibus aliud Arelatense judicium dederit, [Col. 0040D] hoc tamen, teste Augustino, epist. 43, olim 162, n. 20, dedit, «non quia jam necesse erat, sed eorum perversitatibus cedens, et omni modo cupiens tantam impudentiam cohibere.» Nec prohibuit hujusmodi appellatio, quominus, uti jam exposuimus, episcopi Eunomius et Olympius, in Africam pro componendis Carthaginensis ecclesiae rebus missi, postmodum pronuntiarint, «sententiam decem et novem episcoporum jam dudum datam dissolvi non posse» (Optat., lib. I) .
18. Duas Melchiadi supposuit Isidorus Mercator epistolas, unam ad Leontium ac caeteros Hispaniarum [Col. 0041A] episcopos, alteram de primitiva Ecclesia et de Constantini erga eam Munificentia inscriptam. Utramque ut pote non plus momenti quam authentiae habentem, hic excudere consulto negleximus.
19. In Pontificali libro eidem papae duo adscribuntur decreta: primum quo sancitur, «Ne ulla ratione die Dominica aut quinta feria jejunium quis fidelium ageret: quia eos dies pagani quasi sacrum jejunium celebrant.» Cui decreto in eodem Pontificali libro proxime subjicitur, «Et Manichaei inventi sunt in urbe Roma ab eodem.»
20. Verum hoc decretum Melchiadi falso adscribi duplici ratione liquet: primo quidem quia etiam ante hujus papae tempora fidelibus interdictum fuit die Dominica jejunium: deinde quia ut interdiceretur, [Col. 0041B] non ea causa fuit, quod illa die pagani seu gentiles quasi sacrum jejunium agerent; sed quia christiani jejunium ei diei minime congruere censuerunt, qua Christus Ecclesiam resurrectione sua laetificavit. Quod autem sibi cavendum didicerant ipso usu et traditione, quae diem Dominicum festive agendum esse docet, majori religione cavere tum coeperunt, cum Manichaeos, non paganos, hoc die veluti sacrum jejunium agere coeperunt. Ne vero id gratis dicere videamur, utrumque paucis comprobandum est.
21. Ante Melchiadis aevum scripsit Tertullianus lib. de Corona, c. 3: «Die Dominico jejunium nefas ducimus.» Legitur et ad calcem libri V apostolicarum Constitutionum: «Reus enim erit peccati, qui Dominico die jejunaverit, cum sit dies resurrectionis.» [Col. 0041C] Nulla hic alia ratio subjicitur. Sed subinde Augustinus, epist. 36, ad Casulanum, c. 12, n. 27, dicens: «Die Dominico jejunare scandalum est magnum,» hanc novam addidit causam: «maxime posteaquam innotuit detestabilis multumque fidei apostolicae Scripturisque divinis apertissime contraria haeresis Manichaeorum, qui suis auditoribus ad jejunandum istum tamquam constituerunt legitimum diem. Per quod factum est, ut jejunium diei Dominici horribilius haberetur.» Et n. 29, ne quis Dominico die celebret jujunium, tunc praesertim cavendum docet, «posteaquam haeretici, maxime impiissimi Manichaei, jejunia diei Dominici non aliqua necessitate occurente peragere, sed quasi sacra solemnitate statuta dogmatizare coeperunt.» De [Col. 0041D] iisdem haereticis istud quoque Leo papa, epist. 17, ad Turibium, cap. 4, testatur: «Sicut in nostro examine detecti atque convicti sunt, Dominicum diem, quem nobis Salvatoris nostri resurrectio consecravit, exigunt in moerore jejunii.» Quocirca in libro Pontificali nihil absurdi videretur, si dictum esset: «Manichaei a Melchiade inventi sunt in urbe Roma. Tum is papa constituit, ne ulla ratione die Dominica jejunium quis fidelium ageret: quia hunc diem haeretici illi quasi sacrum jejunium celebrant.» Mercator tamen, librum Pontificalem nequaquam corrigens, sed eum de more imitatus. Melchiadem sic decernentem inducit: «Jejunium vero Dominici diei et quintae feriae nemo celebrare debet: ut inter jejunium [Col. 0042A] christianorum et gentilium, veraciter credentium atque infidelium et haereticorum vera et non falsa discretio habeatur.»
22. Circa Nicaeni concilii tempus multa Manichaeorum placitis affinia gerebat ac docebat Eustathius quidam, adversus quem Gangrensis synodus congregata can. 18 ex interpretatione Dionysii Exigui statuit: «Si quis propter continentiam, quae putatur, aut contumaciam in die Dominico jejunat, anathema sit.» Ubi hoc concilium, sicut et Caesaraugustanum adversus Priscillianistas, etiam Manichaeos dici solitos, anno 381 celebratum, dum can. 2 prohibet, «ne quis jejunet die Dominica, causa temporis aut persuasionis aut superstitionis,» jejunium etiam die Dominico, modo absit superstitionis causa, permittere [Col. 0042B] quodam modo videntur. Et Hieronymus quidem, epist. 28, ad Lucinium scribit: «Utinam omni tempore jejunare possimus: quod in Actibus Apostolorum (ut etiam Augustinus epist. 36, n. 28, observavit) diebus Pentecostes et die Dominico apostolum Paulum et cum eo credentes fecisse legimus.» Ne hinc tamen Ecclesiae morem ac legem improbare videatur, mox dictum temperans addit: «Nec hoc dico, quod Dominicis diebus jejunandum putem.»
23. Haec autem lex, Epiphanio teste (Epiph., Expos. fid., n. 22) , religiose adeo servabatur, ut ii etiam, qui summo pietatis studio perpetua sibi jejunia imponebant, solos Dominicos ac Pentecostes dies exciperent: «Namque, inquit, Dominicas omnes festas hilaresque sanxit Ecclesia, nec ulla jejunia celebrat. [Col. 0042C] Absurdum est enim jejunare Dominica die . . . Nec ipsius quidem Quadragesimae Dominicis jejunare solet Ecclesia.» Contra idem sanctus, haer. 75, n. 3, Aerianos merito reprehendit, quod stulta libertatis ostentatione, «Dominica die potius jejunare affectent, quarta vero et sexta feria vescantur.» Neque minus vani nostra aetate heterodoxi, qui christianam ponunt libertatem in contemnendis abstinentiae jejuniorumque legibus, quas a Christo ejusque Apostolis edocta Ecclesia sapienter instituit. Ipsa est, quae dum fideles ad jejunandum vel adhortationibus vel praeceptis excitavit, semper excepit Dominicum diem, non ut eos a gentilibus secerneret, sed ut resurrectionis dominicae diem numquam non festive celebrandum doceret. Falso igitur Melchiades, ne quis Dominico [Col. 0042D] die jejunium ageret, decrevisse ponitur. Neque minus falso idem de feria quinta constituisse in libro Pontificali narratur.
24. Numquam ea fuit christianorum erga feriam quintam religio, qua hoc die jejunare prohiberentur. Tantum invaluit mos, ut cum alii feriis quarta et sexta, alii sexta et sabbato jejunarent, plerique feria quinta, quae diebus illis jejunio consecratis vicina est, sibi a jejunio abstinendum censerent. Hinc apostolicae constitutiones (lib. V, c. 24) ab hypocritarum, qui singularia semper affectant, more nos dehortantes praecipiunt: «Jejunia vero nostra ne sint cum hypocritis communia; jejunant enim secunda feria et quinta.» Et Augustinus, epist. 36, Romani [Col. 0043A] cujusdam, qui hebdomadae cujusque sex diebus jejunandum esse contendebat, scriptum refellens, num. 9 ait: «Apud Romanos omnibus istis sex diebus, praeter paucissimos clericos aut monachos, quotusquisque invenitur, qui frequentet quotidiana jejunia? maxime quia ibi jejunandum quinta feria non videtur.» Unde colligere est, Romae quidem vulgarem obtinuisse opinionem, qua feria quinta non jejunandum esse putaretur, sed nullam ea de re legem exstitisse, immo Augustini aevo ibi a nonnullis tum monachis tum clericis cum laude celebrata esse quotidiana sex dierum jejunia.
25. Certe non modo ex Cassiano, coll. 21, c. 24, sed ex Gregorio papa constat, etiam Romae quintis Quadragesimae feriis intermissa non fuisse jejunia. Sic porro Gregorius homil. 16, in Evangel., loquitur: [Col. 0043B] «Sex hebdomadae veniunt, quarum videlicet dies quadraginta duo fiunt, ex quibus, dum sex dies Dominici abstinentiae subtrahuntur, non plus in abstinentia, quam sex et triginta remanent.» Ibi enim abstinentiae nomen pro jejunio usurpari nemo non videt: cum ideo sex subtrahantur Dominici dies, non quia iis diebus carnis abstinentia, sed quia jejunium intermittatur. Quocirca Gregorius horum triginta sex dierum jejunio anni nostri decimas offerre nos Deo docet. Hinc luculenter confutatur quod Walafridus Strabo cap. 20, et ex eo Micrologus cap. 50, libro Pontificali atque spuria Melchiadis epistola decepti scribunt: «Melchiades Romae praesulatum agens, statuit ut nulla ratione Dominica aut quinta feria jejunium quis [Col. 0043C] fidelium ageret. Pagani enim his diebus quasi jejunia frequentabant. Ideo B. Gregorius in dispositione officiorum anni, infra quadragesimam, quintam feriam vacantem demisit; ut quia festiva erat veluti Dominica, etiam officio diei Dominicae celebris haberetur. Quae quinta feria quoniam postmodum coepit ut caeterae, jejuniis applicari; Gregorius junior statuit eam Missis et orationibus esse solemnem.» Istud porro aiunt, vita fulti Gregorii II, qui junior appellari tum solebat, ubi apud Anastasium legimus: «Hic quadragesimali tempore, ut in quinta feria jejunium, atque Missarum celebritas fieret in ecclesiis, quod non agebatur, instituit.» Sed et hoc loco convincuntur Walafridus ac Micrologus ex praeconcepta opinione potius, quam ulla auctoritate dixisse feria quinta Missam e Dominica fuisse repetitam; cum hoc [Col. 0043D] die, nullam ante Gregorium II, agi consuevisse istinc doceamur. Ita error errorem facile parit.
26. Ad jejunium quod attinet, nullam S. Benedictus noverat legem, quae illud feria quinta servari prohiberet. Quippe regulae suae capite 41 continuum ad sanctum usque Pascha jejunium praescribens, feriam quintam non excipit. S. Isidorus Hispalensis, Reg. cap. 10, quotidiana per totum annum jejunia, solis Dominicis exceptis, ad imitationem patrum permittit. Postea quidem Magistri Regula, cap. 27, 28 et 53, feriis quintis jejunium remisit; sed ab hac remissione quintas quadragesimae ferias excipi voluit. Neque vero praedictae remissionis hanc dedit rationem, quia [Col. 0044A] feria quinta solemne apud paganos jejunium sit, sed «quia adscensa Domini ipso die omni anno occurrit,» hoc est quia eum diem Dominus suo in coelum adscensu consecravit. Sane ab hoc die moerori ac jejuniis consecrando, procul aberant pagani, quibus eumdem in honore Jovis festivum agere solemne erat. Quocirca christianos quosdam, quos ad perversam eorum imitationem diabolus seduxerat, Caesarius Arelatensis episcopus, apud Augustinum, append. t. V, serm. 265, n. 5, vehementer corripit his verbis: «Quia audivimus quod aliquos viros vel mulieres ita diabolus circumveniat, ut quinta feria nec viri opera faciant, nec mulieres lanificium, coram Deo et sanctis angelis contestamur, quia quicumque hoc observare voluerint, nisi per prolixam [Col. 0044B] et duram poenitentiam tale sacrilegium emendaverint, etc.» Eamdem rem concilium Narbonense, anno 589 habitum, quam indigne ferret, can. 15, aperuit his verbis: «Ad nos pervenit, quosdam de populis catholicae fidei exsecrabili ritu diem quintam feriam, qui et dicitur Jovis, multos excolere, et operationem non facere. Quam rem pro Dei timore exsecrantes, etc.» Neque vero Patribus tantopere displicuit ille mos nisi quia ab impia gentilium superstitione derivatus esset. Ad eum igitur abolendum, feria quinta potius jejunia indicenda erant, quomodo iisdem temporibus in kalendis Januariis eamdem ob causam factum est, quam prohibenda.
27. Decretum alterum in libro Pontificali expressum est in hunc modum: «Hic fecit ut oblationes [Col. 0044C] consecratae per ecclesias ex consecratu episcopi diregerentur, quod declaratur fermentum.» Cui decreto simile est illud quod idem liber Siricio attribuit: «Hic constituit, ut nullus presbyter Missas celebraret per hebdomadam, nisi consecratum episcopi loci designati susciperet declaratum, quod nominatur fermentum.» Quamquam in Bollandiano libri Pontificalis exemplari, ut et in Fossatensi, nunc Colbertino, idem Siricii decretum simpliciter ita effertur: «Constituit ut sine consecrato episcopi, loci cujuslibet presbyteris non liceret consecrari.» Ubi nisi legamus consecrare, hoc decretum ad presbyterorum consecrationem referendum videbitur: quod aliquando factum esse ignoramus. Hoc tantum novimus olim nonnullis in ecclesiis usu receptum fuisse, [Col. 0044D] ut presbyteri post ordinationem suam ab episcopo suo Dominici corporis acciperent portiones, de quibus certo dierum numero communionem perciperent. Quocirca in antiquo Pontificali Suessionensi apud nostrum Edmundum Martene, de antiq. Eccl. Rit., t. II, p. 322, istud edicitur: «Debent presbyteri portiones Dominici corporis ab episcopo accipere, de quibus percipiant communionem per quadraginta dies.» Et in antiquo Ordine Romano novitiis presbyteris praescribitur, ut ex data sibi oblata consecrata communicent usque septem dies. Verum, ex auctioribus libri Pontificalis codicibus, corrigendi videntur Bollandianus atque Fossatensis adeo ut in eis legatur consecrare, non consecrari, [Col. 0045A] idque de consecratione eucharistiae seu Missarum celebratione intelligatur. Sed neque hinc conficitur, oblationis ab episcopo consecratae portiones per ecclesias ac titulos mittendi morem falso ad Melchiadem dem ut ad ejus auctorem referri: cum in eodem libro Romani pontifices id interdum constituisse dicantur, non quod instituerint primi, sed quod dumtaxat confirmarint. Nam ut a Siricio non recedamus, secundum hunc librum, «constituit haereticos sub manus impositione recipi et reconciliari,» quia epist. 1, ad Himer., cap. 1, confirmat, quod jam Stephanus traditionis auctoritate vindicarat.
28. Ut ut est, praedictum fermenti per ecclesias mittendi usum Innocentio antiquiorem esse constat ex his quae idem papa epist. 25, ad Decentium, n. 8, [Col. 0045B] scribit: «De fermento vero, quod die Dominico per titulos mittimus, superflue nos consulere voluisti: cum omnes ecclesiae nostrae intra civitatem sint constitutae. Quarum presbyteri, quia die ipsa propter plebem sibi creditam nobiscum convenire non possunt, idcirco fermentum a nobis confectum per acolythos accipiunt, ut se a nostra communione, maxime illa die, non judicent separatos. Quod per parochias (extra urbem constitutas) fieri debere non puto: [Col. 0046A] quia nec longe portanda sunt sacramenta. Nec nos per coemeteria diversa constitutis presbyteris destinamus.» Unde apparet id, quod in libro Pontificali dicitur: «cujuslibet loci presbyteris, nisi consecratum episcopi susceperint, per hebdomadam,» Missas celebrare seu consecrare non licere, minime accuratum esse; cum hoc non de quibuslibet, sed tantum de presbyteris in urbe constitutis, et quidem sola die Dominica, decretum sit. Praeterea hunc usum ideo, ut presbyterorum cum episcopo suo communionis indicium esset, inductum esse Innocentius palam indicat. Hinc eucharistia sic missa cur fermenti nomine donata sit, satis intelligitur. Fermenti quippe vicem gerebat, quatenus ecclesias ad quas mittebatur, sicut fermentum massam cui commiscetur, [Col. 0046B] cum episcopo suo in uno Christi corpore copulabat atque uniebat. Porro istam oblationis ab episcopis consecratae particulam a presbyteris in calicem tunc missam esse, cum in Missa dicebant: «Pax Domini sit semper vobiscum,» hoc est, eo ipso tempore, quo etiam nunc hostiae consecratae minor particula in calicem a presbyteris demittitur, ex antiquis glossis in Decretales a Mabillonio nostro, Analect. t. IV, pag. 60, citatis comperimus.
Dictum Rheticii de baptismo
[Col. 0045B] Rheticium (inquit S. Augustinus), ab Augustoduno episcopum, magnae fuisse auctoritatis in Ecclesia tempore episcopatus sui, gesta illa ecclesiastica, [Col. 0045C] nobis indicant, quando in urbe Roma, Melchiade apostolicae sedis episcopo praesidente, cum aliis judex interfuit, Donatumque damnavit, qui prior auctor Donatistarum schismatis fuit, et Caecilianum, [Col. 0046B] episcopum Ecclesiae Carthaginensis, absolvit. Is, cum de baptismo ageret, ita locutus est:
«Hanc igitur principalem esse in Ecclesia indulgentiam [Col. 0046C] neminem praeterit, in qua antiqui criminis omne pondus exponimus, et ignorantiae nostrae facinora prisca debemus, ubi et veterem hominem cum ingenitis sceleribus exuimus.»
De laudibus Domini
Celebrat auctor conjugium S. Rheticii, qui deinceps ad episcopatum Augustodunensem fuit evectus. [Col. 0046D] Qua de re Gregorius Turonensis lib. de Glor. Confessor., cap. 72.
summa pietate fideque:
Praefatio de Judaica incredulitate
[Annotationes to text block] Etsi plurimos. Ante haec verba legitur in cod. Colbertino 1453: Cyprianus Vigilio fratri salutem.
Tamen. Tunc in omnibus codd. mss. Paulo ante editi habent adversos.
Aversantes. Sic omnes codices mss. et paulo post inquirentes: editi aversantis et inquirentis. Paulo ante conjunctionem et addidi ante patrum ex cod. Remigiano.
Satisfactione. Remig., Omnimoda satisfactione poenitentiae.
Puto, durabit. Has voces addidimus ex cod. Rem.
Insania. Sic duo codices mss.; editi, infamia. Sic etiam ad agnoscendam in duobus codicibus mss.; nosdam editi.
Quae, malum, ratio est. Aliter in duobus antiquis codicibus: Haec (id est, Judaea) maluit ratione ostensum divinitus lumen omittere, et mentis caecitatem ulere [Col. 0050D] et tenebras mortis eligere, etc.
Libera et illicita perditione. Sic quatuor codices mss.; editi, liberam, etc.
Quae prosunt. Aliter unus cod. ms., quae possunt.
Deo illam. Sic quatuor codices mss.; editi, Domino.
Manifeste. Sic codd. tres melioris notae: editi, manifesta.
Inde Propheta. Emendavimus auctoritate trium codd. mss. quod mendose antea legebatur; Propheta item alius benevolentiam Dei exhortatione offerens, praedicatione insinuans.
Alius quoque. Sic tres codices mss.; editi, alias quoque similiter misericordiam suam Deus: unus codex ms., per alium.
Ad Dominum. Has voces addidi ex cod. Remig. et paulo post aliqua ante placare
Potuerint. Sic codex Remig.; editi, potuerunt; unus cod. ms., poterunt.
[Col. 0049B] I. Etsi plurimos gentilium scio, Vigili sanctissime, ab ordine atque ratione veritatis aversos, quominus Dominum noscant, caecitate mentis errare; tamen magis Judaicae plebis insaniam novi adversus nomen Domini, pertinaci etiam nunc duritia cordis, ingenita et patrum iniquitate perstare; aversantes veram salutem, nec inquirentes vitae aeternae datorem: ut qui delictis stirpis antiquae sunt pari merito nequitiae genitalis obnoxii, saltem vel sero credentes possint conversi ad Domini timorem satisfactione omni poenitentiae ab iniquitatibus liberari. Sed perstat et durat adhuc, et semper, puto, durabit ad usque progeniem succidaneam innata patrum irreligiosa perfidia; quae adversus odium nominis Domini incredulitatis insania roborata, nec ad [Col. 0049C] agnoscendam veritatem potest corrigi, nec ad timorem Dei ipsius monitis doceri atque suaderi. Cum autem doceat Dominus et ostendat, dicens (Joan., VIII, 12) : Ego sum lumen saeculi: qui me secutus fuerit, non ambulabit in tenebris, sed habebit lumen vitae: quae, malum, ratio est, ostensum divinitus vitae lumen omittere, et mentis caecitate malle tenebras mortis eligere, ut ostendat damnationis suae propriae voluntatis libera et illicita perditione, contra Deum etiam illa nolle quae prosunt? Secundum quod et [Col. 0050B] per Domini vocem increpatam Hierusalem, quod colligi noluerit, Deo illam volente colligere, loquitur Spiritus sanctus, et bonitatem Dei manifestat peccatoribus subvenire jugiter velle (Matth., XXIII, 37) : Hierusalem, Hierusalem quae interficis prophetas et lapidas eos qui ad te missi sunt, quoties volui colligere filios tuos, sicut gallina colligit filios suos sub axillas, et noluisti? Adeo Dei voce manifeste perfidi populi contumacia denotatur, ut etiam salutem propriam suam semper adversus clementem misericordiam Domini sprevisse doceatur. Inde Propheta benevolentiam Dei, exhortatione praedicationis offerens et insinuans, proclamat et suadet, dicens (Malach. III, 7) : Revertimini ad me, et ego revertar ad vos, dicit Dominus. [Col. 0050C] Alius quoque similiter misericordiam Domini sempiternam manere demonstrans, addidit dicens (Ezech., XXXIII, 11) : Nolo mortem morientis, quantum ut revertatur et vivat, dicit Dominus.
II. Quid est ergo reverti ad Dominum, quam in Christum credendo, per eum qui est via veniendi ad patrem, Deo reconciliatum posse salvari? Quomodo autem reverti ad Deum possunt, qui ei per quem est agnitio et reversio ad Deum, voluntatem Dei praedicanti credere noluerunt? Aut quomodo Deum satisfactione aliqua placare potuerint, qui eum qui est [Col. 0051A] satisfactio et placatio pro nobis apud Patrem, [Col. 0051A] [Col. 0051D] [Annotationes to text block] Apud Patrem. Sic codex Remigianus cum alio; editi, ad Patrem; quidam codices mss., locutus est. Fidem et credulitatem. Sic emendavi auctoritate cod. Remig.; editi, fide, credulitatem. Paulo post concepimus et revertamur ex eodem cod. et nonnullis aliis, pro eo quod est in editis concipimus et vertamur. Foret. Hanc vocem addidi ex Remig.; alius, esset. Esse illum. Has voces addidi ex Remig. Paulo post crederetur in quatuor codicibus mss.; crederent in edit. Divino monitus oraculo. Sic Remig.; alius. divino responso monitus; editi, divino monitu. Inferret. Sic Remig. cum alio: editi, ferret. Perfectum esse annuntiabat. Sic Remig.; editi, perfectum est. In manifesta luce. Sic Remig.; in manifesto in luce edit. Per praedicationem. Editi, et praedicatione per prophetas sui ostensione quodammodo omnibus suam praesentiam probavit. Haec et quae sequuntur usque ad has voces, et incredulitate, emendavi auctoritate codicis Remig., cui alii magna ex parte consentiunt. Mentes. Sic Pamelius; plerique codices mss., mentis; deest in accuratissimo codice Remig.: unde conjicio hanc vocem, quae per se inutilis est, expungendam esse. Paulo post populi ex eodem cod. et aliis quatuor; editi, populo. Injustitia. Sic Remig. cum duobus aliis: editi, justitia. Paulo post caecitatemque cordis ex eodem codice posuimus pro caecitate cordis. Frequentat, etc. Sic Remig. cum plerisque aliis; editi, frequentatur. Sancto Spiritu. Desunt haec verba in Remig. [Col. 0053D] et duobus aliis; praemonente in eodem codice, ex quo etiam sequentem periodum in editis corruptam emendavimus.
III. Hoc lumen nobis vitae salutaris exortum, hoc in reparationem hominis natum de Dei Patris procuratione ac miseratione praesidium, Magi primi ab orientali parte venientes, et stella duce Judaeorum regem palam praescia praedicatione quaerentes, afferentes etiam munera, testificata omnibus inquisitione monstrarunt. Et ne aliquibus quis ille esset, absconsum foret, inventum puerum procidentes genibus adorarunt; sicut testificatur Evangelium, dicens: Cum autem natus esset Jesus in Bethleem Judae in diebus [Col. 0051C] Herodis regis, ecce Magi ab Oriente venerunt in Hierosolymam dicentes: Ubi est qui natus est rex Judaeorum? Vidimus enim stellam ejus in Oriente, et venimus adorare eum (Matth., II, 1) : testificantes scilicet veritatem de eo, etiam stellam sibi signum atque indicium nativitatis ipsius esse monstratam; qua indice natum esse illum Magis praedicantibus et affirmantibus, Hierosolymis crederetur. Simeon quoque justus qui in caecitate constitutus, divino monitus oraculo audierat se non ante moriturum quam vidisset Christum; cum in templum, omni populo praesente, infantem secum inferret mater, et in spiritu natum esse Christum sensisset, acceptum in manus puerum vidit; et benedicens Deum, in conspectu et auditu omnium [Col. 0051D] dixit (Luc., II, 29) : Nunc dimittis servum tuum Domine, [Col. 0052A] secundum verbum tuum in pace: quoniam viderunt oculi mei salutare tuum. Simeon quod caecus audierat, evidenti veritate perfectum esse annuntiabat; et veritatem quam accepto lumine viderat, benedicendo palam Deum populo praedicabat. Ad hoc enim viderat ut referret, et revelatione sua quod Christus natus fuisset, ostenderet, et perfidi populi initia prima incredulitatis instrueret.
IV. Nec hoc solum testimonium de eo Scripturarum coelestium veritas perhibet, verum et per prophetas ante Spiritus sanctus adventum ejus in hunc mundum futurum, palam mente omnium consciente praedicavit. Nec est obtentus excusationis incredulis, vel ignorasse Dei filium Christum, vel ignorasse Dei filium Christum, vel nescisse futurum Salvatoris adventum; [Col. 0052B] sicut David manifestat, dicens (Psal. XVIII, 3, 6) : Dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scientiam. Non sunt sermones nec verba, quorum non audiantur voces eorum. In omnem terram exivit sonus eorum, et trans fines terrae fines eorum. In sole posuit tabernaculum suum: id est, in manifesta luce, palam se ipsum venisse monstravit; et per praedicationem prophetarum quodammodo omnibus suae praesentiae ostensionem comprobavit. Hoc etiam Esaias, per quem Dominus praesentiam suam clara annuntiationis manifestatione monstravit, prophetat et dicit (Isa., III, 6) : Ego ipse qui loquebar, veni: id est, qui per prophetas ante adventum meum futurum praelocutus fueram, ipse nunc veni, ut omnibus praesentiam meam ipse ego testis mei manifestem. Quid [Col. 0052C] evidentius? Quid hac luce praeclarius? Quid verius potest dici? Ut ergo oculis quodam modo perspectus esset; se venisse, ipse qui fuerat jam venturus, antequam veniret ostendit; et incredulitate mentes populi perfidi obstruente, venientem nemo cognovit. Sicut idem Esaias in prima increpatione populi proclamat dicens (Isa., I, 3) : Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepium domini sui: Israel autem me nesciit et plebs me non intellexit. Palam cunctis, sicut ipse praedixit, apparuit; et sedentibus in tenebris manifestum vitae lumen effulsit; et injustitia perfidorum pectus obsessum, postposita propria ac rejecta salute, tenebras potius caecitatemque cordis elegit.
V. Frequentat ubique atque manifestat prophetatio [Col. 0052D] cunctorum, qui sancto Spiritu praemonente [Col. 0053A] adventus Domini metatores esse sortiti sunt. Hoc lumen saeculo datum, et diem nobis salutis exortum vivificandis quoque in eum credentibus destinatum docet in Psalmis Spiritus sanctus et ostendit dicens (Psal. CXVII, 22-24) : Lapis quem reprobaverunt aedicantes, hic factus est in caput anguli: a Domino factus est [Col. 0053A] [Col. 0053D] [Annotationes to text block] Factus est iste. Sic Remig. et alii duo: factum est istud editi. Credula. Sic Remig.; editi, credulitatis. Cuncta saeculi. Aliter in quodam codice Baluzii, nunc bibliothecae Regiae, cuncta saecula complexus est. Quae sequuntur emendata auctoritate cod. Remig., cui alius ex parte consentit. Sic legebatur apud Morel.: converso (Pamel. ergo) ad eum timore credamus et ad aeternitatem vitae spei futuri., etc. Adversus meram. Sic Remig. cum duobus aliis, quorum alter habet adversus veram fidem; editi, adversus in meram vel in veram. Tota. Remig. et alius, toto, videlicet corde toto. Paulo post, quae sit vita: Remig., qui sit; alius, quid sit. Et devotione. In hac verborum complexione et in sequentibus codicem Remig. accurate sequimur, ac multa emendamus; velut quod vitiose in editis legebatur, tota pectoris fide devotae mentis: et non multo post, Christi lumen partae jam salutis aspiciat. Videlicet. Addidimus ex Remig. Paulo post ex eodem, quo eum cernimus, pro eo quod erat in editis, quo quidem ejus cernimus. Accepto latum est. Mandato reputatum est Remig. Obdurata. Sic Remig.; editi, durata. Spiritus sanctus. Aliter in Remig., Dominus enim Christus, Dei Filius, Dominus noster, qui profectus. Dignatus. Ac dignatione Remig.
VI. Solem quoque esse Christum cunctis timentibus eum, Malachias propheta testatur et promittit, dicens (Malach., IV, 2.) Vobis autem timentibus nomen meum orietur Sol justitiae, et sanitas in alis ejus: ostendens ex nullo nobis salutem posse conferri, nisi in passione crucis ejus, qua extendens manus cuncta saeculi salvaturus amplexus est, ut converso ad eum timore credamus aeternitatem vitae et spe futuri regni ejus animemur. Quis enim tam stolidus ac demens, quis sic ab intellectu suae salutis alienus, qui tot et tantis veritatis testimoniis incredulus non adversus meram fidem obduratum pectus [Col. 0053C] intellectu veritatis emolliat, et tenebris vitae quondam mortalis exutus, in lumine praeceptorum coelestium gradiens, ad divina monita et Domini salutaria gerenda mandata, illuminato corde, tota mentis ac fidei credulitate convertat? ut quem prophetae praedicaverunt, Deum noscat; ut Christum qui se palam mundo venisse monstravit, intelligat; ut Scripturis divinitus testificantibus, Dei Filium et Deum credat. Sicut ipse, quae sit vita aeterna manifestat dicens (Joan., XVII, 3) : Haec est autem, ait, vita aeterna, ut cognoscant te solum et verum Deum, et quem misisti Jesum Christum: docens atque ostendens, nihil aliud esse Deum nosse, quam credere, et oculos cordis in Dominum prona, immo tota pectoris fide et devotione mentis aperire. Inde jam fit ut credendo [Col. 0053D] intelligas, intelligendo quod credis, illuminato [Col. 0054A] corde conspicias; sicut idem ipse Dominus et per Esaiam monet, dicens (Isa., VII, 9) : Si non credideritis, nec intelligetis. Tam facilis et praestans et larga est atque abundans de Domini pietate clementia, ut si quis semel sese ad eum toto timore converterit; ad coeleste munus admissus, statim mens ejus non jam nisi ad divina pateat, et ad coelum ac superna oculos cordis attolens, Christi lumen ac patriam salutis aspiciat.
VII. Exemplum ac documentum nostri timoris et fidei, ex ipsius Abrahae patriarchae fideli credulitate monstratur, qui repromissioni Dei mente simplici statim credidit; et ideo ad justitiam deputari ei condigna remuneratione commeruit. Hoc Deus diligit, hoc appetit, hoc in servis suis benignus remunerat et honorat; simplicitatem videlicet mundi cordis [Col. 0054B] quo eum cernimus, timorem dilectionis Domini quo probamur, credulam fidem mentis qua justitiae deputamur. Hanc fidem sequi, hunc Dei timorem servare nos convenit; qui custodientes verba coelestia, et sperantes promissa divina, filii Abrahae meruimus nuncupari. Quod apostoli Pauli qui Dei voce vas electionis est dictus, contestatione firmatur dicentis (Gal., III, 6, 7) : Sic Abraham credidit Deo, et accepto latum est ei ad justitiam. Cognoscite ergo, quoniam qui ex fide sunt, hi sunt filii Abrahae. Hoc Judaicus populus cui a primordio legis monita loquebantur, incredulae mentis duritia et perfidi cordis insania servare noluit; et ideo pro diffidentiae merito, filiorum nomen amisit. Non tamen omnium perfidae gentis, adversus nomen [Col. 0054C] Domini, quominus intelligerent veritatem, odio obdurata mens est. Etiamque Spiritus sanctus, id est, Christus Dominus noster profectus ex Deo Patre venit ut salvum faceret quod perierat Israelis; qui major ac fortior ad subigenda contumacium colla in timorem sui nominis et potestatem, eos qui adversus luminis sui claritatem, obstinata etiam tunc mentis caecitate durabant, ad notitiam claritatis et gloriae suae tam facile convertit; quam ut omnes salvos faceret providentia suae divinae misericordiae dignatus advenit.
VIII. Nam ut duri cordis tunc et impiae plebis ad Domini metum, ipso Domino evangelizante, conversas mentes sileam; ut Apostolorum ejus praedicatione multiplicatum in toto orbe et reversum credentium populum conticescam: illud praeclarum atque memorabile [Col. 0054D] gloriosumque JASONIS Hebraei Christiani, et [Col. 0055A] PAPISCI Alexandrini Judaei disceptationis occurrit; Judaici cordis obstinatam duritiam, brevi admonitione [Col. 0055A] [Col. 0055D] [Annotationes to text block] Brevi admonitione. Sic Remig.; editi, Hebraea admonitione. Fidei juvantis. Sic Remig. et alius; editi, viventis. Famulatu. Sic Remig.; editi, stimulatu. Ad proximam. Sic idem; editi, ad permixtam. Paulo post ex eodem legimus ut exspectem, pro eo quod est in editis expertum; et tu enim sequeris pro sequar; et vitam se esse pro vitam esse. Misericordia Domini ac favore. Sic Remig.; editi, misericordiae Domini favore. Conjungi merear, ut. Haec addita ex eodem codice. Fidei. Editi addunt nostrae; quidam codices mss., vestrae; neutrum in Remig. Paulo post, de inopinato in Remig. et aliis duobus. Altari suo. Sic Remig.; deest suo in editis. Inspirata. Sic Remig. et Sorbon.; editi, insperata. Reservatum. Ut enim. Sic Remig. et alii tres; reservatus ut in editis. Dimicantis plebis. Remig.; dimicationis editi. Pernicis. Remig. cum quatuor aliis; perennis editi. Urgentis. Ita Remig. cum tribus aliis; urgente editi. Dignoscereris. Sic Remig.; editi, dignosceris. Sub triumpho. Sic codices mss. et Morel.; cum triumpho Pamel. Magna. Hanc vocem addimus ex cod. Remig. Idem cum alio habet pervenire; editi, pervenis. In Christi timore. Sic codices mss.; in Christum editi.
[Col. 0056A] IX. Certe quam mihi laeta illa, quam exoptabilis dies est, cum misericordia Domini ac favore accersitione dilata, senectam istam meam proferre contigerit; ut et orationibus sanctorum impense et jugiter deprecantium Dominum conjungi merear, ut Christi martyrem videam, ut coronam justitiae quae tibi penes Dominum deposita est, portare conspiciam. Non autem putaveris martyrii tibi, secundum praesens votum fidei, gloriam tribui. Tunc inde felicitatis hujus collata dignatio est; tunc judicio justo Dominus elegit destinatum martyrem, cum te exemptum de justorum grege atque assumptum sibi de inopinato constituit altari suo sacerdotem. Praeclara prorsus et gloriosa vocationis electio, et de Domini dignatione nova atque inaudita et mira felicitas: transmarinae [Col. 0056B] peregrinationis necessitatibus occupatum, ad destinatum tibi munus, ignarum ac nescium repente venisse: atque ita regressus tui tempus ad hoc esse libratum, ut inspirata celeritate veniendi, intelligeres atque dignosceres honorem sacerdotii coelestis inter caeteros tibi potissimum destinatum, et quod jussione Domini exspectatus venires atque occurreres, reservatum. Ut enim Ecclesiae suae Dominus tota miserationis pietate consuleret, dimicantis plebis mora, quem potius eligeret episcopum, te quaerenti populo suo Christus inopinatum repente obtulit, et complacitum sibi coelestis providentia, manifeste adventus tui improvisa occursione monstravit: et documentum repentini ac pernicis occursus, procurationem Dei voluntatis ostendit; ut quod difficili expeditione [Col. 0056C] potuisset occurrere, facili celeritate perfectum sit urgentis Domini jussione; et ut prius te in Ecclesia Dei episcopum stare conspiceres et stuperes, quam venisse dignoscereris.
X. Inde dilectionem jam tecum suam Dominus initiata charitate firmavit; inde amicitiam tecum, quam discipulis suis sub triumpho crucis suae tradidit dedicavitque, dicens (Joan. XV, 14) : Si feceritis quae mando vobis, jam non dico vos servos, sed amicos; inde martyrium, inde sacerdotii electionem signavit. Magna amicitia est, per quam ad Christi vultus admitteris, extraordinaria hostia pervenire. Sic eliguntur justi, sic probantur religiosi ac simplices in Christi timore electi; ut ante remunerationi fidei destineris, ante praemio devotae menti, in Domino dignus [Col. 0056D] habearis, quam venerit hora decreti, quam exceperis sententiam Christi, probatam te et paratam hostiam [Col. 0057A] electio coelestis inveniat. Etenim ille te, qui non mendax est Deus, qui episcopum plebi suae de improviso constituit, ille plena dilectione suae voluntatis te coronabit. Tunc tantum ut nostri memineris petimus, et oramus, cum pudice [Col. 0057A] [Col. 0057A] [Annotationes to text block] Pudice. Sic Remig.; non male in alio, pudicae; editi, pudicitia. Auctoritate ejusdem cod. Remig. et aliorum nonnullorum legimus tenaciter pro teneas ut, et promereri pro promovere, et alia nonnulla emendamus. Justi petitione. Sic Remig. justi martyris edit. et paulo post, martyris precibus in eod. Remig. Celsum. Coecilium cod. Remig.
Praefatio in Lactantium
Cujus editionem, ut pote omnium hactenus publici juris factarum loco habendam, ad innumerorumque tam editorum quam manuscriptorum codicum fidem emendatam, nonnulis tamen vel in melius mutatis vel additis, recudimus.
IN LACTANTIUM.
[Col. 0057B] I. Jamdudum expectant eruditi emendatiorem atque perfectiorem, quam antehac, Lactantianorum operum editionem. Hanc publici juris facimus, atque id curavimus, ut textus sit emendatissimus; notae vero non ad ostentationem, sed ad utilitatem referantur. Ne putes tamen, lector erudite, haec omnia soli meae curae deberi. In mentem equidem mihi anno 1707 venerat hanc operam in me suscipere, ut otium quod erat mihi a seriis negotiis, quibus detinebar insulis Flandrorum in aula Bavarico-Coloniensi, hoc studio exercerem; omnes fere Lactantii editiones congesseram, atque manuscriptos quosdam, tum in Belgio, tum antea Parisiis contuleram; notas item plurimas assiduo labore confectas et undique conquisitas in unum coacervaveram.
II. Sed quo tempore haec animo versabam, et manum [Col. 0057C] admovebam, ut ad finem operis properarem, nunciatum mihi fuit, Joannem Baptistam le Brun Rothomagensem, Aureliae ad Ligerim tunc degentem, omne studium, laborem omnem Lactantio emendando intendere; tunc susceptum opus deposui, atque per interpositos amicos misi Joanni le Brun selectas decem editiones et amplius ex rarioribus quadraginta, quas summa cura collegeram. Hujus doctrina et diligentia mihi ex editis S. Paulini operibus, aliisque non indoctis lucubrationibus notae ac probatae erant.
[Col. 0058B] III. Verum, re infecta, anno 1731, abiit ad superos vir eruditus, atque quibusdam ab hinc annis ejus mihi commissa sunt scrinia, et creditae annotationes. Sed quantus me stupor incesserit vix enarrare fas est, cum viderim, editorem sane eruditum, improbo decem annorum labore in eo tantum desudasse, ut undique coacervaret, imo et corraderet varias lectiones manuscriptorum codicum et Lactantianarum editionum; omissis interim iis observationibus, vel historicis, vel criticis, quae ad auctoris mentem tum assequendam, tum explanandam essent necessariae. Hac inita ratione, numerum tantummodo editionum auxisset Joannes le Brun; sed antiquiorum non extinxisset desiderium, imo potius incendisset.
IV. Sed ad Lactantium ipsum nostra convertatur [Col. 0058C] oratio. Certum est auctores inter Latinos id illi peculiare esse, ut quodammodo sit ad diversa munia paratus. Si etenim in scriptoribus ecclesiasticis secundum, aut tertium solummodo locum habet, procul dubio vir fuit primarius in re litteraria, propter variam ejus eruditionem, dignam homine litterato. Tanta quippe facundia, nitore tanto, tanta etiam gravitate de rebus maxime in religione necessariis sublime disputat atque disserit, ut nostris temporibus aeque gratus sit, ac prioribus Ecclesiae saeculis.
V. Quaerere vulgo solent, cur eruditus ac eloquentissimus scriptor suas ediderit Institutiones. Id porro causae fuit: sicut prudentes, et arbitri equitatis Institutiones juris civilis compositas vulgarunt, quibus dissidentium lites contentionesque sopirent, sic Divinas Institutiones eo potissimum publici juris [Col. 0059A] fecit Lactantius, ut fidelibus uno quasi intuitu cuncta praesto essent argumenta; quibus gentilium errores revincerent, et assererent infractam religionis christianae veritatem (Lactant., Instit., lib. I, cap. 1, col. 116 nost. ed.) .
VI. Ejus quippe Institutiones, quae libris septem absolvuntur, eo procedunt ordine, ut tribus prioribus cultus deorum insanos retundat, tribus aliis fideles christianos ad veritatem instituat; nam, ut ait Lactantius ipse (lib. I, cap. 23, col. 232 nost. ed.) : «Primus sapientiae gradus est falsa intelligere, secundus vera cognoscere;» ultimo tandem libro de impiorum poenis et cruciatibus, piorum vero immortali praemio et beatitudine agit. Nec tamen credas, toto hoc in opere omnia momenta aeque valida esse; quaedam rationes quae nunc leviores et frigidae videntur, tunc [Col. 0059B] graves erant atque firmae. Ita quandoque fit, tum ex ingenio, tum ex moribus hominum, ut diversa temporum curricula diversas etiam habeant disserendi rationes.
VII. Non diffitetur autem Lactantius, quin eamdem viam emensi jam fuerint quidam e nostris scriptoribus. Sed, ut ipse ait, Minucius Felix, qui veritatis idoneus assertor esse potuisset, non integram tamen nec omnino plenam in tuenda religione disputationem scripsit. In Tertuliano, idque merito, desiderat eloquii perspicuitatem et facilitatem; in Cypriano, quamvis eloquenti et ornato, quamvis in persuadendo potenti, non sat aptam in convincendis gentibus scriptionem notat. At non est culpandus Lactantius, quod septem libros a praeceptore Arnobio scriptos [Col. 0059C] silentio praetermiserit. Arnobius enim non nisi, ut videtur anno Constantini XX, id est, aerae vulgaris 326 [Col. 0059C] Sic porro ait Eusebius: Anno XX Constantini Arnobius in Africa rhetor clarus habetur, qui cum in civitate Siccae ad declamandum juvenes erudiret, et [Col. 0059D] adhuc ethnicus ad credulitatem somniis compelleretur, neque ab episcopis impetraret fidem, quam antea impugnaverat, elucubravit adversus pristinam religionem luculentissimos libros, et tandem velut quibusdam obsidibus pietatis foedus impetravit. Ita Chronicon Eusebii; eaque ratione accessionem Arnobii ad religionem christianam in annum 326, qui est vigesimus Constantini, rejicimus, quamvis R. P. Remigius Ceillier eam statuat ann. 303, in Historia scriptorum ecclesiasticorum, tomo III. Si anno tertio quarti saeculi Christo nomen dedisset Arnobius, procul dubio id annotasset Eusebius regnante Diocletiano, non autem anno XX Constantini. Porro ejus Chronico non est deneganda fides: hoc ipso tempore liber ille fuit conscriptus a viro eruditissimo, qui omnem operam contulerat in exploranda vita doctiorum, sui praesertim saeculi.
VIII. Hos porro libros quando scripserit Lactantius, [Col. 0060A] non est usque adeo certum. In varias critici abierunt sententias. Putat Isaeus anno 302 elaboratos esse; sed hoc anno fideles christiani aliquantulum pace fruebantur, verum quo tempore edidit suas Institutiones persecutione exagitabatur Ecclesia. Existimant alii, anno 311; cardinalis Baronius, post annum 315; doctiores denique, multo post annum 318, forte anno 320 aut 321, editas fuisse sentiunt. Meum non est hic per multas sermonum ambages horum omnium agitare rationes, et argumenta utrinque allata curiosius conquirere. Sufficiat probatam, aut saltem probabiliorem exponere sententiam.
IX. Nicomediam Bithyniae ex Africa accitus fuerat, imperante Dioclesiano, Lactantius, ut ea in urbe litteras oratorias, id est, Romanum doceret eloquium; [Col. 0060B] ibique mansit toto persecutionis tempore, quae decem et amplius annos in christianos saeviit. Ea vero finem non habuit, nisi medio mense junio anni 313. At Eusebius horum temporum scriptor diligentissimus admonet, ex Bithynia in Gallias profectum non fuisse Lactantium nisi anno 317. Verum Lactantius cum scripsit Institutionum libros, tunc in Bithynia non erat. «Ego, inquit, cum in Bithynia oratorias litteras accitus docerem, contigissetque ut eodem tempore Dei templum everteretur, duo extiterunt ibidem, qui jacenti veritati insultarent (libro V Institut., cap. 2) . Vidi ego, inquit, in Bithynia praesidem (libro V, c. 11) . Haec igitur jamdiu praeterierant; tunc ab ea Lactantius aberat provincia. Haec ergo scripsit post annum 317.
Attamen persecutiones memorantur in libris Institutionum: [Col. 0060C] sed quaenam istae fuerint ex ipso videre est Lactantio. Eam non puto fuisse, quam desinente anno 302 meditabantur Diocletianus et Galerius; quaeque incoepit die februarii 23 anni 303, exitumque habuit die 13 junii anni 313. Tunc enim Nicomediae erat Lactantius; non igitur hanc eo loci appellat persecutionem. Clarius istud elucescit ex his Lactantii verbis (lib. VI, c. 17) : «Spectatae sunt spectanturque adhuc [Col. 0060D] Haec sane sunt intelligenda de claris istorum temporum confessoribus, quos partibus corporis ac membris mutilos fecerant persecutores. Horum multi interfuerunt concilio Nicaeno. Ex iis erant SS. Paphnutius Thebaidis, Potamo Heracleae, Spiridio Cypri episcoporum, quorum stigmata pro Christo accepta deosculatus est non semel Constantinus imperator, juxta Eusebium, in hujus principis Vita, lib. III, c. 6 ad 13, et post Eusebium multi scriptores ecclesiastici.
Illa vero Liciniana persecutio in Oriente tantum saeviebat; occidentales enim imperii partes quae Constantino, eas ut regeret, obtingebant, data jamdudum et firmata pace fruebantur. Hinc Lactantius ipse summum imperatorem alloquens, ait: «Malis qui adhuc adversus justos in aliis terrarum partibus saeviunt, quanto serius, tanto vehementius idem Omnipotens mercedem sceleris exsolvet. (Libro I Instit., c. 1, col. 117, nost. ed.) . Hac igitur saeviente orientali persecutione suas scripsit, suas edidit Institutiones [Col. 0061D] Lactantius, id est, anno forte 320 aut 321. At non dum exsolverat Deus Licinio mercedem sui sceleris.
Verum peroratio ad Constantinum posterioris videtur esse temporis, anni scilicet 324, cum soli huic principi pareret Romanum imperium, Licinio devicto et procul a republica remoto. «Te,» inquit Lactantius, «Providentia summae Divinitatis ad fastigium principale provexit, qui posses vera pietate aliorum male consulta rescindere, peccata corrigere, saluti hominum paterna clementia providere, ipsos denique malos a republica submovere, quos summa potestate dejectos ( quae verba neminem alium quam Licinium indicant in ordinem redactum ) in manus tuas Deus tradidit ( quia Licinius bis a Constantino victus, cedere [Col. 0062A] coactus est ) ut esset omnibus clarum quae sit vera majestas. Illi enim qui ut impias religiones defenderent, coelestis ac singularis Dei cultum tollere voluerunt, profligati jacent,» (lib. VII Institut., cap. 26) : in exilium enim pulsus est Licinius anno 324, sed nondum, ut videtur, morti fuerat traditus, ob res novas quas in Oriente moliebatur, quod factum solummodo fuit anno 325. Hinc Lactantius eo loci veram Constantini pietatem laudat, quod et venia et vita perduelli et inimico concessis, eum etiam comiter convivio exceperit.
X. Qui possunt eruditi quidam de his ad Constantinum orationibus tamdiu satagere; utrum scilicet imperatori suas inscripserit Lactantius Institutiones? Hunc equidem principem ter quaterve appellat eo in [Col. 0062B] opere. Has orationes non diffiteor saepe, quin et saepissime a mss. codicibus abesse, iisque antiquissimis, tum etiam ab editis quibusdam. Aliquae tamen leguntur in probatis codicibus, at non omnes. Facile controversiam dirimes, si duplicem conjicias factam fuisse a Lactantio Divinarum Institutionum editionem: unam tristibus Licinianae persecutionis temporibus, anno 320 aut 321, alterant post eumdem devictum atque in ordinem redactum, anno 324. Tunc Constantinus, parta victoria, «Malorum,» id est, Licinii et Martiniani, «male consulta rescidit.» Sed scriptorem se moderatiorem prudentemque praebuit eo loci Lactantius, non appellato nomine Licinii, proxima conjunctione cum imperatore conjuncti. Constantinus enim sororem Constantiam uxorem [Col. 0062C] Lucinio tradiderat.
Quin etiam fatentur omnes has orationes, tam incupte libro I quam desinente septimo, plane Lactantianum sermonem redolere: qua de re disserimus iisdem in locis, collatis harum vocibus cum indubitatis Lactantii loquendi formulis. Sed unde fieri potest, ut saepe ex his orationibus una aut altera, non autem ultima legatur quibusdam in manuscriptis [Col. 0062D] Sic in ms. Lactantii Patr. Capuc. S. Honorati Oratio lib. I legitur, at non ea lib. VII.
XI. Quamvis gentiles certioribus saepissime coarguerit argumentis, quamvis religionem sincere et candide coluerit Lactantius, non diffiteor tamen, eum quibusdam obstrictum fuisse erroribus. Hos diverso animo unusquisque, prout affectus est reprehendit. Recte de Lactantio cum S. Hieronymo ( Epist. ad Paulinum ) dicimus: «Utinam tam nostra confirmare [Col. 0063A] potuisset, quam facile aliena destruxit! Sed non eo progredimur, ut eum cum Antonio Raudensi [Col. 0063D] Vide Lucam Wadingum in libro Scriptorum ordinis Minorum, in-folio, Romae 1650. Hic autem Raudensis librum edidit alium de Verbo bono. quem propter stylum multum exagitat Laurentius Valla. Hujus in Raudensem epigramma versuum octo legitur in editione Lactantii Romana anni 1468, apud Petrum de Maximis, unde illud exscripsit Albertus Fabricius Bibliothecae Latinae Supplemento, pag. 395. Hoc eo loci dare nobis visum est:
XII. Nimium etiam excrevit Josephi Isaei censura, qua in Lactantio reprehenduntur propositiones nonaginta quatuor, quarum tamen quaedam, ipso teste Isaeo, benigno sensu sunt interpretandae, quod aliquando fieri solet in vetustissimorum temporum scriptoribus ecclesiasticis. Libenter potius amplectimur Joannis Mariae Brasichelli annotationes censorias, quae moderati sunt theologi. Hujus animadversiones, etsi Lactantio, ubi opus erat, accomodaverimus, eas nihilominus infra sub uno quasi conspectu exhibemus.
XIII. Nec etiam Lactantio adjudices impia illa Manichaeorum [Col. 0064A] dogmata, quae quandoque in quibusdam mss. ejus codicibus ac editis leguntur. Ea enim vix reperies in vetustis exemplaribus; aut saltem in margine quorumdam adscripta sunt, velut extranea et peregrina. At uno verbo, Manichaeis non adhaesisse Lactantium, ex silentio S. Hieronymi et S. Augustini aliorumque scriptorum manifestum est. In Manichaeorum grege nullus unquam eum annumeravit, quod procul dubio non omisissent, si ansam in eo reprehensionis dedisset Lactantius. Hae etenim impietates saepissime assutae textui Lactantiano non modo perturbant Scriptoris sermonem, verum etiam ejus doctrinae plane sunt contrariae, ut data occasione ostendimus.
XIV. Quamvis in explicanda Verbi divini generatione non erraverit Lactantius, minus tamen theologice [Col. 0064B] locutus est: sed philosophorum loquendi modis utitur, quod interdum evenit iis auctoribus, qui ante Nicaenum scripserunt concilium, quo non doctrina tantum catholica dilucidius et planius quam antehac explicata est, verum etiam voces doctrinae christianae maxime consonae formatae sunt et constitutae. Caeterum verba quae ex capite 9 libri secundi Institutionum contra sensum Ecclesiae excerpta esse putantur, ea nec in antiquis leguntur exemplaribus, nec illis convenit cum doctrina Lactantii, qui Verbum, Dei Filium, ante saecula fuisse genitum pronuntiat (libro IV Instit., c. 6) , quod negabant Ariani. Hunc etiam «summo Patri similem» pronuntiat (lib. IV, c. 13, initio) : quin imo Isaias inquit (ibid.) Christum «et Deum fuisse et hominem testatur.» Sic porro ait cap. [Col. 0064C] 19 libri VII: «Hic est enim liberator, et judex, et ultor, et Rex, et Deus, quem nos Christum vocamus.» Sed doctrinam catholicam, qualem eam reperias in Patribus ante-Nicaenis, atque in probatis illorum temporum scriptoribus ecclesiasticis, multis verbis praedicat auctor noster. «Cum dicimus, inquit, Deum Patrem et Deum Filium, non diversum dicimus, nec utrumque secernimus, quia nec Pater sine Filio esse potest, nec Filius a Patre secerni . . . Cum igitur et Pater Filium faciat, et Filius Patrem, una utrique mens, unus spiritus, una substantia est . . . Et Filius ac Pater qui unanimes incolunt mundum Deus unus, quia et unus est tamquam duo, et duo tamquam unus . . . Denique unum Deum esse tam Patrem quam Filium Isaias ostendit.» Haec omnia scriptoris sunt apprime [Col. 0064D] catholici, atque tum a verbis, tum a mente Arianorum omnino aliena, iisque maxime contraria. Hi enim nusquam dixerunt Patrem et Filium «unius esse substantiae.» Verum tantam sibi Lactantius, tum ob singularem facundiam, tum ob variam multiplicemque eruditionem, conciliaverat apud antiquos auctoritatem, ut ejus scripta, tamquam sibi faverent, ex ingenio corruperint haeretici quidam, sive Manichaei, sive Ariani.
XV. At suspensus haereo propter S. Hieronymi auctoritatem. Sanctus enim Doctor ait (Epist. ad Pammach.) Lactantium, «errore Judaico in libris suis, maxime in epistolis ad Demetrianum, negare substantiam Spiritus sanctae» Verum hujus erroris ne vestigium [Col. 0065A] quidem extat in Institutionum, aliisque ejus libris. Hinc cum eodem Hieronymo (lib. I in Epistol. ad Galat., c. 4) dicere nobis liceat: «Quis mihi interdicere potest ne legam Institutionum libros, quibus contra Gentes scripsit fortissime, quia superior sententia detestenda est?» Ita porro locutus est erravitque Lactantius «per imperitiam Scripturarum,» ait idem sanctus Doctor.
XVI. Nullus tamen diffitetur, in sententiam erroresque Millenariorum descendisse Lactantium. Existimavit enim, cum viris tunc apprime catholicis, Christum Dominum, vergente ad finem mundo, per mille annos cum justis hominibus in terra regnaturum. At jam a multo tempore sublatus est a Christiana religione hic error, cujus parens fuit vir quidam pius, Papias [Col. 0065B] scilicet, episcopus Hierapoleos in Phrygia, ineunte saeculo secundo. Hunc autem, ex perperam intellecto Apocalypseos capite XX ortum, studiose comprobare nititur Lactantius, tum ex versibus Virgilianis, tum ex libris Sybillinis, qui medio eodem saeculo exarati creduntur, quique apud ipsum, atque alios scriptores ecclesiasticos, plurimum poterant. Sed illi non est venia deneganda, quam alii ob istud erratum acceperunt. Merito tamen et sapienter Gelasius papa, exeunte saeculo quinto, Lactantii opera una cum scriptis apocryphis annumerat, quod ea non poterant inoffensa omnino doctrina catholica perlegi a cunctis fidelibus.
Ne autem lectorem verba et auctoritas Lactantii decipiant, et inducant in ejus errores, non tantum in notis illos depellimus, sed etiam in hujus tomi primi praemonitis [Col. 0065C] diligenter, ex variis auctoribus, admonemus.
XVII. Nihilominus doctissimi quique ejus libros summo in pretio habebant; atque mirum est, quot in orbe litterario Lactantianorum operum codices manuscripti reperiantur. In sola Parisiensi urbe triginta septem et amplius innotuerunt mihi: multo plures invenias in aliis Galliae nostrae bibliothecis; qui vero caeteras Europae regiones perlustraret, uberiorem sane segetem consequeretur. Vaticana duodecim, Regia Taurinensis bibliotheca novem exhibent. Quid ab Hispanicis, maxime Scorialensi, omnino eruditis nostratibus ignota, quamvis referta rarioribus mss., quid a Neapolitanis, Vindobonensi, Veneta, Ambrosiana, Florentina, Cassinensi, Siculis expectandum esset? Non omnes tamen aeque sunt antiqui et optimae notae. [Col. 0065D] Nullus tamen est praetermittendus, quippe qui ex antiquiori descriptus sit exemplari. Hinc erudito lectori persuasum esse debet, quanti scriptorem elegantissimum fecerint majores nostri. Multos tamen reperias saeculis XIV et XV exaratos. Tunc temporis enim iterum ardere coeperunt, in Italia praesertim, studia litterarum; atque Lactantium non propter solum latini sermonis nitorem, sed propter variam ac minime vulgarem eruditionem curarunt ubique describi. In emendandis porro diligenter auctoribus antiquis, unus non sufficit manuscriptus codex, sed plures sunt adhibendi. Ille quidem veram lectionem profert: sed alius eam confirmat; nec sine plurium testimonio aliquid certi depromere licet. Attamen est modus [Col. 0066A] quidam adhibendus, ne amanuensis erratum loco veri scriptorum sermonis suscipiatur.
Eorum qualemcumque pertexuimus indicem, addito, quantum in nobis fuit, scriptionis tempore, ne in censuram eruditorum incurreremus. Nec igitur sine ratione Gallaeus culpatur, merito Isaeus ipse improbatur, qui cum duodecim Vaticanos codices inspexerit, eorum tamen aetatem non indicavit. Recte ergo, quin imo et rectissime, Bunemannus ait (Praefationis suae Lactantianae editionis, pag. 7) : «Non dubito post Isaei tempora plures codices in Vaticanam ( Bibliothecam fuisse ) illatos. Utinam, inquit, opitulante EMINENTISSIMO PASSIONEO, praecipuo litterarum elegantiorum patrono, aliquis inde ad Lactantium illustrandum fructus etiam postliminio redundaret!»
[Col. 0066B] XVIII. Variae nunc brevi percurrendae sunt Lactantii editiones. Vix unus aut alter est scriptores inter profanos, ne dicam ecclesiasticos, quem saepius vel docti emendaverint, vel excuderint bibliopolae. Centies integer praelo subjectus est: ejus vero libri aliquod quindecies et amplius cum notis vulgati sunt. Atque ab ipsis typographiae incunabulis, ante annum primum saeculi decimi sexti, decies septies in lucem prodierunt: quod vix reperias in aliquo alio scriptore. Aliquando ter, saepius bis unoquoque anno diversis in urbibus publici juris fecerunt eum eruditi tum catholici, tum a cultu catholico Romano alieni. Itali, Galli, Germani, Hispani, Batavi, Angli hunc notis, quantum in iis fuit, illustrarunt. Attamen non aeque omnes sunt utiles: adhuc aliquid, non solum ut textus [Col. 0066C] ab omnibus amanuensium mendis liber fieret, verum etiam ut apprime mentem auctoris assequeremur, desiderabant doctiores quique; fatenturque (Nicolaus le Nourry, e congregatione S. Mauri Benedictinus, in Apparatu ad Biblioth. SS. Patr., t. II, col. 658) «nullam ex omnibus his editionibus esse omnino perfectam, omnibusque suis numeris et partibus expletam.» Equidem vetustissimae loco tantum sunt mss. codicum, quos repraesentant. Si enim exemplaria, ex quibus exprimuntur, truncata fuerunt et corrupta, procul dubio editum mancum est et imperfectum. Sic editio rarissima anni 1465 in multis deficit, quippe quae ab uno tantum codice, eoque imperfecto, fuerit deprompta. Graeca quandoque praetermissa sunt: saepius etiam absunt quidam versus et commata. [Col. 0066D] Ita fere est de editis, quae vulgata sunt prioribus istis temporibus. Vix textus emendatus utcumque nobis suppetit ante Aldinas editiones ope et cura tum Baptistae Egnatii, tum Honorati Fasitellii. Verum ab eo tempore ad annum 1544, quo prodiit emendatior editio Coloniensis, vix ulla est, quae lectori possit satisfacere.
XIX. Sed ad Lactantium planius intelligendum, propter variam ejus doctrinam, necessariae sunt annotationes. Atque primus omnium Xystus Betuleius integras elaboravit, quae anno 1563, post ejus mortem, Basilleae vulgatae fuerunt. Erasmus quidem jam anno 1529, in librum de Opificio Dei annotatiunculas ediderat, sicut et Willichius anno 1542. [Col. 0067A] Sed Betuleius vix mss. codicum rationem habuit. Ejus notae multo quam par est prolixiores, et ad eruditionis variae ostentationem, non ad legentium utilitatem sunt elaboratae. Michael Thomasius Taxaquetius melius aliquid molitus est: sed jejune admodum usus est duobus antiquissimis Bononiensibus exemplaribus et Vaticanis septem, quae viderat. Plane igitur et perfecte medicam manum omnibus Lactantiani textus vulneribus non adhibuit. Multo perfectior est Isaei emendatio, quae Caesenae in Italia vulgata fuit in anno 1646, ex Vaticanis duodecim codicibus expressa. Criticas non solum, sed etiam theologicas annotationes apposuit. Thysius paueas admodum, et nullius fere momenti notas textui Lactantiano aspersit; primusque mihi visus est auctorem [Col. 0067B] nostrum corrupisse libri I, capite 15. Quam corruptelam amplexus est, atque longiori, quam par est, annotatione contra bonos mores ac veritatem evangelicam defendit Gallaeus, ut pro usura propugnaret; nec eam emendare sategerunt Sparkius et Walchius. Gallaeus ipse, anno 1660, emendatiorem ac nitidiorem juvenis molitus est Lactantii editionem, quam notis undique conquisitis, extraneis saepe, et ad controversias, theologicas spectantibus illustravit. Sparkius Gallaeo, etsi multo parcior, doctior tamen fuit. Cantabrigiensis editor fatetur, se iterum cudere Thomasianum textum. Cellarius quasdam, sed nec inutiles notas, nec indoctas adjunxit sat emendatae suae editioni. Joannes Georgius Walchius vix annos natus viginti in Lactantio emendando specimen acris judicii [Col. 0067C] edidit atque doctrinae, qua nunc in patria illustrior habetur; mirorque in hac juvenili aetate opus senile non obiisse modo, sed et excogitasse. Christophorus Augustus Heumannus elegantem sane excudit, tum ob textus Lactantiani emendationem, quam tamen, ipso fatente, a Christophoro Cellario mutuatus est, tum ob suas notas, quae singulare in arte critica studium, accuratamque diligentiam exhibent. Multo plura tamen, quam debuisset, glossemata excogitat in Lactantium a viris parum litteratis inducta fuisse. Occurritne difficile aliquid, tunc subest illi cujusdam additamenti suspicio, aut etiam querela, verum saepissime falsa, utpote nullius fulta manuscripti codicis auctoritate? Tandem Joan. Ludolphus Bunemannus in edendo Lactantio palmam aliis omnibus [Col. 0067D] praeripuit. Tanta enim variarum animadversionum ubertas, diversarum lectionum tam multiplex affluit copia, tam argutum judicii enitet acumen in hac sua editione, ut nullus ante illum eo usque progressus fuerit. Sat ipsi non fuit tot mss. codices, tam multas variasque conferre editiones; Scriptorem nostrum cum latinae linguae principibus aeque contulit, ut persuasum sit omnibus, Lactantium auctores inter ecclesiasticos dissertissimum fuisse. Hunc quippe ad quinquaginta duos mss. codices, vulgatosque quinquaginta quinque emendavit. Merito igitur magnam in Germania laudem ob emendatum Lactantium consecutus est vir eruditissimus. Miror tamen illum, adhibitis historicis annotationibus, ad optatam [Col. 0068A] metam opus tam eximium non perduxisse; cum jam fortis, jam ingentis cursus emensus esset spatium. Nil factu erat facilius: minus procul dubio laboris fuisset ex antiquis ea colligere, quae apta sunt ad hunc auctorem explicandum; plus tamen scientiae, plus contulisset ingenii.
XX. Quid alii in edendo Lactantio praestiterint, diximus; quid jam in hac editione praestemus, nostrum est enarrare. Quanquam de auctore nostro optime sit meritus Joan. Bapt. le Brun, quaedam tamen ejus annotationibus addenda esse putavi. Vix mihi creditum est hujus editoris autographum Lactantianum, cum in mentem mihi venit, ut quas ipse notas congesseram olim, in unum cum variis lectionibus a Joanne le Brun collectis copularem atque jungerem. [Col. 0068B] Hac ratione existimavi fieri posse, ut eruditorum omnium animadversiones haec novissima repraesentaret editio, atque cunctarum instar esse posset. Alias, non omnes tamen, verum selectas et utiliores conquisivi et elegi in Erasmo, Betuleio, Thomasio, Isaeo, Gallaeo, Sparkio, Cellario, Walchio et Heumanno. At Isaei editio cum raro venum eat, ejus tamen notae sint eruditae, et ad rationem theologicam saepius exaratae, integras eas adjungere visum est ad calcem prioris voluminis, ne desiderent aliquid lectores in hac ultima Lactantii editione, quae omnes alias uno quasi intuitu complectitur. Si ergo subjiciatur textui Lactantiano quaedam annotatio historica aut critica, ne dubites, ea est Lengletii: si vero subsint lectiones variae, eas, quibusdam tamen exceptis, [Col. 0068C] Joanni le Brun adjudices. Haec est norma hujus curas ab alterius opera secernendi. Verum quae ad grammaticam, aliorumque scriptorum cum Lactantii verbis collationem spectant, vix attigimus. Si cui porro necessariae forent notae, vel potius disquisitiones in Lactantium theologicae, eas uberrime dabit Domnus Nicolaus le Nourry, e congregatione S. Mauri Benedictinus, tom. II Apparatus ad Bibliothecam Sanctorum Patrum, a columna 571 ad 1172.
XXI. Attamen quosdam manuscriptos codices, editionesque nonnullas a Joanne le Brun nusquam visas conquisivi. Codicem unum eximium, etsi quadringentorum tantum annorum, suppeditavit exquisitissima Bibliotheca Eminentissimi cardinalis de Rohan, nusquam a theologis, imo nec a litteratis omnibus sine [Col. 0068D] laude nominandi. Codicem alium trecentorum et amplius annorum perhumaniter, ut solet, subministravit R. P. Domnus Ludovicus Lemerault, Regiae Sangermanensi Bibliothecae praefectus: collationes quorumdam Italicorum manuscriptorum a Latino Latinio factas, quae in ejus Bibliotheca non leguntur, aliasque etiam a Petro Ciacconio collectas ultro commodavit D. Claudius Prevotius canonicus regularis ex regalis abbatiae Genovefianae Bibliotheca desumptas. Duos codices ut ad me mitterentur benigne concessit insigne capitulum Cameracense, unum decimi vel undecimi, sed lacerum, alterum integrum decimi quinti tantum saeculi. Quintum tandem habuimus ex Bibliotheca patrum Capucinorum conventus sancti Honorati Parisiensis, [Col. 0069A] ejusdem fere scriptionis ac est Sangermanensis codex, paulo tamen recentiorem. Manu exaratum codicem Lactantii librorum de Ira et de Opificio Dei quadringentorum circiter annorum habet Joan. le Beuf, Regiae Inscriptionum ac Litterarum Academiae socius. Hunc libenter utendum ad me misit, ex eoque aliqua decerpsimus. Manuscriptum quoddam Coloniense exhibet praeclara et emendata editio anni 1544. Ad septuaginta igitur quinque codices, quos enumerabat Joannes le Brun, additi sunt a me quinque, aut etiam sex alii.
Idem sit judicium de pluribus, iisque rarissimis editionibus, quas non viderat Joan. le Brun, ac praecipue de Sublacensi anni 1465, quae omnium princeps est et primaria, quin etiam et rarissima; hujus [Col. 0069B] quippe quinque vix reperias exemplaria: unum Romae, in Barberina Bibliotheca; alterum in Mogontinensis ecclesiae archivio litterario; tertium in eximio musaeo viri clarissimi ac eruditi Claudii de Boze, utriusque Academiae, tum Gallicae, tum Regiae Inscriptionum socii, atque Regiorum Numismatum scriniis praepositi: quartum exemplar Tiguri extat, in Bibliotheca Carolina; quintum tandem in Bibliotheca Scholae Zwickaviensis (Cycneae) servatur. Hujus editionis variae lectiones sigillatim hic edentur. Contulimus praeterea hunc auctorem nostrum ad Parisiense editum anno 1513, quamvis caeteris minus emendatum. Sed magnopere attendimus editionibus Coloniensi anni 1544, Heumannianae anni 1736, atque aliis quibusdam, quas non inspexerat Joannes le Brun.
[Col. 0069C] Jam metam laboris attingebam, cum mihi nuntiatum fuit a magnae spei juvenibus, doctissimi viri Joan. Georgii Walchii filiis, cum me Parisiis invisere, virum aeque clarissimum ac eruditissimum, Jo. Ludolphum Bunemannum, novissimam anno 1739, vulgasse in Germania Lactantianorum operum editionem. Eam statim conquisivi, atque ex ea decerpsi non paucas annotationes, eas etiam, quae huic nostrae emendationi adversantur. Illasque praemisi textui Lactantiano in utroque hujusce editionis volumine.
XXII. Huc usque de Divinis tantum Institutionibus verba feci: alia tamen opuscula edidit Lactantius, quorum plura vel interierunt, vel alicubi delitescunt. Verum quo putantur ordine elaborata esse, non abs re erit inquirere. Quod ut rectius [Col. 0069D] fiat, quid de scriptore illo dixerit S. Hieronymus (de Scriptorib. ecclesiasticis, cap. 80) , in medium est afferendum. «Firmianus, inquit, qui et Lactantius, Arnobii discipulus, sub Diocletiano principe accitus cum Fannio grammatico, cujus de Medicinalibus versu compositi extant libri, Nicomediae rhetoricam docuit, ac penuria discipulorum ob graecam civitatem, ad scribendum se contulit. Habemus ejus Symposium, quod adolescentulus in scholis scripsit Africae, et Ὁδοιπορικὸν de Africa usque Nicomediam, hexametris scriptum versibus, et alium librum qui inscribitur Grammaticus, et alium pulcherrimum de Ira Dei, et Institutionum Divinarum adversus Gentes libros septem, et Ἐπιτομὴν ejusdem operis in libro uno ἀκεφάλω, [Col. 0070A] et ad Asclepiadem libros duos; de Persecutione librum unum; ad Probum Epistolarum libros quatuor; ad Severum Epistolarum libros duos; ad Demetrianum auditorem suum Epistolarum libros duos; ad eumdem de Opificio Dei, vel Formatione hominis librum unum. Hic extrema senectute magister Caesaris Crispi, filii Constantini, in Gallia fuit, qui postea a patre interfectus est.»
Ex his sancti Doctoris verbis, aliisque documentis elici, non certo quidem, sed non improbabili conjectura potest, tempus quo unumquemque librum ediderit Lactantius. Jam is extremam senectutem erat adeptus, cum in Gallias missus est a Constantino, ut Crispum filium litteris erudiret, quod factum est, juxta Eusebii Chronicon, circa annum 318. Hanc [Col. 0070B] senectutem extremam conjicere licet fuisse ad annum circiter septuagesimum. Ab annis igitur 318 si dempseris septuaginta, supersunt 248, quo aerae christianae anno natus forsan est Lactantius noster.
At juxta Hieronymum, hic, cum esset adolescentulus in scholis Africae, scripsit Symposium anno, ut puto, 268. Hoc deperditum crediderunt eruditi. At non semel illud edidit sub nomine Lactantii Heumannus; nec multum abnuit Bunemannus. Attamen haec aenigmata Symposio cuidam a veteribus tribuuntur, ut apprime notat Albertus Frabicius in Bibliothecae Latinae supplemento p. 271. Nihilominus tamen illud iterum excudi curavi tomo II hujusce editionis. Istud autem Symposium, opus quidem juvenile, centum continet aenigmata versibus exarata, quae prius vulgata [Col. 0070C] fuerant sub Symphosii vel Symposii, ignoti cujusdam poetae nomine: aliquae tamen editiones titulum praeferunt: Coelii Firmiani Symposii Poetae.
Elegantius vero est Carmen de Phoenice, quod acris aeque ac limati judicii vir, Nicolaus Heinsius, Lactantii foetum agnoscit et praedicat. Idem censet Petrus Lambecius in eruditissimis de Bibliotheca Caesareo-Vindobonensi Commentariis, l. II, cap. 8, p. 788. Ac doctiores quidam tum ante, tum post Lambecium, in eamdem loquuntur sententiam; atque multis in ms. sub Lactantii nomine legitur. Sic etiam habet codex Sangermanensis: «Ista carmina dicuntur esse Lactantii.» Quae si sint scriptoris hujus, illa circa annum 280 scripta sunt, cum jam in maturiorem aetatem adoleverat: nondum tamen Christo nomen dederat Lactantius. [Col. 0070D] Ea etiam dedimus tomo secundo nostrae editionis.
At cum, Diocletiano imperante, ex Africa Nicomediam accitus fuerit Scriptor elegantissimus, ut rhetoricam doceret, atque Ὁδοιπορικὸν, id est itinerarium suum, hexametris versibus scripserit, mens mea est annum circiter 290 in Bithyniam advocatum hunc fuisse. Diocletianus enim non est imperio potitus, nisi anno 284. Peractis autem in Europa bellis quibusdam, Asiam repetiit anno 189, a quo, ut puto, petierunt Nicomedienses, ut ad se vir ille disertissimus accerseretur. Id vero a solo poterant Imperatore exorare atque impetrare. Eodem forte tempore Grammaticum scripsit Lactantius. Uterque autem liber non invenitur.
[Col. 0071A] Sed cum Christo fuerit postea mancipatus, veram in Asia suscepit religionem, forsan anno 295, septem vel octo annis antequam in Fideles fureret persecutio. Hac saeviente, scripsit Lactantius libellum eximium de Opificio Dei, circa annum 310, ad Demetrianum quondam auditorem suum, ut quem litteris nihil aliud quam linguam instruentibus erudierat, ipsi non deesset honestioris rei, meliorisque doctrinae praeceptor (De Opificio Dei, cap. 1) . Hunc librum ita philosophice scripsit Lactantius, ut ex eo tamen facile Christianus mandata coelestia hauriat. Obscurius nihilominus, ipso fatente (De Opificio Dei, cap. 20) , locutus est, quam decuit, idque pro rerum ac temporis necessitate, plura et meliora editurus, si indulgentia coelitus venerit. Quae verba procul [Col. 0071B] dubio saevientem indicant persecutionem. Tunc autem meditabatur Lactantius grandius quoddam volumen contra philosophos, et de iis quae ad vitae beatae statum spectant (Ibid.) . Hic non obscure indicat Divinas Institutiones, quarum libri priores contra Philosophos scripti sunt, ultimus de Vita Beata disserit. Non igitur illas jam ediderat Lactantius, quod multo clarius elucet legentibus caput 20 libri de Opificio Dei.
Eodem forsan tempore scripsit ad Demetrianum ipsum Epistolarum duo volumina, quae, sicut et aliae ejus epistolae, interciderunt: quasdam tamen, desinente, saeculo XVI, viderat Hadrianus Junius in Egmundani monasterii Bibliotheca, ms. codicibus olim refertissima (Hadrian. Junius, in Bataviae Historia, in-4 o Lugduni Batav. 1588, pag. 311) . At jam ab anno 1573 sublati erant hi duo libri, quos Junio abbas hujusce monasterii tunc ostenderat.
In eadem forte persecutione multas scripsit Lactantius Epistolas ad Asclepiadem. Huic sane cum elegantissimo scriptore nostro consuetudo intercesserat et familiaritas. Sicut enim Asclepiades, caeterum vix notus, sed aut Graecia, aut Asia oriundus, ut nomen indicat, ad Lactantium librum nuncupaverat de summa Dei Providentia (lib. VII Institut. Div., c. 4, in fine) ; vicissim ipsi duos libros Lactantius inscripsit. Verum hi utique perierunt.
Sedata Diocletianea persecutione, pace composita, christianis in integrum restitutis, Lactantius librum de Mortibus persecutorum scripsit, anno, ut videtur, [Col. 0071D] 315. Idque non solum post pugnam ad Campum Serenum descriptam capite 47, qua superatus est a Licinio Maximinus, die primo maii anni 313, imo post edictum de restituenda Ecclesia, quod die decimo tertio junii proponi jussit Licinius, ut habetur cap. 48, verum etiam post mortem, qua Valeria anno 315 mulctata fuerat: quod legitur cap. 51. Hunc libellum de quo iterum dicemus initio alterius voluminis, ab annis mille deperditum, repertumque in Biblotheca Colbertina, primus anno 1679 edidit Stephanus Baluzius, mandante illustrissimo viro Joanne Baptista Colbert, regi a sanctioribus secretis, et summo aerarii administro. Singularis hujus in orbe christiano codicis, qui cum reliquis omnibus Colbertinis in Regiam [Col. 0072A] venit Bibliothecam, copiam mihi fecit, insito quodam vel innato potius quo est in rem litterariam amore Claudius Sallier, Regiae Bibliothecae praefectus alter. Codicem hunc cum editis iterum conferendum esse duxi, et quaedam rursus (quod vix credas) a multis, iisque viris eruditis, praetermissa annotavi. Ita ut etiam expresserim in notis quae fuerint amanuensis errata. Ea enim saepissime doctioribus dant locum, novam ac utiliorem aut elegantiorem fingendi interpretationem. Sed ne aliquid deesset huic nostrae editioni, commentarios, quos in Ultrajectinam anni 1692 congesserat Paulus Bauldri, eos omnes, nullo dempto, recudi curavimus. Idque tanta fide ac diligentia, ut eorum etiam notationes censorias, quibus gravius quam decet in Doctrinam catholico-romanam [Col. 0072B] incurrunt, non praetermiserim, addita nihilominus quadam, ubi opus est, animadversione, qua in annotatorem rejicitur error. Ad quid enim istae tam intempestivae excursiones, ubi de historia, non de rebus agitur theologicis? Hac ratione nostram in editionem ea omnia contulimus, quae prius undique sigillatim conquirere erat necesse, ut integra Lactantii opera, variosque in ea commentarios sibi compararet lector eruditus.
Crispus, anno 317, aetatis vigesimo, Caesar factus est a Constantino patre. Tunc in Galliis uterque erat, quo accitus fuit Lactantius, qui filium imperatoris litteras edoceret humaniores. Atque ab eo tempore non solus ego multis ductus rationibus opinor editas fuisse Divinas Intitutiones, verum in eamdem loquuntur [Col. 0072C] sententiam Antonius Pagius (Critica ad Annal. Baronii, ad an. 315, n. 6) , Tillemontius (Hist. Eccl., tom. VI, p. 728) , Nicolaus le Nourry (Apparat. ad Biblioth. SS. Patrum, tom. II, p. 336 et 366) , Remigius Ceillier (Hist. de Auct. eccl., tom. III, p. 392) , uterque Benedictinus, Joannes Baptista le Brun, aliique bene multi, quibus est persuasum Lactantium hunc librum edidisse postquam percrebuit Liciniana persecutio, quae saevire non coepit nisi anno 320. Nolim tamen diffiteri Lactantium multa prius de re christiana in arcanis tabellis scripto annotasse, ut opus hoc tam arduum, tam difficile non solum adoriretur, sed etiam ad optatum perduceret exitum vix enim aliter fieri potuit. Institutionum vero duplicem a Lactantio vulgatam fuisse editionem, non Thomasius [Col. 0072D] modo (Thomas. notae ad cap. 1 lib. I Institut.) , sed et Baluzius ipse (Baluz. notae in lib. de Mort. persecut., ad calcem tom. II nostrae edit.) , et Heumannus (Not. ad cap. 1 Divin. Instit. libri primi) monuerunt; apud quos leges, tristibus quidem temporibus scriptas esse Divinas Institutiones, laetioribus autem emendatas, auctas et Constantino dicatas. Bis, inquit Heumannus, Lactantius hoc opus edidit, prius ante regnum Constantini, iterum eo rerum potito. Ex hac forsan duplici editione emanarunt, non equidem omnes, sed quaedam lectiones variae, quae laboris non minimum facessere, tum doctis Lactantii editoribus, tum eruditis quibusque. Non enim adversatur scriptori etiam diligentissimo, nec abhorret [Col. 0073A] a ratione, ut suas ipse retractet lucubrationes. Felicior sane atque suavior multo est emendatio propria quam aliena.
At liber iste varia et multiplici cum refertus sit doctrina, ad ejus lectionem, ut plane intelligatur, vigilans ac singularis adhibenda est opera. Multi autem terrentur assiduo et acriori studio. Hinc Epitome prodiit, postulante Pentadio, sive is frater Lactantii fuerit, sive christianus quidam et amicus, quem loco fratris Lactantius habebat. Pentadius ille ejusdem fortasse generis erat, atque alter hujusce nominis, qui Constantio imperatori intimis fuit a secretis. Istud enim nomen parum vulgare est apud antiquos. Ita porro suas Institutiones angustioribus constrinxit terminis auctor noster, ut mentes instruat, [Col. 0073B] nec tamen prolixitas pariat fastidium, sicut nec brevitas obscuritatem. Quamvis autem eamdem ibi Divinarum Institutionum tradiderit doctrinam, quam alibi passim, eam nihilominus iisdem verbis non explicat. Sicuti nonnulla praetermisit intacta: ita plurima, veritatis explicandae causa, interdum adjicit. Hinc facile ad scribendum, hinc varium aptumque ad omnia exhibet ingenium. Hujus autem Epitomes pars maxima jam a tempore sancti Hieronymi desiderabatur; quam tamen integram fere ex codice ms. Regiae Taurinensis Bibliothecae edidit Parisiis, anno 1712, vir doctissimus Christophorus Matthaeus Pfaffius, Tubingensis Academiae cancellarius. Cujus libri apographum ad me, deprecante eruditissimo Joan. Daniele Schoepflino, historiarum et eloquentiae professore [Col. 0073C] publico in Argentoratensium universitate, misit Pfaffius, atque in eo quaedam non exigui momenti observavi. Ne putes tamen statim post editas Institutiones Epitomen fuisse perscriptam: plures enim elapsi sunt anni opus inter utrumque. «Quamquam, ait Lactantius ( Epitome in prooemio ), Divinarum Institutionum libri, quos jampridem ad illustrandam veritatem religionemque conscripsimus, etc.» Quemadmodum haec verba, «non ita pridem,» paucos annos, sic ea «jampridem,» quae Lactantius habet, longius temporis significant intervallum. Libens ergo crediderim anno 325 aut 326 editam fuisse Epitomen.
At interea, forte anno 324, plures alios per otium libros edidit scriptor disertissimus, illum praecipue qui de Ira Dei inscribitur, quem editurum se praemonuerat [Col. 0073D] (Divinar. Instit. lib. II, cap. 17) : «Seponatur, inquit, locus de Ira Dei, quod et uberior est materia, et opere proprio latius exequenda.» Hoc vero contra Epicureos probat, Deum summe justum ob malam hominum mentem, perpetrataque ab iis delicta, imponere poenas sontibus, sicut bene merentes promissis donat muneribus. Hunc librum non pulcherrimum modo, sed et docto pariter et eloquenti sermone conscriptum, recte S. Hieronymus habet ut Epitomen Dialogorum Ciceronis. Qui utinam eximie et eleganter in Gallicam linguam versus a Joanne Fr. Dreux du Radier, regis a consiliis, in tractu Thymarensi praetore speciali, mox prodeat in lucem, sicut et ipse spem nobis fecit.
[Col. 0074A] Circa eadem tempora scripsisse mihi videtur Lactantius Epistolarum ad Severum libros duos. Severus autem ille Hispanus erat, atque unus ex majoribus Aquilii Severi, de quo ait S. Hieronymus ( in Catalogo scriptor. ecclesiast. ): «Aquilius Severus in Hispania, de genere illius Severi ad quem Lactantii duo Epistolarum scribuntur libri.» At Nicomedienses sicut et Bithynos inter et Hispanos nihil, multum vero Galliam inter et Hispaniam erat negotii. Hinc conjicere licet has Epistolas a Lactantio editas fuisse, dum in Gallia morabatur. Eadem porro dicerem de libris quatuor Epistolarum ad Probum, cujus nomen non Asiaticum, sed Romanum est, vel forte Gallicum. Ad eum enim in Gentis gratiam atque laudem Lactantius his in Epistolis de Gallis praeclara quaedam profert, [Col. 0074B] testante S. Hieronymo (Prooem. lib. II, in Epist. ad Galatas) . «Galli, inquit Lactantius, a candore corporis Galatae nuncupantur, et Sibylla sic eos appellat. Quod significare voluit poeta, cum ait: Tum LACTEA colla auro innectuntur, cum posset dicere CANDIDA. Hinc utique Galatia provincia, in quam Galli aliquando venientes, cum Graecis se miscuerunt; unde primum ea regio Gallo-Graecia; post Galatia, nominata est.» Haec tamen, non diffiteor ipse, levior est conjectura; verum ab aliis certiora, melioraque sunt expectanda.
XXIII. Jam diximus de omnibus Lactantii libris, tum extantibus, tum deperditis, quos enumerat sanctus Hieronymus; sed parum nobis curae est de promissis operibus, quae nusquam forsan extiterunt, quale illud est adversus Judaeos (Lact., Inst. lib. VII, c. 1) , cujus veterum nullus meminit. Sic etiam pollicitus fuerat Disputationes contra omnes mendaciorum sectas (Lact., lib. IV Divin. Instit., cap. ultimo, et de Ira Dei, cap. 2) . Quod utrumque onus multo gravius erat, quam ut illud feliciter sustinere posset auctor elegantissimus, at in Scripturis sacris non satis exercitatus, nec integre versatus in Ecclesiae doctrina. Nec plus curamus eos libellos quos suppositos appellamus. Memorant doctiores quidam librum de Spectaculis (in Memoriis Trevoltianis, ad ann. 1705, pag. 1992; Nouvelles de la République des Lettres, ann. 1705, tom. II, pag. 117; Buddei Lexicon universale, voce LACTANTIUS) , quem dicunt sub nomine Lactantii ex ms. editum esse Venetiis, anno 1705. Hujus copiam mihi facere, imo nec certam habere notitiam potui ex illustrissimorum [Col. 0074D] virorum, atque etiam bibliopolarum litteris Venetias missis. Unde merito hanc editionem fabulam esse putamus, cum viro clarissimo Jo. Ludolpho Bunemanno in Miscellaneis Lipsiensibus, tomo III, pag. 136.
Jam anno 1570 monuerat Michael Thomasius in Antuerpiensi sua editione, carmen de Pascha non esse Lactantii, sed Venantii Honorii Clementiani Fortunati, presbyteri Italici VI seculo, testante ms. codice Bibliothecae Vaticanae, in quo leguntur poemata hujus Venantii Fortunati, qui postea fuit Pictaviensis episcopus. Alii versus de Passione Domini ignotum prorsus habent auctorem, at non Lactantium. Haec nihilominus carmina edidimus, ne forte querantur morosi [Col. 0075A] quidam lectores, putentque truncam esse ac imperfectam nostram editionem.
Quamvis autem antiquiores Lactantiani codices uno contextu scripti sint sine ulla nec sectionum, nec capitum, sed solummodo librorum distinctione: receptam tamen adhibuimus in capita divisionem, summariis additis, ut cuncta legentibus clariora fiant. Medii aevi exemplaria, quale illud est eminentissimi cardinalis de Rohan, sectiones multas habent; nullas reperire est in vetustissimis Regiis et Cameracensi, nec etiam in Sangermanensi; at codex patrum Capucinorum qui recentior est, vulgatis capitibus distinguitur.
Dictu inutile putavi de stylo Lactantii longius disserere. Sat est observasse cum S. Hieronymo aliisque viris doctissimis, scriptorem hunc disertissimum [Col. 0075B] Ciceronis eloquentiam referre. Nusquam ejus turget, raro assurgit oratio; sed cum lenitate quadam aequabiliter profluit, non tamen sine nervis et viribus: tam est accurata, tam fortis, ut nulla sit aptior ad persuadendum, sed sine judiciali asperitate, et sine sententiarum forensium aculeis. Puro studet eloquio, perspicuo atque elegenti; sequiturque hanc Ciceronis ipsius normam, «Pacatiorem philosophorum rationem esse, oratorum vero pugnatiorem.» In vocum dispositione tantam sectatur suavitatem, ut etiam apud eloquio potentes Cicero christianus audire mereatur, et Romani Oratoris ingenium omnino [Col. 0076A] sapiat. Habet tamen verba quaedam peregrina, sed ea vel sunt illius saeculi quo vixit Lactantius, vel Africanae terrae solum redolent. Sic Tertullianus, sic SS. Cyprianus, Augustinus et Fulgentius, aeque ac Lactantius Africani, verbis quibusdam utuntur insolitis et barbaris. Ea porro in rerum indice diverso, id est, Italico charactere edi curavimus.
In hac vero editione, quae textum Lactantianum sine typographico errore repraesentat, noluimus auctoris hujus verbis admiscere litteras aut signa, quae notas indicarent, ne rerum series perturbetur, neve immutetur orationis ordo; ne tandem frequentiores notulae textui permistae, attentum lectoris animum retardent, alioque avertant. Satis esse duximus initio cujusque annotationis apponere voces quae forent [Col. 0076B] in gratiam minus eruditi lectoris planius explicandae.
Haec de nostra sufficiat observasse editione, in qua excudenda vicem suam implet Joannes de Bure, bibliopola, ut doctis emptoribus fiat satis, tam in charta eligenda, quam nitidioribus adhibendis characteribus.
Caeterum si quid forte in notis dictum fuerit a nobis adversus sanctae, catholicae, apostolicae et Romanae Ecclesiae scita, cujus judicio haec nostraque omnia subjecta sunto, illud indictum omnino esse volumus, parati emendare, ubi opus erit.
Vita Lactantii
[Col. 0075C] Lucius Caelius vel Caecilius FIRMIANUS LACTANTIUS, non in Italia, sed in Africa potius natus esse recte creditur. Ibi enim etiam adolescentulus praeceptore usus est Arnobio. Nec mos fuit umquam Romanorum aut Italorum Africam petere, ut eloquentiam aut scientias edocerentur; imo Afri in Italiam disciplinarum aut artium discendarum ergo immigrabant saepissime. Tunc autem Siccae [Col. 0075C] Sicca, urbs Africae propriae; vocaturque aliquando Sicca Veneria, vel Sicca Colonia. Siccesitanus episcopus legitur apud Victorem Vitensem in historia Persecutionis Vandalicae.
Quo vero tempore ad christianam religionem accesserit, certo non constat; forte tamen anno 295, ut jam diximus. Nihilominus sat nobis est asserere, illum ante incoeptam sub Diocletiano, anno scilicet 303, persecutionem coeleste lumen attigisse. Id colligitur ex hoc Divinarum Institutionum loco (lib. V, cap. 4, initio.) : «Cum praesente me, inquit, ac dolente, sacrilegas litteras suas explicassent,» duo philosophi acerrimi christianorum adversarii.
Litteris humanioribus a teneris annis probe fuit excultus Lactantius, cujus praecox ingenium testatur Symposium, quod adolescentulus scripsit in scholis Africae. Illud autem non putamus esse, quod tamen post Heumannum et Bunemannum edidimus: opus sane juvenile vel etiam puerile, in quo centum quaedam explicantur aenigmata. Forsan antequam christianae militiae nomen daret, Carmen de Phoenice vulgavit, quod, teste Heinsio aliisque viris doctis, sat est elegans, ut ascribi Lactantio possit, eique revera ascribitur quibusdam in manuscriptis.
Quamvis eloquentiae daret operam, rhetoricamque [Col. 0077A] doceret, forum tamen nusquam attigit, sed, ipso fatente, ad argutam malitiam juvenes erudiebat; quod et Quintilianus multo ante Lactantium fecit, sicut testantur ejus Declamationes. Ut autem tempus tereret, otiumque dulce honestaret, se propter discipulorum penuriam ad scribendum contulit, etiam suscepta religione christiana. Hinc emanarunt opera quaedam ab eo vulgata, de quibus supra diximus Praefationis nostrae p. XIV (col. hujus ed. 71) . Post adeptam veritatem Nicomediae commoratus est Lactantius ad annum usque 317; ibi ergo fuit toto decennio, quo saeviit odiosa principum crudelitas. Quid hac furente fecerit, qua ratione ipse christianus in tam horrida tempestate catenas aut vincula effugerit, ignotum omnino est. Ille fortasse a principibus ac praesidibus non christianus, [Col. 0077B] sed philosophus potius habebatur. Sic enim de christianis ait ipse (de Opificio Dei, c. 1, initio) : «Quo philosophi nostrae sectae, quam tuemur, instructiores doctioresque in posterum fiant.» His interim elegantissimum librum scripsit de Opificio Dei, stylo tamen mere philosophico, aliosque nonnullos; atque consilium tunc iniit contra philosophos omnes disputandi, ut vanas eorum refelleret opiniones, veritatemque exponeret ac propugnaret: non autem istud eo tempore ad prosperum adduxerat exitum. Anno vero 317 desinente, in Galliam, Nicomedia relicta, accersitus est, ut Crispi, magnae spei principis, filii Constantini natu maximi, juvenilem aetatem nobilioribus artibus ac scientiis informaret. Tunc enim solum vigesimum aetatis annum attigerat Crispus, [Col. 0077C] cum a patre Caesar factus est, anno 317, kalendis martiis, ut testantur Idaciani Fasti.
Hujus tam praeclari, nobiliorisque muneris nusquam in scriptis suis meminit Lactantius; tantae modestiae fuit vir ille eruditissimus! Crispus autem, quamvis juvenis, moderatam tamen studio litterarum navabat operam, ac eodem tempore ita in gerenda [Col. 0078A] republica erat occupatus, ut exercitibus praeesset, consul eligeretur annis 318, 321 et 324, Francorum victor anno 320, atque Licinii anno 323, fuerit. Hinc videas illud officium Lactantii litterarium, egregium quidem, at nec servile, nec domesticum, nec tandem ita perpetuum fuisse, ut a scribendo deterreretur. Tunc ergo molitus est Divinarum Institutionum opus, quod prius non modo fuerat meditatus, sed ad quod etiam extruendum eruditas animadversiones, prout tempora dabant, privatis chartis haud dubie consignaverat.
Alia etiam edidit, de quibus jam egimus in Praefatione. Verum ab eo tempore quo Crispum adiit, nil de Lactantio nec sui, nec sequentium temporum notant historici. Id solum observat Eusebius virum [Col. 0078B] hunc, quem eloquentissimum, quem doctissimum appellat, adeo ab aulicis abhorruisse deliciis, vitamque tanta in egestate degisse, ut saepe etiam necessariis indigeret, quod est ejus in christiana religione inconcussae constantiae argumentum. Talis sane erat Lactantii penuria antequam Crispo Caesari foret addictus. Nec mirum igitur si tanto animo, si tanta cura laudes effundat in paupertatem evangelicam. Dubitetne quispiam, quin Caesaris praeceptor, quem tanti faciebat Constantinus Magnus, princeps beneficus ac liberalis in omnes, sanctissime vixerit, qui opes, qui dignitates, qui honores aliaque bona calcavit mortalia: qui denique Crispum discipulum sic instituit, ut hunc Eusebius Caesariensis principem optimum et Deo charum appellaverit.
[Col. 0078C] Quo anno, vel qua in urbe obierit Lactantius, omnino incertum est: facile tamen assentior viris doctissimis Christopho Browero et Aegidio Bucherio, qui tradunt, eum Treviris non solum extremam egisse senectutem, sed et supremum diem obiisse, qua in urbe diu moratus fuit Crispus, ad quem fuerat ex Asia accitus auctor noster.
Testimonia de Lactantio
[Col. 0077D] EUSEBIUS Caesariensis, in Chronico, IV saeculo:
Crispum Lactantius latinis litteris erudiit, vir omnium suo tempore eloquentissimus, sed adeo in hac vita pauper, ut plerumque etiam necessariis indiguerit, nedum deliciis.
S. HIERONYMUS, de Scriptoribus eccl., V saeculo:
Firmianus, qui et Lactantius, Arnobii discipulus, [Col. 0078D] sub Diocletiano principe accitus cum Flabo [Col. 0077D] [Annotationes to text block] [Col. 0077D] Flabo. Sic restitui ex mss. 1 Reg., n. 3736, annorum 900, et I Clarom. approbante clar. Baluzio, et e mss. PP. Capucinorum. In impressis est Flavio; in uno, Fannio. Scripsit Africae. Ita mss. 1 Reg Tornesianus, et 1 Clarom. nec male, ut apud Ciceronem, Siciliae cum [Col. 0078D] essem. In versione Graeca est ἐν τῇ Ἀφρικῇ. Supradictam locutionem latinam ignorantes editores emendare voluerunt, in pluribus editis tollendo Africae; in duobus praeponendo in scholis τῷ scripsit Africa; in duobus aliis mutando adolescentulus in adolescentibus, ita ut legatur adolescentibus scripsit Africae. [Annotationes to text block] Ἀκεφὰλῳ. ms. I Reg. habet ἀκέφαλον : in edd. est acephalo. Ad Demetrianum. Sic habent mss. 1 Reg. ac Tornesianus, et editi. At in uno ms. Clarom. et apud Honorium Augustodunensem legitur ad Demetrium, [Col. 0080D] corrupte, ut videtur ex omnibus tum mss. tum editis Lactantii codicibus. Extrema senectute. Edd. tres addunt praepositionem in, quam caeteri respuunt.
Idem, Commentar. in Eccles. cap. X:
Firmianus quoque noster in praeclaro Institutionum suarum opere . . . de virtutibus et vitiis plenissime disputavit.
Idem, in cap. IV Epistolae Pauli ad Ephesios:
Firmianus noster librum de Ira Dei docto pariter et eloquenti sermone conscripsit, quem qui legerit, puto ei ad irae intellectum satis abunde posse sufficere.
Idem, in epistola 13, ad Paulinum:
Lactantius quasi quidam fluvius eloquentiae Tullianae, [Col. 0079B] utinam tam nostra confirmare potuisset, quam facile aliena destruxit.
Idem, in epistola 83 (al. 84), ad Magnum:
Septem libros adversus Gentes Arnobius edidit, totidemque discipulus ejus Lactantius; qui de Ira quaque et Opificio Dei duo volumina edidit: quos si legere volueris, Dialogorum Ciceronis in eis ἐπιτομὴν reperies.
EUCHERIUS episcopus, in epist. ad Valerianum, V saeculo:
Et quando clarissimos facundia, Firmianum, Minutium, Cyprianum, Hilarium, Johannem, Ambrosium, ex illo volumine numerositatis evolveris.
HONORIUS, Augustodun. presbyter, de Luminaribus Ecclesiae, sive de Scriptoribus eccles., XII saeculo:
Firmianus, qui et Lactantius, Arnobii discipulus, scripsit in scholis Africae Itinerarium hexametris versibus, et alium librum, qui inscribitur Grammaticus, et alium pulcherrimum de Ira Dei, et Institutionum divinarum adversus Gentes libros septem; ad Asclepiadem duos; ad Demetrium (lege Demetrianum), auditorem [Col. 0079C] suum, Epistolarum libros septem; de Persecutione unum; ad Probum epistolarum libros quatuor; ad Severum Epistolarum libros duos; ad Demetrianum de Opificio Dei, vel Formatione hominis, librum unum. Hic magister Caesaris Crispi, filii Constantini, fuit.
ABBAS TRITHEMIUS, de Scriptoribus ecclesiasticis, XV saeculo:
Firmianus Lactantius, Arnobii rhetoris quondam auditor, atque discipulus, vir in saecularibus litteris abundanter doctus, divinis Scripturis nobiliter institutus ita, ut in arte dicendi post Ciceronem facile obtinuerit principatum, rhetoricen primum Nicomediae, deinde Romae (male, sed solum Nicomediae) sub Diocletiano ab eo vocatus gloriose docuit. Et caetera, ut supra.
RAPHAEL VOLATERRANUS, Antropol., lib. XVI, ut sup., XV saeculo.
FRANCISCUS PETRARCHA, Epistolarum Senilium lib. I, epistola 4, ad Joannem Boccacium, XIV saeculo:
De secundo autem, et de utroque quamvis, ut vides, maximi sint auctores, quid tamen vir doctus et eloquens Lactantius Firmianus hinc senserit, non alienum [Col. 0079D] videtur inserere, etc.
Et ibidem paulo infra:
Quid vero si quid tale Lactantio dictum esset? Quid si dictum, et creditum Augustino? Dicam quod in animo est, neque ille tam valide peregrinarum superstitionum fundamenta convelleret, neque iste Civitatis Dei muros tanta arte construeret.
[Col. 0080A] Idem, Invectivar. in medic. lib. primo, ad fin.:
Audi ergo quid Lactantius vir et poetarum et philosophorum notitia, et Ciceroniana facundia, et quod cuncta transcendit, catholica religione clavissimus primo suarum Institutionum libro ait.
Et de Otio religiosorum lib. primo:
Atque in primis Lactantium Firmianum, qui omnem deorum scenam, turpesque latebras scelerum aperiens, totam rei seriem, qui fuerint, quid egerint, qui mores, quae vita, qui exitus, quae sepulcra, operosissima disputatione complectitur.
Et libro secundo:
Lactantius Firmianus et ipse magnus vir in eo libro, quo, Gentilium erroribus exarmatis, fidem nostram, quantum quivit, armavit, omnemque hanc deorum scenam mira et laudabili curiositate detexit, inque hoc idem opus Augustino atque aliis sequacibus viam fecit, etc.
Et paulo infra:
Accessit sacer nominandus Ambrosius, accessere Hieronymus, [Col. 0080B] Gregoriusque, novissimus oris aurei Joannes, et exundans lacteo torrente Lactantius. In hoc pulcherrimo comitatu Scripturarum sacrarum fines, quos ante dispexeram, venerabundus ingredior, etc.
Idem, Rerum Memorabilium lib. primo, in M. Varrone:
Vir fide pius, eloquioque sacer Lactantius Firmianus, etc.
JOANNES FRANCISCUS PICUS, lib. de Stud. divinae atque humanae philosoph., cap. 7, XV saeculo:
Quis apud nos non videat esse Ciceronem, sed christianum, hoc est aliquem, qui eum ad lineam unguemque expresserit? Quis enim non advertit Lactantium Firmianum aequasse ipsum, et forte praecelluisse in eloquendo?
Idem, lib. III Epistolar., epistola 10:
Lactantius Ciceronis stylum effigiavit, aut, ut quibusdam placet, supergressus est. Mihi videtur rebus et sententiis crebrior, nec numeris injucundior, nec fili aequabilitate et candore posterior: has quippe virtutes [Col. 0080C] maximis viribus et aemulatus et assecutus est: hunc nec aequales, nec posteri momorderunt; nemo elumbem et fractum, Asianum, et redundantem nemo causatus est.
LEONARDUS ARETINUS, in epistola ad Constantiam Sfortiam, XV saeculo:
Maxime vero inter omnes, qui de christiana veritate scripserunt, longe eminet, et excellit nitore quodam ac copia Lactantius Firmianus, vir omnium christianorum procul dubio eloquentissimus, cujus libros lege, quaeso, si litteras amas.
L. COELIUS RHODIGINUS, Antiquarum Lect. lib. VI, cap. 18, XV saeculo:
Lactantius inter christianae veritatis assertores eloquentia maxime illustris.
Idem, libro IX, cap. 12:
At ego, o Lactanti, non te quidem dementem dixerim, cum et prudenter et docte scripseris non parum multa.
Et paulo post ibidem:
Hoc fuisse tibi propositum, vir doctissime, et de Christiana veritate optime merite, malim credere, etc.
JOANNES LUDOVICUS VIVES, Valentinus, ad finem [Col. 0080D] libri tertii de Tradend. Discipl., XVI saeculo:
Christianorum omnium facundissimus est Lactantius: sonum habet plane Ciceronianum.
Et libro quarto:
Ad efficacem rationem argumentandi Aristoteles, ad civilem Ciceronis Dialogi et Lactantius primas partes feret.
[Col. 0081A] Et libro quinto.
Judicium porro, ut quod est in prudentia naturale, doceri non potest, elimari et excoli potest; primum lectione eorum auctorum, qui plurimum bono illo valuerunt Platonis, Aristotelis, Demosthenis, Ciceronis, Senecae, Quintiliani, Plutarchi; ex nostris autem Origenis, Chrysostomi, Hieronymi, Lactantii, etc.
JOANNES BAPTISTA PIUS, Annotat. c. 98, XVI saeculo:
Lactantius Firmianus maximus religionis verae propugnator.
GREGORIUS GIRALDUS VERONEN., Dialogo quinto de Hist. poetarum, XVI saeculo:
Eodem quo Juvencus tempore fuit et Lactantius Firmianus, unus eloquentiae Ciceronianae inter christianos praecipuus aemulator, qui praeter ea, quae multa soluta oratione scripsit, et quae passim in manibus habentur, versus quoque composuit, etc.
FRANCISCUS FLORIDUS, Subsecivarum Lect. lib. II, cap. 4, XVI saeculo:
[Col. 0081B] Lactantius Firmianus, Arnobii auditor, Latinorum omnium, qui theologica tractarunt, citra controversiam eloquentissimus, nostraeque religionis assertor acerrimus, celeberrimi, dum viveret, nominis propter singularem excellentiam a christianae pietatis cultoribus habitus est, editisque non paucis elegantissimis, magnaque eruditione refertis lucubrationibus, quarum bona pars doctorum manibus teritur, pars vero commune cum caeteris Romanorum scriptis naufragium passa est, sic in omnium ore versatur, quasi qui unice cuncta philosophorum dogmata christianis ex diametro adversantia optimis rationibus pervertens, et gravissimis sententiis, et [Col. 0082A] styli candore unice sit commendandus. Quamobrem fuerint licet, qui alias theologiae partes facilius, quam ille, atque etiam argutius excoluerint, in iis tamen, quae ad confutanda Gentium (sic enim vocabantur quicumque ante Christi adventum legem a Moyse traditam non amplecterentur) placita spectant, nemo ad hanc diem extitit (quantum quidem ipse judicare valeo) qui cum Lactantio longo intervallo sit conferendus; vel quia rerum verborumque pondere, ac efficaci quadam naturae vi susceptum contra munitissimas ethnicorum sententias munus egregie obit, vel quia paucis verbis plurima complectitur, semper (quod de Thucydide perhibet M. Tullius) sibi instans, nullasque sordes, ut alii complures faciunt, secum trahens. Quod nisi tam eximius auctor plurima scripsisset, in quibus vix credas virum tam curiose in sacris pro fanisque litteris versalum labi potuisse, eum unum ex omnibus latinis Scriptoribus maxime deligendum censerem, qui pueris in manibus semper esset, ut eodem tempore illi ex unius lectione, et christianae fidei rudimenta, et Romani sermonis puritatem discerent, etc.
[Col. 0082B] GULIELMUS CANTERUS, Novar. Lect. lib. III, cap. 30, XVI saeculo:
Quem inter Graecos theologos locum Nazianzenus Gregorius obtinet, eum inter Latinos fere Firmianum Lactantium tenere non immerito quis judicet.
Non ex re putavimus ultra progredi: sat est monuisse, neminem inter nostrorum temporum scriptores esse, qui Lactantii nostri cum laude non meminerit. Quamvis eum non inculpatum omnino habeant eruditi, ejus tamen multiplicem doctrinam, variam in re profana eruditionem, summam tandem ejus eloquentiam praedicant omnes.
Synthesis doctrinae Lactantii
[Col. 0081C] Quoniam plus operae in falsis refutandis quam in veris confirmandis posuit Lactantius, ideo panca fidei nostrae capita plene ab eo sunt exposita: pleraque tantum attigit; plurima non intellexit. Ex iis quae plenius aliquanto ab eo sunt declarata, est doctrina: de religione christiana, de Deo in genere, de Providentia, de vero Dei Cultu interiore.
Religionis christianae partes, adjuncta et effecta praeclare persecutus est. Partes duas esse statuit religionis: agnitionem Dei et cultum (Lib. III, cap. 29; lib. IV, cap. 4, etc.) . Adjuncta religionis Scriptura sacra comprehensae haec explicat: veritatem, perspicuitatem, antiquitatem, simplicitatem. Veram esse religionem christianam ex eo probat, quod prophetarum vaticinia fuerint impleta, quod prophetae fallere non potuerint (Lib. I, cap. 4) . Quod apostoli non tantum pro fide mortem subierint, sed etiam morituros esse se et scierint, et praedixerint (Lib. V, cap. 3) . Quod Christiani non errent in vitae suae actibus omnibus, unde probabile sit eos nec in ipsa summa, hoc est, in religione, errare (Lib. V, cap. 9) . Quod Christianorum numerus in ipsa persecutione augeatur: quod iidem dilacerentur variis tormentorum generibus, et inter fatigatos carnifices invictam teneant patientiam, unde et vulgus colligat, nec consensum tam multorum, [Col. 0081D] nec perseverantiam morientium vanam esse, nec ipsam patientiam sine Deo tantos cruciatus posse perferre (Lib. V, cap. 13 et 22) .
Perspicuitatem religionis scriptae asserit (Lib. VI, c. 21) . Num igitur, inquit, Deus et mentis et vocis et linguae artifex diserte loqui non potest? Immo vero summa providentia carere fuco voluit ea, quae divina sunt, ut omnes intelligerent quae ipse omnibus loquebatur.
Antiquitatem Scripturae sive religionis nostrae elicit ex prophetarum aetatibus (Lib. IV, c. 5) , ubi antiquiores, inquit, etiam Graecis scriptoribus prophetae reperiuntur. Errorem igitur suum sentiant, qui sacram Scripturam coarguere nituntur tamquam novam et recens fictam, ignorantes ex quo fonte sanctae religionis origo manaverit.
Simplicitate Scripturae docet multos offendi (Lib. V, cap. 1) , sed injuria. Nec enim decebat aliter, quam nude et breviter eam tradi, ut cum Deus ad hominem loqueretur, non argumentis assereret suas voces, tanquam fides ei non haberetur; sed loqueretur quasi rerum omnium maximus judex: ejus est non argumentari, sed pronuntiare verum (Lib. III, cap. 1) .
Effecta religionis christianae, quae quantaque sint, pulchre explicat (Lib. III, cap. 25) . Da mihi, inquit, virum, qui sit iracundus, maledicus, effraenatus: paucissimis Dei verbis tam placidum, quam ovem reddam. Da cupidum, avarum, tenacem: jam tibi eum liberalem dabo, et pecuniam suam plenis manibus [Col. 0082D] largientem. Da timidum doloris, ac mortis: jam cruces, et ignes, et taurum contemnet. Da libidinosum, adulterum, ganeonem: jam sobrium, castum, continentem videbis. Da crudelem et sanguinis appetentem: [Col. 0083A] jam in veram clementiam furor ille mutabitur. Da injustum, insipientem, peccatorem: continuo et aequus, et prudens, et innocens erit.
Postremo de intelligentia religionis christianae praeclara ejus vox est: Homo per se ipsum pervenire ad hanc scientiam non potest, nisi doceatur a Deo (Lib. II, cap. 3) .
De Deo satis pure docuit, nempe quid sit, qualis sit, et quod unus sit. Deus illi est aeterna mens ex omni parte perfectae consummataeque virtutis (Lib. I, cap. 4) . Idemque aeternus et humanis sensibus incomprehensibilis; sic enim scribit, lib. II, cap. 9: «Solus Deus est, qui factus non est; et idcirco destruere alia potest, ipse destrui non potest: permanebit semper in eo quod fuit, quia non est aliunde generatus, nec ortus, nec nativitas ejus ex aliqua re pendet, quae illum mutata dissolvat. Ex se ipso est; et ideo talis est, qualem se esse voluit, impassibilis, immutabilis, incorruptus, aeternus.» Et lib. II, cap. 5: [Col. 0083B] «Dei principium, quoniam non potest comprehendi, ne quaeri quidem debet. Satis est homini ad plenam perfectamque prudentiam, si Deum esse intelligat, cujus intelligentiae vis et summa haec est, ut suscipiat et honorificet communem parentem generis humani, et rerum mirabilium fabricatorem.» Porro esse Deum unum, erudite probat lib. I, a cap. 3 usque ad 8: argumenta videantur in Analysi.
Hujus Dei filium Christum hinc inde profitetur, quem et Deum, et hominem esse, lib. IV, cap. 13, confirmat. Hujus consilio et opere usum in fabricatione mundi Deum, lib. IV, cap. 6; hunc Λόγον rectius dici a Graecis, quam Verbum a Latinis, lib. IV, cap. 9; hunc cum voce ac sono ex Dei ore processisse, ejusdem lib. cap. 8, scribit auctor. Epitheta Christo haec tribuit: nominat eum legatum, et nuntium, et sacerdotem summi Patris, lib. IV, cap. 25 et 29; opificem rerum, vocem et sapientiam Dei, sanctum et incorruptibilem spiritum, lib. IV, cap. 6 et 9; primum et maximum filium, quo consiliatore et artifice Pater usus sit [Col. 0083C] in rerum creatione, lib. II, cap. 9.
Conciliat etiam apparentem contradictionem in religione nostra, qua unum quidem Deum profitemur, et tamen non Patrem solum, sed et Filium Deum dicimus. «Cum dicimus, inquit, lib. IV cap. 29, Deum Patrem et Filium, non diversum dicimus, nec utrumque secernimus, quia nec Pater sine Fiiio esse potest, nec Filius a Patre secerni; siquidem nec Pater sine Filio nuncupari, nec Filius potest sine Patre generari. Cum igitur et Pater Filium faciat, et Filius Patrem, una utrique mens, unus spiritus, una substantia est: sed ille quasi exuberans fons est, hic tanquam defluens ex eo rivus; ille tanquam sol, hic quasi radius a sole porrectus, qui quoniam summo Patri et fidelis, et charus est, non separatur, sicut nec rivus a fonte, nec radius a sole: quia et aqua fontis in rivo est, et solis lumen in radio.» Et paulo post exemplo hoc illustrat: «Cum quis habet filium, quem unice diligit, qui tamen sit in domo et manu patris, licet ei nomen [Col. 0083D] domini, potestatemque concedat, civili tamen jure et domus una, et unus dominus nominatur. Ita hic mundus una Dei domus est, et Filius ac Pater, qui unanimes incolunt mundum, Deus unus, quia et unus est tamquam duo, et duo tamquam unus. Neque id mirum, cum et Filius sit in Patre, quia Pater diligit Filium, et Pater in Filio, quia voluntati Patris fideliter paret.» Et sub finem capitis: «Unus est solus, liber, Deus summus, carens origine, quia ipse est origo rerum, et in eo simul et Filius et omnia continentur. Quapropter cum mens et voluntas alterius in altero sit, vel potius una in utroque, merito unus Deus uterque appellatur; quia quidquid est in Patre, ad Filium transtulit, et quidquid est in Filio, a Patre descendit.»
De Providentiae divinae solertia sparsim dicit per totum opus Institutionum Divinarum; nec alia de causa librum de Opificio Dei scripsit, quam ut lucentem in corpore humano providentiam Dei ob oculos [Col. 0084A] hominum poneret, et Epicureorum providentiam negantium sophismatis occurreret.
De vero Dei cultu interiore illustres hic auctor sententias scriptis suis inseruit. Ac primum: «Non potest, inquit, ille summus ac singularis Deus nisi per Filium coli: qui solum Patrem se colere putat, sicut Filium non colit, ita ne Patrem quidem» (Lib. IV, cap. 29) . Deinde verum cultum Dei esse scribit, in quo mens colentis se ipsam Deo immaculatam victimam sistat (Lib. VI, cap. 2) . Et lib. IV, cap. 28: Certum est «nullam aliam spem vitae homini esse propositam, nisi ut abjectis vanitatibus et errore miserabili, Deum cognoscat et Deo serviat; nisi huic temporali renuntiet vitae, ac se rudimentis justitiae ad cultum verae religionis instituat. Hac enim conditione gignimur, ut generati nos Deo justa et debita obsequia ei praebeamus, hunc solum noverimus, hunc sequamur. Hoc vinculo pietatis obstricti Deo et religati sumus, unde ipsa religio nomen accepit.» Et lib. VI, cap. ultimo: «Deo utrumque incorporale offerendum est, quo utitur: [Col. 0084B] donum est integritas animi, sacrificium laus et hymnus.» Item cap. 1 ejusdem libri: «Nihil sancta et singularis illa majestas aliud ab homine interius desiderat [Col. 0084D] Haec tamen sunt benigne explicanda.
Creationis enim causas omnes hinc inde explicat: Efficientem, lib. II, cap. 5 et 9, ubi: «Deus, inquit, fecit ex eo, quod non est, quia per aeternitatem fortis est, etc.;
Materialem, quod ex nihilo omnia condiderit, lib. I, cap. 3: Virtute atque consilio Dei ex nihilo est conflata immensitas divini operis (vide et l. II, c. 9) ;
Finalem, quod omnia propter hominem sint condita lib. VII, cap. 4, 5, 6, (item libro de Ira Dei, cap. 13) ; formalem, quo ordine nimirum Deus singula creaverit, lib. II, cap. 9. De interitu quoque mundi [Col. 0084C] haec ejus verba leguntur, lib. VII, cap. 1: «Plato, quia coeleste mysterium ignorabat, ideo in perpetuum dixit esse fabricatum mundum, quod longe secus est. Quoniam quidquid est solido ac gravi corpore, ut initium cepit aliquando, ita finem capiat, necesse est.» Finem specialem hominis conditi ubique affirmat hunc esse, ut Deum colat l. VII, c. 5; l. VI, c. 1, etc.
Loci, quos leviter attingit, vere tamen exponit, sunt hi: de Ecclesia, de Objecto adorationis, de Poenitentia, de Matrimonio, de Lege, de Lapsu hominum, de Peccato, de novissimo Judicio et signis quibusdam mundi finem praecessuris.
De Ecclesia docet quid sit, et quae sint ejus notae: «Ecclesia est verum templum Dei, quod non in parietibus est, sed in corde ac fide hominum, qui credunt in eum ac vocantur fideles» (Lib. IV, cap. 13) . Item: «Ecclesia est aeternum templum constitutum Deo a Christo universas gentes ad religionem Dei veram convocante. Haec est domus fidelis, hoc immortale templum, in quo si quis non sacrificaverit, [Col. 0084D] immortalitatis praemium non habebit;» (Lib. IV, c. 14) . Fundamenta Ecclesiae ubique posuerunt apostoli per provincias dispersi» (Lib. VI, cap. 21) . Notas Ecclesiae ejusdem libri cap. 30 perstringit: «Sola catholica Ecclesia est, quae verum cultum retinet. Singuli quique coetus haereticorum se potissimum christianos, et suam esse catholicam Ecclesiam putant: sed sciendum est, illam esse veram, in qua est confessio et poenitentia, quae peccata et vulnera salubriter curat.»
De objecto adorationis disserit lib. II, cap. 18: «Nihil aliud adoremus, nihil colamus, nisi solum artificis parentisque nostri unicum numen, qui propterea hominem erectum creavit, ut sciamus nos ad superna et coelestia provocari.» Et lib. V, cap. 18: «Nesciunt,» inquit (loquitur de gentibus), «quantum [Col. 0085A] sit nefas adorare aliud praeterquam Deum, qui condidit coelum atque terram, qui humanum genus finxit, inspiravit, luce donavit.»
Poenitentia homines ad Deum reduci docet lib. VI, cap. 24, his verbis: «Nec deficiat aliquis, ac de se ipso desperet, si aut cupiditate victus, aut libidine impulsus, aut errore deceptus, aut vi coactus, ad injustitiae viam lapsus est. Potest enim reduci ac liberari, si eum poeniteat actorum, et ad meliora conversus, satisfaciat Deo;» nam Deus non thure (scribit idem libro de Ira Dei, cap. 21) , non hostia humana, non pretiosis muneribus, quae omnia sunt corruptibilia, sed morum emendatione placatur. Et qui peccare desinit, iram Dei facit mortalem. Idcirco enim non ad praesens noxium quemque punit, ut habeat homo resipiscendi et corrigendi sui facultatem. Est autem Lactantio poenitentiam agere nihil aliud, quam profiteri et affirmare se ulterius non peccaturum (Lib. VI, cap. 13) . Quem enim facti sui vere poenitet, errorem suum pristinum intelligit; ideoque Graeci melius et [Col. 0085B] significantius μετάνοιαν dicunt, quam nos possimus resipiscentiam dicere. Resipiscit enim, ac mentem suam quasi ab insania recipit, quem 1 o errati piget, deinde castigat seipsum dementiae, et confirmat animum suum ad rectius vivendum» (Lib. VI, cap. 2) . Liquet etiam ex lib. V, cap. 13, eos, qui in persecutionibus veritatem abnegarunt, tum temporis fuisse receptos in Ecclesiam, modo poenitentiam agerent: «Licet, inquit, Deo satisfacere; et nullus tam malus Dei cultor est, qui data facultate ad placandum Deum non revertatur, et quidem saepe devotione majori. Peccati enim conscientia et metus poenae religiosiorem facit.»
Matrimonium iis necessarium esse docet, qui affectus fraenare non possunt: «Cohibeat eos intra praescriptum legitimi thori, ut et illud, quod avide expetit, assequatur, et tamen in peccatum non incidat,» inquit lib. VI, cap. 23. Et paulo post: «Oportet sibi quemque proponere, duorum sexuum conjunctionem generandi causa datam esse viventibus; eamque legem [Col. 0085C] his affectibus positam, ut successionem parent.» Plura ibidem de castitatis officiis reperies.
Legis capita primaria duo esse docet, quorum unum praecipiat, quid Deo, alterum, quid homini debeatur (Lib. VI, cap. 9 et 10) .
Lapsum primorum parentum eleganter describit ex Mose (Lib. II, cap. 2) : «Criminator ille, inquit, invidens operibus Dei, omnes fallacias et calliditates suas ad decipiendum hominem intendit, ut ei adimeret immortalitatem. Et primo mulierem dolo illexit, ut vetitum cibum sumeret: et per eam ipsi quoque homini persuasit, ut transcenderet Dei legem, etc.»
De Peccato testatur hominem sua culpa injustum esse (lib. IV, cap. 24) , et peccatum omnibus hominibus naturaliter inesse (Lib. VI, cap. 13) .
De novissimo judicio et signis illud praecessuris copiose disserit, lib. VII, et plurima signa nominat cap. 15. Verum ea omnia non satis ad catholicorum mentem expressa sunt.
Diximus quae fidei capita plene exposuerit, quae item leviter, vere tamen attigerit: consequens est ut de iis quoque studiosum lectorem moneamus, quae non satis intellexisse videtur Lactantius, adeoque naevos et errores ejus aperiamus. Sunt autem naevi ejus triplicis generis: quidam enim theologici, alii chronologici, nonnulli philosophici.
Quod periculosa loquendi formula Deum Patrem ex se ipso dicit esse procreatum (Lib. I, cap. 7) .
Quod Filii Dei aeternitatem sat diserte non asseruerit. Nam lib. IV, cap. 6, scribit, «Deum antequam praeclarum opus mundi adoriretur, Spiritum genuisse, quem Filium nuncuparunt.» Quae eadem lib. II, c. 8, reperiuntur.
Quod contra fidem historiae sacrae scribit, Christum [Col. 0086A] numquam se ipsum Deum dixisse; quia non servasset fidem, si missus, ut deos tolleret et unum assereret, induceret alium praeter unum (Lib. IV, cap. 14) .
Quod negat a Pilato sententiam in mortem Christi prolatam esse (Lib. IV, cap. 18) .
Quod Christum in Galilaeam ait profectum, noluisse Judaeis sese ostendere, ne eos ad poenitentiam adduceret (Lib. IV, cap. 20) .
Quod Spiritum sanctum ne quidem nominet: immo quod in epistolis ad Demetrianum, auctore sancti Hieronymo, Spiritus S. substantiam negavit, et errore Judaico dixit, eum vel ad Patrem referri, vel ad Filium, et sanctificationem utriusque Personae sub ejus nomine demonstrari.
Quod de praecipuo Christi incarnati officio, sacerdotali nimirum, tacuit, et ideo tantum Christum humanam naturam assumpisse contendit, ut quemadmodum Pater, ita et ipse Filius esset ἀπάτωρ atque ἀμήτωρ (Lib. IV, cap. 13) , utque religionem sanctam Dei transferret ad gentes (Lib. IV, cap. 11) ; ut universis [Col. 0086B] gentibus, quae sub coelo sunt, singularis et veri Dei sanctum mysterium revelaret, et unum illis Deum nuntiaret (Lib. IV, cap. 12) ; denique ut exempla virtutis homini praebere posset (Lib. IV, cap. 25) . Quae omnia quam frigida sint, omisso principe incarnationis Christi fine, nemo non videt.
Quod angelos tum demum homini custodes adhibitos fuisse ait, cum humanum genus in majorem numerum crescere coepit (Lib. II, cap. 15) .
Quod terrae potestatem ab initio diabolo tributam a Deo, duoque daemonum genera facta esse asserit, alterum terrenum, alterum coeleste (Ibidem) .
Quod bonos angelos hominum tutelae adjunctos dominatorem coeli fallacissimum ad vitia pellexisse, et mulierum congressibus inquinasse, suosque fecisse satellites ac ministros existimat (Lib. II, cap. 15) .
Quod nove dixit, diem, quem primus Oriens subministrat, Dei esse: noctem autem, quam Occidens extremus inducit, qui Deum aemulatur, scilicet diaboli (Lib. II, cap. 9) .
[Col. 0086C] Quod hominem ex diversis et repugnantibus rebus a Deo factum putat. Sic enim scribit, lib. II, cap. 12: «Ex rebus diversis ac repugnantibus homo factus est; sicut ipse mundus ex luce ac tenebris, ex vita et morte: quae duo inter se pugnare in homine praecepit, ut si anima superaverit, quae ex Deo oritur, sit immortalis, et in perpetua luce versetur; si autem corpus vicerit animam, ditionique subjecerit, sit in tenebris sempiternis et in morte.»
Quod hominem mortalem atque imperfectum e terra fictum affirmat (Lib. VII, cap. 5 et 14) .
Quod eumdem immortalitatem propriis viribus adipisci statuit (Ibid.) .
Quod fingit Deum infinitam multitudinem animarum creasse, quas primo fragilibus et imbecillibus corporibus illigatas constitueret inter bonum malumque medias, ut constantibus ex utrisque naturis virtutem proponeret, ne immortalitatem delicate assequerentur, etc. (Lib. VII, cap. 5. Vide tamen not. ad cap. 18, lib. III) .
Quod cum, lib. V et VI, de justitia christianorum orationem ex professo instituerit, tamen de philosophica tantum seu legis justitia disputat, et justitiae fidei, quae Evangelii propria est, ne verbulo quidem meminit.
Quod spiritum, sive animam hominis justitiae operibus emereri, ut fiat aeternus spiritus (Lib. IV, cap. 25) ; quod item largitione perpetua peccata carnis aboleri (Lib. VI, cap. 13) , asserit.
Quod iis tantum ignosci scribit, qui ad peccatum imprudenter incauteque labuntur: veniam non habere, qui sciens peccat (Ibid.) .
Quod de perfectione hominis renati contradictorias sententias tuetur, et quidem in uno eodemque libro, nimirum sexto: fatetur, quod nemo esse sine delicto possit, quamdiu indumento carnis oneratus est, cap. 13. Et tamen cap. ultimo verum Dei cultorem [Col. 0087A] nihil vult aliud precari, nisi peccatis suis veniam, licet nulla sint.
Quod ideo Deum permittere malum grassari sentit, ut virtutis ratio constet (Lib. V, cap. 7) . Hoc fine scribit permittere Deum errores (Lib. II, cap. 17) ; hoc fine diabolum a Deo excitatum ait, libro de Opificio Dei, c. 20. Hoc fine tantam vim natricum viperarumque factam a Deo putat (Lib. VII, c. 4, et libro de Ira Dei, c. 13) .
Quod quoties oramus, credere non vult, tentari nos a Deo, an simus digni exaudiri (Lib. VI, c. 13) .
Quod militiam homini justo non licitam esse putat, nec accusare quemquam crimine capitali (Lib. VI, c. 20) .
Quod animas scribit post mortem in una communi custodia detineri, donec tempus adveniat, quo maximus Judex meritorum faciat examen (Lib. VII, c. 21) .
Quod de fine saeculi, novissimo judicio et imperio mille annorum, periculosas opiniones, lib. VII, c. 14, 15, 16, 17, etc., inseruit. Ex illis enim liquet, Lactantium [Col. 0087B] contra Scripturam duas asseruisse resurrectiones, alteram ad aureum saeculum millenarii, alteram ad destructionem diaboli et impiorum; duo item judicia universalia. Liquet statuisse eum tantum pios, non autem et impios judicatum iri.
Quod denique mire nugatur non solum de Antichristo, verum de adventu etiam Heliae in terram, conversuro multos ad Dei cultum (Lib. VII, c. 17) .
Fuere qui Manichaeismi quoque Lactantium accusare non dubitaverunt. Sed quia nec Hieronymus, nec quisquam alius veterum hunc in Lactantio errorem [Col. 0088A] animadvertit, quia item vetusti codices non habent ea, quae in recentioribus editionibus pro Manichaeis facere videbantur, apparet inde, hujus quoque auctoris libros a Manichaeo quodam fuisse interpolatos.
Quod Mosen nongentis fere annis Trojanum excidium antecessisse scribit, cum Eusebius tantum trecentos quinquaginta numeret. Sed haec controversia adhuc est sub judice. Multi enim ejusdem sunt opinionis ac Lactantius.
Quod imperium regum Israelitarum annis quadringentis sexaginta desinit, doctioribus chronologis annos quingentos et quindecim numerantibus (Lib. IV, c. 5) .
Quod antipodes esse negat (Lib. III, c. 22) .
Quod inter alias summi boni conditiones et hanc ponit, ut solius sit animi, nec communicari possit cum corpore (Lib. III, c. 9) . At, inquam ego, si summum [Col. 0088B] bonum hominis quaeritur, homo autem non ex sola anima, sed ex anima et corpore simul constat, utique non solius animi, sed animi et corporis simul summum bonum erit: quemadmodum immortalitas, quam Lactantius summum bonum nominat, ad corpus pariter et animam referetur.
Quod reprehendit viri boni definitionem Ciceronianam, qua nemini nocere vir bonus dicitur, nisi injuria lacessitus (Lib. VI, c. 18) , cum Cicero non de privata, sed publica vindicta loquatur.
Annotationes censoriae in errata Lactantii
[Col. 0087C] E REGIONE HUJUS PAGINAE PRIMAE HAEC LEGUNTUR: Correctum volumen hoc juxta censuram admodum Rev. Patris Jo. Mariae Brasichel, sacri Palatii apost. magistri, anno 1607, a summo pontific. Paulo V constituti, ordinis Fratrum Praedicatorum generalis electi, anno 1608, atque in amplissimo cardinalitiae dignitatis gradu anno 1611 collati.
PORRO AD MARGINEM HAEC INFRA LEGUNTUR:
De Lactantio Firmiano plura S. Hieronymus in Catalogo et epistola 83, ad Magnum, quem mirifice ab eloquentia laudat. Caeterum ne contingat quempiam in Lactantii operum lectionem impingere, praemonendus lector, quam ipsi circumspecte et suspenso pede in pervolvendis ejusdem auctoris scriptis sit. Eumdem S. Damasus romanus pontifex epistola ad S. Hieronymum, quae est 124 inter Hieronymi epistolas, haec ait: «Fateor quippe tibi eos, quos jampridem Lactantii dederas libros, ideo non libenter lego, quia et plurimae epistolae in eis usque ad millia spatia versuum tenduntur, et raro de nostro dogmate disputant. Quo fit, ut et legenti fastidium generet longitudo; et si quae brevia sunt, scholasticis magis sint apta, quam nobis, de metris, et regionum situ, et philosophis disputantia.»
[Col. 0088C] Haec S. Damasus: sed et S. Hieronymus, epist. 13, ad Paulinum inquit: «Lactantius quasi quidam fluvius eloquentiae Tullianae, utinam tam nostra confirmare potuisset, quam facile aliena destruxit!» Et l. II, in Epistolam ad Galatas cap. IV, ait: «Multi per imperitiam Scripturarum (quod et Firmianus in octavo ad Demetrianum epistolarum libro facit) asserunt Spiritum sanctum, saepe Patrem, saepe Filium nominari.» Rursum Apologia ad Pammachium et Oceanum inquit: «Lactantius in libris suis, et maxime in epistolis ad Demetrianum. Spiritus sancti omnino negat substantiam et errore judaico dicit, eum ad Patrem referri, vel ad Filium; et ad sanctificationem utriusque Personae sub ejus nomine demonstrari. Quis mihi interdicere potest, ne legam ejus Institutionum libros, quibus contra gentes scripsit fortissime, quia superior sententia detestanda est?» Hactenus S. Hieronymus.
S. Gelasius in concilio romano sic pronuntiat: Opuscula Lactantii apocrypha. Ita sane S. Pontifex, gravi maturoque judicio censuit. Nam in his Lactantii operibus multiplices errores et sententiae a puritate orthodoxae doctrinae discrepantes. Earum indicem magister Antonius Raudensis ad finemque librorum Lactantii attexuit. Verum et Francisco Philelpho lib. IV Epistolarum, et multis eruditis visum (est) censuras Raudensis in quibusdam nimium atroces, [Col. 0089A] in aliis ineptas, multaque alia castigatione digna omisisse.
Libro I, ad caput 7: Verum quia, etc. Caute lege ista omnia ad finem usque capitis, nam vehementer abhorrent a more loquendi theologorum: neque enim Deus a se ipso genitus est, aut procreatus, cum nihil magis impossibile (sit) quam aliquid seipsum generare aut producere; nec videntur verba Lactantii in bonum aliquem sensum posse reduci, nisi negative; a se ipse genitus, id est, non ab alio genitus. Denique in hac causa, quam illud absurdum: fieri non potest, quin id quod sit, aliquando esse coeperit. Vide Apparatum sacrum Possevini in Gilberto Genebrardo.
Libro II, ad caput 14: In centum et XX annis. Dissentiunt ab hac Lactantii opinione, quae etiam fuit Josephi, S. Hieronymus in traditionibus hebraicis in Genes. VI. S. Chrysostomus Homil. 20, in Genesim, et plerique ferme omnes. Vide Sixtum (Senensem) lib. V Bibliothecae, annotat. 75, et recentiores [Col. 0089B] interpretes in VI Genesis.
Eodem libro II, capite 15, Cum ergo numerus hominum, etc. Circumspecte legendum hoc caput, nam nonnullos errores Lactantius implicat. Primus est, Deum ab initio tribuisse diabolo terrae potestatem. Secundus, angelos non missos ad hominum tutelam, nisi postquam genus humanum coepisset increscere. Tertius, praecepisse Deum bonis angelis, ne terrae contagione macularentur, ne substantiae coelestis amitterent dignitatem. Quartus, diabolum paulatim pellexisse bonos angelos ad vitia, et eos mulierum congressibus inquinasse. Quintus, hoc esse peccatum, ob quod angeli e coelo ceciderint. Sextus, e congressu illo angelorum cum feminis natum esse tertium genus eorum, qui neque angeli coelestes, neque homines, neque daemones inferni fuere; sed sobolem quamdam terrestrium daemonum, qui sunt hominum tentatores, deceptores, magicarum artium et humanarum calamitatum ac malorum auctores. [Col. 0089C] Sunt omnia ista dogmata absurda, erronea, et a sincera theologorum doctrina prorsus aliena. Consule Sixtum (Senens.) lib. V Bibliothec., annot. 77, et alios interpretes capit. VI Geneseos.
Libro III, capite 24: Quid illi qui esse contrarios, etc. Quod Antipodes cum aliis priscis auctoribus Lactantius tollat, refellitur evidentia perspicua novi orbis, et auctoritate quoque insignium ex antiquitate scriptorum, ut fuse demonstrat F. Thomas Malvenda lib. III de Antichristo, cap. 14. Quae vero contra coeli volubilem rotunditatem disserit, etsi eadem quoque nonnulli philosophi et Patres docuisse reperiantur, at revincuntur aperte, et auctorum testimoniis, et claris philosophiae astronomiaeque demonstrationibus. Vide quae eodem loco (Thomae Malvendae) notantur.
Eodem libro III, capite 25: Nunc pauca nobis de Philosophia, etc. Caute lege hoc caput; nam si Lactantius omnem antiquorum Gentilium philosophiam reprehendit, non satis consulte facit, cum [Col. 0089D] multa et vera, et recta illa philosophia contineret, quae usui et utilitati humanae vitae essent. Si vero philosophiam in universum damnat, nullo pacto ferendus est, et repugnat communi Patrum et Ecclesiae sensui. Vide Alphonsum Castrum libro XIII adversus Haereses, verbo Scientia.
Libro VI, capite 2: Mactant igitur opimas ac pingues, etc. Cum judicio accipe quae hoc capite Lactantius disserit de non accendendis candelis et cereis in templis; nam ut recte invehitur in gentilicum et superstitiosum ethnicorum ritum: ita satis improvide ansam Novatorum quibusdam praebuisse videtur carpendi pium et religiosum morem accendendi cereos et lampades in ecclesiis ad altaria, ad reliquias martyrum, etc., quem quoque sanctum usum impius Vigilantius sugillabat. Vide Bellarum. lib. de Reliquiis Sanctorum, cap. 3 et 4; et Baronium tom. I Annalium, anno Domini 58.
[Col. 0090A] Eodem libro VI, capite 20: Non enim cum occidere Deus vetat, etc. Caute lege decem aut undecim istas lineas; nam duo docet Lactantius a recta theologiae ratione prorsus abhorrentia. Primum, non esse licitum occidere hominem in judicio et a publica potestate, neque accusare quemquam crimine capitali, qui est manifestus error. Vide S. Thomam. 22, quaest. 64, art. 2 et 3, ejusque interpretes; et Bellarminum libro III de Laicis, cap. 12 et 13. Secundum, neque licere christianis militare, quae fuit haeresis Manichaeorum, et nostro saeculo Erasmi aliorumque Novatorum. Vide S. Thomam 2-2, quaest. 40, art. 1, ejusque interpretes; Sixtum lib. VI Bibliothec., annot. 156; Bellarmin. lib. III de Laicis, c. 64.
Eodem libro VI, capite 25: Nunc de sacrificio ipso, etc. Non satis cordate disputat hoc capite Lactantius de externo Dei cultu, templis eorumque ornatu, donariis, sacrificio; videtur enim omnem externum Dei cultum improbare. Equidem praecipuum Ecclesiae sacrificium Eucharistiae externum [Col. 0090B] quoque magna ex parte est, et externo ritu mactatur. Insuper etsi cultus internus mentis et spiritus sit praecipuus, et quem magis ab unoquoque nostrum requirit Deus; nam ille externus sine interno non affert salutem christiano: at externus Dei cultus ex se pius, sanctus, bonus, et Deo gratus est; externaque ornamenta Ecclesiarum, quae partim in fabricis, partim in vasis aureis, vestibus sericis, etc. consistunt, ex ipso suo genere faciunt ad pium et sanctum Dei cultum; et contrarium sentire haeresis est Petrobrussianorum et Wiclefistarum, ac Novatorum nostri temporis. Vide Bellarminum lib. III de Cultu Sanctorum, cap. 6; et (Baronium) tom. I Annalium anno 57.
Quod vero attinet ad mentem Lactantii hoc capite, eum in bonam sensum recte reducit Thomasius in Notis, quas hic ad finem capitis affixit; tametsi Lactantius non satis circumspecte loquatur.
Libro VII, capite 14: Sciant igitur philosophi, etc. Sex millium annorum spatio totam mundi durationem, [Col. 0090C] nedum hic Lactantius, sed multi quoque alii Partes inclusere; quorum sententiae hac in re singulares quemadmodum sint accipiendae, fuse demonstrat. P. Thomas Malvenda theologus Dominicanus lib. I de Antichristo, cap. 28, 29, 30. Vide Sixtum lib. V Bibliothec., annot. 190.
Eodem libro VII, capite 27: Propheta magnus mittetur a Deo, etc. Lactantius haud probe tenens vaticinium Apocalypsis XI, quae ibi de duobus prophetis Henoch et Elia tempore Antichristi venturis praedicantur, ipse uni tantum hic tribuit. Vide librum de Antichristo P. Thomae Malvendae theologi Dominicani lib. IX, cap. 16, ad finem.
Eodem libro VII, capite 19: Oppresso igitur orbe terrae, etc. Lactantius sacrarum Scripturarum non satis peritus, ut ait S. Hieronymus, verba Apocalypsis XVI haud penitus introspiciens, quaedam hoc capite de Antichristo non satis consona prodit: accurate excutiuntur ea lib. X de Antichristo Thom. Malvendae, cap 11 et 13.
[Col. 0090D] Eodem libro VII, capite 21: Igni sempiterno cujus natura, etc. Tametsi non sit erroneum aut temerarium asserere, ignem inferni esse alterius naturae ab hoc nostro elementari, dummodo verus et corporeus ignis agnoscatur: at melior et probabilior theologorum sententia est, esse ejusdem naturae et speciei cum hoc nostro, quibusdam tamen qualitatibus distinctum. Vide Dominicum Bannes I parte Quaest., artic. 2, dubio 2, conclus. 2.
Eodem capite 21: Sed et justos cum judicaverit, etc. Error iste Lactantii de expurgandis igni justorum corporibus post universale judicium, rejectus est ab scholis theologorum. Vide Sixtum lib. V Bibliothec., annot. 170, 171.
Eodem capite 21: Nec tamen quisquam putet, etc. Haeresis est manifesta, ab Ecclesia damnata, asserere animas justorum corpore solutas, ac nulla purgatione egentes, non statim admitti ad claram Dei [Col. 0091A] visionem, seu essentialem beatitudinem. Cujus quoque erroris fuisse videtur Lactantius; nam ejus verba vix quidem admittunt sanum intellectum. Vide Sixtum libro VI Bibliothecae, annot. 345; Bellarminum lib. I de Sanctorum Beatitudine, cap. 1, 2, 3, 4, 5, 6; Coccium tom. I Thesauri Catholici lib. V, artic. 2.
Eodem, lib. VII, capite 22: Haec eos ratio fefellit, etc. Hic addito scholion inferius positum ad cap. 24.
Eodem libro VII, capite 24: Nunc religua subnectam, etc. Quae tribus istis postremis hujus libri capitibus, nempe 24, 25, 26. Lactantius prolixe disputat de resurrectione prima hominum, de aureo Christi mille annorum regno in terris post resurrectionem primam; de alligatione diaboli per [Col. 0092A] mille annos, ejusque solutione, ac praelio Gog et Magog, ex perperam intellectis vaticiniis Apocalypsis XX, sunt ea fere omnia a sensu Scripturae sacrae, et ab Ecclesiae sanctorumque Patrum doctrina prorsus aliena, ac palam erronea, ut fuse ostendit P. Thomas Malvenda, theologus Dominic., lib X, de Antichristo a cap. 3, ad 11.
Eodem libro VII, capite 25: Jam superius ostendi, etc. Vide notam superius ad cap. 24. Quod autem hic addit Lactantius, a suo tempore ad finem usque mundi tantum superfuisse ducentos annos, et experentia ipsa, et manifesta ratione erroris convincitur. Vide librum de Antichristo Patris Thomae Malvendae, theologi Dominicani, lib. II, caput 30.
Propositiones Lactantii caute legendae
[Col. 0091B] Eae sunt numero quatuor et nonaginta: loca vero, ubi toto in opere sparsim antehac periculose legebantur, supra centum et septuaginta.
1. Deum, amotis Angelis, solum vel solitarium esse, lib. I Institut., cap. 7; lib. IV, cap. 8.
2. Deum Angelos, vel homines genuisse, lib. I, cap. 7; lib. II, cap. 13.
3. Deum ex se ipso genitum, factum, vel procreatum esse, lib. I, c. 7; lib. II, c. 9.
4. Templorum usum supervacuum, lib. I, c. 20; lib. II, c. 2, lib. V, c. 8; lib. VI, cap. 25; lib. de Ira Dei, cap. ult.
5. Non altaria Deo extruenda, non sacrificia facienda, lib. I, c. 20; lib. II, c. 2; lib. VI, c. 1, 20 et 25; lib. VII, c. 6. Epitom., c. 2. lib. de Ira Dei, c. 21.
6. Non munera Deo offerenda, non templa exornanda, lib. II, c. 4; lib. V, c. 8; lib. VI, c. 1. et 25. Epitom. c. 2; lib. de Ira Dei, c. 21.
7. Imaginum usum supervacaneum esse, lib. II, c. 2, 3, 7, 18 et 19.
[Col. 0091C] 8. Hominem esse hominis animam: corpus autem hominis animae ipsius vas, receptaculum, hospitium, domicilium, vestem, indumentum esse, lib. II, c. 2, 3 et 13; lib. III, c. 18; lib. IV, c. 24 et 26; lib. V, c. 22; lib. VII, c. 12; lib. de Opificio Dei, c. 1, 4 et 20.
9. Brutis rationem inesse, et ab homine sola religione differre, lib. II, c. 3 et 9; lib, III, c. 10; l. VII, c. 9; lib. de Ira Dei, c. 7.
10. Sapientiam omnibus hominibus aequaliter a Deo datam esse, lib. II, c. 8; lib. III, c. 25.
11. Deum ad excogitandum prudentissimum esse, lib. II, c. 9. (Vide p. 143, not. ad lin. 5.)
12. Dei Filium Dei spiritum esse, lib. II, c. 9; l. IV, c. 6, 8, 9 et 18.
13. Supremum Angelum ante mundi molitionem creatum fuisse, l. II, c. 9.
14. Supremum Angelum divinam stirpem extitisse, l. II, c. 9.
15. Supremi Angeli peccatum fuisse peccatum invidiae, l. II, c. 9.
16. Dei Filium Deo Patri perseverando probatum fuisse, l. II, c. 9.
17. Verbum Dei primum et maximum Dei Filium inter Angelos esse, l. II, c. 9; l. IV, c. 8, 10 et 14; juxta unam lectionem, ibi, principem Angelorum.
[Col. 0092B] 18. Corpus hominis esse animae septum, vinculum, laqueum, custodiam, carcerem, l. II, c. 9; l. VII, c. 2, 5, 8, 12. Haec jam supra, propositione 8.
19. Duo principia, et duos rerum duces esse, alterum bonarum, alterum malarum, l. II, c. 10, 15, 18; l. VI, c. 3 et 6.
20. Animae materiam in calore esse, l. II, c. 10.
21. Animam humanam ignem esse, I. II, c. 13.
22. Animam humanam ex Dei spiritu, vel ex Dei substantia esse, l, II, c. 13; l. VII, c. 12.
23. Adam fuisse ab initio boni ac mali nescium, sed ab esu vetiti fructus adeptum boni ac mali scientiam, l. II, c. 13.
24. Justorum animas post universale judicium in paradisum terrestrem introductum iri, l. II, c. 13.
25. Deum post diluvium vitae hominum metam in centum et viginti annis collocavisse, lib. II, c. 14.
26. Angelos a Deo missos ad custodiam atque tutelam humani generis, cum numerus hominum coepisset increscere, l. II, c. 15.
[Col. 0092C] 27. Eis Deum praecepisse, ante omnia, ne terrae contagione maculati substantiae coelestis amitterent dignitatem, ibid.
28. Eos subinde a diabolo ad vitia pellectos, et mulierum congressibus inquinatos fuisse, ibid.
29. Idcirco propter eorum peccata non ultra receptos in coelum, in terram decidisse, ibid.
30. Eorum autem filios, quia neque Angeli, neque homines fuerunt, sed mediam quamdam naturam gerentes, nec ad inferos nec in coelum receptos fuisse, ibid.
31. Ita duo genera daemonum facta fuisse, coeleste unum, terrenum alterum, ibid.
32. Daemones aliquod solatium acquirere ex hominum, perditione, l. II, cap. 15.
33. Daemones esse quosdam spiritus tenues, et incomprehensibiles, l. II, cap. 15.
34. Daemones hominum valetudinem vitiare, l. II, c. 15.
35. Daemones nullum sibi honorem appetere, l. II, c. 17.
36. Deum vere et proprie quibusdam affectibus commoveri, l. II, c. 18; l. de Ira Dei, c. 2, 15 et 16.
37. Deum vere et proprie irasci, l. II, c. 18, et toto l. de Ira Dei, praesertim, c. 16 et 17.
[Col. 0093A] 38. Animae humanae originem e coelo esse, l. II, c. 19, l. VII, c. 9 et 12.
39. Coelum, terram, mundum denique rotundae, sive orbicularis figurae non esse, l. III. c. 24.
40. Diabolum non statim post transgressionem ad poenam detrusum, sed in hunc mundum manere permissum, etc., l. III, c. 29; l. VII, c. 26.
41. Divina providentia aversos fuisse philosophos, ne scire possent veritatem, l. IV, c. 2.
42. Deum patrem dignatum fuisse Filium suum appellatione divini nominis, l. IV, c. 6.
43. Christum fuisse a principio Filium Dei, lib. IV, cap. 8.
44. Filium Dei a Deo Patre fuisse procreatum, l. IV, c. 8.
45. Dei Verbum spiritum esse cum voce et tono ex ore Dei prolatum. l. IV, c. 8.
46. Dei Filium Angelum esse, l. IV, c. 8 et c. 14; juxta unam lectionem, ibi, principem Angelorum.
47. Angelos Dei spiritus esse ex Dei naribus tacite [Col. 0093B] prolatos, l. IV, c. 8.
48. Hominis spiritus dissolubiles esse, l. IV, c. 8.
49. Christum, cum carnem humanam sumpsit, hominem induisse, gessisse, l. IV, c. 10.
50. Christum passum esse anno quinto decimo Tiberii Caesaris, lib. IV, c. 10.
51. Deum noluisse Filium suum in primo adventu in claritate et potestate coelesti mittere, ut ingratus in Deum populus Judaeorum in errorem induceretur, l. IV, c. 11.
52. 53. Duas resurrectiones futuras in fine saeculorum. Post primam resurrectionem Christum mille annis in terra cum justis regnaturum. Quo tempore multa eventura pronuntiat, quae falsa notantur, ipso regno mille annorum sublato, l. IV, c. 12, in fin.; l. VII, c. 2, 14, 19, 20, 21, 22, 24, 25 et 26. Epit., c. 11.
54. Infirmatum Virginis uterum, et factam in multa miseratione matrem. Virginem, l. IV, c. 12.
[Col. 0093C] 55. Hierosolymam a Salomone conditam fuisse, l. IV, c. 13 et c. 18.
56. Christum mediam inter Deum et hominem substantiam gessisse, sive medium inter Deum, et hominem esse, l. IV, c. 13 et c. 25.
57. Christum Deum et hominem fuisse ex utroque genere permistum, l. IV, c. 13.
58. Christum initio adolescentiae suae baptizatum fuisse, l. IV, c. 15.
59. Christum legem Dei solvisse, l. IV, c. 17.
60. Pilatum sententiam adversus Christum non tulisse, l. IV, c. 18.
61. Christum Dominum passionis tempore coloris punicei veste indutum fuisse, lib. eod., cap. eod.
62. Christum post passionem suam se Judaeis ostendere noluisse, ne adduceret eos in poenitentiam, et eos resanaret, l. IV, c. 20.
63. Deum purum virtutem docere non potuisse, quia expers corporis non fecisset, quae doceret; ideo Christum carnem sumpsisse, l. IV, c. 23.
64. Christi corpus e cruce intactum sublatum, ne ad resurgendum inhabile redderetur, l. IV, c. 26.
65. Christianos, cum unum Deum esse dicant, duos tamen asserere, Deum Patrem, et Deum Filium, l. IV, c. 29. ( Haec minus bene ab Isaeo reprehensa esse videntur. )
[Col. 0094A] 66. Patrem a Filio fieri, et Filium vicissim a Patre, l. IV, c. 29. ( Haec etiam plano sensu explicantur: quod enim constituit patrem, vel paternitatem est filius vel filiatio; sicut paternitas constituit filiationem. )
67. Usum luminum in templis supervacuum, l. VI, c. 2.
68. Qui sciens peccat, apud Deum veniam non habere, l. VI, c. 13.
69. Qui ab operibus malis abstinet, satis justum esse, l. VI, c. 13.
70. Maximum crimen esse illus, qui parum laetetur, cum adversi quidpiam inimico suo videat accidere, l. VI, c. 16.
71. Justo militare non licere, l. VI, c. 20.
72. Justo accusare quemquam crimine capitali non licere, l. VI, c. 20.
73. Praeceptum in Decalogo positum, «Non occides,» simpliciter et absque ulla exceptione intelligendum esse, ut nullo modo liceat hominem occidere, l. VI, c. 20.
[Col. 0094B] 74. Deum corpore praeditum esse, lib. VII, cap. 5, Epitom. 10, de Ira Dei, 2 et 18, de Opific. 2 et 8.
75. 76. Mentem humanam in quiescentibus somno sopiri, in furiosis penitus extingui, contagio corporeae imbecillitatis aegrescere, lib. VII, cap. 12, Opific. cap. 18.
77. Animam humanam emissam corporis claustro ad sedem suam revolare, l. VII, c. 12.
78. Mundum sex millibus annorum duraturum, l. VII, c. 14 et 25 Epitom., c. 11.
79. Adam mille annis vixisse, l. VII, c. 14.
80. Non ante venturum Antichristum, quam Roma pereat, l. VII, c. 15 et 25.
81. Hostem superventurum decem Regibus in fine mundi, qui illos subigat, mox et ipse ab Antichristo subigendus, et occidendus, l. VII, c. 16 Epitom., c. 11.
82. In fine mundi prophetam missum iri a Deo, l. VII, c. 17.
[Col. 0094C] 83. Post praedicationem illius prophetae Antichristum oriturum, l. VII, c. 17.
84. Malo spiritu Antichristum generatum iri, l. VII, c. 17.
85. Impios non resurrecturos in judicium, l. VII, c. 20.
86. Animam humanam spiritum esse, et ideo corpore exutam parem levibus ventis esse, lib. VII, c. 20.
87. Carnem, quam Deus homini superjecerit post resurrectionem non huic terrenae fore similem, l. VII, c. 21.
88. Ignem inferni diversum natura esse ab hoc nostro, l. VII, c. 21.
89. Ignem inferni purum esse, et lucidum, etc., l. VII, c. 21.
90. Poenas animarum et praemia differri usque ad diem universalis judicii, l. VII, c. 21.
91. Affectus interdum ad delinquendum cogere, Epitom., c. 4.
92. Deum auctorem esse malorum, l. de Ira Dei, c. 3.
93. Deum proposuisse bonum et malum, l. de Ira Dei, c. 15.
94. Aere ali animam, cibis corpus, lib. de Opific., c. 11.
Elenchus codicum Lactantii
[Col. 0093C] BALLIOLENSIS Oxonii in Anglia ms. codex, complectens septem libros Divinarum Institutionum, ac librum [Col. 0094C] de Ira Dei. Eo usus est Thom. Sparckius in editione Oxoniensi anni 1684.
[Col. 0095A] BALUZIANUS, seu clariss. necnon eruditissimi viri Stephani Baluzii Tutelensis ms. codex bonae notae 400 annorum. In eo sunt liber de Ira Dei incipiens a capite 8, et liber de Opificio Dei. Hic codex nunc est in Bibliotheca Regia, forma octava, numero 2967: quem videas infra.
Codex ms. Divin. Institutionum a BARTHIO visus, cujus tamen paucissimae sunt variantes lectiones a Barthio excerptae.
Ms. codex quo usus est BETULEIUS in editione, quae post mortem ejus emissa est anno 1563; parce tamen hoc ms. usus videtur Betuleius.
BODLEIANUS Oxonii, continens libros Divinarum Institutionum, cum Epitome, et de Ira Dei, ac de Opificio Dei, Codex optimus, quo usus est Thomas Sparkius in editione 1614. Incipiunt variae lectiones secundo tantum libro Divinarum Institutionum.
Duo Codices Caenobii S. SALVATORIS BONONIENSIS, quorum antiquior dicitur esse mille annorum, mihi vero ex specimine 900 annor. aetatem superare non [Col. 0095B] videtur; non sunt enim litterae quadratae nec capitales; sunt potius similes ms. Regio 900 annorum notato 3735. Est equidem bonae notae; et quandoque differt a caeteris, ac nonnullas habet interpolationes. Hujus antiquissimi codicis specimina ediderunt Leo Allatius in Hetruscis Antiquitatibus; clarissimus D. Bernardus de Montfaucon in Diario Italico, et in Palaeographia Graeca, atque etiam D. Nicolaus le Nourry, tom. II Apparatus ad Bibliothecam SS. Patrum, p. 616.
Alterum exemplar BONONIENSE recentius est, sed priori non impar. Utrumque a Thomasio, quem Isaeus sequitur, collatum ac sapius citatum. Multo plures horumce amborum mss. codicum variantes lectiones a Latino Latinio in ora sui Lactantii notatas habuit Joan. B. le Brun, cura, et studio litterati viri PETRI HEMARD, Stampensis, in senatu Parisiensi advocati. Simile exemplar, idque autographum Latini Latinii habuit Lengletius ex celeberrima Sanctae Genovefae [Col. 0095C] Bibliotheca. Non equidem ipse Latinius contulerat mss. Bononiensia: sed varias eorum lectiones acceperat, anno 1558, a Michaele Thoma Taxaquetio, qui alius non est a Thomasio, Lactantii editore. De hoc infra in TAXAQ.
Codex D. Joannis le BEUF, Regiae Inscriptionum Academiae socii, continet solummodo duos libellos de Ira Die et de Opificio Dei. Scriptus videtur saeculo decimo quarto.
Joannis Baptistae LE BRUN, Rotomagensis, ms. codex 400 annorum, complectens septem libros Div. Institutionum libros de Ira Dei, et de Opificio Dei. In hujus margine adscriptae sunt variae alterius ms. codicis lectiones ad septem libros Divin. Institutionum.
CAMERACENSES duo in membrana codices; unus noni aut saltem decimi saeculi, sed ita mutilus, ut nonnisi summo studio et cura legi possit. Continet septem libros Institutionum: habet fere ubique Graeca [Col. 0095D] eximia litteris quadratis scripta. Alter scriptus est ineunte saeculo decimo quinto, in quo continentur libri VII Institutionum, et libelli de Ira et de Opificio Dei, vel de Formatione hominis. Adsunt Graeca, quandoque sat bene scripta, quandoque charactere vulgari latino.
Celeberrimae Academiae CANTABRIGIENSIS Bibliothecae codex manuscriptus anno Domini MCCCCLXV in venerabili Monasterio Sublacensi, ut notatur ad calcem ejusdem codicis; continetque septem libros Div. Institutionum, ac libros de Ira Dei, et de Opificio Dei: itaque ibi eo ipso anno scriptus fuit, quo prima editio Sublaci excusa est. Hunc vidit editor Cantabrigiensis. Hic codex descriptus non est ex prima Sublacensi editione, a qua multum differt, ut patet ex variis lectionibus, quas ex eo profert editor Cantabrigiensis.
Lectiones variae optimi ms. codicis a Theodoro [Col. 0096A] CANTERO collectae: quae Gallaeo sunt commodatae.
Codex in membrana medio saeculo decimo quinto exaratus, et sat concinne scriptus. Hunc, qua pollet humanitate, mihi commodavit R. P. Fulgentius, praefectus Bibliothecae PP. CAPUCINORUM PARISIENSIUM conventus S. Honorati. Graeca in eo eleganter scripta sunt; non tamen adsunt omnibus in libris. Quo in codice leguntur libelli de Ira et de Opificio Dei.
Codex ms. antiquus et optimae notae, fere in omnibus antiquissimo Bononiensi similis, a JO CAUCI accuratissime collatus, complectens libros Div. Institutionum, de Ira Dei, et de Opificio Dei. Hujus codicis variae lectiones Gallaeo usu venerunt.
Ms. codex collegii Corporis CHRISTI Oxonii, continens libros Div. Institutionum, de Ira Dei, et de Opificio Dei. Eo usus est, parce tamen, Thom. Sparkius.
Mss. 400 et 300 annorum codices duo eruditissimi atque urbanissimi viri GOTHOFREDI CLERMONT Amstelodamensis, apud legatos Batavos in Gallia oratoris [Col. 0096B] sacri, anno 1715; qui ubi audivit Parisiis a cl. viro Stephano Baluzio, Joannem B. le Brun in eo esse, ut Lactantii editionem ad mss. codices collatam et emendatam publici juris faceret, reversus Amstelodamum, duos ad usum humanissime Joan. Bapt. le Brun misit, cum editis duobus; quam ob rem ei multum debet haec nostra editio.
Bibliothecae COLBERTINAE ms. codex 800 annorum, n. 1297, ex quo in lucem prodiit praeclarus ille Lactantii liber de Mortibus persecutorum, clarissimi nec non eruditissimi viri Stephani Baluzii cura; quem ms. denuo accuratissime contulit Joan. B. le Brun, ac ipse in eo cum editis conferendo curam summam ac studium suum posuit Lengletius, qui animadvertit plura ab aliis praetermissa. Alii sunt codices, horum unus, qui videtur esse ann. 700, n. 2679, scriptus est Venetiis; alius 500 annor., n. 5173, scriptus in dioecesi Aniciensi; tres alii 300 annorum, scilicet n. 3573, scripti Bononiae; alteri duo, n. 4095 et n. 4495 complectentes [Col. 0096C] libros Divinarum Institutionum, et libros de Ira Dei et de Opificio Dei; unus 300 item annorum scriptus Bononiae, n. 1975, continens septem dumtaxat libros Divinarum Institutionum; et alter, 300 pariter annorum n. 6210, scriptus Florentiae, continens libros de Ira Dei et de Opificio Dei. Est etiam alter, qui est, 800 annorum, n. 1336, qui nihil habet ex Lactantio, sed carmen de Phoenice sub nomine Lactantii. Atqui omnes isti codices Colbertini hodie sunt in Regia Bibliotheca: horum indicem ac aetatem mox dabimus.
Ms. codex Divinarum Institutionum, et libri de Opificio Dei COLOMESIO visus: cujus paucae admodum sunt variantes lectiones.
COLONIENSIS codex, cujus varias lectiones saepissime profert editor Coloniensis anni 1544: qua editione usus est Lengletius.
COTTONIENSIS Oxonii codex ms. complectens libros Div. Institutionum, primo (ut videtur) dempto, cujus [Col. 0096D] nonnullas variantes lectiones apposuit Sparkius in sua Oxoniensi editione anni 1684.
Mss. codices duo, quorum variantes lectiones ad Tornesium misit Jacobus Cujacius. His Tornesius usus est in editione anni 1579.
Codex ms. Bibliothecae collegii EMMANUELENSIS apud Cantabrigienses anno Domini MCCCCXXIV descriptus, ut ex subscriptione ad finem addita liquet, et est altero Cantabrigiensi longe emendatior. Complectitur libros Div. Institutionum, et de Ira Dei ac de Opificio Dei. Hunc contulit editor Cantabrigiensis, ejusque varias lectiones praemisit suae editioni.
Ms. codex vetustus, quo olim usus fuit DESIDERIUS ERASMUS. Illius variae lectiones paucissimae sunt, praeterquam ad librum de Opificio Dei, quem pauculis quibusdam notis illustravit Erasmus in hujus libelli editione anni 1529, et aliarum quae postea excusae sunt, [Col. 0097A] tum separatim, tum in quibusdam Lactantii editionibus.
Antiquissimus codex, quo Georgius ERHARDUS usus est: at cujus paucissimas variantes lectiones decerpsit Gallaeus.
Cujus nomen saepius legitur in notis, is erat Petrus FRANCIUS, eloquentiae professor in illustri schola urbis Amstelodamensis, cujus Bibliotheca, non equidem numero voluminum, sed notis mss. hujus viri doctissimi unicuique libro aspersis illustrior erat. Obiit, ut puto, anno 1704, ejusque musaeum litterarium venale fuit Amstelodami anno 1705, apud Henricum Wetstein, bibliopolam. Hujus in Lactantium annotationes et conjecturas habuerat Joan. Bapt. le Brun a Domino de Clermont, Batavo.
Ecclesiae metropolitanae S. GATIANI Turonensis 300 annorum codex, cujus, ac ms. codicis Majoris Monasterii variantes lectiones ad Joan. Bapt. le Brun misit Jacobus Christophorus Garreau, vir eruditus ac religiosus, et publico bono natus.
[Col. 0097B] GOTHANUS codex ms. serenissimi Saxonum ducis est 400 circiter annorum; continetque septem libros Institutionum, ac libros de Ira Dei, et de Opificio Dei. Eo usi sunt Cellarius, Heumannus et Bunemannus.
Ms. codex Claudii Menardi, de quo sic J. F. GRONOVIUS: Nactus in Andibus apud Claudium Menardum membranas non valde vetustas, incepi qualescumque essent conferre, et inveni quae vulgatis potiora ducerem. Plures dumtaxat locos duorum priorum librorum Div. Institutionum emendavit ex hoc manuscripto in libro Observationum in scriptores ecclesiasticos.
Quinque GUELF. aut WOLFF. mss. codices Wolfenbutelenses, partim ex Bibliotheca Gudiana, sed quorum varias lectiones habere non potuit Bunem. Fortasse quispiam felicior erit.
Codex ms. JANI GUILIELMI, aut saltem ab ipso collatus, non infimae vetustatis. Continet libros Divinarum Institutionum, de Ira Dei, et de Opificio Dei: [Col. 0097C] quasdam varias ejus lectiones habuit Gallaeus.
Unus papyraceus Adriani JUNII, scholae Amstelodamensis, in nova urbis regione rectoris. Hic codex foeda admodum manu ex optimo archetypo exaratus, commodatus fuit Gallaeo ab Hadriano Junio. At eum diligentius inspexit Thomas Crenius.
LIPSIENSIS Academiae tres mss. codices carthacei, 300 circiter annorum, quorum unus est optimae notae, et antiquissimis consentiens. Continent libros Divinarum Institutionum, de Ira Dei et de Opificio Dei, dempto uno, in quo desunt duo postremi. His usi sunt Cellarius atque Bunemannus.
LONDINENSE Regium, de Ira Dei, cujus apographum habuit ex amico Bunemannus.
Ms. 500 annorum codex Majoris Monasterii, Gallice Marmoutier, ordinis S. Benedicti, S. Mauri congregationis, prope Turones.
MERTONIENSIS Oxonii ms. codex, cujus varias lectiones, sed nimis parce, refert Sparkius in sua Oxoniensi [Col. 0097D] editione; inchoat solum tertio libro Div. Institutionum usque ad finem libri de Opificio Dei.
Ex Bibliotheca collegii NAVARRICI Paris. ms. codex 300 annorum, complectens libros divin. Institutionum de ira Dei, et de Opificio Dei.
Membranaceus codex PALATINUS, continens libros Divinarum Institutionum, cujus varias lectiones Gallaeo suppeditavit Isaac Vossius.
Francisci PENIAE Hispani, romanae rotae auditoris, ms. codex non infimae notae, complectens libros Div. Institutionum, de Ira Dei, et de Opificio Dei. Hunc Isaeus contulit: sed cujus sit aetatis non indicavit.
Mss. codices Bibliothecae REGIS CHRISTIANISSIMI, quorum duo sunt 900 annorum optimae notae, primus n. 3735, et alter n. 3736, qui fuit olim ex Bibliothea cl. Puteani: hunc Jo. Opsopoeius contulit olim in nonnullis graecis Sibyllarum locis, et reliqua sunt a Joan. le Brun collata; unus 400 ann., n. 3976, et alter [Col. 0098A] 300 an., n. 3739 optimae notae; unus 300 ann., n. 3737; alius 300 annor., n. 3741, optimae notae; unus 300 ann., n. 3740, cum eximiis picturis, in quo est etiam Epitome divinarum Institutionum; alius Mantuae descriptus anno 1428, n. 3977; alius 300 circiter annorum, n. 3738, ex bono archetypo exscriptus; alter 200 aut 250 annorum, n. 3742. Alii duo 300 circiter annorum, n. 3978 et n. 3979, continentes solummodo Lactantii libros de Ira Dei, et de Opificio Dei, seu Formatione hominis.
Hos omnes codices aeque ac Colbertinos contulit Joan. Bap. le Brun, quorum hic damns indicem, eo quo nunc exstant ordine; scilicet:
N. 1662. Codex membranaceus olim Claud. Puteani: Caecilii Firmiani Lactantii libri septem Institutionum, liber de Ira Dei, liber de Opificio Dei, Epitome div. Institutionum, codex in-folio nono saeculo exaratus.
N. 1663. Codex membranaceus: de Falsa Religione libri septem, at Divin. Institutionum sexti finis et septimi pars maxima desiderantur, nono saeculo scriptus, in-folio.
[Col. 0098B] N. 1664. Codex in membrana: Firmiani Lactantii de Falsa Religione libri septem, ejusdem ad Demetrian. liber de Opificio Dei: partim XII, partim XIV saeculo exaratus, in-fol.
N. 1665. Codex membranaceus: Firmiani Lactantii Institutionum divinarum libri septem: sub finem saeculi XIV scriptus, in-fol.
N. 1666. Codex chartaceus: Firmiani Lactantii Institutionum divinarum adversus gentes libri septem, liber de Opificio Dei, sive Formatione hominis, anno 1428 Mantuae scriptus, in-folio.
N. 1667. Codex chartaceus, olim Colbertinus: Lucii Caecilii Firmiani Lactantii Institutionum divinarum libri septem, anno 1463 exaratus, in-folio.
N. 1668. Codex partim membranaceus, partim chartaceus: Firmiani Lactantii Divinarum Institutionum libri septem, saeculo XV exaratus, in-folio.
N. 1669. Codex membranaceus, olim Colbertinus: Firmiani Lactantii divinarum Institutionum libri [Col. 0098C] septem. Subjicitur excerptum ex S. Augustini lib. XX de Civit. Dei; de novissimo Judicio; de Ira Dei, de Opificio Dei, saeculo XV exaratus, in-folio.
N. 1670. Codex membranaceus, olim Colbertinus: Firmiani Lactantii Institutionum divinarum libri septem. Subjicitur fragmentum de extremo Judicio, liber de Ira Dei, liber de Opificio Dei, saeculo XV exaratus, in-folio.
N. 1671. Codex membranaceus, olim Puteanus; Firmiani Lactantii Institutionum Divinarum libri septem, de Ira Dei, de Opificio Dei, de Phoenice carmen, de Resurrectione carmen, Epitome divin. Institutionum, saeculo XV exaratus, in-folio.
N. 1672. Codex membranaceus: Firmiani Lactantii Institutionum divinarum libri septem, Praemittuntur poemata duo, unum de extremi judicii Die, anonymo auctore, alterum de resurrectionis Dominicae Die, Lactantio tributum. Subjicitur fragmentum de extremo Judicio e S. Augustini libro XX de Civitate [Col. 0098D] Dei, liber de Ira Dei, de Opificio Dei; saeculo XV exaratus, in-folio.
N. 1673. Codex membranaceus: Firmiani Lactantii Institutionum divinarum libri septem; passim ad marginem adjectae sunt notae R. P. Joannis Mariae Brasichelli sacri Palatii Apostoloci magistri: sub finem XV saeculi scriptus, in-folio. (At notae Brasichelli quae infra sunt editae, scriptae fuerunt initio saeculi, XVII) .
N. 1674. Codex membranaceus: Firmiani Lactantii libri septem Institutionum divinarum, quarum initium desideratur, de Ira divina, de Opificio Dei, sive Formatione hominis, carmen de Phoenice, de Resurrectionis Dei die; sub finem XV saeculi exaratus, in-folio.
N. 1675. Codex chartaceus: Lactantii Firmiani Institutionum divinarum adversus Gentes libri septem, de Ira Dei, de Opificio Dei, Epitome, de Ratione [Col. 0099A] libri fragmentum recentius: manu rudi scriptus, in-folio.
N. 1676. Codex chartaceus: Firmiani Lactantii liber de Ira Dei: XV saeculo exaratus, in-folio.
N. 1677. Codex membranaceus: Firmiani Lactantii liber de Ira Dei, et de Opificio Dei: saeculo XV scriptus, in-folio.
N. 1678. Codex chartaceus: Firmiani Lactantii erratorum libri tres, auctore Antonio Raudensi, theologo: scriptus saeculo XV, in-folio.
N. 1679. Codex chartaceus, olim Colbertinus: idem liber Antonii Raudensis, in-folio.
N. 1680. Codex chartaceus, olim Colbertinus: idem liber Antonii Raudensis, in-folio.
N. 2623. Codex membranaceus, olim Colbertinus: Firmiani Lactantii divinarum Institutionum libri septem, de Ira Dei, de Opificio Dei: scriptus Bononiae in Italia, anno 1436, in-4 o .
N. 2624. Codex membranaceus: Firmiani Lactantii de Falsa Religione libri septem, de Ira Dei, de [Col. 0099B] Opificio Deo: saeculo XV scriptus, in-4 o .
N. 2625. Codex partim membranaceus, partim chartaceus, olim Colbertinus: Lactantii Firmiani Institutionum divinarum libri septem, de Ira Dei, de Opificio Dei: saeculo XV scriptus in-4 o .
N. 2626. Codex membranaceus, olim Colbertinus: Lactantii Firmiani Institutionum libri septem, de Opificio Dei, seu hominis Formatione, de Ira Dei: scriptus saeculo XV, in-4 o .
N. 2627. Codex membranaceus, olim Colbertinus: Lycii Caecilii liber de Mortibus persecutorum, cum scriptis aliis: partim XII, partim XI saeculo scriptus, in-4 o .
N. 2967. Codex membranaceus, olim Baluzianus: liber de Ira Dei (desiderantur septem priora capita), de Opificio Dei, seu hominis Formatione: saeculo XV scriptus, in-8 o .
N. 2968. Codex membranaceus, olim Colbertinus: Lactantius Firmianus, de Ira Dei, de Opificio Dei, [Col. 0099C] seu hominis Formatione, scriptus anno 1439, in-8 o .
REIMMANNIANUS codex chartaceus, Bunemanno libenter communicatus, saeculi XV.
Codex unus in membrana, decimi quarti saeculi, quem habet eximia Bibliotheca eminentissimi cardinalis de Rohan, cujus principis summa humanitate copia nobis facta est. Continet solummodo septem libros Divinarum Institutionum, in quibus Graecum non legitur, sicut ea ferebant tempora.
ROSTOCHIENSIS ms. codex, cujus paucae admodum sunt variantes lectiones ad libros Divinarum Institutionum. Has habuit Gallaeus ab Isaaco Vossio.
SANGERMANENSIS codex, in membrana pariter, olim Seguierii, Franciae cancellarii, eleganter scriptus, quadringentorum fere annorum, cui desunt duae priores paginae. Continet libros septem Divinarum Institutionum; Epitomen, sed imperfectam; libros de Ira divina ac de Opificio Dei; atque tandem carmen de Phoenice, cum ista admonitione: Ista Carmina dicuntur esse Lactantii. Quandoque adsunt Graeca, [Col. 0099D] eaque sat eleganter scripta.
SORBONICI duo 300 annorum, n. 271 et n. 272, in quorum priore legitur ad calcem, Scripsi ego Johannes de Maguncia . . . , an. 1448. Uterque complecitur Lactantii septem libros Divin. Institutionum, et libros de Ira Dei, et de Opificio Dei, sive de hominis Formatione.
Ms. mille annorum codex TAURINENSIS Sardiniae regis, ex quo eruditissimi viri Christophori Matthaei Pfaffii beneficio in lucem prodiit Parisiis, anno 1712. Divinarum Institutionum Epitome integra, paucis exceptis, cujus priora quinquaginta quinque deerant capita in praecedentibus editionibus. Hujus codicis apographum ad me misit clarissimus Pfaffius per doctiss. Johan. Gabrielem Schoefflinum. Monet Pfaffius exstare praeterea in Bibliotheca Taurinensi novem [Col. 0100A] codices mss. Lactantianorum operum; verum aetatem non indicat.
Codex doctissimi viri Michaelis Thomae TAXAQUETII, diligenter excussus atque examinatus ab Isaeo, qui ejus aetatem non indicavit. Continet libros Divinar. Institutionum, de Ira Dei et de Opificio Dei.
Miror saepissime a doctis appellari codicem ms. TAXAQUETII, cum Taxaquetius non sit alius a Michaele Thomasio, Lactantii editore, qui Balearo-Majoricanus erat. Is, medio saeculo XVI, Bononiae juri pontificio ac civili, cum, ut ait ipse (Epistola ad Granvellen. cardin., Lactantio anni 1570 praefixa) , operam daret, vidit, non antiquissimum modo codicem Lactantii saepius decantatum, sed etiam aliud exemplar in eadem Bibliotheca S. Salvatoris Bononiensis, minus equidem antiquum, at non impar illi antiquissimo. Nicolaus Antonius, Bibliothecae Hispanae novae, t. II, in-folio, Romae, 1672, p. 117, hanc controversiunculam dirimit. Sic enim ait: Michael Thomasius Taxaquet Balearis-Majoricensis caesareo ac pontificio [Col. 0100B] juri operam navavit, cum Ilerde apud Catalanos, tum Bononiae in Italia. Praeclaram ejus doctrinam eruditionemque scripta prae se ferunt; scilicet Lactantii Firmiani opera emendavit, et notulas addidit. Antuerpiae ex officina Plantiniana 1570. Alia ejus opera recenset Nicolaus Antonius: sed suspicor unde natus sit error. Latinus Latinius haec manu sua notavit, initio Lactantianae editionis, Aldinae, 1535, in qua varias lectiones Bononiensium mss. descripsit. Emendare coepi, inquit, libros hosce Lactantii ex variis lectionibus duorum codicum, quorum alter ex Bibliotheca S. Salvatoris Bononiensis litteris Longobardicis descriptus mirae vetustatis, alter itidem Bononiae ab erudito viro Michaele Thoma Taxaquetio, ex Balearium Majore insula orto, diligentissime excussus, atque examinatus est. Earum vero emendationum copiam fecit mihi Taxaquetius cum Romae esset, meque mirifice diligeret: quae est hominis humanitas. Haec porro eadem Latinii manu ad calcem Lactantianae Epitomes scripta sunt: Emendationi [Col. 0100C] huic manum primam adhibui Romae, 1558, tertio kal. junii. Hinc procul dubio ansam arripuerunt Isaeus, aliique viri eruditi, secernendi Michaelem Thomam Taxaquetium a Michaele Thomasio, Lactantii editore. At error ab uno semel patratus facile ad plures dimanavit. Non igitur culpandus erat Heumannus, quod Michaelem Thomasium a Michaele Thoma Taxaquetio non distinxerit aut separaverit. Si ergo doctis occasio evenit eruditorum errata reprehendendi id sobrie, id modeste fiat, velim, nec illos umquam juveniliter exagitent.
Ms. codex septem librorum Divinarum Institutionum emptus a TORNESIO, cum suam pararet editionem Lugdunensem, an. 1567 et subsequentium, quarum in margine varias quasdam ms. codicis apposuit lectiones; sed ms. aetatem non indicavit.
Duodecim VATICANI codices mss. qui Romae in Bibliotheca Vaticana asservantur: eorum lectiones passim allegantur. Horum Thomasius septem, Isaeus vero [Col. 0100D] quinque adhuc alios se cum superioribus septem mss. codicibus diligenter contulisse testatur; sed cujus fuerint aetatis, illis non placuit indicare nobis, sicut nec indicavit Gallaeus eorum ms. quorum variantes lectiones collegit.
Ms. codex Abbatiae Canonicorum Regularium S. VICTORIS Paris. 400 circiter annorum, complectens libros Divinarum Institutionum, de Ira Dei et de Opificio Dei: quem benigne cum Joan. le Brun communicavit Domnus Vion Herovallius, canonicus regularis, et Bibliothecae San-Victorinae Parisiensis tunc praefectus.
Unus Canonicorum B. Mariae ULTRAJECTINAE ms. codex ex optimo descriptus archetypo, continens libros Div. Institutionum, de Ira Dei, et de Opificio Dei, quo usus est Gallaeus.
Admonitio in notitiam Assemanni
[Col. 0101A] Jamdiu questi sunt eruditi, quod Josephus Isaeus in sua Lactantianorum operum editione duodecim appellaverit manuscriptos codices Vaticanos a se collatos, non indicata eorum aetate, nec quo tempore scripti putantur. Cum eumdem cursum peragerem, in mentem mihi venit litterarum ac litteratorum Patronum non orare modo, sed et ab eo exorare, ut per ipsum mihi liceret mss. codicum Lactantii, quos servat Vaticana Bibliotheca, notitiam habere. Hanc ergo benigne curam suscepit eminentissimus cardinalis [Col. 0102A] Passioneus non tantum ob singularem ejus erga studiosos quosque amorem, verum etiam propter antiquam, qua me ab annis fere quadraginta complectitur, benevolentiam. En igitur haec ipsa notitia, qualem eam eminentissimo cardinali ultro praebuit vir clariss. atque eruditiss. Josephus Simonius Assemannus, Bibliothecae Vaticanae custos. Hac, lector erudite, at non sine grato in litteratorum Patronum animo, fruaris velim.
Notitia MSS Lactantii ex Vaticana
Quos Josephus Isaeus coutulisse se testatur.
I. CODEX VATICANUS, signatus num. 215, in membrana, folia scripta continens 180, in eo continentur: Lactantii Firmiani Divinarum Institutionum libri septem a fol. 1 ad fol. 148; ejusdem de Ira Dei liber unus, fol. 149 ad fol. 165; ejusdem de Opificio Dei liber unus, fol. 165 ad fol. 180. Nulla temporis nota signatur; videtur autem scriptus circa annum 1480, quantum conjicere est ex pictura minio ornata codici praefixa.
II. CODEX VAT., signatus num. 216, in membrana, folia scripta continens 264, exaratus 24 Augusti 1481, quemadmodum notatur ab amanuensi, extrema linea folii 264. Leguntur in eo: Lactantii Divinarum Institut. libri septem, fol. 1; de Ira Dei, fol. 216; de Opificio Dei, fol. 235; Divinav. Institut. Epitome, qualis tunc habebatur, cujus initium est, Nam si initium, vel potius, Nam si Justitia, fol. 254.
III. CODEX VAT., signatus num. 217, in membrana, folia scripta continens 146. Nulla temporis nota affixa [Col. 0101C] est; sed ejusdem aetatis ac duo praecedentes codices videtur. Sunt in eo: Lactantii Divinar. Institut. libri septem, fol. 1; de Ira Dei, fol. 123, a tergo; de Opificio Dei, fol. 135, a tergo.
IV. CODEX VAT., num. 218, in membrana, folia scripta continens 165, exaratus sub Sixto IV pontifice, cujus insignia codicis praefiguntur fol. 1. Hic vero apostolicam Romanam sedem occupavit a 9 Augusti anni 1471 ad 12 ejusdem mensis anni 1484; continenturque in eo: Divinar. Instit. libri septem, fol. 1; de Ira Dei, fol. 134, a tergo; de Opificio Dei, fol. 150.
V. CODEX VAT., num. 219, continens folia scripta 180, exaratus sub Julio II pont., cujus imago aurea codici praefigitur fol. 1 cum his litteris: Julii II, Pont. Max.; in membrana. Hic porro sedem apostolicam obtinuit a die 1 Novembris anni 1503 ad [Col. 0102B] 21 Februarii 1513; quo in codice leguntur: Divinar. Instit. libri septem, fol. 1; de Ira Dei, fol. 133; de Opificio Dei, fol. 166, a tergo.
VI. CODEX VAT., num. 220, in membrana, folia scripta continens 171, exaratus ante annum 1447, Nam, fol. 172, extat nota Valterii cujusdam, qui testatur recepisse se duodecim ducatus in numerata pecunia pro pretio hujus codicis, anno Domini 1447, die 12 Decembris; reperiuntur in eo: Divinar. Inst. libri septem, fol. 1; de Ira Dei, fol. 153; de Opificio Dei, fol. 166, a tergo.
VII. CODEX VAT., 221, in membrana, folia scripta continens 281, exaratus circa annum 1450, uti ex praefixis picturis et imaginibus colligitur; continentur in eo: Divinar. Institut. libri septem, fol. 1; de Ira Dei, fol. 252; initium, de Summis necessitatibus; exhortatur Demetrianum ad studendum pietati diligentius, et ad mundi contemptum; hanc epistolam Isaeus non edidit; de Opificio Dei, fol. 267, uti apud Isaeum.
VIII. CODEX VAT., 222, in charta papyracea, folia continens 275, exaratus anno 1462, mense decembri, [Col. 0102C] die vigesimo primo uti fol. ult. annotatur. Leguntur porro in eo: Divinarum Instit. libri septem, fol. 1; de Ira Dei, fol. 225; de Opificio Dei, fol. 252.
IX. CODEX VAT., 223, folia continens 217, exaratus in fol. in membrana per manus Johannis Hornsen, familiaris domini Corradi de Monte Politiano, uti annotatur fol. ult. cujus Corradi insignia praefiguntur fol. 1 cum his litteris: A. Corradi de Monte Policiano. Habentur in eo: Divinarum Instit. libri septem, fol. 1. In fine est, fol. 195, haec nota: Firmiani Lactantii (sic) Divinarum Institutionum ad Constantinum imperatorem, et adversus Gentes libri finiunt septem per manus Johannis Hornsen, indigni servuli egregii domini Corradi de Monte Policiano (sic) palatio apostolico, temporibus serenissimi domini Petri, Domini Nicolai divina Providentia papae quinti, anno 1454, Pontificatus sui anno septimo. De Ira Dei ad Donatum, fol. 195, a tergo.
[Col. 0103A] X. CODEX VAT., 224, in membrana, folia continens 125. Fuit olim Monasterii S. Crucis in Hierusalem Romae, uti annotatur fol. 1, describunturque in eo: Divinarum Instit. libri septem a fol. 1 ad fol. 118.
XI. CODEX VAT., 225, in membrana, folia continens 135, sine nota temporis; sed ex scriptura colligitur, fuisse scriptum anno circiter 1460; leguntur in eo: Divinarum Instit. libri septem, fol. 1 ad 135.
XII. CODEX VAT., 226, in charta papyracea, folia continens 187. Fuit Antonii de Pichetis juris canonis peritissimi, uti annotatur fol. ultimo. Exaratus Papiae, anno 1441, die quarto Decembris, ut habetur fol. 180.
CODICES VATICANI Quos non viderunt nec Josephus, nec Sigismundus Isaeus, in editione Firmiani Lactantii.
1. CODEX VAT., 2876, chartaceus, in-4 o , manu recentiori exaratus: Fol. 53. Fragmentum ex libro VII Lactantii Divinarum Institutionum.
[Col. 0103B] 2. CODEX VAT., 3152, chartaceus, in-4 o Fol. 21: Lactantii Firmiani de Festo die Resurrectionis Dominicae versus. Initium:
3. CODEX VAT., 3381, in membrana, in fol., ex libris Fulvii Ursini: Firmiani Lactantii in Statii Papinii Thebaidem expositio.—Prologus, sive prooemium: Quaeritur quo tempore fuerit Statius iste; constat veraciter, fuisse eum temporibus Vespasiani imperatoris, etc.: [Col. 0103C] Fraternas acies, alternaque regna profanis; quia pacti erant fratres, ut mutuis annis regnarent, etc. Constat foliis 162.
Norunt eruditi hanc expositionem in Statium non esse Firmiani Lactantii, sed Grammatici cujusdam, Luctatii scilicet vel Luctatii Placidi, aut etiam Placidi Lactantii, sub cujus etiam nomine extant glossae quaedam in Ovidii Metamorphoses.
4. CODEX VAT., 5134, fol. 110. Versus Lactantii de Phoenice: Est locus in primo felix Oriente remotus, etc. Ut cod. 315, fol. 28, in charta papyracea scriptus.
5. CODEX VAT., 5346: Lactantii de Phoenice Elegia, fol. 21: Est locus in primo felix Oriente remotus (ut supra).
CODICES NUNC VATICANI, Olim Palatini.
[Col. 0103D] 1. CODEX PALATINUS 161, membranaceus, saeculi XII; constat foliis 236: Firmiani Lactantii Divinarum Institutionum, libri septem (deest initium libri primi); de Opificio Dei, fol. 236 (deest finis).
2. CODEX PALATINUS 162, membran. in fol. recent.; constat foliis 213: Divinar. Institutionum libri septem, fol. 1; de Opificio hominis: Quam minime, fol. 193; de Ortu obituque Phoenicis: Est locus in primo, etc., fol. 209.
3. CODEX PALAT. 163, membran. recent. fol. 261: De Ira Dei: Animadverti saepe, fol. 1; Divinarum Institutionum libri septem, fol. 21; de Opificio hominis: [Col. 0104A] Quam minime, fol. 233; Index capitum Lactantii, fol. 253.
4. CODEX PALAT. 164, ex papyro, in-fol. 190: Divinarum Institutionum libri septem, fol. 1; de Opificio hominis, fol. 157; de Ira Dei, fol. 174.
BIBLIOTHECAE VATICANAE URBINATENSIS Codices Lactantii.
1. CODEX URBINATENSIS 58, membran. antiq. in fol. 282: Divinarum Institut. libri septem, fol. 1; de Opificio Dei, fol. 234; de Ira Dei, fol. 258; Carmen de Phoenice: Est locus, etc., fol. 278; Carmen de Christi Resurrectione: Salve, festa dies, etc., fol. 281.
2. CODEX URBINAT. 361: Lactantii Commentaria in Papinii Statii Thebaidem et Achilleidem: Quaeritur quo tempore, ut in cod. Vat. 3381. In Pergameno; constat foliis 138
CODICES VATICANI Bibliothecae Regiae Alexandrinae, Id est, ex Bibliotheca Christinae Alexandrae, reginae Suecorum.
1. CODEX REGIO-ALEXANDRINUS 149, in fol., membran., exaratus decima sexta die mensis Januarii anno Domini 1434, Bononiae, uti folio ult. annotatur. Fuerat Bibliothecae cardinalis et principis a Dietrichstain, Germani, ut notatur fol. 1. Constat foliis 244, ubi: Lactantii Divinar. Institut. libri septem, fol. 1; de Ira Dei: Animadverti, fol. 207; de Opificio Dei: Quam minime, fol. 226. In fine haec ab amanuensi annotantur: 1436, die 3 Feb. correctum est hoc opus. Die 20 Feb. 1438 correctum est secunda vice. 1439, die 8 Januarii hora 3, perfeci studium ejus. 1441, die 6 Feb. perfeci iterum studium ejus, corrigendo usque ad orthographiam.
2. COD. REGIO-ALEXANDRINUS 217, membran. in-4 o . Fuerat Gerardi Joannis Vossii, uti annotatur fol. 1, [Col. 0104C] deinde Alex. Petavii, num. 71, anno 1656, uti ibidem legitur: De Ira Dei: Animadverti, fol. 1; de Opificio Dei, fol. 25.
3. COD. REGIO-ALEXANDR. 265, membran., constat foliis 189. Ibi sunt: Divinarum Institut. libri septem, fol. 1; de Ira Dei: Animadverti, fol. 161; de Opificio Dei, fol. 176.
4. COD. REGIO-ALEXANDR. 268, ex papyro. Constat foliis 155, exaratus a Gotardo Stella, uti annotatur folio ult. Fuit Nicolai Heinsii, postea Petavii anno 1656, uti observatur, fol. 1: Divinarum Institutionum libri septem, fol. 1 (deest initium); de Ira Dei: Animadverti, fol. 133; de Opificio Dei: Quam minime sim quietus, fol. 145.
5. COD. REGIO-ALEXANDR. 276, membran., antiq., constat foliis 241: Divinarum Institutionum, libri septem: Magno et excellenti, fol. 1 ad fol. 219.
6. COD. REGIO-ALEXANDR. 1151, ex papyro, exaratus a Philippo Scholari Parisiensi, die sexto Octobr., an. [Col. 0104D] Domini 1506, uti annotatur fol. 108: Divinarum Instit. libri septem, Magno et excellenti, fol. 58 (imperfecti); de Ira Dei: Animadverti, fol. 77 ad 98.
7. COD. REGIO-ALEXANDR. 1939, membran., exaratus sub Nicolao V papa, uti constat ex ipsius Stemmate, fol. 2, a tergo. Fuerat patrum Theatinorum S. Silvestri, ut docet inscriptio apposita fol. 1; a Clemente XI in Bibliothecam Vaticanam illatus. Constat foliis 289: Divinarum Institution. lib. septem: Magno et excellenti, fol. 2; de Ira Dei: Animadverti saepe, fol. 244; de Opificio hominis: Quam minime sim quietus, fol. 268.
Variae editiones Lactantii
[Col. 0103D] Lactantii Firmiani de Divinis Institutionibus adversus Gentes, libri septem, necnon ejusdem ad Donatum de [Col. 0104D] Ira Dei liber unus, una cum libro de Opificio hominis ad Demetrianum, in-folio, in venerabili monasterio [Col. 0105A] Sublacensi, sub an. Domini MCCCCLXV, pontificatus Pauli papae II anno ejus secundo, indictione 13, die vero antepenultima mensis octobris. Haec editio aliquando Romana dicitur, quam per errorem D. Bernard. de Montfaucon in Diario Italico ad annum MCCCCLXI retulerat. Est porro rarissima. Romae reperitur in bibliotheca Barberina; Moguntiae, in scrinio litterario nobiliss. capituli Moguntin.; Parisiis, in museo viri clariss. D. Claudii de Boze, Academiarum Galliae et Inscriptionum socii. Graeca in ea editione quandoque, sed non semper leguntur, videturque ex unico solum desumpta ms. exemplari. Titulus libri I manu est exaratus. Hanc editionem, utpote minus comptam, juxta quosdam, existimavit editor Cantabrigiensis eam esse codicem manuscriptum: sed codex ms. CANTABRIGIENSIS. de quo mentio est in elencho praecedenti, diversus est ab edito.—In-folio Romae, in domo Petri de Maximis, apud Conradum Sweynheym, anno 1468. Extat tum in bibliotheca Regia Parisiis, tum in museo D. de Boze. Extat quoque Romae in bibliotheca [Col. 0105B] eminentissimi cardinalis Passionei.—In-folio, Romae, cum praefatione Andreae, episcopi Aleriensis, apud eumdem Conradum Sweynheym, 1470. Extat in bibliotheca Regia Parisiis. Differt a priori an. 1468.—In-folio, Romae, 1471. Hanc vidit et contulit Jo. Ludolphus Bunemannus.—In-folio, Venetiis, 1472, quam Gallaeus, sed falso, omnium esse primam existimavit. Hanc Isaeus, Heumannus et Bunemannus viderunt.—In-folio, sine loco et anno, sed in Germania excusa rudi charactere, jam a primis typographicae artis incunabulis. Hanc habet Romae eminentissimus cardinalis Passioneus. Nec usquam eam reperi, neque in Germanorum, neque in Gallorum nostratum bibliothecis.—In-folio, Romae, 1474. Extat in bibliotheca Regia Parisiis; extabatque in biblioth. Carpzoviana, unde eam habuerat Christoph. Cellarius. Extabat etiam in bibliot. Hulsiana.—In-folio, Romae, 1475. Hanc laudat Joh. Alb. Fabricius, quam tamen non extare putat Bunemannus. [Col. 0105C] —In-folio, Rostochii, 1476. Hanc diligenter Heumannus et Bunemannus contulerunt. Graecorum in ea spatia vacua sunt relicta.—In-folio, Venetiis, per Josep. de Colonia et Johan. Menthen de Gerretzem, 1478. Haec editio satis est accurata, in qua Graeca sunt edita. Extat in bibliotheca regalis abbatiae Sanctae Genovefae; eaque usus est Heumannus. Hanc per errorem, propter nomen Josephi de Colonia, citat catalogus Hulsianus, sub anno 1478, tamquam Coloniae excusam.—In-folio, Venetiis, per Andream de Paltasichis Catarensem et Boninum de Boninis, 1478. Graeca citata exhibet, sed rudi charactere; in ea excusa est Epitome. Romae in eximia bibliotheca ejusdem eminentissimi cardinalis Passionei; hanc etiam habet Bunemannus.—In-folio, Venetiis, per Bernardinum de Benaliis, 1483. Hanc laudant Fabricius, Mettayre, aliique; verum eam extitisse dubitat Bunemannus.—In-folio, Venetiis, per Theodorum de Ragazonibus de Asula, MCCCLXXXX (per errorem, pro MCCCCLXXXX). Hanc habuerunt Isaeus, Gallaeus, Carpzovius et Cellarius: [Col. 0105D] hanc habet vir clariss. Claud. de Boze.—In-folio, Venetiis, per Vincentium Benalium, 1493. Extat in bibliotheca regalis abbatiae S. Germani a Pratis.—In-folio, Venetiis, 1494, quam habuit Carpzovius.—In-folio, Venetiis, per Simonem Bevilaquam, studio Andreae Episcopi Aleriensis, 1497. Eam expressam putat Bunemannus ex editione 1470.—In-4 o parvo, Parisiis, 1500. cum Aegidii Delphi annotamentis.—In-folio, Venetiis, cura Joan. de Tridino, 1502. Hanc ipse habui, et Joanni le Brun miseram anno 1709.—In-folio, Venetiis, cura ejusdem Joan. de Tridino. 1509. Hanc habebat Carpzovius.—In-4 o parvo, Parisiis, emendata ab Aegidio Mazeriensi, 1509. Idem est qui emendaverat editionem anni 1500.—In-folio, Venetiis, a Jano Parrhasio castigata, 1510.—In-8 o , Antuerpiae 1510.—In-4 o , Parisiis, 1511.—In-folio, Venetiis, 1511, a Joan. de Tridino: eadem est ac Parrhasiana 1510; ea usi sunt Isaeus et [Col. 0106A] Gallaeus.—In-4 o , Parisiis, a Joanne Petit et Nicolao de Pratis. 1513, ex emendatioae Aegidii Mazeriensis Delphi. Huic praefixus est titulus: Lepida Lactantii Opera, etc.—In-8 o , Florentiae Juntarum, ex emendatione Mariani Tuccii, 1513. Hanc habet bibliotheca Regia, eaque usi sunt Isaeus, Gallaeus et Heumannus.—In-8 o , Venetiis, Aldus, ex emendatione Joan. Bapt. Egnatii Veneti, 1515.—In-folio, Parisiis, 1521.—In-folio, Venetiis, quam recensuit Janus Parrhasius, 1521. Hanc vidimus in bibliotheca Regia; in ea Graeca sat emendate sunt edita. Eadem est ac Parrhasiana an 1510.—In-4 o , Basileae, Cratandri, 1521. Plerumque ex Aldina fuit desumpta; satis tamen est emendata.—In-folio, velin-4 o , Basileae, Cratandri, 1523. Hac Gallaeus se usum esse dixit; vult tamen Bunemannus eamdem esse cum ea anni 1521.—In-4 o , Basileae, Cratandri, 1524. Hac usus est Bunemannus in emendando Lactantio.—In-folio, Parisiis, 1525.—In-folio, Basileae, Cratandri, 1532. Ea usus est Cantabrigiensis editor. Hujusce editionis copiam fecit Joanni le Brun [Col. 0106B] Nicol. Lengletius.—In-8 o , Lugduni, 1532.—In-8 o , Antuerpiae, Joan. Graphaei, 1532, cum notis Erasmi ad Librum de Opificio Dei. Ea est quam Joanni le Brun olim misimus. Hanc habuit Heumannus.—In-4 o , Basileae, 1534.—In-8 o , Venetiis, Aldus, ex castigatione Honorati Fasitellii Veneti ad codices Casinenses, 1535. Ea usi sunt Thomasius, Isaeus et Gallaeus; fuitque suo tempore editio princeps.—In-8 o , Venetiis, Paulus Manuccius, 1538.—In 8 o , Coloniae, 1539.—In-8 o , Antuerpiae, Gymnicus, 1539. Hanc ex parte emendavit Erasmus Rotterodamensis, cujus leguntur annotationes in librum de Opificio Dei.—In-8 o , Lugduni, Gryphius, ex emendatione Fasitellii, 1541: sat elegans.—In 8 o , Lugduni, Gryphius, ex eadem emendatione, 1543. Haec minus emendata.—In-folio, Coloniae, 1544, cum notis Desiderii Erasmi ad libellum de Opificio Dei. Haec est eximia et emendatissima.—In-4 o , Basileae, 1545, aliis 1546.—In-16, Lugduni, Tornesius, ex emendatione Fasitellii, [Col. 0106C] 1548. Editio elegans et nitida.—In-16, Lugduni, Tornesius, 1553, ex eadem emendatione Fasitellii.—In-8 o , Antuerpiae, 1553. Haec laudatur ab Elia Dupin in Bibliotheca Ecclesiastica.—In 8 o , Antuerpiae, Gymnicus, 1555, cum Erasmi annotationibus in librum de Opificio Dei.—In-16, Lugduni, Tornesii, 1556, ex castigatione Fasitellii: sat nitida.—In-8 o , Antuerpiae, 1556.—In-folio, Basileae, ex officina Henrici Petri, 1556, ubi, juxta Eliam Dupin et P. D. Remigium Ceillier, bis fuit edita. Edita quidem est in haeresiologia Jo. Heroldi. Verum Claudius Ceillier existimat eamdem separatim editam fuisse, hoc ipso anno 1556.—In-folio, Basileae, Henrici Petri, 1559.—In-16, Parisiis, Hieronymus de Marnef, 1561, ex recensione Fasitellii; parum nitida.—In-folio, Basileae, cum Xysti Betuleii commentariis, 1563. Non omnino probatur eruditis, quamvis in iis multa, et fortasse plura quam par est, Betuleius congesserit.—In-8 o , Parisiis, 1563.—In-16, Parisiis, 1565.—In-16, Lugduni, Tornesii, [Col. 0106D] 1567: sat elegans, ac emendata ad codicem ms. quem sibi comparaverat Tornesius.—in-8 o , Antuerpiae, 1568.—In-8 o , Antuerpiae, Stelsii, 1570, cum notis Erasmi ad libellum de Opificio Dei.—In-8 o , Antuerpiae, ex officina Plantiniana, 1570. Sat elegans, ex emendatione Michaelis Thomasii ad duos codices Bononienses et septem Vaticanos. Haec Gronovio minus placebat, nec omnino placuit Isaeo, qui observat Thomasium ad nonnulla quidem textus Lactantiani medicam manum adhibuisse, sed pleraque et prope innumera reliquisse plane intacta: quapropter nos admonet, se in Thomasiano textu emendasse trecenta et amplius errata, ut Lactantium puriorem et integriorem redderet.—In-8 o , Antuerpiae, 1579.—In-16, Lugduni, Tornesii, 1579, ad duos mss. codices emendata.—In-8 o , Antuerpiae, 1580.—In-16, Lugduni, Tornesii, 1586.—In-8 o , Antuerpiae, Plantin, 1587. Haec est altera Thomasianae emendationis [Col. 0107A] editio; nihil tamen in ea fuit immutatum.—In-8 o , Lugduni, Tornesii, 1587. Haec editio emendata est ad multos codd. manuscriptos, atque etiam ad notas varias a Jacobo Cujacio transmissas.—In-folio, Parisiis, 1589, in Bibliotheca Patrum.—In-16, Lugduni, Tornesii, 1594. Non differt ab editione anni 1587.—In-8 o , Parisiis, 1589, ex recensione Thomasii.—In-16, Lugduni, Thomae Soubron, 1594; sat emendata, quamvis minus compta.—Coloniae Allobrogum (id est, Genevae), Tornesii, 1613; ex duobus mss. a jacobo Cujacio emendata. Multi eam facit Gallaeus: in ea tamen Isaeus se animadvertisse asserit textum Lactantii ubique esse corruptum.—In-16, Coloniae, 1613, teste Bunemanno. Eadem forsan cum superiori.—In-16, Lugduni, 1615 et 1616.—In-16, Genevae, 1630.—In-folio, Lugduni, 1642.—In-folio, Caesenae, 1646. Josephi Isaei cura et castigatione, ad duos Bononienses et duodecim Vaticanos mss. codices emendata.—In folio, Romae, Mascardi, 1650, ex Isaei emendatione. Verum non [Col. 0107B] nova, sed eadem plane est ac Caesenensis editio, prima fronte solum immutata.—In-8 o , Lugduni Batavor., ex emendatione Antonii Thysii, 1652; sat nitida est, sed parvi est apud eruditos momenti; haec capite 15 libri primi corrupta est, ubi agitur de Platone.—In-8 o , cum selectis variorum notis a Servato Gallaeo, Lugduni Batavorum, 1660. Haec sat elegans est. Omnes fere notas surripuit Gallaeus ex editione Betuleii et e schedis Salmasii; at quosdam contulerat mss. codices, quorum variae lectiones adjectae sunt ad finem libri. Quae cum non sit usquequaque emendata, in eam Joan. le Brun habuit annotationes Petri Francii, historiarum et eloquentiae professoris in Amstelodamensi gymnasio. Ea simili modo usi sumus in hac nostra editione.—In-8 o , Oxonii, ex recensione et cum notulis quibusdam Thomae Spark, 1684. Elegans est ac emendata ad quinque codices mss. In ea editus est liber de Mortibus persecutorum. Aeque ac Joan. le Brun ista usi sumus editione.—In-8 o , [Col. 0107C] Cantabrigiae, 1685. Sat elegans: sed ex Thomasiana editione expressa est. Usus tamen fuit editor duobus mss. codicibus. quorum varias lectiones praemisit libris Lactantii. In ea itidem legitur liber de Mortibus persecutorum. Verum, sed falso, putat Albertus Fabricius hunc editorem exemplar Sublacense habuisse pro manuscripto codice.—In-8 o , ex recensione Christoph. Cellarii, Lipsiae, 1698. Quamvis emendata, non est tamen omnino inculpata, quasdam nihilominus notas habet non exigui momenti.—In-8 o , ex recensione Jo. Geor. Walchii, Lipsiae, 1715. Primus Epitomen vulgavit integram cum aliis Lactantii operibus. Praelixa est erudita disquisitio de vita et stylo Lactantii. In ea editione aliquid desiderant eruditi. Quid mirum? An clariss. Walchius, qui vix annum vigesimum attigerat, potuit in edendo Lactantio idem artis criticae et doctrinae, quibus nunc quinquagenarius pollet, specimen edere? Num eadem aetate, non doctiorem dico, sed aeque doctam emisissent lucabrationem Walchii reprehensores?—In-8 o , ex emendatione [Col. 0107D] Christoph. August. Heumanni, Gottingae, 1736. Haec editio prioribus longe est perfectior. In ea, quibusdam tamen immutatis, servatus est Christop. Cellarii textus; atque notis Cellarianis additae sunt ubique novae ac eruditae: hanc editionem attentius legimus eaque usi sumus.—In-8 o , ex emendatione Jo. Ludolphi Bunemanni, Lipsiae, 1739. Jam ad finem properabat nostra Lactantiana editio, cum hanc eximiam accepi a doctissimo Joh. Daniel. Schoepflino, historiarum et eloquentiae in Argentorat. Academia professore. Mirum est quantum laboris ac studii impenderit clariss. Bunemannus in edendo Lactantio: notas ex eo collegimus, eas etiam quae nostris opinationibus adversabantur, ut uno quasi intuitu haec nova caeteras omnes complecteretur editiones.
Nota. In Elencho variarum Lactantii editionum praetermisi eas, quae missae sunt in Bibliothecis [Col. 0108A] Sanctorum Patrum, quos inter Lactantii opera non infimum locum obtinent. At illae Patrum collectiones sexies saltem editae sunt, vel Coloniae Agrippinae, vel Parisiis, vel Lugduni. Hae porro editiones non sunt ad mss. codices emendatae, sed ex aliquo jam edito exemplari expressae.
PARTES LACTANTIANORUM OPERUM SEORSIM EDITAE.
L. Caecilius Lactantius Firmianus, de Opificio Dei, seu Formatione hominis, ex recensione et cum notis Desiderii Erasmi, in-8 o , Basileae, Froben, 1529.—In-8 o , Parisiis, Colineus, 1529.—In-4 o , Parisiis, 1551. Hae annotatiunculae prodierunt in aliis quibusdam Lactantii editionibus, quod jam observavimus. Istae porro, quamvis utiles, paucae tamen sunt, nec tres paginas editionis nostrae implerent.—Idem liber cum observationibus Jodoci Willichii, in-8 o , Francofurti et Argentorati, 1542. Hanc editionem habet bibliotheca Regia.—Idem liber ex emendatione Georgii Lud. Goldneri, cum Vita Lactantii et judiciis [Col. 0108B] eruditorum, in-8 o , Gerae, 1714.
Lucius Caecilius Lactantius Firmianus, de Mortibus persecutorum, edente cum annotationibus clariss. viro Stephano Baluzio, in-8 o , Parisiis, 1679, tomo II, Miscellaneorum.—Idem separatim editus, in-8 o , Parisiis, 1679.—Idem, verum sine notis Baluzii, a Joan. Fell., in 12, Oxonii, 1680.—Idem, cum notis Joannis Columbi, in 8 o , Aboae in Finlandia, 1684.—Idem liber cum notis variorum, scilicet Baluzii, Columbi, Gisberti Cuperi, Toinardi et Pauli Bauldri, in-8 o , Ultrajecti, 1692 et 1693, nam utrumque annum praefert eadem editio.—Idem, cura et cum observationibus Nicolai le Nourry, monachi Benedictini e Congregatione S. Mauri, in-8 o , Parisiis, 1710. De his omnibus editionibus verba fecimus in praefatione secundi voluminis. L. Caecilii Lactantii Firmiani Epitome Divin. Institutionum, edente viro clariss. et Doctiss. Christop. Matth. Pfaffio, Academiae Tubingensis cancellario, in-8 o , Parisiis, 1712. [Col. 0108C] —In-8 o , cum notis Jo. Davisii, Cantabrigiae, 1718.
QUAEDAM LACTANTIANA IN LINGUAS VULGARES VERSA.
Lactance Firmian, des Divines Institutions, contre les religions et erreurs des gentils et idolâtres ( traduit en français par René Fame, secrétaire du roi François I er ), in-folio, Paris, 1546;—in-folio, Lyon, 1547;—in-16, Paris, 1555;—in-16, Lyon, de Tournes, 1563;—in 16, Paris, 1581. Haec sola est translatio integra Divinarum Institutionum nostri Lactantii.
Le premier livre des Institutions Divines, traduit en français par M. Drouet de Maupertuis, in-12, Avignon, 1710.
Traité de la Colère de Dieu, traduit du latin de Lactance, précédé d'un discours sur la vie, les sentimens et les ouvrages de l'auteur, en forme d'apologie; par M. Dreux du Radier, conseiller du roi, lieutenant particulier à Châteauneuf en Thimerai. Hanc elegantissimam translationem penes me habeo manu [Col. 0108D] exaratam, a diligenti auctore mihi amice et benevole commissam. Nil vehementius opto, quam ut mox praelo subjiciatur. Ex vita Lactantii ab ipso exarata quaedam excerpsi, eleganti et concinno auctore ultro annuente.
Traité de Lactance de la Mort des persécuteurs de l'Eglise, mis en français par M. de Maucroix, chanoine de l'église cathédrale de Reims, in-12, Paris, 1680. Haec translatio non elegans solummodo est, verum etiam elegantissima.—Idem liber anglice versus a Gilberto Burneto, episcopo Sarisburiensi, cum praefatione de persecutione in christianos, in-8 o , Londini, 1686 et 1714. Praefationem istius operis fatetur ipse Albertus Fabricius esse parum decentem.— Le même livre, traduit en français sur la version anglaise de M. Burnet, avec la préface, in-8 o , Utrecht, 1687.
Symphorien Champier, Traduction du grec en français des prophéties des Sybilles, mises en ver français [Col. 0109A] dans la Nef des Dames. Haec parum ad illustrandum Lactantium conferunt; ex eo tamen conjicitur, quanti auctorem nostrum fecerint eruditi.
DISSERTATIONES AD LACTANTIUM.
Antonini Raudensis, theologi ordinis Minorum, Firmiani Lactantii erratorum libri tres.
Anthologia Lactantii Firmiani, elegantissimas sententias, easque tam pietate, quam doctrina illustres, complectens: recenter in locos digesta communes, per Thomam Beconum, in-8 o , Lugduni, 1558. Haec Anthologia quaedam est Lactantiana theologia, qua ad certa capita revocantur ea omnia, quae in Lactantio leguntur de Deo et rebus divinis; atque etiam illa in quibus agitur de christianorum moribus.
Jean Gardei, Collection des fleurs de Lactance Firmian, contenant sentences très-belles, in-8 o . Hic liber idem fere est cum Thomae Beconi Anthologia.
Défense des sentimens de Lactance sur le sujet de [Col. 0110A] l'usure; par M. Louis Bulteau, in-12, Paris, 1671 et 1677.
Nicolai Toinardi Notae in Lactantium, de Mortibus persecutorum, in-12, 1690. Has notas, quae doctiores sunt, edidimus.
Jo. Augusti Krebsii, de Stylo Lactantii, in-4 o , Halae Saxonum. 1702. Hanc dignam, quae editionibus Lactantii adjungatur, judicant Memoriae Trivoltianae anni 1706, pag. 1069.
Matthiae Nic. Kortholti, Dissertatio de Cicerone christiano Lactantio, in 4 o , Giessae, 1711.
Danielis Michelii Introductio ad historiam litterariam, in 8 o , Cantabrigiae, 1721 in qua eximia legitur disquisitio critica de codice Colbertino de Mortibus persecutorum, a pagina 187 ad 210, contra Nicolaum le Nourry, ordinis S. Benedicti.
Joachimi Justi Rau Diatribe historico-philosophica de Philosophia Lucii Lactantii Firmiani, in-8 o , lenae, 1733.
Analysis libri I Lactantii
Propositio generalis primi et secundi libri est religiones deorum esse falsas. Speciales libri primi partes sunt quatuor: Proaemium, cap. 1. Providentiae assertio, cap. 2. Assertio unius veri Dei, cap. 3, 4, 5, 6, 7.
Refutatio deorum gentilium, inde ad finem.
Prooemium tria continet:
Causas hujus scriptionis.
Προσφώνησιν ad Constantinum Magnum.
Repetitionem primariae causae hujus scriptionis: ubi ratio exponitur cur tam pauci religioni assentiantur.
Causae quibus motus Lactantius orator hanc de religione disputationem instituerit, quinque recensentur.
Prima: Succurrere vult iis, quibus prorsus ignota vera religio, quorum multi veritatem quaesiverunt, sed frustra, quia arcanum summi Dei ingenio ac propriis [Col. 0109C] sensibus non potest comprehendi.
Secunda: Succurrere vult iis, quibus aliquo modo innotuit vera religio: sed eam vel contemnunt, ut docti, quod idoneis assertoribus egeat; vel oderunt, ut indocti, ob insitam sibi austeritatem.
Tertia: Quia non tam de rebus humanis bene meretur, qui scientiam bene dicendi affert, quam qui pie atque innocenter docet vivere.
Quarta: Quia maximi oratores extremum vitae actum philosophiae tribuerunt; ergo justius ego theologiae tribuam.
Quinta: Viri prudentes Institutiones juris civilis ediderunt; melius igitur ego divinas Institutiones persequar.
Προσφώνησις ad imperatorem Constantinum, qua illi gratulatur de veritatis agnitione.
Repetit causam principem institutae disputationis, ut homines avocet ab erroribus, additque rationem cur tam pauci religioni verae assentiantur: quod [Col. 0109D] multi obdurent se contra manifestam veritatem, nec cogitent, quare sint nati; haec enim pravitatis est causa, ignoratio sui.
Altera pars libri primi quaestionem de providentia pertractat: Au sit providentia? Lactantius non copiosa hanc thesim demonstratione indigere scribit; tum quod Stoici et Cicero satis argute negativam refutarint; tum quod omnes populi in hac una re consentiant esse providentiam, cap. 2.
[Col. 0110B] Tertia parte asserit unum esse Deum, mundi hujus conditorem et gubernatorem; idque rationibus et auctoritatibus confirmat.
Quia Deus est perfectus. Ergo non potest esse nisi unus.
Quia Deus non capit interitum. Ergo nec divisionem.
Quia unus Deus facere mundum potuit. Ergo et regere.
Quia ut res militaris non constat, nisi sub uno duce: sic hic summa ipsa rerum non constabit, nisi singularum partium potestas ad unam providentiam referatur.
Quia dicere multorum arbitrio cuncta regi, tale est, quale si quis affirmet in uno corpore multas esse mentes: quoniam multa et varia sunt ministeria membrorum, quae omnia mens sola gubernat.
[Col. 0110C] Objectio: Sunt equidem multi dii, sed unus est summus Rector.
Responsio: Si universi pares non sunt; non igitur dii sunt omnes.
Prophetarum. Prophetae, qui fuerunt admodum multi, unum Deum praedicant, unum loquuntur.
Objectio. Non admittimus illorum testimonia; sunt voces humanae.
Respons. Impleta sunt illorum vaticinia; igitur non fuerunt furiosi nec mendaces, quia caeteros ab omni fraude cohibuerunt; et voluntas lingendi ac mentiendi eorum est, qui appetunt opes, qui lucra desiderant, quae res procul a sanctis illis viris fuit. Aliqui eorum principes aut etiam reges fuerunt, in quos cadere non potest suspicio fraudis.
Poetarum: nam Orpheus Deum verum πρωτόγονον vocat. Sic Virgilius et Ovidius Deum mundi fabricatorem agnoscunt.
[Col. 0110D] Philosophorum: Thaletis, Pythagorae, Anaxagorae, Antisthenis, Cleanthis et Anaximems, Chrysippi, Zenonis, Aristotelis, Platonis, Ciceronis, Senecae.
Mercurii Trismegisti: Ὁ δὲ Θεὸς εἷς. ὁ δὲ εἷς ὀνόματος ού προσδέεται_ ἔστι γὰρ ὁ ὢν ἀνώνυμος.
Sibyllarum, quae omnes unum Deum praedicant.
Apollinis, qui quaerenti quid esset Deus, respondit: αὐτοφυής.
[Col. 0111] Quarta libri parte refutat primum communes gentilium religiones a cap. 8 usque ad 20, deinde proprias Romanorum, a cap. 20 ad finem; probatque religiones [Col. 0112] deorum falsas esse, quod certo tempore nati, pessime vixerint, tandemque mortalium omnium legem subierint, quos pro diis gentiles coluerunt.
Divinarum institutionum liber I
[Col. 0111A] Magno et excellenti ingenio viri, cum se doctrinae penitus dedissent, [Col. 0111A] [Col. 0111A] [Variorum Notae to columns 111-112] Dedissent. Ex mss. Lipsiensibus et Gothano; rectius est et concinnius quam dedidissent, ut habent alii multi. Ms. elegans eminentissimi cardinalis Rohannei habet dedissent. Dedidissent. —Cellario dedissent, quod et Reimmanni ms. habet visum rotundius. At aliorum plerorumque codicum editionumque, primae Sublacen., Rom., Venet. 1471, 1472, utriusque 1478, Rost. 1476, et longe plurium, dedidissent, ad Ciceronem, [Col. 0111B] quem plerumque exprimit, propius accedit. Lib. I Offic., 21: Qui excellenti ingenio doctrinae se dediderunt. Lib. III de Orat., cap. 15: Ei studio se excellentissimi ingenii homines dediderunt. Lib. I de Orat., cap. 3: Studio litterarum penitus se dedere. Neque penitus dedidissent minus rotunda videntur, quam Lact. lib. IV, cap. 13, penitus nescientem; et lib. VII. cap. 5, se voluptatibus dediderunt. Torn. 158, 1613, penitius dedidissent. BUNEMAN . Struendis opibus. Mss. et saec. XV edd., quam struendis; at Parrhas., Crat., Junt., Ald., Gymn., Griph., Paris. 1513, Isaeus, quam aut struendis. Reimm., Venet. 1472, et edd. Tornaes., quam in struendis. Prius receptum ab Heum., posterius est contra Lactantii indolem, qui semper inhaerere cum dativo construit. BUNEMAN . Quoniam. Mss. Rohan. legit quia. Justior effici. Sic restituimus ex Rohanneo et omnibus mss. codicibus, veteribus Romanis editionibus, [Col. 0112A] et duobus Lipsiensibus. In caeteris editis, legitur fieri. — Justior effici. Ita mss. Goth., Guelpherb., Lips., Ultr., Junt., Cauc., Cantabr., Gron., Reimm. et primae Subl., Rom., Ven. 1471, 1472, Rost., Paris. 1513, Torn.; et praestat lib. III, cap. 12: Effici quemquam beatum posse; lib. IV, cap. 3: Efficitque meliores. Cic. III, fin., 3, beatam vitam virtute effici. BUNEMAN . Cupiverunt. Ita plerique libri plenius: at lenius et [Col. 0112B] Ciceroni atque Lactantio propius Parrhas., Junt., Ald., Crat., Gymn., Is., cupierunt, in hoc et similibus. BUNEMAN . Atque ita. Deest in Rohan. mss. idque recte. Abjecisse quosdam. Biam scilicet, Democritum, etc. V. Valer. Max., lib. VII, cap. 2; lib. VIII, cap. 7. De his singulis plenius loquetur libro III, qui est de Falsa sapientia. Nudam veritatem nudi expeditique sequerentur. Ita Hieron. epist. 13, ad Paulinum: Nudam crucem nudus sequens, expeditior et levior scandis scalam Jacob. In multis editis ac in pluribus mss. virtutem et virtutis legitur, non vero veritatem et veritatis. At in mss. Oxoniensibus a Sparckio laudatis veritatem et veritatis scribitur, sicut et in mss. quibus usus est editor Coloniensis anni 1544. Porro in hoc capite non agitur de virtute, sed de veritate, ut paucis post lineis videre est; quia veritas, ait Lactantius, ingenio ac propriis sensibus non potest comprehendi. Praedicarent. Ita restitui ex mss. codicibus ac veteribus editis Rom., Ald., Paris., 1525; quod juxta Cellarium efficacius est notandae philosophorum jactantiae, quam judicarent quod est in recentissimis mss. Emmanuel. et Cantabrig. et in editis recentibus. In quibusdam editis legitur, ut in ea omne summi boni [Col. 0113C] praedicarent. Veritas, id est arcanum. De hoc quaestio erit lib. IV, qui est de Vera sapientia. Summi Dei. Hanc locutionem centies reperies apud Lactantium. Veritas . . . compr. Lib. III, c. 1, et l. VII, c. 2. BUN . Dispositiones. Pro decreta; hinc Lactantius in Erasmico Ciceroniano notatur, quod vocabulum decreta hic non adhibuerit.— Dispositiones. Notatur noster ab Erasmo in Ciceroniano, quod dispositiones pro decretis dixerit. Vindicamus ex Tertulliano ad Lactant. lib. II, cap. 16. Conf. lib. VII, cap. 5. BUNEMAN . Innotesceret. Ita mss. Anglicani et Aldina editio; aliae quaedam habent, notesceret, sed minus bene.— Innotesceret. Sic Torn., Gymn., Parrh., Crat. omnino h. l. sonantius. At notesceret habent cum Goth., Reimm., Lips. ad oram, Thom.; fere omnes edd. antiquae, Subl., Ven. 1472, 1497, et Paris. 1513: praefert quoque Heumannus. Occurrit aliquoties lib. IV, cap. 26, et in Epitome ex ms. Taur. BUNEMAN . Errare. Sic cum edit. Rom. omnes mss. praeter 1 Reg. et edd. rec. in quibus est, oberrare. —Regnat in omnibus edd. oberrare; quia vero hoc Lactantio et aliis est circa aliquid errare, ut noto ad lib. II, c. 2, praefero errare: sequitur erranti: etiam Reimm., errare. BUNEMAN . Laboris effectu. Certe non opus a consensu codicum, etiam Reim., abire. Iterum Lact. lib. III, cap. 1, voluntatem non secutus effectus. Seneca de Tranquill. cap. 11, fin.: Ne aut labor irritus sine effectu sit, aut effectus labore indignus. BUNEMAN . Notionem veritatis munus suum fecit. Id est, ipse Deus voluit fungi officio doctoris, veritatem notam faciendo. Ipsi enim soli veritas nota est, lib. III, c. 1; et Dei est hoc munus . . . et veritatis notio divinae conditionis est. BUNEMAN . Nullam. Id est nullius pretii, nullius emolumenti. WALCHIUS .—Ita interpretantur vocem nullus purioris eloquii auctores. In obscuro veritas. Quomodo id sit docet lib. III, c. 28. Assertoribus. Ita cum vet. tribus Romanis editionibus an. 1468, 1470 et 1474, ac Betuleii et Cellarii mss. Bonon., 7 Reg., 6 Colbert., 2 Sorbon., Navar., Victor., Gatian., Cauc., Ultr., 3 Lips., Cant., Emm., Jun., Gronov., 2 Clarom. et 2 Brun. melius et concinnius [Col. 0114C] quam assertionibus in 2 Reg. rec. et Marm. ac recentioribus editis. De assertoribus christianae religionis vide lib. V, cap. 2. Falsi. Id est, decepti. Illa oratoria. Sc. profana, sophistica, quam vocat de Opif., cap. 21, fallacem captiosamque facundiam. BUN . In qua diu versati. Forum tamen non attigit. Instruere. Sic restituimus ex veterrimo et optimo ms. Regio-Puteano, 3 Colbert., 2 Claromont. aliisque, et vet. editis Rom. Egnat. seu Ald., 1515, Paris., 1525. Cratand., 1532. In nonnullis mss. et recentioribus editis, instituere. Majore in gloria, etc. De philosophi et oratoris comparatione vide Plutarchum in Stoicis Enantiomatis sub initium. Multum tamen nobis exercitatio illa fictarum litium, etc. Fictarum, ait, litium, nam verarum numquam patronus fuit, cum ne forum quidem attigerit, ut testatur ipse de se lib. III, cap. 13. Olim autem cum in Graecia et Romae floreret eloquentiae studium, [Col. 0114D] juvenes, percepta grammatica, ducebantur ad rhetores, qui themata illis vel conficta, vel ex historiis petita proponebant, qualia sunt quae in Senecae patris, et Quintiliani declamationibus, et apud Graecos scriptores etiamnum multa reperiuntur, in quibus pueri in scholis sese dictione ac scriptione exercerent, quales fuerunt Libanius, Carneades, Dio Chrysostomus: ita hi juvenes instituebant, ut postea serio ad populum, vel senatum eloqui possent; et materias infames pertractare consueverunt. Hae itaque exercitationes erant, quibus paulo supra Lactantius ait, se in professione illa oratoria diu versatum, juvenes olim non ad virtutem, sed plane ad argutam malitiam erudivisse, multumque illarum usum nunc sibi profuturum ad causam veritatis adversus gentes perorandam. ISAEUS . Disserenda est. Disserere, est velle indicare, declarare. Tacit. Hist. II: Haud fuerit longum initia religionis, templi situm, formam deae paucis disserere. [Col. 0115B] BARTHIUS .—Forte legendum, asserenda est, ait Petrus Francius in ora Lactantii sui.
Verum quoniam pauci utuntur hoc coelesti beneficio ac munere; quod obvoluta in obscuro veritas latet; eaque vel contemptui doctis est, quia idoneis assertoribus eget, vel odio indoctis, ob insitam sibi austeritatem, quam natura hominum proclivis in vitia pati non potest (nam quia virtutibus amaritudo permixta est, vitia vero voluptate condita sunt; illa [Col. 0114A] offensi, hac deliniti feruntur in praeceps, et bonorum specie falsi, mala pro bonis amplectuntur) succurrendum esse his erroribus credidi: ut et docti ad veram sapientiam dirigantur et indocti ad veram religionem. Quae professio multo melior, utilior, gloriosior putanda est, quam illa oratoria, in qua diu versati, non ad virtutem, sed plane ad argutam malitiam juvenes erudiebamus. Multo quippe nunc rectius de praeceptis coelestibus disseremus, quibus ad cultum verae majestatis mentes hominum instruere possimus: nec tam de rebus humanis bene meretur, qui scientiam bene dicendi affert, quam qui pie atque innocenter docet vivere: idcirco apud Graecos majore in gloria philosophi, quam oratores fuerunt. Illi enim recte vivendi doctores sunt existimati: quod [Col. 0114B] est longe praestabilius: quoniam bene dicere, ad paucos pertinet, bene autem vivere ad omnes. Multum tamen nobis exercitatio illa fictarum litium contulit, ut nunc majore copia et facultate dicendi causam veritatis peroremus: quae licet possit sine eloquentia defendi, ut est a multis saepe defensa; tamen claritate ac nitore sermonis illustranda, et quodammodo disserenda est, ut potentius in animos [Col. 0115A] influat et vi sua instructa, [Col. 115A] [Col. 115B] [Variorum Notae to columns 115-116] Et vi sua instructa. Ita emendatum ex vetustissimo et optimo ms. Regio-Puteano, aliisque 7 Regiis, et 6 Colb., 2 Lips., Christ., Em., Cantabrig., 2 Clarom., 2 Brun., ac 3 vet. editis Rom., Egn. seu Ald., Paris. 1525, Tornes., Cratand., Graph., Gymnic. et 2 Lips.; cum antea esset in editis sex recentioribus et vi sua et instructa religione. Et quidem duas hasce voces esse delendas existimabat doctissimus Petrus Francius historiarum et eloquentiae professor Amstelodami, in notis mss. ad oram Lactantii sui, religione suspicans natum ex sequentibus. Maximi oratores. Imprimis Cicero, qui, sexagenario major, omnia fere philosophica scripsit. Conf. ejus init. Disp. Tuscul. BUNEMAN . Veterani. A militia desumpta similitudo; alii enim milites veterani, alii tirones. Veterani sunt milites, qui multis annis stipendia fecerunt, et diuturno usu in re militari sunt exercitati; sub vexillo tamen continebantur, ut patet ex Caesare libro I de Bello Gallico. Vide Lipsium, ad librum I Taciti; Budacum, in l. de Asse. Hinc oratores veterani appellantur, qui multis annis declamando sese exercuere, ac qui diuturno usu, dicendi facultatem ac facilitatem acquisivere. GALLAEUS . Prudentes. Id est jureconsulti; sic in jure dicuntur responsa prudentum. Sic infra lib. V, cap. 12, prudentes iterum qui et jureconsulti dicuntur: et prudentia pro jurisprudentia apud Ciceronem, de Senect. cap. 9, et de Amicit. cap. 1. Institutiones. Respicit ad operis titulum, ad instar Caii Institutionum juris civilis, quarum hodie extant fragmenta. Institutiones autem sunt libri, quibus prima elementa docendae alicujus artis aut scientiae ita concluduntur, ut rudis aliquis per gradus ad ejus [Col. 0115D] cognitionem pervenire possit. Sic apud JC. Institutiones legimus scripta brevia BARTHIUS .—Per divinas Institutiones intelligit Lactantius, de religionis christianae institutis et praeceptis, deque impiis gentilium cultibus coarguendis disceptationes. Institutiones. Quae juxta, Lact. lib. V, cap. 4, doctrinae alicujus substantiam continent. BUN . Non de stillicidiis, aut aquis, etc. In Pandectis jurisconsultorum, libro XXX, titulus tertius est de aqua, et aquae pluviae arcendae. Vid. Ciceron., lib. I de Oratore, num. 38. De manu conserenda. Teste Gellio, lib. XX, cap. 9, manum conserere est, de qua re disceptabatur in re praesenti, sive ager, sive quid aliud est, cum adversarium simul manu prehenderet, in ea re omnibus verbis vindicare. A. GELLIUS . Quod opus nunc nominis tui auspicio, etc. Haec usque ad Omissis ergo desiderantur in mss. 4 Reg., 2 Bon., 7 Vatic., 4 Colb., Nav., Vict., Chr., Em., 1 Lips., [Col. 0116B] Gat., Tornes., Claromont., Brun., et in edit. Florentina. Desunt quoque in mss. Rohanneo et Sangerman. Extant autem in vetustissimo ms. Reg. 900 annorum codice, et in aliis quatuor Regiis, 5 Vaticanis, 2 Colbertinis, Sorbon., 2 Lips., 1 Claromont., Goth., Balliol., Marm., et in vet. editis, 3 Rom., Ald. 1515, Paris. 1525, Graphei, Cratandri, Gymnici, Betuleii, Fasitelii, Thomasii, Soubr., 2 Paris., Spark. et 2 Lips. Haec repudiat Isaeus; tuentur autem nobiscum clarissimi et eruditissimi viri Stephanus Baluzius, Sebastianus Tillemontius, et Jo. Georgius Walchius ex styli aequalitate, et bis editos a Lactantio fuisse: primo tristibus quidem temporibus scriptos putant Institutionum libros, scilicet paulo post an. 302, laetioribus autem emendatos, auctos, altera editione prodiisse, et Constantino inscriptos ac dedicatos circa [Col. 0116C] annum 321 aut 323. Vide praefationem nostram, n. 10, et Hist. eccles. Tillemontii, tom. VI, p. 208. Omnino genuinus foetus est Lactantii, inquit Walchius in sua Lipsiensi editione, an. 1715, pag. 13: quod ex scribendi indole clare colligi potest. Qua de re vide Isaeum, in notis ad librum I, quae subjiciuntur ad finem hujusce voluminis. Imperator Maxime. Nomine isto fuit insignitus Constantinus, cum jam solus, debellatis hostibus, gubernacula imperii Romani haberet. Plura etenim cognomina gradatim assecutus est Constantinus. Ex eo quod, Maxentii victor, Romanum imperium tyrannide liberasset, appellatus fuit Liberator Urbis et Fundator quietis; cum solus imperaret, salutabatur Restitutor humani generis, Propagator imperii, et Fundator aeternae securitatis. Qui primus Romanorum principum. Non tam primus, repudiatis erroribus, majestatem Dei singularis ac veri cognovit et honoravit, quam primus imperatorum pacem christianis dedit. Nam ante illum Philippus, [Col. 0116D] qui imperavit ab anno 244 ad 249, videtur fuisse christianus, ut colligi potest ex Eusebii Chronico, et Hist. eccles., lib. VI, cap. 39, pag. 234, B; c. 34, pag. 232; B. Hieronymo, lib. de Viris illustribus, seu de Script. Eccles, cap. 54, pag. 285; Vincentio Lirin., lib. I, cap. 23; Oros., lib. VII, cap. 20 et 28, aliisque. Itaque multo obscurior fuit in Philippo quam in Constantino, christianae religionis professio. Vide Tillemontium, Histor. imperatorum, tom. III, pag. 300 et p. 643 et seqq. Causa conversionis Constantini fuit victoria de Maxentio, καὶ τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον, cui adscriptum: ἐν τούτῳ νίκα. Id autem evenit an. Chr. 311. Mortuus est 337, die Pentecostes, 22 maii sub coss. Feliciano et Titiano. Vide Philostorgium, lib. I Hist. eccles., 6, alii ante victoriam jam fuisse christianum referunt. De cruce illa quae anno 311 Constantino apparuit, vide Jac. Gothofredum ad Philostorgium; Eusebium, lib. I de Vita Constantini, cap. 22, et Sebastianum Tillemontium, Histor. imperatorum, [Col. 0117C] tom. IV, cap. 23, pag. 126, atque dissertationem Nicolai de Lestocq, huic editioni annexam.
De religione itaque nobis rebusque divinis instituitur disputatio. Nam si quidam maximi oratores professionis suae quasi veterani, decursis operibus actionum suarum, postremo se philosophiae tradiderunt, eamque sibi requiem laborum justissimam putaverunt; si animos suos in earum rerum, quae inveniri non poterant, inquisitione torquerent, ut non tam otium sibi, quam negotium quaesisse videantur, et quidem multo molestius, quam in quo fuerant [Col. 0115B] ante versati: quanto justius ego me ad illam [Col. 0116A] piam, veram, divinamque sapientiam, quasi ad portum aliquem tutissimum conferam, in qua omnia dictu prona sunt, auditu suavia, facilia intellectu, honesta susceptu? Et si quidam prudentes, et arbitri aequitatis, Institutiones civilis juris compositas ediderunt, quibus civium dissidentium lites contentionesque sopirent: quanto melius nos et rectius divinas Institutiones litteris persequemur; in quibus non de stillicidiis, aut aquis arcendis, aut de manu conserenda, sed de spe, de vita, de salute, de immortalitate, de Deo loquemur, ut superstitiones mortiferas, erroresque turpissimos sopiamus?
Quod opus nunc nominis tui auspicio inchoamus, Constantine, Imperator Maxime, qui primus Romanorum [Col. 0116B] principum, repudiatis erroribus, majestatem [Col. 0117A] Dei singularis ac veri et cognovisti et honorasti. Nam cum ille dies felicissimus orbi terrarum illuxisset, quo te Deus summus ad beatum imperii culmen evexit, salutarem universis et optabilem principatum praeclaro initio auspicatus es, cum eversam sublatamque justitiam reducens, teterrimum aliorum facinus [Col. 0117A] [Col. 0117C] [Variorum Notae to columns 117-118] Aliorum facinus. Taxat hic Lactantius Maxentii et Licinii in christianos crudelitatem, et alios christianorum persecutores. Dabit tibi Deus felicitatem. Sic S. Augustinus: Constantinum, inquit, imperatorem non supplicantem daemonibus, sed ipsum verum Deum colentem, tantis terrenis implevit muneribus, quanta optare nullus auderet, etc., de Civit. Dei, lib. V, cap. 25. Etiam senex teneas. Haec verba desunt in edit. Sublac. Justos. Id est christianos. Quanto serius, tanto vehementius. Val. Max. lib, I, cap. 1, ext. 3: Lento gradu ad vindictam sui divina procedit ira, tarditatemque supplicii gravitate compensat. [Col. 0117D] BUN . Afferentibus. Ut paulo post, quae allaturi sumus., at mss. 9 recentiores cum nonnullis editis, asserentibus. Hic non Academicos modo intelligit, sed philosophos omnes, qui variis opinionibus sapientiae studium dilaniarunt.— Nihil certi afferentibus. L. III, cap. 7, fin.: Nec tamen afferat ipse, quod sequamur. Cic. c. 16: Nihil boni ad vitam afferebant. De Opif., c. 1: Sic disputant, ut ea, quae afferunt, probata et cognita videri velint. Singulis his locis quoque de philosophis agitur. Inquirentibus. Sic mss. S. Germani et Lipsienses duo; alii vero quaerentibus. Requirentibus veritatem. Merito ex Lips. praetulit Cellarius. Amat Lactantius vocem hanc. infra, l. VII, cap. 7: Veritatem sine duce requirerent. De Ira, c. 3: Veritatem alibi requiramus. BUN . Sacramentum Hic significat rem arcanam, quae naturaliter rationi humanae ignota est, sed divinitus patefacta, quo sensu verus interpres vocem μυστήριον [Col. 0118C] reddidit. Haec vox nonnumquam significat juramentum, quod milites olim imperatori praestabant, eoque se fideliter pugnaturos et prompte obtemperaturos pollicebantur: haec significatio huic loco etiam aptari potest, atque ita accepit D. Thys. Nam et christiani quando per baptismum Ecclesiae inserebantur, juramento Christo se obligabant; hinc S. Hieronymus ad Heliodor.: Recordare tyrocinii tui diem, quo Christo consepultus, in sacramenti verba jurasti. GALLAEUS . Cui asserendae. Sic 22 mss. inter quos sunt antiquiores Reg., Bonon. et Rohan. ac Sangerm. quod praeferendum aliis mss. recentioribus et editis, qui habent cujus. Infiniti pene sit operis et immensi. Inest in his elegantia. Cic. I, de Orat., 6: Nec dubito, quin hoc plerisque [Col. 0118D] immensum infinitumque videatur. BUN . Copia exuberet. Ven. 1471, utraque 1478, Rost., Ven. 1497, Pier., Parrh. et quaedam aliae exuperet. Nihil muto, lib. IV, cap. 17, copia lactis exuberant; cap. 29, exuberans fons; lib. VII, cap. 15, ager exuberat; de Ira, cap. 13, Ut arbusta pomis exuberent. Epit. cap. 72: Lactis, vini fontes exuberabunt. BUN . Nec libri modum, nec finem reperiat oratio. Heumannus miratur, tam diu in mendo cubuisse h. l. et rescribit, liber. Non opus si, nec libri modum, reperiant subaudias. Certe omnes libri scripti et editi libri habent: ita ut priori loco hic, reperiant. Vanis. In ed. Sublac. legitur variis. Obdurant se contra. Goth. obdurantur contra manifestam veritatem. Cicero sine reciproco, lib. III Finib., 11: Quis contra studia naturae tam vehementer obduravit. BUN . Prave asserunt. Ita cum editis optimi quique mss. In tribus rec. est proferunt; in decem recentissimis, praeferunt. Vide infra prave sentientium.
Omissis ergo hujusce terrenae philosophiae auctoribus nihil certi afferentibus, aggrediamur viam rectam: quos equidem, si putarem satis idoneos ad bene vivendum duces esse, et ipse sequerer, et alios, ut sequerentur, hortarer. Sed cum inter se magna concertatione dissideant, secumque ipsi plerumque discordent, apparet eorum iter nequaquam esse directum: siquidem sibi quique, ut est libitum, proprias vias impresserunt, confusionemque magnam inquirentibus [Col. 0117C] veritatem reliquerunt. Nobis autem, qui sacramentum [Col. 0118A] verae religionis accepimus, cum sit veritas revelata divinitus, cum doctorem sapientiae ducemque veritatis Deum sequamur, universos sine ullo discrimine vel sexus vel aetatis ad coeleste pabulum convocamus. Nullus enim suavior animo cibus est, quam cognitio veritatis, cui asserendae atque illustrandae septem volumina destinavimus, quamvis ea res infiniti pene sit operis et immensi: ut si quis haec dilatare atque exequi plenissime velit, tanta illi rerum copia exuberet, ut nec libri modum nec finem reperiat oratio. Sed nos idcirco breviter omnia colligemus; quod ea quae allaturi sumus, tam clara sunt et lucida, ut magis mirum esse videatur tam obscuram videri hominibus veritatem, et iis praecipue, qui sapientes vulgo putantur, vel quod tantummodo [Col. 0118B] instituendi nobis homines erunt, hoc est, ab errore quo sunt implicati, ad rectiorem viam revocandi.
Quod si fuerimus, ut spero, assecuti, mittemus eos ad ipsum doctrinae uberrimum ac plenissimum fontem, cujus haustu atque potu conceptam visceribus sitim sedent, ardoremque restinguant. Eruntque illis omnia facilia, prona, manifesta: modo ne pigeat ad percipiendam sapientiae disciplinam, legendi, vel audiendi patientiam commodare. Multi enim superstitionibus vanis pertinaciter inhaerentes, obdurant se contra manifestam veritatem, non tam de suis religionibus, quas prave asserunt, bene meriti, quam de se male: qui cum habeant iter rectum, devios sequuntur [Col. 0118C] anfractus; planum deserunt, ut per praecipitium [Col. 0119A] labantur; [Col. 0119A] [Col. 0119B] [Variorum Notae to columns 118-120] Ut per praecipitium labantur. Et sic labantur lib. VI, cap. 57; Epitom., cap. 69. At mss. duo Colb. rec. et Rohan., ut in praecipitium; 1, Reg. ut in praeceps. Relinquunt. Reimm., Lips. 2 et 3, derelinquunt. Certe Lactantius amat hoc decompositum; lib. I, cap. 18, lib. V, cap. 8, cap. 18, et quidam lib. III, cap. 13. BUN . Liberari. Francius, forte liberare. Sed melius legitur in Coloniensi anni 1544 editione, velintque tandem ab inveteratis erroribus liberari. Si quare sint nati. Ex mss. et editis addidi sint, quod deerat editis Thys. et etiam Servati Gall.— Quare sint nati. Illud sint in Reimm. et in triginta amplius edd. deprehenditur, in Sublac., duabus Rom., decem Venetis, an. 1471—1510, tribus Antuerp., tribus Basil., quinque Tornaes., Junt., Parrh., Berut., Gryph., duabus Isaei. Neglexerunt Thys., Gall., Spark., Cantabr. Ut neque . . . . probanda sapientia. Hypothesis est totius professionis christianae: de hoc agitur in Lactantii [Col. 0119C] libro de Ira Dei, cap. 12. Non putavi adeo necessarium. Plenius hoc argumentum tractatur a Lactantio libro de Ira Dei, cap. 9, 10, 11, et in libello de Opificio Dei, ubi Epicureos confutat. Natura; sitne providentia. Hinc Lact. Epitom. cap. 2, ineunte: Prima incidit quaestio, sitne providentia. BUN . Regantur. Sic cum optimis editionibus et mss. antiquioribus; quod capite 1 Epitomes confirmatur; ubi legere est: Sitne aliqua providentia, quae aut fecerit aut regat mundum. In quibusdam tamen mss. legitur gerantur, etiam Rohanneo et Sangermanensi, in aliis etiam, sed male, gerantur. Democritus. Qui fortuito omnia ex atomis facta asserere conatur. Vide Laertium. Optime Plutarchus: Nihil pulchri temere, et fortuito nascitur, sed ab arte aliqua efficitur. VOSSIUS .—De ipso Democrito copiose agitur infra libro III, cap. 17. Democrito autem adjungit Epicurum, quia hic ex illo pleraque hausit, teste Cicerone, lib. V de Finib.; et lib. II de Natur. deorum. Protagoras. Democriti auditor; de illo sic Lactant. de Ira Dei, cap. 9.: Primus omnium Protagoras extitit temporibus Socratis, qui sibi diceret non liquere, utrum esset aliqua divinitas necne, etc. Suidas, in Προταγόρας_ Theophilus, ad Autolyc. lib., 3; Cic., lib. I de Nat. deor.; Epiphanius, lib. III contra Haereses; Theodoret., orat. II contra Graecos. ELMENHORT.—Protagoras propter impium dogma Athenis ejectus est. Ejus Vita est apud Laertium libro IX. Sub Protagorae nomine dialogus est inter Platonis Dialogos. Diagoras. Cic. de Nat. deor., l. I, c. 23, et l. II, c. 37; Josephus, II contra Appion.; Tatian.; Athenag., Πρὸς Ἕλληνας_ Clemens, in Protrept. Ὧν δὴ χάριν, etc.; Diagoras Melius, cui Atheon cognomen imposuit antiquitas, dixit Minucius Felix. Contra quem suum de Providentia librum scripsit Theodoretus. Athenienses talenti pretium proscripsere illi qui Diagorae caput afferret (Suidas in Διαγόρας). ). Vixit autem Diagoras, juxta Euseb., Olymp. LXXIV, et deinceps vir [Col. 0120B] perspicacissimi ingenii, clariss. Vossius existimat eumdem esse Diagoram Atheniensem, qui reliquit sermones Phrygios. Tatianus contra Graecos: Διογόρας
Ἁθηναῖος, etc. Hi phrygii sermones fuisse videntur historia eorum quae ad Cybelen, sive matrem Phrygiam, et ejus sacra pertinerent. Ab ipso autem eo fine conscripti, ut homines a sacris illis averteret. Ex Vossio.—De hoc Diagora iterum agitur a Lactantio, lib. de Ira Dei, cap. 9, et a Theodoreto in Therapeutica Graecorum, in sexto. Et postea Diagoras. Post Protagoram, ante Epicurum, et ipse discipulus Democriti. Suid. ed. Kuster., t. I, f. 550. Si recte capias, Lactantius credidit fuisse eum post Epicurum, de Ira, capite 9. Male. Diagoras Olymp. LXXIV floruit; Epicurus demum Olymp. CIX, anno tertio natus; Laert. l. X, sect. 14, 15, et Menag. p. 453. Vossius ergo corruptam Laertii editionem secutus est, cum de Hist. Graec. l. I, c. 21, Epicurum Olymp. CVII mortuum tradidit; concedit enim Olymp. CIX natum fuisse, l. IV, c. 10, ed. [Col. 0120C] Lugd. B. in-4 o . Ad rem conf. Cic. de Nat. deor. L. I, c. 1 et c. 23; l. III, c. 37; Valer. Max. l. I, c. 1, ext. n. 7; Aelian., l. II Hist. Var., c. 31. BUN .— Antea Protagoras . . . postea Diagoras. Cic. libro I de Nat. deor. c. 1: Deos esse, dubitare se Protagoras, nullos esse omnino, Diagoras Melius et Theodorus Cyrenaicus putaverunt. Idem dicto libro, c. 23: Quid? Diagoras, Ἄθεος qui dictus est, posteaque Theodorus, nonne aperte deorum naturam sustulerunt? Nam Abderites quidem Protagoras, sophistes temporibus illis vel maximus, cum in principio libri sic posuisset, de divis neque ut sint, neque ut non sint, habeo dicere, Atheniensium jussu urbe atque agro est exterminatus, librique ejus in concione combusti. CELL . Et alii nonnulli. E. g. Theodorus. Epit. cap. 68; de Ira, c. 9. Loca scriptorum indicarunt Elmenhorst. ad Minuc. c. 8. Planner, in Syst. Theolog. Gentil. c. 2, § 2. BUN .—Bion etiam exclusit deos: carmina quae de illo extant reperies apud Meursium quem [Col. 0120D] adire ne pigeat, in opusculis Hesychii, p. 12. GALLAEUS . Ac maxime stoici. Stoicos imprimis celebrat; sed non minorem laudem promeritus est Plato, qui Deum passim vocat δημιουργὸν ἁπάντων, opificem universi. VOSSIUS .—Stoicorum insignes de providentia divina sententiae reperiuntur. Lactantius laudat Stoicos, caeterosque philosophos: Epictet. apud Arrianum: Discendum ante omnia, unum esse Deum, omnia regere, omnibus providere; quidquid vero faciamus, dicamus, cogitemus, nihil eum latere posse. Vide Senecam in Quaest. et in lib. de Beneficiis, et libro de Providentia. Eumdem Hetrusci, quem nos Jovem, intelligunt, custodem rectoremque universi, animum ac spiritum, mundi hujus operis dominum et artificem, cui numen omne convenit. Vis illum fatum vocare? non errabis. Hic est ex quo suspensa sunt omnia, ex quo sunt omnes causae causarum. Vis illum providentiam dicere? recte dicis. Est enim cujus consilio huic mundo providetur, ut inconcussus exeat, et actus suos explicet. Sic [Col. 0121B] et Cleanthes apud Simplicium: O Deus, inquit, rege me per eam causam, qua omnia moderaris et temperas.
Suscepto igitur illustrandae veritatis officio, non putavi adeo necessarium ab illa quaestione principium sumere, quae videtur prima esse natura: sitne providentia, quae rebus omnibus consulat; an fortuitu vel facta sint omnia vel regantur. Cujus sententiae auctor est Democritus, confirmator Epicurus. Sed et antea Protagoras, qui deos in dubium vocavit; et postea Diagoras, qui exclusit; et alii nonnulli qui non putaverunt deos esse; quid aliud effecerunt, nisi ut nulla esse providentia putaretur? quos tamen et caeteri philosophi, ac maxime Stoici acerrime retuderunt, [Col. 0121A] [Col. 0121B] [Variorum Notae to columns 121-122] Acerrime retuderunt. L. III, c. 28: Cum fortiter inimicorum impetus retudisset; l. IV, c. 27, vim retundit. Docentes. Ita ferunt mss. veterrimi et optimi. Rohanneus vero et Sangermanensis habent dicentes, quod idem fere est. M. Tullius. Cicero modo Platonicos, modo Stoicos, [Col. 0121C] modo Aristotelem secutus est. Nemo est enim tam rudis, etc. Recte observat doctiss. Wowerius, haec vulgaria esse argumenta, quibus omnes fere qui adversus Gentes scripserunt, in astruenda divinitate usi sunt. Minucius idem habet argumentum, quod a Cicerone mutuatur, de Natura deorum II, dicente: Quid potest esse tam apertum tamque perspicuum, cum coelum suspeximus, quam esse aliquod numen praestantissimae mentis, quo haec regantur. Idem, de arusp. Resp.: Etenim quis est tam vecors, qui cum coelum suspexerit, deos esse non sentiat, et ea quae tanta mente fiunt, ut vix quisquam arte ulla ordinem rerum ac vicissitudinem persequi possit, casu fierit putet? aut cum deos esse intellexerit, non intelligat, eorum numine hoc tantum imperium natum, et auctum et retentum, etc. ELMENHORST .—Prudentius vero in Apotheosi:
Vide Isidor. Pelus. lib. IV. Hoc argumentum a creaturis petitum omnes convincit, et omnibus notum est, adeo ut validissimum sit ad asserendam divinitatem; hoc enim argumento B. Paulus, Rom., I, v. 20, utitur, ut Gentes reddat inexcusabiles. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur: sempiterna quoque ejus virtus et divinitas, ita ut sint inexcusabiles. GALLAEUS .—argumentum iterum a Cicerone tractatur libro I Tusculunarum Quaestionum.
Qui oculos. Ita mss. et editi veteres. Unde homines cognitionem deorum habuerint, docet Plutarchus in Placitis philosophorum libro I, c. 6. Vide etiam Ciceronem in libro de Universitate.
Pulchritudine. Nihil certe illorum quae sensu comprehenduntur, mundo ornatius, pulchrius et absolutius, ut Philo notat in lib. περὶ Ἀφθαρσίας κόσμου, Cic. lib. II de Nat. deorum. ELMENHORST .—Cicero idem [Col. 0122B] affirmat, quod hic Lact., lib. II de Divinat. Ob hanc pulchritudinem mundus Graecis est κόσμος. Vide etiam Aristotelem de mundo, et Plinium, libro II, capite 4. Pro voce temperatione, quae sequitur, ed. Subl. legit prave, comparatione.
Quod mirabili ratione. Francius legit, quod tam mirabili ratione constat.
[Col. 0122C]Utique, Sic reposuimus ex mss. et omnibus fere editis. In 4 edd. rec., itaque.
Necesse est. In ed. Sublac. additur non, optime.
Nemo est qui quidem sapiat. Optime cum doctiss. Gronovio ita restitui ex ms. Rohan., item ex 2 aliis Reg. bonae notae, necnon Gronov., 1 Colb., 2 Brun. et edit. Cellar. In caeteris, Nemo est quidem qui sapiat . . . qui. Non unum esse intelligat. Editi quinque in medio inserunt Deum: sed perperam; mox enim praecessit unius Dei. Caeterum in eamdem rem vide Lactantium lib. II, cap. 2: Cum jurant, et cum optant, etc., inquit Tertullianus in Apologet. de ethnicis sui temporis: Anima licet falsis diis exancillata, cum tamen resipiscit, ut ex crapula et somno Deum nominat, et quod Deus dederit, omnium vox est, judicem quoque contestatur illum: Deus videt, et Deo commendo, et Deus mihi reddet. O testimonium animae naturaliter Christianae! Denique pronuntians haec, non ad Capitolium, sed ad coelum respicit? novi enim sedem Dei [Col. 0122D] vivi. Deum unum poëtae agnoverunt Aeschylus, et Sophocles, Philemon, Orpheus, Pythagoras. Vid. S. Justinum de Monarchia.
Qui et condiderit omnia, etc. Hierocles Ζῆνα et Δία Deum appellatum esse scribit, quia per eum omnia sunt et vivunt. Hinc Apuleius Deum vocat rerum omnium exertorem. Proclus vocat Deum πηγὴν πάσης ζωῆς, fontem omnis vitae. Sic Cato apud Lucanum:
Sacra etiam pagina ad providentiam asserendam, argumentum (quod omnes convincit) ab experientia petit (Ps. CIII, V. 28 et 29) .
Nervorum atque virium. Posterior vox priorem explicat. Vide Davis. ad Caes. I Gal., 20: Opibus ac nervis. Hic video expressum Ciceronem Or. V Philip. c. 12: Experietur consentientis senatus nervos atque vires. Conf. Lact. l. IV, c. 18, nervis ac viribus. BUNEMAN .
Aeterna mens. Seneca lib. I Natur. Quaest.: Quid [Col. 0123C] est Deus? Mens universi. Anaxagoras Deum vocavit νοῦν· Cic. in prim. Tuscul. Quaest.: Deus est mens soluta et libera, segregata ab omni concretione mortali. Voss.—Ita loquuntur Platonici. Augustinus tamen de Trinitate libr. XV, scribit Deum amplius quiddam, quam mentem esse, tantum, quantum homo mente praeditus, superat bruta mente carentia. De Dei natura vide Plutarchum de Placitis philosophorum libro I, c. 7.
[Col. 0121A] docentes, nec fieri mundum sine divina ratione potuisse, nec constare, nisi summa ratione regeretur. Sed et M. Tullius, quamvis Academicae disciplinae defensor esset, de providentia gubernatrice rerum et multa et saepe disseruit, Stoicorum argumenta confirmans, et nova ipse afferens plurima: quod facit tum in omnibus philosophiae suae libris, tum maxime in iis qui sunt de Natura deorum.
Nec difficile sane fuit paucorum hominum prave sentientium redarguere mendacia testimonio populorum atque gentium in hac una re non dissidentium. Nemo est enim tam rudis, tam feris moribus, qui oculos suos in coelum tollens, tametsi nesciat cujus Dei providentia regatur hoc omne quod cernitur, non aliquam tamen esse intelligat ex ipsa rerum magnitudine, [Col. 0121B] motu, dispositione, constantia, utilitate, pulchritudine, temperatione: nec posse fieri quin id, quod mirabili ratione constat, consilio majori aliquo sit instructum. Et nobis utique facillimum est exequi hanc partem quamlibet copiose. Sed quia multum inter philosophos agitata res est, et providentiam tollentibus satis responsum videtur ab hominibus argutis [Col. 0122A] et eloquentibus, et de solertia divinae providentiae per totum hoc opus, quod suscepimus, sparsim dicere necesse est; omittamus in praesenti hanc quaestionem, quae cum caeteris sic cohaeret, ut nihil a nobis disseri posse videatur, ut non simul de providentia disseratur.
Sit ergo nostri operis exordium quaestio illa consequens ac secunda: utrum potestate unius Dei mundus regatur, anne multorum? Nemo est qui quidem sapiat, rationemque secum putet, non unum esse intelligat, qui et condiderit omnia, et eadem, qua condidit, virtute moderetur. Quid enim multis [Col. 0122B] opus est ad mundi regimen sustinendum? nisi forte arbitremur, si plures sint, minus habere singulos nervorum atque virium. Quod quidem faciunt ii, qui multos esse volunt; quia necesse est imbecilles esse: siquidem singuli, sine auxilio reliquorum, tantae molis gubernaculum sustinere non possent. Deus autem, qui est aeterna mens, ex omni utique parte [Col. 0123A] perfectae consummataeque virtutis est. Quod si verum est, unus sit necesse est. Potestas enim, vel virtus absoluta, relinet suam propriam firmitatem. Id autem solidum existimandum est, cui nihil decedere; [Col. 0123A] [Col. 0123C] [Variorum Notae to columns 123-124] Nihil decedere. Ita etiam S. Augustinus libro V de Trinit. docet nulla accidentia in Deum cadere posse; et quiquid de Deo dicatur essentialiter, non accidentaliter dici. Copiae. Id est, abundantia, bona, opes. Infra l. V, c. 12: Omnes ad eum honores, omnia imperia, omnes opes, omnes denique copiae conferantur. L. VII, c. 23: Fruentes jucunditate innumerabilium copiarum. De Ira, cap. 13: Rerum et copiarum abundantia. . . instruere; et cap. 23: Deus nos innumerabilibus copiis alit. Hinc l. VI, c. 11, copiosi, sunt opibus affluentes. Freinsh. ad Tac. Ann. III, c. 54. BUNEMAN . Virtutis autem perfectior, etc. Ita mss. Rohanneus et S. Germani, idque eleganter: prius tamen legebatur per triplicem negationem: Virtutis autem perfecta natura non potest esse nisi in eo quo totum est, non in eo in quo pars, etc. At editio Heumanni legit, Virtutis autem perfecta natura in eo potius est, in quo totum est, quam in eo in quo pars, etc. Natura in eo potest esse, in quo totum est; quam Virtutis autem perfecta natura in eo potest esse in quo totum est, quam in eo. Haec lectio est rectissima, nec erat a Cellario corrigenda; nec, ut Heuman. scripsit, manifestus [Col. 0124C] error librarii. Subaudiendum, potius. BUN . Quia perfectus est. Haec omittunt mss. Lips et Goth. necnon editio Betulei. Ex mss. primae notae et prope omnibus, veteribusque editionibus Romanis et Cellarii repositum quia, pro nam quod est in caeteris editis. Incorruptibilis. Hanc vocem fere Ecclesiast. jam ante nostrum saepe in Tertulliano, Cypriano, Arnobio legi. Divina. Ed. Sublac. habet aeterna. BUN . Eodem revolvitur res. Exprimit Cicer. l. IV Acad., 6: Imprudens eo, quo minime vult, revolvitur; l. II, Divin. c. 5, eodem revolveris. Add. l. I Tuscul., c. 6. BUNEMAN . Ex nihilo esse conflatam. Paraeus in Genes. probat [Col. 0124D] ex nihilo mundum conflatum. Idemque dixit Theophrastus. Mundum ex materia quadam Deo coaeterna esse factum asseruerunt antiqui philosophi, Pythagorici et Zeno cum Stoicis suis, ipseque Plato. Hos secuti sunt haeretici, quos Materiarios appellat Tertullianus, libro adversus Hermogenem, c. 25. Vide Augustinum, haeresi 59. Facilius esse. . . . regi. Illud esse minus necessarium exesse jubent Rost., Subl. Ven. 1471, utraque 1478, 97, Parrh., Pier., Crat., Paris., Junt., Ald., Gymn., Gryph., Isaeus, Betul., Heum. Inseruit Thomasius, quem secuti Gall., Cantabr., Spark., Walch., Cell. BUNEMAN . Deficimus. Heumannus existimat legendum esse deficimur. Juxta latini sermonis analogiam: Si quis deficiatur pecunia, ait Seneca epist. 76; Viribus deficeretur, ait J. Caesar de Bel. civil. lib. III, c. 64, et alii. Tantae. Ita mss. precipue Rohanneus; at mss. 7 rec. legunt tantam cum Sangermanensi.
Quis dubitet potentissimum esse regem, qui totius orbis habeat imperium? neque immerito: cum illius sint, quae ubique sunt omnia; cum ad eum solum omnes undique copiae congerantur. At si plures partiantur orbem, minus certe opum, minus virium singuli habebunt, cum intra praescriptam portionem se quisque contineat. Eodem etiam modo dii, si plures sint, minus valebunt, aliis tantumdem in se habentibus. Virtutis autem perfectior natura potest esse in eo, in quo totum est, quam in eo, in quo [Col. 0123B] pars exigua de toto est. Deus vero, si perfectus est (quia perfectus est) ut esse debet, non potest esse nisi unus, ut in eo sint omnia. Deorum igitur virtutes ac potestates infirmiores sint necesse est: quia tantum singulis deerit quantum in caeteris fuerit; ita quanto plures, tanto minores erunt. Quid, quod summa illa rerum potestas ac divina vis ne semel quidem dividi potest? Quidquid enim capit divisionem, et interitum capiat necesse est. Si autem interitus procul est a Deo, quia incorruptibilis est et aeternus, consequens est ut dividi potestas divina non possit. Deus ergo unus est, si nihil esse aliud potest, quod tantumdem capiat potestatis; et ii tamen, qui multos esse arbitrantur, officia inter se dicunt esse partitos: de quibus omnibus suo loco disputabimus. Illud interim, quod ad praesentem locum pertinet, teneo. [Col. 0123C] Si partiti sunt inter se officia, eodem revolvitur res, ut ex iis quilibet sufficere, omnibus nequeat. Perfectus [Col. 0124A] igitur jam non erit, qui, cessantibus caeteris, non potest omnia gubernare. Ita fit ut ad regendum mundum unius perfecta virtute magis opus sit, quam imbecillitate multorum. Qui autem putat hanc tantam magnitudinem non posse ab uno regi, fallitur. Nec enim quanta sit vis potestasque divinae majestatis intelligit, si existimat singularem Deum, qui facere mundum potuit, eumdem regere non posse quem fecit. At si concipiat animo, quanta sit divini hujus operis immensitas cum antea nihil esset, tamen virtute atque consilio Dei ex nihilo esse conflatam; quod opus nisi ab uno inchoari perficique non potuit: jam intelliget, multo facilius esse ab uno regi, quod est ab uno constitutum.
Dicat fortasse aliquis, ne fabricari quidem tam [Col. 0124B] immensum opus mundi, nisi a pluribus potuisse: quamlibet multos, quamlibet magnos faciat, quidquid in multis magnitudinis, potestatis, virtutis, majestatisque posuerit, id totum in unum confero, et in uno esse dico; ut tantum in eo sit istarum rerum, quantum nec cogitari nec dici potest. Qua in re quoniam et sensu deficimus et verbis; quia neque tantae intelligentiae lucem pectus humanum, neque explanationem tantarum rerum capit lingua mortalis: idipsum intelligere nos oportet ac dicere. Video rursus quid e contrario dici possit: tales esse illos plures, qualem nos volumus unum. At hoc fieri nullo pacto potest, quod singulorum potestas progredi longius non valebit, occurrentibus sibi postestatibus caeterorum. Necesse est enim ut suos quisque limites aut transgredi nequeat, aut si transgressus fuerit, suis [Col. 0124C] alterum finibus pellat. Non vident, qui deos multos esse credunt, fieri posse ut aliqui diversum velint; [Col. 0125A] ex qua re disceptatio inter eos et certamen oriatur: sicut Homerus bellantes inter se deos finxit; [Col. 0125A] [Col. 0125D] [Variorum Notae to columns 125-126] Sicut Homerus bellantes inter se deos finxit. Quem sequuntur Virgilius, Ovidius, Silius, Lucanus et alii. Sic Arnobius, lib. IV adversus Gentes: Vulnerari, vexari, bella inter se gerere furialium memorantur ardore discriminum. Cic., de Nat. deor., II; Plato, de Repub. II, a cujus calumnia Proclus Homerum (si diis placet) liberat, negotium ad nescio quas divisas progressiones, atque substantiarum discrimina referens. Lege Augustinum de Civ. Dei, lib. IV, cap. 30. Sic Ovid., Trist. II: Vid Cic. de Nat. deor. II, c. 28; Tertull. Apol. 14: Deos inter se propter Trojanos et Achivos, ut gladiatorum paria congressos depugnasse. BUNEMAN . Summa. Tornes. et alii addunt, potestas. Vid. infra Epit. c. 2: Nec potest aliter rerum summa consistere. Reimm. et vett. edd., summa ipsa constare. BUN . Constare. Adde potestas, ut legitur in optima Coloniensi edit. anni 1544. Pertinet. Ita codex Rohan. et Sangerm.; at mss. recentiores cum editis, pertineat. Cunei. Cuneus erat multitudo militum ita collocata ut initio esset angusta, et paulatim dilataretur. Vid. Turneb. ad Quintil. I Inst. 13. Plena manu Pitiscus auctores citat in Thes. Antiq. Roman., tom. I, fol. 607. BUNEMAN . Diversitate. Mss. decem recent. diversitates, inter quos Rohan. Diversitates etiam habet Subl. ed. Totius summae cura. Sic mss. et Subl., Venet. 1471, [Col. 0125D] 97. Vide infra. L. I, c 5. Deum vocat summae totius artificem; Epit. c. 4, totius summae gubernatorem. BUNEMAN . Tale est, quale si. Hic elegans vocularum praetermissus usus a scriptoribus de particulis, l. III, c. 3: Tale est, profecto, quale si disserere velimus. L. VI, c. 15: Quod tale est, quale si velint; cap. 16: Hoc vero tale est, quale si dicerent. BUNEMAN . Quibus. Elegans lectio Gronovii siquidem, quamvis omnes mss. et edd. quibus habeant. Videtur ταυτότης, quibus, id est affectibus, commoveri ad affectus. BUNEMAN . Item multi affectus, quibus commoveri, etc. Non negat cum Stoicis Lactantius multos esse in homine affectus, quibus commoveamur: sed negat bene colligi, multas esse in homine mentes, quia sint in eo, ut varia ministeria membrorum, ita et multi affectus ab una eademque origine sunt repetendi. In ms. Gronov. legitur: Item multi affectus, si quidem commoveri [Col. 0126B] solemus vel ad iram, etc. Sed contra fidem aliorum mss.. unus ms. Lips. habet multi effectus, etc. Tantarum. Quasi dicas multarum. Haec dictio non magnitudinem, sed multitudinem hoc loco significat, ut fiat antithesis ad illud una; ita Graecis τοιοῦτος, promiscue significat, tot, et tantus. Ex ISAEO .— Tantarum rerum. Id est, tot, tam multarum, in oppos. una mens. Saepe Lactantius l. V, c. 13, tanta hominum millia. Sic l. III, c. 19, quanta hominum millia, id est, quam multa . . . Tertull. Apolog. c. 50: Multi apud vos ad tolerantiam doloris et mortis hortantur . . . nec tamen tantos inveniunt verba discipulos, [Col. 0126C] quantos christiani factis docendo. BUNEMAN . Mens una. Sic habent, et quidem recte, cum veteribus Romanis editionibus et Is. Spark., ac 2 Lips. codices mss. omnes; dempto uno Regio rec, in quo est mens humana, ut in editis sex. At mss. ac vet. editorum lectionem scopus Lactantii postulat; nam ut probet ab uno Deo tam multas res sufficienter regi posse, inter alias similitudines et hanc adducit, quod una mens omnes et tam varias corporis actiones regat. Simul. Mss. 18, semel, vitiose. Singulis rebus ac partibus. Ita legunt omnes mss. et impressi, quos videre quidem licuit. In ms. Gronov. erat singulis rebus ac partium, cum superscripta littera, ut partitim videretur voluisse scribere librarius. Suspicor fuisse, ita eos praeesse singulis rebus ac partitim, hoc est, per partes, distributis partibus. GRONOVIUS . Ut tamen. Sic emendatum ex omnibus mss. et veteribus [Col. 0126D] editis; praeter ms. Jun. et nonnullas editiones, in quibus legitur: Ut tantum; sed male. Potens omnium. Heumannus in App. II ad Sympos. et hic rescribit, parens omnium. Lactantio quidem Deus vocatur, parens omnium, c. 5, lib. II, c. 16, lib. V, c. 3. At quia constanter omnes libri, potens omnium, et maxime hic de potentia Dei agitur, nihil est mutandum. Patet ex Epit. h. I. c. 2: Nullus igitur eorum poterit omnipotens nuncupari, quod est verum cognomentum Dei; lib. V Institut, c. 21: Deus . . . quem rerum potentem confiteris. BUNEMAN . Praefecerit. Ita restituimus ex omnibus ferme mss. ac veteribus editis; et recte. In mss. 2 Reg. rec. et excusis rec., praefecit. Et ipsi. Ita reposuimus ex optimis mss. 2 Reg., 2 Bonon., Taxaq., 6 Colb., 2 Claromont., 2 Brun. ac vetustis edit. Mss.; 4 Reg. rec. et 9 editi habent, ut ipsi.
Dicere autem, multorum arbitrio regi mundum, tale [Col. 0126A] est, quale si quis affirmet in uno corpore multas esse mentes: quoniam multa et varia sunt ministeria membrorum; ut singulos corporis sensus singulae mentes regere credantur, item multi affectus, quibus commoveri solemus vel ad iram, vel ad cupiditatem, vel ad laetitiam, vel ad metum, vel ad miserationem; ut in his omnibus totidem mentes putentur operari: quod si quis profecto dicat, ne ipsam quidem, quae una est, habere videatur. Quod si in uno corpore tantarum rerum gubernationem mens una possidet, et universis simul intenta est; cur aliquis existimet mundum non posse ab uno regi, a pluribus posse? Quod quia intelligunt isti assertores deorum, ita eos praeesse singulis rebus ac partibus dicunt, ut tamen unus sit rector eximius. Jam ergo caeteri dii non [Col. 0126B] erunt sed satellites ac ministri, quos ille unus maximus et polens omnium his officiis praefecerit; et ipsi [Col. 0127A] ejus imperio ac nutibus servient. [Col. 0127A] [Col. 0127B] [Variorum Notae to columns 127-128] Servient. Sic restituimus ex optimae notae mss. 2 Reg., 2 Bonon., Taxaq., 1 Colb., 2 Brun., et antiquioribus editis. In mss. 4 rec. et 10 editis est serviant. Si universi pares non sunt. Ed. Sublac. legit: Si universae partes non sunt. Impassibilis. L. II, c. 8, do antiquiorem Tertull. [Col. 0127C] de Resurr. Carn. c. 57, Caro impassibilis; adv. Valentin. c. 27, in Christo impassibilis, et saepius. BUN . Qui hoc ita esse putant. Venet. 1493. 97, Paris., qui hoc putant: certe melius quam multi, qui hoc ita putant, cum Goth. et Reimm. BUNEMAN . Paulo post. Scilicet infra cap. 8. Fuerunt. Ita emendatum ex omnibus mss. et editis, praeter 3, edit. Thys., Gall., Spark., in quibus est, fuerant. Unum loquuntur. Deut. VI et XXVII, Psalm. XVII et LXXXV; Sap. XII; Isaiae LV. Non adducit Lactantius testimonia, quia prophetarum scripta hoc unum sonant. Fallaces. Cum Cellario, ex optimis mss. 2 Bonon., 6 Reg., 5 Colb., Taxaq., Pal., Lips., Jun., Em., 2 Claromont. et 2 Brun. reposuimus, fallaces. In 3 mss. rec. et editis legitur, mendaces. At quin, etc. Sic legit Isaeus, et recte, cujus ad hunc locum annotationem vide. Alii vero legunt atqui, sed minus bene; Sangerman. legit atque. Implerique. Sic legendum, volentibus mss. 2 Reg. 900 annor., 1 al. Reg. bonae notae, Gronov. nec non 1 Claromontano a prima manu. Loquitur de prophetis Hieron. praefat., 6, in Hieremiam: Nos autem sequentes auctoritatem apostolorum, et evangelistarum, et maxime apostoli Pauli, quidquid populo Israel carnaliter promittitur, in nobis spiritualiter completum esse monstramus hodieque compleri. GRONOVIUS .—Sic legunt Cauc. et Ultr. Futura praecinere. Valla c. l. in suo codice legit, futura praedicere . . . . Eleganter canere et praecinere vates dicuntur. Lact. l. V, c. 5, Zachariam constat . . . cecinisse. L. IV, c. 11, Olim Prophetae cecinerant. BUN . Mentis emotae. Plane motae loco, Seneca cap. 18 de Cons. ad Polyb. Sic etiam Lactant. l. IV, c. 27. Mss. duo Reg., 2 Colb., Goth., Jun. et Brun. habent mentis semotae quod etiam recte exprimit, imo efficacius, id quod Lactantius intendit; nam volens probare prophetas non fuisse furiosos, dicit hoc fieri non [Col. 0128B] posse ut furiosi, quibus mens est semota, et futura et cohaerentia loquantur. GALLAEUS .—Vide quoque apud Lactantium hominum mentes emotas, lib. IV Div. Instit., c. 27. Sed etiam cohaerentia. Ita ferunt mss. et editi omnes. Sed saltem cohaerentia, vel, sed certe cohaerentia, sive, [Col. 0128C] sed vel cohaerentia, dicere debuisse Lactantium, notat Vall. et mendum esse librarorium suspicatur, lib. III Elegant. cap. 27. ISAEUS . Num ergo. Mss. 8 recentes. Non ergo. Utraque lectio bona.— Num ergo. Ita habent fere omnes, Subl., Rost., Ven. 1471, 72, utraque 78, 93, 97, Junt., Ald., Parrh., Crat., Paris., Gymn., Gryph., Thom., Torn., Isaeus, Gall., Cantabr., Sparkius. BUNEMAN . Alienum. Heumannus putat addendum esse fuit; at sequimur mss. Correctores pravitatis. Ms. Cant. et prima ed. Subl. 1465, correptores. At amplius et aptius prius vocabulum ob sequens, pravitatis. Noto ad Lactant. de Ira, cap. 15; et c. 17, ad pravitatis correctionem. BUNEMAN . Procul ab. Rectius sic cum mss. quam Subl., Rost., Ven. 1471, 72, 97, Pier., Parrh., Crat., Paris., [Col. 0128D] Gymn., Gryph., Ald., procul dubio. Reimm., procul ab illis fuit. BUNEMAN . Ad tutelam vitae. Vid. l. VII Inst. c. 4: Tutelae. ejus (confer. supra) atque usibus data. Seneca ad Helviam c. 9: Terra ea vix ad tutelam incolentium fertilis . . . quantulum est, quod in tutelam homini neccssarium sit. BUNEMAN . In diem. L. III, c. 25: Quibus in diem victus labore est quaerendus. BUNEMAN . Extemporali cibo. Sublac., Venet. 1471, 1472, utraque 1478, Rost., Paris., temporali cibo. At etiam lautissimus cibus temporalis est. Ven. 1493, 1479, Parrh., ex temporali, vocibus duabus. Tamdem Ald., Gymn., Gryp., Thom. una voce, extemporali, et sic mss. Goth. et alii. Optime. Cibus extemporalis est, facilis, subito, parvo, parabilis. BUNEMAN . Cruciatus atque mortem. De quibus infra lib. IV, cap. 11. Vitas prophetarum scripserunt Epiphanius et Theodoretus Cyri episcopus.
Prophetae, qui fuerunt admodum multi, unum Deum praedicant, unum loquuntur: quippe qui unius Dei [Col. 0127B] spiritu pleni, quae futura essent, pari et consona voce praedixerunt. At enim veritatis expertes non putant his esse credendum. Illas enim non divinas, sed humanas voces fuisse aiunt. Videlicet quia de uno Deo praeconium faciunt, aut insani, aut fallaces fuerunt. At quin impleta esse implerique quotidie illorum vaticinia videmus; et in unam sententiam congruens [Col. 0128A] divinatio docet non fuisse furiosos. Quis enim mentis emotae, non modo futura praecinere, sed etiam cohaerentia loqui possit? Num ergo fallaces erant, qui talia loquebantur? quid ab his tam longe alienum quam ratio fallendi, cum caeteros ab omni fraude cohiberent? Idcirco enim a Deo mittebantur, ut et praecones essent majestatis ejus, et correctores pravitatis humanae.
Praeterea voluntas fingendi ac mentiendi eorum est qui opes appetunt, qui lucra desiderant; quae res procul ab illis sanctis viris abfuit. Ita enim delegato sibi officio functi sunt, ut, derelictis omnibus ad tutelam vitae necessariis, non modo in futurum, sed ne in diem quidem laborarent, contenti extemporali cibo, quem Deus subministrasset: et hi non modo [Col. 0128B] quaestum nullum habuerunt, sed etiam cruciatus atque mortem. Amara sunt enim vitiosis ac male viventibus praecepta justitiae. Itaque ii, quorum peccata et arguebantur et prohibebantur, excruciatos eos acerbissime necaverunt. Ergo a quibus abfuit studium lucri, abfuit etiam voluntas et causa fallendi. Quid, quod aliqui eorum principes aut etiam reges fuerunt, in [Col. 0129A] quos cadere non posset [Col. 0129A] [Col. 0129B] [Variorum Notae to columns 129-130] Non posset. At in 13 mss. non potest. Cupiditatis. Cupiditas, h. l. idem quod infra studium lucri. Confer infra, sine avaritia. BUNEMAN . Dei singularis. Id est unius, unici. Nihil frequentius Lactantio, quam singularis, pro unus, unicus, Ciceronis more; l. I, cap. 3, c. 6; lib. II, c. 16; lib. V, c. 1, c. 21; lib. VI, c. 9; l. IV, c. 12, c, 26, c. 29. Epit. Taur. c. 3, c. 4. BUNEMAN . De his. Ex omnibus prope mss. et vetustioribus editis Rom., Venet. 1490, Erasm. 1539, Betul. et Is., Lactantio suum restituimus loquendi modum. Sic et infra lib. V, c. 15, de suis auctoribus doceamus. Sed et Cicero Lentul., de Crasso domum emissem; idem de Orat., Hoc audivi de patre. Partim ex Isaeo. In editis rec. ab his: quae lectio magis placeret, si esset mss. codicum. Poetas dico ac philosophos. S. Augustinus contra Faustum. lib. XIII, cap. 15, ostendit poetarum et philosophorum testimonia valere ad paganorum vanitatem [Col. 0129C] revincendam, non tamen ad istorum auctoritatem amplectendam. Ex his unum Deum probemus necesse est. Demonstrat Lactantius ethnicos sapientes veteres unum Deum credidisse. Idem praestant S. Justinus in libro de Monarchia, et Clemens Alexandrinus in Orat. ad Gent. Vide August. Eugubin. de Perenni philosoph. Ex ISAEO . Ingerentem . . . claritatem. Refert Minuc. 17, 3: Ignorare nec fas, nec licet, ingerentem sese oculis et sensibus coelestem claritatem. Ad rem conf. l. II, c. 1; l. III, cap. 1.—Pro claritatem, ed. Sublac. habet voluntatem. BUNEMAN . Poetae igitur. Sic et Minucius Felix c. 19: Audio poetas quoque unum patrem divum atque hominum praedicantes. Passim hoc apud poetas, tam graecos, quam latinos, videre licet, quod nullum praeter unum Deum statuant. Vide Orpheum, Phocylidem, Xenophanem Colophonium, Hermesianum, Parmenidem, [Col. 0129D] Philemonem; quid vero divinius hisce Sophoclis, quae extant apud Clement. Alexand. Προτρεπτ.
πρὸς Ἕλλ. et Cyrillum contra Julianum. E Latinis vero, adi: Valerium Soranum; Plautum in Captivis: Manilium, lib. I Astronom.:
Horatium lib. I, Od. XII:
Eumdem, lib. III, Od. IV; Ovid., lib. Metamorph.:
[Col. 0130B] Senecam, in Thyeste:
Lucanum, lib. IX Pharsal., ubi de Jove:
Orpheus qui est vetustissimus. Ita optimi et antiquissimi mss. 2 Bon., 7 Reg., Tax., Lips., 4 Colb., Jun., 2 Clarom., Ultr. et antiq. ed. Rom. et Is. In mss. 4 rec. et multis editis, qui, etc. Tatianus, Ὀρφεὺς δὲ, etc. hoc est, Orpheus iisdem ac Hercules temporibus fuit: alia autem, etiam versus ei attributos, aiunt, auctorem habere Onomacrritum, qui fuit temporibus Pisistratidarum, circa Olympiada quinquagesimam. Tzetzes quoque historia CCCXCIX, chil. 12, eum Herculis facit coaetaneum, ac centum ante bellum Trojanum annis floruisse ait Clariss. ex quo haec descripsi. VOSSIUS .—Cyrillus libro I contra Julianum, Orphea, Oeagri filium, [Col. 0130C] primum odas et hymnos idolis conscripsisse, deinde, mutata sententia, palinodiam cecinisse asserit. Inter caeteros Orphei versus hi praecipue occurrunt:
Tullius, lib. I de Natura deor., refert Aristotelem prodidisse Orphea istum numquam fuisse; quae vero carmina ejus nomine circumferuntur, ea a Pythagoricis attribui cuidam Cecropi, vel, ut legi debet, Cercopi. Ex VOSSIO .—Nota etiam Origenem negasse ulla Orphei scripta suo aevo extitisse lib. I contra Celsum. De Orpheo vide infra cap. 22.
Inter Argonautas. Argonautae fuerunt illi heroes qui cum Jasone in Colchos profecti sunt, numero amplius quinquaginta, ex quibus praecipui fuere, Castor et Pollux, Telamon, Orpheus, Hercules, et [Col. 0130D] Hylas puer. Sic cognominati a navi qua vecti fuere: Argo enim navis illa vocabatur a longitudine.
Cum Tyndaridis. Castore et Polluce, qui καταχρηστικῶς Tyndaridae vocantur: non enim uterque ex Tyndaro natus, sed tantum Castor; Pollux autem ex Jove. Vocantur autem Tyndaridae, quia uterque e Leda Tyndari uxore natus.
Id est Primogenitum. Verba haec eradenda, nec leguntur in mss. Rohanneo et Sangermanensi. Nec aliud sunt, quam glossema seu interpretatio amanuensis.
Cuncta generata. De hac Orphei doctrina vide Eusebium, Praepar. Evang. l. III.
Φάνητα. Macrobius qui omnium deorum numina ad Apollinem refert, hoc illi epithethon tribuit; rationem tamen nominis diversam affert. Item, inquit, Phaneta appellant ἀπὸ τοῦ φαίνειν et Φαναῖον, ἐπειδὴ φαίνεται νεὸς, quia sol quotidie renovat se; libro I, c. 17, et sequenti capite hosce Orphei versus citat [Col. 0131B] in eumdem fere sensum. Orpheus quoque, Macrobii sunt verba, solem volens intelligi, ait inter caetera:
etc. cap. 18 Macrobii.
Πρωτόγονος, etc. Hoc est:
Sed omittamus sane testimonia prophetarum, ne minus idonea probatio videatur esse de his, quibus omnino non creditur. Veniamus ad auctores; et eos ipsos ad veri probationem testes citemus, quibus contra nos uti solent, poetas dico ac philosophus. Ex his unum Deum probemus necesse est: non quod illi habuerint cognitam veritatem; sed quod veritatis [Col. 0130A] ipsius tanta vis est, ut nemo possit esse tam caecus, qui non videat ingerentem se oculis divinam claritatem. Poetae igitur, quamvis deos carminibus ornaverint, et eorum res gestas amplificaverint summis laudibus, saepissime tamen confitentur spiritu vel mente una contineri regique omnia. Orpheus, qui est vetustissimus poetarum, et aequalis ipsorum deorum (siquidem traditur inter Argonautas cum Tyndaridis et Hercule navigasse), Deum verum et magnum, πρωτόγονον, id est primogenitum, appellat; quod ante ipsum nihil sit genitum, sed ab ipso sint cuncta generata: eumdem etiam φάνητα nominat; quod cum adhuc nihil esset, primus ex infinito apparuerit et [Col. 0131A] extiterit. Cujus originem atque naturam quia concipere animo non poterat, ex aere immenso natum esse dixit: Πρωτόγονος φαέθων περὶ μήκεος ἠέρος υἱός. Aliud enim amplius quod diceret non habebat. Hunc ait esse omnium deorum parentem, quorum causa coelum condiderit, liberisque prospexerit ut haberent habitaculum, sedemque communem: ἔκτισεν ἀθανάτοις
δόμον ἄφθιτον. [Col. 0131A] [Col. 0131C] [Variorum Notae to columns 131-132] Ἔκτισεν, etc. Hoc est: Condidit immortalibus domum incorruptibilem. Ducente. Sic e cunctis pene mss. et antiquioribus ac melioribus editis, et ipsomet Lactantio infra, item natura ducente. In ms. Bonon. antiq., deducente. In 4 rec., docente: in 3 aliis rec., dicente. Potestatem coeli. Mss. tres rec. et omnes fere editi, potentiam. Non poterat . . . . . Ferebatur. De Jove et Saturno plura infra capp. 11 et 12. Elementum esse. Hoc tamen non admisisset Aristoteles, qui libro de Mundo aethera censuit esse στοιχεῖον
ἕτερον τῶν τεσσάρων, ἀκήρατον καὶ θεῖον. Ad veritatem. Ostendit tamen Cyrillus contra Julianum, Homerum unum cognovisse Deum. Vide Lactant. [Col. 0131D] infra cap. 19. A chao. L. II, c. 8, id refutat. Conf. Grotium de Verit. Rel. Christ. I, § 16, haec docte illustrantem. BUN .— Sed a chao quod est rudis, etc. Vide Hesiodum in Theogonia. Apud Ovidium Metamorph. lib. I: Rudis indigestaque moles. Confusas res fuisse etiam Linus didicit docuitque:
Effecta, Mss. 1 Bonon. antiq. et 1 Colb. rec. facta. Viro erudito placeret efficta, propter id quod sequitur, scilicet materiam fictam.
Materiam fictam. Bene: nam fictio materiae est et [Col. 0132C] materialium. Mss. 1 Bonon. antiq. 1 Colb. et Goth. et Sangerm. factam.
Fecit. Ita restitutum ex mss. prope omnibus. At Bonon. et Taxaq. cum editis, fecerit.
In Helicone. Monte Musis dicato. Heliconis sublimitatem passim poetae praedicant. Sic Aratus in Phaenomenis, v. 216, et Strabo lib. IX, c. 8, 9 et 10. Jam Hesiodus initio Theogonias dixerat: Αἵτ` Ἑλικῶνος, etc., id est,
Meditatus venerat et paratus. Cic. l. II in Verr., c. 40; l. II in Verr., c. 6; et pro Publ. Quint., c. 11: Cum paratus meditatusque venisses. BUNEMAN .
Non longe ab fuit a veritate. Lib. III. c. 8, ab hac vanitate non longe fuit. BUN . Quem mentem ac spiritum. Hic ordo est omnium mss. praeter. 2 Colb., in quibus ut in editis est, quem spiritum ac mentem.
Ignoret. Sic optimus codex mss. Regio-Puteanus, [Col. 0132D] Lipsienses, 3 Colbert., 1 Claromont. aliique cum omnibus editis, praeter Cellar. ac mss. 12, in quibus est ignoraret. Utraque Iectio bona. Prior Lactantii esse mihi videtur. Si enim scripsisset is ignoraret, quis librarius substituisset ignoret?
Ille spiritus. Ita emendavimus ex omnibus mss. codicibus et editis Rom. 1468, 1740, Gymnic., Crat., Tornes., 2 Lips. Editi 4 habent, illi spiritus, male.
Deum namque ire per omnes. Lib. IV, Georgic. vers. 221. Juvencus lib. I de Hist. Evang.:
Vide Epictetum, apud Arrianum, lib. I, c. 14; Apul., de Mundo; Hieron., in Epist. Pauli ad Eph. cap IV; Augustin., de Civ. Dei lib. IV, c. 2; Salvianum de Gubernat. Dei, lib. I; pariter et Ovid., lib. I Metamorph. ELMENHORST .
Operis. Metamorphoseos scilicet, in quo gentilium theologia explicatur.
Natura igitur et ratione ducente, intellexit esse praestantissimam potestatem coeli ac terrae conditricem. Non poterat enim dicere Jovem esse principem rerum, qui erat Saturno genitus; neque Saturnum ipsum, qui coelo natus ferebatur: coelum autem tamquam Deum primum constituere non audebat, quod videbat elementum esse mundi, quod ipsum eguerit auctore. Haec eum ratio perduxit ad [Col. 0131B] illum Deum primogenitum, cui assignat et tribuit principatum.
Homerus nihil nobis dare potuit, quod pertineat ad veritatem, qui humana potius quam divina conscripsit. Potuit Hesiodus, qui deorum generationem unius libri opere complexus est. Sed tamen nihil dedit, non a Deo conditore sumens exordium, sed a chao, quod est rudis inordinataeque materiae confusa congeries: [Col. 0132A] cum explanare ante debuerit, chaos ipsum unde, quando, quomodo esse, aut constare coepisset. Nimirum sicut ab aliquo artifice disposita, ordinata, effecta sunt omnia: sic ipsam materiam fictam esse ab aliquo necesse est. Quis igitur hanc, nisi Deus, fecit, cujus potestati subjacent omnia? sed refugit hoc ille dum horret incognitam, veritatem. Non enim Musarum instinctu, sicut videri volebat, in Helicone carmen illud effudit; sed meditatus venerat et paratus.
Nostrorum primus Maro non longe fuit a veritate; cujus de summo Deo, quem mentem ac spiritum nominavit, haec verba sunt:
Quae. Legitur qui, in ed. Sublacensi.
Ducente. Mss. recentes 1 Reg., 2 Colb., Em., Goth., docente. Caeteri, ducente; vera lectio, quae confirmatur e superiori loco, natura et ratione ducente.
Thales Milesius, etc. aquam esse dixit ex qua nata sint omnia. Et qua 23 mss. inter quos sunt veterrimi Bonon. et Reg. Nata sunt, in sexdecim. Augustinus de Civ. Dei l. VIII, c. 2: Ionici generis princeps fuit Thales Milesius (qui obiit anno primo Olympiad. LVIII), unus illorum septem, qui appellati sunt sapientes. Sed illi sex vitae genere distinguebantur, et quibusdam praeceptis ad bene vivendum accommodatis. Iste autem Thales, ut successores etiam propagaret, rerum naturam scrutatus, suasque disputationes litteris mandans eminuit, maximeque admirabilis extitit, quod Astrologiae numeris comprehensis, defectus solis et lunae etiam [Col. 0133C] praedicere potuit. Aquam tamen putavit rerum esse principium, et hinc omnia elementa mundi, ipsumque mundum, et quae in eo gignuntur, existere. Videantur: idem, ejusdem l. c. 5; Justinus Mart., Serm. paraenet. sive Exhort. ad Gentes, paulo post initium; Laertius, l. I; Tertullianus, adversus Marcionem; Sext. Empiricus, contra Mathematicos; Hermias, διασυρμῷ τῶν ἔξω φιλοσόφων_ Seneca, libro III Natural. Quaestion., c. 13; Chalcidius, in Timaeum Platonis; Vitruvius, prooemio libri VIII; Servius, ad VI Virg. Eclogam; Ausonius, Ludo sapientum; Arnobius, l. II; Eusebius, Praeparat. l. V, c. 13. Cic., l. I de Nat. deor., n. 25: Thales Milesius, qui primus de naturalibus rebus quaesivit, aquam dixit esse initium rerum: Deum autem eam mentem quae ex aqua cuncta fingeret. MERULA.—Existimarunt quidam, Thaletis doctrinam e sacris Litteris esse desumptam Geneseos capite I, 2, ubi dicitur: Spiritus Dei ferebatur super aquas. Verum de numero sapientum vide Diogenem Laertium lib. I. Ii porro erant Thales, Solon, Periander, Cleobulus, [Col. 0133D] Chilon, Bias, Pittacus; his etiam annumerantur loco Periandri, aut Anacharsis Scytha, aut Myso.
Aquam esse dixit, etc. Arist., I Met.; Cic., I de Nat. deor.; Plut. in Placit.; Laert.
Quae ex aqua. Recte a nobis emendatum ex omnibus pene mss. ac vet. ed. Rom. et sic legendum esse, non qui, ut in rec. 1 Reg. et 1 Colb. rec. non editis, confirmatur ex proxime allato praecedenti nota Ciceronis loco, l. I de Nat. deor., n. 25. Ita etiam Minutcus Felix, post Ciceronem et Laertium, dixit: Is Milesius Thales rerum initium aquam dixit, Deum autem eam mentem, quae ex aqua cuncta formaverit.
Rerum. In editis legitur omnium rerum; at secuti sumus mss., praecipue Rohan, et Sangerm. Sane haec duo verba non sunt necessaria, cum proxime praecedat cuncta formaverit, illaque Lactantii non esse, et ab amanuensibus intrusa suspicabar, cum etiam multum hic varient codices. Ea enim absunt a mss. Regiis sex, omnium ab Ultr., Jun., 1 Claromont., Brun. [Col. 0134B] et ab edit. Cellarii; rerum ab editis Betul., Thomas., Is., Spark. Illa tamen retinui ex vet. mss. Bonon. 8, 2 Reg., 2 Colb., Cantabrig. ac editis Rom., Ald., Paris. 1525, Crat., Gymn., Tornes., Fasitel. et Walch. In decem mss. Item, pro Ita.
Constituit. Rectius ex vetustissimis ms. 2 Bonon. et 2 Reg. aliisque tribus, 6 Colb., Tax., Jun., Lips., 2 Claromont., Em., Brun., quam ex mss. 3 Reg. editisque posuit; quae est non elegans repetitio.
Pythagoras ita definivit. Vide etiam Lactantium, libro de Ira Dei, c. 11; Galenum, in Hist. Philosoph.; Cicer., Plutar., Laer., Salvianus, de Gubernat. Dei, l. I: Pythagoras philosophus, quem quasi magistrum suum philosophia ipsa suscepit, de natura et beneficiis Dei disserens, sic locutus est: «Animus per omnes mundi partes commeans atque diffusus, ex quo omnia nascuntur, [Col. 0134C] animalia vitam capiunt.» Cic. de Nat. deor. l. I. ELMENH .
Anaxagoras dixit, etc. Is natus est Olympiad. LXX. De eo legatur Jamblichus, de Vita Pythag., c. 18; Cicero, I de Nat. deor., l. IV Academ. Quaestionum; Plutarchus, de Placitis philosophorum; Diogenes Laertius. l. II. ELMENH .—Vide etiam ante ad c. 3; item August., de Civ. Dei l. VIII, c. 2; Clement. Alexand., Protrept.; Aristotel., de Phys. Auscult. Strab., l. XIV.
Per se ipsam. Ita ex omnibus mss. emendatum et ex antiquioribus et melioribus editis. In 5 vulgatis per se ipsum, in ed. Betul., per se ipsa.
Antisthenes multos, etc. Inf., l. de Ira Dei, c. 11; Cic., de Nat. deor.
Naturalem summae, etc. Ante erat inter duas hasce voces insertum, id est, quod expunximus; habetur tamen in sex mss. rec. et recentioribus editis; desideratur in antiquis, nec est necessarium.
Cleanthes et Anaximenes. Anaximenem, inquit Augustinus [Col. 0134D] loquens de Anaximandro, discipulum et successorem reliquit, qui omnes rerum causas infinito aeri dedit, nec deos negavit aut tacuit; non tamen ab ipsis aerem factum, sed ipsos ex aere ortos credidit. Adeundi: Diogenes Laertius, l. II; Plutarch., περὶ ἀρεσκ._ Justinus Martyr, λόγ. παραινετ. πρὸς Ἕλλ_ Stobaeus, l. I Eclog. Physic., c. 13. De Cleanthe, vide Cic., l. I de Nat. deor., ubi legitur aera, non aethera; Clementem Alexandrinum, in Protreptico, ubi optime mentem Cleanthis exponit circa rerum generationem. Legatur etiam Tertullian. in Apologet.
Poeta. II Georg., 325. Vide Macrob., l. I de Somnio Scipion., cap. 17, et Servium in haec verba Virgil.
Permixtus. Vulgata Maronis lectio habet commixtus.
Chrysippus. Chrysippus ait vim divinam in ratione esse positam, et universae naturae animo atque mente; ipsumque mundum esse, et ejus animi fusionem universam; tum fatalem umbram, et necessitatem rerum futurarum. [Col. 0135B] Ita Cicero, l. I de Nat. deor. Vide Aristot., tom. II; Stob. in Eclog. Phys., c. 2; Diogenem Laertium, l. VII. ELMENH .
natura ducente senserunt, in perpetuum defendissent, eamdem quam nos sequimur, doctrinam comprehensa veritate tenuissent.
Sed hactenus de poetis. Ad philosophos veniamus, quorum gravior est auctoritas, certiusque judicium; quia non rebus commentitiis, sed investigandae veritati studuisse creduntur. Thales Milesius, qui unus e septem sapientium numero fuit, quique primus omnium quaesisse de causis naturalibus traditur, aquam esse dixit, ex qua nata sint omnia; Deum autem esse mentem, quae ex aqua cuncta formaverit. Ita materiam [Col. 0133B] rerum posuit in humore; principium causamque [Col. 0134A] nascendi constituit in Deo. Pythagoras ita definivit quid esset Deus: «Animus, qui per universas mundi partes, omnemque naturam commeans atque diffusus; ex quo omnia, quae nascuntur animalia, vitam capiunt.» Anaxagoras Deum esse dixit infinitam mentem, quae per seipsam moveatur, Antisthenes multos quidem esse populares deos, unum tamen naturalem, summae totius artificem. Cleanthes et Anaximenes aethera dicunt esse summum Deum; cui opinioni poeta noster assensit:
Zeno. Cic., l. I de Nat. deor., c. 14: Zeno naturalem legem divinam esse censet; eamque vim obtinere recta imperantem, prohibentemque contraria, atque alio loco aethera Deum esse dicit; testantibus Laertio et Plutarcho, quem deinde Cleanthes ejus auditor est secutus. Zeno autem ille Cittiensis Stoicae factionis princeps fuit.
Nec obstat, etc. Huc apprime conveniunt verba S. Cypriani, de Idolorum cultu. Nec, inquit, nomen [Col. 0135C] Dei quaeras; Deus nomen est illi. Illic vocabulis opus est, ubi propriis appellationum insignibus multitudo dirimenda est. Deo, qui solus est, Dei vocabulum totum est.
Aristoteles. Vide Aristot., lib. I Metaphys. cap. 3 et 4; Cicer., lib. I de Natura deorum; Minut. Felic., Octav., ubi videbis quantum philosophus ille a se ipso dissideat.
In summum tamen unam mentem mundo praeesse testatur. De Aristotele loquitur, quem ex II de Generat. ex XII Divinorum, ex c. 7 libelli de Mundo, unum Deum sensisse constat. Vide Scaliger., de Subtilitate, ad Cardan. exercitat. 365. ISAEUS .
Plato. Minucius Felix: Platoni in Timaeo Deus est ipso nomine mundi parens. Plato, libro IV de Legibus: ὁ θεὸς μὲν πάντα, etc., et in Sophista, πάντων δημιουργὸν appellat. Platonis theologiam examinat S. August. libro VIII de Civit. Dei.
Supremum vocat. Plato lib. I de Legib, et lib. II.
De legibus. Quos scripsit Cicero paulo ante mortem.
[Col. 0135D]Nihil est praestantius . . . naturam. Haec singula sunt ipsa Ciceronis verba ex l. II de Nat. deor., c. 30. BUNEMAN .
In Consolatione. Opus deperditum; sed vide Ciceronem in I Tusculanar. ex Platone.
Quum de immatura morte dissereret. Non est superstes liber hujus nominis a Seneca confectus. BUN .
Auctoritatem ac majestatem. Ita emendavimus ex omnibus fere mss. codicibus, et vetustioribus ac potioribus editis: in posteriores irrepsit auctorem ac majestatem; in 1 Reg. rec., 1 Colb., 1 Brun., veritatem et majestatem. Mox rectoris legitur, pro rectorem, in ed. Sublac.
Deorum omnium Deum. Recte, ita mss. 18. Prius erat, rectoris orbis terrarum, coelique et deorum omnium Dei; sed minus bene.
Quae singula adoramus. Quia auctor noster saepe mentionem facit adorationis, animus est impraesentiarum ea quae ad adorationis ritum pertinent annotare, [Col. 0136B] ne postea, ubi idem recurrit, cogamur eadem oberrare chorda. Itaque in adorationis ritu manum ori admoveri solitam omnibus jam notum. Brisson. de Form. notat locum admodum luculentum ad hanc rem explicandam, nempe Luciani, quod et Dempsterus ad Rosin. notavit ex Apuleio Milesiar. 4; Et admoventes oribus suis dexteram, priori digito in erectum pollicem residente, ut ipsam prorsus deam Venerem religiosis adorationibus venerabantur. Idem, Apolog., adorandi gratia manum labris admovere. Recte observavit Salmasius exercit. Plin., p. 936, adorantes in dextrum latus corpus circumagere solitos. Plinius: [Col. 0136C] In adorando, dexteram ad osculum referimus, totumque corpus circumagimus. Videndi Plautus et Propertius. Salmasius in Flav. Vospisc. hunc adorandi ritum explicans, docet, non solum totum corpus ab adorantibus dextra circumagi solitum, verum etiam speciatim, manum labris admoveri, eique oscula figi; hincque labratum osculum ejus, qui in adorando manus labris admovebat atque osculabatur. Sic olim numina sua, sic imperatores suos adorabant, et imperatorum imagines, haud minus quam deorum simulacra. Hieronymus adversus Ruffinum: Qui adorant, solent deosculari manum, et capita submittere. Plura de hoc more Lipsius in Electis, lib. II, pag. 20; sed male ab illo ibidem scriptum est, adorantes manum prius porrigere, deinde statim ad os referre solitos: immo contra faciebant, manum enim osculari, deinde eam versus illum quem adorabant, protendere consueverant; et hoc erat quod dicebant, oscula jacere, et basia jactare (Tacitus, lib. I Hist.) . Jactare basia apud Juvenal., Satyr. 4, et apud Phaedrum, 87, lib. V:
id est populum adorat. Jacere autem osculum is proprie dicetur, qui manum osculatur, deinde eam porrigit ad eos, quorum honori ac venerationi dat illud osculum: nam protensione manus, quam prius erant osculati, quodammodo osculum ipsum porrigere, et jactare ad eos videbantur quibus honorem illum deferebant. Tacitus de Nerone cantante: Postremo genu flexus, et coetum illum manu veneratus est. Histrionem ille verum agebat: at histrionum, pantomimorum et cantorum mos hic erat, ut populum scenam ingressi adorarent. Vetus epigramma, a Pythoeo editum, ut videre est ejus lib. IV Epigr.:
Sic aurigae flagello populum venerabantur: cum enim [Col. 0137B] dextram manum in adorando ad os referrent, aurigae qui dextra flagellum tenebant, flagellum ipsum osculabantur, et sic adorabant ( Dio, in Caracalla, de ejus aurigationibus ). Hic ritus non solum Romanis, verum et Orienti usitatus, ut doctiss. Drus. frag. vett. interpr., p. 834, recte annotavit; probavitque ex Job c. XXXI, vers. 26, 27 et 28: Si vidi solem cum splendesceret aut lunam nobiliter incedentem, et seductum est in abscondito cor meum, et admota est manus mea ori, etiam haec est iniquitas a judice vindicanda, quia sic negassem Deum supremum. Ubi LXX reddunt: Si manum meam ori admotam deosculatus sum. Juxta Symmachum: Et adoravit manus mea circum os meum. Hieronymus: Et osculatus sum manum meam ore meo. Deosculatio Hebraeorum phrasi est adoratio, ut constat ps. II, vers. ult. ut et I Reg., c. XIX, vers. 18: Omnia genua quae non curvaverunt se ipsi Bahal, et omne os quod non osculatum est eum. Apud Oseam, cap. XIII, vers. 11, osculentur. Symmach. et Theodot. reddiderunt, [Col. 0137C] adorantes; Aquila καταφιλοῦντες, osculantes. Hieronymus: Pro eo quod juxta Symmach. et Theodot. vertimus ADORANTES, Aquila interpretatus est καταφιλοῦντες, id est, deosculantes; qui enim adorant, solent deosculari manum suam, quod Job fecisse se negat, dicens: «Si osculatus sum manum meam apponens ori meo» (ex Salmasio). Vide Martinum Kempium de Osculis Dissert. 4, de Osculo adorativo.
divinam naturalemque legem.
Horum omnium sententia, quamvis sit incerta, eodem tamen spectat, ut providentiam unam esse consentiant. Sive enim natura, sive aether, sive ratio, sive mens, sive fatalis necessitas, sive divina lex, sive quid aliud dixeris; idem est, quod a nobis dicitur Deus. Nec obstat appellationum diversitas, cum ipsa significatione ad unum omnia revolvantur. Aristoteles, quamvis secum ipse dissideat, ac repugnantia sibi et dicat et sentiat, in summum tamen unam mentem mundo praeesse testatur. Plato, qui omnium sapientissimus judicatur, monarchiam plane aperteque defendit; nec aethera, aut rationem, aut naturam, sed, ut est, Deum nominat; ab eo mundum [Col. 0135B] hunc perfectum atque mirabilem esse fabricatum. Quem Cicero secutus atque imitatus in plurimis, Deum frequenter confitetur, ac supremum vocat in [Col. 0136A] iis libris, quos de Legibus scripsit; ab eoque regi mundum argumentatur, cum disputat de Natura deorum, hoc modo: «Nihil est praestantius Deo; ab eo igitur mundum regi necesse est. Nulli igitur est naturae obediens aut subjectus Deus; omnem ergo regit ipse naturam.» Quid autem sit Deus, in Consolatione definit: «Nec vero Deus ipse, qui intelligitur a nobis, alio modo intelligi potest, nisi mens soluta quaedam et libera, segregata ab omni concretione mortali, omnia sentiens ac movens.»
Annaeus quoque Seneca, qui ex Romanis vel acerrimus Stoicus fuit, quam saepe summum Deum merita laude prosequitur! Nam cum de immatura morte dissereret: «Non intelligis, inquit, auctoritatem ac majestatem judicis tui, rectorem orbis terrarum, coelique [Col. 0136B] et deorum omnium Deum, a quo ista numina, quae singula adoramus, et colimus, suspensa sunt.» Item in Exhortationibus: «Hic, cum prima fundamenta [Col. 0137A] molis pulcherrimae jaceret, et hoc ordiretur, quo neque majus quidquam novit natura, nec melius; ut omnia sub ducibus suis irent, quamvis ipse per totum se corpus intenderat, tamen ministros regni sui deos genuit.» [Col. 0137A] [Col. 0137C] [Variorum Notae to columns 137-138] Deus genuit. Illustrat Crenius part. IX. Animadvers., p. 30 sqq. Credidi omnino in Lactantio hic corrigendum fuisse, Deus genuit. Ita suadent verba l. I, c. 7, ubi ad hunc locum provocat: Genuisse regni sui ministros Deum. In editis erat, deos genuit. BUNEMAN . Ac pene tenuisse. Ita restituimus ex mss. vet. 4 Reg., 1 Bonon., 6 Colb., Gronov., Lips., 2 Claromont., 2 Brun., ac veteribus editis quinque. In sex vulgatis rec., prope. Infatuata pravis opinionibus. Sic mss. duo codices eruditissimorum virorum Gronovii et Claromontii, [Col. 0137D] 1 a prima manu, cum recentioribus editis quatuor. At mss. 5 Reg., 1 Bon., 3 Colb., 1 Sorbon., Cauc., Jun., 1 Claromont., Lips., Pen., Tax., Ultr., Em., Cant., Christ., Balliol., cum editis Rom. 1468 Betulei et Isaei, habent infucata. In 3 Reg., 1 Colb. et Brun. nonnullisque editis legitur fucata. In 1 Colb. rec., fuscata; in altero Colb., retroversus infricata, corrupte; in 14 mss., retrorsus. Verior nobis visa est lectio mss. Gronov. et Clarom., infatuata; per opiniones enim in stultitiam labimur. Lactant. lib. IV, cap. 1: Quod unius saeculi stultitia religiones varias suscipientis, deosque multos esse credentis, in tantam subito ignorantiam sui ventum est. Verbum autem hoc, ut exprimendae rei efficax, ita non nimis vulgare. Cicero, Philip. III: Ea, cur magister ejus ex oratore arator factus sit, ut hominem stultum magis etiam infatuet mercede publica. Pro Flacco: Neminem quidem adeo infatuare potuit, ut ei nummum ullum crederet? In dictis mss. 23 et in nonnullis edit. legitur infucata, [Col. 0138B] librariorum oscitantia prave pro infatuata; in nonnullis fucata. Quid autem illa fucata consuetudo; quid est fucare, nisi interpolare certam rei speciem? Non omnino tamen nobis displicent mss. et editiones quae legant, fucata vel infucata pravis opinionibus consuetudo; cum alibi legatur veritatem fucatam mendacio. Hi loquendi modi apprime inter se conveniunt. Divina testimonia. Id est, quae pro divinis et divinae auctoritatis habebantur ab ethnicis, veluti Sibyllarum versus, Apollo Milesius, Hermes Trismegistus, qui unum dumtaxat Deum praedicant. Ex hominibus in deos relatus est. Ita potiores mss. Bon., 2 Reg. 900 annor., 3 alii Reg., 4 Colb., 2 Sorbon., 2 Clarom., 3 Lips., Gatian et Marm., in quo, ut in Reg. vetustissimo, legitur mendose relaxatus est, pro relatus est; in undecim aliis recentioribus et plerisque editis, inter deos. In deos. Sic Reimm., Goth., Lips., tres Ultr., Tax., Junt., Bon., elegantius quam sublac., Ven. 1471, 97, [Col. 0138C] etiam Rost. 1476. De eodem vero Mercurio iterum constanti codd. lectione Lact., l. VII, c. 13: Quamvis in deos relatus Mercurii nomine ab Aegyptiis honoretur. Ipse Cicero, l. III de Nat. deor., c. 20: Referre in deos; et jam, l. I, c. 13. Apud Ciceronem. Libro scilicet III de Nat. deor., quem adeas. Quinque Mercurios. Totidem ab Arnobio numerantur, quem vide libro III adversus Gentes: primus Coelo patre et Die matre genitus: secundus Pharonidis et Valentis filius, qui et Trophonius vocatur; tertius Jove tertio natus et Maia; quartus Nilum patrem habuit, quem Aegyptii nefas ducunt nominare; quintus est quem colunt Pheneatae, qui et Argum dicitur interemisse. Hunc, ut dicunt, Aegyptii Thoyt appellant; attamen non conveniunt tempora. Vide Ciceronem, l. III de Nat. deor., atque notam infra positam. Ob eam causam. Quidquid sit, constat Thoyth, sive Mercurium Aegyptiorum, multo antiquiorem fuisse [Col. 0138D] eo Mercurio, a quo Argus fuit occisus. Ultimus iste Mercurius Jovis fuit filius: at Jupiter decimo nono saeculo ante vulgarem aeram vixit; sed Thoyth, sive Mercurius Aegyptiorum, decem saeculis antiquior est Jove, sive is sit Thoyth I, vel ejus filius Thoyth II. De libris vero qui a Thoyth, vel Mercurio Aegyptiorum sunt editi, vide Clementem Alexandrinum l. VI, Stromatum, ubi eos enumerat. Libri autem quos nunc habemus sub Mercurii Trismegisti nomine, constat esse supposititios. In Aegyptum profugisse. Sic in Lactantii codicibus, tum mss., tum impressis legitur. Cicero autem, l. III, de Natur. deor., unde hunc locum descripsit auctor noster, habet, ob eamque causam Aegypto praefuisse. Nihil tamen obstat, Thoyth profugerit in Aegyptum, et ei postea praefuerit. Aegyptiis leges ac litteras tradidisse. Sanchoniathon dicit Mercurium invenisse τὴν τῶν πρώτων στοιχείων
γραφὴν, et litterarum characteres instituisse.
Nunc ad divina testimonia transeamus: sed prius unum proferam, quod est simile divino, et ob nimiam vetustatem, et quod is, quem nominabo, ex hominibus in deos relatus est. Apud Ciceronem C. Cotta pontifex disputans contra Stoicos de religionibus, et de varietate opinionum, quae solent esse de diis, ut more academicorum omnia faceret incerta, quinque fuisse Mercurios ait; et enumeratis per ordinem quatuor, quintum fuisse eum, a quo occisus sit Argus, ob eamque causam in Aegyptum profugisse, atque Aegyptiis leges ac litteras tradidisse. Hunc [Col. 0139A] Aegyptii Thoyth appellant, [Col. 0139A] [Col. 0139B] [Variorum Notae to columns 139-140] [Col. 0139B] Hunc Aegyptii Thoyth appellant. In omnibus Lactantii operibus nulla mss. editor. major hac varietas. Frequentes editi ferunt Thoth. At cunctorum mss. vetustissimi et praestantissimi Bonon., 1 Reg. 900 annor., Marm., Gat., 1 Sorbon., Thoyth; accedentibus 1 Reg., in quo Thout.; 1 al. Reg. Θεουσεν 1 Colb. in quo ΝΗΟΥΤΗ_ 1 al. Colb. in quo Θεουμ. Quinque recentiores scripti, 1 Reg. a prima manu, 1 Colb., Nav., Vict., Brun., legisse videntur Θωυθ, aut Θευθ, ut editi Betul., Fasitel. et Henr. Petri 1556. Corrupte admodum caeteri mss., 2 Reg. rec., 1 Colb., 1 Sorbon., 1 Claromont. Ημουθ, vel Ηνουθ_ Reg. duo cum editis. Rom. 1468, 1470, πνουγνα, πνουγν, etc. Claromontanus alter πνουσία, 1 Colb. Hermin. Sed cum Joan. Ger. Vossio eo potissimum propendeo, ut Thoyth legendum putem: sic enim habent optimae notae codices mss. ac impressi; sic etiam legendum esse docet Eusebius Praeparationis Evang., l. I, c. 9: [Col. 0139C] Αἶγύπτιοι μὲν ἐκάλεσαν Θωὺθ, Ἀλεξανδρεῖς δὲ Θὼθ, Ἑρμῆν
δὲ Ἕλληνες μετέφρασαν· Aegyptii Thoyth vocarunt, Alexandrini Thoth, Graeci Hermen, hoc est Mercurium, interpretati. Similiter apud Ciceronem, l. III, de Nat. deor., unde hunc locum desumpsit noster Lactantius, legitur: Hunc Aegyptii Thoyth appellant, eodemque nomine anni primus mensis apud eos vocatur. Notandum porro, quod 1 ms. Lips. pro Thoyth habet Moysin, De variis Mercuriis vide Isaeum, in notis. De Mercurio vide etiam doctissimum D. Fourmont, in observationibus ad Sanchoniatonem, quarum editio nova modo prodiit anno 1747, Paris., apud Joan. de Bure, t. I. Ἑρμόπολις Urbs magna, a qua denominata fuit regio Hermopolitana, Ἑρμοπολίτης νόμος, in partibus Aegypti Mediterraneis, ad occasum Nili. Et Pheneatae colunt eum religiose. Idem, Cic., l. III, de Nat. deor., n. 56, ubi de Mercurio loquens, sic ait: Quintus quem colunt Pheneatae, qui et Argum dicitur interemisse, ob eamque causam Aegypto praefuisse, [Col. 0139D] atque Aegyptiis leges et litteras tradidisse. Hunc Aegyptii Thoyth appellant, eodemque nomine anni primus mensis apud eos vocatur. Et Pausanias in Arcadicis, l. VIII, p. 301: Deorum vero, inquit, omnium maxime Mercurium Pheneatae venerantur. Legendum itaque ex mss. codicibus Cauc., 1 Lips., Ultr., Christ., et ed. Cellar., et Pheneatae colunt eum religiose; convenientibus 1 Bonon., 8 Reg., 5 Colb., 2 Sorbon., Gat., Marm., 1 Lips., Goth., Em., Cantabrig., et 2 Claromont., in quibus legitur Feniatae pro Feneatae, seu Pheneatae: accedentibus quoque ms. Vict. in quo Fenitae; mss. Navar., 1 Colb. et Brun. in quibus est Fenicae; et 1 al. Lips. Fenices. In mss. Cauc., Jun. et Cantabrig., ac edit. Rom. 1468 habetur, et Pheneatae servant et colunt eum religiose. In editis Betul., Thys., Gall., Spark., Walch., et Saitae colunt eum religiose; in edit. Paris. 1525, Ald., Fas., Cratand., Graph., Gymn., Tornes., et Saitae servant et colunt eum religiose, quod in nullo manuscriptorum quos viderim [Col. 0140B] reperi. Petrus Ciaconius suspicatur legendum esse, et Saitae et Pheneatae colunt eum religiose. Mallem, et Saitae servant et Pheneatae colunt eum religiose, si aliquam haberem ex mss. auctoritatem; ut dicatur et in Aegypto a Saitis servari, et in Arcadia a Pheneatis coli. Apparet igitur legendum esse Pheneatae, quia supra dixerat de Aegyptus, a quibus transit ad Pheneatas arcadicos.— Colunt. Reimm., et servant et colunt. Cant., Junt., Cauc., Servant et colunt. Adeo ut ei multarum rerum et artium scientia Trismegisto cognomen imponeret. Ita antiquiores et meliores mss. Bon., 6 Reg., Lips., Pal., Gronov., et omnes fere editi; Crat. et Tornes., imponerent. In mss. vero Cauc., Jun. 1 Colb., et edit. Paris. 1525, ut ei ob multarum rerum scientiam Trimegisto cognomen imponerent; et in recentioribus, 2 Reg., 1 Colb. et Brun. nomen. Trimegisto cognomen. Vel Termagnus appellatur, [Col. 0140C] quod leges eximias condiderit; quod summo sacerdotio illustratus, Religionis ceremonias et ritus sacros indiderit; atque tandem quod in Philosophicis apprime versatus, geometriam in Aegypto summe necessariam, atque alias scientias naturales docuerit. De Trimegisto iterum disseret Lactantius libro de Ira Dei, cap. 10. Iisdemque nominibus. Vide Trismeg. Pimand., c. 11, Asclep., 1. Sed constat hos libros Pimandri et Asclepiadis esse fictitios. Ἀνώνυμον. Latine, sine nomine. Ὁ δὲ Θεὸς, Latine, Deus autem unus; unus autem nomine non eget: est enim qui est sine nomine. Deo igitur nomen non est. Minutius Felix in Octavio: Nec nomen Deo quaeras; Deus nomen est illi. Item apud Xistum in sententiis; apud Hermetem Aegyptium dicitur ineffabilis, innominandus, silentio praedicandus; apud Platonem quoque indictus, innominabilis; apud Apul., l. de Nat. phil. Platonis; Alcinoüm, Isagog., c. 9; et Porph., l. IV Hist. philosophicae, apud Cyrillum. Vide [Col. 0140D] supra testimonium S. Cypriani nota ad initium cap. 5. Unus est. Sic apud S. Cyprianum contra Idolorum cultum: Hermes Trismegistus unum Deum loquitur, eumque incomprehensibilem atque inestimabilem. Putent. Sic repositum ex omnibus pene mss. et editis Betull. et Cellar. In 2 Colb., 1 Claromont. et in cunctis fere editis est putant. Quod errare potuerint. Ita restituimus ex omnibus ferme mss. In 1 Clarom. a prima manu, et in editis multis, potuerunt. Ei ipsi homines fuerint. Sic reposuimus ex mss. prope omnibus. Edd. et 3 mss. rec., fuerunt. In editis, si excipias Cellar., hi, pro ipsi. M. Varro. Hic autem natus anno urbis DCXXXVIII, denatus autem pene nonagenarius anno urbis DCCXXVII, familiaris fuit Ciceroni, qui eum in Epistolis ad Atticum libro V, epist. 10, vocat universalem polygraphum. Sic Quintilianus, lib. XII, Varronem omnia pene tradidisse testatur; quem etiam vide [Col. 0141B] libro X, sicut et Ciceronem, in Academicis, lib. I, ubi Varronem eximie laudat.
Superest de responsis carminibusque sacris testimonia, quae sunt multo certiora, proferre. Nam fortasse ii, contra quos agimus, nec poëtis putent esse credendum, tamquam vana fingentibus; nec philosophis, quod errare potuerint, quia et ipsi homines fuerint. M. Varro, quo nemo umquam doctior, ne apud [Col. 0141A] graecos quidem nedum apud latinos vixit, [Col. 0141A] [Col. 0141B] [Variorum Notae to columns 141-142] Ne apud Graecos quidem . . . vixit. Sic quoque mss. Tax., Cauc., Jun., Ultr, Reimm., ubi male Rost., Ven. 1471, 72, utraque 78, aliaeque, neque Latinos, aut nedum Latinos, infarciunt. BUNEMAN . Nedum apud Latinos. Haec verba absunt a 35 mss. atque etiam a Rohanneo et Sangermanensi, et ab edit. Cellar. et Sublac. Pro nedum legitur neque in edit. Rom. 1468, Paris. 1525, Ald., Grat., Graph., Gymnic. In libris, etc. De Varronis libris vide S. Augustin. de Civ. Dei lib., VI, cap. 3. De quindecim Viris. De quibus vide Alexand. ab Alexandro, Genialium dierum lib. III, c. 16, et infra alia nota. Haec tamen ex Pomponio Laeto: Duumviri, inquit, a Tarquinio superbo instituti fuere, qui soli inspicerent libros Sibyllinos: deinde cum plebs creari ex suis instaret, ex Plebeis et Patriciis creati decem, et deinde quindecim, qui libros Sibyllinos inspicerent. Sibyllae. De Sibyllarum nominis etymologia vide Servium in VI Aeneid. Vel ab unius Delphidis nomine. Vide Antimach., de Oraculis Sibyll. Vel a consiliis deorum, etc. Id multimodis ineptum, atque etiam falsum. Σὶβυλλα simplex nomen est, non compositum. SALMASIUS . Enuntiandis. Ita restituimus ex cunctis ferme mss. et editis Rom. 1470, Paris. 1525, Betul., Cellar. In octo editis est denuntiandis; in ms. 1 Colbert., nuntiandis. Σιοβυλὴν. Ita emendavimus ex mss. 1 Reg. opt. notae, 1 Sorb., Colb. et 2 Brun. in quibus legitur Siobulen. Et sic profecto legendum esse constat ex praecedentibus σιους et βυλὴν. Ante erat, θεοβούλην. —Haec verba, Itaque Sibyllam . . . Σιοβυλὴν desunt in ed. Sublac. Caeterum Sibyllas. De Sibyllis earumque scriptis multa olim gentiles et christiani memoriae prodiderunt: [Col. 0141D] quid de iis statuerunt non est hujus loci, nec nunc vacat referre. Vide si lubet S. Augustinum, de Civ. Dei lib. XVIII, cap. 23; Vossium, et Blondellum, qui de his optime disseruit in suo de Sibyllis libro. Vide etiam Servatum Gallaeum, in sua Sibyllinorum carminume ditione in-4 o , Amstelod. 1688 et 1689. Decem numero fuisse. Vide Antimachum, de Oraculis Sibyllinis. Alii novem tantum fuisse volunt, inter quos Suidas; alii quatuor, ut Pausanias; nonnulli tres, ut Solinus et Ausonius. Alii duas ponunt, ut Martianus Capella: denique nonnulli unam tantum. C. Plinius lib. II, cap. 33, adstipulante Aulo Gellio lib. I, cap. 19. DEMPSTERUS . Sed Gyraldus plures quam decem numerat. Scriptitaverint. Ita restitui ex plerisque et optimis mss. et edit. Betul. In mss. Tax., 2 Colb., 1 Clarom., scriptitaverunt. Colb. a secunda manu, et 1 Clarom. a prima, cum editis, scriptitarunt; 1 Clarom. a secunda manu, scriptitarint. Subjunctivus modus valde familiaris est Lactantio, ut ex sequentibus patebit. Primam fuisse de Persis. Aliis Chaldaea, aliis Hebraea, proprio nomine Sambethe. BETULEIUS . Nicanor. Fortasse hic Leander Nicanor Alexandrinus grammaticus, qui de Alexand. Commentarium scripsit. THYSIUS . Secundam Lybissam. Juxta Graecam terminationem. Ita mss. 7 Reg. quorum duo sunt 900 annor., 3 Colb., Nav., Ultr., 1 Sorbon., Vict., Marm., 1 Clarom. et al. Clarom. a secunda manu, cum editis Fasit., Tornes., Spark. In mss. 3 Reg., Bonon., Lips., Em., Cantabrig., Ultr., Christ., 3 Colb., 1 Sorbon., Gat., 1 Clarom. a prima manu, cum plerisque editis, Lybicam. In lamiae prologo, etc. Inter Euripidis tragoedias non extat Lamia. Tertiam Delphida. Ita mss. Gronov. et edit Cellar. ut et Lactantius in Epitom., cap. 5, convenienter Varroni, et prorsus recte. Etenim Lactantius paulo ante dixit, visum esse quibusdam Sibyllarum nomen ductum esse ab unius Delphidis nomine. Et quidem [Col. 0142C] lectioni nostrae favent mss. 4 Reg. quorum duo sunt 900 annor. et duo alii recentiores, sed bonae notae, 2 Colb., Navar., Vict., et 2 Brun., in quibus legitur Delphidam. Quis autem non videat, legendum esse Delphida juxta Graecam terminationem ex supradictis? hellenismis enim quandoque utitur noster Firmianus. In undecim mss. rec. et in omnibus fere editis est Delphicam. In eo libro, etc. Hic liber a Laertio non recensetur in Chrysippo. Quartam Cimmeriam. Sic emendavimus ex mss. vetustissimis 2 Reg., Navar., 1 Sorbon., Vict, Ultr., 2 Brun., Christ., et edit. Cellar. In aliis 3 Reg., 2 Colbert., Em., et Gat. est Cimmeriam; etiam reponi vult Lilius Gyraldus Cymeriam. In Goth., Cymeream; in Gronov., Cimenam, pro Cimeriam; in 1 Colb. et Marm., Cimoeam; in 2 Colb. rec., Cuneam; in 5 Reg., 12 Vatic., 1 Sorbon., 2 Clerm. ac editis multis, Cumaeam; mendose omnino, cum auctor [Col. 0142D] noster aperte quartam Cimmeriam a septima Cumana seu Cumea paulo inferius posita distinguat; itemque Isidorus lib. VIII Origin., cap. 8, et Suidas ad V. Σίβυλλα Cymmeria, autem sic dicta est, teste Gyraldo, quod in Cimmeria Italiae oppido, fuerit quondam, juxta lacum Avernum in Campania, secundum Plinium lib. III, cap. 5. Naevius . . . belli Punici. Sc. primi, quo stipendia fecit. Vid. Voss. Hist. Lat. I, c. 2. BUN . Quintam Erythraeam. Hanc Sibyllam Erythraeam, Cumaeam et Cumanam, unam eamdemque fuisse vult Salmas. exercit. Plin. pag. 37. Graiis. mss. 4 rec. Graecis. Sed idem est. Graiis Ilium . . . mendacia scripturum. Hoc in carm. Sibyllinis sermon. 3 his verbis: Ἴλιον, οἶκτείρω σε,
κατα Σπαρτὴν γὰρ ἐριννύς, etc. Sextam Samiam. Φυτὼ nomine, cujus Valer. Maximus meminit lib. I de Ominib. ubi de Prienensibus. BETULEIUS . Scribit. Ita repositum ex mss. codd. ac edit Tornes. [Col. 0143B] et Walch. In multis editis, scripsit. Septimam Cumanam. Vide Salmas. Exercit. Plin. p. 73, eamque eamdem cum Cumea Italica reperies; cui etiam adstipulor; et notandum ms. Ultr. habere hoc modo, septimam Cumanam vel Cumeam. GALLAEUS .—Ac eam Cumaeam vocat eximia editio Coloniensis in-folio anno 1544. De hac intelligitur Justini martyris locus. Quae ab aliis Demophile vel Herophile. Solinus et Suidas, non Cumanam, sed Erythraeam vocant Hierorophilem, quamquam apud Solinum et Tibullum, Eleg. 5, lib. II, legatur Heriphile. Eusebius vero nec Erythraeam, nec Cumanam, sed Samiam Herophilem vocatam scribit, quam Numa, Romanorum rege, vivente floruisse refert. ISAEUS . Eamque novem libros, etc. Salmasius in Exercit. Plin. plane negat libros Sibyllinos a Cumana Sibylla Tarquinio oblatos, imo ne Sibyllam quidem eam fuisse [Col. 0143C] asserit. Dionysius Halicarnasseus, γυναῖκα οὐκ ἐπιχωρίαν tantummodo nominat lib. IV. Gellius libro I, cap. 19: In antiquis annalibus memoria super libris Sibyllinis haec prodita est: Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit, novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula, eos velle venundare, etc. Plura si quis desiderat, locum consulat. GALLAEUS . Tarquinium Priscum. Cum Lactantio sic eum nominant Varro, Isidorus lib. VIII, cap. 8, et Suidas; at Dionysius Halycarnasseus lib. IV, Plinius lib. XIII, cap. 13, Gellius lib. I, cap. 19, Superbum. Sed verius, inquit erud. Cellarius, Prisco tribuitur, quia Solinus, c. 2, quamquam cum Plinio eum Superbum vocat, quinquagesima Olympiade id contigisse refert. Philippeos postulasse. Servius, in Virgilium, addit, hos Philippeos aureos fuisse, qui tum pretiosi erant; non tamen quod nummi illi cusi fuerint nomine Philippi, patris scilicet Alexandri magni: siquidem eo tempore quo empti dicuntur illi libri, nondum fuerit [Col. 0143D] Philippus Macedo. Sed veteres auctores, ut ait doctiss. Walchius, in re nummaria ita scribunt, prout facies ejus erat tempore suo: quod multis exemplis posset illustrari. Valebat autem nummus Philippeus aureus duos circiter aureos Gallicos, ut adnotat Lambinus ad Plautum. Vide Budaeum de Asse, lib. IV, et Gronovium, lib. III, de Pecunia vet. et nova. Multi tamen haec omnia fabulam redolere existimant. Trecentis. Vide Gellium supra citatum, et Dionysium Halycarnass. lib. IV. Capitolio refecto. Sic etiam Tacitus lib. VI Annal., cap. 12: Post exustum sociali bello Capitolium, quaesitis Samo, Ilio, Erythris, per Africam etiam et Sicilium et Italicas colonias carminibus Sibyllae, etc. Fuerint. Mss. 17 et 15 ed., Fuerunt. Hellespontiam. Ita cum Epitome cap. 5 omnes fere mss. In duobus recentioribus est Hellespontiacam. Edd., Hellesponticam. Vico Marpesso. Sic etiam legit Pausanias ad mss. Graecos tres Regios a me collatos lib. X, ubi de Herophile fatidica loquitur. Ego in omnium fere editionum recepta lectione nihil mutare volui, siquidem Isaeus et Gallaeus asserunt legi Marpesso in maxima Lactanctianorum mss. parte: licet in omnibus quos vidi, scilicet 10 Reg., 6 Colb., Nav., 2 Sorbon., Vict., Gat., Marm., 2 Claromont., 2 Brun., necnon in 1 Bonon., Tax., Pen., Christ., Goth., Lips., Cauc., Ultr., Pal., Rostoch., Cantabrig., et in veterrimis tribus Ramanis editionibus habeatur Marmesso; apud Suidam d. l. Marmisso. Gergithium. De qua vide Stephan. Byzantinum in Γέργις_ eamque sepultam esse in templo Apollinis Gergithii dicit. Gergis vero locus est in Troade.— Vico Marmesso circa oppidum Gergitium. Alii, Marpesso, quibus videtur Tibullus favere, l. II, El. 5, v. 67:
nisi et ibi cum Salmasio in Solin. pag. 55, Marmessia legendum est. BUNEMAN .
Heraclides Ponticus. Platonis et postea Aristotelis auditor. Voss. Hist. Gr. l. I, c. 8 et 9. Diog. Laert. l. V, f. 86, sq. BUNEMAN .
Nonam Phrygiam. Hanc Capella eamdem cum Erythraea et Cumana facit. BETULEIUS .
Decimam Tiburtem. Albuneam Tiburi cultam religiose, indicat in agro Tiburtino mons et fons ejus nomine, de quo Virgil. Aeneid. lib. VII.
Cujus sortes Senatus in Capitolium transtulerit. Ita restituimus ex mss. Jun., Marm., Jani Gulielmi, et 4 Regiis, quorum duo sunt eximii, nisi quod in vetustissimis habetur, in Capitolio. Mss. Gat., Cujus sortes Senatus in Capitolium attulit. Haec absunt a mss. 6 Reg., 6 Colb., 2 Sorbon., Nav., Vict., 2 Clarom., Tax., Pen., Em., Cantabrig., 2 Brun., Edit. Rom. 1470. Betul. et Walch. et Sublac. Pro sortes legitur sacra in 12 editis rec. Legendum esse sortes confirmatur [Col. 0144D] ex Virgilii loco, ubi Aeneas ad Demophilem Cumanam Sibyllam ait lib. VI Aeneid., v. 72:
Sortes enim, inquit Servius ad hunc locum, Sibyllina responsa sunt.— Cujus sortes . . . . . transtulerit. Tibullus idem eadem voce extulit l. II, el. 5, v. 67, sq. (al. el. 6):
Ipse Lactantius, l. I, c. 14, Saturno datam sortem. . . . . elevandae sortis. In epist. c. 28, sortes et oracula junxit.
Nisi a quindecim viris inspici fas habent. Ita reposuimus ex Mss. 4 Reg., 5 Colb., 2 Sorbon., 2 Clarom., Lips., Goth., Ultr., Cauc., Jun. aliisque. Mss. Gronov., inspectos habent, non male. In 1 Colb. et in [Col. 0145A] impressis, inspici fas est. Caeterum de hoc collegio quindecim virorum notandum, in principio Tarquinium duos tantum constituisse: post ducentos et tredecim annos, anno U. C. 388, numerus illorum auctus fuit, atque a denario numero, decemviri appellati sunt: vide Livium, IV Decade. Postea ad quindecim [Col. 0145B] numerus accrevit, quod factum fuit intra annos U. C. 671, quo Capitolium conflagravit, et 675, quo Sylla se dictatura abdicavit; ut diligenter annotavit David Blondellus in opere quod Gallica lingua de Sibyllis composuit. Hoc nomen quindecim virorum illis semper mansit immutatum, etiamsi postea quadraginta fuerint numero, notante Servio. Etiam tempore christianorum, ut videre licet loco laudato. Horum quindecim virorum munus erat, sedulo asservare oracula Sibyllina, eaque exigente necessitate ex mandato senatus consulere. GALLAEUS .
Mortis supplicio (juxta S. Justinum Apolog. 2 pro christianis) erat ethnicis interdictum librorum prophetarum et Sibyllarum lectione; mutuebatur enim, ne scripta illa legentes, verae fidei ac bonarum rerum notitiam perciperent, et ad christianam transirent religionem. Sibyllae autem foeminae erant, quae antiquis vates habebantur. Earum nomine hodieque supersunt libri octo, in quibus multa reperiuntur christianae religioni convenientia, a priscis Ecclesiae [Col. 0145C] Patribus a S. Justini tempore prolata. Hosce octo libros, vel omnino vel partim supposititios, aut saltem depravatos esse, nunc convenit inter eruditos: non item de Sibyllarum numero. De his optime disserentem vide Blondellum. Dionysius vero Halicarnasseus haec lib. IV dicit: Romani, inquit, nihil ita custodiunt, neque sanctum neque sacrum, quemadmodum Sibyllina divinitus missa oracula.—Inspectos habent. Lactantius, l. III, c. 20, quae adspici . . . nefas habentur. Sublac. Ven 1471, 97, Rost., Junt., Ald. aliae, inspici fas est, quod placet Heumanno. Sic Cicero, l. V, Verr., c. 72: Simulacrum Cereris ne adspici quidem fas fuit. BUN .
nomine Amaltheam, quae ab aliis Demophile vel Herophile nominatur; eamque novem libros attulisse ad regem Tarquinium Priscum, ac pro eis trecentos Philippeos postulasse; regemque aspernatum pretii magnitudinem, derisisse mulieris insaniam: illam in conspectu Regis tres combussisse, ac pro reliquis idem pretium postulasse: Tarquinium multo magis mulierem insanire putasse. Quae denuo tribus aliis exustis, cum in eodem pretio perseveraret, motum esse regem, ac residuos trecentis aureis emisse: quorum postea numerus sit auctus, Capitolio refecto, quod ex omnibus civitatibus et Italicis, et Graecis, et praecipue [Col. 0143B] Erythraeis coacti, allatique sunt Romam, cujuscumque [Col. 0144A] Sibyllae nomine fuerint: octavam Hellespontiam in agro Trojano natam; vico Marpesso, circa oppidum Gergithium; quam scribit Heraclides Ponticus Solonis et Cyri fuisse temporibus: nonam Phrygiam, quae vaticinata sit Ancyrae: decimam Tiburtem, nomine Albuneam, quae Tiburi colitur ut dea, juxta ripas amnis Anienis, cujus in gurgite simulacrum ejus inventum esse dicitur, tenens in manu librum: cujus sortes Senatus in Capitolium transtulerit.
Harum omnium Sibyllarum carmina et feruntur et habentur, praeterquam Cumaeae, cujus libri a Romanis occuluntur, nec eos ab ullo, nisi a quindecim viris inspici fas habent. Et sunt singularum singuli [Col. 0145A] libri: [Col. 0145A] [Col. 0145C] [Variorum Notae to columns 145-146] Singuli libri. Libri isti non in chartaceis voluminibus descripti, sed linteis. Symmach. lib. IV, epist. 34: Et Marciorum quidem vatum divinatio caducis corticibus inculcata est, monitus Cumanos lintea texta sumpserunt: tu etiam sericis voluminibus, Achemaenio more, infundi litteras meas jubes. Fl. Vopisc. in Aurel. Inveni nuper in Ulpia Bibliotheca inter linteos libros [Col. 0145D] epistolam D. Valeriani. Ausonius, ep. 23:
Hinc itaque patet, non solum libros Sibyllinos in linteis tabulis, verum etiam et alios scriptos fuisse. Plinius totam hanc rem expedit, lib. XIII, cap. 11: In Palmarum (lege Malvarum, corrigente Dalecampio) foliis primo scriptum, deinde quarumdam arborum libris: postea publica monumenta plumbeis voluminibus, mox et privata linteis confici coepta aut cereis.
Ego vidi hominem in linteis egregie scribentem in carcere, custode papyrum seu cartham denegante. Lintea autem ista leviter agglutinata erant primario pane aqua diluto, farinae penuria. Haec ait Joan. Bapt. le Brun.
Et Erythraeam se nominatum iri praelocuta est. Haec vera et genuina nobis visa est lectio edit. Graph. Gymnici, Betulei, manuscriptorum 4 Reg. ex quibus duo sunt veterrimi, al. duor. rec. bonae notae, necnon [Col. 0146A] vet. edit. Ald. 1515, Paris. 1525, Crat., Fasitel., in quibus tamen 4 pro Babylone, est Babyloniae. Quid enim rectius, quam quod illa Sibylla Erythraea nomen suum verum ac proprium (aliud quam Erythraea) carmini inseruit; et tamen se aliquando Erythraeam nominatum iri praelocuta est, cum, id est quamvis, [Col. 0146B] esset orta Babylone. Mira est et inepta varietas in aliis 13 mss. rec. et ed. Rom. 1470, in quibus est, Erythraeam se nominat, ubi praelocuta est cum esset orta Babylone; in sex aliis scriptis rec., Babyloniae; in 1 Bonon. rec., ubi perlocuta est. Ad quid enim referetur ubi? Ad Erythraeam? Sed quam incomposita locutio!— Nominat ubi praelocuta est. Codex Jani Guil. et Emmann., Tax., Pen., prolocuta est. Addit. Guil. proloqui, vaticinari et futura canere, unde prophetae, quod proloquerentur. BUNEMAN .
Praelocuta. Vel potius prolocuta, ut habetur ad oram eximiae editionis Coloniensis in-folio anni 1544.
Abutendum. Id est, utendum. Sic Terentius in Prologo Andr. Operam abutitur, pro utitur. Eodem sensu hoc verbum acceperunt Apul. lib. IV: Jam provecta vespera abusi beneficio tenebrarum, Trasileonis caveam Demochari cum litteris illis adulterinis offerimus. Cic., de Nat. deor., lib. II: Nos elephantorum acutissimis sensibus, nos sagacitate canum ad utilitatem nostram abutimur. Nazarius Panegyr. dicto Constantino, n. 30: [Col. 0146C] O si nunc mihi facultas daretur sermonis pro rerum dignitate figurandi, adhiberem omnes flosculos, et abuterer exquisito quodam lepore ac venustate dicendi. Baldricus Noviomensis, lib. III, cap. 69: Sentiens imperator se blanditiis impetrare non posse quod petebat, coepit abuti violentia.
Curionem. Is fuit consul anno urbis Varroniano DCLXXVIII, cum Cn. Octavio. De his vide Librum de Ira Dei infra, capite 22 et 23.
Sibyllae. Tanti olim fecerunt antiqui christiani Sibyllarum carmina, ut ex re esse crediderim de iis aliquid dicere. Numerum tamen earum non attingere visum est, quia incertus est ac diversus. Sat igitur erit earum auctoritatem ad examen hic paucis revocare. Constat olim fuisse quasdam, easque valde antiquas, mulieres fatidicas, quas Sibyllas veteres nominarunt. Sed quid praenuntiaverint, id semper in obscuro fuit; sacrum quippe erat earum secreta mysteria revelare. Solis namque datum fuit apud Romanos duumviris, qui postea ad quindecim excrevere, [Col. 0146D] earum libros perscrutari: sed iis sub poena capitis fuerat prohibitum, ne detegerent ea quae legerint. Unde fit, ut scriptoribus christianis semper earum carmina fuerint penitus ignota, eaque nil nisi de gentilibus superstitionibus agebant, ut notant historici, multumque erant obscura, immo ambigua et furore quodam poetico scripta. Verum in iis carminibus, quae undique ex Graecia mendaci corraserant quidam veterum, et quae nunc habemus, nec mens emota poetarum agnoscitur, nec obscuritas ulla; cuncta more historicorum christianae religionis secreta mysteria adeo clare, adeo manifeste enarrantur, ut pateat ea fuisse tum a prophetis Judaeorum, tum a scriptoribus evangelicis desumpta, sive a Judaeis ipsis, ut opinatus est Isaac Vossius, sive a quibusdam prioribus christianis vel efficta, vel saltem interpolata sint, quod ad verum propius accedit. Quidam tamen ex antiquis Patribus iis parum fidei adhibebant. Testis est de se ipso S. Augustinus [Col. 0147B] libro XVIII de Civit. Dei, capitibus 45 et 47. Ea porro carmina videntur emissa post annum aerae vulgaris 140, id est post tempora Papiae Hierapolitani, cujus opinio erronea de regno christianorum in terris millenario iis in libris legitur. At quamvis Celsus infensissimus christianorum adversarius, quosdam eorum, teste Origene, lib. V contra Celsum, sugillet, quod Sibyllarum carmina in sui defensionem adducant, non ideo tamen culpandi sunt priores religionis propugnatores, quod tam incerta, tam caduca veritatis asserendae studio adhibuerint momenta. Tunc sat erat ad Gentilium errores revincendos, ut his carminibus [Col. 0147C] fidem adhibuerint, unde contra eos recte argumentarentur veteres christiani. Totum Sibyllarum negotium jam ante medium saeculi proxime elapsi in controversiam venerat; atque res summo criterio, multaque ac varia eruditione agitata fuit, non quidem a nimis credulo Crassetio Jesuitici Sodalitii alumno, sed a Ludovico Elia Dupin, doctore Parisiensi, a Nicolao le Nourry atque P. le Cellier, utroque ex ordine S. Benedicti, hoc ex S. Vitoni, illo S. Mauri Congregationibus. Non inutilem etiam hac in controversia examinanda suam extranei doctissimi operam adhibuerunt. Ii sunt Joan. Dallaeus, Isaac Vossius et Servatus Gallaeus, quos omnes adire licet.
qui quia Sibyllae nomine inscribuntur, unius esse creduntur; suntque confusi, nec discerni ac suum cuique assignari potest: nisi Eruthraeae, quae et nomen suum verum carmini inseruit, et Erythraeam se nominatum iri praelocuta est, cum esset orta Babylone: sed et nos confuse Sibyllam dicemus, sicubi testimoniis earum fuerit abutendum. [Col. 0146A] Omnes igitur hae Sibyllae unum Deum praedicant; maxime tamen Erythraea, quae celebrior inter caeteras ac nobilior habetur: siquidem Fenestella, diligentissimus Scriptor de quindecim viris dicens, ait, restituto Capitolio, retulisse ad Senatum C. Curionem Cos. ut legati Erythras mitterentur, qui carmina Sibyllae conquisita Romam deportarent; itaque [Col. 0147A] missos esse P. Gabinium, M. Otacilium, [Col. 0147A] [Col. 0147C] [Variorum Notae to columns 147-148]Otacilium. Sic lego cum optimo ms. Reg. Put. Martial. Epigram. l. X, c. 78. Multi, Octacilium.
Εἷς θεὸς ὃς μόνος ἐστὶν. Interpret. lat. Unus Deus qui solus est excedens omnem magnitudinem, increatus. Pro ἐστὶν, est, ms. Reg. antiq. habet ἄρχη, al. ἄρχει, regnat.
[Col. 0147D]Ἀλλὰ θεὸς. Interpret. lat. vide Theophilum ad Autolic. lib. II: Sed Deus solus unus eminentissimus, qui fecit coelum, solemque, et stellas, et lunam, fructiferamque terram, et aquae maris fluctus.
Πανυπέρτατος. Commode transfert, exsuperantissimus, et illustrat docte Spanhem. ad Callimach. Jovem, v. 91, p. 42. BUNEMAN .
Αὐτὸν τὸν μόνον. Lat.:
Ἐτύχθη. Sic legendum ex emendatione Cl. Turnebi, et auctoritate optimorum ms. codicum Cauc., I Clarom. et 3, Reg. vet. in quorum altero est redditum latine permanet: in nonnullis, ἐτέχθη quod proxime accedit ad ἐτύχθη_ repugnantibus licet caeteris fere ms. qui habent ἔτυχεν vel ἔτυχε, quod ferre non potest metri ratio.
[Col. 0148B]Εἶς μόνος εἶμὶ θεὸς. Haec sermone 3, in ms. I Reg. μόνος γὰρ θείς εἶμι_ latine, Unus enim Deus sum. Ranconetus legendum censebat, Ο` ς μόνος ἐστὶ θεὸς_ lat. Qui solus est Deus. Interpret. lat. Unus solus sum Deus, et non est Deus alius.
Praeter caeteros. Id est, prae caeteris. lib. I, c. 17. Ne sola praeter alias mulieres impudica . . . videretur. Ibidem, praeter caeteras animantes. Cic. II, Off., 7: Testis est Phalaris, cujus est praeter caeteros nobilitata crudelitas. Plura ad lib. de Ira c. 14.
Colophone. Urbs Ioniae ad fluvium Halesum, circa [Col. 0148C] XXXVIII, gradum Latitudinis. Vide Strabonem libro XIV, et Solinum cap. 53: Non longe Epheso, inquit. Colophon civitas, nobilis Oraculo Clarii Apollinis. Vide etiam Plinium lib. II, cap. 103.
Quod Delphis (credo) migraverat. Ita ms. 3 Reg., 3 Colb., 1 Sorbon., 1 Lips., Cauc. Jun., 2 Clarom., edd. Rom. 1468, 1470, Ald. 1515, Paris. 1525, Crat., Tornes. At in editis et mss. septem est, emigraverat. Nec opus est mutatione illa quam vult Thomasius, qui legit quo Delphis, ut est in 12 ms., in duodecim vero ms. rec. est, quo a Delphis; contenditque quod nullo modo legi posse: imo sic legendum esse patet ex scopo et mente Lactantii; nam ut rationem reddat quare Apollo Colophone respondit, cum in templo suo Delphis ordinarie redderet sua oracula, hoc causatur, quod Delphis migraverat amoenitate ductus Asiae. Sic etiam supradicti priores codices optimi legunt, et illud, credo, quod in nonnullis impressis omissum, in iisdem reperitur; et quis non videt, ut recte notant [Col. 0148D] Thomasius et Isaeus, hanc voculam omnino retinendam, propter elegantem ironiam; Lactantius enim sic tacite convellit gentilitios deos, quippe qui tales sunt, qui amoenitate locorum recreentur. GALLAEUS .—De oraculo Delphensi et aliis oraculis vide Theodoretum de Graecarum affectionum curatione lib. X de Oraculis; Oenomaum Cynicum, Porphyrium de electorum Philosophia, Plutarchum libro de Oraculis quae jam defecerunt, et Diogenianum.— Quo Delphis. Gallaeus sibi non constat. In Var. Lect. dixit B. T. P. G. habere, quo: contra in notis, quod codices optimos, Bon., Tax., Pen., Lips., Jun. Cauci, aliosque, habere contendit et defendit contra Thomasium. Quo est in Goth. et Lips. tertio; in Lips. secundo ductus est obscurior, quo, subscriptum, quod.
Amoenitate. Scilicet loci, quia ex Justini Histor. lib. XXIV, Delphicum fanum Parnassi rupibus horridum erat; Colophon e contra situs in Promontorio Asiae minoris, ex Mela plus delectationis habebat.
L. Valerium, qui descriptos a privatis versus circa mille Romam deportarunt. Idem supra ostendimus dixisse Varronem. In iis ergo versibus, quos legati Romam attulerunt, de uno Deo haec sunt testimonia:
Apollo enim, quem praeter caeteros divinum maximeque fatidicum existimant, Colophone respondens, quod Delphis (credo) migraverat, Asiae ductus amoenitate; quaerenti cuidam, quis esset, aut quid [Col. 0148B] esset omnino Deus, respondit viginti et uno versibus, quorum hoc principium est:
Αὐτοφυὴς, Sic Nonno αὐτὸφυτος, καὶ λόγος αὐτοφυτοῖο Θεοῦ. Et Sibylla Erythr. Ser. 3,
Plutarch. in Placit. Ph. Platonis et Socratis sententiam aliorum sententiis subjungit, qui dicunt Deum esse τὸ ἓν, τό μονοφυὲς καὶ τό αὐτοφυὲς, τὸ μονόδικον, τὸ ὄντως ἀγαθὸν In ms. antiq. Regio Put. est αὐτοφυὴς. Interpret. Lat.
Α` μήτωρ. De hoc vide infra lib. IV, cap. 7. Α` στυφέλικτος. Ita Callimachus Hymn. in Delum, v. 2, 6: Θεὸς δ` ἀεὶ ἀστυφὲλικτος, quam vocem egregie illustrat [Col. 0149C] Spanhem., pag. 345. Ipse Lactantius lib. VI, c. 25: Ut idem (Deus) sit semper et stabilis, et immutabilis, et INCONCUSSUS. BUNEMAN .
Η` μεῖς. De his Apollinis oraculis vide Augustinum Steuchum Eugubin. lib. III, de perenni Philosophia, cap. 16, ubi haec responsa refert.
Num quis. Ita emendavimus ex mss. 4 Reg. quorum duo sunt vetustissimi, et Em. ac Balliol. Et ita legendum esse censent nobiscum doctissimi viri. Alii Numquid.
Mercurius. Is est Trismegistus, de quo capite 6, nota 5.
Α` μήτορα . . . ἀπάτορα. Lat. sine matre . . . sine patre.
Aliunde. Id est, ab alio.
Generavit. Sic restituimus ex omnibus fere mss. et sex vetustioribus editis. In 7 recentioribus, et in 3 mss. rec., 1 Reg., 1 Colb. et Brun. generaverit.
Qui unum. Sic quoque Goth. ubi Sublac., Ven. 1471, 97. Rost. et reliquae, qui, quod Heum. ex Thom. praefert. Ab Bon., Tax., Pen. plane absunt, [Col. 0149D] quia unum esse dicimus. BUNEMAN .
Solitarium esse, etc. Falsa est haec propositio; Personarum enim divinarum pluralitas a Deo solitudinem excludit, non associatio angelorum, qui sunt extraneae naturae. Dicitur enim aliquis solus in horto, quamvis sint ibi multae plantae et animalia. V. S. Thom. p. p. quaest. 31, art. 3. ex ISAEO . Verum hic loci Gentilium captui paulo quam par est sese accommodat Lactantius; atque ut aliquid proferret quod rudibus ingeniis arrideret, factum ait angelorum consortio ne Deus esset solitarius: cum interim solitudo non tollatur per societatem alicujus quod sit extraneae naturae.— Solitarium. Ita Deum singularem contumeliose vocabant e. g. Caecilius apud Minuc., cap. 10: Unde, vel quis ille, aut ubi Deus unicus, solitarius, destitutus. Alia de hac voce solitarius contra Haereticos habet Hilarius lib. IV de Trinit. f. 86, seq. ed. noviss. Veron. BUN .
Ministros. Hos angelos vocamus, quod nomen est officii, non dignitatis. De his vide Philonem Judaeum [Col. 0150B] . . . . . ubi multa leges de angelis, eorumque ministerio et officiis.
Genuisse. Valet, creasse. Vid. exempla ad lib. III, cap. 14. Huc pertinet lib. VII, cap. 5. BUNEMAN .
Genuisse regni sui ministros. Sic Apostolus de Angelis in epist. ad Hebraeos cap. I, v. 14: Nonne sunt omnes administratorii spiritus in ministerium missi propter eos qui haereditatem capient salutis? Hinc etiam B. Joannes, Apocalyps. cap. V, vers. 11, vidit illos in visione κύκλοθεν τοῦ θρόνου, in circuitu throni, ut exequantur mandata. Caeterum vox genuisse improprie sumitur a Lactantio aliisque ecclesiasticis scriptoribus pro creasse.
Neque deos se vocari aut coli volunt. Coli, id est [Col. 0150C] adorari. Hoc enim sensu accipi, cum de Deo aut de fictis diis sermo est, in multis Scripturae sacrae locis cuivis notum est. Et angeli et sancti semper prohibuerunt se adorari (Apocal., c. XIX, v.10, et cap. XXII; Act. c. X. v. 26, et cap. XIV, v. 14 et 17) . Soli enim Deo debetur adoratio.
Quod. mss. 5 rec., in quod; Em., in quo.
Invidiam. Mss. 2 Colb. a secunda manu, injuriam.
Qui unum Deum dicamus, multos negemus. Ita veterrimi mss. aliique optimi. In 4 veteribus editis deest Deum. In mss. vero rec. 2 Reg. 1 Colb., Vict. et Brun., Qui unum Deum dicamus, si multos negemus.
Esse arguimus. Interposui plenam distinctionem, esse. Arguimus. BUNEMAN .
In diversum. Habent mss. in his Reim. et utraque Ven. 1478, et pleraeque : expono, in contrarium, ut Cicero alicubi contrarius et diversus junxit. Absunt ab Ven. 1471, et Rost. 1476. In Heuman. 1479, annus est vitiosus. Ipse scribit, esse, ac arguimus eorum errorem, qui paucos putant. BUNEMAN .
[Col. 0150D]Cujus nomen exponunt. Ita legunt mss. Vaticani, 9 Reg. 6 Colb., 1 Bonon. antiq., 1 Sorbon., 2 Clarom., Jun., 2 Brun. aliique, cum editis, praeter ed. Betul. et ms. Cauc. in quibus est exponunt; in ms. 1 Bonon., rec., tax., Lips., explodunt., Omnes hae lectiones bonae Exponunt; id est, extrudunt Dei nomen qui illud pluribus tribuunt. Dei enim nomen extruditur, et foras projicitur quando aliis tribuitur. Thomasius tamen credit legendam esse, cujus nomen explodunt, ex antiquis codicibus; quia Dei nomen dicitur explodere et ejicere, qui illud pluribus tribuit.— Nomen exponunt. Cauci, expungunt. Servo exponunt, sc. contemptui, derisui. Sic ponunt scriptores sacri: Ambrosius, l. I Abrah., c. 6, fin.: Non utique vitia Patriarcharum Scriptura exposuit, quos victos vino legimus; sed ut tu disceres, quid caveres; Sulpic. Sever. Dial. I, de Virt. Monach., c. 8, 6 : Nihil omisit, quod non caperet, laceraret, exponeret; praecipue vanitatem insectatus est. BUNEMAN .
ἀδίδακτος, ἀμήτωρ, ἀστυφέλικτος,
Sed fortasse quaerat aliquis a nobis idem illud, quod apud Ciceronem quaerit Hortensius: Si Deus unus est, quae esse beata solitudo queat? Tamquam nos, qui unum esse dicimus, desertum ac solitarium [Col. 0149B] esse dicamus; habet enim ministros, quos vocamus [Col. 0150A] nuntios. Et est illud verum, quod dixisse in Exhortationibus Senecam supra retuli, ministros genuisse regni sui Deum. Verum hi neque dii sunt, neque deos se vocari, aut coli volunt: quippe qui nihil praeter jussum ac voluntatem Dei faciant. Nec tamen illi sunt, qui vulgo coluntur, quorum et exiguus et certus est numerus. Quod si cultores deorum eos ipsos se colere putant, quos summi Dei ministros appellamus, nihil est quod nobis faciant invidiam, qui unum Deum dicamus, multos negemus. Si eos multitudo delectat, non duodecim dicimus, aut trecentos sexaginta quinque (ut Orpheus), sed innumerabiles esse arguimus errores eorum in diversum, qui tam paucos putant. Sciant tamen, quo nomine appellari debeant: ne Deum verum violent, cujus [Col. 0150B] nomen exponunt, dum pluribus tribuunt. Credant [Col. 0151A] Apollini suo, qui eodem illo responso, ut Jovi principatum, sic etiam caeteris diis abstulit nomen. Tertius enim versus ostendit, Dei ministros, non deos, verum angelos appellari oportere. De se quidem ille mentitus est, qui cum sit e numero daemonum, [Col. 0151A] [Col. 0151B] [Variorum Notae to columns 151-152] [Col. 0151B] Daemonum. Daemon apud antiquos idem est ac angelus; sed Lactantius ad mentem sacrae Scripturae, Daemonis nomine intelligit gentilium deos juxta illud psalmi, omnes dii Gentilium daemonia. Πάνσοφε Interpret. lat. Omnia sapiens, omnia docte, qui circa varia versaris, exaudi daemon. Αἶολόστροφε. Sic mss. 1 Reg. et Guillelmi Canteri. Regii 4, πάνστροφε, et sic Goth., Clar. et Brun. legisse videntur ex latina versione, qui per multa versaris. Alter Clarom., 1 Reg., 1 Colb., ὁλοίστροφε_ 2 Colb. et edd. quiddam, ἐνολοίστροφε. Precem. Ita restituimus ex mss. estque apud Plautum. [Col. 0151C] In editis est preces.—Preces. Id est diras execrationes. Vid. Davis. ad Caes. VI Gall., 31, 5 : Omnibus precibus detestatus Ambiorigem. Ovid. XV Met., 505 :
Sic mss. Bon., Tax., Ultr., Gron. in singulari, cum precem, cum Reimm. habent. BUNEMAN .
Apollinem Smynthium. Ita in mss. fere cunctis et optimis, favente Romana editione 1470, in qua est Samnitium: in editis, Smyntheum. A muribus hoc epitheton ductum est, qui σμίνθοι appellantur, Auctoribus Pausania, Strabone, et Homero, Illiad. a,
Cum enim sacerdos quidam Apollinis, Crinis nomine, sacra dei neglexisset, atque ob hoc nihil penitus fructuum eo anno collegisset, omnibus rebus a muribus corrosis, tanto detrimento commotum sacerdotem consueta deo sacra peregisse, deumque illico mures omnes sagittis suis perdidisse, atque ex ea re [Col. 0151D] Smintheum vocatum esse. Nam Cretenses, mures Smyntas vocavere. BETULEIUS .
Ἁρμονίὴ. Interpr. Lat.:
Honorare se vult et in coelo collocare. Ita mss. cum omnibus editis praeter Cellar. et 7 mss. rec. in quibus est honorari et collocari; quam lectionem vetustioribus et melioribus mss. confirmari vellem.
Deo semper assistunt. Addidimus semper ex mss 2 Bonon., 4 Reg. quorum duo sunt veterrimi, 6 Colb., Pen., 2 Clarom., Em., Cantab., Cauc., Jun., Brun. ac Lipsiensibus, et editis Rom. 1468, 1470, et Betul. in rec. editis deest, semper.—Assistunt. Ut apparitores Dei, l, II, c. 16, Bon., Pen., Cauc., Jun., Goth., Lips. 1, 3 Emm., Reimm., Sublac., Ven. 1471, 1497, qui Deo semper assistunt. BUN .
Parentem suum dominumque. Hoc saepe urget; loca indico ad l. IV, c. 3. BUNEMAN .
[Col. 0152B]Consummatis omnibus viis. Sic emendavimus ex optimo ms. Regio Put. et 4 aliis, ex 5 Colb., 1 Clarom., Em., Cantab. et Lipsiensibus, nec non ex veteribus editis 3, Rom., Paris. 1525, Ald., Crat., Graph. 1532. In 3 Reg. 1 Colb., 1 Clarom. et 2 Brun., consumptis, in quorum posteriore est suis pro viis.
Aliquid ulterius. Mss. 1 Bonon. antiquior., et Pen., aliud ulterius.
Verum quia fieri non potest quin id quod sit, aliquando esse coeperit. Animadversio R. P. Jo. Mariae Brasichell., sacri palatii apost. Magistri, excerpta ex ora ms. Reg. n. 3739: Caute lege ista omnia ad finem [Col. 0152C] usque capitis, nam vehementer abhorrent a more loquendi theologorum; neque enim Deus a seipso genitus est aut procreatus, cum nihil magis impossibile sit, quam aliquid seipsum generare aut producere. Nec videntur verba Lactantii in bonum aliquem sensum posse reduci, nisi negative a seipso genitus, id est, non ab alio genitus. Denique in hac causa quam illud absurdum: «Fieri non potest quin id, quod sit, aliquando esse coeperit.» Vide apparatum sacrum Possevini in Gilb. Genebrardo.— Quia fieri non potest, quin id quod sit, aliquando esse coeperit. Locus hic immunis est ab errore; debet enim de rebus quae existunt intelligi : ut l. II, c. 10. Quoniam est apparet aliquando coepisse. Esse enim nulla res sine exordio potest. Confer. infra l. VII, c. 1 De Deo recte sensit, lib. IV, c. 12. cap. 13. Conf. Hockeri Biblioth. Heilsbronn. f. 48 (30). BUNEMAN .
Quando. Ita mss. optimi et omnes ferme editi. Et haec vox est Ciceroniana pro quandoquidem, vel quoniam. In mss. codicibus 1 Bonon., 6 Colb., Ultr., [Col. 0152D] 1 Clarom. et Brun., quoniam.
Ex seipso sit procreatus. Notandum Lactantium errare, quando dicit Deum seipsum procreasse; quem errorem repetit Lactantius, lib. II, cap. 9. GALLAEUS .— Ex seipso sit procreatus. Haud accurate: ita fere lib. II, c. 8, ex seipso est. Notarunt Lactantii errorem Gall. et Sparck. BUNEMAN .
Αὐτοφυὴς, Lat., Ex se ortus.
A Sybilla, αὐτογενὴς, etc. Lat., se genitus, et ingenitus, et non factus. Minus recte mentem christianorum explicat Lactantius per has voces αὐτοφυής, et αὐτογενὴς quae excludunt creationem et generationem; atque melius explicarentur per hanc vocem quod ex seipso sit, ex se ipso existens; quod ex S. Athanasio probat Pearsonius.
Ἀγέννητος. et ἀποίητος, Id est, non genitus nec factus. Huc redeunt Athanasiani Symboli verba, non factus, nec creatus, nec genitus. De quo vide Theophilum Antiochenum ad Autolicum libro II.
Homo acutus. Ita reposui ex omnibus mss ac veteribus [Col. 0153B] editis Rom. estque apud Ciceronem libro III Natur. deor., cap. 83. In cunctis fere editis est, vir acutus.—Homo acutus. Praefero scripturam Bon., Tax., Pen., Ultr., Pal., Juntar., Goth., Lips. trium, Reim., Sublac., Rost., Ven. 1471-97, homo acutus; ut de Opif. c. 1, homo disertissimus. BUN .
angelis se Dei aggregavit: denique in aliis responsis daemonem se esse confessus est. Nam cum interrogaretur, quomodo sibi supplicari vellet, ita respondit: Πάνσοφε, παντοδίδακτ` αἶολόστροφε, κέκλυθι, δαῖμον. Item rursus cum precem in Apollinem Smynthium rogatus expromeret, ab hoc versu exorsus est: Ἁρμονίη κόσμοιο, φαεσφόρε καὶ σοφὲ δαῖμον. Quid ergo superest, nisi ut sua confessione verberibus veri Dei ac poenae subjaceat sempiternae? Nam et in alio responso ita dixit: [Col. 0151B] Δαίμονες οἳ φοιτῶσι περὶ χθόνα καὶ περὶ πόντον Ἀκὰματοι δάμανται ὑπαὶ μάστιγι θεοῖο. De utrisque generibus in secundo libro disserimus [Col. 0152A] (scilicet cap. 15) . Interim nobis sat est, quod, dum honorare se vult, et in coelo collocare, confessus est, id quod res habet, quomodo sint appellandi qui Deo semper assistunt.
Retrahant ergo se homines ab erroribus et abjectis religionibus pravis, parentem suum dominumque cognoscant: cujus nec virtus aestimari potest, nec magnitudo perspici, nec principium comprehendi. Cum ad illum mentis humanae intentio et acumen et memoria pervenerit, quasi subductis et consummatis omnibus viis, subsistit, haeret, deficit; nec est aliquid ulterius quo progredi possit. Verum quia fieri non potest, quin id quod sit, aliquando esse coeperit, consequens est, ut quando nihil ante illum fuit, ipse ante omnia ex se ipso sit procreatus. Ideoque ab Apolline αὐτοφυὴς, a Sibylla αὐτογενὴς, [Col. 0152B] et ἀγέννητος, et ἀποίητος nominatur. Quod Seneca, homo acutus, in Exhortationibus vidit: «Nos, inquit, aliunde pendemus. Itaque ad aliquem respicimus, [Col. 0153A] cui, quod est optimum in nobis debeamus. [Col. 0153A] [Col. 0153B] [Variorum Notae to columns 145-146] Quod est optimum in nobis debeamus. Ita omnes editi et mss. codices, praeter unum Bonon. et 4 edit. rec. qui ex eo post in nobis addunt animam: quam vocem ut glossema expunximus. Majestatemque tantam esse dicit in Timaeo Plato. Eadem Hermes in Poemand. et S. Justinus Paraenet. [Col. 0153C] Platonem illa hausisse ex Mosis et Aegyptiorum disciplina scribit Clem., Protrept.; apud Hebraeos enim nomen Dei ἀνεκφώνητον. Basil. de S. Spiritu, cap. 18. Vide Wowerum in Minuc. In Timaeo Plato. Hunc locum, quum Celsus apud Orig. l. VII, p. 360, attulisset, Origenes examinatum plenius explicat de Platone unum Deum confitente. Conf. Athenag. pro Christianis p. 26, 27; Just. Mart. Apol. II, sect. 11, ed. Ox., p. 27; Minuc. Felic. c. 19. Ob nimiam. Mss. Jun. Cauc. et editi sex addunt ejus: quae vox in caeteris deest. Haec tamen mire hic convenit. Dubitet vero. Recte vero a nobis immutatum ex omnibus mss. codicibus et ed. Cellar. pro ergo quod est in vulgatis. Inexcogitabilis. Id est, cujus divinam naturam infinitasque perfectiones humana mens cogitatione ac meditatione cognoscere non potest. De tanta majestate. Mss. 2 Bonon. et alii rec. habent potestate. Incogitabiles. Id est, incogitantes, inconsiderati. Hic Lactantius imitatus est Plautum, qui Milit. Glorios., act. II, sc. 6, v. 63, scribit:
Haec vox est affectatio vocabuli soni grandioris, cujusmodi sunt ejus formae omnia, quibus solet Maro majestatem suo carmini conciliare: ut, lacrymabile bellum: ineluctabile fatum: illaetabile murmur. Alioquin religiosiores fuisse veteres Latinos in ejusmodi vocibus, docet M. Tullius, qui καταληπτὸν cum vertisset comprehensibile, quasi magnum aliquod ausus, Feretis haec? inquit; et Seneca notat apud Moecenatem irremediabile, pro ἀνηκετὸν, epist. 114. Simile apud Lucilium, Monstrificabile: apud disertissimum scriptorem Lactantium, insustentabilis dominatio, lib. VII, cap. 16, pro eo quod Graecis ὰνυπόστατος ἀρχὴ, [Col. 0154B] etc. ISAE . CASAUBON .
Mutis animalibus differentes. Pleraeque omnes edd. et ms. Goth., a mutis; et sic legit Heumannus. Malim cum Cellario, Reimm., Lipsienses Codd. aliosque sequi, qui dativum habent, mutis. more Horatii, Ciceronis. Vid. exempla in Vechner. Hellenol., p. 440, ubi Heusingerus nobiscum facit. Hic imitatur Cicer. V Fin., c. 15: Quid animantibus differamus. Sic Grat., Gron., Verburg. edd. Iterum Lact. l. II, c. 5: Sol . . . luna luminibus astrorum . . . differunt.
Οὐ δύνατ. Lat. Non potest ex viri femoribus et utero (mulieris) Deus formatus esse. Haec graeca verba leguntur [Col. 0154C] apud Theophilum libro II ad Autolicum, sed loco τεταπωμένος legendum videtur τετυπωμένος.
Sicuti est. Mira hujus formulae elegantia. Cic. Paradox. V, c. 1: Si servitus sit, sicut est, obedientia fracti animi. Et pro S. Rosc. c. 8: Quamvis ille felix sit, sicut est. Livius VII, 35: Si nox opportuna est eruptioni, sicut est.—Sicuti est. Sic rei veritas eleganter confirmatur. Nepos in Eumene c. 1: Apud nos revera, sicut sunt, scribae mercenarii aestimantur. BUN . Quando sunt. Ita potiores mss. et vetustiores editi Rom., Ald., Crat., Graph., Fasitel., Gymnic., nec non Lactantius noster variis in locis pro quandoquidem, quod substituerunt 4 Colb., 2 Clarom. et 8 rec. editi., 5 Reg., quoniam. Dii ergo si sunt immortales et aeterni. Sic lego sine incisione cum mss. 2 Bonon., 1 Reg. vetustissimo aliisque duobus, Tax., Pen., 3 Lips., 6 Colb., 2 Clarom., 2 Brun.; et omnibus fere editis. In mss. 3 Reg. Goth et Betul., ac 2 ed. rec., Diis ergo, si [Col. 0154D] sunt. Magis tamen consonans videretur oratio, si legeretur, Diis ergo, si sunt immortales et aeterni, quid opus est altero sexu.
Quid opus est altero sexu, cum successione non egeant. Ita mss. 1 Bonon. antiq., Navarr., 2 Brunn., et edd. Is., Thys., Gall., Spark., et 2 Lips. Post altero sexu, mss. 4 Reg. Vatic., 4 Colb., Gat., Marm., Em., Christ., Pal., Lips., Cauc., et ed. Fasitel., Betul. ac Tornes. addunt, nimirum ut generent. In aliis 4 Reg., 2 Colb., 1 Sorb., 1 Clarom., ac ed. vet. 2 Rom., Paris. 1525, Ald., Crat., Graph., Gymnic., nimirum ut generentur, quod ut glossema respuimus, velut etiam sequentia verba, Ipsa progenie quid opus est, quae absunt ab antiquiore Bononiensi, a Nav. et ab editis multis. Et quidem sententia est optima, et oratio est efficacior, brevi quodam enthymemate conclusa; ut dicat utroque sexu non opus est diis, quia successione non egent, qui semper sunt futuri.— Sexu. Post haec verba legitur in ed. Sublac, [Col. 0155B] nimirum ut generent? Ipsa progenie quid opus est? Haec verba desunt in Gallaei editione; leguntur tamen in eximia Coloniensi editione anni 1544, et in Betuleii aliisque multis: sed absunt a mss. quae in altera parte notae superioris referuntur. Huc referri possunt verba, quae sunt in Orphicis:
sic a Soraïco reddita:
Attamen opinatur Thomasius haec eradenda esse, velut glossema, quod ex margine in textum irrepserit. Sine his verbis sententia est optima et oratio [Col. 0155C] efficacior; eradas igitur si velis.
Alius nos edidit; alius instruxit: Deus ipse se fecit.»
His igitur tot et tantis testibus comprobatur unius Dei potestate ac providentia mundum gubernari; cujus vim majestatemque tantam esse dicit in Timaeo Plato, ut eam neque mente concipere, neque verbis enarrare quisquam possit, ob nimiam ejus et inaestimabilem potestatem. Dubitet vero aliquis, an quidquam difficile aut impossibile sit Deo, qui tanta tamque mirifica opera providentia excogitavit, virtute constituit, ratione perfecit; nunc autem spiritu sustentet, potestate moderetur, inexcogitabilis, ineffabilis, [Col. 0153B] et nulli alii satis notus quam sibi? Unde mihi de tanta majestate saepius cogitanti, qui deos colunt, [Col. 0154A] interdum videri solent tam caeci, tam incogitabiles, tam excordes, tam non multum a mutis animalibus differentes, qui credant eos, qui geniti sunt maris ac foeminae coïtu, aliquid majestatis divinaeque virtutis habere potuisse; cum Sibylla Erythraea dicat:
Dii ergo si sunt immortales et aeterni, quid opus [Col. 0154B] est altero sexu; cum successione non egeant, qui semper sunt futuri? Nam profecto in hominibus [Col. 0155A] caeterisque animantibus diversitas sexus, et coïtio, [Col. 0155A] [Col. 0155C] [Variorum Notae to columns 145-146] Coitio. Pro coitus, concubitus; ut Solinus, desiderium coitionis. BUNEMAN . Quando. Sic passim Lactantius pro quandoquidem. Plures mss., quoniam. Cum Deus, qui est omnipotens, sine usu, etc. In nonnullis post omnipotens sequitur ut vocatur, quod inepte addi censet Thomasius, fretus auctoritate antiqui codicis Bonon. aliorumque mss. Et sane Deus non solum vocatur, verum revera est omnipotens, ut et gentiles ipsi illud divinum attributum agnoscunt. GALLAEUS . Minutis animalibus. Apibus nempe. Vide Virg. Georg. IV, et Plinium; inter neotericos Clusium, vulgo de Lecluse de Generatione Apum. Istud vero de Apum generatione habet Quintilianus, declamatione 13: Abest inimica virtutum voluptas castis sine labe corporibus. Solae omnium non edunt foetus, sed faciunt, et ut oportet animal laboriosum, ex opere nascuntur. E foliis natos. Virgilii verba sunt de apibus, Georg. lib. IV, vers. 200. Quia Reges maximi ac potentissimi fuerunt. Mss. Colb. et Brun., fuerint. Maximus Tyrius, Dissertat. 38, Καὶ Ἕλληνες, etc. Et Graeci quidem bonis etiam viris sacra faciunt, quorum virtutum memoriam celebrant, calamitates vero omittunt. Et multo ante ita Persaeus Cittieus., is quem Aratus Sicyonius Acrocorintho ejecit; et Cicero lib. I de Nat. deor. Perseus (scribe Persaeus, ut Graece, Περσαῖος ) Zenonis auditor, eos dicit habitos Deos, a quibus magna utilitas ad vitae cultum esset inventa, ipsasque res utiles deorum vocabulis nuncupatas, etc. Vide Doctiss. Voss. de Idolol. Suidas in Σερούχ et Damascen. lib. de Haeres., inquit Elmenhorst., auctores sunt, Seruchum, defunctos praestantes viros adorari, et quotannis eorum memoriam celebrari jussisse, et illorum nomina in sacros commentarios referri, atque deos eos judicari, tamquam [Col. 0156B] benefactores; hinc primum ortam idololatriam, deorumque pluralitatem. Vide etiam lib. Sapientiae, c. XIV, v. 15; Athanasium, adversus gentes; Euseb. I, cap. 6; Theodoret., serm. III; Nazianz., Orat. I, in Julianum. Quem locum, quia prolixior est, hic non describam. Sic et Cyprianus tractatu Quod idola dii non sunt: Deos non esse, quos vulgus colit, hinc notum est. Reges olim fuerunt, qui ob regalem memoriam coli apud suos postmodum etiam in morte coeperunt. Inde illis instituta templa; inde ad defunctorum vultus per imaginem detinendos expressa simulacra: nam et immolabant hostias, et dies festos dando honore celebrabant. Inde posteris facta sunt sacra, quae primis fuerant assumpta solatia. De his vide plura ad hujus lib. cap. 15. Hinc Tzetzes in varia historia, de Hercule [Col. 0156C] scribens, Ptolemaeum auctorem citat, quod reges omnes θεοὺς Reginas vero θεὰς appellari fuerit solitum. Hercules. Integrum caput abunde illustrat Munkerus ad Hygin., c. 29, 30, quem toties exscribere non est meum. Quasi Africanus. Scipio videlicet Africanus tot virtutibus celebratus. Deest quasi in ms. I Claromont. In mss. rec. I Reg., I Colb. et Brun., gentes apud Africanas. Id est, sicut non celebratur alius inter Romanos Scipione nemo virtute praestantior: sic inter heroas nullus Hercule celebrior fuit. Ac expurgasse. Ita mss. et editi multi, faventibus mss. 2 Bonon., 1 Reg. vet., Tax., 1 Lips., 3 Colb., 1 Clarom., Brum. et ed. Rom. 1470, in quibus ac purgasse. In 1 Reg., 3 Colb., Jun., Ultr., Christ., Em., ac expugnasse: quae lectio prae caeteris arridet nonnullis. Hae duae voces Walchio superfluae esse et glossema sapere videntur. Est autem purgare, inquit [Col. 0156D] Cellarius, a monstris et tyrannis liberare. De Hercule vide S. Basilium magnum, serm. 21, et S. Asterium Amasenum episc., serm. 10. Stupris. Hoc argumento etiam Arnobius, lib. IV, ejus Divinitatem oppugnat: Ut Hercules, inquit, sanctus deus, natas quinquaginta de Thestio (vel potius Thespio) nocte una perdocuit, et nomen virginitatis exponere, et genitricum pondera sustinere. Pausanias Baeot. Ἡρακλέα ταῖς θυγατράσι, etc. Haec ita latine vertit Romulus Amasaeus: Herculem tradunt Thestii filias quinquaginta (tot enim erant) eadem nocte constuprasse, una excepta: eam, cum sola obsequi recusasset, sacerdotem sibi perpetuae virginitatis lege data legisse. Audivi tamen alios, qui omnes plane Thestii quinquaginta filias ab Hercule eadem una nocte vitiatas, et ei singulas mares filios peperisse narrarent; et quidem geminos, natu maximam et minimam. Tatian. contr. Graecos, Theodorin. de Martyr. contra Graec. ser. 8, Clemens Alexandrinus hoc idem Herculi [Col. 0157B] objicit in Protrept. Suidas in θεσπιάδες. Epiphan. Anchorato, Nazianz. orat. I in Julian. ELMENHORST .—Et non solum has quinquaginta compressit, verum et Elienses mulieres cum exercitu suo concumbere permisit. Vide Diodorum Siculum libro IV. Chalciopen, Eurypili filiam, vitiavit: Iolem, Euryti filiam, vi abstulit: ejus concubitus cum Alcimedontis filia, etc., diversis locis Pausanias tradit. V. Betuleium.
Hercules, qui ob virtutem clarissimus, et quasi Africanus inter deos habetur, nonne orbem terrae, [Col. 0156B] quem peragrasse ac expurgasse narratur, stupris, libidinibus, [Col. 0157A] adulteriis inquinavit? nec mirum, cum esset adulterio genitus Alcmenae. [Col. 0157A] [Col. 0157B] [Variorum Notae to columns 157-158] Alcmenae. Amphitrionis uxoris. Arnobius lib. IV, scribit: Jovem in Alcmena novem continuis noctibus pervigilasse; atque ex illo concubitu natum Herculem, qui patris transivit exsuperavitque in hujusmodi rebus virtutes. Hoc etiam testatur Clemens Protrept., Servius in VIII Aeneid. et Lucian. Dial. deor. scribunt Jovem trinoctium, Plaut. Prolog. Amphitr. unam saltem, sed longiorem; Hieron. tom. II, advers. Vigilant., cap. 4, Ovidius lib. I Amor, Eleg. 13, et Hygin. [Col. 0157C] fab. 39, duas noctes congeminasse, dum cum Alcmena cubat. ELMENHORST . Gessit. Mss. I Colb. et Brun. addunt, ut vultis. Leonem. Nemaeum discerpsit ac dilaceravit. Ovid. Metamorph. lib. IX, fab. 3. Aprumque. Menalium, sive Erymanthium, Arcadiae vastatorem cepit vivum. Ovid. Metamorph. lib. IX, fab. 3.— Si leonem aprumque. Noti labores Herculis, Hyginum lege fab. 30; Diodor. Sic. lib. IV, c. 9, seq. Si aves sagittis dejecit? Stymphalidas, a Stymphalo Arcadiae oppido et Stymphalide palude dictas.— Si aves dejecit. Infra, volucres dejicit. Verbum venatorum dejicere. Vid. Virgil. lib. V Aen., 542, et II Aen., 580. BUN . Stabulum. Scilicet Augiae, Eliensium regis, quod purgavit superinducto in stabulum Alcaeo fluvio. Pausanias in Eliacis I, c. 1; Diodor. Sicul. lib. IV, [Col. 0157D] cap. 13. Si viraginem vicit. Vitiose in plerisque mss. et nonnullis editis, virginem. Legere malo cum 3 Reg., 1 Colb. Brun., et pluribus impressis viraginem, Hippolyten scilicet, Amazonum reginam. Justinus, qui lib. II, Herculis cum Amazonibus bellum describit, non Balteum, vel cingulum ( ζωστῆρα ), sed arma habet. Varias de hac re sententias refert Isacius Tzetzes in Lycophroniano commentario. BETUL .— Viraginem vicit. Volunt nonnulli, viraginem valere virginem fortem; unde infra Amazonem bellatricem vocat. Domino. Scilicet Diomede, Rege Thraciae, de quo Ovidius Metamorph. lib. IX, fab. 3. Quod ait Orator. Ita restituimus ex omnibus mss. Praeterquam 1 Claromont. in quo, sicut et in plerisque editis, est ut ait Orator, id est Cicero Oratione pro Marcello.— Quod ait. lib. III, c. 19. Non dissimile illud Platonis est, quod aiebat. Lib. VI, cap. 11: Verumque est illud Ciceronis, quod ait, etc. BUN . Quae non ferro. Sic habent mss. et editi omnes quos hactenus videre licuit, et Cicero ipse, cujus est [Col. 0158B] haec sententia. Bonon. tamen antiquior habet, quae ferro ac viribus debilitari frangique non possit. Cohibere. De hac victoria vide Ambrosium de Officiis, et Prudentium, ubi est virtutum cum vitiis monomachiae descriptio. Haec qui faciat. Goth. haec qui facit, sicuti Graevius ex Erfurt. cod. in Cicerone restituit. BUN . Non ego eum cum summis viris comparo. Ego excudendum curavi ut est in mss. 3 opt., Reg., Bonon. antiq., 1 Colb., 2 Brun., et apud ipsum Tullium. Illa enim tantum solummodo, eleganter ad Graecorum imitationem plerumque negationi subintellecta, quam addita malunt Latini, sequente adversativa, quamvis et aut etiam non addatur. ISAEUS , qui de eo plura exempla adducit.—In aliis est, non modo ego eum, etc. Simillimum Deo judico. Apuleius lib. de Deo Socr. Nihil est Deo similius et gratius, quam vir animo perfecte bonus. Plinius initio Panegyr.: Quid enim est praestabilius [Col. 0158C] aut pulchrius munere deorum, quam castus et sanctus et diis simillimus princeps? Idem Musonius, de re eadem apud Stobaeum, ser. 46. Aristot. etiam Polit. lib. III, cap. 9, hominem virtute praestantem θεὸν
ἐν ἀνθρώποις εἶναι, esse tamquam Deum inter homines existimat. Plura de hoc vide lib. de Ira Dei, cap. 19. VALLINUS . Similem Deo. Julium scilicet Caesarem propter clementiam. Putandus est. Sic legere malo cum omnibus pene mss. inter quos sunt optimi et vetustissimi 2 Reg. 900 annor. et 2 Bonon. quam cum Cauc., Jun. ac editis, judicandus est. Plura vide apud Lactantium lib. de Ira Dei, cap. 19. Quam qui violentam in se, etc. Plerique impressi et mss. habent violentiam; sed Isaeus post Thomasium correxit, legitque, qui leonem, quam qui violentam in se ipso inclusam feram superat iracundiam. Sic etiam [Col. 0158D] habent 1 Bon. antiq., 2 Reg., 1 Clarom. et 2 Colb.; quod mihi valde probatur; nam oratio ipsa elegantior est ac gravior. Quod si legamus violentiam, non video, quae ratio reddi posset, cur iracundiam appellaverit feram in seipso inclusam, cum violentia fit acerbior quaedam iracundia; ita, cum unum uni tantum comparare, et leonem assumat, illum sine dubio cum violenta illa fera iracundia comparat. Rapacissimus volucres dejicit. Sagittis interfecit; Hygin. Fab. 30, quod negat Apollonius lib. II, V. 1055, aeneo crepitaculo potius et tinnitu, quam arcu, abegisse contendens. BUN . Amazonem bellatricem. Amazonum nomem tractum est ab alterius mammae jactura: dextram quippe mammam ab infantia inurebant, ne sagittarum jactum impediret; quod fabulosum non esse prorsus colligere est ex Platone, de Legibus, lib. VII. Aliquid simile habet Hippocrates in re seria de Scythis sui temporis. BOCHARTUS . Quam qui . . . famae debellatricem. Haec desunt in ed. Sublacensi.
Vellem adjecisset de libidine, luxuria, cupiditate, insolentia; ut virtutem ejus impleret, quem similem Deo judicabat. Non enim fortior putandus est, qui leonem, quam qui violentam in seipso inclusam feram superat, iracundiam; aut qui rapacissimas volucres dejecit, quam qui cupiditates avidissimas coercet; aut qui Amazonem bellatricem, quam qui libidinem [Col. 0158B] vincit, pudoris ac famae debellatricem; aut qui fimum [Col. 0159A] de stabulo, quam qui vitia de corde suo egerit, quae magis sunt perniciosa, quia domestica et propria mala sunt, quam illa, quae et vitari poterant et caveri. Ex quo fit, ut ille solus vir fortis debeat judicari, qui temperans, moderatus [Col. 0159A] [Col. 0159B] [Variorum Notae to columns 159-160] Temperans est, et moderatus, et. Reimm. qui temperans et moderatus est, et justus. Non male. BUN . Eurystheo. Regi Mycenarum. V. Diodor., l. IV, c. 9, [Col. 0159C] et Betul. Omphalae. Lydiae reginae. Vide Fulgent., Mythol., lib. II, c. 5; Diodor. Sicul., lib. IV, c. 31; Hygin., Fab. 32; Elmenhorst. in Arnob. libro IV, apud Lucianum, Aesculapium et Statium. Turpitudo. Ms. Jun. legit fortitudo, sed male. Vide Ovidium in Heroicis. Non enim ista Lucilius. Vitiorum notator acerrimus. Videndi Juvenalis Sat. 1, de hoc Lucilio poeta, et Persius Sat. 1. Quod denique certius veriusque mysterium. Sic cum reliquis Reimm. Non credit Heumannus, Lactantii esse haec verba; at mihi videntur vel maxime necessaria propter suspectos mendacii poetas, qui illa mysteria revelaverant. Hinc cap. 12, revelavimus mysterium poetarum, quibus rejectis, certius veriusque mysterium erat requirendum. Conf. c. 15, c. 21. Nullos dabit. Mss. rec., 3 Colb. et 1 Bonon. cum ed. Rom. 1470, Paris. 1525, Graph., Gymnic., Is., nullus dabit. Argonautis. Argonautarum navigatio facta fuit 83 annos ante Trojanum excidium, vel 32 annos antequam regnaret Thesaeus. Vide Apollonium et Valerium Flaccum in Argonauticis. Trojam. Haec quidem obsidio 40 annis ante Trojam a Graecis direptam, in qua Laomedontem regno privavit Hercules. Filiae. Hesiones, quam a monstro vorandam redemit Hercules. Insania percitus. A Junone, quae scilicet ipsi infesta erat. Vide Herculem furentem Euripidis atque etiam Senecae. Uxorem. Cui nomen erat Megara, Creontis Menaecei filii natam. Vide Epitomen Lactantii, cap. 7, atque Apollodorum, lib. II. Philocteta. Ita restituimus ex mss.; ad hoc enim cuncti conveniunt. In editis est Philoctetes. De hoc lege Servium ad Aeneid. III. Caeterum de Philoctetae interitu et ἀποθεασει, lege Ovid. lib. IX Metamorph., [Col. 0160B] fab. 4. Ejus historia est apud Philostratum in heroicis, cap. 6. BETULEIUS . Qui ossa ejus ac cineres in Oeteo monte sepelivit. Vibius [Col. 0160C] Sequester de Montibus: Oeta mons Thraciae, ubi Hercules est combustus. Cyprianus de idolis: Hercules ut hominem exuat, Oeteis ignibus concrematur. Videsis Mythologos, Hyginum, fab. 36; Servium ad Ecl. 8 et VIII Aeneid.; Augustin., de Civ. Dei, lib. XVIII, cap. 4. Ex ELMENHORST .—Arnobius lib. IV ex Plutarcho, ait id factum esse post comitialis morbi ruinas; unde et iste morbus ab Aristot. in Problem. Herculeus vocatur. Oeteo. Praestat mss. pene omnes sequi, quam Oeta vulgatorum, et quorumdam Vaticanorum. 1 Lips. habet, in Oetaeo monte Thessaliae. Sic et apud Ciceronem lib. III de Natura deor., c. 40, in monte Oetaeo. Flagitio. Id est adulterio Apollinis cum Arsinoe vel Coronide, ut Pindarus ait, atque Arnobius lib I et VII. Hippolytum. Thesei filium. Quod a deo meruit fulminari. Arnob. lib. IV, testatur illum fulminis telo fuisse transfixum; et Tertullian. [Col. 0160D] rationem reddit quare meruerit fulminari, Apol. cap. 14: Est de Lyricis (Pindarum dico) qui Aesculapium canit avaritiae merito, quod medicinam nocenter exercebat, fulmine vindicatum. Locus ad quem respexit Tertull. est Pyth. Od. 3. De Aesculapio vide Pausaniam in Corinthiacis, ac Diodorum Siculum lib. IV, Virgil. lib. VII Aeneëd. Hunc Tarquitius. Ammianus Marcellinus lib. XXV, c. 6, de hoc auctore: Ex Tarquitianis libris in titulo, De rebus divinis, relatum esse. Memorat etiam Macrobius Saturn. III, c, 7. BUNEMAN . Chironi. De Mort. Pers. cap. 33. Vid Apollodor. l. I p. 5, et lib. III, § 3, pag. 198. BUNEMAN . Epidauri moratum. Ita ed. et mss. ferme omnes; 1 Clarom. commoratum; mss. 1 R., 1 Colb. et 1 Brun., mortuum. Epidaurus est urbs in Achaia, Noronico quasi marmore redimita, Aesculapii delubro percelebris: hinc Epidaurius vocatur Aesculapius. Cynosuris. Cic. Nat. deor. lib. III, c. 22. Cynosura [Col. 0161B] urbs est in Arcadia, ubi est et promontorium ejusdem nomminis.
Quibus igitur credemus, si fidem laudantibus non habemus? Qui hos mentiri putat, proferat alios quibus credamus auctores, qui nos doceant, qui sint isti dii, quomodo, unde orti; quae sit vis eorum, qui numerus, quae potestas, quid in his admirabile, quid cultu dignum, quod denique certius veriusque mysterium: [Col. 0160A] nullos dabit. Credamus igitur istis, qui non ut reprehenderent sunt locuti; sed ut praedicarent. Navigavit ergo cum Argonautis, expugnavitque Trojam, iratus Laomedonti ob negatam sibi pro filiae salute mercedem: unde, quo tempore fuerit, apparet. Idem furore atque insania percitus, uxorem suam cum liberis interemit. Hunc homines deum putant? sed Philocteta ejus haeres non putavit, qui facem supposuit arsuro, qui artus ejus et nervos cremari ac diffluere vidit, qui ossa ejus ac cineres in Oeteo monte sepelivit, pro quo munere sagittas ejus accepit.
[Col. 0160B] Aesculapius et ipse non sine flagitio Apollinis natus, quid fecit aliud divinis honoribus dignum, nisi quod sanavit Hippolytum? mortem sane habuit clariorem, quod a Deo meruit fulminari. Hunc Tarquitius de illustribus viris disserens, ait incertis parentibus natum, expositum, et a venatoribus inventum, canino lacte nutritum, Chironi traditum, didicisse medicinam: fuisse autem Messenium, sed Epidauri moratum. Tullius etiam Cynosuris ait sepultum. [Col. 0161A] Quid Apollo [Col. 0161A] [Col. 0161B] [Variorum Notae to columns 161-162] Apollo. Tertull. Apol. c. 14; Minuc. c. 22, et notas. BUNEMAN . Flagrabat. Sic restitutum ex omnibus pene mss. ac veteribus editis. Mss. rec. 2 Reg., 1 Colb. et quidam rec. editi, flagravit. Turpissime gregem pavit alienum. Nempe Admeti. Hujus pastoritii muneris meminere Orpheus, in Argonaut.; Homerus, Iliad. β_ Pindarus, Pyth., Od. 9; Callimachus, Hymno in Apoll.; Euripid., in Alcestid.; Q. Smyrnaeus, lib. III παραλ._ Apollonius Rhodius, IV Argonaut.; Coluthus, de raptu Helenae; Pausanias, lib. VII; Diodorus Siculus, lib. V; Plutarchus, in Numa; Lucianus, de Sacrificiis; Clem. Alexand., Προτρεπτ._ Virg., III Georg.; Ovid., II Metamorph., Tibullus, lib. II, Eleg. 3, et lib. III, El. 4; Lucanus, lib. VI; Hyg., fab. 50; Val. Flaccus, Argon.; Macrob., lib. I Satur., cap. 17; Tatianus, in Oratione; Arnob., lib. IV; Augustinus, de Civ. Dei, lib. XVIII, [Col. 0161C] c. 13; Sidonius Narbon. aliique. Fabulam sic referunt veteres, Apollinem succensuisse Jovi, ob filium interemptum, ac propterea sagittis ejus confectos Cyclopas, qui Jovi fulmina fabricarent: tum Jovem aiunt ita excanduisse, ut Apollinem coelo relegaret in terras, ubi is inopia adactus, confugerit ad Thessaliae regem Admetum, ejusque pecus paverit. Neptuno. Vide Tertull. Apologet. cap. 13, atque Tatianum contra Graecos, Ovidium lib. XI Metamorph.—Non est hic Neptunus Jovis frater; multo enim hunc Trojani muri conditorem, illo juniorem esse ex temporum ratione liquet. De eo, qui cum Apolline muros condidit Trojanos, placet sententia eorum, quae est in Eustath. ad. Il. φ. Quae illi negari potuit impune. In mss. rec., 2 Colb., 2 Brun. et edit. Tornes., negare. In Jun. et 1 Colb., quae ille negare, etc. In 1 Bonon. antiq., Ultr., 1 Clarom., quam illi negavit. Negata igitur a perfido Laomedonte merces, atque ob id a Neptuno inundatio, [Col. 0161D] ab Apolline pestis in urbem fuit immissa. Vide Ovidium lib. XI Metamorphos. Ab eoque primo rex perfidus. Ab eo tempore, rex primum perfidus in deos; nam iterum mox perfidus fuit in Herculem Argonautam; Hygin. ibid. CELL . Idem formosum puerum. Hyacinthum, Amyclae et Diomedae filium, Cynorti fratrem, ab Apolline valde adamatum, sed ab eodem per imprudentiam quoque occisum, lusu disci, qui ab Apolline jactus, in Hyacinthi caput cecidit; et cum Apollo diu multumque artem suam nequicquam experiretur, Hyacinthum in florem sui nominis convertit. Vide Apollodorum lib. II Bibliot. BETULEIUS . Per gratiam. De Ira c. 20. Qui judicia eludunt per gratiam, vel potentiam, BUNEMAN . Per gratiam caedis. De hac caede et judicio legitur Epocha III, in marmoribus Arundellianis. Id [Col. 0162B] evenit 1532 annis ante vulgarem aeram; vide etiam Pausaniam et Suidam. Ab hoc judicio judices nomen Areopagi sortiti sunt; Ἅρης graece idem atque Mars latino sermone. Adulterium. Quod describitur ab Homero Odyss. θ Ovidio lib. IV Metamorph. a Luciano in dialogo Apollinis et Mercurii, ab Arnobio lib. V adversus Gentes. Castor et Pollux. De Castore et Polluce vide Theocritum, Idyl. 22; Joan. Tzetzen, Chiliade II variae historiae; et Arnobium, lib. IV contra Gentes. Rapuerunt ii Phaeben et Naciram, Leucippi filias, Idae et Lyncei Apharei filiorum sponsas. Dum alienas sponsas rapiunt. Hygin. Fab. 80. CELL . Livore. Ita mss. cum veteribus editis Rom., Ald., Paris. 1525, Graph., Crat., Gymnic., favente vet. et optimo codice Regio-Puteano, in quo est labore corrupte (ut puto) pro livore, b pro v. In 5 mss. rec. et posterioribus editis, dolore. Dolore injuriae. Sic Goth. cum Gryph., Thom. et recentioribus. At mss. Lips., Angl., Reimm., Sublac., Rost., Rom., Ven. 1471, 1515, Junt., Paris., Gymn., livore injuriae. Heumann., livore et injuria. Nihil muto. Sic Sal. Cat. 28, 4, dolore injuriae. Livius I, 40, injuriae dolor . . . eos stimulabat. Phaedr. IV, 24, 17, dolens injuria. Ipse Lact. de Mort. Pers. c. 83, Constupratis uxoribus . . . quum dolorem ferre non possent, sc. mariti. Boethius l. IV Consol. ineunte: Ob injuriae dolorem nuper oblita. BUNEMAN . Idas. Sponsus alterius raptae. Hygin. fab. 80. Idas fulmine periit, ait Homeri commentator. Poetae. Virgilii Aeneid. lib. VI, vers. 121. Ὡς φάτο. Lat ex mss. 1 Colb. et Brun. Vide Homerum III Illiad. et Ciceronem libro III de Natura deorum.
Multi editi, Haec ait. Hunc versum in pluribus editis [Col. 0162D] repertum e textu abstulimus, velut interpretationem, quae ex ora libri in textum irrepserit in postremis editionibus.
Fur ac nebulo Mercurius. Fulgent. Mythol.: Mercurium dicunt internuncium furatrinumque deum. Hunc, inquit idem Fulgentius, deum Furti et praesulem volunt, quod nihil intersit inter negotiantis rapinam atque perjurium, furantisque dejerationem et raptum. Arnob. lib. IV: Numquid furem Mercurium publicavimus. Prudentius Hamartig.:
Hinc Mercur. ab Aristoph. in Pluto, τειχορύχος, effractor parietum, vocatur. βουκλόπον alii, boum furem, dixerunt. Ex ELMENH . et BETULEIO .
pater ejus? Nonne ob amorem, quo flagrabat, turpissime gregem pavit alienum, et muros Laomedonti exstruxit, cum Neptuno mercede conductus, quae illi negari potuit impune, ab eoque primo Rex perfidus, quidquid cum diis pepigisset, didicit abnegare. Idem formosum puerum et dum amat, violavit; et dum ludit, occidit.
Homicida Mars, et per gratiam caedis crimine ab Atheniensibus liberatus, ne videretur nimis ferus et immanis, adulterium cum Venere commisit. Castor et Pollux, dum alienas sponsas rapiunt, esse gemini desierunt. Nam livore injuriae concitatus Idas, alterum [Col. 0162A] gladio transverberavit; et eosdem poetae alternis vivere alternis mori narrant: ut jam sint non deorum tantum, sed omnium mortalium miserrimi, quibus semmel mori non licet. Hos tamen Homerus ambos simpliciter (non ut poetae solent) mortuos esse testatur. Nam cum faceret in muris assidentem Priamo Helenam, cunctos Graeciae principes recognoscere, solos autem se fratres suos requirere, subjeccit orationi ejus hujusmodi versum:
Quia palaestram docuit, et lyram, etc. De illo Horatius, lib. I, Ode 10:
et lib. III, Ode 2. Vide Homeri Hymnum in Mercurium. BETULEIUS .
Et lyram primus invenit. Hygin. Astron. II, cap. 7. CELL .
Primaeque esse sententiae. Primae aut secundae sententiae esse dicebantur proprie senatores, non consules: horum erat relatio; illorum sententiae dictio. Primi sententias rogabantur Coss. designati, aut si ii nulli essent, princeps senatus: quare primae sententiae senator, et princeps senatus tantumdem valent. Trebellius Pollio in Pisone tyranno: Aurelius Fuscus consularis primae sententiae qui in locum Valeriani successerat. Valerianum autem Capitolinus in Gordianis vocat principem senatus; Trebellius, clarissimum principem civitatis. Vopiscus in Aureliano: Tunc surrexit primae sententiae Ulpius Syllanus. Ita saepe legas primae sententiae senatorem; etiam in lapide, qui honori Symmachi [Col. 0163C] fuit dicatus, QUI. PRIMUS. IN. SENATU. SENTENTIAM. ROGARI SOLITUS. Huc allusit Lactantius hoc loco. IS . CASAUB .
Indos debellavit. Diodorus Siculus libro IV; Orosius, lib. I, cap. 9: Ea tempestate subactam Indiam Liber pater sanguine madefecit, caedibus opplevit, libidinibus polluit, gentem utique nulli unquam obnoxiam, vernacula tantum quiete contentam. Ejus stratagemata aliqua enumerat Polyaenus, Chil. I. Vide Arrianum, lib. VIII. Ex BETULEIO .
Indicus. Hoc cognomine scilicet more Romano donatus Bacchus ex devicta gente, sicut Imperatores dicti Parthici, Germanici, Britannici. Walchius legendum putat, Indisque maximus. In nonnullis editis rec. est Inclytus.
Ab amore ac libidine. Ita Vetustiss. et optimi mss. Bonon., Regii, Cauc., aliique multi, necnon editi. In 16 mss. rec. male, ob amorem ac libidinem. Quae ultima lectio minus arridet Thomasio, quam ab amore [Col. 0163D] et libidine. Nam si diceretur Liberum ob amorem fuisse victum, innui videretur amorem et libidinem ei fuisse causam, quare ab aliquo victus fuerit; cum tamen nesciamus ab aliquo duce Liberum in illa Indica expeditione victum fuisse. A libidine tamen, qua in Ariadnen exarsit, victus fuit.
Delatus enim Cretam. Sic restituimus ex cunctis mss. codicibus, et antiquis editionibus Romanis, Tornes. et Veneta ante Aldum, cujus est Diam, quem recentes editiones secuti sunt, Diodori Siculi, lib. V, c. 51, auctoritate moti: at cum Cellario nullus dubito quin Lactantius scripserit Cretam, quia illustrior est quam parva Dia, 70 stadiis a Cretensi littore remota, ut Strabo sub finem libri X tradit; cui potius credo quam Diodoro, qui Naxum postea vocatam ait.
Cum semiviro comitatu. Qui ex viris et foeminis constabat: quia Bacchus non solum viros, verum et foeminas in suo exercitu habuit. Moris enim erat apud Persas et Assyrios (verba sunt Bocharti in lib. [Col. 0164A] de Col. Phoen.) ut in bellicis expeditionibus uxores viris adessent: sic Darius in Alexandrum dimicaturus uxorem matremque et aliarum foeminarum gregem [Col. 0164B] circumducebat. Quin et Indicae mulieres viris συστρατεύουσι, omni armorum genere instructae: ita refertur a Megasthene apud Strabonem lib. XV. Hae mulieres quae Libero in expeditione Indica adfuerunt, Bacchae, sive Bacchantes, fuerunt appellatae, sic dictae a luctu, (Ezech. VIII) , quia Bacchi sacra multo cum fletu et ululatu celebrabantur. Vide Bochart. loco citato. Haec verba, cum semiviro comitatu, ex Virgilio, Aeneïd. IV, vers. 215, desumpta sunt. De hoc Liberi comitatu vide S. Augustin. de Civit. Dei, lib. XVIII, cap. 13.
Impudicam mulierem in littore. Ms. Bonon. antiq. solus addit Arrianen, non Ariadnam, ut est inter varias lectiones edit. Gallaei. In ms. Taurin. Epitom. est, Arianam, c. 8.
Ne nimium mollis. Mss. 1 Colb., Em., Christ., nimirum: quod Cellario placet.
Patris. Minois: fratris, Minotauri: alio, Thesea.
Vendicavit. Mss. 5 Reg. et 1 Clarom. a secunda manu, vindicavit: nec male.
Et Liberam fecit. Jocus est. Cum, inquit is, Liber [Col. 0164C] esset, sibimet eam copulando Liberam fecit, et cum ea pariter in coelum ascendit. Neque enim τὸ Liberam, hic accipi potest, ut, contra servam, distinguitur, cum nusquam sit proditum, Liberi patris ope ab ulla servitute Ariadnem liberam factam; ideo contra caeteras editiones majori littera hoc nomen scripsimus. Erat autem apud gentes et dea quae Libera vocabatur, de qua Cic., II de Nat. deor et VI Act. in Verrem; Tacit., lib. II; Livius, I, 5 decad.; Arnob., V; August., VI de Civit., cap. 19. Hanc alii Cererem, alii Venerem, quidam Proserpinam fuisse aiunt. Sed Ovid. de Ariadne loquitur, lib. III. Fast., vers. 512, ad quos versus procul dubio respexit Lactantius cum haec scriberet:
Adscendit in coelum. Goth. ascendit ad coelos. Non male. At Ciceronis est, adscendere in coelum; item, [Col. 0164D] adscendere coelum. BUNEMAN .
Optimus, maximus nominatur. Jovem Capitolinum propter beneficia Pop. Rom. optimum, propter vim, maximum nominavit, teste Cic. de Nat. deor. l. II, et in epilogo Orationis pro Domo sua in solemni precatione. Hunc titulum gentiles semper tribuebant Jovi, ideo ut eos salvos, incolumes et opulentos redderet. Inscriptio vetus:
OPTIMUS. MAXIMUS. CAELUS. AETERNUS. JUPITER.
Expulit. Huc refer Virgilii verba Aen. lib. VIII:
De hac fabula vide S. Augustin., lib. VII de Civit. Dei, cap. 26. Videatur et Cicero lib. II de Natura deor.
Titanibus. De hoc bello vide Hesiodum, in Theogon.; [Col. 0165C] Ovidium, lib. V Metamorph.; et Claudianum, in Gigantomachia.
primus invenit. Liberum patrem in senatu deorum summae auctoritatis primaeque esse sententiae necesse est; quia praeter Jovem solus omnium triumphavit, exercitum duxit, Indos deballavit. Sed invictus ille Imperator Indicus, maximus ab amore ac libidine turpissime victus est. Delatus enim Cretam cum semiviro comitatu, nactus est impudicam mulierem in littore ac fiducia victoriae Indicae vir esse, voluit, ne nimium mollis videretur atque illam patris proditricem, fratris inte [Col. 0164A] remptricem, ab alio relictam et repudiatam, in conjugium sibi vendicavit, et Liberam fecit, et cum ea pariter ascendit in coelum.
Quid horum omnium pater Jupiter, qui in solemni precatione Optimus, Maximus nominatur? nonne a prima sua pueritia impius ac pene parricida deprehenditur? cum patrem regno expulit ac fugavit, nec expectavit mortem decrepiti senis, cupiditate regnandi: et cum paternum solium per vim, per arma cepisset, bello est a Titanibus lacessitus; quod [Col. 0165A] humano generi principium fuit malorum: quibus victis, et pace in perpetuum comparata, reliquam suam vitam in stupris adulteriisque [Col. 0165A] [Col. 0165C] [Variorum Notae to columns 165-166] In stupris adulteriisque. Jovis adulteria et stupra lege apud Arnobium lib. IV et V, et Epiphan. in Anchorato. Omitto, etc In omnibus Lactantii libris passim usitatus hic loquendi modus. Virgines quas imminuit. Vide similem locutionem libro de Mort. Persec., c. 38. Id enim tolerabile. Ed. Sublac. habet intolerabile, minus recte. Amphitryonem ac Tyndarum. Amphitryo princeps fuit Thebanus, e cujus uxore Alcmena Jupiter Herculem genuit. Tyndarus vero rex fuit Oebaliae in Peloponneso, hic Laedam uxorem habuit. Ex ea et Jove nati sunt Pollux et Helena. Regium puerum rapuit ad stuprum. Scilicet Ganymedem Troïs Trojanorum regis filium. De illo Homer. Iliad.. Virgil., Aen. V, Ovid. in Metam., Lucianus in dialogis aliquot, Caesar Germanicus in Aquario, [Col. 0165D] Herodian. lib. I, Oros. l. I, c. 12. Maculosus. Pollutus, contaminatus. Tacitus Hist. III, cap. 38, omni dedecore maculosus. BUN . Adulterium, quod fit contra naturam. Turpissimum, detestabile, et summe nefandum Paederastiae crimen, quod Plato lib. I de Leg. ut sceleratum et impurissimum execratur, appellatque ut hic Lactantius Τὸ
παρὰ φύσιν τόλμημα. Christianiss. Impp. Constantinus et Constantius primi obviam iverunt huic sceleratae temeritati, et laudabili lege lata, qua infamibus hisce paediconibus, infamia et capitalia irrogant supplicia, malum hoc sustulerunt de terra. Vide lib. III Cod. Theodos. ad L. Juliam de Adulter.; lib. III Cod. Just. ad Legem Juliam de Adulter.; Novellam LXXI et CXLI. Ex ELMENHORST . Verri adulteria . . . Clodio incestum. Vide Ciceron. Act. II in Verrem, et Orat. pro M. Coelio. Et soror et conjux. Vide Virgilium, Aeneid. l. I; Ovidium, lib. III Metamorph.; sicut et Horat. III, [Col. 0166C] Odar., 5; Macrobium et Plutarchum. Id in usu erat apud Orientales. Excors. Sine corde, vel sine animo. Quidam poeta triumphum Cupidinis scripsit. Ignotum, qui fuerit poeta, nec liber ejus ad nostra tempora pervenit. Huc respexit auctor libri de Pudicitia apud Cypr. ubi scripsit: Impudicitia hominem sub triumphum libidinis mittit. Poetae nomen ignotum quoque confitetur Nic. Abram. ad Cic. in Pison. c. 25. BUNEMAN . Potestatem. Sic apud Lucianum Jupiter Cupidini exprobrat, quod ipsum fecerit Satyrum, Taurum, aurum et alia, quae ipsi Jovi in dedecus verterunt. Cupiditate. Ita mss. codices. Editi, cupiditatibus. Regnare in caelo Jovem. Coelo tonantem credidimus Jovem, ait Horatius III Od., 5. Fingitur Jupiter coeli esse dominus, quia illi obtigerunt excelsa loca, praecipue vero Africa, cujus magna pars cum sit inter tropicos, solem habet et reliquos planetas supra verticem, unde est quod putatur esse coelo proxima. [Col. 0166D] V. Lucanum lib. IX. Hymni. Hymnos ad Jovem vide apud Callimachum. Delubra. Delubrum est locus, in quo Dei simulacrum dedicatum est. Vide Festum, Serv. et Macrob. in Saturnalibus. Saturno et Rhea. Ita frequentes mss. et omnes fere editi. Mss. decem rec., dempto uno, habent Saturno et Ope. Res eodem redit; Rhea enim alio nomine Ops vocatur, ut cuivis notum. Credi. Hoc verbum quod est in antiquo Bononiensi codice, et in editis Thomas., Thys., Gall. et 2 Lipsiensibus, desideratur in caeteris. Poeta. Virgil., XII Aeneid., 820. Millia fuerunt. Iisdem fere argumentis confutat Tertullianus Saturni divinitatem in Apologetico, capite 10. Ut alius sit. Forte legendum, ut et alius sit. Mutatum est. Sic Aristoteles libello de Mundo, hanc de Jove fictionem exponit.
Quis est igitur tam excors, qui hunc in coelo regnare putet, qui ne in terra quidem debuit? Non insulse [Col. 0166A] quidam poeta triumphum Cupidinis scripsit: quo in libro non modo potentissimum deorum Cupidinem, sed etiam victorem facit. Enumeratis enim amoribus singulorum, quibus in potestatem Cupidinis ditionemque venissent, instruit pompam, in qua Jupiter cum caeteris diis ante currum triumphantis ducitur catenatus. Eleganter id quidem a poeta figuratum: sed tamen non multum distat a vero. Qui enim virtutis est expers, qui a cupiditate ac libidinibus malis vincitur, non Cupidini (ut ille finxit), sed morti subjectus est sempiternae. Sed omittamus de moribus dicere: rem confideremus; ut intelligant homines, in quibus miseri versentur erroribus. Regnare in coelo Jovem vulgus existimat: id et doctis pariter et indoctis persuasum est. Quod et Religio [Col. 0166B] ipsa, et precationes, et hymni, et delubra, et simulacra demonstrant. Eumdem tamen Saturno et Rhea genitum confitentur. Quomodo potest Deus videri, aut credi (ut ait poeta):
Quod. Mss. 1 Colb. et 1 Brun. de qua. Vide Lucianum primo Dial. deorum.
Non potest. Non male his verbis antiqua manus in Reimm. inscripsit, non potuit. BUNEMAN .
Ita plane. Elegans formula, ut l. II, c. 2, de Mort. Pers., c. 18. Est a Cicerone I Tusc., 7. BUN .
Thetide. Vid. Appollodor. l. III, pag. 218; Hygin. Fab. 54, Crenius Part. IX Animadv., p. 48. BUNEMAN .
Quod responsum fuit, majorem patre. Id. responsum Pindarus habet Isthm. Ode ult., sect. 4. BUNEMAN .
Et primum imprudentia in eo non Dei. Ita cum Isaeo et Gallaeo legimus ex mss. Regiis, Vaticanis, 3 Colb., [Col. 0167C] 2 Brun. et compluribus editis. At in mss. 2 Bon., Tax., Pen., Jun., 1 Lips. et apud Aldum habetur, prudentia Deo non Dei; in 3 Colb., I Clarom. et vet. editis Rom. 1468 et 1470, Paris. 1525, prudentia in Deo non Dei; ita ut (inquit Walchius) prudentia fuerit in Jove, non autem divina, quia nesciret, nisi Themis praedixisset. At genuinam Lactantii lectionem, quae est in textu, patet ex eo quod hic et infra cap. 13, ab auctore nostro arguitur Jovis imprudentia, id est, inscitia et ignorantia; quae quam longissime a Deo abest. Imprudentia enim est (inquit Cicero) cum scisse aliquid is, qui arguitur, negatur. Et nobiscum ita etiam legisse Heraldum constat, ex allegatione hujus loci ad Arnobium lib. III. Walchius legit et apponit in textu Lactantiano, Primum in eo imprudentia, non Dei providentia. De qua lectione judicent eruditi.—Edit. Sublac. legit prudentia, pro imprudentia.
Conscientia imbecillitatis. Hoc est, notitia, judicium mentis quod homines convincit. Sic apud Plinium legitur [Col. 0167D] litterarum conscientia, lib. VII, cap. 30, id est, notitia. SALMASIUS .
Timuit. Ergo non Deus. Vid. c. 13 et de Ira c. 15. BUNEMAN .
Scit profecto. Sic Bon., Tax., Pen.; scit utique, Ultr.; scit utique profecto, Antiquiss. Cauci, Rost. utraque 1478, Paris. 1513, Parrh., Ald., Crat. 1521-24, Gymn. Nolui junctas particulas, mihi nondum observatas, praetermittere. BUNEMAN .
Aliquid majus. Forte leg. aliquis major. Eodem loco mss. 3 rec. habent item pro idem. Ms. 1 Bonon. antiq. post existere, addit: ideo nec optimus, nec maximus.
Idem, etc. Sic legunt optimi codices, atque meliores editiones, cum puncto ante voculam Idem.
Per Stygiam paludem sanctissime jurat, etc. Stygis tanta fuit veneratio, ut per hanc solam deos jurare crederetur: notum ex Homero Il. ο Hesiod. Theog., Apollonio, lib. II, Argon., item Marone IX et XII. [Col. 0168B] Aeneid., Ovidio Met. I, Seneca Herc. Fur., et Appulei VI, Metam., Virg. VI Aeneid.:
Cum quique eorum pejerassent, hi annum integrum, secundum Hesiod. jacebant spiritus atque animae expertes. Orpheus tamen paulo aliter, ut Servius ad VI Aeneid. his verbis indicat: Fertur namque ab Orpheo, quod dii pejerantes per Stygiam paludem, novem millibus annorum puniuntur in Tartaro. Ex Vossio de Idol. V, Bochart. Geograp. sacrae p. 165, qui locum [Col. 0168C] Stygiae paludis ex Ptolomaeo indicat.— Idem per
Stygiam paludem jurat. Cellarius hic et cap. 17 putavit Lactantium hunc versum de Jove jurante sumpsisse, quum de Junone agat; at Lactantius ea verba Virgilii tamquam descriptionem Stygiae paludis jurisjurandi religione sacratae addidit. Conf. Apollod. I, c. 2, § 4, et Voss. Theol. Gentil. l. II, c. 81. BUN .
Vana superstitio. Locus Virgilii Aeneid. XII, vers. 817. Ita restituimus ex codice, quo usus est editor Lactantii in fol. Coloniae anno 1544, pag. 15. Attamen in vulgatis legitur, Una superstitio. Juxta mss. fere omnes Lactantii, et vulgatos Virgilii. Posset etiam legi cum editione Gallica an. 1563 et mss. Anglicanis Christ. ac Balliolensi, Vana superstitio: siquidem apud Virgilium Aeneid. lib. VIII, v. 187, cit. a Lactantio lib. IV, c. 28, legitur,
Revolvantur. Sic veterrimi et optimi mss. Regii, 2 Bonon., 5 Colb., Tax., Jun., Ultr., 2 Claromont. Illud verbum Virgilio familiare. In 3 rec. mss., 1 Reg., 1 Colb. et Brun. ut in editis, devolvantur.
Fata. Idem quod Parcae. Hinc proverbium, necessitati (id est fato) deos ipsos non repugnare. Quid vero ἀνάγκη, quid εἱμαρμένη secundum philosophos, vide apud Plutarchum in Placitis philosophorum lib. I, c. 25, etc. Item Aristoteles, de Mundo.
Si Parcarum tanta vis, etc. Mss. rec., 1 Reg., 1 Colb. et Brun., Fatorum. Parcae idem quod Fatum, ut hic loci vides, atque in aliis scriptoribus omnino liquet: pauca tantum delibabimus. Fulgentius Planciades Mythol. lib. I: Tria enim isti Plutoni destinant fata, quarum prima Clotho, secunda Lachesis, tertia Atropos. Procopius Ἔχει δὲ τὸν ναὸν, etc., Habet autem in foro templum prope curiam, paulum si supergressus sit illud trium fatorum. Sic Romani Parcas solent appellare. EX VOSSIO .—Vide in Luciano dialogum, cui titulus Ζεὺς ἐλεγχόμενος, in quo Cynicus quidem [Col. 0169B] propter hanc inevitabilem necessitatem, conditionem Jovis et aliorum deorum nihilo meliorem esse humana indicat conditione.
fieri non potest, semper utique mutabile est.
Potest ergo Jupiter regnum amittere, sicut pater ejus amisit? Ita plane. Nam cum idem neque virginibus, neque maritatis unquam pepercisset, abstinuit se tamen una Thetide, quod responsum fuit, majorem patre suo futurum, quisquis ex illa natus esset. Et primum imprudentia in eo non Dei, cui nisi Themis futura dixisset, ipse nesciret. Si autem divinus non sit, ne Deus quidem sit; unde ipsa divinitas nominatur, ut ab homine humanitas. Deinde conscientia imbecillitatis, qui timuit utique majorem: quod qui facit, scit profecto non esse se maximum: quondoquidem [Col. 0167B] potest aliquid majus existere. Idem per Stygiam paludem sanctissime jurat.
Itaque. Sic emendatum ex vet. edit. Rom. et omnibus mss. praeter 1 Brun., in quo sicut et in editis est utique; minus apte, cum mox utique sequatur.
Imbecillus. Ita restituimus ex vetustissimis et optimis mss. In decem rec. et in editis est imbecillis.
Furto servatus: Rhea igitur, Jovem enixa, metu patris infantem in Creta occultavit, nutriendum a duabus nymphis, Adrastea et Ida, Melissei filiabus. Vide Ovidium Fastor. V.
ζῆν. Mss. 2 Colb., 82 Brun. Ζόεν, quasi vitae dator.
Non . . . . a fervore coelestis ignis. Immo videtur sic [Col. 0169C] derivandum hoc nomen; ζέω enim a ζεὺς, ferveo: sic etiam auctor Etymologici refert ad calorem aeris. De quo vide Platonem in Cratylo, et Aristotelem de mundo circa finem.
Accepit. Sic reposuimus ex omnibus mss. et edit. Rom. 1470. In cunctis fere editis, accipit.
Rectorem. Ita restituimus ex antiquioribus et potioribus mss. 2 Bonon., 5 Regiis, 5 Colb., Gronov., 2 Lips., 2 Clarom., Tax., Pen., et veteribus edit. Rom. 1470, 1474, Paris. 1525, Ald., Graph., Crat., et Cellar. In 3 Reg., 1 Colb., 1 Lips., Pal., Cauc., Brun., et nonnullis editis, regem.
Danaen violaturus. Ita cum 5 editis omnes mss. demptis rec. 2 Reg., Cauc., et Cantabrig. ac editis multis qui addunt Jupiter: quod glossema viris doctis esse videtur; et quidem abesse potest, siquidem supra de Jove est sermo. De hac fabula Jovis in aureo imbre delapsi vide Terentium in Eunucho; Ovidium VI, de Tristibus; Horatium, lib. III Carmin.; [Col. 0169D] Germanicum Caesarem in Aratum ubi de Perseo loquitur; Hyginum, in cap. 63 fabularum; lege etiam Epiphanium in Anchorato.
Ferreos. Sic Virgil. XII Aeneid., Ovid. I Trist., 9.
In aquila. Vid. Lucian. de Sacrif. p. 364; Athenaei Deipnos. XIII, fol. 566; Alex. ab Alex. Dier. Genial. ll. IV, c. 2, p. 865. Sex Vaticani, in aquila; quinque alii Vatic. Bon. Reimm. in aquilam figuratam. BUN .
Catamitum. Catamiti pueri sunt meritorii, inquit Betuleius. Glossae: Catamitus, Γανυμήδης. Festus: Catamitum pro Ganymede dixerunt, qui fuit Jovis concubinus. Ita etiam Arnobius.
Aquila. Ita etiam Fulgentius de hoc Jovis facinore. Vide Platonem, lib. I de Legibus.
Tutelam habuit in aquila figuratam. Delerem in mss. I Bonon. antiq., 5 Vatic., 2 Colb., in aquilam. Tutela, deus sive dea erat, cujus simulacrum in puppi figuratum conspiciebatur. Consueverant enim veteres diis quibusdam naves suas consecrare, eorumque tutelae [Col. 0170B] committere. Sic apud Ovid. in ep. ad Hel. Paris loquitur:
Virg. lib. X Aeneid.
Et non solum deorum, verum etiam dearum tutelae naves committebantur; unde etiam deam Minervam pro tutela habuit navis illa, quae Ovidium in Pontum vexit. Trist. lib. I, El. 9:
Isaeus non solum deos deasque pro tutelis fuisse habitas, verum et res alias, puta aquilam aliaque animalia, contendit; sed meo quidem judicio, errat: quodnam enim auxilium, quamve tutelam ab animali bruto sperare poterant navigantes? certe nomen ipsum tutelae satis manifeste hoc indicare videtur, non ab alio quoquam navis conservationem expectasse veteres, quam ab illo deo deave cujus tutelae eam commiserant, aut cui consecraverant, cujusque imaginem, honoris gratia, in puppi figuratam habebat navis. Errat porro idem Isaeus, cum aliis nonnullis viris doctis, quod putet tutelam fuisse navis insigne prorae impositum, atque a tutela nomen habuisse, ac Graecis tutelam, παράσημον vocari. Erroris illi ac aliis occasionem praebuit, quod gloss. dicat tutela, παράσημον τοῦ πλοίου. Non semper hoc verum; nonnunquam enim tutelam nihil cum Parasemo commune habuisse, cum Salmasio affirmo: et patet in nave illa, qua vecta fuit Europa; Jupiter enim tutela, taurus erat [Col. 0170D] παράσημον. Itaque sic habe, unam eamdemque rem nonnunquam fuisse et tutelam et παράσημον, tum nempe, quando dei deaeve effigies, in cujus tutela erat navis, in prora collocaretur. Hoc saepe, non ordinarie factum fuit, ut navis illa qua vehebatur Paulus, Act. Ap. cap. XXVIII, Τῶν Διοσκουρων παράσημον habuit, simulque tutelam, unde et Διόσκουροι vocabantur, et in illo casu navis a tutela nomen accipiebat, alioquin nomen habebat a Parasemo, quod erat animalis alicujus. Diligenter itaque distinguendum inter tutelam, quae in puppi, et παράσημον, quod in prora effigiabatur. GALLAEUS .
Sicut taurum. Ed. Sublac. addit figuratum. Nolim intelligas taurum fuisse tutelam navis illius, quae Europam vexit, sed παράσημον_ Jupiter enim fuit tutela. V. Festum in voce Europa, Eusebium in Chronico, Seldenum in libello de diis Syris Syntag. II, cap. 16. Mss. 1 Reg., 1 Colb. et Brun., Taurus. Vide infra Epitom., cap. 11, ubi haec paulo aliter. Eusebius tamen [Col. 0171B] in Chronico ait: Europa a Cretensibus rapta est navi, cujus fuit insigne taurus. Naves enim jam ab antiquis temporibus insigne habebant, a quo denominabantur.
sola fuit continentior, cum eam deperiret; non virtute aliqua, sed metu successoris. Quae formido utique ejus est, qui sit et mortalis, et imbecillus, et nihili: quippe qui potuit et tunc, cum nasceretur, extingui, sicut frater ejus ante genitus, extinctus est: qui si vivere potuisset, nunquam minori concessisset imperium. Ipse autem furto servatus, furtimque nutritus, ζεὺς sive ζῆν appellatus est; non, ut isti putant, a fervore coelestis ignis, vel quod vitae sit dator, vel quod animantibus inspiret animas, quae virtus solius Dei est (quam enim possit inspirare animam, qui ipse accepit aliunde?), sed quod primus ex liberis Saturni maribus vixerit.
Potuerunt igitur homines alium deum habere rectorem, si Saturnus non fuisset ab uxore delusus. At [Col. 0169B] enim poetae ista finxerunt. Errat quisquis hoc putat. [Col. 0170A] Illi enim de hominibus loquebantur; sed ut eos ornarent, quorum memoriam laudibus celebrabant, deos esse dixerunt. Itaque illa potius ficta sunt, quae tamquam de diis, non illa quae tamquam de hominibus locuti sunt: quod clarum fiet exemplo, quod inferemus. Danaen violaturus, aureos nummos largiter in sinum ejus infudit. Haec stupri merces fuit. At poetae, qui quasi de Deo loquebantur, ne auctoritatem creditae majestatis infringerent, finxerunt ipsum in aureo imbre delapsum, eadem figura, qua imbres ferreos dicunt, cum multitudinem telorum sagittarumque describunt. Rapuisse dicitur in aquila Catamitum: poeticus color est. Sed aut per legionem rapuit, cujus insigne aquila est; aut navis, in qua est impositus, tutelam habuit in aquila figuratam, sicut [Col. 0170B] taurum, cum rapuit et transvexit Europam. Eodem [Col. 0171A] modo convertisse in bovem traditur Io Inachi filiam, quae, ut iram Junonis effugeret, ut erat jam setis obsita, jam bos tranasse dicitur mare, in Aegyptumque venisse, atque ibi, recepta pristina specie, dea facta quae nunc Isis vocatur. Quo igitur argumento probari potest, nec Europam [Col. 0171A] [Col. 0171C] [Variorum Notae to columns 171-172] Europam. Agenoris Regis Phoenicum filiam Jupiter [Col. 0171C] rapuit, ope navis tauri picturam habentis. Vide Ovidium lib. II Metamorph. et Lucianum de Dea Syria. Io. Haec fabula apud Ovidium lib. I Metamorphos. Inachus vero, Rex Argis, decimo-nono ante vulgarem aeram vixit saeculo. Hinc nota est aetas Jovis et aliorum deorum. Setis obsita. Aeneid. VII, sub fin. Pristina specie. Ita cum edit. Tornes. et duabus Lipsiensibus habent omnes mss. praeter 2 Reg. rec. in quibus est forma, ut in caeteris edd. Isis. Vide Ovid. lib. I Metamorph., sub finem. De cultu vero Isidis vide Herod. lib. II, Diodor. Sicul. lib. I, Euseb. libro II de Praeparat. Evangel., Epiphan. in Anchorato. Navigium. Pro navigatione ponitur. Ganymedeam fabulam. Cujus auctores damnat Plato libro de Legibus primo. Pro falso. Forte leg. pro falsa. FRANCIUS . Ac sentiunt. Sic legere malo cum manuscripto 1 [Col. 0171D] Colbert., edit. Is. atque Gallica an. 1563, et cum Thomasio ac Francio, quam nec cum caeteris. 2 Reg. rec., non. Ipsas res gestas. Ms. Gronov., ipsa gesta. Colorem. Juxta Horatium de Poetica, qui vult fabulas esse veris proximas: ita ante hunc observavit Aristoteles in Poetica. Qui sit. Eleganter sic meliores libri, pro vulgari, quis sit. Sic solet infra: unde, qui sit, apparet. L. VI, c. 1, Sicut enim, qui sit verus Deus, ita qui sit verus cultus, ignorant. L. VI, c. 6, Qui sit ex divitiis fructus petendus. BUN . Poeticae licentiae. Lib. VII, c, 22. Hoc amplius Ovid. III, Am., 12, fin.
Cum officium poetae sit, etc. Idem fere docet Vossius de natura ac institutione Poetices lib. III: Mediam viam epici insistunt. Nam multa quidem fingunt: sed primaria actio hauritur ab historia; vulgoque nota [Col. 0172B] esse solet, quia regum ducumque gesta latere non possunt.
In alias species. Ita correximus ex mss. 5 Reg. quorum duo sunt vetustissimi, 5 Colb., 1 Clarom., et editis Betul., Tornes., Soubron., et Gallica an. 1563, [Col. 0172C] faventibus aliis mss. 1 Reg., 1 Colb., 2 Brun. qui ferunt, in alia specie; Ëm. in aliis speciebus. In 2 Reg. et 1 Clarom. atque in multis editis est, in aliquas species. Finxerint. Sic emendavimus ex mss, tum vet. tum optimis 2 Bonon., 4 Reg., 1 Colb., Tax., 2 Brun., 1 Clarom. a secunda manu., et edit. Is. ac Cellar. Et quidem recte. Mss. 12 rec. cum ed. fere omnibus, finxerunt.
Sed et pictores fictoresque imaginum. Quum Bon., Tax., Pen., sed pictores etiam imaginum cum Cell. legant, plenius Ultr.; Pal., Goth., Lips. 1, 2, Jun., Cauc., Torn., sed et pictores etiam fictoresque imaginum. Apparet Cicero I de Nat. deor., c. 29, Jovem . . . reliquos deos ea facie novimus, qua pictores fictoresque voluerunt. BUN .
Si enim hic est Jupiter, qui a vobis dicitur Deus, si non is est. Ita reposuimus ex cunctis pene mss. et edit. Cellar. quod expressius est, quam quod habent [Col. 0172D] mss. rec. 2 Reg., 1 Colb., 2 Clarom., et editi multi, Si enim hic Jupiter qui a vobis dicitur Deus non is est.
In quem si cecidit hic Jupiter. Mss. ex praecipuis et edd. Rom. 1470 ac Is. sic ferunt. Hic deest in 4 Colb. et in editionibus novissimis. Mss. Jun. is Jupiter habet; Cauc. et edit. Fasitel., Betul., Tornes., iste Jupiter; ms. Pen. et edit. Paris. 1525 Ald., Crat. Graph., Gymnic., ipse Jupiter; mss. rec. 2 Reg., 3 Colb., 2 Brun., ceciderit.
Eum vero. Ita restitutum ex edit. Is. et omnibus ferme mss. inter quos sunt vetustissimi et optimi Bonon. et Regii. Doctissimus Francius legendum esse existimabat, enim vero. Deteriores editi cum mss. Cauc. tum vero, Mss. Pen., Lips., 4 Colb. cum editis multis, eum vere.
Nam quod aliud argumentum. Additum quod ex cunctis codicibus mss. et editis, praeter Thys., Gall., Spark.; Walch.
Nihil igitur a poetis in totum fictum est. Sic restituimus ex optimis et vetustissimis cod. 2 Bon., Cauc., [Col. 0173B] 5 Reg., 3 Colb., 2 Brun.; at in deest in quibusdam. In totum, id est omnino. V. l. II, c. 11; et Cic. Gallice dicimus en tout. In 13 mss. rec. atque in editis habetur: Non igitur a poetis totum fictum est.
in Tauro sedisse, nec Io factam bovem? Quod certus dies habetur in Fastis, quo Isidis navigium celebratur: quae res docet non tranasse illam, sed navigasse. Igitur qui sapere sibi videntur, quia intelligunt vivum terrenumque corpus in coelo esse non posse, totam Ganymedeam fabulam pro falso repudiant; ac sentiunt in terra id esse factum, quia res ac libido ipsa terrena est. Non ergo ipsas res gestas finxerunt poetae; quod si facerent, essent vanissimi: sed rebus gestis addiderunt quemdam colorem. Non enim obtrectantes illa dicebant, sed ornare [Col. 0171B] cupientes. Hinc homines decipiuntur: maxime quod, dum haec omnia ficta esse arbitrantur a poetis, colunt quod ignorant. Nesciunt enim, qui sit poeticae licentiae modus; quousque progredi fingendo liceat: cum officium poetae sit in eo, ut ea, quae gesta sunt vere, in alias species obliquis figurationibus cum decore aliquo conversa traducat. Totum autem, quod referas, [Col. 0172A] fingere, id est ineptum esse, et mendacem potius quam poetam.
Sed finxerint ista, quae fabulosa creduntur; num etiam illa, quae de diis foeminis, deorumque connubiis dicta sunt? Cur igitur sic figurantur, sic coluntur? nisi forte non tantum poetae, sed pictores etiam fictoresque imaginum mentiuntur. Si enim hic est Jupiter, qui a vobis dicitur deus, si non is est, qui ex Saturno et Ope natus est, non oportuit nisi solius simulacrum in templis omnibus collocari. Quid sibi mulierum effigies volunt? quid sexus infirmus? in quem si cecidit hic Jupiter, eum vero ipsi lapides hominem fatebuntur. Mentitos aiunt esse poetas, et his tamen credunt; immo vero non esse mentitos, re ipsa probant, ita enim deorum simulacra confingunt, ut ex ipsa diversitate sexus appareat, vera esse [Col. 0172B] quae dicunt poetae. Nam quod aliud argumentum habet imago Catamiti, et effigies aquilae, cum ante pedes Jovis ponuntur in templis, et cum ipso pariter adorantur: nisi ut nefandi sceleris ac stupri memoria maneat in aeternum? Nihil igitur a poetis in totum fictum est: aliquid fortasse traductum, et obliqua figuratione obscuratum, quo veritas involuta tegeretur; [Col. 0173A] sicut illud de sortitione regnorum. [Col. 0173A] [Col. 0173B] [Variorum Notae to columns 173-174] Regnorum. Haec sortitio legitur apud Homerum, Iliad. lib. III, sub persona Neptuni, Iridem alloquentis; quae sortitio explicatur physice in vita Homeri. Vide etiam explanationes Fulgentii mythologicas. Jovi coelum obtigisse. Vide quomodo, initio hujus capitis. Neptuno mare. Neptunus non dictus a nando, ut voluit Cicero l. II, de Natura deorum; sed a nubendo, vel a nuptu, ut volunt Lipsius et Varro, qui in quarto de L. L. ait: Neptunus, quod mare terras obnubit, ut nubes coelum, a nuptu, id est, opertione. Quod etiam ex illo notavit Arnobius lib. III; Vossius, lib. de Idolol. [Col. 0173C] Hunc Neptunum eumdem cum Japheto esse (Genes., IX, v. 27) quidam volunt, cum Japheti Hebraeo nomine sit synonymum latinum Neptuni nomen. Hunc mari praefecerunt, quia cum stirpi Semi septentrionalis et orientalis Asia obtigerit; Chami vero progenies meridionalem Asiam cum Africa obtinuerit; Japheto cesserit continens Europa cum insulis maris Mediterranei, ut hic Lactantius testatur. Quidam sic olim interpretati sunt hanc sortitionem trium fratrum; sed jam multo tempore ad interpretationes quae magis ad historiam profanam accedunt, inclinarunt eruditi. At doctiss. Bochartus et clarissimus Huetius in Demonstratione Evangelica omnes mythologiae fabulas ad familiam et posteros Noe referebant: sed, re attentius considerata, Pezeronius et Banierus aliique ex fonte historiae profanae omnem veritatem, quoad fieri potuit, derivarunt. Et hinc multum lucis fabulis istis affertur, sine ambage et metaphora. Agesilao. Alii legunt Agelasto, quod nomen Plutoni etiam datum est. M. Antonii. Sic habent omnes mss. codices; uno Vaticano, Bononiensi antiquiore, recentioribus 1 Reg., 1 Colbert., 1 Sorbon., exceptis, in quibus legitur Pompeii, sicut et in editis Tornes, 1579, Soubron et Genev. 1613. Pompeio siquidem lege Gabinia data est classis praefectura, ad liberandum a praedonibus mare. Caeteri tam mss. quam editi, quos Isaeo, Gallaeo, Cellario, et mihi videre licuit, legunt M. Antonii; quam lectionem, ut Lactantii genuinam, probarunt Coelius Rhodig. lib. VI, c. 18. Petrus Ciaconius, Latinus Latinius, et Isaeus. Et quidem Cicero huic lectioni bis favet: Postquam, inquit, M. Antonii infinitum illud imperium senserant; et Frumentaria: Ita se M. Antonius in illo infinito imperio gessit. Vix dubito quin ad haec loca respexerit Lactantius. Et tamen ex eodem Cicerone atque ex Plutarcho idem attributum ac delegatum Pompeio. Ergo a recepta, totque mss. et editis confirmata lectione discedere nolui. In vetustissimo Regio est quale Marci Antonini [Col. 0174B] vitiose; in Regio-Puteano, quale Antonii. Attamen magis arridet Thomasio ea lectio, qua scribitur Pompeii, quem Cicero pro lege Manilia ac pro lege Agraria, ob felicem ejus successum, Neptunum appellatum fuisse docet. Quin etiam, ait Thomasius, multae antiquae imagines Pompeii reperiuntur, quae Pompeio Neptuni insignia attribuunt. Senatus decreverat. Plutarchus tamen auctor est Caesarem Aug. M. Anton. et Lepid. inter se partitos fuisse imperium Romanum anno urbis 712, injussu senatus, et rebus omnibus turbatis; quod imperium tripartitum historici vocarunt Triumviratum. Obvenerunt. Frequenter hoc verbum de sorte adhibuit Cicero, quem hic imitatur; et Ambrosius l. I Off., 13: Poetae mundum in tres ferunt esse divisum; ut alii coelum, alii mare, alii inferna coercenda imperii sorte obvenerint. Ita evenire: Livius l. XXI, 17: Sortiri [Col. 0174C] jussi, Cornelio Hispania . . . . . evenit; l. XXXII, c. 8. Sortitis . . . Quintio Macedonia evenit. Lactantius supra obtingere, eodem sensu. BUN . Euhemerus. Auctor Historiae deorum. Hunc Arnobius Agragantinum vocat lib. IV; Strab. vero lib. I et Plutarchus in lib. de Iside et Osiride Messenium faciunt. Vivebat ille anno post Romam conditam 438. Inter atheos ab antiquis computatur. Citatur autem et a Cicerone lib. I de Natura deorum: Quae ratio, inquit, maxime tracta est ab Euhemero, quem noster interpretatus et secutus est praeter caeteros Ennius. Hujus etiam meminere: Plinius, lib. XXXV, cap. 22; Josephus, lib. I contra Appionem; Clemens Alexandrinus Προτρεπτ_ Minutius Felix, in Octavio; Eusebius, lib. II Praeparat. Evang., cap. 4; Augustin., de Civit. Dei, lib. VI, cap. 7, et lib. VII, cap. 26; Theodoretus, Graecarum Affectionum, lib. II in fine, et initio lib. III. Festus, in Sus Minervam, aliique. Theophilus Antiochenus, serm. 3, hunc Euhemerum Ἀθεώτατον vocat. Messene. Ita emendavimus ex mss. Regio-Put. [Col. 0174D] aliisque 2 Reg., 1 Colb., Goth., Brun., et Epitom. cap. 13. Et recte Plutarcho enim dicitur Messenius. Reg. 1 antiq., 2 Colb., et 1 Claromont. habent Messena. Alter Clarom., 3 Colb., 1 Sorbon. et edit., Messana. — Ex civitate Messene. Isaeus, non sine errore, tamquam Messene et Messana unam urbem significent, loca Scriptorum exposuit. Optime Lactant. epist. c. 13: Euhemerus fuit Messenius. In Lips. 2 prave, Messana. In editis antiquis omnibus male, Messana. BUN . Triphylii. Quod a Triphilis populis in Peloponneso habitantibus colebatur.— In fano Jovis Triphylii. Triphylia, regio inter Elidem et Messeniam; Strab. VIII, pag. 232; lib. XXXII, 5; Pausan. I Eliac. p. 151. Ei urbem Lepreum Pausanias tribuit. Inde Jupiter Triphylius. CELL . Interpretatus est Ennius. Arnobius lib. IV, pag. 147: Euhemeri libellos Ennius, clarum ut fieret cunctis, sermonem in Italum transtulit. CELL . Et secutus. Sic constanter libri. Sensus est: et approbavit, et suam fecit historiam. CELL .— Et interpretatus est Ennius, et secutus. Hic expressit Ciceronem l. I de Nat. deor., c. 42: Quae ratio maxime tractata ab Euhemero est, quem noster et interpretatus et secutus est Ennius. Hinc concidit Heumanni correctio, Interpretatus est Ennius, cujus. BUN . Ubi Jupiter Neptuno imperium dat maris. Ita mss. quamplurimi, inter quos sunt veterrimi et optimi. In 13 scriptis ac vet. editis Rom. et Is. est Ibi. Deest in omnibus fere impressis. Ut in insulis omnibus . . . omnibus regnaret. Absorptam sequente syllaba praepositionem in addidimus ex mss. 4 Colb. et 2 Brun. Omnes mss. praeter 1 rec. Regium, legunt cum editis Betul. et 2 Lips., essent. Pro secundum, quod est cunctorum fere mss. tum vet. tum optimorum, est secus in rec. 2 Reg., 3 Colbert., Cauc., Christ., Em., necnon locis in rec. 6 Reg., 1 Colbert., Christ., Em., Brun., ac in editionibus Cellarii et Walchii. Sic secundum mare apud Cicer. VIII Att., 19 et XVI, 8. Mons Olympus. Ideo Olympus et Coelum synonyma fuerunt, quod Olympus mons erat altissimus, et ad coelum usque pertingere videbatur. Vid. Apul., de Mundo, sub fin. Historia. Vide Ennium. Jupiter in monte Olympo. Multorum id montium nomen. Cujus ego hic est? In Olympo Arcadiae, τραφῆναί
φασιν τὸν Δία, educatum Jovem ferebant, Pausan. Arcad. p. 268. At Thessaliae Olympus propior Gigantomachiae. Asiae et Cypri montes hinc longius absunt. BUN . Maximam partem vitae colebat. Id est, habitabat; antiqui colere absolute dixerunt pro habitare. A. Gellius: Sauromatas qui ultra Borysthenem fluvium longe colunt. Varro: Aedes possideo et colo; unde coligo pro domo apud Arnob. ita enim correximus e libris mss. lib. II: In penetralibus coliginis perpetuos fovetis focos. Inde et colium idem quod domus. Hinc etiam veteres dixere domicolium pro domicilium. SALMASIUS . Figuris versicoloribus. Ex cunctis ferme manuscriptis et compluribus editis restitui versicoloribus, quae vox est Ciceroniana. In 3 Regg., 1 Colb., Brun., et 4 recenter editis est figuris variisque coloribus. Est et in Epitome, cap. 11, versicolore.—Figuris versicoloribus. [Col. 0176B] Heumanno praeplacet, figuris variisque coloribus, sic Goth. Confirmat Epit. c. 11, ut ea figura, et quasi velamine aliquo versicolore praetexas. BUN . Figuretur. Hoc verbum ex quampluribus mss. et omnibus editis in textu reliquimus, utpote figuris versicoloribus convenientius, quam fingatur, quod est mss. 1 Bonon. antiq., 3 Regg., 1 Colb., Gronovio, [Col. 0176C] Pal., Lips., Brun. Duos Joves. Imo tres potius, ac etiam plures, ut ait Plutarchus in Placitis Philosoph. lib. I, c. 6, atque post ipsum Epiphanius affirmat: sic etiam erat de aliis diis. Vide Augustin., de Civit. Dei, lib. IV, cap. 27, et lib. VI, cap. 6. Sic Plutarch. de Placitis philosoph. causam primam enumerat unam naturalem, alteram fabulosam, tertiam civilem. Vana . . . nomen Jovis . . . Deo tribuunt. Vid. Minuc. Fel. c. 18, fin.; Arnob. I, p. 19; Origenem contra Cels. l. IV, p. 196; l. V, p. 261, 262; l. I, p. 18, 20. Conf. Lact. l. IV, c. 9; Augustin. Civ. Dei, l. XIX, c. 22; Seldenum, meliora tradentem de diis Syr. Synt. II, c. 1, p. 201, sqq. BUN . Sine contubernio. Vide Macrob. lib. III, cap. 4.— Sine contubernio conjugis filiaeque. Vid. Dionys. Halic. lib. IV exeunte. Egregie rem illustrat ex nummis antiquis Rycquius, de Capitolio Rom., c. 13, tot. p. 126. 136. BUN . Quid sit apparet. Ita omnes prope mss. et vetus editio Rom. In 1 Colbert. et Brun. est qui sic. In 2 Regg. recentiorib. cunctisque fere excusis, quid sit. In 4 recentioribus scriptis quis sit. Sed qui sit eleganter, et Ciceronis imitatione. Jupiter quasi juvans pater. De Nat. deor. l. II, c. 25, ubi sic ait: Sed et ipse Jupiter, id est juvans pater, quem, conversis casibus, appellamus, a Juvando, Jovem, a poetis pater divumque hominumque dicitur: a majoribus autem nostris Optimus, Maximus, et quidem ante Optimus, id est beneficentissimus, quam Maximus, quia majus est certeque gratius prodesse omnibus, quam opes magnas habere. Vide et A. Gellium lib. V, cap. 12, ubi sic habet: Jovem Latini veteres a JUVANDO appellavere, eumdemque alio vocabulo juncto patrem dixerunt. Hoc etiam voluere Cicero et Cato de Re rustica; sed falluntur: Jupiter nil aliud est quam Jovis Pater, id est, Ἰαοὺ Πατὴρ, seu Ἰαὼ Πατὴρ, Jehova Pater. Antiqui dicebant Joupater pro Jovis Pater, ut Jouglans pro Jovis Glans. GALLAEUS .—De Jove, Saturno, Rhea, Junone, Hercule, Aesculapio, Api, [Col. 0177B] Castore et Polluce, Baccho, Venere, Ganymede, Helena, Japeto, Neptuno, Vulcano, Osiri, Isi, Selene, Marte, Cupidine, Minerva, Libero, Latona, Plutone, seu Sarapide, Priapo, Proserpina, Cerere, Eleusina, Dionysio, etc., vide S. Cyprianum, tractatu de Idolorum Vanitate, sub initium; S. Augustinum, de Civitate Dei, lib. IV, 6 et 18; S. Asterium, Serm. 10; Theodoretum, lib. VIII de Martyribus, et lib. III et VIII de Graecarum Affection. Curat.; Macrob., Chartarium, Natal. Comitem, Giraldum et D. Fourmont in Sanchoniatone enucleato.
Vera sunt ergo quae loquuntur poetae, sed obtentu aliquo specieque velata. Potest et mons Olympus figuram poetis dedisse, ut Jovem dicerent coeli regnum esse sortitum; quod Olympus ambiguum nomen est et montis, et coeli. In Olympo autem Jovem habitasse docet historia eadem, quae dicit: «Ea tempestate Jupiter in monte Olympo maximam partem vitae colebat, et eo ad eum in jus veniebant, si quae res in controversia erant. Item, si quis quid novi invenerat, quod ad vitam humanam utile esset, eo veniebat, atque Jovi ostendebat.» Multa in hunc modum poetae [Col. 0175B] transferunt, non ut in eos mentiantur quos colunt, sed ut figuris versicoloribus venustatem ac leporem carminibus suis addant. Qui autem non intelligunt, quomodo aut quare quidque figuretur, poetas velut mendaces et sacrilegos insequuntur. Hoc errore decepti etiam philosophi, quod ea, quae de Jove feruntur, [Col. 0176A] minime in Deum convenire videbantur, duos Joves fecerunt, unum naturalem, alterum fabulosum. Viderunt ex parte, quod erat verum, eum scilicet, de quo poetae loquuntur hominem fuisse: in illo autem naturali Jove, vulgari consuetudine religionis inducti, erraverunt, quod in Deum nomen hominis transtulerunt; qui (ut supra diximus) quia solus est, non indiget nomine. Jovem autem illum esse, qui sit ex Ope Saturnoque natus, negari non potest. Vana igitur persuasio est eorum, qui nomen Jovis summo Deo tribuunt. Solent enim quidam errores suos hac excusatione defendere; qui convicti de uno Deo, cum id negare non possunt, ipsum se colere affirmant, verum hoc sibi placere, ut Jupiter nominetur: quo quid absurdius? Jupiter enim sine contubernio conjugis filiaeque [Col. 0176B] coli non solet. Unde quid sit, apparet: nec fas est id nomen eo transferri, ubi nec Minerva est ulla, nec Juno. Quid? quod hujus nominis proprietas non divinam vim exprimit, sed humanam? Jovem enim, Junonemque a juvando esse dictos, Cicero interpretatur. Et Jupiter, quasi Juvans pater dicitur; quod [Col. 0177A] nomen in Deum minime congruit; quia juvare hominis est, opis aliquid conferentis in eum, qui sit alienus, et exigui beneficii. Nemo sic Deum precatur, ut se adjuvet; sed ut servet, ut vitam salutemque tribuat: quod multo plus ac majus est quam juvare.
Et quoniam de patre loquimur, nullus pater dicitur filios juvare, [Col. 0177A] [Col. 0177B] [Variorum Notae to columns 177-178] Et quoniam de patre loquimur, nullus pater dicitur [Col. 0177C] juvare. Ed. Sublac. haec omittit. Per quem sumus. Arnob.: Nonne huic omnes debemus hoc ipsum quod sumus, quod homines esse dicimur. Apuleius in lib. de Mundo: Vetus opinio est, atque cogitationi omnium hominum penitus insedit, Deum essentiae originis haberi auctorem. Apud Euripidem, Manilium, Juvenalem. Manilius:
Juvenalis:
A quo fingimur, etc. Irenaeus: Cujus jussu homines nascuntur. Arnob., lib. I: Num quod incedimus, quod spiramus, ab eo ad nos venit? Seneca, IV, 6, de Benef., et Act. cap. XVII, v. 25, cum ipse det omnibus vitam et inspirationem. PRIC. Sic Apostolus dicit: In ipso vivimus, movemur, et sumus.
[Col. 0177D]Et ex rebus gestis. Et addidi ex omnibus fere mss.
Quinquies terras circuivit. Ita restituimus ex vet. ed. Rom. 1470 et Is. omnibusque mss. praeter 1 Colb. rec. et plerasque editiones, in quibus est, postquam terram quinquies circuivit. Sed et Lactantius infra c. 22, de Jove ait, cum terras circuiret.
Imperia. Sic legunt omnes pene mss. edd. Betul. Spark. et Cellar. At 2 Reg. rec. multique editi, imperium; I Reg., dedit; in 2 aliis Reg., dividit, reliquitque; mendose: sua enim cuique pars, imperium. Cicero lib. IV, famil. epist. 1: Orbem terrarum imperiis distributis, ardere bello. Justinus, lib. II: Novercae cognatos, quos Philippus imperiis praefecerat. GALLAEUS .
In Epitom. cap. 13, legitur quoque cognatis distribuisset imperia.—Imperia divisit. Ita vero solet: l. II, c. 16: Attribui . . . imperia. L. III, c. 22: Mulieres . . . imperia suscipere. Maxime in Epit. c. 13: Cum amicis suis atque cognatis distribuisset imperia; c. 38: Faeminis [Col. 0178B] imperia permisit. BUN .
Aetate pessum acta. Ita mss. 4 Reg. quorum duo sunt vetustissimi, 5 Colb., Lips., Brun., et edit. Fasitel., Betul., Tornes., Thom., Spark., Is., Thys., Soubr., Gall., 2 Lipsienses; accedentibus editis Egnat., Paris. 1525, Graph., Crat., Antwerp. 1539, Gymnic., Fasit., Henr., Petri, in quibus est pessumata; in 4 Reg., 2 Colb., 1 Clarom. edit. Rom. 1470, Azul. 1490, persumata, corrupte; 1 Colb. a secunda manu perfinita; 1 Clarom., perfuncta; 2 Bononienses, Taxaq., Pen. et Bocatius lib. VII, cap. 1, pessume acta; vitiose. Nam cum Lactantius velit mortem [Col. 0178C] Jovis investigare, et cum Ennius ibi totus sit in laudibus Jovis, parum apposite de vita ejus pessume acta mentionem faceret: itaque Lactant. dicit aetatem Jovis pessum actam, eo quod ad finem sui jam tum venerat. I Vatic. habet, consummata. Sensus igitur est, aetate pessum acta, id est, aetate in imum, vel ad ultimum et finem inclinante; sic pessum abire apud Plautum, et pessum ire apud Collumellam, est in profundum abire, in profundum ire.
Vitam commutavit. mss. 2 Colb., Cantabrig., et 1 Clarom. et ed. Sublac., consummavit.—Vitam commutavit. Licet Heumannus ex 1472, 76, 78, consummavit, scribat, rectius tamen Reimm. et plures, commutavit. Nam in Epit. c. 13 iisdem verbis dicit: Jovem in Creta vitam commutasse, atque ad deos abiisse. BUN .
Curetes. Triplices sunt Curetes: Aetolici, Phrygii, et Cretici. Aetolici inhabitarunt Chalcidem: de Curetibus vide Strabonem, lib. XVIII, et Hyginum, fabula 139. li erant Cretenses ipsi ex Plinio et Solino.
[Col. 0178D]Sepulcrum ejus est in Creta. In Creta abest a ms. 1 Reg. et edd. Thys., Gall. et Walch. et in Epitome, c. 13, et apud Arnobium, lib. IV. De Jovis sepulcro in Creta insula, vide Melam lib. II, cap. 7, et Solinum, c. 17, quod etiam ostendebatur temporibus Theophili Antiocheni, Arnobii libro IV et Epiphanii in Anchorato.
In oppido Cnosso. Ita scribo cum praestantioribus mss. Regio-Puteano et 1 alio Reg., 3 Colb., 1 Clarom. et ed. Rom. 1468, faventibus 1 Bonon. minus antiquo qui habet, Enosso; Bonon. antiquiore Cosso, 1 al. Reg., 2 Colb. ac edit. Walch., Cnosso; 1 Reg. Nosso; 2 Reg., Marm., et edit. Rom. 1470, Gnoso; in Epitom. c. 13, 4 Reg., Navarr., 1 Colb., Vict., Gat., Brun., edd. Ald., Paris., 1525, Graph., Crat., Gymnici, Fasitel., Cellar., Thys., Gall., Gnoso. Utraque lectio recepta. Cnossus autem est oppidum Cretae, de qua vide Strabonem libro Geographiae X.
Zan. Sic legendum esse arbitramur; idque ex auctoriate
[Col. 0179B]vet. et optimi ms. Regio-Puteani. Item alterius Reg., Gat., Marm., 1 Clarom. et 4 edit. rec. et Epitom., c. 13. In mss. 1 Reg. et 3 Colb. Ζῆνα_ 1 al. Colb. et 1 Clarom., Ζῆνα_ 1 Sorbon., Ζῆμα_ in 3 Reg. et edit. Rom. 1468, 1470, et 7 aliis antiquis, Ζεὺς. Vide Callimach. Hymn. in Jov.
Δαίμουας. Latine:
Sibyll. carmina, serm. 8.
cum eos generat, aut educat. Illud enim levius est, quam ut eo verbo magnitudo paterni beneficii exprimatur. Quanto id magis inconveniens est Deo, qui verus est pater; per quem sumus, et cujus toti sumus, a quo fingimur, animamur, illuminamur; qui nobis vitam impertit, salutem tribuit, victum multiplicem subministrat. Non intelligit beneficia divina, qui se juvari tantummodo a Deo putat. Ergo non imperitus modo, sed etiam impius est, qui [Col. 0177B] nomine Jovis virtutem summae potestatis imminuit. Quare si Jovem et ex rebus gestis et ex moribus hominem fuisse, in terraque regnasse deprehendimus, [Col. 0178A] superest ut mortem quoque ejus investigemus. Ennius in sacra Historia, descriptis omnibus quae in vita sua gessit, ad ultimum sic ait: Deinde Jupiter, postquam quinquies terras circuivit, omnibusque amicis atque cognatis suis imperia divisit, reliquitque hominibus leges, mores frumentaque paravit, multaque alia bona fecit, immortali gloria, memoriaque affectus, sempiterna monimenta suis reliquit: aetate pessum acta, in Creta vitam commutavit, et ad deos abiit, eumque Curetes filii sui curaverunt, decoraveruntque eum; et sepulcrum ejus est in Creta et in oppido Cnosso, et dicitur Vesta hanc urbem creavisse; inque sepulcro ejus est inscriptum antiquis litteris graecis, ΖΑΝ ΚΡΟΝΟΥ, id est latine, Jupiter Saturni. Hoc certe non poetae tradunt, sed antiquarum [Col. 0178B] rerum scriptores: quae adeo vera sunt, ut ea sybillinis versibus confirmentur; qui sunt tales:Καύχημα τάφους. Hinc corrigendus est codex Sibyllinus qui habet, τάφου καύχημα· ibi enim scansio non constat: nec ἕξει est legendum, ut ibi; sed ut in nostro ἴσχει. ISAEUS . Ms. Cauc. habet ἕξει.
De Nat. deor. Scilicet l. III, et post eum Arnobius lib. III.
Enumerari. Sic a me restitutum ex edit. Betul. et omnibus mss. praeter Pen. in quo numerari, cui lectioni adstipulatur et ipse vulgatus Ciceronis locus: Principio (inquit) Joves tres numerant. In caeteris Lactantii editionibus est nominari.
Capitolium. Arx Romae, in qua Jovi templum fuerat aedificatum, unde Jupiter Capitolinus; a quo vero sic dictum Capitolium vide Arnobium l. VI.
Tantorum elementorum. Hoc est, coeli et terrae. Nam Saturnus filius fuit aetheris et terrae; Saturnus enim et Titaeae filius erat: verum Uranus, et Coelum, et Aether interpretatur, sicut Titaea idem est ac Terra. [Col. 0179D] Aureum saeculum narratur habuisse. De aureo Saturni saeculo vide infra, l. V, c. 4 et 5: Rex Saturnus, inquit Trogus apud Justin., l. XLIII, tantae justitiae fuisse fertur, ut neque servierit sub illo quisquam, neque quidquam privatae rei habuerit, sed omnia communia et indivisa omnibus fuerint, veluti unum cunctis patrimonium esset. Et Virg. I, Georg.:
Et Ovid., l. III Amorum, eleg. 7:
Quod de eadem aetate habetur in Hesiodo:
Adde et Martialem de Saturno, l. XII, epigr. LXIII. Haec fabula hausta fuit ex Scriptura; per Saturni enim [Col. 0180B] aureum saeculum, intelligendum illud tempus quo, orbe nondum diviso, Noachus in universum genus hominum, ut pater in liberos, naturale habuit imperium: atque aureum illud saeculum sumptum videtur ex Vaticinio Lamechi de Noacho, Gen. V, 29: Iste consolabitur nos ab operibus, et laboribus manuum nostrarum, in terra cui maledixit Dominus. BOCHART .—Haec tamen a Samuelis Bocharti tempore, non ad historiam sacram, sed ad profanam rectius referuntur. Aurelius Victor de origine gentis romanae sic loquitur [Col. 0180C] de Saturno: Is primus agriculturam edocuit, ferosque homines ex rapto vivere assuetos ad compositam vitam traduxit. Vide supra locum Justini.
Quod justitia sub eo fuerit in terra. Hoc etiam commode de Noe accipi potest. Nam, non modo justus, sed et justitiae praeco sedulus fuit; cum eo vixerit saeculo quo hominum mores erant perditissimi, nihil non egit, ut illos ad verae pietatis normam verbo et exemplo reduceret. Saturnum itidem regem justissimum fuisse volunt, adeoque pro virili, Homines sui temporis ex agresti vita ad humaniorem cultum transtulisse, et propterea magnos honores consecutum, multa orbis loca peragrasse, et omnes ad justitiam et animi simplicitatem induxisse. Diodori verba sunt, l. V Biblioth., neque aliter Aurelius Victor in l. de Orig. gentis Rom: Feros homines ex rapto vivere assuetos ad compositam vitam traduxit. Virg. Aeneid. VIII:
Teneo aliquid in hoc. Ita restitui ex mss. vet. et optimis 1 Bonon., Regiis 3, Colb. 2, Brun. In ms. Jun. de eo. In mss. rec. tribus Colb., 2 Clarom. ac editis est in eo.
Quo videam esse aliquid antiquius. Sic emendavimus ex vetustissimis et optimis mss. 2 Bonon., Regio-Puteano, nec non ex 2 aliis Reg., Taxa., 1 Colb., 2 Clarom., cum in septem aliis mss. et in editis sit quod videam; in scriptis Christ. et Balliol., cum videam.
Nihil sit omnino. Sic restituimus ex mss. In editis autem est, nihil est omnino.
Priusquam. Ita reposui ex mss. In editis autem est, antequam.
Minucius Felix. Cujus extat libellus elegans adversus Gentes, vixit tertio saeculo.
In Italiam, etc. Mirum est quantum distant tempora inter Saturnum Urani filium et Saturnum italicum: hic enim decimo quarto ante aeram vulgarem vixit saeculo; sed Saturnus, Urani filius, vigesimo ante nostram aeram saeculo fuit. De Saturni tamen [Col. 0181B] in Italiam adventu, vide Diod. Sicul., l. IV, et Dionys. Halicarn., l. I. De Saturno, Urani filio, videas scriptores rerum mythologicarum. Id tamen factum est, quod omnia quae a diverso Saturno et Jove diverso gesta sunt, in unum contulerunt: hinc venit confusio quaedam, quae non nisi per temporum et locorum examen explicari queat.
Qui repentino advenerint, de coelo cecidisse. Sic Tibull.:
Veniamus nunc ad ejus patrem, qui ante regnavit, et qui fortasse plus habebat in se, quod ex coitu tantorum elementorum genitus esse dicatur. Videamus quid in eo fuerit deo dignum: in primis illud, quod aureum saeculum narratur habuisse; quod justitia sub eo fuerit in terra. Teneo aliquid in hoc, [Col. 0179B] quod in ejus filio non fuit. Quid enim tam conveniens deo, quam justum regimen, ac pium saeculum? Sed cum eadem ratione natum esse cogito, non possum [Col. 0180A] putare Deum summum, quo videam esse aliquid antiquius, coelum scilicet atque terram. At ego Deum quaero, ultra quem nihil sit omnino, qui fons, et origo sit rerum. Hic sit necesse est, qui coelum ipsum condidit, terramque fundavit. Saturnus autem si ex his natus est (ut putatur) quemadmodum potest Deus esse principalis, qui aliis ortum suum debet? aut quis praefuit mundo, priusquam Saturnus gigneretur? Sed hoc poeticum est (ut dicebam paulo ante) figmentum. Nec enim fieri poterat, ut elementa insensibilia, tantoque intervallo separata, in unum coirent ac filium procrearent: aut is, qui natus esset, non potissimum genitoribus similis existeret; sed eam formam gereret, quam parentes sui non habebant.
[Col. 0180B] Quaeramus ergo quid veritatis sub hac figura lateat. Minucius Felix in eo libro, qui Octavius inscribitur, sic argumentatus est: «Saturnum, cum fugatus esset a filio in Italiamque venisset, Coeli filium [Col. 0181A] dictum, quod soleamus eos quorum virtutem miremur, aut qui repentino advenerint, [Col. 0181A] [Col. 0181C] [Variorum Notae to columns 181-182] Qui repentine advenerint. Vulgo legunt recentiores repentino, quasi de repentino. At Lips. mss. et ed. Ald. et antiquiores Aldina, Rom. et Ven., repentine, adverbii forma, non multum adhuc observata. BUN . Repentine. Mss. Angl., Lips., tert. Goth., Ultr., Cauc., et edd. Bas. 1556, Torn., Thom. et sequentes, repentino, vocali quarta. Voce Plauti Pseud. I, 1: Repente exortus sum, repentino occidi; et Cic. pro Quintio, c. 4, et moritur repentino. BUN . De coelo cecidisse. Haec abunde illustrant interpretes ad Minuc., c. 22. Savaro ad Sidon. VI, ep. 10, p. 378: Velut polo lapsa reputabitur. BUN . Ignotis parentibus natos, terrae filios nominemus. Sic etiam Tertullian., Apol. auctor, l. de orig. gentis Rom.: Primus in Italiam venisse creditur Saturnus. Tanta autem antiquorum hominum simplicitas, ut advenas, quod eorum originem ignorabant, coelo et terra editos non solum ipsi crederent, sed posteris affirmarent. Eadem habet Aurelius Victor de origine gentis Romanae. [Col. 0181D] Omnia enim e coelo et mari orta credebant. Ita ignotorum origo ad coelum, aut mare relata, ut coeli, aut Neptuni filii crederentur. Serv. in Virgil. Scholiast. Apollonii, monstrosos terrae filios, truculentos Neptuni habitos scribit. Naev. apud Prisc., Titanes filii terrae. Et Orpheus in Hym. obscuris et ignotis parentibus orti. Idem Rhodigino Antiquar. lection., l. II, c. 28, ac Politiano in Miscellan., c. 18. WOUWER . Coelo terraeque indidisse. Confusio inde orta est apud Latinos, quod οὐρανος et τιταία, quae nomina patronymica, transtulerunt per nomina realia. Sed paulo post in hoc ipso capite aliquid verosimilius de Urano refert Lactantius. Atlantis. Is fuit rex Mauritaniae, qui in montem sui nominis transformatus dicitur; cujus fabulam vide apud Ovidium, l. IV Metamorph. Inachi. Is primus fuit rex Argivorum, decimo nono ante aeram vulgarem, ut creditur, saeculo. Is erat ex [Col. 0182B] genere Titanorum, et Saturni ac Jovis cognatus. Dicitur nomen suum dedisse fluvio Peloponesi, vel in eum artibus Jovis fuisse praecipitatum. Aegeum. Ab Aegeo Thesei patre, qui ob mortem filii falso sibi annuntiatam, se in mare praecipitem dedit: hoc evenit decimo tertio ante vulgarem aeram saeculo. Vide Solinum capite 15. Icarium. Ab Icaro Daedali filio, cujus fabulam videas apud Ovidium libro VIII, Metamorph. Solinus, Varronem secutus, refert, Icarum Cretensem in hoc mare naufragio periisse, et de exitu hominis nomen loco impositum fuisse; atque ita historia locum fabulae [Col. 0182C] dedit: at nunc ex fabula historiam deducere cogimur. Vide Solinum capite 21. Hellesponticum. Mss. 18 cum editis Rom. 1470, Soubron. et Tornes. habent Hellespontum. Fortasse legendum Hellespontium, ut supra Hellespontiam ad c. 6. Hellesponticum mare, vel Hellespontus, fretum est angustum inter mare Aegeum et Propontidem, Asiam ab Europa septem non amplius stadiorum intervallo disterminans: nomen sortitur ab Helle, Athamantis filia, vel ab Ἕλλην unde Ἕλληνες, quae fuit una Graecorum appellatio. Aventinus. Vide Tit. Liv., l. I. Tiberinus. Vulgatior fama est Tiberinum, Capeti filium, decimum Albanorum regem, insignem latronem, cum in trajectu Tiberis submergeretur, nomen dedisse fluvio, qui prius Albula dicebatur. Qui reges genuerant potentissimos. Reimm. attributa essent, quos reges fuisse potentissimos legimus, qui reges genuerant potentissimos. BUN . Trismegistus. Quem vide in Pimandro, c. 10. Sit hoc factum. Sic restituimus ex mss. Regiis, 6 Colb., Lips., Em., Goth., 2 Clarom., 2 Brun. Et lectio nostra confirmatur ex mox sequentibus: Non enim Saturnus HOC, sed Jupiter FECIT. Plerique editi, hoc dictum. Ennius. Cujus tantum supersunt fragmenta. Pan eum deducit in montem. Locus est obscurissimus, et mira tum mss. tum editorum varietas. Ex his hanc elegi lectionem, utpote eruditorum virorum consilio, majorique mss. et editorum numero ac auctoritate probatam, nempe mss. multorum Vaticanorum, 2 Bonon., 2 Reg., 1 Sorbon., Lips., Tax., Pal., Cantabr., Christ., Edit., Venet. 1490, Soubron., Tornes. 1579, Genev. 1613, et Isaeanae; faventibus quoque aliis 7 Reg. inter quos est optimus Puteanus, 4 Colb., Gat., Marm., 1 Clarom., Brun., et editt. Rom. 1468, 1470, ac Cellar., in quibus legitur Paneum; item mss. quibusdam Vaticanis et Pen. quibus [Col. 0183B] est Panaeum. In ms. Reg. antiquissimo Pavenium, in Em. Paneam, plur. Vatic. et 8 edit., Pantum, 1 Colb. Pancum, 1 al. Colb., Nav., Vict., Paucum, in 1 Clarom. Panen, in edit. Cratand., Antwerp. 1539, et apud Bocatium, l. III, Pangaeum: qui altus est Thraciae mons in Macedoniae confinio, Philippis urbi imminens.— Paneum. Una voce quoque edd. Reimm. Ven. 1471, utraque 1478, 97, Rost. Paneum; Lips., 1, Pal., Bon., Tax. et multi Vaticani divisim Pan eum; ex iisdem alii: Pan eum deducit in montem. Cretae. BUN .
Non ergo mirandum, si nomina eorum coelo terraeque attributa essent, qui reges genuerant potentissimos. Apparet ergo non ex coelo natum esse; quod fieri non potest: sed ex eo homine, cui nomen Urano fuit. Quod esse verum Trismegistus auctor est: qui cum diceret admodum paucos extitisse in quibus esset perfecta doctrina, in his Uranum, Saturnum, Mercurium cognatos suos nominavit. Haec ille quia ignoravit, alio traduxit historiam; qui quomodo potuerit argumentari, ostendi: nunc dicam, quomodo, ubi, a quo sit hoc factum; non enim Saturnus hoc, [Col. 0182B] sed Jupiter fecit. In sacra Historia sic Ennius tradit: «Deinde Pan eum deducit in montem, qui vocatur [Col. 0183A] coeli stela. [Col. 0183A] [Col. 0183B] [Variorum Notae to columns 183-184] Coeli stela. Sic prorsus legendum esse censent eruditi viri Petrus Ciaconius, Isaeus, Baluzius, Francius, Cellarius, aliique; non abludente ms. Victorino, in quo a prima manu est stelia, a στήλη. Stela [Col. 0183C] est columna. Martianus Capella l. II: Quasque librorum notas Athanasia conspiciens, quibusdam eminentibus saxis jussit adscribi, atque intra specum per Aegyptiorum abdita collocari, eademque saxa stelas appellans, deorum stemmata continere. Hunc igitur montem ob ejus altitudinem, coeli stelam, hoc est columnam, vocatum vult, tamquam qui coelum contingere atque sustinere videretur. In mss. 10 Reg., 6 Colb., Sorbon., Nav., Vict., Gat., Marm., 2 Clarom., Brun., et in editis stella. Quod nunc nominamus. Ita lego cum mss. 9 Reg. (quorum unus est optimus Puteanus), 6 Colb., Nav., Vict., 1 Sorbon., Gat., Marm., 1 Bon. Lips., 2 Clarom., Brun., edit. Rom. 1468, 1470. Editi multi, quod nominatur οὐρανός_ 1 Bonon. antiquior, quod nominatur, simpliciter, sine οὐρανὸς· quae vox inepte addita est, cum Lactantius ipse se mox interpretetur, quod nunc coelum nominamus, tum ita primum a Jove fuisse nominatum. Quod aether vocabatur. Ita mss. omnes cum editis Rom. 1468, 1470, et Tornes. 1579. Caeteri editi, vocatur. Precans. Mss. 12 rec. multique editi, placans; quod participium abest a Lipsiensibus. In 1 Colb. est deprecans. Sacravit. Lipsienses codd., sacrificavit. CELL . Caesar quoque in Arato. Ea verba nunc quoque in scholiaste Germanici supersunt; unde constat antiquitas scriptori. Fuisse vero dubius hic commentator etiam Lactantii aevo videtur: quem enim simpliciter Caesarem citat, eum germanicum Caesarem aperte vocat c. 21 ejusdem l. et claris verbis l. V, c. 5. Scholia Grammaticum sapiunt, sed et Grammaticam curabant tum primi apud Romanos proceres. BARTHIUS . Aglaosthenem. Goth. vitiose, Aglaosthen. Scripsit Aglaosthenes, historiam Rer. Naxicarum. Naxus insula [Col. 0184B] in Cycladibus. Voss. Hist. Gr., l. III, p. 318. Muncker. ad Hygin. Astron., c. 2, pr. et ipse Hygin. Poet. Astr., c. 16 et 17. Aquilam ei in auspicium, etc. Aquila apud veteres auspiciis fuit accommodatissima. FESTUS.—Qua de re vide Suetonium in Octavio Augusto, ubi ob circumvolantem aquilam non semel plebs ipsi bene fuit ominata. Tutelae suae. Quid sit tutela dictum est supra. In Oceania. Sic emendavimus ex vetustissimis et optimis 2 Reg. aliisque 4 Reg., ac editis Rom. 1470 et 1474, faventibus mss. 2 Clarom. Gat., Marm., edit. Rom. 1468, quibus est in Occeania, Lips. Occeana, 1 Reg. rec. in Octavia, corrupte; 1 Colb., [Col. 0184C] Nav., Vict., 2 Brun., in Oceani, mendose; 1 Reg. rec. et multi editi, in Oceano. Oceaniam, auctore Stephano, Lybiam, ubi Uranus habitavit, esse existimant nonnulli; alii melius (ut nobis videtur) Cretam, quae a Creta nympha hoc posterius nomen nacta est. Vide Plinium Histor. natur., l. IV, c. 12. Pro hac enim ultima opinione facere videntur duo subsequentia Lactantii verba, in oppido Aulacia; nam una ex centum urbibus esse perhibetur, quae in Creta insula conditae fuerant.— In Oceania . . . in oppido Aulatia. Oppidi nomen aliis Aulacia, aliis Aularia. Lips. 1, Alaria. CELL . Aulacia. Ita mss. 1 Regio-Putaneus, Tornesianus et 1 Clarom. In 1 Reg. vetustissimo, Autlacia. In antiquis editionibus Alacia, in 2 Reg., 1 Clarom. et ed. Reg., Aulatia. 1 Lips., Alaria. Quod fuit. Quia de Deo non potest dici quod fuit; est enim qui est (Exodi III): est enim sibi constans et [Col. 0184D] semper idem. Quos necavit. Quia dicitur eos vorasse, vel potius in carcerem eos detrusisse. Cujus dicitur abscidisse genitalia. Sic restituimus ex omnibus manuscriptis, praeter 1 Colbertinum in quo est cui, sicut et in editis. Vulgo dicitur Jovem exsecuisse Saturnum. Lycophron. in Cassand. vs. 76. Alii referunt Saturnum abscidisse genitalia Coelo. Apollonius Argonautic. lib. IV, vs. 984:
In Apollonii scholiis Timaeus agnoscit ancipitem esse fabulam; Corcyram Drepanen vocari dicens, a falce, qua Coeli pudenda exsecuit Saturnus, aut Saturni Jupiter. BOCHART .—De hac fabula vide Macrobium libro I, c. 8, qui omnia refert ad rationes physicas.
[Col. 0185C]Abscidisse. Alii de Jove, alii de Saturno referunt. Conf. Tertull. 2, ad Nat., c. 12; Orig. l. I; Cels. p. 14, lib. IV, pag. 196; Athenag. pro Christ. p. 70, 71 et p. 85; Huetius in Demonstr Evang. ad Chamum patrem denudatum videntem, cum Bocharto applicat. Quintilianus auctor est l. I, Inst. c. 6. Modestum scripsisse, quia Coelo Saturnus genitalia absciderit, hoc nomine appellatos caelibes. BUNEMAN .
Postquam eo ascendit, contemplatus est late terras, ibique eo in monte aram creat coelo; primusque in ea ara Jupiter sacrificavit: in eo loco suspexit in coelum quod nunc nos nominamus, idque quod supra mundum erat, quod aether vocabatur, de sui avi nomine coelo nomen indidit: idque Jupiter, quod aether vocatur, precans, primum coelum nominavit; eamque hostiam, quam ibi sacravit, totam adolevit.» Nec hic tantum sacrificasse Jupiter invenitur. Caesar quoque in Arato refert Aglaosthenem dicere, Jovem cum ex insula Naxo adversus Titanas proficisceretur, et sacrificium faceret in littore, aquilam ei in auspicium advolasse; quam victor bono omine acceptam tutelae suae subjugarit. Sacra vero [Col. 0183B] Historia ( scilicet Ennii ) etiam ante consedisse illi aquilam [Col. 0184A] in capite, atque illi regnum portendisse, testatur. Cui ergo sacrificare Jupiter potuit, nisi coelo avo? quem dicit Euhemerus in Oceania mortuum, et in oppido Aulacia sepultum.
Quoniam revelavimus mysteria poetarum, et Saturni parentes invenimus, ad virtutes ejus et facta redeamus. Justus in regno fuit. Primum ex hoc ipso jam Deus non est, quod fuit: Deinde quod ne justus quidem fuit; sed impius, non modo in filios quos necavit, verum etiam in patrem, cujus dicitur abscidisse [Col. 0184B] genitalia; quod forsitan vere acciderit. Sed [Col. 0185A] homines respectu elementi, quod dicitur coelum, totam fabulam explodunt tamquam ineptissime fictam: quam tamen stoici (ut solent) ad rationem physicam [Col. 0185A] [Col. 0185C] [Variorum Notae to columns 185-186] Ad rationem physicam. Cap. 11. not. et Tertull. I adv. Marc. c. 13. BUN . Egeret. mss. 1 Colbert et Brun. egeat; nec male. Putant vestam. Duplex apud antiquos fuit Vesta; una Saturni mater, quae etiam pro terra sumitur, et dicitur deorum mater et magna mater; altera autem Saturni fuit filia: huic ultimae cum Jupiter Titanas vicisset, optionem dedit, virginitatem, optavit. De [Col. 0185D] hac ultima agitur in sequentibus Ovidii carminibus, quae sunt libro VI Fastorum. Hujus Vestae sacra fuerunt vetustissima apud Romanos; ab ea enim fluit ignis aeterni per Vestales custodia et cura. Qui quidem putatur ignis. Quod ignis usum Volcanus primus mortalibus indicasse putatur: in cujus beneficii memoriam solemni die, quem Lampadon appellabant Athenienses, accensis a foco Vestae facibus, per urbem discurrebant. BETULEIUS . Eum poetae non absciderunt. Eum correximus ex mss. et editis Rom. Soubron, Gymnic., Fasitel., Tornes. et rec. 2, Lips. In editis Thys. et Gall. eam mendose. Sine Solis igneo, etc. De hac Solis ad omnium generationem necessitate, vide Platonem in sexto Politicor, et alios. Cursum et conversionem, etc. Quia Saturnus propter [Col. 0186C] vetustatem est veluti temporis symbolum, de quo vide Heraclidis Pontici Allegorica, sicut et Fulgentium atque etiam Macrob. et S. Aug. de Civit. Dei, l. XVII, c. 19. Κρόνος. De quo vide Macrobium lib. I Saturnal., cap. 22 et 29.—Hinc Saturni sacra Cronia dicta Accio. Conf. Savaron. ad Sidon. Carm. 15, p. 149. Huet D. E. p. 257. BUN . Saturnus, quod saturetur. Huetius c. l. p. 290. a E coelo gigni. Cum Goth. ex Lips. Rost. Ven. [Col. 0186D] 1471, 72, utraque faciunt; sed facile apparet, inquit Heumannus, a coelo rescribi oportere. Non puto. Sic dixit c. 11, apparet non ex coelo natum esse. Latini enim haud raro dicunt, gigni, generari, nasci ex aliquo, ex aliqua. BUN . Abscidi. Ita omnes fere mss. et editi codices. Et olim dictum fuisse abscidere pro abscindere, a me observatum est ad Paulin. ep. 11 novae ed. n. 7. Sic ait Joan Bapt. le Brun, cujus haec editio S. Paulini. Vere. Id est, non allegorice. Nisi forte aliquis existimet. Sic omnes libri in conjunctivo, existimet, praeter Lips. tert. et Reimm. existimat. Heumann. Lege, inquit existimat; ita enim Latini loquuntur. Lactantius l. I, c. 3: Nisi forte arbitremur, ubi noto; de Ira. cap. 10: Nisi forte quis arbitretur. Cicero l. X, Att., 8: Nisi forte . . . censueris. BUN . Timuit. Ergo Deus non erat existimandus; timor enim in deum cadere non potest.![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/0060186C.bmp)
[Hebrew Text] latuit, cum aliis A. Acoluthus statuit, verissime derivari ab Armenico, s. Aegyptiaco SATOR, cum N suffixo, ut Satorn sit magnus culter; habetur enim pro inventore falcis messoriae, quae genitalia coeli, id est, gramina, herbas, flores, segetes, coeli, beneficio progenitas, desecuit. Vid. Acoluthi Epist. ad B. Abb. Luccensem MOLANUM in Leibnitii Collect. Etymol. pag. 162. BUN .
Si ergo vanae sunt istae rationes philosophorum, quid superest, nisi ut vere factum esse credamus, id est hominem ab homine abscissum? nisi forte aliquis existimet deum fuisse, qui timuit cohaeredem: cum, si quid divinitatis habuisset, non patris genitalia debuerit amputare, sed propria, ne Jupiter nasceretur, [Col. 0187A] qui eum regni possessione privavit. Idem [Col. 0187A] [Col. 0187B] [Variorum Notae to columns 187-188] Idem. Mss. Pal. 1, Colb., 1 Lips. et Brun. Item. Responso vetitus. Responso Telluris matris. Apollodor. I, c. 1. CELL . Sed necabat. Poetae volunt omnes liberos a Saturno devoratos, praeter tres, Jovem, Neptunum, Plutonem, qui soli superstites orbem universum inter se diviserunt. Vide Hesiodum in Theogonia. Num idcirco. Ita restitui ex quamplurimis mss. [Col. 0187C] et edd. Betul. et Is. Vide supra cap. 11, similem locution. ms. Em., Nam, male, pro num.; I Lips. et plures editi, nunc idcirco . . . mandaverit? Alii sine interrogatione. mss. 2. Colb. et 1, Clarom., non idcirco. Num idcirco. Subaudi putemus. BUN . Qui extulerit, sepulturaeque mandaverit. Venter et os per comparationem sepulcrum appellantur: hinc David Ps. XIII, v. 6, Sepulcrum patens est guttur eorum. Ad quem locum allusum ab Optato Afro lib. II adversus Parm.: Unde furori vestro tanta fames innata est, ut guttura vestra sepulcro patentiora feceretis? Unicuique sepulcro sufficit unum funus, et clauditur; gutturi vestro honorum funera minime sufficiunt, et adhuc patet dum aliquos quaeritis devorare. Valer. Max. de Artemisia, lib. IV, c. 6; Quintilian. Declam. 12: Aestuant adhuc intra pectus sepulcra ventribus nostris cognata viscera. Quia igitur venter et os sepulcrum appellantur, hinc Saturnus devorasse filios dictus est, quos extulerat sepelieratque. KIRCHMANNUS . Furtim misit in Cretam. Antea, c. 11. idem dictum, quod de Creta insula fere omnes intelligunt. BUNEMANUS . Corybantes. Ii erant Cybeles sacerdotes, qui, sacro correpti furore, cymbala pulsabant. Idam primum, Phrygiae montem, ac postea Cretam habitarunt, ubi Jovem infantem aluerunt. De eorum nomine putat Diodorus Siculus, quod illud habuerint a Corybanto, Jasii et Ideae filio.— Corybantes. Liber I, cap. 21. In nummo totam fabulam oculis contrectandam dedit Minuc. c. 21, pag. 201. Spanhem. ad Callim. in Gronovius ad Jovem, p. 21, 23. Conf. Luciani dial. Vener. et Cupid. p. 206, et de Saltat. p. 78. Langbein ad Dionys. Longin. παρὰ ὕψους, sect. 39; Voss. Theol. Gentil. l. II, c. 53. Montfaucon, Antiqu. Expliq. tom I, f. 301, sq. BUN . Aliqua vis major. Ita mss. codices. In editis post aliqua vis, additum est potentior aut, quod est glossema. [Col. 0188B] Quis etiam credat Lactantium scripsisse vis potentior, quae illius vinceret potestatem? Janus. Arnob. III, p. 117; Cypr., Idol. Van. cap. 1, 4; Tertull. Apol. cap. 10; Plin. lib. 33, c. 3, sect. 13; caetera dant notae ad Minuc. Fel. c. 22. Crenius p. IX Animadv., p. 52, maxime Montfauc. t. I. Ant. Expl. BUN . Cujus rei argumenta sunt nummi veteres, etc. Mss. [Col. 0188C] 1, Colb. et Brun., Cui rei argumenta sunt. Vide Plutarchum in Ῥωμαϊκοῖς, qui tamen rationem non approbat, quia id Saturno cum multis commune fuit. Ut igitur quod mihi magis probabile videtur, proferam, puto veteres symbolo navis aliud quidpiam significasse, nempe Arcam Noe, qua cum suis ab universali diluvio fuit servatus. Per Janum multi existimant eumdem Noam intelligendum, eumque bifrontem pingi, eo quod viderit saeculum quod fuit ante et post diluvium. Ex BOCHARTO , qui omnia refert ad Noachicam familiam.—Videsis etiam Dickinson in diatriba de Noe nominibus ethnicis. Sed recentiores ope veterum historicorum, relicta metaphora, ad res quae magis sunt verosimiles accedunt.—Hi nummi dicuntur Jani ratiti, ratici Janicolae; de quibus vide Jobertum e Societate Jesu in eleganti libro de Notitia Rei nummariae. Hos nummos commemorant Plinius lib. 33, Historiae natur. cap. 13; Plutarchus, in Quaestionib. Romanis; Macrobius, Saturnal. lib. I, cap. 7. Formavit. Ita omnes mss. et editi codices Lactantiani: at meliores libri Ovidiani, servavit. Prodiderunt. Mss. I Colbert., 1 Clarom. et Brun. tradiderunt. Diodorus et Thallus, etc. Tertull. Apol. Saturnum, neque Diodorus Graecus, aut Thallus, neque Cassius Severus, aut Cornelius Nepos, aliud quam hominem provulgarunt. Thallus Syriacam Historiam diligenter tractavit, ut auctor est Africanus apud Euseb. de Praepar. Evang., lib. X, cap. 3; item Euseb. lib. I Chronic.—Diodorus Siculus, lib. III, cap. 61. CELL . Thallus. Cap. 23. Minuc. Fel. c. 22. Tertull. II ad Nat. c. 12, rectius quam Goth. et Reimm. Thallius. BUN . Thallus . . . Nepos, Cassius. Nepos in Chronicorum libris, qui una cum Thalli et Cassii Severi historiis interierunt. Eosdem auctores de Saturni regno terrestri Minucius Felix citat, et Tertullianus Apolog. cap. 10. CELL .
[Col. 0188B] Omnes ergo non tantum poetae, sed historiarum quoque ac rerum antiquarum scriptores, hominem fuisse consentiunt, qui res ejus in Italia gestas memoriae prodiderunt: Graeci, Diodorus et Thallus; Latini, Nepos et Cassius et Varro. Nam cum agresti [Col. 0189A] quodam more in Italia viveretur,
Is genus, etc. Virg. VIII Aeneid., 320. Haec verba citantur etiam ab Augustino lib. VII, de Civit. Dei, cap. 26.
His quoniam latuisset tutus in oris. Hinc Saturni nomen deduco a verbo hebraeo SATAR, latuit, abscondit; ita ut Saturnus idem sit ac Latius, unde terra Saturnia, dicta etiam Latium. Ex Vossio.
Πρώτιστος, etc. Latine sic,
Primus quidem regnator erat terrestrium Saturnus virorum,
Aurea condet. Ex lib. VI, Aeneid., 793, ubi Anchises pater filio Aeneae de Augusto Caesare haec vaticinatur.
[Col. 0189D]Saecula; qui rursus Latio. Lego qui, ut apud Maronem et in cunctis Lactantii mss. codicibus, praeter Brun. et edit. in quibus est quae. Nam ibi de Augusto loquitur.
Coelus habuit. Sic restitui ex omnibus mss. quorum 5 rec. habent Coelius; cuncti pene editi, Uranus.
Sacra historia. Scilicet Euhemeri quam, interpretatus, est Ennius.
Facie deterior. Ita restitui ex omnibus fere mss. et 8. impressis. Caeteri excusi cum mss. 2, Reg. rec. et 1 Brun., facile. At facie deterior, recte: Gallice, plus laid de visage.—Facile deterior. Goth., Lips. tert.. Reimm., Ven., utraque 1478, Crat., Tornes. 3, Facie deterior. Non male: deterius Ven. 1471, facie clarior. BUNEMAN .
Sorores suas operam dare. Sic restituimus ex omnibus fere mss. et editis. In edd. Gall. et Spark, suam, quae vox abest a 2 Reg. recent. Haec verba, atque sorores suas, desunt in ed. Sublac.
[Col. 0190C]Concessit ei. mss. Em., Christ. et ed. Cellar., eis, scilicet matri et sororibus.
Filius. Per Antiptosim pro Filium, ut: Sermonem quem audistis, non est meus; Urbem quam statuo, vestra est. ISAEUS .
Junonem Saturno in conspectum dedere. More veterum, qui prolem in conspectum patris dedere, ut eam genuinam et ejus sobolem esse agnosceret. Cum illam acciperet in gremium tolleretque, signum fuit agnitae sobolis. WALCHIUS .
Celantes Saturnum. Goth., Sublac., Ven. 1471, secunda 1478, Rost., celantes Saturno. BUN .
Pluto latine est Dispater. Sic habent quidam mss. teste Isaeo; et sic ipse legendum esse censet. Correctioni [Col. 0190D] nostrae favent vetustissimi mss. Regio-Puteanus a prima manu, et Cauc. in quibus est, Diispater, quod puto librarium scripisse pro Dispater, qui est Pluto; et 1 Clarom. in quo est Dispiter. In multis mss. et in omnibus fere editis est Diespiter: quod Jovis, non Plutonis, cognomen est, teste Macrobio Saturnal. I, cap. 15. Pluto latine sonat Dis; et sic vocatus est Aeneid. lib. VI, v. 269, id est dives. Pluto autem (ut notat Cicero lib. II, de Nat. deorum) est Dispater, quasi dicas, pater dives, vel, Deus divitiarum: Quia Dis, ut apud Graecos, πλουτῶν. Arnob. lib. II, in fine: Cum ex Apollinis monitu patri Diti, ac Saturno humanis capitibus supplicaretur. Qua autem ratione in caeteris Lactantii mss. et editis vocatur Diespiter non video. Nomen enim Diespitris Jovi attributum fuisse notissimum est; at Plutoni nunquam quod sciam.
Orcum vocant. Ita restitutum ex mss. codicibus, praeter duos Reg. rec. in quibus, sicut et in editis, est dicunt.
indocile, ac dispersum montibus altis
Nunc quoniam ab iis, quae retulimus, aliquantulum sacra Historia dissentit, aperiamus ea quae veris litteris continentur, ne poetarum ineptias in accusandis religionibus sequi ac probare videamur. Haec Ennii verba sunt: «Exin Saturnus uxorem duxit Opem. Titan, qui major natu erat, postulat ut ipse regnaret. Ibi Vesta mater eorum, et sorores Ceres atque Ops, suadent Saturno, ut de regno non concedat fratri. Ibi Titan, qui facie deterior esset, quam Saturnus, idcirco et quod videbat matrem atque sorores suas [Col. 0190B] operam dare ut Saturnus regnaret, concessit ei ut is regnaret. Itaque pactus est cum Saturno, uti si quid liberum virilis sexus ei natum esset, ne educaret. Id ejus rei causa fecit, uti ad suos gnatos regnum rediret. Tum Saturno filius qui primus natus est, eum necaverunt. Deinde posterius nati sunt gemini, Jupiter atque Juno. Tum Junonem Saturno in conspectum dedere, atque Jovem clam abscondunt, dantque eum Vestae educandum, celantes Saturnum. Item Neptunum clam Saturno Ops parit, eumque clanculum abscondit. Ad eumdem modum tertio partu Ops parit geminos, Plutonem et Glaucam. Pluto Latine est Dispater: alii Orcum vocant. Ibi Glaucam filiam Saturno ostendunt, ac filium Plutonem celant atque [Col. 0190C] abscondunt. Deinde Glauca parva emoritur.» Haec [Col. 0191A] (ut scripta sunt) [Col. 0191A] [Col. 0191B] [Variorum Notae to columns 191-192] Ut scripta sunt. Dele, inquit Heumannus; est glossema. Imo sunt verba Ennii repetita in Epitome, c. 13, non ergo delenda. BUN . Haec infert. Sic reposuimus ex mss. codicibus, praeter duos Colbert. rec. et edd. in quibus est, refert. Eosque muro circumegit. Sic cuncti pene mss. et editi omnes; ita ut nullus dubitem sic scripsisse Lactantium: Quasi dicas, muro egit circum eos. Equidem nullum auctorem latinum sic locutum invenio. Quidam malunt legere murum, ut in uno recentiore Colbertino. An mavis legere eosque muros circumegit, cum duobus Regiis, ex quibus unus est omnium vetustissimus? Vel hic circumegit est pro circumdedit, vel cinxit, seu circumduxit, ut est apud Virgilium:
Quod propius est latinitatis indoli, ut a circum casus pendeat. Sed verbum circumdedit Sparckio magis arridet, quam circumegit.
Iis. Sic correxi ex mss. Reimm. hiis, id est, iis. BUN .
Sybilla, etc. Sybyllina carmina, serm. 3: Η` νικα δ` ἤκουσαν, etc.
[Col. 0191D]Sustulisset. Id est, e terra sublatos, susceptos educasset, lib. I, cap. 16. Plura Pitisc. ad Curt. l. IX, cap. 1, 25 not. 58. Schott. ad. Senec. l. IV Controv.., 26 p. 313. Barth. ad Stat. I. Silv. II, 109, p. 66, et Bartholin. de Puerperio veterum, p. 72, sq. BUN .
Audisset. Ita mss. praeter tres rec. in quibus, vidisset. In editis, audivisset.
Titanumque. Sic in editis ac mss. si quinque vulgatos excipias, in quibus est Titanem.
Filios ejus pugnando vicisse. Ita mss. quamplurimi et optim. In 3 Reg., 1 Colb. et Brun., filios ejus pugna vicisse; in 1 Colbert., filios ejus expugnavisse; in Christ., 2 Colb. et edit. Tornes. filios ejus expugnasse. In 1 Reg. rec., socios suos expugnasse.
Post haec deinde. Pleonasmus. Vid. not. l. II, c. 13, Postea deinde. l. VII, c. 5. Post deinde; posthaec deinde. Ex Colum. III, 4, indicavit Heusinger, ad Vechner, pag. 157. BUN .
Sortis. Oraculi. Vid. not. l. I, cap. 6. BUN .
[Col. 0192B]Elevandae sortis. Id est, imminuendae. In 1 Christ., alienandae; 1 Colbert., allevandae.
Honoribus jactare. Sic Reim. et plurimi. At Ven. [Col. 0192C] 1471 et Rost. 1476, honoribus tractare. Utraque Ven. 1478, honoribus ictare. Corrupte. Insolens honoribus jactare aliquem; mallem honoribus mactare. Ita Lact. l. v., c. 9: Eos laudant et honoribus mactant. Ubi plura dant a me citati auctores. BUN .
Ut etiam deos appellarent, sive ob, etc. Origo consecrationis est hujusmodi. Mos erat antiquissimis temporibus, ut conditoribus urbium, aut aliis de publica re et vita communi bene meritis, a morte summi honores decernerentur, qui ἡρωικαὶ τιμαὶ dicebantur. Adulatio ac postea superstitio θεοποιΐαν invenit, et paulatim pro diis haberi coeperunt, quibus antea heroici tantum honores fuerant decreti: Plutarch. in Mulier. praeclaris factis. Hanc esse consecrationis originem, praeter Lactant. hoc loco, etiam Athenagoras, Euseb., Theodoret., Minut. Fel. aliique diserte tradunt. Hinc igitur phrases adulationis plenissimae, in deorum numerum referre, in deos referre, ἀποθεοῦν, vel θεὸν ποιεῖν, quibus abundant Veterum scripta. Hac adulatione reliquos mortales omnes superarunt Athenienses, ut [Col. 0192D] notum omnibus iis, qui ipsorum historiam leviter tantum degustarunt. KIRCHMANNUS .
Ut fieri solet. Sublac. et Rost., ut solet. Haud raro illud fieri Lactantius aliique omittunt. Conf. l. I, c. 6, not.; l. VI, c. 10, not. BUN .
In adulationem. Vide S. Augustin. de Civit. Dei lib. II, cap. 15.
Ut haberent aliquod ex imaginum contemplatione solatium. Cyprianus in tract. quod Idola dii non sunt: Deos non esse, quos vulgus colit, hinc notum est. Reges olim fuerunt, qui ob regalem memoriam coli apud suos postmodum etiam in morte coeperunt. Inde illis instituta templa; inde ad defunctorum vultus per imaginem detinendos, expressa simulacra: nam et immolabant hostias, et dies festos dando honore celebrabant; inde posteris facta sunt sacra, quae primis assumpta fuerant solatia. Sic etiam apud profanos auctores. Servius ad I Georg. de Sylvano. Senec. epist. 40 de imaginibus loquens: «Desiderium absentiae falso atque inani [Col. 0193B] solatio levant.» Videsis Tacit. Annal. XII. etc. Ex PRICAEO.
Jovis fratrumque ejus stirps, atque cognatio in hunc modum nobis ex sacra scriptione tradita est. Item paulo post haec infert: «Deinde Titan, postquam rescivit Saturno filios procreatos, atque educatos esse clam, seducit secum filios suos qui Titani vocantur, fratremque suum Saturnum, atque Opem comprehendit, eosque muro circumegit, et custodiam his apponit.»
Haec historia quam vera sit, docet Sibylla Erythraea, eadem fere dicens; nisi quod in paucis, quae ad rem non pertinent, discrepat. Jupiter ergo liberatur summi sceleris crimine, quod patrem vinxisse compedibus perhibetur: id enim Titan patruus fecit quod ille contra pactionem jusque jurandum mares liberos sustulisset. Reliqua historia sic contexitur: [Col. 0191B] Jovem adultum, cum audisset patrem atque matrem custodiis circumseptos, atque in vincula conjectos, venisse cum magna Cretensium multitudine, Titanumque ac filios ejus pugnando vicisse, parentes vinculis exemisse, patri regnum reddidisse, atque ita in Cretam remeasse: Post haec deinde Saturno datam sortem, ut caveret ne filius eum regno expelleret: illum elevandae sortis atque effugiendi periculi gratia, insidiatum Jovi, ut eum necaret: Jovem, cognitis [Col. 0192A] insidiis, regnum sibi denuo vindicasse, ac fugasse Saturnum, qui, cum jactatus esset per omnes terras, persequentibus armatis, quos ad eum comprehendendum vel necandum Jupiter miserat, vix in Italia locum, in quo lateret, invenit.
Quibus ex rebus, cum constet illos homines fuisse, non est obscurum qua ratione dii coeperint nominari. Si enim nulli reges ante Saturnum vel Uranum fuerunt propter hominum raritatem, qui agrestem vitam sine ullo rectore vivebant: non est dubium quin illis temporibus homines regem ipsum totamque gentem summis laudibus ac novis honoribus jactare [Col. 0192B] coeperint, ut etiam deos appellarent, sive ob miraculum virtutis (hoc vere putabant rudes adhuc et simplices), sive (ut fieri solet) in adulationem praesentis potentiae, sive ob beneficia quibus erant ad humanitatem compositi. Deinde ipsi reges, cum chari fuissent iis, quorum vitam composuerant, magnum sui desiderium mortui reliquerunt. Itaque homines eorum simulacra finxerunt, ut haberent aliquod ex imaginum contemplatione solatium; progressique longius [Col. 0193A] per amorem meriti, [Col. 0193A] [Col. 0193B] [Variorum Notae to columns 193-194] Per amorem meriti. Sic ms. 1 Bonon. antiq. et 10 editi. Abest meriti a 25 scriptis, et vet. edit. Rom., Betul., Tornes., Is. Tollerent. Ex Cicerone de Nat. deor. lib II, c. 62, et omnibus mss. nostris ac edit. Tornes. sic emendamus. In editis est, tolleret. Et alio loco: Atque in plerisque civitatibus. In editis Is., Gall. et Spark. erat, Atque adeo; quae ultima vox abest a mss. Regiis, 1 Colb., 2 Brun. et ab ipso Cicerone lib. III de Nat. deor. cap. 50. In mss. 5 Colb., 2 Clarom., Christ. et in omnibus fere edit. adhuc ineptius, Et alio loco, atque alio in plerisque civitatibus; cum verba Ciceronis quae sequuntur, non nisi ex uno, quem signavimus loco, deprompta sint omnia. Atque satis inutile videtur: sed illud utpote Ciceronis sine necessitate conservavit Lactantius, ut Tullianum autem ex superiore loco, ex lib. II. cap. 24. Alio frustra ex antecedente repetitum. Acuendae. Ita omnes editi et mss. uno dempto. Apud Ciceronem legitur, augendae. Optimus quisque. Id est, fortissimus quisque, ut sequitur, fortium. Conf. not. lib. III, c. 17. BUN . Hac scilicet ratione Romani Caesares, etc. Post Romulum, cui, quamdiu respublica in libertate fuit, iste honos delatus sit, reperio neminem: postquam vero ad Caesares omnia deferri coepta, tunc reditum est ad veterem illum morem, relatique inter deos sunt plerique imperatores, quorum catalogum vide apud Onuphr. Panvin. lib. II Fastor. Primus hoc honore Jul. Caesar affectus est ab Augusto. Manilius:
Solebat autem consecratio a Senatu decerni, penes quem, nisi sic ut tyranni regnarent, erat hujus rei auctoritas. Qua de re vide S. Athanasium adversus gentes. Hinc Ael. Spartian. in Vita Adriani: Acta [Col. 0193D] ejus irrita fieri Senatus volebat; nec appellatus est Divus, nisi Antoninus rogasset: et Jul. Capitol. aliquoties hujus Senatusconsulti meminit; ut in Antonino Pio: Cum jucunditate a senatu Divus appellatus est, cunctis certatim admittentibus; et in M. Antonino philosopho: Deinde cum gratias ageret senatui, quod fratrem consecrasset; et in Pertinace: Per senatum et populum Pertinax in Deos relatus est. Ritum autem consecrationis fuse descripsit Herodianus lib. IV. KIRCHMANNUS .—De hac Caesarum apotheosi vide Theophilum ad Autolicum, sermone priore. Et Mauri reges suos. Tertullianus Apol. cap. XXIV; Unicuique provinciae, et civitati suus deus est, ut Syriae Astartes, ut Arabiae Disares, ut Noricis Belenus, ut Africae Coelestis, ut Mauritaniae reguli sui. Cyprianus de Vanitate gentium: Mauri manifeste reges colunt, nec ullo velamento praetexunt. VOSSIUS .
Coeperunt. Ita reposui ex mss. In editis autem est, coepere.
[Col. 0194B]Singuli populi. Id ait Tertulliannus, quem vide nota praecedenti. Alii sunt dii provinciales, qui apud Alexandrum ab Alexandro Neapolitanum occurrunt lib. VI, cap. 4. Qua de re consulendi sunt etiam auctores, qui de diis gentium scripserunt, quales sunt Lilius Gyraldus et Vossius.
Aegyptii Isidem. De Iside ejusque sacris, videsis hujus libri cap. 21.
Mauri Jubam. Prae aliis Juba a Mauris cultus videtur, cum nomen ejus apud auctores expressum invenitur, vel etiam forte, Jubae nomen commune regum Maurorum fuit, ut Pharaonum, vel Ptolomaeorum in Aegypto. De Juba inter deos relato vide Tertullian. in Apologetico.— Mauri Jubam. Notavit Cellarius ad Eutr. 6, 18, 2 et ad Minuc. c. 22, Jubam Numidarum, non Maurorum fuisse regem, intelligens de tempore Jubae. At Gronovius defendit Minucium, quia ejus tempore Numidia sub Mauritania Caesariensi continebatur, qua ratione etiam hic Lactantius, Eutropius, Sext. Rufus, Isidorus [Col. 0194C] aliique defendi possunt. Davisius, ad Minuc. p. 137 putat, proprie sic dictis Mauris reges Jubarum nomine fuisse. Ipse vero Cellarius ad Eutrop. l. 5, fin. docuit, solenne Latinis Numidas appellare Mauritanos, idque de Juba ex altero civili bello constare. BUN .
Cabirum. Ita plurimi mss. ac editi. In edit. Rom. 1468, Cabirim; Betul. et Tornes. 1579, Cabyrium, in mss. 2 Reg. et ed. Rom. 1470, Gabyrum; I Reg., Gabirium; I al. Reg. et Marm., Gabirum; I Reg., Sabrium: I alter Reg., Vict., Nav., I Colbert. et Brun., Scabrum. De Cabiris vide Pausaniam. Uranum. In antiquissimo Reg. ut et in alio Reg. recentiore a prima manu, Uranium.
Faunum. Is erat tertius post Janum Latinorum rex. Pici filius fuit, teste Virgilio, pater Faunorum et Latinorum; hic vixit, ut creditur, 520 annos ante Romam conditam. Hunc Romani colebant nonis decembris; vide Horat. lib. III, Ode 18. De hoc adhuc agetur infra cap. 22.
Sabini Sancum. Hoc nomen varie scriptum reperio. [Col. 0194D] In nonnullis Lactantii mss. Vaticanis, in I Bonon. antiq., in Vict., Nav., Marm., et 3 Reg., quorum unus est veterrimus, et in editis Gymnic., Henr., Petri, Fasit., Soubr., Tornes., Thomas., Thys., Gall., 2 Lips., Sancum; optime. Quae lectio probatur a Josepho Scaligero ad Varronem de Lingua Latina. In ms. Brun. est Saucum pro Sancum, u pro n; I Sorbon. et I Clarom., Santum; in Regio-Puteano aliisque 4 Reg., 5 Colb., Gat., Em., Sanctum; nec male. Ovidius enim Fastor. lib. VI eum vocat Sanctum. Augustinus l. XVIII de Civ. Dei, cap. 19, ait: Sabini etiam Regem suum primum Sancum, sive ut aliqui appellant Sanctum, retulerunt in deos. mss. Cantabrig. I Clar., ed. Rom. 1468, Xanct. mss. I Reg., I Bonon. rec. ac ed. Rom. 1470, Xantum; mss. I Reg. et ed. Venet. 1490, Sabum; edit. Paris. 1525, Ald. Crat., Graph., Antwerp. 1539, Sangum; ms. I Colb., Fautum; I Lips. Ratum; Ultr., Annaeum. Qui autem hic Sabinis Sancus est, ille Graecis est Hercules; et Latinis Deus [Col. 0195B] Fidius. Vide Varronem, lib. IV Ling. Lat., cap. 10. Festus: Fit sacrificium, quod est proficiscendi gratia Herculi aut Sanco, qui scilicet idem Deus est. Vocabatur etiam Semo, ut apud Ovid. Fastor. lib. VI, v. 213. In veteri inscriptione Gruteri, p. 96, et in ea quam habet Fulv. Ursinus ad Caesar. de Bello Gallico:
SANCTO. SANCO. SEMONI. DEO. FIDIO, SACRUM.
Sancus unus erat ex diis, quos in sexdecim Coelorum ordinibus enumerat Martianus Capella. De Sanco vide [Col. 0195C] etiam Gregorium Giraldum lib. I Histor. deorum.
memoriam defunctorum colere coeperunt; ut et gratiam referre bene meritis viderentur, et successores eorum allicerent ad bene imperandi cupiditatem. Quod Cicero de Natura deorum (l. II, c. 14) docet, dicens: «Suscepit autem vita hominum consuetudoque communis, ut beneficiis excellentes viros in coelum fama ac voluntate tollerent. Hinc Hercules, hinc Castor, hinc Pollux, hinc Aesculapius, hinc Liber.» Et alio loco: «Atque in plerisque civitatibus intelligi potest, acuendae virtutis gratia, aut quo libentius reipublicae causa periculum adiret optimus quisque virorum fortium, memoriam [Col. 0194A] honore deorum immortalium consecratam.» Hac scilicet ratione Romani Caesares suos consecraverunt, et Mauri reges suos. Sic paulatim religiones esse coeperunt, dum illi primi, qui eos noverant, eo ritu suos liberos ac nepotes, deinde omnes posteros imbuerunt. Et hi tamen summi reges ob celebritatem nominis in provinciis omnibus colebantur.
Privatim vero singuli populi gentis aut urbis suae conditores, seu viri fortitudine insignes erant, seu foeminae castitate mirabiles, summa veneratione coluerunt; ut Aegyptii Isidem, Mauri Jubam, Macedones Cabirum, Poeni Uranum, Latini Faunum, Sabini Sancum, [Col. 0195A] Romani Quirinum. [Col. 0195A] [Col. 0195C] [Variorum Notae to columns 195-196] Quirinum. Vulgata sunt quae de Quirino dicuntur, de quo vide Livium, Dionys. Halicarn. et Plutarchum. Athenae Minervam. Ab ea Athenarum urbs nomen sortita est. De hac igitur vide Pausaniam in Atticis, Plutarchum in Themistocle, Isocratem in Panathenaico, et S. Augustinum de Civitate Dei lib. XVIII, cap. 9. Samos Junonem. Samos insula maris Ionici, olim Junoni sacra, in qua habuit templum ab Argonautis fundatum. De hac Virgilius I Aeneid.,
De hac iterum infra cap. 17.
Paphos Venerem. Sic Virgilius lib. I Aeneid.:
Lemnos Vulcanum. Vide fabulam apud Homerum Iliad I, ubi legitur Vulcanum in Lemnum insulam fuisse praecipitatum.
Naxos Liberum. Naxos una ex insulis Cycladibus, Libero vel Baccho sacra, olim Dyonisia vocata, in qua vites eximiae, ac proinde vinum generosum.
Apollinem Delphi. Sic legendum ex 17 editis Delphi in recto casu, ut praecedentia urbium nomina postulant. In mss. Regio-Put. et aliis 4 Reg., 5 Colb., I Sorbon., 2 Clarom., Gat. et Marm. a secunda manu ac vet. editis Rom. 1468 et 1470, est Delphos, mendo (ut videtur) ex praecedentibus nominativis in os nato. In caeteris mss. est Delos. Apud Virgilium Aeneid. lib. VI, v. 12,
Sic per populos, etc. Hos topicos deos collegit Lilius Gregor. Giraldus syntagmate I.
Et quod alios honores, quos vita carentibus deferant. Ita restituimus ex omnibus fere mss., ex editis Paris. [Col. 0196B] an. 1525, Crat., Graph., Gymnic. In mss. I Colb., Brun. et in editis octo, et quos alios honores vita carentibus deferant. A mss. Lips., Pal. et I Colb., abest, quos.
Nunc pateras, etc. Virgilius VII Aeneid. v. 133.
Haec me sacra. Sic restituo ex cunctis ferme mss. Et sic habetur in antiquis aliquot mss. Virgilianis, et vulgatis nonnullis. In mss. 2 Colb. et 1 Clarom. a prima manu et editis, Haec mea sacra, sed male. [Col. 0196C] Panegyricis. Jam a multo tempore sermones laudatorii nullam fidem meruerunt.
Levitas. Graecorum levitatem aliquoties perstringit, l. I, c. 18; l. III, c. 14, et est communis eorum nota. Vid. Lud. Vivem ad Augustini. l. I Civ. Dei, c. 4, et l. II, c. 14, et, quem plures exscribunt, Abramum ad Cic. pro Ligar. c. 4, et Cort. ad Sall. Catil. VIII, 2, p. 55. BUNEMAN .
Ἑλλὰς δὴ, etc. Oracula Sybillina, sermon. 3, aliter legunt: nam, praeterquam quod secundum versum omiserit, qui sic habet,
ubi in tertio est ἀνατίθης, oracula Sibyllina habent πορίζεις, ut et codex optimae notae Cl. Puteani, qui est in Bibliotheca Regia: ubi impressi habet,
in mss. veterrimis Cauc. et 3 Regiis, scriptum est,
Et sic legendum esse monuit doctiss. Francius. Horum autem versuum sic habet latina interpretatio:
Platonis imitator. Sic Quintilianus libro X Ciceronem Platonis in philosophia aemulum vocat; atque ita Platonis addictum, ut cum ipso errare, quam cum aliis bene sentire maluerit. Vide Paterculum lib. I, cap. 17, ubi praeclara habet de Ciceronis eloquentia.
In eo libro, quo se ipsum de morte filiae. Periit hic liber cum aliis multis. CELL .
Se ipse. Mss. 2 Colb. et multi editi, se ipsum.
Dubitavit. Ita omnes mss. cunctique ferme editi. In ed. Gall., dubitabit.
Augurale sacerdotium. De quo vide Ciceronem ipsum, l. XII Epistol. ad Atticum, et l. IV Familiarium.
Eodem utique modo Athenae Minervam, Samos Junonem, Paphos Venerem, Lemnos Vulcanum, Naxos Liberum, Apollinem Delphi. Sic per populos atque regiones varia sacra suscepta sunt, dum grati homines esse in suos principes cupiunt, et quod alios honores, quos vita carentibus deferant, invenire non possunt. Praeterea pietas eorum, qui successerant, plurimum contulit ad errorem; qui (ut divina stirpe nati viderentur) divinos honores parentibus detulerunt, deferrique jusserunt. An potest aliquis dubitare, quomodo religiones deorum sint institutae, cum apud Maronem legat Aeneae verba sociis imperantis:
Idem scilicet de Jove Liber, et Pan, et Mercurius, et Apollo fecerunt; ac postea de his ipsis successores [Col. 0196A] eorum. Accesserunt etiam poetae, et compositis ad voluptatem carminibus, in coelum eos sustulerunt: sicut faciunt qui apud reges, etiam malos, panegyricis mendacibus adulantur. Quod malum a Graecis ortum est: quorum levitas, instructa dicendi facultate et copia, incredibile est quantas mendaciorum nebulas excitaverit. Itaque admirati eos, et susceperunt primi sacra illorum, et universis gentibus tradiderunt. Ob hanc vanitatem Sibylla sic eos increpat:
M. Tullius, qui non tantum perfectus orator, sed etiam philosophus fuit; siquidem solus extitit Platonis [Col. 0196B] imitator, in eo libro, quo se ipse de morte filiae consolatus est, non dubitavit dicere, deos, qui publice colerentur, homines fuisse. Quod ipsius testimonium eo debet gravissimum judicari, quod et augurale habuit sacerdotium, et eosdem se colere venerarique [Col. 0197A] testatur. Itaque intra paucos versiculos [Col. 0197A] [Col. 0197B] [Variorum Notae to columns 197-198] Versiculos. Eleganter pro vulg. lineas. Conf. l. II, c. 8: In his decem versibus. BUNEMAN . Imaginem filiae eodem modo se consecraturum. Hunc modum vide supra ad initium hujus capitis. Mares. Verba Ciceronis in Consol. Delubra. Apud Ciceronem, templa. Adsentiamus. Sublac. 1465, Rost. Ven. 1471, 97, Parrh. adsentiam. Fr. Fabritius testatur, ms. Lactantii librum habere, adsentiamus, atque eamdem vocem Ciceroni l. I Off. 6 restituit cum aliis. Certe Gothanus clare, adsentiamus. Atque haec forma placet Lactantio, l. I, c. 5, Adsensit; c. 18, Adsensit; l. III, c. 29, Virgilius adsentit; Epit. cap. 12, Poetae adsentiunt. Imo ipse Cicero consensu codd. l. I Att., ep. 14, Curioni adsenserunt, l. II, ep. 1, adsensit senatus; [Col. 0197C] pro Manil. c. 26, ejus voluntatibus adsenserint. Male igitur alii de Ciceronis consensu dubitarunt. Conf. Quintil. I Inst., c. 5. BUNEMAN . Quod si ullum unquam animal consecrandum fuit, illud profecto fuit. Ita omnes mss. et edd.: scilicet homo. Locus iste depravatus nonnullis videtur, quem desumpsit Lactantius ex Ciceronis libro de Consolatione, qui deperditus est, et cujus tantum fragmenta supersunt; sic autem se habet: Quod si ullum unquam animal consecrandum fuit, qualia multa consecraverunt Aegyptii (quod nullum profecto fuit), si Cadmi, etc. Cadmi progenies. Ino scilicet, quae dea marina facta est. Amphitryonis. Hercules, qui inter deos relatus est: si Cadmi progenies, aut Amphitryonis. Sic ex mss. et veteribus editis Rom. 1474, Venet. 1490, Florent., Tornes. 1579, Genev. 1613, ac Cellar. haec isto ordine reposuimus; et sic corrigendum esse ipsa ratio docet. Huic lectioni adstipulantur fragmenta Ciceronis [Col. 0197D] de Consolatione, quae collegerunt Sigonius ac Patricius hunc locum ex Lactantio referentes. In 5 mss. rec. totidemque editis legitur: Si Cadmi aut Amphitryonis progenies; in octo editis Amphionis, corrupte: nullam enim Amphionis, at Amphitryonis in deos relatam novimus progeniem, Herculem nempe, Amphitryonïs filium: ut eum sic vocat Euripides in Hercule insano. Partim ex ISAEO . Tyndari. Castor et Pollux, qui ob id Tyndaridae dicti sunt. Prae nimio luctu. Cic. IV Tusc., 29: Consolationis librum in medio (non enim sapientes eramus) moerore et dolore conscripsimus. BUNEMAN . De Republica. Cujus quidem extat fragmentum in Somnio Scipionis. De Gloria. Jamdiu intercidit liber ille Ciceronis. Platonem secutus, etc. Sic profecto legendus hic locus, et sic habent omnes mss. et editi, praeter Thys., Gall., Spark. et Walch., in quibus deest civitatem. [Col. 0198B] Mirum quam ex ista omissione hic hallucinatus sit Gallaeus, qui ex suppresso in editione Thysiana nomine civitatem, vocem usuram esse, quae infinitivi modi futurum est verbi utor, usurpavit pro substantivo nomine usura; indeque occasionem sumpsit diluendi usurae crimen, probandique ex truncato isto Lactantii loco usuram esse licitam: quod in auctoris nostri mentem nequaquam venit; quippe qui contrarium asserit infra lib. VI cap. 18, Epitom. cap. 64. Usuram damnarunt Ecclesiae Patres, concilia, et ecclesiastici scriptores tam theologi quam canonistae, ut ostendit Dominus Ludovicus Bulteau, in libro quem Gallica lingua contra Gallaeum, in nostri Lactantii defensionem Parisiis an. 1691, data opera edidit, ad quem remittimus lectorem, et praecipue ad cap. 2 et [Col. 0198C] 3. Francius videns non bonam esse editionis Gallaeanae lectionem, legendum esse censebat, usurum esse justum et sapientem. Sed potius sequendi sunt mss. codices. Usuram . . . justam et sapientem civitatem. Addunt civitatem mss. omnes, etiam Reimm. et edd. Sublac., Rom., Rost., Ven. 1471, 72, utraque 1478, 93, 97, Pier., Parrh., Crat., Paris., Tornes., Gryph., Junt., Ald., Gymn., Thom., Isaeus, Cant., rectissime. Respexit ad Platonis institutum, qui civitatem de sapientibus voluit componere, Lact. III, 23. Unde absona sunt h. l. omnia, quae Gallaeus et Walchius, perperam vocem civitatem omittentes, de usura hic annotarunt. Ridiculam illam Gallaei de usura commentationem ex instituto confutavit Lud. Bulteau (hic enim auctor est teste Pezii Bibliotheca Bened. Maurian. l. I p. 62) en Défense des sentimens de Lactance sur le Sujet de l'Usure, à Paris 1672, quod scriptum recenset Journal des Savants 1672, p. 16-19. Hinc non opus [Col. 0198D] puto dicta a me in Misc. Lips. tom. III, p. 140, repetere. Num vero, ut Walchius ibidem in Miscell., p. 361, regerit, sic usura sapiens, ut sapiens excusatio, moderatio, dici possit, ipse viderit. Idem, qui modus est facillimus se expediendi, probabile est, inquit, verba haec, quo in opere, Platonem secutus, leges voluit ponere, quibus putaret usuram esse justam et sapientem, sapere glossema. Heumannus hic nullam glossam suboluit. Addidit vero hic illa, ut leges sapienti et justae civitati positae eo sapientius datae crederentur, et ut huic testimonio de hominibus in coelo ab hominibus locatis, quod hic urget, gravissimo, major fides haberetur. His gemina sunt Lact. I, cap. 5: Quem (Platonem) Cicero secutus atque imitatus in plurimis . . . in iis libris, quos de Legibus scripsit. Idem manifestum ex ipso Cicerone de Legibus l. II, c. 6: Ut . . . fecit Plato . . . gravissimus . . . de Legibus, id mihi credo esse faciendum. Ibid. c. 7, c. 15, c. 16, c. 18, c. 27; l. III, c. 1. BUNEMAN . Quos in coelo merita locaverunt. Mss. 2 Colb., collocaverunt. Ed. Rom. 1470, in coelum merita locaverunt. Cicero, cujus locus est in secundo de Legibus cap. 19, habet, et illos quos coelum merita vocaverint; vel, et illos quos in endo coelo merita vocaverint, ut in quibusdam libris Ciceronis legi testatur, et legendum censet Muretus ad illud Catulli; Flavi, delicias tuo Catullo. Si vero. Ita emendavimus ex mss. et edd. Rom. 1470, Tornes. et Walch. In caeteris editis, Si voluero. Locus est apud Ciceronem Tusculanarum quaest. lib. I, cap. 29. Quoniam es initiatus. In paganis sacris institutus. De initiis mysteriisque, et usu eorum inter Paganos, [Col. 0199C] Ciceronem consulas Lib II de Legib., cap. 14. CELL . Attici conscientiam. Hinc testem habes Lactantium Atticum fuisse illum, qui per litteram A interlocutor designatur in libris Tuscul. qua de re quaestio esse solet, ut notat Turnebus IX Advers., c. 18: nam alii, ut Lambin. in annotationibus ad lib. earum Quaestionum, Lactantii opinionem refellunt, et non Atticum; sed incertam personam, puta, Adolescentem designari contendunt, sive auditorem, ut Robertellius in Annotat. ad varios auctores. ISAEUS . Incunctanter. Aliquoties hac voce utitur, l. II, cap. 7, cotem incunctanter secuit. Elegantius in eadem historia Livius l. I, c. 36, haud cunctanter. Conf. Lact. l. VI, cap. 12. Usus ante nostrum Cyprianus de Lapsis ed. Basil. fol. 286: Incunctanter et largiter fiat operatio. De Mortalit. prope fin., Incunctanter ac libenter. BUNEMAN . Majorum gentium deos, etc. Deos majorum gentium vocat, ad imitationem Reipubl. Romanae, eos qui duodecim Consentes appellantur. Patres quos Romulus [Col. 0199D] legerat, majorum gentium appellabantur. Tarquinius deinde Priscus centum Patres in curiam legit, qui minorum gentium, et Patres conscripti sunt appellati. Consentes Dii, Ennianis numerantur versibus:
quibus deinde adscriptitios addiderunt octo, ut essent numero XX. Atque haec numina propter majores in mundo administrationes selecta dicebantur, ut Augustinus ex Varrone indicat. Apud Aegyptios similes fere Deorum ordines et gradus fuerunt, sicut apud Herodotum in Euterpe legimus. BETULEIUS .—Ac postea innumeri promanarunt dii; ita ut Caesares ipsi, quamvis hominum pessimi, inter deos collocarentur.
Deus Julius, etc. Hic primus Caesarum fuit consecratus, idque ab Augusto, de quo Suetonius in Julio CLXXXVIII. Hinc in Juliani Caesaribus, Augustum Silenus vocat Κοροπλαστὴν, puparum effectorem, rationemque [Col. 0200B] eo hujus ridiculi nominis poscente, respondet, uti homuli illi faciunt pupos, sic ipsum fecisse deos; quorum unus primusque esset Julius Caesar. Similiter de eo Manilius extremo lib. IV:
— Deus Julius, quia . . . placuit Antonio. Dignus Plinii locus Panegyr. cap. 11, qui cum hoc nostro componatur. Dicavit, inquit, coelo Tiberius Augustum, sed ut majestatis numen induceret: Claudium Nero, sed ut irrideret: Vespasianum Titus, Domitianus Titum; sed ille, ut Dei filius, hic, ut frater videretur. CELL .
Antonio. Qui, auctore Tranquillo, cum esset Consul, [Col. 0200C] per praeconem pronuntiavit senatusconsultum, quo Caesari omnia simul et divina et humana decreverat. Vide Ciceron. Philippica II.
Deus Quirinus, etc. Hic est Romulus, ut videre est in fine hujus capitis: nomina enim mortuis mutabantur. Si nosse velis quare pastoribus sic visum fuisse referat Lactantius, adisis Livium, caput 7 lib. II, ibi reperies senatum a Romulo e pastoribus electum; atque hic dici pastoribus sic visum, quia Senatus (e pastoribus creatus) subornavit Proculum, ut nuntiaret plebi suae, vidisse se regem humano habitu augustiorem, eumque mandasse ad populum ut sibi delubrum fieret, sed Deum esse et Quirinum vocari. De Quirino praeter Livium, Dionysium Halicarnasseum et Plutarchum jam citatos, lege S. Cyprianum de idolorum Cultu, et S. Augustinum lib. III de Civit. Dei, cap. 4.— Deus Quirinus. Tertull. II Nat., 9: Romulus post mortem Deus. Sane Romulus et fratrem interfecit, et alienas virgines dolo rapuit: ideo Quirinus est, quia tunc parentibus quiritatum est per illum.
[Col. 0200D]Gemini fratris. Sic legendum ex mss. 4 Reg. quorum duo sunt vetustissimi, 4 Colb., Cauc., Gronov., Lips., Ultr., Pal., 2 Clarom., Em., 2 Brun., ms. Jani Gulielmi, et ed. Betul. et 2 Lips. Sic etiam legit Augustinus de Civ. Dei, lib. III, cap. 13: Sed quomodo et istum diu toleraret, qui fratrem geminumque non pertulit. Geminus frater vocatur, inquit Isaeus, qui uno partu et uno die natus est. Virgil. de Romulo et Remo lib. VIII:
Legitur germani in recent. 4 Reg., 1 Colb. et Cantabr. et in caeteris editis.
Patriae parricida. Ita et Cicero l. III Officior., cap. 3, ad finem. Ubi verba haec sunt de Caesare: Potest enim cuiquam esse utile foedissimum et teterrimum parricidium patriae, quamvis is, qui se eo obstrinxerit, ab oppressis civibus parens nominetur?
Herculem, Liberum, Aesculapium, Pollucem, Castorem, Quirinum.» Item in Tusculanis, cum diceret totum pene coelum humano genere completum: «Si vero, inquit, scrutari vetera, et ex illis ea quae scriptores Graeciae prodiderunt, eruere coner, ipsi illi majorum gentium dii qui habentur, hinc a nobis profecti in coelum reperientur. Quaere, quorum demonstrantur sepulcra in Graecia; reminiscere, quoniam es initiatus, quae traduntur mysteriis: tum denique quam hoc late pateat intelliges.» Testatus est videlicet Attici conscientiam, ex ipsis mysteriis intelligi posse, quod omnes illi homines fuerunt, qui coluntur: et cum de Hercule, Libero, Aesculapio, Castore, Polluce incunctanter fateretur; [Col. 0199B] de Apolline ac Jove, patribus eorum, item de Neptuno, [Col. 0200A] Vulcano, Marte, Mercurio, quos majorum gentium deos appellavit, timuit aperte confiteri. Et idcirco ait late hoc patere, ut idem de Jove caeterisque antiquioribus diis intelligamus, quorum memoriam si eadem ratione veteres consecraverunt, qua se imaginem nomenque filiae consecraturum esse dicit, ignosci moerentibus potest, credentibus non potest. Quis enim tam demens, qui consensu et placito innumerabilium stultorum aperiri coelum mortuis arbitretur? aut aliquem, quod ipse non habeat, dare alteri posse? Apud Romanos deus Julius, quia hoc scelerato homini placuit Antonio; deus Quirinus, quia hoc pastoribus visum est: cum alter gemini fratris extiterit, alter patriae parricida. Quod si consul non fuisset Antonius, C. Caesar pro suis in rempublicam meritis etiam defuncti [Col. 0200B] hominis honore caruisset, et quidem consilio [Col. 0201A] Pisonis soceri, et L. Caesaris [Col. 0201A] [Col. 0201C] [Variorum Notae to columns 201-202]Pisonis soceri, et L. Caesaris. L. Piso Calpurnius, Caesaris socer, post caedem illius aeque ac L. Caesar pro libertate stetit, quod de isto Philipp. XII, cap. 6, de hoc lib. IX, epist. 14, confirmatur. CELL .
L. Caesaris. Scribit de hoc ad Dolabellam Cicero l. IX Epistolar.
Tumulum. Sic restituimus ex omnibus pene et melioribus mss. Regiis, 4 Colb., Goth., 2 Brun. et edd. Betul. ac Cellar. In caeteris editis et in mss. rec., 2 Colb. ac 1 Clarom., titulum. Illam columnam evertit consul Dolabella: quod factum magnopere laudat Cicero Philippic. I, cap. 2, ad Atticum XIV, ep. 15.
O Romule. Ita Ennius II Annal., teste Prisciano.
Plebi. Expunximus τὸ suae, quod deest in mss. et perperam addunt editi, si excipias Cellar. De Romuli apotheosi vide Valerium Maximum lib. V, cap. 1; Ciceron., de Legibus lib. I, cap. 1; Dionys. Halicarnass. [Col. 0201D] lib. II Antiquit. Roman.
Vocari. Liv. lib. I, c. 16. Flor.
Abiisse. Reimm. Abisse, contracte, ut idem saepe, et more Ciceronis et Livii. Vid. not. ad Lact. l. III, c. 18. BUNEMAN .
Religionum. Notat apprime Betuleius, vocem hanc in plurali numero expressam, in malam partem semper usurpari, aliter, si in singulari explicetur.
Lucretius. Qui saepius a Lactantio citatur, poeta est elegantissimus, ac scripsit de Nat. rerum libros sex, qui supersunt. De morte ejus Hieronymus in Chronico Eusebii: T. Lucretius poeta nascitur: qui postea amatorio poculo in furorem versus, cum aliquot libros per intervalla insaniae conscripsisset, quos postea Cicero emendavit, propria se manu interfecit anno aetatis 44. WALCHIUS .—Hic Lucretii versus ex lib. I de Natura rerum, vers. 931. Vide infra, lib. IV, c. 28. Deas feminas et esse credunt et colunt. Ita emendamus ex plur. mss. In editis, esse credunt.
[Col. 0202C]Negaverant. Sic reposuimus ex omnibus mss. et editis, praeter Gal., Spark., Walch., in quibus est, negaverunt.
Duo sexus. Id explicat Lactantius a causa finali, de qua vide eumdem auctorem de Opificio hominis, cap. 12 et 13.
Recepta vero sexuum diversitate. Arnobius, lib. III: Adduci enim primum hoc ut credamus, non possumus, immortalem praestantissimamque naturam divisam esse per sexus, et esse partem unam mares, partem esse alteram feminas. Vide Prudentium περὶ στεφανῶν, Hymn. X, v. 176. Et propter hanc sexus diversitatem consuevere in precibus dicere: Sive tu deus es, sive dea, ut notat Arnobius, lib. III. ELMENHORST .
Inaestimabilis. Pro innumerabilis; item in libro de Mortibus persecutorum, c. 53: Inaestimabile scatebat [Col. 0202D] examen, vermiculorum scilicet.
Ea exercere. Facere, patrare, committere. Epitom., c. 10, exercere omnia libidinum genera; et lib. VI, c. 23. BUN .
Homunculos. Cicero variis locis hac voce usus est. Vide Nizolium, p. 666. Ita WALCHIUS .
Consequens . . . nascantur. Idem Minuc., c. 23, Cypr. Idol. Van., c. 2. BUN .
In libris moralis Philosophiae. Ita restituimus ex mss. Reg., 3 Colb., 3 Lips., 1 Clarom., Em., ac edit. Rom. 1474, Tornes., Spark., 2 Lips. In mss. rec. 1 Reg., 2 Colb., 1 Clarom. et 9 editis est, moralibus; 1 Colb. moralium; ed. Rom. 1468, morali.—Moralis Philosophiae. Sic recte Reimm., Ven. 1493, 97, Par. 1513, Tornes. 1 et 4, et ipse Lactant., l. VI, c. 17. BUN .
Salacissimus. Est libidinosissimus.
Liberos tollere. Hoc est suos agnoscere, alere in spem familiae et haeredes habere. Hoc enim moris erat apud antiquos, ut obstetrix infantem adhuc de [Col. 0203B] matre rubentem in terram deponeret, et statim pater, siquidem illum pro suo agnoscebat, terra levabat. Infans non habebatur legitimus, nisi pater praesens, vel eo absente, procurator pro eo, infantem terra levasset, ac sinui imposuisset. Terent. in Adelphis:
Et in Heautontim.:
Cestius Pius apud Senec., lib. II Controvers., 9: Dives sustulit unum filium, non fuit contentus, quid enim erat diviti unus? tres sustulit. Multus est Papinius Statius in hoc ritu, lib. II Sylvar. 1, v. 79:
EX DEMPSTERO .
propinqui, qui vetabant funus fieri, et Dolabellae consulis, qui columnam in foro, id est, tumulum ejus evertit, ac forum expiavit. Nam Romulum desiderio suis fuisse declarat Ennius, apud quem populus amissum regem dolens, haec loquitur:
Poteram iis, quae retuli, esse contentus; sed supersunt adhuc multa suscepto operi necessaria. Nam quam vis ipso religionum capite destructo, universa sustulerim, libet tamen prosequi caetera, et redarguere plenius inveteratam persuasionem, ut tandem homines suorum pudeat ac poeniteat errorum. Magnum hoc opus, et homine dignum.
Cum vero dicantur aliqui ex aliquibus nati, consequens est, ut semper nascantur; siquidem aliquando sunt nati: vel, si aliquando nasci desierunt, scire nos convenit, cur aut quando desierint. Non illepide Seneca in libris moralis Philosophiae: «Quid ergo est, inquit, quare apud poetas salacissimus Jupiter desierit [Col. 0202C] liberos tollere? Utrum sexagenarius factus est, [Col. 0203A] et illi lex Papia fibulam imposuit? [Col. 0203A] [Col. 0203C] [Variorum Notae to columns 203-204] Et illi lex Papia fibulam imposuit. Respexit orator christianus ad illud Juvenalis, Sat. 6:
Fibulam imponere, hic metaphorice est, ob aetatem ingravescentem nuptias vetare, quemadmodum Tertulliano, supremam carni fibulam imponere, libidinem compescere. Joh. RHODIUS .—Lex Papia Poppea sexagenarios infibulabat, id est vetabat uxorem ducere, tanquam effoeta jam virtute essent ad generandum . . . Cuti quae super penis glandem extenditur superaddebatur circulus aeneus, quem fibulam vocabant. Unde Martiali refibulare, et fibulam solvere. ISAEUS .—Lex autem Papia caverat, ne mulier quinquaginta annis minor sexagenario nuberet; neque vir minor sexaginta quinquagenariam duceret: meminit item ejus Apul. Apol., lib. I. Sustulerat olim hoc caput Claudius Caesar (Suet., XIII; Ulpianus in fragmentis, tit. VI) ; repositam ab aliis imperatoribus, iterum sustulit aut Justinus aut Justinianus. Eustathius sensum hujus legis sic exprimit: Mulier major sexagenaria viro minori quinquagenario potest nubere. Nam recte credidit Senatus mulieres ad quinquaginta [Col. 0204B] annos concipere posse, viros plerumque generare ad sexagesimum; et noluit fecundos fecundasve cum infecundis copulari. GROTIUS .—Et tamen ultra sexagesimum viros generare notum est. Vide Plinium, lib. VII, c. 14; Solinum, c. 4; Tertullian., in Apologetico, c. 4.
An impetravit jus trium liberorum. Erant privilegia, et immunitates, quae favore propagationis dabantur parentibus tres filios habentibus, de quibus in L. [Col. 0204C] prima Cod. qui num. lib. se excus. L. I. Cod. de jure liber. et § Sed hae juris instit. ad S. C. Tertullian. Plutarch. de Amor. prol. Sed interdum ex principis indulgentia iis quoque qui pauciores, ac etiam nullos habebant filios, haec privilegia dabantur: id jus qui assecuti fuissent, praeter alias ea quoque utilitate fruebantur, quod cum populo aliquid viritim dividebatur, ii pro tribus liberis accipiebant. Vide Duaren., lib. I Disp., c. 40; Alexand. ab Alex. Genial. dier., lib. IV, c. 8; Beroald. et Sabellic. ad Suet. in Galba, c. 14. ISAEUS .
Ab alio. Publius Syrus in Collect.
Plebs, etc. Ovid. initio I Metamorph., vers. 173. Plebs. Id est, minores dii, quos Augustinus L. I de Civ. Dei cap. 4, vocat deos gregales et de turba plebis; Seneca ep. 110, deos inferioris notae; Ovidius, de plebe deos. BUNEMAN . Infirmior. Sic Plato de Republica lib. V, ait: Mulieres ad res omnes obeundas, aeque ut viros idoneas, nisi quod [Col. 0204D] viribus sunt infirmiores.
Robustiores mares. Physici causam assignant, quia calor in viro, quam in muliere major est.
Alioversus. Vox antiqua, quae idem est ac si dicas, in aliam partem, in aliam sententiam.
Non pervident. Utraque 1478, non vident, quia. Reimm., provident. At cum mss. Gryph., Thom., pervident, rectum, et Lactantianae elegantiae. L. II, c. 3, ex factis et moribus pervidetur. L. II, c. 8, non potest pervideri. L. IV, c. 30, nec vim rationemque penitus pervidebant, L. V, c. 8, Deus ipsas cogitationes pervidet. BUNEMAN .
Quid sit in vero. Lib. I, cap. 11: Illud in vero est. Tertull. de Resurr.: Non enim hanc (mortem) esse in vero, quae sit in medio. Cypr. ep. 9, fin., ed. Oxon., Quid sit in vero, rescribite. BUNEMAN .
Cicero. Lib. II de Nat. deor., cap. 28, ubi auguria irridet: vide etiam S. Augustin. de Civitate Dei, lib. IV, cap. 30.
an impetravit jus trium liberorum? an tandem illi venit in mentem:
[Col. 0204B] Ob has rationes Stoici alioversus deos interpretantur; et quia non pervident, quid sit in vero, conantur eos cum rerum naturalium ratione conjungere. Quos Cicero secutus, de diis, ac religionibus eorum hanc sententiam tulit: Videtisne igitur, ut a physicis [Col. 0205A] rebus bene atque utiliter inventis tracta ratio sit ad commentitios ac fictos deos? quae res genuit falsas opiniones, erroresque turbulentos, et superstitiones pene aniles. [Col. 0205A] [Col. 0205B] [Variorum Notae to columns 205-206] Pene aniles. Hic et infra perperam Lips. 2, pene viles. Vid. praeter Ciceronem, Epit. Taur. cap. 22, et Augustin. Civit. Dei, lib. IV, cap. 30. BUNEMAN . Formae deorum. Unusquisque eorum notam quamdam habebat, cujus ope dignoscebatur olim, ac etiamnum dignoscitur in monumentis antiquis. Has notas quaeras apud mythographos. Sacerdotio. Scilicet auguratu; ut supra c. 15, augurale habuit sacerdotium.—Sacerdotio. Cujus dignitatem [Col. 0205C] ipse Cicero describit lib. II Leg., cap. 12. BUN . Arguit. Sic reposuimus ex mss. Regiis, 4 Colb., Cauc., 2 Brun. et editis Torn. et Walch. In multis est, redarguit. Liber tertius. Cotta Pontifex in eo libro loquitur. Ait enim facilius. Credo respexisse ad Cic. I Nat. deor., cap. 21, fin.: Quid non sit citius, quam quid sit, dixerim; et in princip. ibid.: Mihi non tam facile in mentem venire solet, quare verum sit aliquid, quam quare falsum. Conf. Cic. II Nat. deor. cap. I, et Lact. lib. II, cap. 3. De Ira, cap. 11. BUNEMAN . Se posse. Reimm. posse se, grato Ciceroni et nostro sono. BUNEMAN . Vera nescire. Ita Cic. I de Natura deorum circa finem. Certae imagines singulorum. Ita restituimus ex antiquis mss. et cunctis pene editis. In nonnullis recentioribus est certe. Simulacra eorum. Sic reposui ex omnibus fere [Col. 0205D] mss. et 3 editis. In caeteris impressis, et 8 manu exaratis rec. pro eorum est singulorum, quod mox praecessit. Configurata. Lact. lib. VII, cap. 4. Hac forma etiam Tertull. de Anima, cap. 34; Gell., Noct. Att. XII, c. 1. BUNEMAN . Mors, etc. Quintus Curt. lib. VIII, cap. 4, 14. Isis filium perdidit. Osirim. Vide postea ad cap. 21 hujus libri. Ceres filiam. Proserpinam. Vide ibidem. De qua videatur et Claudianus. Deum mater. Possem exponere, inquit Arnobius lib. IV, cujus matrimonium magna mater tenuerit, quid spei, quid voluptatis specioso ab Attide conceperit, etc., quem vide. Legatur etiam Ovidius lib. IV Fastorum:
Formosum adolescentem. Atyn Phrygium, quem ea amabat iis conditionibus, ne alieno frueretur amore: [Col. 0206B] complexus ille Sangaridem Nympham; de qua cum ipsa sumpsisset supplicium, adolescens sibi virilia amputavit. Rem tamen paulo aliter narrant Arnobius lib. V, Diodorus Sicul. lib. IV, Herodianus lib. I, Lucianus in Dialogo Veneris et Cupidinis, S. Augustin. de Civit. Dei, lib. VI, cap. 7, et alii, quos vide.— Formosum adolescentem. Atyn de quo extat Catulli carmen. CELL .
Sacra ejus a Gallis sacerdotibus, etc. Augustinus de [Col. 0206C] Civit. Dei lib. I, cap. 7: Sacra sunt matris deum, ubi Atis pulcher adolescens ab ea dilectus, et muliebri zelo abscissus, etiam hominum abscissorum, quos Gallos vocant, infelicitate deploratur. Videndi Lucianus in Deor. dial. Οἱ Κορύβαντες δὲ, etc. Corybantum alius suum ipse penem ense desecat, alius dimissa coma per montes fertur insanus, alius cornu canit, alius tympano tonat alius cymbalo strepit. Breviter omnis undequaque Id tumultus atque insaniae plena est. Sextus Aurelius Victor in Heliogab.: Vestalem virginem quasi matrimonio jungens suo, abscissisque genitalibus, Magnae se matri sacravit. Firmicus Astron. lib. IV, cap. 29, 31, et lib. I, cap. 6: Archigallos faciet, qui virilia sibi propriis amputent manibus. Arnob. passim eos appellat eviratos, abscissos, semiviros, effoeminatos. Lampridius in Heliogab., Hieronym. lib. I, in Oseam cap. 4, Valerius Flaccus, lib. VII Argonaut. Vide etiam insignem hac de re locum, apud Lucian. de Dea Syria. Sed quia prolixior est, non describo. Locus incipit: Γάλλοι δὲ πολλοὶ, etc. Ex ELMENHORST .—Betuleius, Vossius [Col. 0206D] aliique putant a flumine Gallo Gallos vocari. Sic etiam Ovid. Fast. lib. IV.
Pellices. Latonam, Io, Europam, Danaen et alias.
Ex fratre. Mss. 2 Colbert. et 1 Brun., ex patre. Melius igitur ex fratre, id est ex Jove, cujus erat et soror et conjux, juxta Virgilium.
Samum . . . Juno. Lib. I, cap. 15. Strabo ed. nov. lib. XIV, fol. 637. De ejus templo et sacris Savaro ad Sidon. Apollin. carm. 9, pag. 122. Add. Spanhem. ad Callim. Dian. v. 228, pag. 283, et ad Delum, v. 48, de Samo Parthenia dicta, pag. 358-360, et Muncker, ad Hygin., Fab. 14, pag. 41. BUNEMAN .
Scribit Varro. De quo vide S. Augustinum, de Civit. Dei, lib. VI, cap. 7.
Partheniam. Partheniam nominatam esse a fluvio Parthenio, ut scribit Strabo. Sed inde diversa sortita est nomina.
Sacra ejus anniversaria nuptiarum ritu celebrantur. Ut bene hoc intelligatur, sciendum quomodo nuptiae [Col. 0207B] apud antiquos celebratae fuerint; atque hinc clarum fiet, quo more sacra ejus fuerint peracta. Celebrandi nuptias ritus qui nosse volet, adeat clariss. Dempsterum pag. 291, in additamentis ad Rosini Antiquitates; prolixior enim est quam ut hic describi possit. Solum hoc addam, hinc esse quod Juno habeat nomina ad matrimonium pertinentia, vel quae ejus ritus exprimunt: vocatur Pronuba, Cinxia, Unxia, Domiduca, Manturna, etc. Horum explicationem vide apud Doctiss. Voss. de Idol. pag. 433.
Et formae enim deorum nobis, et aetates, et vestitus, ornatusque noti sunt: genera praeterea, conjugia, cognationes omnes, omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. Quid planius, quid verius dici potest? Romanae philosophiae princeps, et amplissimo sacerdotio praeditus, commentitios ac fictos deos arguit; quorum cultus superstitiones pene aniles esse testatur: falsis opinionibus, erroribusque turbulentis implicatos esse homines queritur. Nam totus liber tertius de Natura deorum omnes funditus religiones evertit ac delet. Quid ergo a nobis expectatur amplius? Num eloquentia superare [Col. 0205B] possumus Ciceronem? minime id quidem; sed fiducia illi defuit ignoranti veritatem, quod ipse simpliciter in eodem opere confitetur. Ait enim facilius se posse dicere, quid non sit, quam quid sit; hoc est, falsa se intelligere, vera nescire. Clarum est igitur homines [Col. 0206A] fuisse illos, qui dii putantur, et eorum memoriam post mortem consecratam esse. Ideo etiam aetates diversae sunt, et certae imagines singulorum, quod in eo habitu, et aetate simulacra eorum configurata sunt, in qua quemque mors deprehendit.
Consideremus, si placet, aerumnas infelicium deorum. Isis filium perdidit; Ceres filiam; expulsa et per orbem terrae jactata, Latona vix insulam parvam ( Delon ), in qua pareret, invenit. Deum mater et amavit formosum adolescentem, et eumdem cum pellice deprehensum exsectis virilibus semivirum reddidit; et ideo nunc sacra ejus a Gallis sacerdotibus celebrantur. Juno pellices acerrime persecuta est, quia parere ipsa non potuit ex fratre. Insulam [Col. 0206B] Samum scribit Varro prius Partheniam nominatam, quod ibi Juno adoleverit, ibique etiam Jovi nupserit. Itaque nobilissimum et antiquissimum templum ejus est Sami, et simulacrum in habitu nubentis figuratum, et sacra ejus anniversaria nuptiarum ritu celebrantur. [Col. 0207A] Si ergo adolevit, si virgo fuit primo, postea mulier, [Col. 0207A] [Col. 0207B] [Variorum Notae to columns 207-208] Virgo . . . postea mulier. De Opif. cap. 12. Sic mulieres virginibus opponit de Mort. persec. cap. 27. Conf. lib. VI, cap. 23. Hieron. in Oseam, cap. 2. Homo quum uxorem accepit, de virgine mulierem facit. BUNEMAN . Deorum et hominum. Deorum scilicet cum Marte, [Col. 0207C] Mercurio et Jove: hominum cum Anchise et Bute, etc. Haec . . . genuit. Id est, peperit. Nam feminae etiam gignere dicuntur. Vid. Heins. ad Ovid. VIII Met., 49: Si quae te genuit. Sic Venus Cupidini minatur Apul. V Metam. pag. 172: Scias, multo te meliorem filium alium genituram. Add. Burm., ad Phaedr. III, cap, 15, pag. 153, et Davis. ad Cicer. I Tusc., 42. BUNEMAN . Harmoniam. Hanc tamen Diodor. Sicul., lib. V, filiam Jovis et Electrae facit. De adulterio Veneris et Martis, vide Homerum Odyss. V, et Ovid. lib. IV Metamorph. Hermaphroditum. Sic Ovidius de eo, lib. IV Metamorph.:
Vide etiam Plinium lib. VII, cap. 3. Gignuntur aliquando et utriusque sexus infantes, hermaphroditi [Col. 0207D] dicti; et ii in prodigiis annumerantur. Ii antea nominabantur androgyni, quod ex viro et muliere habebant aliquid.— Hermaphroditum. Hygin. Fab. 271, Euseb. Praepar. II, cap. 2. CELL .
Cupidinem. Attamen Cicero de Natura deor., eum Martis et Veneris filium facit.
Ex Anchise Aeneam. Aeneas ipse apud Homer. suam genesim edisserit.
Erycen. Vide Hyginum cap. 260 fabularum. Vide etiam Servium ad V Aeneid., qui tamen aliter opinatur.
Ex Adonio. Ita restituimus ex 5 Reg. quorum duo sunt veterrimi et optimi, 2 Colb., 2 Brun., Nav., Vict., Gat., Marm. In duodecim recentioribus mss. et editis est, ex Adone. Ed. Thomas. et Franc., Ex Adonide.—Ex Adone. Contendit Witsius lib. II Aegypt., cap. 2, n. 15, pag. 66, Adonem Phoenicium numen idem esse ac Osirim, atque exponit mysterium. Witsius Vossium de Idolol. lib. II, cap. 4, secutus est. BUNEMAN .
[Col. 0208B]Ab apro ictus occisus est. Conjunctionem et, quae est in recentioribus mss. sex et editis, delevi ex caeteris mss. et ed. Rom. 1468, 1470, et Tornes. 1579. Legitur. aprio ictu in mss. Nav., I Colb., Brun. et Vict. a prima manu. Adonii fabula recitatur ab Aphthonio rhetore. Vide et Ovidium lib. X Metamorph. circa finem.— Ab apro ictus. Id est, percussus ab apro, Ovid. III Metamor., 213. Proprie de morsu aprorum ictus dicitur. Vid. interpretes ad Phaedr. I, fab. 11, 6:
Meretriciam instituit. Vide Theodoret. in Therapeut.
Auctorque. Hic feminino genere, ut auctor optima [Col. 0208C] apud Ovidium et apud Servium, quando derivatur a nomine auctoritas; dicitur autem auctrix, quando venit ab augeo.
In Cypro fuit. Sic mss. 8 Reg., 6 Colb., 2 Clarom., Lips., 2 Brun. et editi: quod praeferendum est mss. Christ., Em. et Cantabrig., ubi legitur, in stupro.
Vulgato corpore quaestum facerent. Sic emendavimus ex mss. 2 Brun. Quae lectio Lactantiana est. Vide infra eodem libro cap. 20, vulgati corporis vilitatem; et lib. VI, cap. 23, publicis vulgatisque corporibus abstinendum. Et apud Plautum, corpus suum vulgare, id est prostituere. 1 Reg. rec. habet, in vulgo. Caeteri, vulgo.
Sed ne illae quidem virgines. Minerva et Diana. CELL .
Erichthonium. Is fuit quartus Athenarum rex, de quo vide S. Augustin. de Civitate Dei lib. XVIII, cap. 12; Pausaniam in Atticis, Hygin. cap. 166; Servium in III Georg.
Poetae. Homer. II Iliad., Eurip., Ovid. II Metamorph.
[Col. 0208D]Ut solebat. Virgil. VI Aeneid.
Semen. Ita mss. et editi, praeter Gal. ubi est semel.
Unde sit Erichthonius natus. Paus. Attic.: Πατέρα δὲ Ἐριχθονίῳ λέγουσιν ἀνθρώπων μὲν οὐδένα εἶναι, γονέας δὲ Ἥφαιστον καὶ Γῆν. Hom. in Catal. Apollod. lib. III, de Deorum origine, Lucian. in Philopseud., Origen. contra Celsum lib. VIII, sed praecipue Augustin. lib. XVIII de Civ. Dei, cap. 12, Hieronym. contra Jovinian. cap. 4, Tertull. de Spectac. cap. 9. LINDENBROGIUS .
Virgo. De qua vide Ovid., II Metamorph.
Tribus Virginibus. Ovid. lib. II Metamorph.:
Alii dicunt tantum duabus commisisse, nempe Aglauro et Pandroso. Germanici interpres: Natus est Erichthonius, quem Minerva in cista abscondidit, draconeque custode apposito, duabus sororibus, Aglauro et [Col. 0209B] Pandroso, commendavit. Totidem verbis Fulgentius Mytholog. lib. II, nisi quod Pandora ipsi, quae Pandrosus aliis dicitur, etc. MEURSIUS .
hominem fuisse, qui non intelligit, pecudem se fatetur. Quid loquar obscoenitatem Veneris omnium libidinibus prostitutae, non deorum tantum, sed et hominum? Haec enim ex famoso Martis stupro genuit Harmoniam; ex Mercurio Hermaphroditum, qui est natus Androgynus; ex Jove Cupidinem; ex Anchise Aeneam; ex Bute Erycen; ex Adonio quidem nullum potuit, quod etiamtum puer ab apro ictus occisus est: quae prima, ut in Historia Sacra continetur, artem meretriciam instituit, auctorque mulieribus in Cypro fuit, uti vulgato corpore quaestum facerent: quod idcirco imperavit, ne sola praeter alias mulieres impudica, et virorum appetens videretur. Etiamne habet haec aliquid numinis? cujus plura [Col. 0207B] numerantur adulteria, quam partus. Sed ne illae quidem [Col. 0208A] virgines illibatam castitatem servare potuerunt.
Unde enim putemus Erichthonium esse natum? an ex terra, ut poetae videri volunt? At res ipsa clamat. Nam cum Vulcanus diis arma fecisset, eique Jupiter optionem dedisset praemii quod vellet postulandi, jurassetque, ut solebat, per infernam paludem se nihil negaturum, tum faber claudus Minervae nuptias postulavit. Hic Jupiter Opt. Max. tanta religione constrictus abnuere non potuit: Minervam tamen monuit repugnare, pudicitiamque defendere. Tum in illa colluctatione Vulcanum in terram profudisse aiunt semen, unde sit Erichthonius natus; idque illi nomen impositum ἀπὸ τῆς ἔριδος, καὶ χθονὸς, id est, ex certamine atque humo. Cur igitur virgo eum puerum cum [Col. 0208B] dracone conclusum et obsignatum tribus virginibus Cecropidis [Col. 0209A] commendavit? [Col. 0209A] [Col. 0209B] [Variorum Notae to columns 209-210] Commendavit. Eleganter, pro deposuit, sive, ut Hygin., fab. 166, dedit in cistula servandum. Apul. [Col. 0209C] Apolog., pag. 308, Alienae custodiae commendatam. Paulo post pag. 309, explicat, deponere; et Graevius ad Cicer. pro Cluentio, cap. 12: Spem in alvo commendatam a viro continebat. De differentia verborum commendare et deponere, consule Burmann. ad Phaedr. I, fab. 173, p. 43. BUN . Incestum. Neutro genere, ut Minuc. Fel. XXXI, 3: Incestum penes vos saepe deprehenditur, semper admittitur; add. infra. Conf. Lact. l. VI, cap. 20, Incesta Liv. II: Ut virgo Vestalis damnata incesti poenas dederit; add. Plin. liv. IV, epist. 11. BUNEMAN . Altera. Scilicet Diana. Lactantius videtur mendacii arguere narrationem, et significare periculum modo mortis, non ipsam mortem passum fuisse Hippolytum. Ideo etiam curando, ait non in vitam revocando. Haec igitur vox et sententia me cogit spernere quod in mss. est, plane. Hippolyti historiam vide apud Ovid., lib. XII Metamorph. Turbatis. Id ex Virg., VII Aeneid., v. 774. Asclepium. Recte Lactantius in Graeca fabula Graeculum nomen Asclepium dat medico, juxta antiquiores et meliores codices, 4 Reg., 2 Colb., Gronov., Nav., Gat., Marm., 2 Brun., et ed. Cellar. non Aesculapium, ut in recentioribus mss. et editis. Secretis. Locus ex eodem Virgilii libro. Tam longe. Ita reposuimus ex mss. et editis, praeter Gall., Spark., in quibus est tam longa. Amanti novercae. Phaedrae, Thesei uxori, cui Hippolyti fatum in fabulis imputatur. Vide Ovidii epist. 4, quae hujus Phaedrae est ad Hippolytum. CELL . Pernegarat. Sic restituimus ex mss. codicibus et edit. Tornes. In 1 Clarom. denegarat; in 3 rec. et pluribus ed., pernegaret. Hoc loco refellendi. Ita passim loqui solet Lactantius; et sic habent mss., praeter 2 Reg. recentiores et edit. in quibus est, Hoc in loco. Cererem ac Liberum. Sic Virgilius libros orditur Georgicorum, Liber et alma Ceres. Minervam. Quam Horatius operosam, Ovidius ingeniosam [Col. 0210B] vocant. Homines inexpiabili sese scelere contaminent. Res eodem recidet, si corrigas: homines inexpiabili scelere contaminentur; ut lib. V, cap. 1, inexpiabili scelere contaminari atque adstringi. BUNEMAN . Disserunt. Est ex mss. vetustissimis 1 Bonon., 3 Reg., 1 Colb., Lips., 2 Clarom., Em., 2 Brun. aliisque, et ed. Is. ac Cellar. In mss. 1 Reg., 5 Colb., Cauc., Jun. et editis, dixerunt. Vel ipsa senectute minuantur. At in quibusdam mss., senectute ipsa minuantur, ad extremum morte terminentur et corruant. Quod cur Lactantii esse negem, causam non video, praesertim cum reprehendat opinionem, viribus corporis Herculem meruisse immortalitatem; ergo bene ipsius mortis jus adhibetur: qui enim per hoc pariatur immortalitas, in quod tantum jus morti? quod totum morte finitur. GRONOVIUS .—In hanc additionem, ad extremum morte terminentur, sic habet Bunemannus:—«Haec, inquit quippe ex solo Gronovii codice, Heumanno suspecta diversis typis imprimenda curavi; quae tamen Gronovius satis bene tuetur, quem lege in Obs. in Eccl. cap. 17, pag. 182. Certe Lactantius amat verbum terminare. Lib. III, cap. 12: Quae (vita) cum corpore [Col. 0210D] terminatur. Conf. l. VII, cap. 15.» Nec sanari se voluit, etc. Codex antiquus Bon. habet, nec sanum se voluit, nec senem fieri; quod mihi probatur, quia illa similitudo dictionum, sanum et senem efficit quamdam orationis venustatem. Alter codex Bon.: Nec sanari se voluit, ne senex aut deformior videretur. Quae etiam oratio non est inepta, neque inconcinna; sed quia lectioni vulgatae quae est 30 mss. et omnium edit. optimus est sensus, eam retinuimus. Id ex THOMASIO . Seipso minor. In senibus enim ossa macerantur, et caro caloris acrimonia tabescit. VANDER LINDEN . E rogo. Ita reposuimus ex mss. Regio-Puteano, 2 Colb., Ultr. et ed. Paris. 1525, ad id conspirantibus 3 Colb., Jun., 1 Clarom. et edit. Rom. 1468, 1470, et Egnat. in quibus est ergo pro e rogo. In mss. Cauc., 3 Reg., 1 Bonon., Pen., 1 Colb., 1 Clarom. et editis multis rec. a rogo. Se ipse combusserat. Manuscriptorum est; se ipsum, editorum recentiorum.
Hoc loco refellendi sunt etiam ii, qui deos ex hominibus esse factos, non tantum fatentur, sed ut eos [Col. 0210A] laudent etiam gloriantur, aut virtutis gratia, ut Herculem; aut munerum, ut Cererem ac Liberum; aut artium repertarum, ut Aesculapium ac Minervam. Haec vero quam inepta sint, quamque non digna propter quae homines inexpiabili se scelere contaminent, hostesque Deo vero fiant, quo contempto, mortuorum sacra suscipiunt, ex singulis rebus ostendam. Virtutem esse dicunt, quae hominem tollat in coelum: non illam, de qua philosophi disserunt, quae posita est in bonis animi; sed hanc corporalem, quae dicitur fortitudo: quae quoniam praecipua in Hercule fuit, immortalitatem meruisse creditur. Quis tam stulte ineptus est, ut corporis vires divinum vel etiam humanum bonum judicet; cum sint et majores pecudibus attributae, et uno morbo saepe frangantur, vel ipsa senectute minuantur et corruant? Itaque idem [Col. 0210B] ille, cum deformari ulceribus toros suos cerneret, nec sanari se voluit, nec senem fieri, ne quando seipso minor aut deformior videretur. Hunc e rogo quo vivum se ipse combusserat, ascendisse in coelum putaverunt: eaque ipsa, quae stultissime admirati sunt, simulacris et imaginibus expressa et consecrata posuerunt, ut in perpetuum vanitatis eorum monimenta [Col. 0211A] perstarent, qui ob necem bestiarum deos fieri credidissent. Sed haec Graecorum fortasse culpa sit, qui res levissimas pro maximis semper habuerunt. Quid nostri, num sapientiores? qui athleticam quidem virtutem contemnunt, quia nihil obest: sed regiam, quia late solet nocere, sic admirantur, ut fortes et bellicosos duces in deorum coetu [Col. 0211A] [Col. 0211B] [Variorum Notae to columns 211-212] In deorum coetu. Plerique editi, coetum. Oppida excidere. In sex mss., excindere, in septem, [Col. 0211C] exscindere. Si quis unum . . . jugulaverit. Cypr. l. II, ep. 2, fol. 33, ed. Bas.: Homicidium quum admittunt singuli, crimen est: virtus vocatur, quum publice geritur. BUNEMAN . Ad terrenum hoc domicilium deorum. Non quadrat hic Cellarii explicatio. Vult Lactantius homicidas non admitti ad templum, a templis excludi. Vid. l. III, c. 17: Terrestre illud domicilium Jovis. Ennium. Epigram. et apud Cic. de Rep. teste Senec. epist. 109. Si fas endo plagas coelestum. Ita correximus ex Cicerone lib. III de Republica, et ex Lactantianis mss. Salmas., 1 Lips., Pal., Ultr. et Regio-Puteano, in quo est coelestium pro coelestum; ad id conspirantibus 3 Reg., 3 Colb., Nav., Vict., Gat., 2 Brun., Em., Balliol., in quibus est, Si faciendo plagas. Correctioni nostrae adstipulantur doctissimi viri Salmasius, Pithaeus, Isaeus, Gronovius, Baluzius, et Cellarius. In undecim mss. recentioribus et in editis legitur:
In quo quis non videt librariorum fraude et inscitia factum esse caedendo ἀντὶ τοὺ endo? deinde accessisse partim aliorum librariorum, partim editorum pravum judicium; qui quasi verba proxime sequentia, Scilicet quia magnam partem generis humani exstinxit ac perdidit, necessario aliquid in Enniano carmine positum interpretarentur, fecerunt, caedendo, deleverunt plagas, coelestia vicem coelestium vel coelestum subjecere; hoc est, vere mapalia fecerunt. Et quia gloria Africani omnibus ex rebus bello gestis adeo nota sit, ut ipsi soli coelum patere velit poeta, non apparere demonstrat aliam causam cur id velit, nisi quod
versus Homeri initio Iliad., quasi dicas:
Ipse ergo Lactant. interpretatur, etsi nullum ea de re verbum in epitaphio inveniret, caedes et sanguinem [Col. 0212B] multorum hominum opinione locasse Africanum inter sidera; utpote quem non aliunde, quam ex caedibus [Col. 0212C] et sanguine, hoc est, ex bello, celebrem norimus. Sed a multis ante Lactantium similiter explicatur. Seneca epistol. 95: Ex senatusconsultis plebisque, scitis scelera exercentur, et publice jubentur vetita privatim. Quae clam commissa capite luerent, eadem quia paludati fecere, laudantur. Non pudet homines, mitissimum genus, gaudere sanguine alterno, bella gerere, gerendaque liberis tradere. GRONOV .— Endo antiqui dixere pro in, iis credo rationibus nixi, quod endo deductum a graeco ἔνδον passim apud Ennium legatur pro in, uti et apud Lucretium indogredi pro ingredi, et id genus plura; in suae sententiae confirmationem illud etiam afferunt, quod cum nullam causam, quae ad immortalitatem iter aperuisset Africano, ab Ennio expressam videret Lactantius, hanc ipse adjecerit.
In tenebris, Africane, versatus es? vel potius, o Poeta. Africanus hic est ipse Scipio, et Poeta est Ennius. BUNEMAN .
Est vero, inquit, Africane. Ita Cicero, lib. III de Republica; ita cum editis manuscripti, praeter 3 Colb. et 1 Reg. in quibus legitur, Et vero, inquit, Africane. [Col. 0212D] Andreas Patricius in Scholiis ad fragmenta Ciceronis e III de Repub. putat legendum, est vero ita, Aphricane; vel simpliciter, et vero, Aphricane. Ego vero ubi unanimes codices reperio, non facile quidquam immuto.
Eadem ista. Locutio Lactantiana, quae passim occurrit; mss. 3, rec. et 9 edit. rec., eadem ipsa.
Mori quidem. Sic mss. At editi cum 4 mss. rec., mori equidem.
In concordiam consenserint. Nihil muto, pro recepta Lact. l. V, c. 7, infra; In eam multitudo universa consenserit. Ubi plura. BUNEMAN .
Otium publicum. Id est pacem.
Foedus irrumpent. Ita omnes editi ac manuscripti, praeter 1 Clarom. qui habet, foedus rumpent. At observo verbis compositis pro simplicibus, et simplicibus pro compositis Lactantium non semel uti.
Nomen deorum Cereri. Cererem Eleusinii maxime colebant, quia cum in Atticam venisset ad filiam quaerendam, primum eos frugum sationem legesque docuisset. [Col. 0213B] Nec tamen omnino displicet eorum opinio, qui Ceres ab Hebraeo charas, arare, dictum velint, quia ut Ovid. lib. V Metamorph.:
Traditio. Mss. 1 Colb. et Brun., tributio.
Possum divinis docere litteris. Genes. IV, ubi frugum et vitium inventio atque cultura Adamo et Noae tribuitur; de quo disserit rursus ipse Lactantius infra lib. II, cap. 4, et S. Augustinus lib. VIII, super Gen. ad litter. Plinius igitur, ad finem, l. VII, et caeteri ethnicorum nugantur, qui haec Cereri et Eumolpo Atheniensi attribuunt, vel Dionysio, sive Osiridi, [Col. 0213C] ut scribit Diodorus, lib. I, c. 2. ISAEUS .
Quin ipsius sint omnia, etc. Antiquus codex habet, et illa ipsa quae possent inveniri, artes quoque, etc. ita ut expungantur verba illa, primus invenit, quae sane expungenda sunt: nam de Deo ante et hic loquitur, declarans homines, quamvis aliquem usum humano generi utilem multarum rerum invenerint, tamen omnia in Deum esse referenda, qui et prudentiam hominibus ad inveniendum ea tribuerit, et res ipsas effecerit, in quibus prudentia haec posset apparere. THOMASIUS . Possent inveniri. Post inveniri, adsuunt multi scripti, et Sublac. 1465, Ven. 1471-97, Pier., Parrh., Crat., Gymn., Junt., Ald., Paris., Gryph., Tornes., Primus invenit, quae ab antiquiss. Bon. et Emman. aliena, et jure a Thomasio expuncta. BUN .
Aesculapio Medicina. Homerus Odyss. δ_ Paeoni cuidam medicinae inventionem tribuit, Plato et Ovidius Apollini, Galenus Asclepio: Pindarus vero, Od. 3, [Col. 0213D] Pyth., item 3 Nemeor., Chironem Aesculapii in medicinis praeceptorem facit. Sorano medicinam invenit quidam Apollo, amplificavit Aesculapius, perfecit Hippocrates. Plura hujus generis nugamenta reperies apud Polydorum Virgil. de rerum inventoribus lib. I, cap. 20, de Invent. Med. Quaestum suum Aesculapio exprobrat Tertullianus Apolog. cap. 13. Lege ad haec quae de hoc Theodoretus lib. III θεραπευτικῆς, qui est de diis secundariis inscriptus, ex quarto Biblioth. Diod. Sicul. refert. BETUL .
Vulcano fabrica. Vulcanus inventor ignis et artificiorum quae igne parantur, Tzetzes in Hist. 335, Chil. X, habet:
Hunc Vulcanum, Tubalcaïnum fuisse putant multi, de quo Geneseos cap. IV, 22. Arma bellica, aerariam, ferramentariam invenit.
Vasa Samia. Plin., lib. XXXV, c. 12, quo de plastices inventoribus scribit, ex quorumdam opinione [Col. 0214B] tradit, Rhoecum et Theodorum primos omnium plasticen invenisse. Atque rursus eod. cap. Major, inquit, pars hominum terrenis utitur vasis. Samia etiamnum in esculentis laudantur. De Samia terra lege eumdem Plinium cap. 16 ejusdem lib. BETULEIUS .
Cur non et illis. Et ex mss. reposui: etiam editorum est.
Minerva est. Minervae autem, apud Martianum Capellam, Vulcanus cooperator est: et apud S. Augustinum de Civit. Dei lib. IV, cap. 10.
Ab his sordibus. Id est, inventis et opificiis sordidis, vilibus, more Ciceronis et veterum. Cic. I de Off. cap. 42, Opifices omnes in sordida arte versantur. [Col. 0214C] BUNEMAN .
Est vero cur quisquam. In plerisque editis, Est vero causa: quam vocem mss. et editi Plant., Is., Thys., Gall., Spark., et 2 Lips. elegantius extrudunt. Plautus Aulul., Est quod revisam. Demum Ovid., II Metam.:
Lactantius supra in fine cap. 17: Erat plane cur tantum laborem, etc. Et infra lib. II, c. 7, ad finem., est vero cur illorum auctoritas. Hinc nonnulli maluere simpliciter sic scribi, est cur, vel est quod. Ex ISAEO .—Haec ironice a Lactantio dicta sunt.— Est vero, cur quisquam. Lips. I et vet. edd., est vero causa, cur quisquam: sed reliqui duo Lips. et alii codd. illud causa elegantius extrudunt. Sic paulo ante cap. 17, extr. Erat plane, cur tantum laborem, etc. Ironia. BUNEMAN .
Quae telam docuit ordiri. Ed. Sublac. addit causa. Est haec Minerva Saitica, Aegyptiis Neith vocata, ut ait Plato in Timaeo: est haec textrinae artis repertrix. Diod. inter varia ejus inventa refert et [Col. 0214D] τήν τῆς ἑσθῆτος κατασκευὴν. Quibusdam eadem est ac Noema sive Naama, filia Lamechi, Mosi memorata Gen. IV, 23, si verum est quod apud Genebrardum in Chronicis, et in Lipomani Catena legas, eam lanificium ac texturam reperisse, ac propter hoc inventum memorari praeter morem Scripturae, quae non solet in genealogiis referre feminas, nisi ob virtutem eximiam, aut mysterii causa; idque magis hinc elucere, eo quod jungatur tribus praeclarae rei inventoribus, Jabel, Jubal ac Tubalcaïn. VOSSIUS .
Quid ille: Aesculapius. BUN .
Qui partim profuerunt. Sic libri plures et Reimm. Rescribo, inquit Heumannus, per artem profuerunt, quia edd. 1472, 76, 78 (addatur et prior. 1478), exhibent partem, quasi p artem. Conf. c. 18. Ingeniose, nisi quia partim profuerunt, hic opponantur verbis: summo, qui fecit omnia. Coluerunt enim plures, quam qui modo per artem profuerunt. Vide hoc caput a n. 1 ad n. 21 et lib. V, c. 14. BUN .
munerum fecit. Possum divinis docere litteris, vinum atque fruges ante progeniem Coeli atque Saturni fuisse in usu hominum: sed ab his sane inventa esse fingamus. Num potest plus aut majus videri, collegisse fruges, hisque fractis, panem facere docuisse, aut uvas de vitibus lectas expressisse, vinumque fecisse, quam fruges ipsas, aut vites generasse, ac protulisse de terra? Reliquerit haec sane Deus humanis ingeniis eruenda: tamen fieri non potest, quin ipsius sint omnia, qui et sapientiam tribuit homini, ut inveniret, et illa ipsa, quae possent inveniri. Artes quoque suis inventoribus immortalitatem peperisse dicuntur, ut Aesculapio medicina, [Col. 0213B] Vulcano fabrica. Colamus igitur et illos, qui fullonicam sutrinamque docuerunt. Cur autem figulinae repertori honos non habetur? an quia isti divites vas Samia contemnunt? Sunt et aliae artes, quarum repertores [Col. 0214A] humanae vitae plurimum profuerunt. Cur non et illis attributa sunt templa? sed nimirum Minerva est, quae omnes reperit: ideoque illi opifices supplicant. Ergo ab his sordibus Minerva ascendit in coelum. Est vero cur quisquam derelinquat eum, qui terram cum animantibus, coelum cum astris et luminibus exorsus est, ut eam veneretur, quae telam docuit ordiri? Quid ille, qui vulnera in corporibus sanare docuit? num potest esse praestantior, quam qui corpora ipsa formavit, sentiendi ac vivendi rationem dedit? herbas denique ipsas, et caetera quibus medendi ars constat, excogitavit ac protulit?
At enim dicet aliquis, et huic summo qui fecit omnia, et illis partim profuerunt, suam venerationem [Col. 0215A] esse tribuendam. Primum nec factum est unquam, ut qui hos coluit, [Col. 0215A] [Col. 0215B] [Variorum Notae to columns 215-216] Coluit. Sic ex editis Tornes., Is., Spark. et manuscriptis restituimus, praeter 1 Colb. et Brun., in quibus est coluerint; in caeteris editis, colit. Repertorem medicinae talis et artis. Ita cum Virgilio mss. 10 Reg., 6 Colbert., Cauc., Jun., Sorbon., Ultr., 2 Lips., 2 Clarom., 2 Brun., 13 vet. impressi. At in ms. Bonon. et edit. Thomas., Is., Spark., legitur, medicinae artis repertorem. Et deos fulminibus extinguat. Sed fulmine ictus demum deus factus Aesculapius. Minucius cap. 21 et ex eo Cypr., de Idol. Van., cap. 1: Aesculapius ut in deum surgat, fulminatur. Arnob., I. pag. 24: Nonne Aesculapium medicaminum repertorem post poenas et supplicia fulminis custodem nuncupastis, et praesidem sanitatis, valetudinis et salutis? In Reimm., qui etiam [Col. 0215C] deos. BUN . Metuebant enim malum. Isocrates in Laud. Busirid. impias poetarum de diis fabulas perstringit, ac nonnullos eorum idcirco meritas, ait, dedisse poenas. Nam Orpheus a Threissis discerptus est, insimulatis Liberi Patris sacris. Homerus et errare et mendicare est coactus; immo etiam excaecatus fuit: alii aliis affecti fuere suppliciis. Plura apud eum vide. Tullius quoque illum hanc ipsam ob causam reprehendit. Homerus, inquit, humana ad deos retulit, mallem divina ad nos. Philostratus in Heroicis de eodem ait, πρῶτον μὲν θεοὺς, etc. Primum quidem, cum hominibus deos miscuisset, de hominibus ingentia, de diis vero exilia dixit, ac vilia. EX VOSSIO . Si quando illorum fugas, et vulnera, etc. Cic., lib. I de Nat. deor.: Poetae ira inflammatos et libidine furentes induxerunt deos, feceruntque ut eorum bella, pugnas, praelia, vulnera videremus; odia praeterea, dissidia, discordias, ortus, interitus, querelas, lamentationes, effusas in omni intemperantia libidines, adulteria, vincula, [Col. 0215D] cum humano genere concubitus, mortalesque ex immortali procreatos. Isocrates in Laud. Busir., Theodoret., Serm. 3 contra Graecos, de angelis, de diis et daemonibus; August., de Civit. Dei lib. IV, c. 27. Ex ELMENHORST ., in Arnob. —Inter omnes poetas nullus tam foede loquitur de diis quam Homerus, de quo Jul. Scaliger, lib. IV de re Poet., cap. 1, haec dicit: Homerus, de diis suis, tamquam suibus loquitur. Tertull. contra Gentes cap. 14: Quis non poeta dedecorator invenitur deorum? Pythagoras Homerum apud inferos torqueri dicebat, quod ejusmodi fabulas poematibus suis intexuerit. Plato item in lib. de Legg. hoc nomine insimulat Homerum. VOSSIUS . Fugas, etc. Objecit eadem pluribus Athenag. Legat. pro christianis, ed. Oxon. pag. 74-77. Adde doctas H. Stephani ex Sexto philos. et Dechairii, ex Longino et Cicerone notas. BUN . Mortes. De plurali vid. not. ad l. VII, cap. 10 et ad lib: de Mortib. persec. princ. BUN . Quibus de rebus. Sic cum ed. Cellar. mss. omnes, demptis 2 recentioribus a quibus abest praepositio. In editis est, Quibus ex rebus. Sed et alibi praepositione de pro ab vel ex usum fuisse Lactantium jam supra observavi ad caput 5. Romuli. Romulum et Remum a virtute, hoc est robore, appellatos fuisse, putat Festus: nec immerito, si observemus Ῥώμην Latinis valentiam esse, nam ἐῤῤῶσθαι est valere. Glossae: Ῥῶμη. valentia. Ita vocatur robur corporis, quod et ipsum ex eadem origine venit. Ῥῶμος et fortitudo et vir fortis. SALMASIUS .— Romulum a ruma, hoc est, mamma, alii deducunt. BLANCKARDUS . Lupa. Notarunt docti ad Minuc. c. 25; adde Livium lib. X, c. 23; Tertull. 2 ad Nat., c. 9 fin.; Arnob., [Col. 0216C] l. IV, p. 128. BUN . Si animal ipsum fuisset. Ms. Jun., ipsa; ms. Cauc. et editi fere, si id animal ipsum fuisset. Euseb. Chron., propter pulchritudinem et rapacitatem corporis quaestuosi, lupa a vicinis appellabatur. Unde ad nostram usque memoriam, meretricum cellulae lupanaria dicuntur. Idem etiam extat apud Isidorum Etym. lib. XVIII, cap. 42. Prudentius: Ruricolas vexare lupas. Quas Prudent. lupas vocat, dicuntur a Tertulliano lib. de Pallio, Lupae popularium libidinum nundinae; et ab eodem auctore, lib. de Spectaculis, cap. de Munere: Prostibula, publicae libidinis hostiae et pudoris sui interemptrices. D. Hieron. ad Gerantiam: Ut in eo, ait, se putet esse laudabilem, si scortis melior sit, si publicarum libidinum victimas superet. Senec. Nat. quaest. lib. I: Corpora publico objecta ludibrio nuncupat. JURETUS .—Non desunt tamen, qui veram belluam [Col. 0216D] Romuli nutricem velint fuisse, non autem prostitutam Larentinam. In his et Strabo, qui Tiberii temporibus, e Ponti regibus oriundus, clarissimus fuit, libro V Geograph. Justinus, lib. XXXVIII,: Ipsi ferunt conditores suos lupae uberibus, sic omnem illum populum, luporum animos habere, inexplebiles sanguinis atque imperii. Jul. Hygin. Augusti libertus fab. cap. 252: Romulus et Remus, Martis et Iliae filii, a lupa nutriti sunt. Hoc idem scribit Virgilius l. VIII, Aeneidos:
Juvenalis, Sat. 11, vers. 104, et Vet. Schol. ibid.:
Ovid. lib. II Fast.:
Sext. Propert. lib. XI, Eleg. 6:
DEMSPTER.—Doctiss. Boxhornius in Quaest. Rom. hoc fictum putat.
etiam Deum coluerit: neque fieri potest; quoniam si honos idem tribuitur aliis, ipse omnino non colitur, cujus religio est, illum esse unum ac solum Deum credere. Clamat summus poeta, eos omnes,
Venio nunc ad proprias Romanorum religiones, quoniam de communibus dixi. Romuli nutrix lupa honoribus est affecta divinis. Et ferrem si animal [Col. 0216B] ipsum fuisset, cujus figuram gerit. Auctor est [Col. 0217A] Livius, [Col. 0217A] [Col. 0217B] [Variorum Notae to columns 217-218] Auctor est Livius. Lib. I, c. 4, praeter quem de [Col. 0217B] Laurentia Macrobius Saturn. lib. I, cap. 10, consulatur. Alii scribunt Larentia. Vide Gronov. ad d. l. Livii. CELL . Larentinae. Sic restituimus ex veterrimis et optimis mss. 2 Bonon., 3 Reg., 2 Colb., Tax., Pen., 1 Clarom. a secunda manu, 2 Brun. et edit. Is., accedentibus mss. Regio-Puteano et 3 aliis Reg., 4 Colbert., 1 Sorbon., Gat., Marm., Cauc., Ultr., 1 Clarom. et alt. Clarom. a prima manu, in quibus est Tarentinae; ed. Rom. 1468, Jarantinae. Sed et infra Larentinalia constituta, sic dicta a Larentina. Nec aliter Tertullianus Apolog. cap. 25. In mss. rec. 2 Reg., Vict., Nav., Cantab., Em., et editis 12, Larentiae; in edit. Crat. et Gymnic., Laurentiae; in 1 Reg., Tarentiae. Laurentinae nomen est apud Livium Decade I, cap. 4. Vulgati corporis. Id est, prostituti corporis. Vide not. supra ad cap. 17. In mss. 1 Reg. a prima manu, Nav., Vict., 1 Colb. vulgatiorem corporis vilitatem.—Vulgati corporis vilitatem. Pessime Ven. 1493: Vulcani [Col. 0217C] nominis vilitatem. Sublac., Rost., Ven., 1471, 78, 93, Pier., Parrh., Paris.: vulgati nominis vilitatem. BUNEMAN . Lupa. Ita Cicero in Philippicis Antonii scorta lupas vocat. Id est, meretrix. Haec delent Ven. 1471 et Sublac. et non habet Livius I, c. 4. Possunt abesse. BUN . Lupanar. De quo adhuc infra, lib. VI, cap. 23. Exemplum scilicet Atheniensium. Apud Athenienses vetitum erat meretricibus ingredi templa, ut videtur apud Demosthenem contra Androtionem. BARTHIUS . Leaena. Apud Thucydidem lib. VI, legitur, quomodo Hipparchus, Pisistrati filius, per Harmodium et Aristogitonem fuerit interfectus. Quibus Pausanias adjicit, Hippiam cum Hipparchi fratris necem ulcisci vellet, mulierem nomine Leaenam ad necem usque excruciasse, quam noverat scortum esse Aristogitonis. In cujus rei monumentum Athenienses post extinctum Pisistrati genus, ob cruciatus quos passa fuerat, Leaenam aeream posuerunt. Hujus Leaenae tolerantia [Col. 0217D] celebratur a Plinio lib. VII, cap. 23, ab Athenaeo lib. XIII Deipnosophist. et ab Eusebio in Chronicis. Quod cum actum fuerit Olympiad. LXVII, regnante Tarquinio Superbo, fieri non potuit ut Romani in effingenda Lupa imitati sint Athenienses in exprimenda Leaena. Lupa enim sculpta fuit ab Anco Martio triginta fere Olympiades ante effigiatam ab Atheniensibus Leaenam; erratum igitur est historicum Lactantii. Tertullianus sub finem Apologetici, patientiam miratur Leaenae, quae, Eusebio teste, linguam suam mordicus amputavit, ne proderet arcanum amicorum et sociorum: vide quae in casu simili de Anaxarcho refert Valer. Maximus lib. III, cap. 3. Larentinalia. Celebrantur decimo kal. jan. Vide Macrob. Saturnal. lib. I, c. 10.— Larentinalia. Sic plures scripti et Rost. et Ven. prima 1478. Parrh., Ald., Gryph., Crat., Tornes., Thom. eumque sequentes. Optime. BUN . Nec hanc solam Romani meretricem colunt. Ita restituimus [Col. 0218A] ex antiquissimis et optimis mss. 7 Reg., 2 Bonon., 4 Colb. aliisque undecim, et editis Rom. 1470, 1474, et Cellar. In 1 Colb., nec eam solam; in 1 alio Colb., nec etiam solam: etiam mendose pro eam. In mss. 1 Reg. et Jun. et plerisque vulgatis est, hanc solum. Sed Faulam quoque, etc. Doctiss. Vossius existimat Lactantium prisco more scripsisse Flauram, id est, Floram. Quae deinde subjungit auctor noster de Flora illa, cum eodem Vossio parum verosimilia arbitror; neque enim ejus nominis meretrix fuit, quae sua populo legarit: si Lactantius indicasset auctores, quos esset secutus, tutius illi fides haberi posset; verum de hoc apud illum altum est silentium. Sed ut magis pateat haec esse conficta, nota quod Flora illa a Varrone in 4 L. L. inter deos deasque ponatur, quos Romani temporibus Romuli a Sabinis acceperint, quique a Tatio inducti fuerint. Ex Varrone patet Floram jamdudum ante cultam, quam a Lactantio memoratur: et ut plane constet quam antiquus ejus cultus fuerit Romae, lege Varr. de L. L., VI, ubi ex Ennio inquit, Numam flamines fecisse cognomine Florales. Verba ejus: Eumdem Pompilium Numam ait (Ennius) fecisse flamines, qui omnes sint a singulis diis cognominati: in quibusdam apparet etyma; ut cur sit [Col. 0218C] Martialis, Quirinalis. Sunt in quibus flaminum cognominibus latent origines: ut qui sunt in versibus plerique Volturnalis, Palatualis, Furinalis, Floralis, Falacer, Pomonalis. Nec quia jam Romuli, et Numae temporibus, Florae sacra ac Flamines erant, eo etiam Florales fuerint ludi. Hi demum celebrati anno U. C. DXIII. C. Claudio Centhone, et M. Sempronio Tuditano coss., idque non ex Florae, vel meretricis cujusdam haereditate, sed ex pecunia multaticia eorum, qui peculatus damnati forent, quia publicum pop. Romani agrum occupassent, ut narrat Ovid. in V Fastor. quem vide. Ac illa quidem exordia fuere Floralium; exinde non celebrata, nisi anni ratio posceret vel Sibyllinis libris ita praeceptum diceretur. Sed ut annua haec essent, decretum demum anno urbis DLXXX. L., Posthumio Albino, et M. Popilio Laenate coss. Occasio erat ejusmodi. Magna fuerat saepius verni temporis intemperies, indeque nata annorum plurium sterilitas. Placitum igitur Senatui, ut Florae instituerentur ludi annui, quo [Col. 0218D] favore deae, tanto jam honore auctioris, deinceps arbores plantaeque omnes melius florescerent. Ex VOSSIO . Putanda est. Ita restitutum ex mss. codicibus et editis sex. Est desideratur in Cauc. et 1 Clarom. et in ed. Gymnic. Caeteri editi habent, putanda sit.—Quanta ista immortalitas putanda. Heumannus scribit, quanti . . . putanda. Sic Cicero l. V Tusc. quaest. 37: Quanti vero ista civitas aestimanda est, ex qua boni sapientesque pelluntur? At, quia omnes, in his Reimm. habent, quanta, nihil est mutandum. Ita l. V, c. 20. Quanta majestas putanda est, quae adoratur in templis, illuditur in theatris? BUN . Assequuntur. Sic mss. cum editis Paris. 1525, Graph. et Gymnic. Caeteri editi, assequantur. Flora. Haec non eadem est cum Faula, de qua supra. Flora apud omnes habetur scorti nomine famosa; vocaturque ab aliis Acca Larentina, ab aliis Melibaea Niobes filia, quae colore ob metum Apollinis et Dianae [Col. 0219B] mutato, Chloris dicta sit. Vide Vossium de Idololatr. lib. I, cap. 12. Quaesivisset. Istud verbum Lactantio familiare pro acquirere, ut inferius monstrabitur. Populum. Edit. plures addunt, Romanum: sed abest quoque ab Epitome cap. 20.— Populum scripsit haeredem. Aliter Varro, lib. IV de L. L. cap. 10 antiquam Sabinorum deam fuisse Floram, Romae ex Tatii regis voto cum aliis dedicatam. CELL . Floralia. Id Romanis exprobrat S. Augustinus, de Civit. Dei, lib. IV, cap. 8. Celebrabantur Floralia quarto kalend. aprilis. De Flora vide Plinium l. XVIII, cap. 29, et lib. XXXVI, cap. 5, ubi scribit Floram Praxitelis opus Romae fuisse. Tatianus multa scorta numerat quorum imagines a variis artificibus fuerunt effictae. Caeterum insignium meretricum catalogum invenies apud Athenaeum libro XIII.— Quos appellant [Col. 0219C] Floralia. Recte etiam dicuntur Ludi Floralia, ut iterum ms. taur. cap. 20. Habent, inquit Quintil., lib. I Inst., cap. 5, quaedam faciem soloecismi, et dici vitiosa non possunt: ut Ludi Floralia ac Megalesia, quanquam haec sequenti tempore interciderint, nunquam aliter a veteribus dicta. Ad rem Conf. Tertull. I Spectac., cap. 17, Pitisc. L. A. R. T. 1 fol. 793. BUN . Aut vitibus. Sic libri plerique; at Reimm., et vitibus. Censeo, inquit Heumannus, hoc esse glossema. Mihi secus videtur, moto Ovidii verbis (quem citat infra), lib. V Fast., 261-270. Huc pertinent illa de Flora dicta v. 264:
et v. 269, vina quoque florent. BUN .
Non ignobilem. Ven. 1493, 97. Pier., non ignorabilem. Non inscite, si addicerent mss. ex quibus et Ven. 1471-78., Parrh., Paris., aliis praefero, non ignobilis. Sic lib. V, cap. 1: Non ignobilis loci. BUN .
Chloris vocitata. Ovid., lib. V Fastor., v. 195:
Celebrantur ergo illi ludi, etc. Hi ludi, cum primum celebrarentur mense Aprili, postea in Maium translati sunt, Ovidio teste:
Alexander ab Alexandro lib. VI genial. Dier., cap. 8, his ludis feminas, quae vulgato corpore quaestum faciebant denudari, et pudendis obscoenisque invelatis, per lusum et lasciviam currere, et impudicos jocos agere, moris erat: quibus etiam Aediles cicer, fabas, et alia missilia plebi spargere, leporesque et capreas, aliaque mitia animalia ludis admittere consueverant. Hos in vico Patricio, aut proximo, celebrabant; noctuque accensis facibus, cum multa obscoenitate verborum per urbem currebant, et ad tubae sonitum [Col. 0220B] conveniebant. Atque hinc est, quod auctor noster dixerit ludos hosce celebrari, convenienter memoriae meretricis. Introducebantur etiam hisce ludis funambuli elephantes, uti ex Suetonio in Galba, et ex Flavii Vopisci Carino apparet. Ovid., lib. V Fast., explicationem amplam horum ludorum reliquit: quem adi. ROSINUS.—Contra hanc obscoenitatem scribit S. Augustinus de Civit. Dei, lib. IV, cap. 26.— Ergo illi ludi cum omni lascivia. Ludi florales, sive floralia, supra, de quorum licentia et obscoenitate legi possunt Seneca epist. 97; Valer. Max. II, c. 10, n. 1; Martial., lib. I, Epigr. 1. CELL .
Convenienter. Ita reposuimus ex vetustissimis et optimis mss. 17. At in recentioribus octo atque in vulgatis legitur convenientes. De his videndi Tertullianus, pagg. 697, 3, 216, 6, et Joan. Chrysostomus, Homil. 6 et 7 in Matthaeum.
[Col. 0220C]Quae tunc mimarum funguntur officio. Sic legas cum omnibus prope mss. Licet enim haec vox admodum rara sit feminino genere, legitur tamen apud Ciceronem Philippica II: Inter quos aperta lectica mima portabatur; et apud Valer. Max. lib. II, c. 10, de Catone loquentem: Ludos Florales spectante, populus ut mimae nudarentur postulare erubuit. At mimus est histrio, et imitator dictorum et morum hominum, aut potius scurra facetus.
Pudendis motibus. Juvenalis depingit illos motus, Sat. 11:
Vide et Arnobium lib. II.— Cum pudendis motibus. Sublac., Ven. 1471, Rost., Ven., 1493, 97, Paris.: cum impudentis motibus. Walch., vitiose, cum pudentibus moribus. Pudendos illos motus graphice descripsit [Col. 0220D] Arnob. l. II, pag. 73, ubi plura, p. 90. ELMENHORSTIUS .
Cloacinae simulacrum. Festive ad hujus deae nomen alludit Tertullianus in lib. de Pallio, cap. 4. Meminit et ejus lib. I advers. Marcionem, c. 18. Meminit et Cyprianus de Idolorum vanitate, S. August. de Civ. Dei, lib. IV, ac Minucius Felix cap. 25.
Pavorem Palloremque. Livius, lib. I, cap. 27: Tullus Hostilius in re trepida vovit Salios, fanaque Pavori et Pallori, equitem clara increpans voce, ut hostes exaudirent, redire in praelium jubet. Vide August. de Civit. Dei, lib. IV, cap. 2, 15, 23, et lib. VI, cap. 10; Cic., lib. III de Nat. deor. Sed non in Urbe, verum extra Urbis pomaerium Pallori structam aedem loquitur Plutarchus in Cleomene; et recte Pallorem communi cum Pavore fano coluerunt, quia ex timore seu pavore nascitur pallor. Servius ad vers. 30, lib. III Aeneid.: Pallor nascitur, cum se, ad praecordia fugiens, contrahit sanguis. Cic., l. V, de Finib.: Quis [Col. 0221B] est enim, aut quotusquisque, cui, mors cum appropinquet, non refugiat timido sanguen, atque exalbescat metu. Ex DEMPSTERO .—Haec omnia enumerat S. Cyprianus. de Idolorum vanitate, his verbis: Deam quoque Cloacinam Tatius adinvenit et coluit: Pavorem Hostilius atque Pallorem; mox a nescio quo Febris dedicata, et Acca et Flora meretrices. Hi dii Romani.
populum scripsit haeredem, certamque pecuniam reliquit, cujus ex annuo foenore suus natalis dies celebraretur editione ludorum, quos appelant Floralia. Quod quia senatui flagitiosum videbatur, ab ipso nomine argumentum sumi placuit, ut pudendae rei quaedam dignitas adderetur. Deam finxerunt esse, quae floribus praesit, eamque oportere placari, ut fruges cum arboribus aut vitibus bene prospereque florescerent. Eum colorem secutus in Fastis poeta, non ignobilem nympham fuisse narravit, quae sit Chloris vocitata, eamque Zephyro nuptam, quasi dotis loco id accepisse muneris a marito, ut haberet omnium florum potestatem. [Col. 0219B] Honeste quidem ista dicuntur; sed inhoneste [Col. 0220A] turpiterque creduntur. Nec debent (cum veritas quaeritur) hujusmodi nos velamenta decipere. Celebrantur ergo illi ludi cum omni lascivia, convenienter memoriae meretricis. Nam praeter verborum licentiam, quibus obscoenitas omnis effunditur, exuuntur etiam vestibus populo flagitante meretrices, quae tunc mimarum funguntur officio, et in conspectu populi usque ad satietatem impudicorum luminum cum pudendis motibus detinentur.
Cloacinae simulacrum in cloaca maxima repertum Tatius consecravit, et quia cujus esset effigies ignorabat, ex loco illi nomen imposuit. Pavorem, Palloremque Tullus Hostilius figuravit et coluit. Quid de [Col. 0220B] hoc dicam, nisi dignum fuisse, qui semper deos suos [Col. 0221A] (sicut optari solet) praesentes haberet? [Col. 0221A] [Col. 0221B] [Variorum Notae to columns 221-222] Praesentes haberet. Haec est recepta lectio a mss. et excusis; nec temere rejicienda, quidquid dicat Thomasius: praesentem haberi, vel praesentem esse, pro adesse, norunt omnes creberrimam locutionem esse omnibus Latinis scriptoribus, praesertim Lactantio ipsi lib. II, 1, 2, in fine lib. de Ira Dei, et alibi. In ms. Bonon. antiq. est, secum haberet. ISAEUS . De consecratione Honoris atque Virtutis. Hinc August. de Civ. Dei, lib. IV, cap. 21, Dei Honorini mentionem [Col. 0221C] facit. Symmach. lib. I, epist. 20: Bene ac sapienter majores nostri, ut sunt aliae aetatis illius, aedes Honori atque Virtuti gemellas junctim locarunt, commenti quod in te vidimus, ibi esse praemia honoris, ubi sunt merita virtutis. Valer. Max. lib. I, cap. 1: Cum Marcellus quintum consulatum gerens, templum Honori atque Virtuti, Clastidio prius, deinde Syracusis potitus, nuncupatis debitum votis consecrare vellet, a collegio pontificum impeditus est. Et in nummo Vitellii apud Gruterum, p. 10, Inscript. n. 4, legitur: VIRTUTI ET HONORI Vetus Marmor. C. POLICIO. L. F. BIBULO. AED. PL. HONORIS. VIRTUTISQUE. CAUSA. SENATUS. CONSULTO. POPULIQUE. JUSSU. LOCUS. MONIMENTO. QUO. IPSE. POSTERIQUE. [Col. 0221D] EJUS. INFERRENTUR. PUBLICE. DATUS. EST. Aurel. Prudent. lib. I, in Symmach.—Aedem hanc anno ab U. C. 545, M. Marcellus vovit (Liv. lib. VII, decad. 3) . Sacrificia honoris peragebantur aperto capite, cum sacerdotes in omnibus aliis deorum sacris tecto essent capite. Rationes varias pete a Plutarcho, Probl. Rom. cap. 12. Solemnitas ejus et festum in Maio, ut opinor. Ex. DEMPSTERO . Mentem quoque. Cicero, III de Nat. deor., Plin. lib. II, cap. 7; Ovid., Fastor. VI:
Sic Propertius lib. III, Elegia 24.
Et Attilius praetor menti aedem vovit an. 537, quo scilicet Qu. Fabius Max. Veneri Errucinae. Liv. lib. II, decad. 3, et Gruter. p. 99, n. 7.
Magnum Cicero. Perditum hunc Ciceronis locum dicit Cellarius. Si h. c. sect. 17 cum his jungas, vix dubium est, quin ad Cic. lib. II de Legib. cap. 11 respexerit: ita quoque Turnebo ad Cic. locum fol. 147 visum. BUNEMAN .
Quod Cupidinum et Amorum. Ita Cicero inter Fragmenta libri II de Legibus, et mss. nostri et ed. Scripti 4 rec. habent Cupidinis et Amoris. Cum locus iste non legatur in libris quos de Legibus a Cicerone habemus, sed in horum librorum fragmentis, autumant eruditi, mancos esse Ciceronis libros de Legibus.
Ad honesta deberent. Mss. undecim et editi nonnulli, ad honestatem. In mss. Pen., 2 Colb. et ed. Is., debuerunt.
[Col. 0222C]Corruptorum. Corruptores, adulteros, junxit, lib. I, cap. 10, exemplo Ciceronis lib. III in Verr., cap. 2. BUN .
Et in illa. Praepositio in addita ex mss. et editis plurimis.
Virtutes enim oportere. Ciceronis verba sunt lib. II de Legibus. Ideoque infinitivo modo efferenda cum omnibus mss. et veteribus editis 4, Rom. et Venet. 1490, ac Cellar. In caeteris editis est oportet.
Non vides fore ut irrumpant vitia. Sic habent omnes fere ms. et editi codices. In recentioribus mss. 4 et editis sex est, forte ut.
Romani Rubiginem. Dicitur Rubigus, lib. I, in Numae regno. Servius ad lib. I Georg.: Rubigo genus vitii est quo culmi pereunt, quod a rusticanis calamitas dicitur: hoc autem genus vitii ex nebula nasci solet, cum nigrescunt et consumunt frumenta; inde et Rubigus deus: sacra ejus X kalend. Maias Rubiginalia appellantur. Festus Pomp. lib. XVI: Robigalia dies festus VII kalend. Maias, quo Robigo deo, quem putabant rubiginem [Col. 0222D] avertere, sacrificabant. Concors ei Plin. lib. XVIII, cap. 29, qui ait Robigalia fuisse a Numa anno regni sui undecimo constituta. Vid. Columellam de Re rust. lib. X, et Ovid. lib. IV, Fastor. Ex DEMPSTERO .—Varro lib. I, de Re rustica, Robigum deum facit, eumque Florae conjungit.
Febrem. Vide Prudentium in Hamartigenia:
Febris quasi dea culta a Romanis, fanum habuit in Capitolio, aram in Esquiliis fabricatam. Clemens Alexand., Protrept.; Plin., lib. II, cap. 7; Cicer., III de Nat. deor.; Seneca, de morte Claudii; Epictet., lib. I, cap. 19; Aug. de Civ. Dei lib. III, cap. 12; Minuc. Felix.; Arnob., lib. IV. JOH. WEITSIUS.—Febris etiam, ut deae, ea legitur inscriptio: FEBRI. DIVAE. FEBRI. [Col. 0223B] SANCTAE. FEBRI. MAGNAE. CAMILLA. AMATA. PRO. FILIO. MALE. AFFECTO. Vide Onzel Inscript. fol. 97, ad Minucium Felicem.—Val. Max., lib. II, cap. 5, n. 6: Febrem ad minus nocendum templis colebant, quorum adhuc unum in palatio. Adde Cic., lib. III, de Nat. deor., cap. 23. CELL .
Ab hoc illud M. Marcelli de consecratione Honoris atque Virtutis, honestate nominum differt, re congruit. Eadem vanitate Mentem quoque inter deos collocavit senatus: quam profecto si habuisset, ejusmodi sacra nunquam suscepisset. Magnum Cicero audaxque consilium suscepisse Graeciam dicit, quod Cupidinum et Amorum simulacra in gymnasiis consecrasset; adulatus est videlicet Attico, et irrisit hominem familiarem. Non enim illud magnum, aut omnino consilium dicendum fuit, sed impudicorum hominum perdita et deplorata nequitia, qui liberos suos, quos erudire ad honesta deberent, prostituerunt libidini juventutis; a quibus flagitiorum deos, [Col. 0221B] et in illis potissimum locis ubi nuda corpora corruptorum luminibus patent, et in illa coli aetate voluerunt, [Col. 0222A] quae simplex et improvida prius irretiri, et in laqueos potest cadere, quam cavere. Quid mirum si ab hac gente universa flagitia manarunt? apud quam ipsa vitia religiosa sunt, eaque non modo non vitantur, verum etiam coluntur. Et ideo huic sententiae, tanquam Graecos prudentia vinceret, adjecit: «Virtutes enim oportere, non vitia consecrari. Quod si recipis, o Marce Tulli, non vides fore ut irrumpant vitia cum virtutibus, quia mala bonis adhaerent, et in animis hominum potentiora sunt; quae si vetas consecrari, respondebit tibi illa eadem Graecia, se alios deos colere, ut prosint, alios, ne noceant.»
Haec enim semper excusatio est eorum, qui mala sua pro diis habent, ut Romani Rubiginem ac Febrem. [Col. 0222B] Si ergo vitia consecranda non sunt, in quo tibi assentior, ne virtutes quidem. Non enim per se [Col. 0223A] sapiunt, aut sentiunt, neque intra parietes, aut aediculas luto factas, sed intra pectus collocandae sunt, et interius comprehendendae, ne sint falsae, [Col. 0223A] [Col. 0223B] [Variorum Notae to columns 223-224] Ne sint falsae. Emman., Ven. 1471, 93, 97, et Rost., [Col. 0223C] ne sint fabulae. BUNEMAN . Illa. Bun. habet olla, in quam vocem notam sequentem exhibuit.— Olla. Sic libri plerique mss. et edd. vetustae. At Lips. 2, Reimm, Tornes, Spark., Walch., illa. Est vero olla vera scriptura. In legibus veteres antiqua vocabula amabant. Saepius repetitur vox antiqua in Cicer., lib. II de Leg. cap. 8. Laudum. Id est, rerum laudandarum et virtutum, secundum Turnebum ad Cic. c. 1, f. 139. BUNEMAN . Sunto. Quod vide apud Cicer., lib. II de Legib., cap. 8. Quibus careas? Virtus enim colenda est. Sic restituimus ex mss. pene omnibus. In tribus recentioribus et in editis, si Cellar. excipias, est, careamus? Virtus colenda est. Virtus. Inquit Augustinus, non deus, sed Dei donum est. Et colenda est. In mss. 2 Bonon. et Tax. ac nonnullis editis desideratur est: legitur in caeteris. Simul ac coepit velle. Sic restituimus ex mss. 2 Clarom. [Col. 0223D] et Colb. et editis Rom. 1470, Fasitel., Is., Cellar., faventibus mss. 12, ac pluribus editis in quibus est, simul accepit velle. In Bonon. antiq., simul ut occoepit; in Jun. et 1 Colb. ac editis 5, simul occoepit, pro simul ac coepit. Templum est pectus. Idem habet Apostolus I ad Corinthios, cap. VI, vers. 19. Hoc veris illis nominibus impleatur. Vera et optima lectio, quae est manuscriptorum Regiorum, 3 Colb. et 1 Clarom. Male omnino in caeteris qui habent, veris illis nominibus; immo falsis. In alio Claramont. hoc verius illis nominibus. Nominibus, scilicet illis virtutibus quas supra nominavit. In venena et in ferrum ruente. Sic habent omnes mss. Vulgati autem, in venenum et ferrum. Privatim. Ex mss. et pluribus editis optime respondet praecedenti adverbio publice. Mss. Jun., 3 Colb. et 1 Clarom. a prima manu, et editi nonnulli legunt, privatis. Summis digitis. Jocatur in morem illum ethnicorum, qui res ad sacrificandum paratas duobus aut tribus digitis accipere solebant. Thus quidem eo modo in arae flammam jaciebant. Hieronym. epist. 1: Non est tantum in eo servitus idoli, si quis duobus digitulis thura comprehensa in bustum arae jaciat. Porphyr. περὶ ἀποχῆς ἐμψύχων, inquit, Pythia Ermionea laetatum, [Col. 0224C] dum sacrificaret, placentae frustis acceptis e pera tribus digitis. Ovid., II Fast.
Videsis etiam Lactant. lib. IV, cap. 3, et lib. V, cap. 19 et 20, Ex ISAEO .— Thure, ac summis digitis. Id est, extremis. Saepe ita cum optimis quibusque, ut notamus ad lib. V, cap. 10. Quorum . . . summam figuram gerunt. BUN .
Horrere. Sic corrigendum esse statuo cum Thomasio ex mss. ab illo citatis. His adde Cauc., 3 Colb., Cantab., Goth., Ultr., editionem Genevensem 1613 et 1579; sic etiam legunt Betuleius et Isaeus. Sic legendum esse textus ipse docet; Lactantius enim redarguit illos quod colant vitia, quae potius vitare et horrere debeant. Mss. Em., horrescere. Alii, colere, male.
Error principalis. De hoc plenius agetur libro II, qui est de Origine erroris.
Cum ex mulierum capillis tormenta fecissent, etc. Eo tempore hoc evenisse statuit Sehedius, quo Roma a Suevis Senonibus seu Gallis incensa fuit, Capitolio [Col. 0224D] aspera obsidione cincto, cum nervi in arcubus deficerent, matronae superstites comam absciderunt: ex ea nervi arcubus additi, hostesque demum depulsi. Hinc libertate denuo potiti, in gratam rei memoriam, statuam Veneri erexere, cui cognomen Calvae indiderunt, ob abscissas a matronis comas. Hanc historiam refert Vegetius lib. IV, cap. 9, de Re militari; Servius ad I Aeneid. Saepe hoc usu venit olim in bellis, inquit Is. Casaubonus in Notis ad Capitolin. pag. 188. Caesar Belli Civilis lib. III, de iis qui obsessi erant Salonis, praesectis omnium mulierum crinibus tormenta effecerunt. Narrat et Dio in Severo, in obsessa urbe Byzantio rudentes de crinibus mulierum factos. Vide Aristidem in Rhodiaca. De hac re nil legitur apud Livium, neque apud Plutarchum. Attamen templum Veneris Calvae irridetur a S. Cypriano his verbis: Est, inquit, et Venus Calva. Multo hic turpius Calva, quam apud Homerum vulnerata. De eadem et loquitur Augustinus, et Vegetius libro IV.
si extra hominem fuerint collocatae. Itaque praeclaram illam legem tuam derideo, quam ponis his verbis: «Ast illa, propter quae datur homini ascensus in coelum, mentem, virtutem, pietatem, fidem, earumque laudum delubra sunto.» Atqui haec separari ab homine non possunt. Si enim colenda sunt, in homine ipso sint necesse est. Si autem sunt extra hominem, quid opus est ea colere quibus careas? Virtus enim colenda est, non imago virtutis: et colenda est non sacrificio aliquo, aut thure, aut precatione solemni, sed voluntate sola atque proposito. Nam quid est aliud colere virtutem, nisi eam comprehendere animo, et tenere? [Col. 0223B] quod unusquisque simul ac coepit velle, consequitur. Hic solus virtutis est cultus; nam religio et veneratio nulla alia, nisi unius Dei tenenda est. Quid igitur opus est, o vir sapientissime, supervacuis extructionibus loca occupare, quae possint humanis usibus cedere? quid sacerdotes constituere vana et insensibilia culturos? quid immolare victimas? quid tantos [Col. 0224A] sumptus vel fingendis, vel colendis imaginibus impendere? Firmius et incorruptius templum est pectus humanum: hoc potius ornetur, hoc veris illis nominibus impleatur. Has ergo falsas consecrationes sequitur, quod necesse est. Qui enim virtutes sic colunt, id est qui umbras atque imagines virtutum consectantur, ea ipsa, quae vera sunt, tenere non possunt. Itaque nulla in quoquam virtus est, vitiis ubique dominantibus; nulla fides, omnia pro se unoquoque rapiente; nulla pietas, nec consanguineis nec parentibus parcente avaritia, et cupiditate in venena et in ferrum ruente; nulla pax, nulla concordia, publice bellis saevientibus, privatim vero inimicitiis usque ad sanguinem furentibus; nulla pudicitia, libidinibus effrenatis omnem sexum et omnes corporis partes contaminantibus: [Col. 0224B] nec tamen desinunt ea colere, quae fugiunt et oderunt. Colunt enim thure ac summis digitis, quae sensibus intimis horrere debuerunt: qui error omnis ex illius principalis ac summi boni ignoratione descendit.
Urbe a Gallis occupata, obsessi in Capitolio Romani, cum ex mulierum capillis tormenta fecissent, [Col. 0225A] aedem Veneri Calvae consecrarunt. Non igitur intelligunt, quam vanae sint religiones, vel ex eo ipso, quod eas his ineptiis cavillantur. A Lacedaemoniis fortasse didicerant, deos sibi ex eventis fingere, qui cum Messenios obsiderent, et illi furtim deceptis obsessoribus egressi, ad diripiendam Lacedaemonem cucurrissent, a Spartanis mulieribus fusi fugatique sunt. Cognitis autem dolis hostium, [Col. 0225A] [Col. 0225B] [Variorum Notae to columns 225-226] Dolis hostium. Ita restituimus ex omnibus mss. et pluribus editis. Caeteri vulgati habent, hostium insidiis. Sicut erant. Supra lib. I, cap. 8. Hae voculae rei veritatem hic, non mutatam rei conditionem notant. Cic. in Bruto cap. 14 : Ut erat lana amictus, ita venit in concionem. Ovid., V Metam., Fab. 10 : Sicut eram, fugio sine vestibus. Val. Max., lib. IV, cap. 6: Quem (Plautium) amici, sicut erat, togatum et calceatum corpori conjugis junxerunt: et lib. V, cap. 6, extr. 4: Gladio cinctus, sicut erat, processit. BUNEMAN . Juvenes ab iisdem antea missi, misti cum virginibus. Collatis inter se variis tum mss. tum editorum codicum lectionibus, sic legendum censeo. In tribus enim mss. Reg., 1 Colb., Cantabrig., 2 Brun. est, antea missi, admisti cum virginibus; in 6 Reg., 2 Bonon., 5 Colb., 1 Sorbon., 2 Clarom. et vet. edit. 3 Rom., Venet., 1490, Egnat. seu Ald., Paris. 1525, Florent., Crat., Graph., antea missi cum virginibus; scilicet vox misti male scripta a librariis mutata fuerit in missi, et deinde ab aliis omissa, velut duplicata. In editis Gymnic., Fasitel. et Thys. est, ante admissi cum virginibus. Ms. Em. et edd. Gall. et Spark., ante missi cum virginibus, sensu prorsus imperfecto. Hujus rei historia refertur a Strabone. Lacedaemonii enim Messeniis bellum intulerunt, eo quod Teleclum regem sacrificandi causa profectum occidissent anno 813, ante vulgarem aeram (propter virgines stupratas, ait Justinus,) juramento facto, se non prius reversuros, quam Messenam cepissent. Uxoribus vero tam diuturnas moras aegre ferentibus, Lacedaemonii sui jurisjurandi [Col. 0225D] memores, et uxorum rationem habentes, robustissimos ac aetate juniores e castris Lacedaemonem mittunt, quos noverant sacramenti religione non teneri. Iis praecipiunt, ut cum omnibus virginibus rem omnes haberent, eo pacto rati sobolem copiosiorem futuram. Hi ergo, qui sic geniti erant, Parthenaei dicti sunt, seu Virginum filii. Vide Justinum lib. III, cap. 4. Partheniae. Sic lego cum antiquissimis mss. 1 Reg., 1 Bonon. et 2 al. Reg., 1 Colb., 2 Brun., 2 aliis Colb. a prima manu. Nec aliter legunt Aristoteles lib. V Politic., cap. 7; Justin., Hist. lib. III, cap. 4. At 9 mss. rec. habent, ut et editi, Parthenii; Reg. Put., Partheni a prima manu. Videndi Pollux et Strabo lib. VI. Veneri armatae. Vide Pausan. lib. III, in Lacon.; Nonnum lib. XXXV Dionysiacor. Romae autem Cluacina, id est, armata dicta est, a verbo cluere, quod antiquis fuit pugnare. Ex SCHEDIO . Pistori. Vide Ovid. VI Fastor. In quiete monuisset. De somnio hoc silent historiae; [Col. 0226B] de jactatis panibus, Livius V, c. 48, Flor. I, c. 13, consulatur. CELL . In quiete. Eleganter pro somnio, ut saepe Cicero in lib. I Divin., c. 24; Valer. Maxim., lib. I, cap. 7, extern. 1, 6 et 10; Lact. lib. II, c. 7, not. BUNEMAN . Monuisset. Solemne de talibus somniis verbum, Epit. c. 20. Vid. Broukhus. ad Tibull. 3, 4, 11, p. 314. BUN . Quod habebant. Ita restitui ex mss. In editis, haberent. Soluta esset. Sic reposui ex mss. Editi habent, soluta est. Religionum derisio. Sic recte omnes, praeter Goth. qui, Religionum diversitas: male. BUN . Nomen. Manuscriptorum et 5 vet. editorum est. Recentiores mss. duo Reg. et editi octo legunt, numen. Fornacem deam. Fornacalia, eorumque ritus explicantur a Plutarcho Problem. Rom. cap. 89. Ovid. lib. II et VI Fastor.:
Olim Romani sola pulte victitabant, ignoto usu panis; panem pinsendi postea edocti artem, deam fornacibus praefecerunt. DEMPSTERUS .
Fornacalibus. Mss. 2 Colb. et 1 Brun., Furnacalibus; alter Brun. et 3 Colb. cum edit. Rom. 1470, fornacibus. Vide Ovid. Fast. lib. II.— Celebrandis Fornacalibus. Mense Februario, Ovidius, Fast. II, v. 527:
Operari. Sensu sacro, ut Livius, lib. I, cap. 31, Operatum his sacris se addidisse. BUNEMAN .
Cum audiat deam Mutam. Ovidio Fast. II, 572, dicta Tacita. BUNEMAN .
Laram. Ejus fabulam vide apud Ovid. lib. II Fastor.
Caca. Ita mss. 2 Reg. veterrimi aliique cum editis fere omnibus. Plurimi mss. et duo editi, Caeca, vel Ceca; duo Colb., Ceta. Virg. Aeneid. et Ovid., lib. I Fastor.— Caca, quae Herculi fecit indicium. Virgilius lib. VIII, ex aversis vestigiis bonum indicium Herculem invenisse tradit: at etiam proditionem sororis Cacae accessisse. Serv. in Aeneid. VIII, v. 190 memoravit. BUNEMAN .
Cunina. Sic legunt editi et cuncti pene mss. Varro, et S. Aug. de Civit. Dei, lib. IV, cap. 8 et 11. At mss. 2 Bonon., Cunia; 3 Colb. et Pen., Cuna; 1 Colb., Cuna; 1 al. Colb., Cunena. De Junone Cunina vide Plinium lib. VII, cap. 2, et Gruterum in Inscriptionibus, pag. 96.
Et Stercutus. Tribus syllabis Sterculus habet Tertullianus [Col. 0227A] Apologet. cap. 25, necnon mss., 1 antiq. Regio-Puteanus a prima manu, aliique 2 Regii, Vatic., 2 Colb., Nav., Goth., Cauc., Pal., Vict., 2 Brun., et edit. Cellar. Est Stercus in 1 Bon. antiq. et 1 Colb.; at Sterculius in 1 Reg., 1 Colb., Gat., et in editis multis; Sterculinus in 1 Bonon. rec. et Tax. In mss. [Col. 0227B] octo et 2 vet. edit. Rom. et in ms. Taurin. Epitom. cap. 21, Stercutus. In 3 Reg. et Marm. necnon apud Augustinum lib. XVIII de Civ. Dei, cap. 15, Stercutius; in 1 Reg., Stercuatus; in alio Reg., 1 Sorbon., a prima manu, et 1 Clarom. a secunda, Stercatus; in 1 Colb., Stercautus; in alio Colb. et Jun., Stercurius. Sterculus Fauni filius ob stercorationis agrorum inventum immortalitatem consecutus. Vide Tertullian. Apologet. cap. 22, et Plinium lib. XVII, cap. 9.— Et Sterculus. Vulgo, quatuor syllabis, Sterculius: at tribus Goth. cod. et Tertullianus Apol. c. 25. Sic Prudentius Laurentio v. 450:
Quae ista religionum derisio est? Si earum defensor essem, quid tam graviter queri possem, quam deorum nomen in tantum venisse contemptum, ut turpissimis nominibus ludibrio habeatur? Quis non rideat Fornacem deam, vel potius doctos viros celebrandis Fornacalibus operari? Quis, cum audiat deam Mutam, tenere risum queat? Hanc esse dicunt, ex qua sint nati Lares, et ipsam Laram nominant, vel Larundam. Quid praestare colenti potest, quae loqui non [Col. 0226B] potest? Colitur et Caca, quae Herculi fecit indicium de furto boum, divinitatem consecuta, quia prodidit fratrem; et Cunina, quae infantes in cunis tuetur, ac fascinum submovet; et Stercutus, qui stercorandi [Col. 0227A] agri rationem primus induxit; et Tutinus, [Col. 0227A] [Col. 0227B] [Variorum Notae to columns 227-228] Tutinus. Mirum quam hic, sicut et in praecedenti, mss. codices variant. Tutinus reposui ex 9 mss. Regiis, inter quos sunt duo vetustissimi, 1 Bonon. antiq., 6 Colb., 1 Sorb., Nav., Vict., Marm., 3 Lips., Em., Cantabrig., 2 Clarom., Pen., Tornes., 2 Brun., ac [Col. 0227C] edit. Rom. 1470, et Crat. in marg. In mss. 1 Reg. et Gat. est, Futinus; in Bonon. rec., Cutinus, mendose, pro Tutinus: facilis enim mutatio C et F in T. In edit. Rom. 1468, Titinus. Apud Arnobium Lactantii praeceptorem lib. IV adv. Gentes, Tutunus, juxta vetustissimum cod. ms. Regium. Apud Augustinum, Muttunus et Tutunus, qui idem est ac Priapus. Hinc Arnob. lib. IV: Cujus immanibus pudendis, horrentique fascino, vestras inequitare matronas, et auspicabile ducitis et optatis. Lib. VI, Civ. Dei, c. 11. In ms. Cauc. et edit. Tornes., Spark., Walch., et apud Tertull. Apolog. cap. 25, et in decem vulgatis, Mutinus. Sed quoquomodo legas, Tutinus, seu Tutunus, vel Mutunus, parum refert: nam deus hic utrumque habuit nomen ab utroque obscoeno: sexus enim utriusque habuit pudendum, μυττὸς, Siculum vel Aeolicum, pro μυστὸς, de pudendo muliebri: inde μυττὼν μυττῶνος, et Romanum Muttonus, πόσθη et ποσθὼν, qui ingens habet virile, Aeolice ποθθὼν ποθθῶνος· inde Latinum Puttunus et Tuttunus; nam T [Col. 0227D] et P invicem permutabant tam Aeoles quam veteres Latini. Ex SALMASIO .— Ipse, inquit Aug. ubi supra, est apud Graecos Priapus, si non pudet. Tetinus etiam vocabatur. In cujus sinu pudendo, etc. In hujus Dei sinu nova nupta praesidebat, ne sterile conjugium haberet. August. de Civ. Dei lib. VI, cap. 9: Sed quid hoc dicam, cum et ibi sit Priapus nimis masculus, super cujus immanissimum et turpissimum fascinum, sedere nova nupta jubebatur more honestissimo et religiosissimo matronarum. MEURSIUS . Praesident. Recte est in Lactantio praesident; praesidere enim verbum in casto operantium proprium. JANUS GULIELM .— Praesident. Heuman. legit, resident, vel prius sedent. At omnes libri, praesident, quod tuetur Gulielm. c. 1, ut rectum, et verbum in casto operantium proprium. De re Arnob. c. 1: Etiamne Mutunus, cujus immanibus pudendis horrentique fascino vestras inequitare matronas, et auspicabile ducitis, [Col. 0228A] et optatis. S. August., de Civ. Dei, lib. VI, cap. 9. Quum ibi sit et Priapus nimius masculus, super cujus immanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta jubeatur. Lib. VII, cap. 24: In celebratione nuptiarum super Priapi scapum nova nupta sedere jubebatur. BUN . Portenta. De his portentis vide Minucium Felicem, cap. 25. Venerantur. Ms. Jun. et nonnulli editi addunt, et colunt.—Venerantur. Sic Bon., Tax., Pen., Cauc., Ult. Pal., Lips., Goth., ubi edd. Ven. 1471, 97, Rost., Paris., Parrhas., Crat., Ald., Gymn., Gryph., Tornes., venerantur et colunt. Nec hoc male. Senec. I Clem., c. 19: (deos) intueamur venerantes colentesque. Ipse Lactantius jungit lib. II, c. 5, lib. III, c. 9, Venerari et colere; et Epitom. cap. 25: Colenda ac veneranda. Conf. lib. I, cap. 15, lib. II, cap. 5. Ipse Cicero I, de Nat. deor., cap. 42: deos colere, precari, venerari; et lib. II de Nat. deor., cap. 28: deos et venerari, et colere. BUN . Quid? qui lapidem. Mss. est pene omnium, et veterum ac potiorum editionum. In Christ., 2 Colb. et editis quinque, Quid? quod lapidem. Terminus. Olim in limitandis agris lapis collocabatur. Virg. lib. XII Aeneid.:
Papinius lib. V Theb.:
Et non solum lapis erat, verum etiam quandoque stipes, ut subdit postea Lactantius, et refertur a poeta, lib. XI Fastor.:
Statua huic deo erecta erat quadrato lapide vel stipite dedolato, uncto, coronato. Vide L. Sen., in Hippolyto, act. II, sc. 1. Terminalia, huic Deo sacra, magna rusticorum solemnitate celebrantur, mense Februario: sed vario pro saeculorum ratione cultu: quippe, Numa nihil animatum ei immolari volebat deo, ut est apud Plutarchum in Vita ejus, et cap. 14 Problem. Rom. Postea tamen mutata ea fuit sacrificandi ratio, et Termino animata, ut caeteris diis, [Col. 0228D] caesa hostia. M. Cicero Phil. XII et alii, quae vel porca, Ovid. Fast., lib. II. DEMPSTERUS .—Vide Florum lib. I, cap. 7, et Ovid. lib. II Fastor., 690.— Solus Terminus. Imo et dea Juventus cum Termino fuit contumax, testantibus aliis, quos indicat Rycquius de Capitol. Rom., cap. 9, pag. 81 et cap. 14, pr. de Termino. Conf. Livium lib. I, cap. 55. BUN .
Capitolium. Hist. est apud Livium lib. I, et sub finem quinti. Dionys. Halicarn., lib. II, et Plutarch. in Numa.
Atque eo in loco. Manuscriptorum est: eoque in loco, editorum.
Cederent. Ita mss. praeter 3 rec. in quibus est, cedere vellent. In nonnullis rec. editis, credere, et credentibus.
Poeta. Aeneid. IX, v. 448,
Capitoli immobile saxum.
Jam . . . quam magnus. Similis ironia lib. I, cap. 20, jam quanta ista immortalitas putanda sit, etc. BUN .
in cujus sinu pudendo nubentes praesident, ut illarum pudicitiam prior deus delibasse videatur: et mille alia portenta, ut jam vaniores qui haec colenda susceperint, quam Aegyptios esse dicamus, qui monstruosa et ridicula quaedam simulacra venerantur. Et haec tamen habent aliquam imaginem. Quid? qui lapidem colunt informem atque rudem, cui nomen est Terminus? [Col. 0228A] Hic est, quem pro Jove Saturnus dicitur devorasse; nec immerito illi honos tribuitur. Nam cum Tarquinius Capitolium facere vellet, atque in eo loco multorum deorum sacella essent, consuluit eos per auguria, utrum Jovi cederent; et cedentibus caeteris, solus Terminus mansit. Unde illum poetaLibero coelo frueretur. Sic Cicero V Tuscul. 13, Volucres coelo frui libero. Senec. ad Polyb. cap. 28, extr. Fruitur nunc aperto et libero coelo. BUN .
De sacris. Lege Alex. ab Alexand. l. VI, cap. ult. et Tiraquellum, Voss. l. I Idol., cap 35, et lib. II, et Cren. p. IX Animad., p. 77 sqq. BUN .
Apud Cyprios humanam hostiam. Ita restituimus ex omnibus manuscriptis vetustissimis duobus, scilicet, I Bonon., I Reg., et 6 aliis Reg., 2 Brun., Cauc., 1 Colb., Nav., Pal., Lips., Jun., Vict., Pen., Ultr., 1 Clarom., Marm., et edit. Rom. 1470, ac Cellar. Addunt autem mss. Regio-Puteanus, 4 Colb., 2 Lips., 1 Clarom., 1 Sorbon., Gat., et edit. Rom. 1468. In multis editis est, Apud Cypri Salaminem.—Apud Cyprios humanam. Epit. c. 23: Jovi Cyprio, sicut Teucrus instituerat, humana hostia mactari solebat. Rem illustrat Betuleius. BUN .
[Col. 0229C]Teucrus. Testatur Strabo, lib. XIV, Salaminem Cypri a Teucro profugo esse conditam. Teucer autem, Telamonis filius, profugus erat, quod Teucer mortem fratris sui Ajacis, qui insidiis Ulyssis interierat, ultus non esset, ac sine ipso rediisset. Caeterum haec humana Salaminiorum sacrificia antiquata fuerunt sub Adriano, teste Marcellino, lib. XIV.
Hadriano imperante. mss. 4 rec., ab Hadriano imperatore.—Hadriano . . . sublatum. Hadrianum haec sacra antiquasse, neque apud Dionem, neque apud Spartianum, nec Eutropium legitur. Eusebius scribit, Adriani temporibus has impii erroris nebulas Evangelici solis splendore fuisse discussas. Eutropius vero Trajani temporibus Salaminiam (sic enim ipsam cum Plinio vocat) a Judaeis deletam fuisse, ait Spartianus, quidem auctor est, Adrianum Romana sacrificia diligenter curasse, caeterum externa neglexisse. Ex Actis Apost. cap. XIII, certum est Paulum et Barnabam Salamine Cypri in Synagogis Jud. verbum Dei annuntiasse. [Col. 0229D] Haec a Constantio Constantia fuit postea appellata. BETUL .
Erat lex apud Tauros. Hujus sacra refert Prudentius lib. contra Symmachum; et Juvenalis, satir. 15.
Haec Prudentius. Hujus sacrificii Thoas rex auctor fuit; unde a Silio italico Diana Thoantea vocatur. Vide et Pomponium Melam. lib. II, capite de Scythia Europaea.— Erat lex apud Tauros. Populum supra Pontum Euxinum. Ovidius exsul lib. IV Trist., Eleg. 4, v. 63:
Galli Hesum. Lucan. l. I. Pharsal. Hesus hic Mars est. Significat fortem in Hebraeo idiomate. Hesus enim robur est. Mars autem secundum ethnicos bello praesidet: consequens igitur est ut fortis sit. Edessae in Mesopotamia in Solis templo a vetustissimis saeculis colebatur Belus, sive Sol: juxta eum Mercurius, quem Monimum, et Mars, quem Aezizum nuncupabant, simul adorabantur. SCHEDIUS .
[Col. 0230B]Teutatem humano cruore placabant. Hic Teutates est Mercurius. Livius, lib. XXVI: Scipio in tumulum obversus, quem Mercurium Teutatem appellant. Teutates itaque Gallis idem, qui Phoenicibus Τάαυτος, et Aegyptiis Thouth, vel Theuth et Thoth, de quo fusius ante. Minucius Felix refert Gallos Mercurio humanas victimas caedere. Tertull.: Major aetas apud Gallos Mercurio prosecatur. De Gallis Caesar lib VI de bello Gallico: Deum maxime colunt Mercurium . . . pro victimis homines immolant. Per Druidas illa sacra fiebant; idem ibidem: Illi (Druidae) rebus divinis intersunt, sacrificia publica ac privata procurant, religiones interpretantur. Suetonius, a Claudio diram hanc immanitatem penitus sublatam scribit: nec sub Tiberio, sed sub Augusto civibus interdictum, ne hominem immolarent. Plinius, DCLVII anno U. C. Corn. Lentulo, P. Licinio Crasso coss. senatusconsultum factum esse tradit, [Col. 0230C] ne homo immolaretur. Vide Betul. et Tertullianum Apologetici cap. 8, atque Melam. lib III. De hisce diis loquitur Lucanus libro primo his verbis:
Latialis Jupiter. Mss. septem, Latiaris. Utraque lectio bona. Notum enim est in Latinis libris et Latialis et Latiaris Jovis cognomen scribi: quare etiam Graeci quidam in hac voce r retinuerunt, ut Porphyr. περὶ ἀποχῆς. IS . CASAUBONUS . In hanc abominandam ἀνθρωποκτονίαν etiam Clemens Alexand. invehitur in προτρεπτικῷ. Inhumanum illud sacrificium a Tarquinio Superbo in monte Albano constitutum fuerat; vide Dionysium Halicarnass. lib I. Infamis hac credulitate ara Dianae Tauricae; Pellae etiam Achilli et Chironi homo immolabatur; Lesbii eodem genere victimarum Baccho sacrificabant. Quin et Erechteus Atticus, et Marius Romanus, filias ipsi suas mactaverunt, [Col. 0230D] ille Proserpinae, hic diis Averruncis. Arnobius lib. II adversus Gentes: Ante adventum in Italiam Herculis, cum ex Apollinis monitu patri Diti ac Saturno humanis capitibus supplicaretur. De hac ipsa immanitate merito conquerentem vide etiam Athenagoram Orat. ὑπὲρ χριστιανῶν. Multa quoque de his Euseb. Praeparat. Evangel. lib. IV, cap. 17. Ex Porphyrio narrat Dionys. Halicarnass, l. I Rom. Antiq., Herculem in Italia, et alibi, hanc plus quam belluinam feritatem sustulisse. PETRUS PANTINUS .—Bunemannus legit Latiaris, eumque sic locum annotat: «Correxi, inquit, ex Goth. et Cauci mss., Latiaris. Sic quoque Cl. Puteani mss. Lact. h. l. teste Lambino ad Cic. pro Milone c. 31. ubi cum Grut. et Graevio ex ms. defenditur ea vox. Etiam in Taurin epit. c. 23.— Latialis Jupiter etiamnunc sanguine. Idem objiciunt Tertullianus Apolog. c. 9, et in Scorpiace cap. 7. Minuc. Felix pag. 297 (ubi Elmenhorst. vide) et Prudentius adv. Symmach. l. I, v. 396. Ritus non satis notus. Videtur in amphitheatrali munere, auspicandi causa, noxius seu damnatus mactari pro victima solitus. BUN .
quo ne ipsi quidem fruebantur, qui lapidem frui putaverunt. Et huic ergo publice supplicacatur, quasi custodi finium deo: qui non tantum lapis, sed etiam stipes interdum est. Quid de iis dicam, qui colunt talia? nisi ipsos potissimum lapides ac stipites esse?
Diximus de diis ipsis, qui coluntur: nunc de sacris ac mysteriis eorum pauca dicenda sunt. Apud Cyprios humanam hostiam Jovi Teucrus immolavit; idque sacrificium posteris tradidit, quod est nuper Hadriano imperante sublatum. Erat lex apud Tauros, inhumanam et feram gentem, uti Dianae hospites immolarentur; et id sacrificium multis temporibus celebratum est. Galli Hesum atque Teutatem humano cruore placabant. Nec Latini quidem hujus immanitatis expertes fuerunt, siquidem Latialis Jupiter [Col. 0231A] etiamnunc sanguine colitur humano. Quid a diis boni precantur, qui sic sacrificant? [Col. 0231A] [Col. 0231B] [Variorum Notae to columns 231-232] Quid a diis boni precantur, qui sic sacrificant? Mss. undecim cum multis editis, Quid ab his. I Reg., 1 Colb., Nav., Vict., Brun., Quid talibus a diis. 1 Reg., 1 Colb. et 4 edd., Quid ab his boni precatur qui sic sacrificant, mendose. Ms. Jun. et editio Gallica 1563, quibus sic sacrificant.—Quid ab his boni. Sic omnes scripti et editi, quos sequi aequius, quam unum Gothanum non plane sanum; hic enim habet: Quid a diis bonis. Sensus facilis: Quid boni precantur ab his, sc. diis? BUN . Precantur. Sic recte Goth., tres Lips., Reimm., Rost., Ven. 1471, secunda 1478, Paris. 1513, Tornes., Betul., Cell. ubi perperam prima 1478, 93, 97, Parrh., [Col. 0231C] Ald., Gymn., Gryph., Crat., Thomas., Isaeus, Gall., ed. Cantabr., precatur in singul. cum sequatur in omnibus, sacrificant. Hinc cognoscas incuriam editorum. BUN . Desciscunt. Justin. de Scyth. lib. II, cap. 2.— Ab humanitate desciscunt. Lips. 2 et Reimm., perperam, Ab humanitate desistunt. l. IV, cap. 11, A lege desciscerent. De Ira cap. 23, A pietate desciscere, restituimus. BUN . Ad facinora . . . labuntur. «Suspicor,» inquit Heumannus, «Lactantium scripsisse, delabuntur.» At rectum simplex. Lact. l. IV, cap 1, Ad hos . . . fragiles deos lapsi. Lib. VI, cap. 13, Qui ad peccatum labuntur. Ibid. cap. 24, Ad injustitiae viam lapsus est. Ipse Cicero pro Sextio cap. 55, Ad insolitum genus dicendi labi. BUN . In Latio. De hoc S. Augustinus et S. Athanasius. Milvio. Mss. Brun., Molbio. Hic hodie dicitur Ponte-Mole. Responsi. Hoc responsum apud Macrobium legitur libro I Saturn., cap. 7. Καὶ κεφαλὰς Αἴδῃ Sic restituimus ex mss. 2 vetustissimis Reg., itemque alio Reg. rec., 1 Colb., Cauc., Nav., Vict., Marm., 2. Brun., accedente 1 Sorbonico, in quo καὶ κεφαλὰς Αι καὶ, pro Αιδη et uno Claromont., cui est Καὶ κεφαλὰς Διὶ. In novem recentissimis et in editis, καὶ Κεφαλὰς κρονίδῃ. In pluribus Graeca desunt. Sed et Αἴδῃ est apud Macrobium, Saturnal. lib. I, c. 7, et sic legendum esse contendit Pontanus in notis ad Macrobium, et ita censent doctissimi viri Baluzius ac Francius. Latine: Et capita Saturno, et patri mittite lumina, seu hominem. Φωτα. Omnem accentum sustulimus, ut ambiguitas servetur oraculi, quam data opera versus continet; et semper haec vox sine accentu scribenda est, quando est ambigua, ut significet et hominem et lumen. Cum accentu gravi hominem, cum circumflexo lumen denonat. Is.—Imo vero accentum circumflexum, illaesa ambiguitate, restitui potest: siquidem τὸ ΦΩ͂ΤΑ referre licebit vel ad ΦΏΣ, ΦΩ͂ΤΟΣ, homo, in accusativo casu numeri singularis, vel ad ΦΩ͂Σ, ΦΩ͂ΤΟΣ, lumen in accusativo casu numeri pluralis. Nec convenienter grammaticae [Col. 0232B] asserit doctissimus Isaeus, vocem ΦΩΤΑ, omni accentu destitutam, hominem aeque ac lumen significare posse: ΦΩΣ enim pro lumine acceptum, neutri generis est, masculini vero si pro homine sumatur: cum autem omnis substantivus neutri generis idem sonet in accusativo quam in nominativo casu utriusque numeri, consequens est ut τὸ ΦΩΤΑ vel hominem, vel, lumina significet.—Post ΦΩ͂ΤΑ mss. duo Bonon. addunt, hominem; 2 Brun. lumina interpretati sunt. Ob hanc autem nominis amphibologiam, et fax illi, inquit Lactantius, et homo jaci solet. In aquam misisse. Goth. auferendi casu, in aqua; [Col. 0232C] ut de M. P. c. 21 extr., jactabantur in flumine. At Ovidius et ipse Lact. infra, in Tiberim . . . mitteretur. BUN . Corpora falsa jace. Est jaci apud Ovidium, et in edit. Lactantiana. Is.— Jaci. Omnes scripti et editi jace, praeter Isaeum, qui ex Ovidio jaci hic edidit quod, ut rectius, recepi; praecessit, misisse. BUN . Nam de infantibus qui eidem Saturno, etc. De hoc immani sacrificio etiam paulo post hoc eodem capite mentionem facit auctor; quare duo loca illa simul explicabimus. Saturnus, qui Graecis Κρόνος plerumque censetur Moloch: infantes sive pueri utrisque erant hostiae communes. Et nefanda illa sacra e Syria in Europam videntur migrasse, ac in Africam. Ad Ovidii Fastos, Macrobium, alios perquam obvios, relegandus, qui de Europaei Saturni hostiis humanis disquirit. De Poenis, qui Syrorum colonia, Ennius:
Versus est apud Nonium Marcellum, verbo puellis. Qui liberis carebant, ii a pauperibus emebant, ut mactarent; [Col. 0232D] quod a Plutarcho docemur. D. Athanasius Orat. advers. Graec., Φοίνικες καὶ Κρῆτες τὸν Κρόνον ἐν ταῖς τεκνοθυσίαις ἐθρήσκευον. Ad Tiberii usque tempora durasse impium illum morem in Africa scribit Tertullianus Apolog. cap. 9: Infantes, inquit, penes Africam Saturno immolabantur palam usque ad proconsulatum Tiberii. Similia leguntur in Minucio Felice. SELDENUS .
Quid dicam, non invenio; tam barbaros. Sic incidunt et legunt vetustissimi mss. Bonon. Regii, 1 Clarom. aliique cum omnibus fere editis. In mss. 8 rec. et edd. Rom. ac Venet. est haec interpunctio: Quid dicam? Non invenio tam barbaros, etc. Nota admirantis est: Miror seu stupeo tam barbaros, etc. Quod secuta est gallica versio. an. 1563.
Sacrificium vocarent . . . extinguerent. Quae hostia misericordiam provocat, inquiebat Justinus, XVIII, 6; Curtius lib. IV, cap. 3 et 23.
Innocentes. Vim hujus vocis eximie illustrat Gronov. ad Minuc. 2, p. 9, 10, ad verba: Annis adhuc innocentibus. BUN .
Aut quid tales dii hominibus praestare possunt, quorum poenis propitiantur? Sed de Barbaris non est adeo mirandum, quorum religio cum moribus congruit. Nostri vero, qui semper mansuetudinis et humanitatis gloriam sibi vindicarunt, nonne sacrilegis his sacris immaniores reperiuntur? Hi enim potius scelerati sunt habendi, qui, cum sint liberalium disciplinarum studiis expoliti, ab humanitate desciscunt, quam qui rudes et imperiti ad mala facinora bonorum ignoratione labuntur. Apparet tamen antiquum esse hunc immolandorum hominum ritum: siquidem Saturnus in Latio eodem genere sacrificii cultus est, non quidem ut homo ad aram immolaretur, sed uti in Tiberim de ponte Milvio mitteretur. Quod ex responso quodam factitatum Varro auctor est; cujus responsi ultimus versus est talis:Maxime . . . dulcior. Singularis constructio, pro maxime dulcis, aut dulcissima. Vid. Heusinger. ad Vechner. Hellenol., p. 171. BUN .
Pietatis. Amoris parentum adversus liberos, l. IV, c. 17; de Mort. Persecut. c. 32. BUN .
Inter aras . . . scelera. Cypr. ed. Oxon., f. 17, ad Donatum, l. II, epist. 2, ed. Bas. Inter leges ipsas delinquitur, inter jura peccatur. BUN . Festus. De hoc nil legitur apud auctores ne quidem apud Gregor. Gyraldum. Unde lectio haec apud multos habetur suspecta.
Per Satyram refert. Satyra, seu satura, hic loci significat, [Col. 0233C] interprete Vossio, mixtim, varie, sine distinctione gentis, aut ordine temporis; vel juxta alios, promiscue, vel magna varietate et copia refertis libris; quod diceremus, varia historia.
Carthaginenses Saturno. Hujus sacrificii meminerunt Tertullianus, Eusebius, S. Augustinus, praeter Justinum et Curtium jam citatos; nec ignoravit Plato in dialogo qui Minos inscribitur.
Ab Agathocle. De Rebus gestis Agathoclis in Africa vide Justinum, lib. XXI; Diodor. Siculum, lib. XI et XVII, atque Plutarchum in Pyrrho.
Tantum, etc. Hi duo versus diversis locis a Lucretio scripti sunt, scilicet lib. I de rerum Natura, vers. 102; et lib. V, v. 84. Sed hic ultimus aliquantulum immutatus.
Occiderat. Dicuntur tria millia Poenorum tunc cecidisse. Hujus sacrilegi sacrificii exempla collegit Alexander ab Alexandro in Genialibus Diebus. Matris Deum, etc. Habuit et alia nomina; proprie enim Rhea, aut Cybele vocabatur. Tatianus Assyrius [Col. 0233D] Oratione contra gentes: Rhea, quam in Phrygiis montibus Cybelem vocant, exsectionem virilium lege instituit propter adamatum sibi Attin. Vide Prudentium Hymno in Romanum:
Vide et Augustin. lib. VII de Civ. Dei, c. 6. Ea eviratio fiebat ad tibiae cantum: quae res et furenti rabie stimulabat ad exsectionem, et castratis mox dolorem minuebat. Quas causas affert Elias Cretensis in Orat. Nazianz. advers. Jul. Hanc enim vim habet cantus Phrygius, ut homines accendat, et quodam quasi furore animet. Unde Lucretius lib. II:
Item Ovidius libro IV Fastor. et in Ibin. Sic eviratos [Col. 0234B] constat Gallos vocatos. Ad cap. 7 hujus libri ex Betuleio notavimus ita eos vocatos a Gallo flumine, quod etiam probat Vossius, qui putat etiam sic dictos a viro nomine Gallo, qui primus forte Cybeles sacerdos fuit. Sane et apud Stephanum legitur: Et Gallum et Attin abscidisse genitalia. At Gallum venisse ad Tyriam fluvium, atque istic habitasse, et vocasse eum Gallum: ab illo enim eos quibus praecisum veretrum, Gallos appellant. Galli isti, in sacris Cybeles et Attidis, imitabantur lugentem Cybelem ob Attin: itaque et ejulabant, et pectus caedebant palmis. Pinus etiam statuebatur in memoriam pinus sub qua se castrarat [Col. 0234C] Attis. Rami pinus coronis ornabantur, quia Cybele sic honorasset pinum. Stipes ejus velabatur lana, quia Cybele exanimati Attidis pectus velasset lana, ad teporem conciliandum. Pane abstinebatur, quia Cybele eo abstinuisset ob moerorem. Vide Arnob., lib. V. VOSSIUS .
Bellonam. Lib. V, c. 10, et interpretes ad Minuc., cap. 30. Egregie illustrat hanc lectionem Seneca apud August. de Civ. Dei, l. VI, c. 10; explicant Lipsius l. II Elect. cap. 18, et Nic. Abram. ad Cic. in Pison., c. 20; Broeckhus. ad Tibull. I. c. 7, pag. 132. Conf. Pitisci L. A. R. tom. I, fol. 270. BUN .
In quibus ipsi sacerdotes, etc. Tertull. Apol., cap. 9 ac 24: Hodie isthic Bellonae sacratus sanguis de femore proscisso in parmulam (sic legendum esse puto) exceptus suis datur signatis. Min. Fel.: Bellona servum suum haustu cruoris humani imbuit. Lucanus lib. I:
Gallos sic eviratos sugillat etiam S. Augustinus, de Civit. Dei, lib. VII, cap. 25. Mutata fuit postea illa consuetudo, et simulata tantummodo sectio membrorum aut detruncatio retenta, vera abolita. Colligo ex Aelio Lamprid. in Commodo: Bellonae servientes vere exsecare brachium praecepit, studio crudelitatis. DEMPST.—Hunc morem illos a Bahalitis accepisse verisimile est: in Dei enim illius Bahalis cultu sacerdotes se cultellis incidebant, ut videre est I Reg. cap. XVIII, v. 28. GALLAEUS .
Efferuntur, insaniunt. Quicquid dicant Dempsterus et Gallaeus, contra fidem cunctorum tum mss. tum editorum codicum, nihil immutare voluimus. Et quidem ipse Lactantius lib. IV, cap. 27, circa medium, habet, effertur, insanit. Videtur Tullium pro Coelio imitatus, cap. 9 dicentem: Laesi dolent, irati efferuntur, pugnant lacessiti.
Quintilianus in Fanatico. Non apparet. CELL .
sine ullo respectu pietatis extinguerent, immanitatemque omnium bestiarum, quae tamen foetus suos amant, feritate superarent! O dementiam insanabilem! Quid illis isti dii amplius facere possent, si essent iratissimi, quam faciunt propitii? cum suos cultores parricidiis inquinant, orbitatibus mactant, humanis sensibus spoliant? Quid potest esse his hominibus sancti? Aut quid in profanis locis facient, qui inter aras deorum summa scelera committunt? Pescennius Festus in libris Historiarum per Satyram refert, Carthaginenses Saturno humanas hostias solitos immolare: et cum victi essent ab Agathocle, rege Siculorum, iratum sibi Deum putavisse; itaque ut diligentius piaculum solverent, ducentos nobilium filios immolasse.
Ab isto genere sacrorum non minoris insaniae judicanda sunt publica illa sacra: quorum alia sunt matris deum, in quibus homines suis ipsi virilibus litant; amputato enim sexu, nec viros se, nec foeminas faciunt: alia Virtutis, quam eamdem Bellonam vocant, in quibus ipsi sacerdotes non alieno, sed suo cruore sacrificant. Sectis namque humeris, et utraque manu districtos gladios exerentes, currunt, efferuntur, insaniunt. Optime igitur Quintilianus in Fanatico; «Istud, inquit, si Deus cogit, iratus est.» Etiamne haec sacra sunt? Nonne satius est pecudum more vivere, quam deos tam impios, tam profanos, tam sanguinarios colere? Sed unde isti errores et [Col. 0234B] haec tanta flagitia manaverint, suo loco disseremus: interim videamus et caetera, quae carent scelere, ne [Col. 0235A] studio insectandi videamur eligere pejora. [Col. 0235A] [Col. 0235B] [Variorum Notae to columns 235-236] Eligere pejora. Rectius sic mss. et utraque 1478, 93, 97, aliae, quam Sublac., Ven. 1471, et Rost. eligere potiora. Expressit Cyprian. lib. II, ep. 2, fol. 34: Ne nos videamur eligere forte pejora, et studio destruendi per ea oculos tuos ducere. BUN . Isidis. Diod. Sicul. in I Biblioth. ait Isidem juxta linguam Aegyptiacam significare antiquam. Aegyptii sub Isidis nomine lunam colebant; unde et cornua ipsi fuere attributa, quia talis lunae aspectus et quando crescit ac decrescit. Hanc primum omnium in Aegypto triticum ac hordeum invenisse ferunt; unde mos fuit Aegyptiis, ut messores spicas maturas ad manipulum excerperent, et Isidem invocantes diis offerrent. Hinc liquet, Isidem cum Graecorum Cerere eamdem fuisse. Ex VOSSIO et SCHEDIO .— Isidis. Vid. Plutarch., lib. de Iside Witsii Aegypt. l. II cap. 3; l. III cap. 4; Tertull. I, Marc. XIII. BUN . Isidis Aegyptia sacra. Itemque apud Minutium Felicem in Octavio, pag. 6. In mss. 5 Reg., 4 Colb. et Brun. est Aegyptiae. Utraque lectio bona. Apud [Col. 0235C] Augustinum, lib. VI de Civit. Dei., cap. 10, legitur: In sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum; et ante S. Augustinum hanc elevat vanitatem Theophilus ad Autolicum sermone 1. Vide etiam Diodor. Sicul. lib. IV, et Euseb., lib. II Praeparat. Evangel., cap. 1, de Osiride et Iside. Sacerdotes ejus deglabrato corpore, etc. Herodotus testatur (in Euterpe) sacerdotes Aegyptios totum corpus radere solitos, et tertio quoque die tondere, ne pilorum sordibus, inter sacrificandum piaculum committerent, neve inter deorum cultum quidquam pediculorum, aut alterius excrementitiae sordis ipsos pollueret: eodem sensu Martialis sacrificulorum istam turbam, pilatam cohortem vocat lib. X, hoc est, calvam vel glabram, cui omnes undique pili erant exstirpati. HENRIC. SALMUTH .—Si quis plura velit, adeat Herald. in Martial., lib. XII, epigr. 29. Pectora sua. Mss. 1 Colb. et 2 Brun. addunt, nuda. Lucanus. Hallucinatur Lactantius: non apud Lucanum, [Col. 0235D] sed apud Ovid. reperitur, Metamorph. l. IX, v. 793. Vere gesta est. Sic restituimus ex omnibus fere mss. et editis. In mss. 4 Reg., 2 Colb. et 4 editis, vera. Tectum ligno. In Lactantianis mss. 3 Reg. et Balliol. et apud Lucanum est tectum lino; in caeteris Lactantii mss. et omnibus editis est ligno. Quem Serapim. Ita mss. novem cum editis Tornes., Is., Cellar. Caeteri editi cum mss. 4, Serapin. In 15 mss. et edit. Rom. 1468, Serapem. Serapis, vel Sarapis, ut Graeci vocant, idem ac Apis Aegyptiorum deus, ut tradunt Clemens Alex. lib. I Strom.; August. de Civ. Dei, lib. XVIII, cap. 5. Plerique per Serapim ab Aegyptiis cultum volunt Josephum, Jacobi filium, eo quod Aegyptiis in maxima penuria de frumento prospexerit. Firmic. manifeste ait Apim fuisse symbolum Josephi. Vide Ruffinum, l. II, c. 23. De Iside et Serapi est apud Plutarchum liber. Vel Serapidem. Sic omnes mss. Editi plures, et [Col. 0236B] Serapidem. Quirinus factus est. Ita restituimus ex editis Tornes. et 2 Lips. ac omnibus mss. praeter 2 rec. Reg.; in caeteris editis, dictus est. De hujus mutato nomine vide Dionys. Halicarn., Livium et Plutarchum. Et Leda, Nemesis. Sic et Ariadnem immortalitate donatam Liberam fuisse dictam annotat Probus Grammaticus; et Melicertem a morte Glaucum transnominatum fuisse scribit Nicanor Cyrenaeus: neque vero mortuis solis id tributum fuisse, sed vivorum quoque nomina mutata, et cognomentis obscurata legimus; siquidem constat Alexandri Macedonis matrem Polyxenam, postea Myrtalem et Olympiada, item Stratonicem fuisse appellatam. HADR. JUNIUS .—De Leda Nemesi vide Germanicum Caesarem in Arato de Cygno, et Pausaniam in Atticis. Circe Marica. Vide Hesiodum in Theogonia; Virgil. in septimo Aeneid.:
Horat. III, Od. 17, Marica littora.
Ino. Haec Cadmi filia, cujus fabula est apud Ovidium, lib. IV Metamorph. Hyginum cap. 20; Pausaniam in Atticis; et praecipue de hac nominum mutatione sic Ovidius in Fastis:
Vide et Ciceron. Tusculan. quaest. I, de Nat. deor. lib. II.
Se praecipitavit. mss. 12 et editi tres addunt in mare: quod est glossema.
Leucothea. Ita restituimus ex omnibus mss. praeter 1 Colb. et editis praeter Thys., Gall. et Cellar., in quibus est Leucothoa. At Leucothea scribendum esse pluribus docet Munkerus ad Hygin. fabell., p. 15.
Melicertes. Qui et Palaemon et Portumnus, fuit ipse Deus marinus, ut mater. Sic Plautus in Rudent.
Portumnus. Hic a Portubus dictus est, quibus praeesse credebatur. Hujus aedes apud Romanos erat in portu Tiberino. Varro l. III de L. L.: Portumnalia dicta a Portumno, cui eo die aedes in portu Tiberino facta, et feriae institutae. Nempe quia Portumnus vulgo praeesse portubus, et navigantes securos praestare credebatur. Arnob. lib. III: Per maria tutissimas praestat Portumnus commeantibus navigationes. Graeci Palaemonem vocarunt, inque honorem ejus ludos Isthmicos instituere. Priapus etiam portubus se praeesse dicit, in Epigr. veteri:
Fuit et Venus, cognomento Limnesia, quae praeesse portubus credebatur: ei primus Caesar, somnio monitus, sacravit templum, si vera sunt quae legimus apud Servium, lib. I Aen.: Est, ait, et Limnesia Venus, [Col. 0237B] quae portubus, ipsa et victima, et netrix, et Caesaris somnio sacrata. Hujus meminit etiam Pausanias in Corinthiacis: sed ibi non Limnesia, verum Limenia vocatur, quod rectius existimo; planeque apud Serv. Limnesia scribendum puto. Item inter cognomenta Dianae est Λιμνᾶτις apud Artemidorum lib. II, cap. 42, pro quo Cornarius habet Λιμνῆτις, unde facile [Col. 0237C] fieret Limnesia, quia alias non quadrat somni expositio, cum non inventum videatur, quod latitat in stagno, sed quod est in portu. Dianam autem esse inter nautarum numina, patet in veteri inscriptione apud Gruterum, pag. 37, ubi vocatur:
REGINA UNDARUM.
SCHEFFERUS .
Isidis Aegyptia sacra sunt, quatenus filium parvulum vel perdiderit, vel invenerit. Nam primo sacerdotes ejus, deglabrato corpore, pectora sua tundunt; lamentantur, sicut ipsa, cum perdidit, fecerat. Deinde puer producitur quasi inventus, et in laetitiam luctus ille mutatur: ideo Lucanus:Sacra vero Cereris Eleusinae. Quae de Cerere supra diximus ad cap. 18 vide: haec sacra vocabantur Eleusinia, sic dicta ab Eleusi, Atticae oppido, ubi, juxta Strabonem, Eleusinae Cereris templum extabat. Vide Arnobium, lib. V; et Augustinum, de Civit. Dei, lib. VII, cap. 20. Ejus sacra novem dies durasse autumat Meursius: in occulto fiebant, nihilque divulgare licebat. Si quis secus fecisset, secundum legem morte debebat mulctari. Ex MEURSII ELEUSINIIS.
Idcirco sacra ejus, etc. Seneca in Herc. fur.:
Et in Hippol. act. I, sc. 2, et Statius lib. IV, Syl. 8. [Col. 0237D] Cum istis facibus luto et furfure obliti currebant, atque currentes sibi mutuo tradebant, ut notat vetus Schol. Juvenal. Sat. 15, v. 141. Ex DEMPSTERO .—Phurnutus quoque similitudinem facit inter utramque inquisitionem Cereris filiae, et inquisitum Osiridem ab Iside et tandem repertum. Vide Diodor. Siculum, lib. IV; Ovid., lib. V Metamorph. et IV Fastorum, atque Claudianum de Raptu Proserpinae.
Lampsacum. Urbs est insignis Hellesponti, teste Strabone, in qua est templum matris deorum: ex hac urbe nomen Lampsaceni sortitus est Priapus. Vide Ovid. lib. VI Fastorum.
Priapo litabilis victima. Recte ex mss. 2 vetustissimis Reg. aliisque 3 recentioribus, 3 Colb., 1 Sorbon., 1 Clarom., Brun. et octo editis. Sic et Lactantius Epitom. cap. 65, ante finem: Haec litabilior victima est apud Deum. In mss. 3 Reg., 1 Colb., 1 Sorbon. et 5 editis est letabilis; in 1 Reg. lectabilis, 2 Bonon. litalis; 1 Clarom. letalis; ms. Gronov., habilis victima. [Col. 0238B] Hic Priapus erat spurcitiei praeses. Litabilis victima ea est quae grata et justa est, qua litatur et placatur. Eodem sensu apud Minucium Felicem, cap. 32. leges, litabilem hostiam. Silenus vehebatur. Alumnus Bacchi fuit ac unus e regulis Cariae, qui Nisae imperavit. Aiunt Silenum asino plerumque vectum, et Baccho, Deo vinearum, [Col. 0238C] comitem indivulsum adhaerentem. Ideo calcandis uvis Silenum addicunt. Sed nihil tam impium quam quod Silenum semper ebrium esse fingunt. Vide Pausaniam in Eliacis.
Deceptam. Lectio quam hic restituimus, omnium ferme mss. et antiquissimarum editionum est. In caeteris editis et rec. mss. 2 Reg., 1 Colb., 1 Sorbon., legitur detectam.
Panibus coronari. Panes varia figura fingebantur; panes hi coronae speciem referebant. IS . CASAUBON .
Conscripserunt. Hic non ipse Aratus, sed apud Aratum Theon Alexandrinus. Vide et Hyginum libro II de Signis coelestibus, in cap. de Cancro, ubi cum Lactantio convenit. Φαινόμενα vero sunt ea quae in coelis conspiciuntur, quae ad Astronomos pertinent.
De duabus Cancri stellis . . . quas ὄνους. Hyginum lege Poet. Astr. lib. II, cap. 23. CELL .
De obscoeni magnitudine. Mss. rec., 3 Reg., 3 Vatic., 1 Clarom. et plerique editi addunt, membri. Sed rectius est hanc vocem delere, quia verecundius: praesertim [Col. 0238D] cum infra dicat Lactantius: Non excutio tam deforme mysterium, nec Priapum denudo. Mss. 1 Reg. et 1 Colb., de obscoenorum magnitudine; ms. Jun., de obscoenorum imagine; 1 Colb., ob obscoenorum magnitudinem.
Risu dignum. Francius legendum esse conjiciebat, visu indignum.
Quae sit ergo. Ita restitui ex mss. ac editis Tornes., Is., Cellar., In caeteris editis, Quae sint ergo; male. Vide praeced. et seq.— Quae sit. Ita Bon., Tax., Pen., Cauc., optime. Subaudi: Turpitudo. BUNEMAN .
Habet cornua. Vide Claudianum lib. I de Raptu Proserpinae.
Placat. Ex Ovid. I Fastor., 385; Justin. lib. X.
Persis. Est Persis regio pro incolis posita; Graece Περσὶς ίδος.. Lindum. Vide Philostratum in Imaginibus libro II.
Εὐφημίᾳ. Vel ex Lactantio apparet, hoc sacrorum verbum esse: nam non simpliciter laudem significat; [Col. 0239C] sed enthousiasmum aliquem in se continet: sic legitur Ammon oraculo preces Lacedaemoniorum sacrificiis Graecorum praetulisse. BETULEIUS . Vel sunt bona verba quae in sacris dicenda erant, juxta Ovidium Fastor. I, v. 72.
Εὐφημία. Εὐφημεῖν Latinis est, linguis favere, quas voces docte illustrat Spanhem. in Callim. Apoll., v. 17, p. 58, sq., et in Cerer., v. 18, pag. 676. BUN .
Imprudenti . . . exciderit. Ven. 1471, utraque 78. Rost., impudenti; male. Incogitanter prolata eleganter dicuntur excidere:
Ubi Emmeness. ex Ovid. VII, Metamorph. 171: Quod, inquit, excidit ore pro scelus? BUNEMAN .
non sunt his dissimilia. Nam sicut ibi Osiris puer planctu matris inquiritur; ita hic ad incestum patrui matrimonium rapta Proserpina: quam quia facibus ex Aetnae vertice accensis quaesisse in Sicilia Ceres dicitur, idcirco sacra ejus ardentium taedarum jactatione celebrantur.
Apud Lampsacum Priapo litabilis victima est asellus: cujus sacrificii ratio in Fastis haec redditur: Cum dii omnes ad festum matris magnae convenissent, epulisque satiati noctem lusibus ducerent, quievisse humi Vestam, somnumque cepisse: ibi Priapum somno ejus ac pudicitiae insidiatum; sed illam intempestivo clamore aselli, quo Silenus vehebatur excitatam, libidinem vero insidiatoris esse deceptam; hac de causa Lampsacenos asellum Priapo, quasi in ultionem, mactare consuevisse; apud Romanos vero [Col. 0237B] eumdem Vestalibus sacris in honorem pudicitiae conservatae panibus coronari. Quid turpius? quid flagitiosius? quam si Vesta beneficio asini virgo est? At poeta fabulam finxit. Num ergo illud est verius, quod referunt ii, qui Φαινόμενα conscripserunt, cum de duabus Cancri stellis loquuntur, quas Graeci ὄνους [Col. 0238A] vocant? asellos fuisse, qui Liberum patrem transvexerint, cum amnem transire non posset; quorum alteri hoc praemium dederit, ut humana voce loqueretur: itaque inter eum, Priapumque ortum esse certamen de obscoeni magnitudine; Priapum victum et iratum, interemisse victorem. Hoc vero multo magis ineptum est; sed poetis licet quidquid velint: non excutio tam deforme mysterium, nec Priapum denudo, ne quid appareat risu dignum. Finxerunt haec sane poetae; sed necesse est alicujus majoris turpitudinis tegendae gratia ficta sint. Quae sit ergo quaeramus. At ea profecto manifesta est. Nam sicut Lunae taurus mactatur, quia similiter habet cornua, et
Apud Lindum, quod est oppidum Rhodi, Herculis sacra sunt, quorum a caeteris longe diversus est ritus: siquidem non εὐφημίᾳ (ut Graeci appellant), sed maledictis, et execratione celebrantur; eaque [Col. 0239A] pro violatis habent, si quando inter solemnes ritus vel imprudenti alicui exciderit bonum verbum. Cujus rei haec ratio redditur, si tamen ulla esse [Col. 0239A] [Col. 0239C] [Variorum Notae to columns 239-240] Si tamen ulla esse. Mss. 1 Bon. antiq., 1 Colb., edit. Thys. et Gall. perperam addunt, ratio: quae vox proxime praecessit. In mss. Regio-Put., Cauc., Jun., Lips., Ultr., Brun., est nisi. Enimvero ille negavit. Manuscriptorum et editorum est. In ms. 1 Bonon. antiq. et edit. Thomas., Is., Spark., Gall., deest Enimvero. Recentiores mss. 1 Reg. et Cantabrig. habent, Cui vero. Juvencis. Sic restitui ex veteribus editis et omnibus ferme mss. inter quos sunt antiquissimi et optimi. At 6 scripti cum 16 vulgatis habent jumentis. Vide supra et infra.— Juvencis. Martial. IV, Epigr. 55, Fortibus excolit juvencis arva. BUNEMAN . Hercules. Vide Appollod., l. II, pag. 218, et not. Gal., p. 50. Origen. contra Cels., l. VII, 368. Erasmi. Adag. Chil. 2, cent. 5, n. 19. Hadr. Junii Animad., l. IV, c. 2. BUNEMAN . βοὺζυγον. Ms. 1 Reg., βούζουγον_ al. Reg., βούζηγον_ edit. Ald., Paris. 1525, Fasitel., βουζιγον_ mss. 3 Reg., 1 Colb. et editi multi addunt, id est, bovis jugum; quod est graecae vocis latina interpretatio, quae ex margine in textum irrepsit. Juncti boves. Sic rectius cum mss. Ven. 1493, 97, Parrh., Crat., Paris., Ald., quam Sublac., Ven. [Col. 0240C] 1471 et Rost., victi: utraque 1478, vincti. BUNEMAN . Quod negaret, se unquam epulatum . . . jucundius. Eleganter imitatur illa Ciceronis v Tuscul. 34: Negavit, unquam se bibisse jucundius . . . nihil . . . ille pane jucundius; c. 35, coenae jucundae. Dicitur. Ita 6 vet. edit. cum omnibus mss. praeter tres in quibus est ducitur, ut in 14 edd. BUNEMAN . Amaltheae. Alii Amaltheam ipsam capram faciunt; alii unam ex Melissi filiabus, quae Jovem nutrivit lacte cujusdam Caprae, cui nomen fuit Amalthea: vide Ovid. l. V Fast. Musaeus auctor est. Clariss. Vossius in libro de artis poeticae natura ac constitut. putat, nunquam Musaeum extitisse, sed esse nomen ab antiqua Phoenicum lingua, qua usi Cadmus et aliquandiu posteri. Deducit Musaei nomen a Musa, sive Μῶσα. Opinatur tamen Borrichius de Poetis, pag. 8, tres Musaeos fuisse juxta Suidam. Verum Musaeus ille, cujus carmen habemus de amore Herus et Leandri, Grammaticus fuit, qui vixit post quintum saeculum christianum, nec ejus dictio vetustatem olet. [Col. 0240D] Αἶγιόχος. Latine, habens scutum. Vide Pindar. in Nem., Nicand., in Theriac., Homer. Iliad. I.— Αἶγιόχος. Exhibet Spanhem. in Callim. Jovem, v. 49, p. 19, nummum, ubi infans Jupiter capra vehitur. Adde Montfauc. tom. I Antiq. Explic. ubi plura. BUNEMAN . Sallustius. Hic locus hodie non legitur apud Sallustium. Principes intelligendi divini. Cum doctissimo Cellario sic lego bis ex omnibus mss. et edit. Rom. 1470, utrobique. In caeteris editis, divina.—Principes intelligendi divini. Ita Bon., Tax., Pen., Cauc., Palat., cum Lips., Emman., Cant., Sublac., Ven. 1471, 72, utraque 78-97. Rost., Paris., Parrh. At Goth. peccat in numero, princeps intelligendi fuerit. Significant vero principes intelligendi divini, ex c. 22, colendorum deorum primi auctores. BUNEMAN . In majus componentem. Ita editi et mss. codices, praeter 1 Colb. et edit. sex, in quibus est componentes. Altores Jovis. Edit. Thomas. et Cellar., Jovi. Hic [Col. 0241B] componentem, non componentes, Jovis, non Jovi scribendum esse res ipsa clamat; non enim voluit Sallustius a Curetibus vetustatem, sed potius Curetum illud et inventae et intellectae religionis factum, ab ipsa vetustate in majus fuisse compositum; qua eadem prope loquendi ratione alibi Sallustius, eumque, ni fallor, imitatus doctus poeta Claudianus, usi, in majus celebrare dixerunt. Sallust. Jugurth., Claudianus Pagyr. Ex ISAEO .
Curetes. Mss. 2 Reg., 1 Colb. et Brun., Curetas.
Principes fuisse divini non intelligendi. Dicti codices iterum h. l., divini, id est, non dedisse intellectum, notitiamque Dei cultusque divini, sed errorem induxisse. BUNEMAN .
Illos dico. Mss. 1 Colb., Brun. et edit. Tornes., Cellar., Soubr., Walch., illorum dico.
Saltatu tripudiant. Salios innuit Martis sacerdotes. Isaeus in Goth., saltu. BUNEMAN .
Nudi, etc. Ii sunt Luperci, juxta illud Virgilii, libro VIII:
Aut luto obliti. Mss. 4 rec., obliniti. Salios et Lupercos hic designat. BUNEMAM.
Quid de scutis, etc. Haec erant Anoplia. Virgil. in fine VIII Aeneid. Erant illa scuta ad formam scuti brevis, seu ancilis illius e coelo, ut fertur, Numae [Col. 0241D] temporibus delapsi, ab eoque consecrati, efformata. Vide Festum et Plutarchum in Numa.
Deos ipsos se gestare humeris suis arbitrantur. Sicut Judaei Arcam foederis gestare solebant, ita Gentiles eorum sacra quae noverant sunt imitati, atque deorum suorum insignia, arma, vel praecipua instrumenta olim ferebant in pompis et supplicationibus, eorumque simulacra humeris bajulabant, cum lustratione, quandoque cum litaniis, jejunio vel abstinentia, nonnunquam cum lotione simulacrorum in lacu, omnibus coronatis, et lauream in manu gestantibus. Horumce ethnicorum rituum, praeter Lactantium, testes sunt: Ovidius Fastor. lib. IV, a v. 292 ad 335; Tit. Liv., Decad. I, lib. X, an. 458; III, lib. II, an. 537; IV. lib. X, pag. 339; Lucian., pag. 1074; Trebell. Pollio, p. 178; et Dionys. Halicarn., lib. II pag. 91, lib. VIII pag. 510, lib. IX pag. 597, 599, et lib. VII pag. 475, ubi ait: Viri penes quos erat summa potestas, pompam diis a Capitolio per forum deducebant in Circum maximum, [Col. 0242B] in qua praeibant illorum filii pubertati proximi. Et infra, pag. 478: Extremum pompae agmen claudebant deorum simulacra, quae humeris bajulabantur a viris; eamque praeferebant formam, qua finguntur apud Graecos, eumdem etiam habitum, eademque insignia, munera item quae singuli invenisse atque hominibus donasse traduntur . . . . Peracta pompa confestim sacrificabant consules sacerdotesque. Eustath. ad Homeri Iliad. I, v. 422. Christiani pariter, ad Hebraeorum exemplum, [Col. 0242C] et supplicationes et alia sacra fecerunt. Multa in hunc modum lege in epistola 5 Vigilii, episcopi Tridentini, ad S. Joannem Chrysostomum, de Martyrio SS. Sisinni, Martyrii, et Alexandri, Anagniensium martyrum.
Numeratur. Mss. 1 Colb. et Brun., memoratur.
Ancile. Figuram ancilium vid. in Graevii Floro l. I, c. 2, p. 16, ed. Wetsten. Conf. Pitisci L. A. R. tom. I, fol. 92. BUNEMAN .
Magistratus. Id est, praeturae; ne quis, ut nostrae aetatis mos est, de collegio senatus capiat. BUNEMAN .
Ille Furius, sed plane furiosus. Alludere videtur ad illud Ovidii:
Lucretius exclamat. Lib. II, v. 14. CELL .
O stultas hominum mentes! Ita cum omnibus editis cuncti ferme mss. In 1 Reg. vetustissimo, et in rec. [Col. 0242D] 1 Colb. et 1 Brun. atque apud Lucretium legitur., O miseras.
Qualibus in tenebris. Sic emendavimus ex omnibus pene mss. et optimis editis, ipsoque Lucretio. In 3 Colb. et editis septem est, Quamlibet; in editis Thys. et Gall., Quamlibet in teneris, corrupte.
Rideat. Manuscriptorum est et edit. Tornes. Derideat est editorum.
Habeat aliquid. Cicero pro Marcello, sub fin.
Nimis lascivus. Ita omnes editi ex mss. praeter 1 Bonon. antiq. et edit. Is. in quibus est, minus sanus. Carrioni et Francio placeret, minus lascivus; horum enim actiones valde erant lubricae et lascivae. Sed rem in medio relinquo: quisque quod placuerit eligat.— Nimis lascivus. Ex ingenio Carrio l. II Lect. Antiq., c. 7, mimus lascivus restituit. BUNEM .
Sabinus ille rex fuit. Numa Pompilius, de quo hic habes multa ex Livio, lib. X, IV Decad.; et Plutarcho in Numa.
ex diverso principes fuisse divini non intelligendi, per quos error omnis inductus est, et Dei veri memoria sublata. Ex ipsis itaque mysteriis et ceremoniis intelligere debuerunt, hominibus se mortuis supplicare. Non igitur exigo, ut aliquis poetarum fictionibus credat. Qui hos mentiri putat, Pontificum ipsorum scripta consideret, et quidquid est litterarum ad sacra pertinentium revolvat: plura fortasse, quam nos afferimus, inveniet, ex quibus intelligat, inania inepta, commentitia esse omnia, quae pro sanctis habentur. Si quis autem, percepta sapientia, deposuerit errorem, profecto ridebit ineptias hominum pene dementium; illos dico, qui vel inhonesto saltatu tripudiant, [Col. 0241B] vel qui nudi, uncti, coronati, personati, aut luto obliti currunt. Quid de scutis jam vetustate putridis dicam? quae cum portant, deos ipsos se gestare humeris suis arbitrantur. Nam Furius Bibaculus inter [Col. 0242A] praecipua pietatis exempla numeratur, qui cum praetor esset, tamen lictoribus praeeuntibus, ancile portavit, cum haberet, magistratus beneficio, muneris ejus vacationem. Non ergo ille Furius, sed plane furiosus fuit, qui praeturam hoc ministerio se putavit ornare. Merito igitur, cum haec a viris non imperitis ac rudibus fiant, Lucretius exclamat:
Harum vanitatum apud Romanos auctor et constitutor Sabinus ille rex fuit, qui maxime animos hominum [Col. 0243A] rudes atque imperitos novis superstitionibus implicavit: quod ut faceret aliqua cum auctoritate, simulavit cum dea Egeria [Col. 0243A] [Col. 0243B] [Variorum Notae to columns 243-244] Cum Dea Egeria, etc. Haec historia scribitur a Livio lib. I; Dionys. Halicarnass., lib. II Antiq.; Valerio Maximo, lib. I, cap. de simulata Religione; Cicerone, lib. II de Legibus; Ovidio, lib. III Fastor.; Plutarcho, in Numa. Egeria dicta est ab egerendo, cui praegnantes sacrificabant, ut uterum facilius egererent, ait Festus. De hac vide Arnob. lib. V initio; Tertull., de Praescript. Haeret., in Apol. cap. 25; August., lib. VII, cap. 35, de Civ. Dei, etc. BETULEIUS . Vide etiam Euseb., Praeparat. Evangel. lib. IX. BETUL . Aricino. Mss. 3 Reg. rec. et edit. Thomas., Thys., Gall., Ariano. Emendavimus Aricino ex 2 Reg. et 2 Bonon. quorum duo sunt omnium vetustissimi, ex 1 Colb., Marm. a prima manu, cunctisque editis; faventibus mss. 1 Colb., Nav., Vict., Brun., in quibus est Arocino; Regiis quoque quatuor inter quos est Regio-Puteanus, 4 Colbertinis, 3 Lips., Goth., Em., Cantabrig., 1 Clarom., Gat., Marm., a secunda manu, in quibus est, Ericino. In 1 Reg. est vicino, male. Sed Aricia et nemus Aricinum non ignorantur. Minois. Lege de hoc Dialog. Platonis, qui Minos inscribitur; Diod. Sicul. lib. II, Ex. Valerio et Platone constat, eum novem annis audivisse Jovem, ut sophistam. Hinc opinio, Minoa Jovis fuisse filium. De quo Homer. Odyss. λ. Horat., Jovis armis, Minos admissus. Hesiod. βασιλεύτατον, Lucian. justissimum, Cyrillus vero τυραννικότατον vocal. BETUL . Ibi diu moratus. Scil. per novem annos, uti multi [Col. 0243D] tradidere. Davisius vero nono quoque anno cum Valerio verius statui docet ad Cicer. II Tusc., 13, p. 127. BUN . Salios. Id est, saltatores, quia festo Anciliorum ad tibiarum modulos choreas instituebant. Eos Numa duodecim constituit, quos cognomine Palatinos vocavit; Tullus Hostilius totidem adjecit, quos dixit Collinos. Vide Livium, lib. I; Florum, lib. I, cap. 2; Dionys. Halic., Antiquit. Rom. lib. III, pag. 45. WALCHIUS . Deos per familias descripsit. Ita libri: at Dukerus ad Flor. I, 1, p. 38: Vide, inquit, an apud Lactantium legendum sit: et eos per familias descripsit relato pronomine EOS, ad pontifices. . . . augures. BUN . Cornelio et Bebio coss. Quingentis post Numae obitum annis, scilicet anno Urbis 573. Vide Plutarchum, in Numa, qui paulo aliter hanc narrat historiam in Vita Numae. Vide etiam Livium, lib. X, Decad. IV; Valer. Max. lib. I, cap. de neglecta Religione; [Col. 0244B] Plinium, lib. XIII, cap. 13; S. Augustin., de Civitate Dei, lib. VII, cap. 34. Sed omnes. Aliqua ex parte ad solvendam religionem pertinere existimatos esse, Valer. Max. I, cap. 1, cum Livio tradit; nimium inde dixisse Firmianum, probat Selden. de Jure Nat. et Gent., l. I, c. 2, p. 16. Plura de his libris Augustin., de Civit. Dei, lib. VII, c. 34, et Lud. Vives ad eum. BUN . Praetor urbanus. Praeter edit. Thom., Thys., Gall. et Spark., in quibus est, Praetor urbis, omnes mss. [Col. 0244C] et editi habent, Praetor urbanus. Haud secus Valerius Max. lib. I, cap. 1, ex quo Lactantius id desumpsisse videtur, nisi quod Valerius eum vocat L. Petilium. Et forsan utrumque praenomen habuit Petilius. In concione populi concremavit. Moris est in bene constitutis rebuspub. libros qui religionibus derogant, igne comburere. Arnob. lib. IV: Quod si haberet vos aliqua pro vestris religionibus indignatio, has potius litteras, hos exurere debuistis olim libros istos, demoliri, dissolvere theatra haec potius, in quibus infamiae numinum propudiosis quotidie publicantur in fabulis. Nam nostra quidem scripta cur ignibus meruerunt dari? Vide Valer. Max. lib. I, cap. 1: Libros graecos quia aliqua ex parte ad solvendam religionem pertinere existimabantur, L. Petilius Praetor urbanus, auctoritate senatus, per victimarios igne facto in conspectu populi cremavit. ELMENHORST . Quod sunt. Sic scripti, editi. mallem cum Heumann. quod sint. BUN . Potuerunt enim. Ven. 1471, Potuerant. BUN . Res tamen in memoriam non exire. Ita omnes scripti et excusi, paulo obscurius. In Minucio, cap. 16, in memoriam exire notat famam consequi. Vult Lactantius, debuisse hos libros clam potius aboleri, non palam in concione. Ita enim res non exiisset in memoriam, sive memoriae non fuisset tradita. Illustrat haec Augustin., de Civit. Dei, l. VII, cap. 35. Reimm. vocem, res, neglexit. BUN . Approbare. Gallice, faire entendre. Faunus. Latii cultor Faunus audit, quod primus, vel cum primis Latium colere instituerit, ut traditum Aurelio Victori in Origin. Rom. eumdem Italiam variis superstitionibus implevisse: Sylvarum et jugerum praestitem, ipse se ait apud Calpurnium:
Aucupio eumdem praefecit Propertius, ut notat Turneb. Advers. lib. XXVI, cap. 19. BARTHIUS .
Nefaria sacra. Quia infantes Saturno immolabantur. [Col. 0245A] Quod scelus. Tertullianus exprobrat Gentibus, Apologetic. cap. 9.
nocturnos se habere congressus. Erat quaedam spelunca peropaca in nemore Aricino, unde rivus perenni fonte manabat; huc, remotis arbitris, se inferre consueverat, ut mentiri posset, monitu deae conjugis ea sacra populo se tradere quae acceptissima diis essent: videlicet astutiam Minois voluit imitari: qui se in antrum Jovis recondebat, et ibi diu moratus, leges tamquam sibi a Jove traditas afferebat, ut homines ad parendum non modo imperio, sed etiam religione constringeret. Nec difficile sane fuit persuadere pastoribus. Itaque pontifices, flamines, salios, augures creavit, deos per familias descripsit. Sic novi populi feroces [Col. 0243B] animos mitigavit, et ad studia pacis a rebus bellicis avocavit. Sed cum alios falleret, seipsum tamen non fefellit; nam post annos plurimos, Cornelio et Bebio coss., in agro scribae Petilii sub janiculo arcae duae lapideae sunt repertae a fossoribus, quarum in altera [Col. 0244A] corpus Numae fuit, in altera septem latini libri de jure pontificio, item graeci totidem de disciplina sapientiae scripti, quibus religiones, non eas modo, quas ipse instituerat, sed omnes praeterea dissolvit. Qua re ad senatum delata, decretum est, ut hi libri abolerentur: ita eos Q. Petilius Praetor urbanus in concione populi concremavit, insipienter id quidem. Quid enim profuit, libros esse combustos? cum hoc ipsum, quod sunt ideo combusti, quia religionibus derogabant, memoriae sit traditum? Nemo ergo tunc in senatu non stultissimus. Potuerunt enim et libri aboleri, et res tamen in memoriam non exire. Ita dum volunt etiam posteris approbare quanta pietate defenderint religiones, auctoritatem religionum ipsarum testando minuerunt.
[Col. 0244B] Sed ut Pompilius apud Romanos institutor ineptarum religionum fuit: sic ante Pompilium Faunus in Latio, quin et Saturno avo nefaria sacra constituit, et Picum patrem inter deos honoravit, et sororem [Col. 0245A] suam Fatuam Faunam, [Col. 0245A] [Col. 0245B] [Variorum Notae to columns 245-246] Fatuam Faunam. Sic legendum esse patet ex sequentibus, et nobiscum censent eruditissimi viri; et tamen aliter multifariamque legunt plerique mss. 2 Regii, 2 Colb., 1 Sorbon., Fautam Faunam; 1 Clarom., Fautam Fannam; alter Clarom., Feuteiam Faunam; 1 Bonon. antiq., Fenteiam Faunam; 2 Reg. et Marm., Fenam Faunam; Regii duo 900 annorum, Cauc., 3 Colb. et Gat., Sentam Faunam; 1 al. Reg. addit Sentum super Faunam; A 2 Reg., Pen., Brun., et edit. Rom. 1468, 1470, abest Fautam, et a 1 Colb., Nav., Vict., in quibus est, Fannam. Eam Fatuam Faunam, ut Lactantius, appellat Arnobius liv. I et V. Macrobius quoque scribit lib. I, cap. 12: Hanc eamdem Bonam deam, Faunamque, et Opem, et Fatuam Pontificum libris indigitari. In Epitomes ms. Taurinensi est Fentam Faunam. Vide Justin. lib. XLIII, cap. 1. Eamdemque conjugem. Ita reposuimus ex mss. et [Col. 0245C] edit. Tornes. In editis est eamque. Gabius Bassus. Sic lego cum Gellio, lib. II, cap. 4, ac plerisque et optimis mss. Regiis 7, 6 Colb., Lips., Goth., 1 Sorbon., 1 Clarom., edit. Rom. 1468, 1470, et Cellar. In altero Clarom. est, Gabius Balsus, pro Bassus; in 1 Reg. vetustissimo, Gavius Bassus, u pro b; in altero Regio et Brun., Gabinius Bassus; non Caius ut in 12 editis.— Quam Gabius Bassus. Gabius, vel Gavius Bassus, haud dubie in libro, quem de Diis composuit, testante Macrobio lib. I Saturn., cap. 9. Laudatur saepe a Gellio, ex libris de Origine vocabulorum, lib. II, cap. 4, et ex Commentariis, lib. III, c. 9, et alibi. Vossius ponit sub Augusto Caesare. BUN . Tantae pudicitiae. Refutat Tertullianus, et praeterea non sororem, sed filiam Fauni dicit lib. II ad Nat., cap. 9, Conf. Arnob. I. BUN . Nemo eam . . . praeter virum suum mas viderit. Hinc est quod nulli viro ejus templum ingredi licuerit. Tibull. lib. I, Eleg. 6:
Propert. lib. IV, Eleg. 10:
Nec modo viri ingressus prohibiti, sed ne deorum quidem picturae masculae apertae in illius templo. Juvenal. Satyr. 6:
In operto sacrificant. Ita Bon., 2 Reg. antiquissimi, 2 Brun. et caeteri mss. optimi; non ut mendose in nonnullis editis est, in apertos, quod Lactantii sententiae atque etiam historiae repugnat. ISAEUS .— In operto. Ciceroni recte locus sacrorum dicitur opertum Bonae deae, in Parad. c. 4, et Plinio, sacra opertanea, lib. X, sect. 77, De Bona dea; Lact. l. III, [Col. 0246A] cap. 20. BUN .— In operto sacrificant. In loco a viris omnibus remoto, quos nefas erat his sacris interesse, [Col. 0246B] quae in aedibus consulis vel praetoris (Plutarch., Caes., pag. 711) , vel pontificis maximi (Liv. epit., 103) , a primariis foeminis celebrabantur. CELL .
Sext. Clodius. Ex Arnobio lib. V, pag. 168. Vid. Voss. Hist. Gr. l. IV, part. III, p. 511; Onuphr. Panvin. Civit. Rom. cap. 37; Bosius et Graev. ad Cic. lib. IV Att., ep. 15. BUN .
Fauni . . . uxorem. Hanc Plutarchus ait fuisse Flavii divinatoris uxorem. Macrobius rem longe aliter narrat.
Ollam ebiberat. Meursius legendum putat Obbam; erat Obba poculi genus. Sed nihil mutare volui; omnes enim mss Codd. constanter legunt Ollam, praeter 1 Clarom. Olam. Arnob. hanc narrans historiam, lib. V, pro Olla habet seriam; erat autem seria vas vinarium fictile oblongum. ISAEUS .—A Romulo lege cautum est ne qua mulier vinum biberet, et quae [Col. 0246C] bibisset, permissum est marito, ut eam velut adulteram puniret. Vide Dionys. Halicarn. l. II; Plin., l. XIV; Plut., in Problem.; Athenaeum, lib. X; Gellium, l. X, c. 13.
Virgis myrtheis. Vide Plutarchi Problem. ubi hanc historiam ita recitat: eam Flavii divinatoris uxorem fuisse, quae clam cum largius vinum biberet, a marito deprehensa flagris caesa est; atque inde factum, ut myrtus in ejusdem aedem non inferretur, atque vinum quod mulieres in templo bibebant, non vinum, sed lac appellaretur. BETULEIUS .
Prudentes quique. Elegantius plerumque noster cum superlat. jungit. Iterum tamen l. VI, cap. 12, Boni quique judices. Similia exempla ex Justino, Suctonio, Tacito collegit Bangius Observ. Philol. l. II, pag. 831. BUN .
His versibus. Ita restitui ex veteribus edit. Romanis tribus, Is. et Cellar. ac. mss. omnibus; praeter Cauc. editosque recentiores, in quibus est, his verbis.
[Col. 0246D]Terricolas. Buneman. Terriculas: in hanc vocem exhibuit ille notam sequentem.— Terriculas. Quia terricolas, quod in plerisque omnibus erat, non quadrat, auctoritate ms. Reimm. et vetustissimi codicis Taurin. et Davisii consensu ex Epit. cap. 22, rescripsi, terriculas, ut jam olim ex conjectura Fruterius voluit. Terriculas Lamias hic quoque legit Ezech. Spanhemius in Observ. in Callim. Dian. v. 67, pag. 174, 175. BUN .
Sic isti omnia ficta. More Graeco, alioqui metro deest aliquid: quandoque non elidit Lucretius.
Credunt signis cor inesse in ahenis. Sic emendavimus ex mss. 2 Regiis 900 annorum, I al. Reg., 2 Colb. et 2 Brun. nec aliter legitur in Epitome, cap. 22. Alter I Reg. habet, inesse in eis, corrupte; I Clarom., inesse anis, prave; alter Clarom., inesse petrinis. In ora ms. Bonon. antiq. est inanis.
Pergula. Est pars domus exporrecta et propendens earum generis quas salientes artifices nostri appellant.
eamdemque conjugem consecravit; quam Gabius Bassus Fatuam nominatam tradit, quod mulieribus fata canere consuevisset, ut Faunus viris. Eamdem Varro scribit tantae pudicitiae fuisse, ut nemo eam, quoad vixerit, praeter virum suum mas viderit, nec nomen ejus audierit. Idcirco illi mulieres in operto sacrificant, et bonam deam nominant. Et Sextus Clodius in eo libro, quem graece scripsit, refert Fauni hanc uxorem fuisse, quae quia contra morem decusque regium clam vini ollam ebiberat, et ebria facta erat, virgis myrteis a viro usque ad mortem caesa. Postea [Col. 0246A] vero cum eum facti sui poeniteret, et desiderium ejus ferre non posset, divinum illi honorem detulisse; idcirco in sacris ejus obvolutam vini amphoram poni. Reliquit ergo posteris Faunus quoque non parum erroris, quem tamen prudentes quique perspiciunt. Nam Lucilius eorum stultitiam, qui simulacra deos putant esse, deridet his versibus:Sacra Liberi Patris. Valer. Flaccus lib. II Argonautic. elegantissime describit haec sacra. De quibus etiam videatur Livius libro XCIV, Arnobius lib. V, S. Augustin. de Civ. Dei lib. VI, cap. 9, et lib. XVIII, cap. 13.
In monte Boeotiae Thebis. . proximo. Ut Strabo describit lib. IX, pag. 279, mons Cithaeron in occidua parte Boeotiae est, supra Crissaeum sinum. BUN .
Citheron appellatus est. Vide IV, Aeneid., 303.
Orphica. Quae mysteria Orgia dicuntur ἁπὸ τῆς ὀργῆς, de quibus Clemens Alexand. scribit. Signum Bacchicorum Orgiorum est, serpens mysteriis initiatus. [Col. 0247C] Nazianz, in orat. de Luminibus, Epiph., Theodoret. lib. I, in Therap.; Macrob. l. I, in Som. Scipio. BETUL . Carptus est. Sic mss. et editi omnes. Simplex pro composito discerptus est; quod usitatum est Lactantio.
Faunus et Laomedon. Ita habent mss. 2 Bonon., 4 Reg. quorum duo sunt 900 annor. Tax., Ultr., Gronov., Em., 3 Colb., Gat., et edit. Is., Spark., Cellar., Walch. in caeteris editis specialiter in Sublac., ac recentibus mss. 16 pro Faunus est Picus, prave. Faunus enim fuit pater Latini, ut Laomedon Priami. Vide Virgilium, lib. VII Aeneid., v. 45 et seq.; atque ideo dubium est, quis, an Orpheus, an Faunus, praecesserat. Nam si, Pico regnante, Orpheus cum Argonautis ad littus Iliensium venit, tum minime dubium est quin Orpheus fuerit Fauno vetustior.
Quis colendorum deorum primus auctor extiterit. Initium colendorum deorum repetendum est non solum post, verum etiam multo ante diluvium tempore, uno [Col. 0247D] fere aut altero post rerum primordia saeculo. Sic enim accipiendus est locus. Gen. IV, V. ult.: Tunc profanatum est in invocando nomen Jehovae. Nam, chalal (unde in hophal ) saepissime profanare redditur, ut Levit. XIX, c. 12. Sic etiam locum hunc intelligit Paraphrasis Chaldaica. R. Salomon Jarchi haec habet: Tunc profanatum est in invocando scilicet nomina hominum, et nomina imaginum, cum nomine sancti illius, qui benedictus sit Dei, adeo ut facerent idola, et facerent ea deos. Sic etiam Arabs Erpenianus: Tunc incoeperunt homines deficere a cultu Dei. Quare idem est ac si Moses dixisset, sacrosanctum illud nomen, quod totius universi creatorem et Dominum designat, rebus creatis impie tributum. Joseph. lib. I, cap. 4, testatur, longo ante Noachum tempore idolorum cultum in usu fuisse usque ad septimam generationem, continuo autem vix ubi diluvium terras reliquerat, nefanda idololatria exordium suum sumpsit. Et immolabant filios suos et filias suas daemoniis. Immisit Deus in illos ventum procellosum; et fuit Typhon ventus. [Col. 0248B] Et confregit ventus idola omnia, et diruit templa idolorum, usquedum in tumulos pulveris redacti fuerint; et tumuli illi etiamnum remanent. Ex Seldeno et Schedio. Extiterit, manuscriptorum est; extitit, vulgatorum. At de Idololatriae origine vide librum Sapientiae capite XIII, etc.
Didymus in libris. Plures Didymi: Vossio hic Chalcenterus cognomine, uti apud Ammianum est XXII, cap. 42, quasi aeneis intestinis robustus ad studia et labores. Floruisse dicitur sub Caesare dictatore et triumviris. CELL .
Cretensium regem. Hinc Servius ait, Cretenses religionum [Col. 0248C] inventores fuisse.
Amalthaeam et Melissam. Lib. I, cap. 21. Docet Bochart. in Hieroz. pag. 11, cap. 51, fol. 630, ex Galeno, Callimacho, Aliis, duas has nutrices Jovi datas, quia lac caprarum non tuto sine melle bibi possit, idque fuisse apud veteres valde usitatum. BUN .
Ut in quamcumque regionem venerat. Mss. 10 et cuncti fere editi, ut in quamque; I ms. Clarom. et 4 vulgati, veniret, male. Ut, pro, statim atque, ubi primum. Terent. Hecyr.
Principesve. Ita mss. antiquissimi et optimi, cum multis editis. Scripti 5 rec., principesque.
Jovi Atabyrio. In mss. 6 Reg., I Bonon. antiq., et 2 Colb. scriptum est, Ataburio, ea videlicet prolatione, qua Latini olim graecum Υ per u repraesentabant; I Reg., I Colbert. et Brun., Atavirio, u pro b. Templum habuit in monte Atabyrio, a quo Atabyrius [Col. 0248D] fuit dictus Jupiter. Diodor. lib. V: ἐπἶδ` ὄρους Ἀταβύρου (sic legendum, non ut in editis vitiose Ἀταβύρου). Ex BOCHARTO partim— Atabyrio. De hoc multa doctissime Bochart. Geogr. S. l. I, cap. 7, f. m. 369. Meursii Rhod. Lib. I, cap. 8, pag. 23; Gyrald. Hist. Deor. Synt. II, ed. Lugd. Bat., fol. 98. BUN .
Jovi Labrandio. Mirum quanta sit hic loci in mss. varietas lectionum: ex his conjicio veram lectionem esse Labrandio. In I Reg. legitur Labradio; in 3 Reg. quorum unus est 900 annor., 3 Colb., I Sorb., I Clarom. lego, Jovi Labrandio; in Regio-Puteano aliisque 3 Reg., 2 Colb. Gat. Em. Cantab., et edit. Rom. 1468, 1470, Labriando; in 2 Bonon. et I Clarom., Labiandro; in I Reg., I Colb., Vict. et Brun., Labrianderio; in Marm. Labriandrio; in edit. Cellar. Labrandreo; in cunctis pene editis Labradeo. Vocatur Lavrandenus apud Strabonem, XIV, pag. 450, 453. Labranda, vicus Mylasiorum in Caria, Jovis Labrandei templo celebratus. Hujus Jovis simulacrum securim manu gestabat, quam Gyges, postquam Candaulem [Col. 0249B] occidit,in Cariam detulit, atque in manu ejus posuit. Hinc Plutarchus in Quaestion. 45, Graec. Labrandenum Jovem dictum voluit, quandoquidem Lydii λαβρίω securim appellant. Ex CELLARIO et THYS.—Sed tamen sic ab hospite dictum vult Lactantius. Aelianus autem alia ratione hoc nomine vocatum scribit Jovem. Labradeus, inquit, Jupiter nominatus est quod permultum pluisset. ISAEUS .
primus Orpheus induxit in Graeciam, primusque celebravit in monte Boeotiae Thebis, ubi Liber natus est, proximo, qui cum frequenter citharae cantu personaret, Citeron appellatus est. Ea sacra etiamnunc Orphica nominantur, in quibus ipse postea dilaceratus, et carptus est, et fuit per eadem fere tempora, quibus Faunus. Sed quis aetate praecesserit, dubitari potest: siquidem per eosdem annos Latinus Priamusque regnaverunt; item patres eorum Faunus et Laomedon, quo regnante, Orpheus [Col. 0247B] cum Argonautis ad Iliensium littus accessit.
Procedamus igitur ulterius, et quaeramus, quis omnino colendorum deorum primus auctor extiterit. Didymus [Col. 0248A] in libris ἐξηγήσεος Πινδαρικῆς ait, Melissea Cretensium regem primum diis sacrificasse, ac ritus novos sacrorumque pompas introduxisse. Hujus duas fuisse filias, Amalthaeam et Melissam, quae Jovem puerum caprino lacte ac melle nutrierunt. Unde poetica illa fabula originem sumpsit, advolasse apes, atque os pueri melle complesse. Melissam vero a patre primam sacerdotem Matri magnae constitutam, unde adhuc ejusdem Matris antistites Melissae nuncupantur. Historia vero sacra testatur ipsum Jovem, postquam rerum potitus est, in tantam insolentiam venisse, ut ipse sibi fana multis in locis constitueret. Nam cum terras circuiret, ut in quamcumque regionem venerat, reges principesve populorum hospitio sibi et amicitia copulabat, et cum a quoque digrederetur, jubebat [Col. 0248B] sibi fanum creari hospitis sui nomine, quasi ita posset amicitiae et foederis memoria conservari. Sic constituta sunt templa Jovi Atabyrio, Jovi Labrandio. [Col. 0249A] Atabyrius enim et Labrandius hospites ejus, atque adjutores in bello fuerunt. Item Jovi Laprio, [Col. 0249A] [Col. 0249B] [Variorum Notae to columns 249-250] Jovi Laprio. Mss. I Bonon. antiq. et recentiores I Reg., I Colb., Nav., Lips., Brun., Labrio: b pro p saepe a librariis positum, et e converso, apud omnes [Col. 0249C] notum. De hoc Jovis nomine nulla est apud auctores mentio, praeterquam apud Lactantium. Jovi Casio. Sic lego cum duobus vetustissimis mss. Regiis, aliisque duobus Reg. I Colb., Nav., Vict., Gat., Marm., Em., Christ., Brun., necnon editis Betul. ac Cellar. Et recte. Sic etiam apud Suidam et apud Stephanum Cassius. Apud Lucanum, lib. VIII:
Item apud Plinium, lib. V, cap. 12: A Pelusio Casius mons est, et delubrum Jovis Casii. In recentioribus 13 Lactantii mss. et totidem editis est, Cassio.
Eumdem modum. Mirum est quantum ad numerum creverint varia Jovis nomina. Trecentos Joves narrat Varro, cum variis epithetis et cognominibus; at quae singulorum fuerant, uni sunt attributa. Hinc error veterum in Jovis historia recitanda. Ducenta graeca illi data nomina post Lilium Gyraldum collegit Xystus Betuleius ad caput 22 hujus libri Lactantiani, et centum ac sexaginta latina nomina. Idem fuit de Hercule [Col. 0249D] et de Mercurio, sicut et de Belo in historia veteri Assyriaca et Babylonica.
Et hinc imperio ejus libenter obsequebantur. Hinc reposui, eruditorum consilio, ex mss. 2 Colb. et 2 Brun. pro huic imperio ejus, quod est in caeteris.
Tradidit. Hic reposuimus tradidit ex mss. pene omnibus, et edit. Tornes. et Walch. In 3 Reg., I Colb., Gat., Brun. et edit. Rom. 1470, est, tradit. At in cunctis fere editis legitur, sive ab ipso quoque Jove, ut Euhemerus tradidit: sed minus bene, quia contra fidem manuscriptorum.
Euhemerus. Ed. Sublac. addit: tradit.
Jovem nepotem. Scilicet Urani, qui primus orbis universi imperio praefuit. Is enim ex Tellure uxore filium suscepit Saturnum, Saturnus ex Rhea Jovem: sic Apollod. Lactantius etiam hic subdit aviam Tellurem, quae fuit Urani conjux; Uranus ergo avus Jovis, et Jupiter ejus nepos, ut ait etiam supra cap. 5, et in fin. cap. 2. Haec igitur recta lectio est ab omnibus [Col. 0250B] fere excusis libris agnita, non pronepotem ex mss. et edit. Rom., Torn., Soubron., Is., et Plantin. in marg. quae lectio Lactantio contraria est, qui Saturnum facit Jovis patrem, et Saturnum Urani seu Coeli filium.
Tellurem. De ejus in urbe Roma aede lege Plin. XXXIV, 9; Valer. Max. VI, 3; Augustin., de Civit. Dei IV. Plura Macrob. Saturnal. I. Terram matrem etiam Persae coluere ( Herodot in Clio ), et Scythae ( idem in Melpomene ); et sub nomine Herthi, etiam Germani, teste Tacito XL, 3. Ita Freinshemius in Tacitum.
Theophilus. Sextus hic Antiochenae ecclesiae episcopus [Col. 0250C] fuit, teste Hieronymo, floruitque sub imperatore Antonino Vero, proxime nimirum post apostolorum tempora. Euseb. de hoc etiam testatur lib. IV Hist. eccles. BETULEIUS .—Hic vix circa annum vulgaris aerae 160.
De temporibus. Inter caetera Theophili monumenta extat, non liber de Temporibus, sed opus ad Autolicum adversus gentes tribus libris. Primo libro, docet Theophilus quid sit Deus; secundo, gentium idololatriam et superstitionem refellit; tertio, agit de Temporibus deorum Gentilium; sed hodie ex veteribus monumentis elucidata sunt quadamtenus veteris historiae tempora.
Thallum. Ita legitur in cunctis ferme mss. In rec. 2 Reg., Vict., Nav., Brun., Thallium; in 4 Colb., Thallion; in uno autem Clarom. est, Thalion; in plerisque excusis, Thalum. Sed scribendum, Thallum, ex Tertulliano Apolog., II, Minucio, et ipsomet Lactantio supra c. 13, monente Meursio.
[Col. 0250D]Quod Belus, etc. Hunc Belum arbitror Nemrodum, quia huic regni principium in terra Sennaar Babylon fuit (Gen., X, c. 10) ; at conditorem Babylonis Belum vocant gentiles; inque his Dorotheus Sidonius, poeta vetustus:
Artabanus apud Euseb., lib. IX Praepar. Evang. c. 41, ubi retulisset, ut primitus omnia aquis fuerint obruta, addit Belum siccasse loca, ac Babylonem moenibus cinxisse. Servio propterea dicitur Belus primus rex Assyriorum. Ejus sepultura fuit Babylone; sed Xerxes eam destruxit, ut refert Strabo initio sexti decimi. De Beli hujus cultu insignis est locus Claudiani in primo de laudibus Stiliconis: sed corruptus, cum juxta certissimam Scaligeri emendationem, in VI, de emendatione temporum, pro Belli debeat legi Beli. Fuit autem Belus cum Sole cultus. VOSSIUS
[Col. 0251B]Trecentis viginti duobus annis. Thalli lapsum, quem secutus est Theophilus, et deinde Lactantius, ostendit luculenter Pererius in comm. ad Daniel, lib. XVI, c. 14, et lib. II Disp. de LXX septim., part. I, quaest. 2. Quamvis autem in hac supputatione mire varient chronologi, omnium tamen expensis sententiis, haud minus, quam octingentis vel nongentis circiter annis Belum Trojano excidio antiquiorem fuisse constat. ISAEUS .—Nil tamen de hoc certi definiri potest, propter varios Babyloniorum et Assyriorum Belos, qui his nationibus diversis imperarunt temporibus.
Jovi Molioni, Jovi Casio, et quae sunt in eumdem modum. Quod ille astutissime excogitavit, ut et sibi honorem divinum, et hospitibus suis perpetuum nomen acquireret cum religione conjunctum. Gaudebant ergo illi, et hinc imperio ejus libenter obsequebantur, et nominis sui gratia ritus annuos et festa celebrabant. Simile quiddam in Sicilia fecit Aeneas (Vid. Aeneid., V) , cum conditae urbi Acestae hospitis nomen imposuit, ut eam postmodum laetus ac libens Acestes diligeret, augeret, ornaret. Hoc modo religionem cultus sui per orbem terrae Jupiter seminavit, et exemplum caeteris ad imitandum dedit. Sive igitur a Melisseo, sicut Didymus tradidit, colendorum deorum ritus effluxit; [Col. 0249B] sive ab ipso quoque Jove, ut Euhemerus; de tempore tamen constat quando dii coli coeperint. Melisseus quidem multum antecessit aetate, quippe qui [Col. 0250A] educaverit Jovem nepotem. Et idcirco fieri potest, vel ut ante, vel adhuc puero Jove deos colere instituerit, id est alumni sui matrem; et aviam Tellurem, quae fuit Urani conjux, et patrem Saturnum: et ipse hoc exemplo atque instituto Jovem ad tantam superbiam provexerit, ut postea sibi divinos honores auderet assumere.
Nunc quoniam vanarum superstitionum originem deprehendimus, superest ut etiam tempora colligamus, per quae fuerint illi quorum memoria colitur. Theophilus in libro de Temporibus ad Autolicum [Col. 0250B] scripto ait, in historia sua Thallum dicere, quod Belus, quem Babylonii et Assyrii colunt, antiquior trojano bello fuisse invenitur trecentis viginti duobus [Col. 0251A] annis: Belum autem Saturno aequalem fuisse, et utrumque uno tempore adolevisse. Quod adeo verum est, ut ratione ipsa colligi possit. Nam et Agamemnon, qui gessit bellum Troicum, Jovis abnepos fuit, et Achilles Ajaxque pronepotes, et Ulysses eodem gradu proximus fuit; Priamus quidem longa serie. Sed auctores quidam tradunt, Dardanum et Jasium Coriti filios fuisse, non Jovis. Nec enim, si ita fuisset, ad usus impudicos Ganymedem pronepotem suum habere potuisset. Itaque [Col. 0251A] [Col. 0251B] [Variorum Notae to columns 251-252] Itaque. Haec vox manuscriptorum codicum est, et [Col. 0252B] veterum 9 editorum. Ita rec. editiones habent. Si congruentes annos dividas. Manuscripti decem recentiores cum editis habent, congruenter. Chronologi vehementer variant, neque in supputationibus temporum scrupulose sategit Lactantius. ISAEUS . Ante annos non amplius, etc. Falsus apparet calculus. Arnobius aliam inivit supputandi rationem, et ad duo millia annorum ab Jove, ad illa usque tempora intercessisse scribit prope finem lib. II. ISAEUS . Ne modum excedat. Mss. rec. 2 Reg., Vict., Nav., I Colb., Gat., Brun. addunt oratio; sed perperam.
Analysis libri II Lactantii
[Col. 0251C] Partes libri duae sunt: prima de Vanitate religionis deorum; altera de Origine erroris.
Vanas esse religiones deorum probat: 1 o quia contra conscientiam suscipiantur, cum etiam illi in calamitatibus ad Deum unum confugiant, qui rebus ex sententia fluentibus alacres ad deorum templa currunt.
2 o Quia non sunt rationis humanae, nam curvant coeleste animal ad veneranda terrena. Status rectus homini et vultus sublimis datus est, ut sursum aspiciat, non deorsum (Cap. 1) .
3 o Quia simulacra colunt, quae aut sunt signa deorum mortuorum, aut absentium, aut praesentium. Si mortuorum, stulte colunt; si absentium, colendi dii non sunt, si nec vident quae facimus, nec audiunt quae precamur. Si praesentium, quia dii absentes esse non possunt, supervacua sunt simulacra. Praeterea Dei in aeternum viventis vivum et sensibile debet esse simulacrum. At illorum simulacra omni sensu carent. Homo est simulacrorum quasi parens. Itaque melior qui facit, quam illa quae facta sunt. In simulacro non [Col. 0251D] est aliquid hominis praeter umbram; ergo multo minus aliquid Dei (Cap. 2) . His subjicitur gravis dehortatio a simulacrorum cultu, usque ad finem cap. 2, et reprehensio Ciceronis, qui cum intellexerit religionum vanitatem, tamen nec alios ab ea abducere, nec ipse eam relinquere voluit (Cap. 3) .
Rursum simulacra nullam majestatem habere asserit: Quod fuerint in homunculi potestate; quod frangi, cremari, perire possint; quod semetipsa tueri non possint; quod cum violantur, inulta sint, nisi a colentibus vindicentur; quod oculis sint subjecta, ac proinde non immortalia; itaque frustra ipsis offerri munera; merito Dionysium Siciliae tyrannum deos [Col. 0252C] tales contempsisse, spoliasse, illusisse, idque impune. C. Verrem impune tot sacrilegia commisisse (Cap. 4) .
4 o Quia praeferunt Deo et parenti opera Dei, non solum barbari, sed etiam stoici philosophi, qui omnia coelestia, quae moventur, in deorum numero censent: quos non tantum veritate, sed etiam verbis ipsorum revincit (Cap. 5 et 6) .
5 o Quia solis, lunae, ignis, aquae, etc. simulacra humanum in modum formant consecrantque iis manubias et rapinas suas, existimantes Deum amare, quidquid ipsi concupiscunt (Cap. 7) .
OBJECTIO: At ii ipsi dii majestatem suam saepe ostendunt prodigiis, et somniis, et auguriis, et oraculis (Hic enumerantur multa miracula deorum ).—Ut causam horum miraculorum exponat, altius Lactantius narrationem orditur ab ipsa scilicet creatione rerum, de qua incipit disserere, cap. 9, in quo refutat errores philosophorum de mundo et ejus fabricatore Deo. Deinde persequitur historiam creationis, cap. 10, 11, 12, 13, immiscens identidem disputatiunculas cum [Col. 0252D] philosophis, quae ad creationem pertinent. Tertio diluvii historiam attingit, et originem errorum a Chami Hebraeorumque defectione deducit, cap. 14. Quarto, crescente hominum malitia, Deum scribit misisse angelos ad tutelam generis humani in terram: quos cum pellexisset diabolus ad vitia, et mulierum congressibus inquinasset, fecisse eos diabolum suos satellites, qui autem ex his fuerunt pregnati, eos neque angelos, neque homines fuisse; atque ita duo facta esse genera daemonum, unum coeleste, alterum terrenum, atque hos esse immundos spiritus, malorum, quae geruntur, auctores; qui insidiis, dolis, erroribus omnia complent, qui insinuant se corporibus [Col. 0253A] hominum (Cap. 15) , nocere tamen nemini possunt, nisi quem habent in sua potestate (Cap. 16) . Eorum inventa esse astrologiam, aruspicinam, augurationem, oracula, necromantiam, artem magicam. Hos conari homines a cultura et notitia verae majestatis avertere. Inde esse miracula, quae cap. 7 commemorata sint. Nam cum dispositiones Dei praesentiant, inquit porro Lactantius, quippe qui ministri ejus fuerunt, interponunt se in his rebus, ut quaecumque a Deo vel facta sunt, vel fiunt, ipsi potissimum facere aut fecisse videantur; et quoties alicui populo vel orbi secundum Dei statum boni quid impendet, illi se id facturos vel prodigiis, vel somniis, vel oraculis pollicentur, si sibi templa, si honores, si sacrificia tribuantur.
OBJECTIO: Cur ergo Deus hoc fieri patitur?—Respons. Ut mala cum bonis pugnent; ut vitia sint adversaria virtutibus; ut habeat alios quos puniat, alios quos honoret.
[Col. 0253B] Atque hactenus haec disputatio, quam altera parte, cap. 18, Lactantius repetit, sed generatim: cui subjungit gravem dehortationem a religionibus deorum, simulacrisque, cap. 19, et quid hactenus tractarit, [Col. 0254A] quod scilicet inveteratos errores depulerit, quidque porro tractaturus sit, exponit, cap. ult. 20.
Altera libri hujus pars est de Origine erroris, quae non conjunctim, sed sparsim hoc libro traditur. Disserit autem de origine errorum in specie primum, deinde in genere. In specie de origine errorum in religione Romanorum: quod Romulo urbem condente, et pessimos quosque in urbem suam admittente, ex iis in senatum legerit eos, qui aetate alios anteibant, et patres appellarit, et hos patres ac pellitos senes decreta tulisse de religione, quibus nunc Romani serviant. Hortatur ergo, mutent animum, quia nemo, cum viverent, affinitate illos pastores dignos, judicasset (Cap. 6) . Deinde quia opporteat in ea re maxime, in qua vitae ratio versatur, sibi quemque confidere, suoque judicio ac propriis sensibus niti ad investigandam ac perpendendam veritatem (Cap. 7) .
In genere omnium errorum duas esse causas dicit: [Col. 0254B] defectionem Chami et posteritatis pii Noe a Deo (Cap. 14) , et insidias diaboli (Cap. 16) . SCULTETUS .
Divinarum institutionum liber II
Quamquam primo libro religiones deorum falsas esse monstraverim; quod ii, quorum varios dissimilesque cultus per universam terram consensus hominum stulta persuasione suscepit, mortales fuerint, functique vita, divinae necessitati morte concesserint; tamen ne qua dubitatio relinquatur, hic secundus liber fontem ipsum patefaciet errorum, causasque omnes explicabit, quibus decepti homines, et primitus [Col. 0254B] deos esse crediderint, et postmodum inveterata persuasione in susceptis pravissime Religionibus perseveraverint. Gestio enim, Constantine Imperator, [Col. 0254A] [Col. 0253] [Variorum Notae to columns 253-254] Gestio enim, Constantine Imperator. Haec duo postrema verba sunt in antiquissimo 900 annorum codice Regio, in alio item Reg., 7 Vaticanis, 2 Lipsiensibus, Balliol., Marm. et in editis Soubron., Fasitel. 1543, Gymn. 1555, Betul., Tornes., 2 Paris., Thomas., Thys., Gall., Spark., Cellar., Walch. At in Rhoanneo et Sangerm., Soubron., 2 Paris. multis, desunt. Regio-Puteanus habet in titulo ad Constantinum Imperatorem. Convictis inanibus. Ita reposui ex mss. 6 Reg., quorum duo sunt veterrimi, 1 Lips., Em., Gat., Marm. et Vict. in marg., edit. Rom., 1470, Gymnic., Fasit., Torn., Thom., Is., Thys., Cellar., Walch., et sic legere malo cum eruditis viris Jo. Clerico in Arte Critic. P. III, S. I. c. 4, p. 44, Cellario et Walchio. Plane enim mihi persuasi pro in positum fuisse m; quod amanuensibus saepe contigisse notum est. Nam legendum omnino videtur inanibus, nempe diis, qui rectius opponuntur singulari Deo, quam manes. 1 Clarom. habet, convictis diis inanibus; 1 Colb. prave. conjunctis inanibus; in 16 aliis mss. recent. et 5 editis est convictis manibus. Vide infra, l. III, c. 30 convictis philosophiae disciplinis, etc. Vanitate detecta. Non male Goth. vanitate dejecta. BUN . Suscipiens. Quaedam editiones habent suspicans, quod idem est. Quidam philosophi. Hic perstringit Lactantius Epicureos. Et nihil, et frustra. Ita restituimus ex mss. 7 Reg. quorum duo sunt vetustissimi, 4 Colbert., Goth., Ult., Bonon. minus antiq., Em., Cantabrig., Brun., edit. Egnat., Paris. 1525, Fasit., Graph. In recentioribus, 2 Reg., 3 Lips., Cauc., Pen., Rostoch., Pal., 2 Clarom., Christ., 1 Colb., edit. Rom. 1470, Gymn., Betul., Tornes., Cellar., est, et nihil; quod abest a ms. 1 Bon. antiq. et editis quinque rec. In 1 Colb. et ad nihil, et frustra. Alicubi legitur nihili pro nihil, in quem locum notam habet sequentem Bunemannus.— Et nihili. Merito Cellarius ex Lips. tribus et Betul. recepit: habent et mss. C. C. C. Reimm., Ultr., Cauc., Pal. et Tornes. Prius confirmo ex Lact., l. I, c. 11: Qui sit et mortalis, et imbecillus, et nihili; et l. VI, c. 22: Insipiens, et ineptus, et nihili est. BUN . Nulli Deo. De hoc etiam in prioribus primi libri capitibus dictum est, ac rursus dicetur in opere de Ira Dei. Nulli refertur ad Curae. Hauriendis voluptatibus sitienter incumbunt. Ms. 1 Brun. et edit. Paris., 1525, sitientes. Ms. 2 Colb. et 1 Clarom. scienter, prave. Genuina lectio sitienter, id est, avide. Cicero Tuscul. 217, a. Nec sitienter quid appetens. Prudentius Cathemerin. IV, V. 88, Sitienter haurire. WALCH . Dominum suum. Ita ms. Rohan. et Sangermann., quod est rectius, quam Deum suum, ut habent vulgatae editiones. Suavitates. Sic reposuimus ex ms. 2 Bonon. et 5 Reg., quorum duo sunt antiquissimi, Tax., 2 Lips., Goth., 1 Colb., 2 Clarom. In recentioribus mss. et in editis est voluptates. Plus esse in homine. Id desumptum est ex Platonis Timaeo et Cratylo. Vide et Lactant. de Opificio Dei, c. 19 et 20. Possent retinere. Ita restituimus ex mss. 1 Bonon. antiquiore, et 1 Clarom. In caeteris est, posse retineri [Col. 0255D] in 1 Reg., posset. Susceperint. Forte, susciperent. Praeferant. Rostoch. et Ultr . . anteferant. Sepultosque in terra ei. Ms. 1 Clarom. et recentes edd. septem addunt praeponant; perperam, cum mox praecesserit verbum praeferant. Nominis. Heumannus credit legendum esse numinis. At non mutamus lectionem mss. et editorum. Quem prorsus ignorari ab homine fas non est. Id est, qui ut prorsus ignoretur ab homine fieri non potest. Affirmavit enim errorem ab ignoratione divini nominis non venisse. Ad rem pertinet Tertull. Apolog. c. 17: Haec est summa delicti nolentium recognoscere, quem ignorare non possunt. BUN . Sed Deum nominant. Cypr. Idol. Van. cap. V: Dici frequenter audimus: O Deus; et, Deus videt; et, Deo commendo; et, Deus mihi reddet; et, Quod vult Deus; et, Si Deus dederit. Atque haec est summa delicti, nolle agnoscere quem ignorare non possis. BUN . Debent. Sic reposui ex omnibus mss. et 4 edd. In [Col. 0256B] 14 impressis est deberent; sed male. Si qua necessitas. Sic Lucret. 1.3:
Confugitur. Melius cum sequentibus cohaeret ex cunctis pene mss. quam confugiunt, quod est duorum rec. mss. Reg. et editorum.
Potius. Sic restituo ex omnibus mss. et vet. editis Rom. In 14 editis recentioribus est protinus. Vide praecedentia.
Nomen. Ita reposui ex cunctis mss. et vet. editis Rom. et Crat. ac Graph. in margine; et apte quidem ad verba stipem mendicantium in nomine Domini. In [Col. 0256D] omnibus fere editis est, numen.
Malis sunt. In rebus adversis. Lib. VI, cap. 25: Etiam in malis gratias agat. Cic. pro Cluentio, cap. 61: Unum . . . in malis perfugium calamitatis. BUN .
Hos coronant. Simulacra deorum coronari apud Gentiles moris erat. Arnob. lib. VII: Etiamne dii sertis, coronis afficiuntur et floribus? Vide etiam Clem. Alexand, παιδαγ. lib. II, cap. 8. Tertullian., de Cor. Mil., cap. 7: Saturnum Pherecydes ante omnes refert coronatum, Jovem Diodorus post devictos Titanas. Dat et Priapo taenias idem, et Ariadnae sertum. Plinius, lib. XVI, cap. 4, ait, antiquitus neminem, nisi deos, coronis ornari solitum; et lib. XXI, cap. 24: Coronae deorum honos erant, et Larium publicorum privatorumque. Artemidor. lib, II, Oneirocrit., cap. 34. Sed non solum dii coronati, verum etiam illi qui sacris operabantur, imo vasa etiam ac victimae, quarum cornua inaurabantur, etc. Ex HERALDO et ELMENH .
Offundere tenebras. Iterum, lib. II, cap. 16: Offundunt tenebras, veritatem caligine obducunt. Ibid. Errores . . . . [Col. 0257C] offundunt, lib. VII: Tenebrae, quibus offundetur coelum. De Ira, cap. 1: Quibus (tenebris) offusa est hominis cogitatio. BUN .
per quas imprudentes in laqueos mortis incurrunt; ignorant enim quae sit hominis ratio. Quam si tenere vellent, in primis Dominum suum agnoscerent, virtutem justitiamque sequerentur, terrenis figmentis animas suas non substernerent, mortiferas libidinum suavitates non appeterent: denique seipsos magni aestimarent, atque intelligerent plus esse in homine, quam videtur, cujus vim conditionemque non aliter possent retinere, nisi cultum veri parentis sui, deposita pravitate, susceperint. Equidem, sicut oportet, de summa rerum saepenumero cogitans, admirari soleo majestatem Dei singularis, quae continet regitque omnia, in tantam venisse oblivionem, ut quae sola coli debeat, sola potissimum negligatur; homines [Col. 0255B] autem ipsos ad tantam caecitatem esse deductos ut vero ac vivo Deo mortuos praeferant, terrenos autem sepultosque in terra ei qui fundator ipsius terrae fuit.
Et tamen huic impietati hominum posset venia concedi, si omnino ab ignorantia divini nominis veniret hic error. Cum vero ipsos deorum cultores saepe videamus Deum summum et confiteri et praedicare, quam sibi veniam sperare possunt impietatis suae? qui non agnoscunt cultum ejus, quem prorsus ignorari ab homine fas non est. Nam et cum jurant, et cum optant, et cum gratias agunt, non Jovem aut deos multos, sed Deum nominant: adeo ipsa veritas, [Col. 0256A] cogente natura, etiam ab invitis pectoribus erumpit; quod quidem non faciunt in prosperis rebus. Nam tum maxime Deus ex memoria hominum elabitur, cum beneficiis ejus fruentes, honorem dare divinae indulgentiae debent. At vero si qua necessitas gravis presserit, tunc Deum recordantur. Si belli terror infremuerit, si morborum pestifera vis incubuerit, si alimenta frugibus longa siccitas denegaverit, si saeva tempestas, si grando ingruerit, ad Deum confugitur, a Deo petitur auxilium, Deus, ut subveniat, oratur. Si quis in mari, vento saeviente, jactatur, hunc invocat. Si quis aliqua vi afflictatur, hunc potius implorat. Si quis ad extremam mendicandi necessitatem deductus, victum precibus exposcit, Deum solum obtestatur, et per ejus divinum atque unicum nomen [Col. 0256B] hominum sibi misericordiam quaerit. Numquam igitur Dei meminerunt, nisi dum in malis sunt. Postquam metus deseruit et pericula recesserunt, tum vero alacres ad deorum templa concurrunt; his libant, his sacrificant, hos coronant. Deo autem, quem in ipsa necessitate imploraverant, ne verbo quidem gratias agunt: adeo ex rerum prosperitate luxuria, ex luxuria vero, ut vitia omnia, sic impietas adversus Deum nascitur.
Quanam istud ex causa fieri putemus? nisi esse aliquam perversam potestatem, quae veritatis sit semper inimica, quae humanis erroribus gaudeat, cui unicum ac perpetuum sit opus offundere tenebras, [Col. 0257A] et hominum caecare mentes, ne lucem videant, ne denique in coelum aspiciant, ac naturam corporis sui [Col. 0257A] [Col. 0257C] [Variorum Notae to columns 257-260] Naturam corporis sui. Intelligit statum humani corporis rectum. Quod argumentum, ut hic, sic saepe urget. In nonnullis secutus est Ciceronem, lib. I de Legg. cap. 9: Cum caeteras animantes abjecisset ad pastum, solum hominem erexit, ad coelique, quasi cognationis domiciliique pristini conspectum excitavit. L. II, de Nat. deor., cap. 56: Deus homines humo excitatos celsos et erectos constituit, ut deorum cognitionem caelum intuentes capere possent. BUN . Cujus originem, etc. Haec verba extant in antiquiss. Bonon, ms. et 1 Clarom. et in editis Thom., Is. Thys., Gall., Spark. et Walch. in caeteris desunt. Ea tamen retinenda sunt, tum propter elegantiam, tum quod apte congruunt cum re de qua hic agitur. In humum. Heumannus recte judicat delendum esse in, quod juxta Lactantii phrasim elegantius est. Eum vero ex humo sublevatum, etc. Cum Thomasio, et ex mss. 9 Reg., 1 Bonon., antiq., 5 Colb., Rostoch., Pal., Cantab., Cauc., Jun., Ultr., tribus Vaticanis, et ed. Rom. 1470, Genevensi, Torn., Soubr., Is., hunc locum ita legendum esse contendo, non, ut vitiose in editis plerisque, enimvero ex humo sublevavit: nullus sensus erit, si haec lectio sit retinenda; et dicendum esset ideo hominem esse animal rationis capax, quia Deus, eum sublevavit ex humo, quod absurdum esse patet in caeteris animalibus, quae etiamsi ex humo constent, non tamen sunt rationis capacia. Ex GALLAEO . Graeci. Vide Platonem in Cratylo et in Timaeo; tum etiam Philonem Judaeum. Nobis datum est . . . rigidis ac stantibus intueri. Dictum, ut illa Claud., lib. I, in Rufin. Natura beatis omnibus esse dedit; id est, natura omnibus concessit esse beatos. Horat. I, Serm., 4, 36: Dederim quibus esse poetis; de Art. poet. 372:
Rigidis. Id est rectis. Lib. II c. 17: Hominem rigidum figuravit. De Opif. c. 8: Hunc ad coeli contemplationem erexit. BUN .
Quoniam. Sic ex mss. prope omnibus restituimus. In 4 recentioribus et in vulgatis est quem. Haec tamen lectio non est inconcinna. In I Clarom. quia. Sed amplectimur potius mss. codices.
Sit. Ita omnes mss. et vet. edd. In 12 impressis legitur est. Ut id, cui dominari debet, imitetur. Ita emendavimus ex mss. codicibus Regiis, Bonon. antiq., 6 Colb., Cauc., Jun., Ultr., Lips., Pal., Pen., Rostoch., Tornes., Betul., Clarom., Cantabrig., Em., Brun., et vet. editis 3 Romanis, Venet. 1490, Paris. 1525, Graph., Betul., Antuerp. 1539, Is., Cellar. ac Genev. ad marg. In editis rec. octo est, ne id, prave. Legendum esse ut id asserit Isaeus et textus ipse convincit, videlicet ut animus erigendo se ad coelum, [Col. 0258D] imitetur statum corporis quod erectum est.
Quasi vero. Addidimus vero ex mss. codicibus et edit. Soubron. et Tornes. Quod tamen deest in vulgatis.
Igitur. Rohanneus codex legit ergo, quod idem est.
Non ipsa, inquiunt, timemus, etc. Sic etiam Eusebius, praefat. lib. IV, refert hoc Gentilibus planum fuisse, imagines non esse deos. Verba ejus sunt: Ὅτι μὲν οὖν οὐ θεοὶ ἄψυχα ξόανα, προφανὲς καὶ αὐτοῖς. Eamdem exceptionem videsis apud Arnob. lib. VI, Origen. contra Cels., lib. VII, Augustin. in Ps. CXIII, Ex. GALLAEO .
Eorum nominibus. Sic reposuimus ex mss. et edit. Tornes. ac Soubron. quod venustius est quam deorum, ut in vulgatis cum vox dii mox praecesserit.— Advocatis . . . . nominibus. Sic omnes libri, id est, invocatis. Iterum infra, Nomina precibus advocare. Lib. II, cap. 5: Quibus quamque (stellam) nominibus, quibus precibus advocemus. Lexica hunc significatum non observarunt. BUN .
servent, cujus originem suo loco narrabimus; nunc fallacias arguamus. Nam cum caeterae animantes pronis corporibus in humum spectent, quia rationem ac sapientiam non acceperunt, nobis autem status rectus, sublimis vultus ab artifice Deo datus sit, apparet istas religiones deorum non esse rationis humanae, quia curvant coeleste animal ad veneranda terrena. Parens enim noster ille unus et solus, et cum fingeret hominem, id est animal intelligens et rationis capax, eum vero ex humo sublevatum ad contemplationem sui artificis erexit. Quod optime ingeniosus poeta (Ovid. I Metam.) signavit:
Quae igitur amentia est, aut ea fingere quae ipsi postmodum timeant, aut timere quae finxerint? Non ipsa, inquiunt, timemus, sed eos, ad quorum imaginem ficta, et quorum nominibus consecrata sunt. Nempe ideo timetis, quod eos esse in coelo arbitramini: neque enim, si dii sunt, aliter fieri potest. Cur igitur oculos in coelum non tollitis; et advocatis eorum nominibus, in aperto sacrificia celebratis? Cur ad parietes, et ligna, et lapides potissimum, quam illo spectatis, ubi eos esse creditis? Quid sibi templa? [Col. 0259A] [Col. 0259C] [Variorum Notae to columns 259-261] Quid sibi templa? Non est putandum hic loci a Lactantio interdictum esse omnibus, ne quem locum cultui divino consecrarent fideles, siquidem templorum nomine aedes tantum significet diis gentilium sacras, cum Christiani adeo illud verbum horrerent, ut locum in quo ad res sacras peragendas convenirent, ecclesiae solum, aut conventiculi nomine signarent. SPARK .—Ecclesias jam a primis saeculis pro christianis exstructas, constat ex Lampridio, Flavio Vopisco, Tertulliano lib. de Idololatria, item ad uxorem lib. II, cap. 9; lib. de velandis Virginibus, c. 13, et alibi saepe. Sed et Cyprianus, qui florebat anno 250 Ecclesiae, sub nomine Dominici, mentionem egit libro de Operibus et Eleemosynis; denique ex edicto Diocletiani de diruendis ecclesiis, et comburendis christianorum libris, apud Eusebium, lib. VIII Histor., cap. 2 et 3, qui eam cladem deplorat; sicut et Arnobius in fine libri IV, et ipse Lactantius infra l. V. Videsis illum, lib. V, in fine, libro de Ira Dei, c. VIII, EX ISAEO . Quid arae volunt? Nempe in quibus Gentiles sacrificia diis facere consuerunt. Alias enim Christianis sua fuisse altaria satis constat ex Sacris litteris. SPARK . Fingendarum. De hoc vide S. Justinum in Paraenetico. Vide etiam Sapient., cap. 13 et 14. In quorum numero reponemus. Sexto casu. Lact. l. II, cap. 5; lib. III, c. 4; de Ira, c. 22. Ita quoque Cicero, lib. III de Nat. deor., cap. 9, et cap. 19 et 20; l. I de Orat., cap. 13. BUN . Nomina. Heumannus putat legendum esse numina, sed contra fidem mss. et editorum. Mortuorum animas, etc. Simile aliquid legimus apud Gregorium Nyssenum, tractatu de Anima et Resurrectione circa medium. Oberrare. Gentiles enim existimabant nondum humatorum corporum animas in terris oberrare, donec sepulcro mandarentur mortuorum reliquiae.— Animas circa tumulos . . . oberrare. Ammianus Marcell. l. XIX, [Col. 0260C] c. 12: Si qui per monumentum transisse vespere malivolorum argueretur indiciis, ut veneficus, sepulcrorumque honores et errantium ibidem animarum ludibria colligens vana, pronuntiatus reus capite interibat. Habent a Platone, ad quem provocat Origenes contra Cels. l. II, p. 97, ubi vide Spencerum, et lib. VII, p. 334. BUN . Si quis imaginem. Senec. ep. 40, pr. Si imagines nobis amicorum absentium jucundae sunt, quae memoriam renovant, et desiderium absentiae falso atque inani sotatio levant: quanto jucundiores sunt litterae, quae vera amici absentis vestigia, veras notas afferunt. BUN . Ut ex ea. Mss. 20, et ex ea. Et tamen hominis imago. Mss. Angl. et Lips. cum Rom. Et tamen: non quod alii, et enim. CELL . Diffusum. Sic et Virgilius: Jove plena sunt omnia. Inanis sit et vana. Mss. C. C. C. Emman., Cant., Cauc., Junt., Sublac., Rost., Ven. 1471, 72, utraque 78, 93, 97, Pier., Parrhas., Paris., Crat., inanis sit [Col. 0260D] et vacua. Sic variant quoque l. VII, c. 6. Nihil tamen muto. Vid. l. II, c. 1, c. 3, c. 17; lib. III, c. 4, ubi quoque inanis et vanus junguntur. BUN . Sensibile. Id est, quod sensu non careat. FRANCIUS . Quae nec sentiunt. Ita reposuimus ex ed. Soubr., Torn. et Thys. ac omnibus mss. praeter Christ. et Ald. edit, in quibus est, quae nihil sentiunt. Homo. Qui scilicet ad imaginem Dei creatus est. Genes. I, vers. 26. Sed quanto quisque major est, ait Cicero de Officiis, lib. I, tanto se submissius gerat. Vide et S. Augustin. lib. XII de Civit. Dei, cap. 23. Adoratura hominem fuissent, a quo. Sic restituimus ex cunctis pene mss. quod sequentibus magis respondet, quam lectio 2 Reg. rec. et edit., in quibus est, adoratura homines fuissent, a quibus. In 2 Bonon. est, hominem fuissent, quo; in 1 Colb., ex quo. Suspicit. Ita emendavimus ex vetustissimis et optimis mss. 2 Reg., 2 Bonon., 3 Colb., Tornes., Goth., 1 Clarom. et pluribus editis. In aliis est, suscipit. Illis stipem jaciunt. Stipes, Festo teste, est nummus signatus: cujus rei etiam indicio est, quod pecunia, quae militibus datur, stipendium dicitur; et sponsio pecuniarum, stipulatio. HOSPINIANUS .
Quaero enim, si quis imaginem hominis peraegre constituti contempletur saepius, ut ex ea solatium capiat absentis, num idem sanus esse videatur, si, eo reverso atque praesente, in contemplanda imagine perseveret, eaque potius, quam ipsius hominis aspectu frui velit? Minime profecto. Etenim hominis imago necessaria tum videtur, cum procul abest; supervacua futura, cum praesto est: Dei autem, cujus spiritus ac numen ubique diffusum, abesse numquam potest, [Col. 0260A] semper utique imago supervacua est. Sed verentur, ne omnis eorum religio inanis sit et vana, si nihil in praesenti videant quod adorent, et ideo simulacra constituunt, quae quia mortuorum sunt imagines, similia mortuis sunt; omni enim sensu carent. Dei autem in aeternum viventis vivum et sensibile debet esse simulacrum. Quod si a similitudine in nomen accepit, quomodo possunt ista simulacra Deo similia judicari, quae nec sentiunt, nec moventur? Itaque simulacrum Dei non illud est, quod digitis hominis ex lapide, aut aere, aliave materia fabricatur; sed ipse homo, quoniam et sentit, et movetur, et multas magnasque actiones habet. Nec intelligunt homines ineptissimi, quod, si sentire simulacra et moveri possent, ultro adoratura hominem fuissent, a [Col. 0260B] quo sunt expolita, quae essent aut incultus et horridus lapis, aut materia informis ac rudis, nisi fuissent ab homine formata.
Homo igitur illorum quasi parens putandus est, per cujus manus nata sunt, per quem speciem, figuram, pulchritudinem habere coeperunt. Et ideo melior est qui fecit, quam illa quae facta sunt. Et tamen factorem ipsum nemo suspicit, aut veretur: quae fecit, timet, tamquam plus possit esse in opere, quam in opifice. Recte igitur Seneca in libris moralibus: Simulacra, inquit, deorum venerantur, illis supplicant genu posito, illa adorant, illis per totum assident diem, aut astant, illis stipem jaciunt, victimas caedunt; [Col. 0261A] et cum haec tantopere suspiciant, fabros, qui illa fecere, contemnunt. Quid inter se tam contrarium, quam statuarium despicere, statuam adorare, et eum ne in convictum quidem admittere, qui tibi deos faciat? Quam ergo vim, quam potestatem habere possunt, cum ipse, qui fecit illa, non habeat? Sed ne haec quidem dare his potuit, quae habebat, videre, audire, loqui, moveri. Quisquamne igitur tam ineptus est, ut putet aliquid esse in simulacro dei, in quo ne hominis quidem quidquam est praeter umbram? Sed haec nemo considerat; infecti sunt enim persuasione, ac mentes eorum penitus fucum stultitiae perbiberunt. [Col. 0261A] [Col. 0261C] [Variorum Notae to columns 261-262] Fucum stultitiae perbiberunt. Sic legunt tres vetustissimi et optimi mss. Reg. Cauc., Oxonienses, 1 Colbert., 1 Sorbon., 1 Clarom., Gat., et edd. Ald., Fasitel., Thom., Is., Spark. et Walch., necnon Bonon. antiq. in quo, perviderunt; in Marm., perhiberunt, vitiose h pro b. In 18 mss. recentioribus est succum, sed in octo perhiberunt. Prima lectio retineri potest, inquit Gallaeus, ut translatio a coloribus sit petita; panni enim fuco infici recte dicuntur, ut constat ex versibus illis apud Gellium, lib. XX, cap. 8:
In . . . sublimi specula constitutum. Expressit Cyprian. ad Donatum, ed. Oxon. fol. 6: O si possis in illa sublimi specula (male Basil. speculo) constitutus oculos tuos inserere secretis. BUN .
Persianum. Scilicet Satyra II. Utitur Lactantius [Col. 0262B] Gentilium scriptorum testimoniis contra Gentes. Sic et S. Augustinus, lib. IV de Civit. Dei, cap. 30, utitur Varronis auctoritate. Vide Tertullianum in Apologetico, cap. 11, et Arnobium lib. VI. Sed loco hujus [Col. 0262C] carminis, O curvae, etc., legitur in quibusdam manuscriptis et editis,
Hoc tamen in Persio nusquam legitur.
Artifex vester Deus. Sic legunt antiquiss. mss. Bon., Lips., Pal., Ultr., Jun., 2 Brun. et tres Vaticani. Probo rationem Thomasii, qui sic legendum asserit, eo quod primum locutus fuisset de Simulacris, quorum artifex est homo; nunc loquens ad homines de Deo, recte eum vestrum artificem appellat.
Ad parentem suum. Ita reposui ex vet. edit. Rom. et omnibus prope mss. In 4 rec. et in vulgatis est, ad patrem suum.—Ad parentem suum. Sic Bon., Tax., Pen., Angl., Rost., Ven. 1471, 72, utraque 78, et in marg. Tornes. 1587, 1613, recte. Lib. II, cap. 17: Colamus . . . solius artificis parentisque nostri unicum numen; lib. II, cap. 18. Quem suus parens non humilem . . . sed . . . rectum . . . agnoverit. BUNEMAN .
[Col. 0262D]In terramque vergentibus coaequari. Sic lego cum mss. veterrimis 1 Bonon., 4 Reg., Cauc., 5 Vatic., 11 aliis, et editis quinque. At 2 Reg., 1 Colb., 1 Clarom., adaequari; caeteri vulgati cum mss. rec. octo, versari. Quam lectionem non ita probo, eo quod nullus non versetur cum terrenis: recte, dicit Thomasius, illi dicuntur cum bestiis coaequari, qui Deum ignorant, et terrenas res tantum appetunt.— Cum terrenis . . . coaequari. Confirmo ex lib. de Ira, cap. 7: Nec., rationale animal cum mutis et irrationabilibus coaequavit. Conf. lib. V, cap. 14. BUNEMAN .
Orbatis. Ita restitui ex antiquissimis mss. 1 Bonon. et 2 Reg. itemque ex 15 aliis et ed. Is. At 12 scripti rec. et vulgati habent, orbati.
Possitis. Sic reposui ex vetustioribus et potioribus mss. Regio-Put. utroque Bononiensi, Tax. aliisque. In 12 rec. et in vulgatis est, possetis.
Mortuis. Scilicet simulacris.
Adorant ergo insensibilia, qui sentiunt; irrationabilia, qui sapiunt; exanima, qui vivunt; terrena, qui oriuntur e coelo. Juvat ergo, velut in aliqua sublimi [Col. 0261B] specula constitutum, unde universi exaudire possint, Persianum illud proclamare,
Cicero. Scilicet in eximiis de Natura deorum libris.
Ait tamen non esse illa. Ait in libro quodam deperdito. In Ciceronianis enim hodie non extat. CELL .
Quid de eo facias. Ita lego cum melioribus et antiquioribus mss. 6 Reg., 4 Colb., Lipsiensibus, Goth., Em., Brun. In 8 rec., et in vulgatis est, Quid ei facies.—Quid de eo facies. Praestat, inquit Cell. vulgato, ei. Est ei in Lips., Bon., Reimm., Sublac., Ven. 1471, 97, Rost., Paris., reliquis, nec contra indolem Cic. et Lactantii. Hic lib. III, cap. 18: Quid Ciceroni faciemus? Cap. 20: Quid his facias, qui inconcessa scrutari volunt? Lib. V, cap. 12: Quid iis facias, qui jus vocant carnificinas? Cicero pro Coecina, cap. 11, pr. Quid huic tu homini facias? BUNEMAN .
Ultro se ipse in lapides impingat. Recte duo Lips. illud se, vulgo neglectum, interponunt, quod indoles verbi impingendi reposcit. BUNEMAN .
Oculos eruat. De Opif. cap. 8 Erutis et effossis oculis. Probata locutio. Senec. cap. 7. Suas. Eruentur [Col. 0263D] oculi tui. Filius Sen. de Provid. 5. Justin. lib. v. cap. 8. BUNEMAN .
Prudens et sciens pedem laqueo inserit. Ven. 1497. vitiose, prudens et sciens. Pari elegantia lib. VI, cap. 12: Prudens ac sciens in hos se laqueos induit. Cic. pro Marcello 5: Ut prudens et sciens tamquam ad interitum voluntarium. Ubi Abramus plura. BUNEMAN .
Vires exerceas. Goth. Reimm. cum Sublac. Rost. Ven. 1471, 72, utraque 78, et reliquis, exeras, id est, exseras, ut Arnob. lib. I, pag. 11: Intestinas exserant experianturque virtutes. At praestat, exerceas, quod quoque expressit ed. Paris. 1513. Ita solet noster lib. III, cap. 16: Sapientia, quo vim suam exerceat; lib. VII, cap. 4: Vim suae rationis exerceat. BUNEMAN .
Ne te in tam bona causa deficiat oratio. Locutio Ciceroniana, quae est optimorum mss. et editorum multorum. Scripti 8. rec. et quinque impressi habent tibi.
[Col. 0264C]Sed nimirum Socratis carcerem times. Hic Ciceronem exagitat Lactantius, quod veritatem, ne mortis periculum adiret, noluerit Romanis declarare. Val. Max., Xenophon et Diogenes Laertius referunt, quam forti animo Socrates ab Atheniensibus damnatus, potionem veneni e manu carnificis acceperit. Hanc historiam refert Plato in Phaed.
Et erat quidem multo pulchrius. Sic legendum est ex antiquo codice Bonon. cum quo 6 Reg., 6 Colb., quinque Vaticani, 2 Clarom. et Brun. concordant. Et sane nisi copula illa, et, addatur, nulla potest constare sententia. THOMASIUS .—Sic etiam habent Cauc., Lips., Pal., Jun. Sic legit Is., Thysiana editio, et antiquiss. an. 1490, ut et Betuleiana. In 12 mss. deest quidem.
Philippicae. Novem in M. Antonium Cicero scripserat invectivas, quibus, ad imitationem Demosthenis, Philippicarum titulum fecit. Atque hae orationes in causa fuerunt, cur ab Augusto Antonius mortem Ciceronis exoraverit.
[Col. 0264D]Revocatae. Sic omnino recte mss. et Parrh., Ald., Crat., Gymn., Gryph., Betul., primae Tornesianae, Thomasius et sequentes, ut cohaereant, discussus . . . et . . . revocatae. Eleganter vero dictum mentes ad sanitatem revocatae, id est, saniora, rectiora consilia. Sic Hirtius B. Alex. cap. 24: Cives ad sanitatem revocare. BUNEMAN .
Hoc enim quod oculis subjectum est, etc. Hic Platonem sequitur Lactantius: Plato siquidem, in Alcibiade hominis essentiam posuit in anima intellectiva. Attamen corpus non est tantum instrumentum; verum est de essentia ipsius hominis, qui duabus constat partibus, corpore scilicet atque anima intellectiva: sed Lactantius denominationem facit a potiori et digniori parte; anima enim est potissima pars hominis, et ex illa elucent praecipuae hominis dignitates. Qui plura volet, consulat Isaeum in notis ad Lactantium. Has addidimus ad finem hujus voluminis.
aliique doctiores peccaverunt, non avertendo populos ab errore.
Sed quid prodest ad vulgus et ad homines imperitos hoc modo concionari? cum videamus etiam doctos et prudentes viros, cum religionum intelligant vanitatem, nihilominus tamen in iis ipsis, quae damnant, colendis nescio qua pravitate perstare. Intelligebat Cicero falsa esse, quae homines adorarent. Nam cum multa dixisset quae ad eversionem religionum valerent, ait tamen non esse illa vulgo disputanda, ne susceptas publice religiones disputatio talis extinguat. Quid de eo facias, qui, cum errare se sentiat, ultro ipse in lapides impingat, ut populus omnis offendat? ipse sibi oculos eruat, ut omnes [Col. 0263B] caeci sint? qui nec de aliis bene mereatur, quos patitur errare; nec de se ipso, qui alienis accedit erroribus, nec utitur tandem sapientiae suae bono, ut factis impleat, quod mente percepit, sed prudens et sciens pedem laqueo inserit, ut simul cum caeteris, quos liberare ut prudentior debuit, et ipse capiatur? Quin potius, si quid tibi, Cicero, virtutis est, experire populum facere sapientem: digna res est, ubi omnes eloquentiae tuae vires exerceas. Non enim verendum est ne te in tam bona causa deficiat oratio, [Col. 0264A] qui saepe etiam malas copiose ac fortiter defendisti. Sed nimirum Socratis carcerem times, ideoque patrocinium veritatis suscipere non audes. At mortem ut sapiens contemnere debuisti. Et erat quidem multo pulchrius, ut ob bene dicta potius, quam ob maledicta morereris. Nec plus tibi laudes Philippicae afferre potuerunt, quam discussus error humani generis, et mentes hominum ad sanitatem tua disputatione revocatae.
Sed concedamus timiditati, quae in sapiente esse non debet. Quid ergo ipse in eodem versaris errore? Video te terrena et manufacta venerari: vana esse intelligis, et tamen eadem facis quae faciunt ipsi, quos ipse stultissimos confiteris. Quid igitur profuit [Col. 0264B] vidisse te veritatem, quam nec defensurus esses, nec secuturus? Si libenter errant etiam ii qui errare se sentiunt, quanto magis vulgus indoctum, quod pompis inanibus gaudet, animisque puerilibus spectat omnia? oblectatur frivolis, et specie simulacrorum capitur, nec ponderare secum unamquamque rem potest, ut intelligat nihil colendum esse quod oculis mortalibus cernitur, quia mortale sit necesse est. Nec mirandum est, si Deum non videant, cum ipsi ne hominem quidem videant, quem videre se credunt. Hoc enim quod oculis subjectum est, non [Col. 0265A] homo, [Col. 0265A] [Col. 0265B] [Variorum Notae to columns 265-266] Non homo. De hoc vide supra cap. 1, col. 255, nota . . . Corpora sunt hominibus carentia. Sic legendum est hominibus ex mss. 2 Bonon., 9 Reg., 3 Vatic., 5 Colb., Cauc., Tax., Pal., Pen., 1 Sorbon., Lips., Ultr., [Col. 0265C] 1 Clarom., Em., Cantab., Brun. et ex pluribus editis; quae vox idem sonat quod animabus in hac Platonicorum sententia. In 4 mss. rec. et nonnullis editis est animabus; sed legendum hominibus, quod est multo elegantius juxta Thomasium; hominis enim essentiam et rationem in anima statuit Plato.— Corpora . . . hominibus carentia. Lactantius audiatur de Opif. c. 1: Corpus vast est . . . quo animus, id est homo ipse verus continetur. Ibid. cap. 19: Corpusculum . . . hominis receptaculum est, lib. V, cap. 21: Animus, in quo solo est homo, etc. BUNEMAN . Dediderunt. Ita restitui ex edit. Is. et cunctis fere mss. In 2 Colbert., Cauc., Cantab. et in vulgatis est dederunt. Acies corporalis. Lib. VII, cap. 13, Quum mentis acies multo clarior . . . quam corporis. Aciem de oculis dici frustra quidam negant. Ipse Cicero lib. V Fin., cap. 28: Bonum incolumis acies, misera caecitas. BUNEMAN . Velatum. Ms. 1 Bonon. antiq., vulgatum. Sed vera prior lectio; qui enim deos venerabantur, velato erant capite. Vide Plutarchum, ἐν Ῥωμαικοῖς_ Plaut., Amphitr.; Virgil., lib. III Aeneid., v. 545. Vertere se ad lapidem. Sic lego cum veteribus editis Rom., Torn.; Soubron., ac omnibus mss. praeter rec. Em., Cantab. et edit. 14, in quibus est, vertier ad lapidem, ut legitur apud Lucretium.— Vertier ad lapidem. Sic libri Lucretiani, atque Lucretio illud vertier, libro I, pag. et l. 2, 926, quoque usitatum. Praeferenda igitur haec Aldi, Crat., Gymn., Griph., Botul., Rost., Paris., Parrhas., Tornes. vertere, se. BUN . Et procumbere. Sic mss. et edit. Rom., Crat., et Torn. In vulgatis, nec procumbere. Avocari. Ita correxi ex cunctis ferme mss. et vet. editis. In 2 mss. rec. et editis, advocari; in Brun., evocari.—Avocari. Confirmamus ex ipso Lactantio, l. VI, c. 6: Ut a coelestibus avocatum terrenisque demersum . . . interficiant; infra: Neque fas est animam [Col. 0266B] coelestibus intentam bonis . . . ab immortalibus suis bonis avocari. BUNEMAN . Et eo modo. Sic legendum esse cum Thomasio censeo ex Bonon., Ultr., 2 Brun., aliisque mss., ut sensus sit, refutatis falsis religionibus et nulla certa [Col. 0266C] constituta, eo tamquam modo et via quadam inductos esse reprehensores religionum, ut nullam esse dicerent, qui error gravior fuit quam eorum qui falsam sectabantur. Eodem autem modo, ut in 8 editis et impressis est, legi nullo modo potest; quia non eodem modo, neque eisdem rationibus aliquis efficitur contemptor religionum, vel sectator falsae religionis, sed contrario modo, et plane repugnantibus rationibus. GALLAEUS . Siquidem hominum atque mutorum, crimen est . . . Vide infra hoc eodem libro, c. 9, lib. III, c. 10; lib. de Ira Dei, c. 7. Haec opinio a Pythagora in sua Metempsycosi manasse creditur: quam et Plato habuit, et de qua Plutarchus scribit, V Placitor., c. 20. Subit mirari Basilium in Homil. de Paradiso dicentem, bruta omnia fuisse inter se ante Adami lapsum concorditer viventia, quaeque audirent inter se, et mutuo loquerentur sensate. Sed contra disserit S. August., lib. II de Genesi ad litteram, c. 29. Denique soli homini [Col. 0266D] rationem tributam esse docet Spiritus sanctus Psalm. XXXI: Sicut equus et mulus, quibus non est intellectus. et Psal. XLIV: Comparatus est jumentis insipientibus. Quod et ipse Lactantius asseruit libro de Ira Dei, cap. 7 et 13, et de Opificio Dei, cap. 2 et 3. Eam haeresim de brutis ratione participibus Philastrius tribuit Gnosticis et Manichaesis. ISAEUS . Facilius est de alienis. Respexit ad Terentii locum adductum a Lactantio, l. III, c. 4; Senec., ep. 109: Homines plus in alieno negotio videre, quam in suo: Cic., lib. III Tuscul., c. 30: Proprium est stultitiae aliorum vitia cernere, oblivisci suorum. BUNEMAN . Odor quidam sapientiae. Id est, vestigium quoddam sapientiae.— Odor quidam sapientiae. Admodum amat hanc elegantem locutionem, lib. VI, cap. 12, Quasi odore quodam veritatis retenti. Ibid. c. 22: Quem nec odor quidem virtutis attigerit. Lib. VII, cap. 1: Philosophi veritatem ita leviter odoratos, ut tamen unde eos [Col. 0267C] odor ille sapientiae tam suavis, tam jucundus afflaret, nullo modo senserint. BUNEMAN .
Aliud quidem ille, cum haec diceret, sentiebat; nihil [Col. 0265B] utique esse colendum, quia dii humana non curent.
Denique alio loco religiones deorum et cultus inane esse officium confitetur (Idem, lib. V, ad finem) :
Impugnatae sunt ergo a prudentioribus falsae religiones, quia sentiebant esse falsas: sed non est inducta vera, quia qualis, aut ubi esset, ignorabant. Itaque sic habuerunt, tanquam nulla esset omnino, quia veram non poterant invenire. Et eo modo inciderunt in errorem multo majorem quam illi qui falsam tenebant. Nam isti fragilium cultores, quamvis sint inepti, quia coelestia constituunt in rebus corruptibilibus atque terrenis, aliquid tamen sapientiae retinent, et habere veniam possunt, quia summum hominis officium, etsi non reipsa, tamen proposito tenent: siquidem hominum atque mutorum, vel solum, vel certe maximum in religione discrimen est. Hi [Col. 0266B] vero quanto fuerunt sapientiores, quod intellexerunt falsae religionis errorem, tanto facti sunt stultiores, quod esse aliquam veram non putaverunt. Itaque quoniam facilius est de alienis judicare, quam de suis; dum aliorum praecipitium vident, non prospexerunt quid ante suos pedes esset. In utraque igitur parte, et summa stultitia invenitur, et odor quidam sapientiae: ut possis dubitare, quos dicas potissimum stultiores, illosne qui falsam religionem suscipiunt, [Col. 0267A] an eos qui nullam. Sed (ut dixi) venia concedi potest [Col. 0267A] [Col. 0267C] [Variorum Notae to columns 267-268] Concedi potest. Ita reposuimus ex omnibus prope mss. et nonnullis editis. Caeteri vulgati et duo mss. rec., posset. Et qui se sapientes non esse fateantur. Sic legendum ex utroque Bononiensi, Regiis, Cauc., Tax., Lips., Pal. et editis Isae., Thys., Gall., Spark., Cellar., ac negatio ponenda est ante esse, non immediate ante fateantur, sicut in nonnullis mss. et editis. Potuisse. Ita restitui ex cunctis pene mss. et veteribus editis bene multis. In 7 scriptis totidemque editis rec., debuisse. Ratione. Idem etiam docet Apostol., Epist. ad Roman., c. I, v. 19, 20, 21, etc. Esse aliquam veram religionem. Veram reposui ex 27 mss. veteribusque editis, tribus Romanis, Venet. 1490, Betul., Torn., Soubron., quibus deest religionem: quam vocem (absque veram ) habent mss. 2 Bonon., Cauc., Rostoch., Jun., edit. Thom., Is., Thys., Gall., Spark. Utramque habent mss. Vatican. et Ultr., cum editis Ald., Fasit., Graph., Crat., Gymnic., Cellar., Walch. Et inducendam esse dictionem veram contendit Thomasius; quia etsi veram religionem ignorarent, tamen aliquam esse religionem intelligere potuerunt: ad hoc enim demonstrandum longa deinceps oratione utitur Lactantius. Sacramenti. Id est mysterii. Aut intelligit sacras christianae religionis caerimonias, aut aeternae sapientiae mysterium, de qua Paulus I ad Corinth., cap. II, vers. 7. Id vero, nisi doceatur, etc. Adversus Socinianos militat haec sententia, estque Apostolo conformis I [Col. 0268C] Cor., II, v. 14. Ultra hunc gradum. Quia neque caro, neque sanguis potest Christum revelare, sed Pater qui in coelis est. Quid non sit . . . quam quid sit. Ex Cic., lib de Nat. deor., cap. 21., fin. Quid non sit citius, quam quid sit, dixerim. BUNEMAN . Quid igitur majestatis possunt, etc. Vide de his disserentem in notis Isaeum, et ipsummet Lactantium, lib. de Ira Dei, cap. 16, ubi ait eos, quibus persuasum est Deo placere justitiam, venerari eum precibus assiduis, et frequentibus votis, ei dona et sacrificia offerre, justis denique operibus eum demereri. Ficulnus. Ficulnus proverbiali figura significat inutile et fragile. Ficulnus lignum onmino contemptibile et fragile. Caeterum hujusmodi figuras Priaporum in Gazophylacia sua retulerunt eruditi, quas etiam irriserunt poetae veteres, ut videre est in antiquo libello, cui titulus est Priapeia, sive diversorum poetarum in Priapum Lusus. Quis non sit, etc. Non est hemistichium horatianum, ut in quibusdam impressis existimatum apparet, sed prosa ipsius Lactantii ironice loquentis. ISAEUS . Tentiginem. Prurigo veneris est, quo verbo et Virgilius et Horatius utuntur. Insidant. Sic lego cum antiquioribus et potioribus mss. Reg., Bonon., 4 Colb. aliisque: in 4 Reg., 1 Colb., 1 Clarom. et omnibus fere editis, insideant; in aliis 3 Reg., 1 Colb., 1 Clarom., insidiant, prave. In hoc solo. Ita restitui ex omnibus mss. et vet. edit. Rom. Vulgati habent solum; 1 Clarom., solummodo.
Sed moverit eos fortasse illud, quod si qua vera esset religio, exereret se ac vindicaret, nec pateretur esse aliud quidquam. Videre enim nullo modo poterant, quare, aut a quo, et quemadmodum Religio [Col. 0267B] vera opprimeretur; quod est divini sacramenti, et coelestis arcani. Id vero, nisi doceatur, aliquis scire nullo pacto potest. Summa rei haec est: imperiti et insipientes falsas religiones pro veris habent, quia neque veram sciunt, neque falsam intelligunt. Prudentiores vero, quia veram nesciunt, aut in iis, quas falsas esse intelligunt, perseverant, ut aliquid tenere videantur, aut omnino nihil colunt, ne incidant in errorem, cum id ipsum maximi sit erroris vitam pecudum sub figura hominis imitari. Falsum vero intelligere, est quidem sapientiae, sed humanae. Ultra hunc gradum procedi ab homine non potest; itaque multi philosophorum religiones (ut docui) sustulerunt: verum autem scire divinae est sapientiae. Homo autem per seipsum pervenire ad hanc scientiam [Col. 0267C] non potest, nisi doceatur a Deo. Ita philosophi quod [Col. 0268A] summum fuit humanae sapientiae assecuti sunt, ut intelligerent quid non sit: illud assequi nequiverunt, ut dicerent quid sit. Nota Ciceronis vox est (Lib. I de Natura deorum) : «Utinam tam facile vera invenire possem, quam falsa convincere.» Quod quia vires humanae conditionis excedit, ejus officii facultas nobis est attributa, quibus tradidit Deus scientiam veritatis; cui explicandae quatuor posteriores libri servient. Nunc interim falsa, ut coepimus, detegamus.
Quid igitur majestatis possunt habere simulacra, quae fuerunt in homunculi potestate, vel ut aliud [Col. 0268B] fierent, vel ut omnino non fierent? Idcirco apud Horatium Priapus ita loquitur:
Et custos. Carmina sunt Virgilii in IV Georgicor. Hellespontiaci. Priapus colebatur apud Lampsacum, quae Straboni urbs insignis est Hellesponti; unde Priapus et Lampsacenus, et Hellespontiacus dictus est. De quo vide Ovidium lib. VI Fastorum, et Lactantium cap. 21 libri I.
Tutela. Emmenessio ad h. l. Virgilii, tutela est imago. Sed num ea vox praeter insigne navale, ut Lact. lib. I, c. 11, dictum, id valeat dubito. Est igitur hic proprie defensio, ut ex infra hic apparet, ubi: Quae vanitas ab his sperare tutellam, quae tueri semetipsa non possunt? Arnob. l. II, p. 89: Dii certi certas apud vos habent tutelas, licentias, potestates, etc. BUN .
Cremari, perire possunt. Sic cum editis Gymnic., Tornes., Soubr., Cellar., omnes mss. rotundius, quam duo rec. Reg. et caeteri editi, cremari possunt [Col. 0269C] ac perire; in edit. Betul. est, cremari, perire possent.
Ea timere, pro quibus, etc. Non inconcinne notat Gallaeus post Gronovium, rectius fore si deleatur vocula pro, et legatur, ea timere quibus aut ruinae, aut ignes, aut furta timeantur. Sic apud Silium Ital.—
Quibus . . . timeantur. Caeteri scripti et editi, pro quibus, uti Celsus l. III, c. 11, pro quibus metuimus. BUNEMAN .
Sperare. Ita cum Cellario et Walchio lego ex omnibus mss. et edit. Paris. 1525, Crat., Gymnic., Torn., Soubr., Cellar., Walch. In edit. Rom. 1470, Fasitel., Egnat., Thom., Is., Thys., Spark., spectare; nec male. Spectare, pro expectare, forsan genuina Lactantii lectio, qui frequenter verbis simplicibus utitur pro compositis, ut observo alias.— Sperare tutelam. Imitatur Cyprianum ad Demetrian. fol. 328: Pudeat te, eos colere, quos ipse defendis, pudeat tutelam de iis sperare, quos tu ipse tueris. Saepe [Col. 0269D] sperare, spectare, expectare in mss. confundi docui ad Epitom., cap. 64: Ab his aliquod sperare praesidium. Ad rem Conf. Lact. L. v. cap. 20. et Justin. Mart. Apol. 1 sect. 9, fin. et not. Grabii. BUN .
Quae tueri semetipsa non possunt. Sic mss. antiquiores et meliores cum omnibus editis. Scripti recentiores 2 Regii, 4 Colbert., Em., Brun., quae tueri se nullo modo possunt.
Ad . . . praesidia decurrere. Ut succurrere, est opem ferre, sic decurrere ad praesidia, est opem, auxilium implorare. L. II, c. 14, l. VI, c. 10, jungit: ad alios decurrisse, praesidium implorasse. BUN .
Excolunt et exornant. Unum alterum explicat. Vid. not. 6. cap. 13, ubi bis, simulacra excolere. Sic Cyprianus l. II, ep. 2 ad Donatum: Quum scieris te esse excolendum magis, te potius ornandum. BUN .
Pari enim ratione defunctorum corpora odoribus, etc. Uncturam mortuorom in usu fuisse etiam apud [Col. 0270B] paganos patet ex Plinio Secund. lib. V, Epist. 16: Non possum exprimere verbis quantum animi vulnus acceperim, cum audivi Fundinum ipsum praecipientem, quod in vestes, margaritas, et gemmas fuerat irrogaturus, hoc in thura, et unguenta, et odores impenderetur, Ex Ovid. IV Fast.:
et Apuleio Apol.: Et si thus, et casiam, et myrrham, caeterosque id genus odores funeri tantum emptos arbitreris, cum et medicamento parentur et sacrificio. Hic mos est antiquissimus, et ab Aegyptiis originem traxisse videtur. Sic enim Genes. c. ult: Praecepit (Joseph) servis suis medicis, ut aromatibus condirent patrem. Vide etiam versum ultimum hujusce capitis. Quomodo autem haec fierent, narrant Herodotus lib. II, et [Col. 0270C] Diod. Sicul. Bib. Hist. lib. II, cap. 5. Apud Judaeos etiam hunc morem obtinuisse constat ex Matthaei XXVI, vers. 10, etc., deinde ad Christianos pervenit. Tertull. de Idololatr.: Etiam hominibus ad pigmenta medicinalia, nobis quoque insuper ad solatia sepulturae usui sunt; item Apol. c. 42. Nec solummodo ungi, verum etiam lavari solebant corpora mortuorum: hinc Virgil. Aeneid. VI:
Hic abluendi ritus etiam in primitiva Ecclesia obtinuit, ut constat ex Actorum cap. IX, v. 37, ubi legitur, Tabitham vita functam confestim lotam fuisse. Ex KIRCHMANNO.—Et hic mos etiamnum perseverat, non modo in omnibus fere monachorum ac monialium caenobiis, sed et vulgo in nonnullis provinciis ad dioecesibus, ut in Abrincensi, in Vascitania et in Benearno erga mortuos laïcos. De his plura disseruimus in Itinerario nostro liturgico, gallice edito, Parisiis anno 1718. Ita JOANNES LE BRUN .
[Col. 0270D]Ac pretiosis vestibus. Vestibus etiam mortuorum corpora induebant pagani. Quem morem salse deridet Lucianus de luctu, alludens ad veterum superstitionem existimantium mortuos in inferis rigere absque vestibus, et frigore confici; sed et Herodotus Musa v. Haec erant Graeculorum deliria. Nam Romani, ut ex sequentibus patebit, aliovorsum respexerunt, vestibus involventes mortuos, quorum communem per totam adeo Italiam amictum fuisse togam, docuit nos Juvenalis Satyra 3:
Et Martialis, lib. IX, Epigram. 58,
Apuleius, lib. I Florid.: Nam illic quoque viderat hominem praesidere, hominem depugnare, togam quoque parari et voto et funeri; item pallio cadavera operiri et [Col. 0271B] philosophos. Caeterum toga illa fuit varia pro conditione eorum quibus funus fiebat. Nam in vulgo civium et tacito funere, vulgarem togam, quae alba erat, usurpatam existimo. Et de hac capiendus Plutarchus in Problem. qui inter alias causas, cur foeminae in luctu utantur albis vestibus, etiam hanc ponit, quod ipse mortuus sit hujuscemodi veste indutus. Hujus ritus, qui hodieque apud Graecos etiam Christianos viget, meminit quoque Homerus Iliad., de Patrocli funere. Pauperes tamen, et tenuioris fortunae homines, non videntur elati in albis, monente Artemidoro, lib. II, cap. 3. At hos vilibus pannis fuisse involutos existimo, monitus ab Eusebio in Chronicis: Cassius Severus, orator egregius, vigesimo quinto exilii sui anno summa inopia moritur, vix panno verenda contectus. Nam alias cadavera in honestissima veste [Col. 0271C] efferri mos erat. Valer. Maximus lib. IV, cap. 5: Ut fratrem germanum esse cognovit, multum ac diu convicio deos ob donum impiae victoriae insectatus, prope castra transtulit, et pretiosa veste opertum rogo imposuit. Hieronymus in Vita Paulae: Cur mortuos vestros auratis obvolvitis vestibus? Suetonius in Nerone: cap. L: Funeratus est impensa ducentorum millium, stragulis albis auro intextis, quibus usus Kalend. Januarii fuerat. Hinc qui publice magistratum gesserant, vel bello honorem sibi quaesiverant, induebantur vestibus, quae harum rerum indices essent (Polybius, l. VI) , etc. Testantur id ipsum Livius l. XXXIV, et Valer. Max. lib. V, cap. 1. Non autem Romae solum, sed et Lacedaemone honestiores elatos legimus. Apud Romanos vestium discrimen, non in viris tantum fuit observatum, sed et in matronis. Quarum enim filii magistratus curules gessissent, eas in honoratiore veste elatas patet ex Propertio lib. IV, Eleg. ult.:
In Oriente etiamnum perseverat mos deferendi ad sepulcrum, inhumandique christianorum corpora pretiosioribus suis vestibus induta; in Occidente sacerdotum et monach. tantum quotidianis.
furum atque avium, cum falce saligna,
Quidquid autem oculis manibusque subjectum est, id vero, quia fragile est, ab omni ratione immortalitatis est alienum. Frustra igitur homines auro, ebore, gemnis deos excolunt et exornant; quasi vero ex his rebus ullam possint capere voluptatem. Quis usus est pretiosorum munerum nihil sentientibus? an ille qui mortuis? Pari enim ratione defunctorum corpora, odoribus ac pretiosis vestibus illita et convoluta, humi condunt, qua deos honorant, qui neque cum fierent, sentiebant, neque cum coluntur, sciunt; nec [Col. 0271A] enim sensum consecratione sumpserunt. Non placebat Persio, quod aurea vasa templis inferantur, [Col. 0271A] [Col. 0271D] [Variorum Notae to columns 271-272] Inferantur. Ms. Brun. et Latinus, inferrentur, non male. Compositum. Vide Pers. Satyr. 2, sub finem. At compositum jus, est jus humanum scriptum et ratum; sicut fas est jus sacrum et religiosum. Incoctum. Ms. 1 Bonon. antiq., in coetu.—Incoctum. Plura noto ad lib. de Ira cap. 13, In humidis incocta: male Goth., intactum. BUNEMAN . Ridicule. Ita reposui ex mss. veterrimis et optimis Bonon., Reg., 5 Colbert., 1 Clarom., Brun. In 1 Colb. rec. et in editis, ridiculum. Utraque lectio bona. In 1 al. Clarom., ridiculose. Aurum in templis. Ita legendum esse censeo ex mss. Rest., Pal., 2 Brun., Cauc., Jun., Vet. aliisque multis, [Col. 0272B] et plerisque editis. In edit. Thomas. et Thysii haud bene legitur aureum. GALLAEUS . Donatae a virgine pupae. Hoc pariter ex Persio desumptum est, Satyra 2, cujus hi sunt versus integri:
Pupae igitur a virginibus pubertatem consecutis aut nupturis Veneri solitae dicari, ut ab ephebis bullae: quia in omni mutatione, insignia vel instrumenta vitae anteactae diis consecrare moris erat. Horatius:
Idem alibi:
Sic zonam virginalem suspendebant nupturae, et multa testimonia. Pupa est. πλαγγών, unde planguncula apud Cicer. ad Atticum.
Polycleti, etc. Hi erant eximii statuarii. Polycleti mentio est apud Plinium libro XXXIV, Quintilianum et Aelianum de varia Historia. Vixit Polycletus circa Olympiadem LXXXVII. Euphranor Praxitelis aequalis, fuit et pictor et statuarius insignis, vixitque circa Olympiadem CIV; de eo fit mentio in eodem Plinii libro. Phidias vero non minus praestans, Atheniensis erat, vixitque circa Olympiad. LXXXII. De quo mentio est apud Plinium lib. XXXV. De hoc argumento vide etiam Tatianum in Oratione adversus Graecos.
Non bis pueri. Vetus proverbium est, de quo vide Erasmum.
[Col. 0272D]Quidem os. Alludit ad illud Davidicum: Os habent et non loquentur.
His peplos et indumenta pretiosa. Dii habebant sua velamenta atque amicula, quibus vestiebantur atque ornabantur. Sueton. in Calig.: In templo simulacrum stabat aureum iconium, amiciebaturque quotidie veste quali ipse uteretur. Eleganter Philo in Explicat. Decalogi observat, simulacrorum artifices saepissime omnibus miseriis conflictari, cum simulacra ab iis ficta et formata, purpura auro caeterisque pretiosis ornamentis decorentur. HERALDUS .— His . . . indumenta pretiosa . . his . . . argentum consecrant. Parum abest, quin recipiam lectionem Bonon., his . . . indumenta pretiosa consecrant, his . . . argentum conferunt: nam praecedentibus singulis verba sua adjunxit. Conf. Epist. c. 25. BUNEMAN .
Quae tam non habent. Iterum et eleganter plenius Bon., quae tam in usum non habent. BUNEMAN .
Post. victoriam Graecia potitus. Graeciam Magnam, [Col. 0273B] Italiae partem, a Dionysio subactam fuisse, Justinus ex Trogo tradidit, lib. XX, cap. 1 et 5, nec plura Diodorus Siculus l. XIV. At Cicero, ejus sacrilegium scripturus l. III de Nat. deor., c. 34. dicit: Cum ad Peloponesum classem appulisset, et in fanum venisset Jovis Olympii. Nec vero cessat dubitatio, quia etiam Syracusis in parte Acradina Jovis Olympii templum [Col. 0273C] fuit; Cic. in Verr. l. VI, c. 53. Cui propius est, illatum illud aureum amiculum vel a Gelone Siculo, ut Cicero habet d. l. vel ab Hierone fuisse, uti est apud Val. Max. lib. I, c. 1, et, in quo uterque consentiunt, conflatum ex manubiis Carthaginiensium. CELL .
Dionysius . . . Jocularibus. Haec omnia plenius Arnob., l. VI, p. 205. Add. Perizon. ad Aelian. Hist. Var. I, c. 20. Sic Justinus de Alexandro quodam, l. XXXIX, c. 2: Templo Jovis solidum ex auro victoriae signum tolli jubet, facetis jocis sacrilegium circumscribens; nam victoriam commodatam sibi ab Jove esse dicebat. Sic Brennus (Justin. lib. XXIV, c. 6) scurriliter Jocatus, locupletes deos hominibus largiri oportere, etc. BUNEMAN .
supervacuum putanti esse inter religiones, quod non sanctitatis, sed avaritiae sit instrumentum. Illa enim satius est Deo, quem recte colas, inferre pro munere.
Nec immerito Dionysius, Siciliae tyrannus, post victoriam Graecia potitus, deos tales contempsit, spoliavit, [Col. 0273A] illusit: siquidem sacrilegia sua jocularibus etiam dictis prosequebatur. Nam cum Jovi Olympio aureum amiculum detraxisset, [Col. 0273A] [Col. 0273C] [Variorum Notae to columns 273-274] Cum Jovi Olympio aureum amiculum detraxisset. Hoc enim ornarat ex manubiis Carthaginiensium tyrannus Gelo, ut ait Cicero. Sed de hoc joculari facto et facetis verbis, vide Valerium Maximum libro I, [Col. 0273D] cap. de Neglecta religione. De hoc et aliis similibus vide Epiphanium in Anchorato, Clementem Alexandr. in Protreptico, Arnobium libro VI, ac Ciceron. lib. VIII, de Nat. deor.— Amiculum habent. Mss. 2 Reg., Brun., edit. Rom. 1470, Paris., Ald., Crat., Graph., Is., Walch., Amictum; 1 Clarom., amictulum. Auream barbam detrahens Aesculapio. Vide Cicer. et Valer. dd. ll.; Aesculapius autem barbatus fingebatur, senilis prudentiae, medico necessariae, significandae causa. Phallicus poeta Carm. 36.
Imberbis . . . adhuc. Ita idem Apollo Horatio l. IV Carm., c. 6, dicitur laevis. Minuc. Felicem noster sequitur c. 21: Apollo tot aetatibus laevis, Aesculapius bene barbatus, etc. BUNEMAN .
Laevis. Bene restituimus ex ms. I Clarom. et edit. Fasit., Torn., Soubron., Thomas., Cellar., Walch., Sex alii scripti cum 4 editis habent levis; 5 Reg., 4 [Col. 0274B] Colb. I Clarom., Brun. et edit. Rom. 1470, lenis.
Pateras, et exuvias, et parva . . . sigilla. Eadem Tullius l. III de Nat. deor., cap. 34, quem consule. Ipse Victoriolas, pateras, coronasque vocat, quae simulacrorum porrectis manibus sustinebantur. CELL .— Parva . . . sigilla. Conf. not. ad l. VII, c. 3, Tamquam sigilla, etc.
[Col. 0274C]Protentis manibus. Sic recte secunda 1478. Vitiose prima 78, potentis. Sublac., Rost., Ven. 93, 97, portentis. Cic. lib. III de Natura deor. c. 34; et Val. Max. l. I, ext. 3: Porrectis manibus, quod est, protentis, a protendo. BUNEMAN .
Regnumque per manus . . . tradidit. Lib. de Mort. Persec., c. 24. Sic Livius l. I, c. 3: Aventino regnum per manus tradidit. BUNEMAN .
Non poterant. Mss. 4 Colb. et Brun., non potuerunt.
Oportuit. Pro oportuisset, ut lib. VI, cap. 24, Potuit (pro potuisset) esse verus Dei cultor, si quis . . . monstrasset, l. de Mort. Persec. cap. 27: In fuga opprimi facile potuit, si quispiam sequeretur. BUNEMAN .
Equulei. Figuram et descriptionem equulei Pitiscus ad Curt. l. VI, c. 10, not. 19, exhibuit. Conf. Cuper. ad l. de Mort. Persecut. cap. 23. BUNEMAN .
Quum puniunt. Eadem lib. V, cap. 20. Quae licet [Col. 0274D] saepius urgeant Patres, e. g. Cyprianus ad Demetr., c. 12, fol. 328; Arnob. l. I, p. 11, recte tamen monet Heraldus ad Arnob. l. I, p. 18, sq. non haec vera esse ἁπλῶς, quia Deus vult impietatem ab hominibus etiam puniri. BUNEMAN .
Illis potissimum non. Melius fere Goth. Reimm. et Lips. tert: Cur enim non ipsis potissimum relinquant? BUNEMAN .
Ipsos expectant poenae. Mss. 5 Colb., Jun., Rostoch., 1 Clarom. et edit. Rom. 1470, ipsos expectant poenae; 1 Colb. et 1 Clarom. a secunda manu, exponant. Scripti 1 Bon. antiq. et Cauc. habent, in ipsos expetant poenae. Quae lectio placeret Isaeo, si scriptum fuisset, poenas.
Putent ob aliena scelera. Mss. 4 Colbertini et edit. Rom. 1470, putant.
Comitibus suis. Vide apud Cicer. in fine lib. III de Natura deorum.
Platone. Quem diu secum habuit Dionysius, ut patet tum ex Laertio, tum ex epistolis Platonicis.
laneum jussit imponi, dicens, aestate grave esse aureum, hyeme frigidum, laneum vero utrique tempori aptum. Idem auream barbam detrahens Aesculapio, incongruens et iniquum esse ait, cum Apollo pater ejus imberbis esset adhuc, ac laevis, priorem filium quam patrem barbatum videri. Item pateras, et exuvias, et parva quaedam sigilla, quae simulacrorum protentis manibus tenebantur, detrahebat: et accipere se illa, non auferre dicebat; perquam enim stultum esse et ingratum, nolle accipere ab his ultro porrigentibus, a quibus bona sibi homines precarentur. Haec ille fecit impune, quia rex et victor fuit. Quin etiam secuta est eum solita felicitas: [Col. 0273B] vixit enim usque ad senectutem, regnumque per manus filio tradidit. In eo igitur, quia homines sacrilegia vindicare non poterant, oportuit deos ipsos sui vindices esse. At si humilis quispiam tale quid commiserit, huic praesto sunt flagella, ignes, equulei, cruces, et quidquid excogitare iratis et furentibus licet. Sed cum puniunt deprehensos in sacrilegio, ipsi de deorum suorum potestate diffidunt. Cur enim illis [Col. 0274A] potissimum non relinquant ulciscendi sui locum, si eos posse aliquid arbitrantur? Quin etiam putant illorum numine accidisse, ut praedones rerum sacrarum deprehensi tenerentur; et saeviunt non tam ira, quam metu, ne si deorum injuriam non vindicaverint, ipsos expetant poenae; incredibili scilicet vanitate, qui nocituros sibi deos putent ob aliena scelera, qui ipsis, a quibus violati spoliatique sunt, per seipsos nihil nocere potuerunt. At enim saepe ipsi quoque in sacrilegos vindicaverunt: potest id vel casu accidisse, quod aliquando, non semper. Sed tamen paulo post, quomodo id acciderit, ostendam. Nunc interim quaero, cur illi tot et tanta sacrilegia in Dionysio non vindicaverunt, qui non furtim, sed palam deos ludibrio habuit? Cur hunc tam potentem sacrilegum a templis, [Col. 0274B] a ceremoniis, ab imaginibus suis non arcuerunt? Cur etiam sacris rebus ablatis, prospere navigavit? quod joco ipse testatus est (ut solebat). Videtisne (inquit comitibus suis naufragium timentibus) quam prospera sacrilegis navigatio ab ipsis diis immortalibus tribuatur? Sed hic fortasse a Platone didicerat, deos nihil esse.
[Col. 0275A] Quid Caius Verres? quem Tullius, accusator [Col. 0275A] [Col. 0265C] [Variorum Notae to columns 275-275] Accusator. Cic. in Verr., act. VI, in fine. Catinensi. Ita reposui ex mss. codicibus, et vet. editis Rom. 1468, 1470. Dicitur etiam a Pomponio Mela Catina; a Cicerone Catina vel Catine, act. VI in Verrem in fine; et Silio lib. XIII. Multi editi habent Catanensi. Catina vero nunc est Catana ad radicem Aetnae montis, a cujus conflagratione multum passa est his ultimis temporibus. Ennensi. Ἔννη, Enna, urbs in meditullio Siciliae, etiam Strabonis et Melae testimoniis, Cereris cultu nobilis. Sic etiam apud Claudianum et Silium Italicum Ceres Ennea nominatur. Alterius tanta fuit religio. Alterius, Catanensis. De [Col. 0275D] religione ejus Cic. d. l. cap. 45. CELL . Gracchanis temporibus. Cum Tiberio Graccho occiso, magnorum periculorum metus ex ostentis portenderetur. Ex Cicerone de Clar. or. c. 45. CELLAR .—De his seditionibus Ennensibus vide Livium Decad. IV. Ceres. De Cereris cultu vide supra libro 1, cap. 21. Caio Verre. Cneio Pompeio primum et M. Crasso Coss. Caius Verres perfunctus quaestura, legatione, praetura urbana, cum eam per triennium tenuisset, atque in ea fuisset libidinose, avare, crudeliterque versatus, repetundarum reus a Siculis postulatus est. Extant 7 Ciceronis contra Verrem orationes. Sed quod ad praesens negotium attinet, sexta prae caeteris legenda est. Scribitur historia etiam a Valerio lib. I, cap. 1. De coelo quoque sustulerat. Sic restitui ex veteribus editis, cunctisque mss. dempto uno Colbertino, cui [Col. 0276C] est sustulerit. In 12 impressis legitur sustulisset. Ad te, Marce Tulli, hoc est, ad hominem. Sic legitur in antiquis mss. Bonon.; in editis quibusdam legebatur: Ad te, Marce Tulli, hoc est, ad te ipsum hominem, quod minus recte est propter inutilem repetitionem, ut monet Thomasius. Potuerunt. Ita restitui ex mss. omnibus et editis Rom. 1470. Paris., Crat., Torn., Soubron., Cellar. In Ald. 1515, est, poterunt; in caeteris vulgatis, poterant. Damnatus est. Quadragenties enim sestertium abstulerat, teste Cicer., Plut., auctore, interprete Budaeo, tricies sestertium: id est, septuaginta millia aureorum [Col. 0276D] coronatorum, computante eodem Budaeo. Qua vel defensores. Ms. I. Bon. antiq. et edit. Walch., quae: Jun. et ed. Ald. Paris., Graph., quia; edit. Rom. 1468, qua vel deprehensores. Qui cecidisse. De triumvirorum proscriptione lege Eutrop. lib. VII; Appianum lib. IV; Plut. in Antonio, Flor. lib. IV, cap. 5; Oros. lib. VI, cap. 18; Velleium Paterc. lib. II et alios. Nuspiam tamen, quod ego sciam, de Verre mentio fit. Forsan id legerat Lactantius in scriptis quibusdam deperditis. Stantibus. Id est, salvis. Exprimit Ciceronem lib. VI ad Famil. ep. 6. BUNEMAN .— Universis stantibus. Sic lego cum edit. Torn., Soubron., Walch. cunctisque mss. praeter 2 rec. Reg.et 14 edit. in quibus est, omnibus stantibus. Quanto igitur rectius est. Mss. I Bonon. antiq., 1 Clarom. et Cotton. habent: Quanto igitur honestius et rectius est.
[Col. 0276C] Quanto igitur rectius est, omissis insensibilibus et [Col. 0277A] vanis, oculos eo tendere, ubi sedes, [Col. 0277A] [Col. 0277C] [Variorum Notae to columns 277-278] Ubi sedes. De hac Lactantii sententia vide Plutarch. de Placitis Philosophorum lib. I, cap. 6. Qui terram stabili. Philo Judaeus libro de Mundo quaerit, quae sit basis universi; tandem colligit eam esse legem et decretum aeterni Dei: huc referas psalm. CXLVIII, vers. 6. Terram . . . suspendit. Lib. III, cap. 3: Quibus fundamentis terra librata aut suspensa sit. BUN . In argumentum, etc. Similia leguntur apud S. Augustin. lib de Genesi ad litteram. Maria circumfudit. Ita legunt omnes mss. et vulgati, praeter 4 rec. edit. quibus est, circumfundit. Jussit. Haec ex Ovid. initio I Metamorph. Qui ante annos mille septingentos natus. Ms. Christ. Qui post annos mille, etc. Utraque lectio bona, quae idem significat. Lactantio enim familiare est, cum de tempore agitur, ante usurpare pro post, ut in lib. IV. [Col. 0277D] Divin. Institutionum, cap. 10: Ante diem decimum calendarum Aprilium Judaei Christum cruci affixerunt; in libro autem de Mortibus persecutorum, cap. 2, initio: Post diem decimum calendarum Aprilium, etc. ut ibi fusius demonstrabimus, et in Dissertatione de hoc ipso libro. Ille opifex. Ovidius ubi supra paulo post. Usibus hominis. Mss. 3 rec. Reg. et editi habent, usibus hominum: at 6 Reg. quorum duo sunt antiquissimi, 2 Colbert., 2 Clarom., hominis, unde factum est humanis in rec. 2 Reg., 4 Colb., Em., Christ. Famulari. Sublac. et Ven. prima 1478, prave, familiari, ubi recte mss. et Rost., Ven. 1471, et secunda 78, 93, 97, et aliae, famulari. De Ira lib. XXIII, c. 21, terrenis . . . famulari. BUN . Qui Deo et patri indulgentissimo sua sibi opera praetulerunt. Ita cum editis Rom. 1468 et 1470, Is. et sex recentioribus impressis antiquiores et potiores mss. 2 Bon., Reg., Tax., Jun., Pen., 6 Colb., Lips., [Col. 0278C] Pal., Brun. et 2 Clarom., nisi quod in uno Clarom. et 1 Reg. rec. deest et, sicut in sex editis ms. Cauc., qui Deo Patri indulgentissimo suo, sua sibi opera: antiquae enim editiones suus et ille promiscue usurpabant. Lucilius. Hoc ex Cicerone desumptum est lib. II de Nat. deor. num. 54, ubi reprehenduntur ii qui sideribus divinitatem tribuunt. Clinias etiam apud Platonem lib. X de Legibus, soli, lunae et sideribus animam tribuit. Ita scriptum reperio in mss. 9 Reg., 2 Bonon., Tax., Pen., 6 Colb., 2 Clarom., Em., Cantabrig., Brun. in editis Gymnic., Betul., Torn., Soubron., Is., Cellar., Walch. et apud Ciceronem ipsum. Scripti Lips., Jun., Bodl., Cotton., edit. Rom. 1470, et Crat. habent, Lucillius; editi 7, Lucillus.—Lucilius Stoicus. Cicero lib. I, de Nat. deor. cap. 6: Q. Lucilius Balbus, qui tantos progressus habebat in Stoicis, [Col. 0278D] ut cum excellentibus in eo genere Graecis compararetur. CELL . In tam variis. Addita praepositio in ex omnibus mss. et cunctis fere editis: deest in 5 vulgatis rec. Restat. Hoc ex Cicerone, ibid. n. 44. Verum etiam impie faciat, si deos esse neget. Plato in Cratylo. Similiter stoïci, ut Posidonius apud Stobaeum. S. August. l. IV de Civ. Dei, cap. 11: Dicunt (stoïci) omnia sidera partes Jovis esse, et omnia vivere, atque rationales animas habere; et ideo sine controversia deos esse. VOSSIUS . Illi enim solem et lunam. Variis gentibus mos fuit, Solem et Lunam adorare. De Persis Herodotus in Clio: Sacrificant et Soli, et Lunae, et Telluri, et Igni, et Aquae, et Ventis: his enim solis ut sacrificent, antiqua obtinuit consuetudo. Idem, de Libyae populis, in Melpomene: Sacrificant Soli et Lunae solis, quibus omnes Libyae populi solent immolare. SCHEDIUS .
Tradite igitur nobis stellarum mysteria, ut aras et templa singulis erigamus; ut sciamus quo quamque ritu, quo die colamus, quibus nominibus, quibus precibus advocemus; nisi forte nullo discrimine tam innumerabiles, tam minutos deos acervatim colere debemus. Quid quod argumentum illud, quo colligunt universa coelestia deos esse, in contrarium [Col. 0279A] valet. Nam si deos esse idcirco opinantur, quia certos et rationabiles [Col. 0279A] [Col. 0279C] [Variorum Notae to columns 279-280] Rationabiles. Mss. Brun. rationales; et sic legere malebat Francius. Exorbitare. Cyprian. lib. 1. ep. 12. Exorbitans et a via veritatis exerrans. BUN . Passim. Id est, sine ordine, sine certis legibus, ut libuit: sicut omnia verba, contextus produnt. Noto ad l. II, cap. 6, et ad l. III, cap. 9. BUN . Ut libuit. Ita omnes editi et mss. praeter sex rec. in quibus est, ut libet. Eo fertur. Mss. 2 rec., feruntur. Non est igitur astrorum motus voluntarius. Veteres moveri sidera dicebant, cum oriebantur vel occidebant, Officii . . . sciens. Ut l. II, cap. 14, Rerum scios. Epist. cap. 5, rerum scientes. BUN . An Archimedes, etc. Cic. Tuscul. I. Nam cum Archimedes, lunae, solis, quinque errantium motus in sphaeram illigavit, effecit idem, quod ille qui in Timaeo mundum aedificavit Platonis Deus, ut tarditate, celeritate dissimillimosque motus una regeret conversio: quod si in hoc mundo sine Deo fieri non potest, ne in sphaera quidem eosdem motus Archimedes sine divino ingenio potuisset imitari. Jul. Firmic., lib. VI, cap. 3: Hic est ille noster, cujus ingenio sphaera fabricata coeli lapsum et omnium siderum cursus exemplo divinae imitationis ostendit. Solinus cap. 21: Hic domus Archimedis, qui juxta siderum disciplinam machinarius commentator fuit. Nec tamen hac machina solum celebris fuit, sed aliis in obsidione Syracusarum ab omnibus celebratis. Item hydraulica machina quapiam, quam Tertull. [Col. 0280C] laudat cap. 14, lib. de Anima: Specta, inquit, portentosissimam Archimedis munificentiam, organum hydrolicum dico, tot membra, tot partes, tot compagines, tot itinera vocum, tot compendia sonorum, tot commercia modorum, tot acies, etc. BARTHIUS . Hujus sphaerae meminit etiam Cicero lib. II de Natura deorum, et lib. V Tusculan. Quaestionum. Vide etiam Claudianum in Epigrammate de Archimede.— Archimedes. Apparet Lactantium respexisse ad Cic. lib. II de Nat. deorum, c. 36: Archimedem arbitrantur plus valuisse in imitandis [Col. 0280D] sphaerae conversionibus, quam naturam in efficiendis. Add. c. 34. BUNEMAN Inaequales motus. De his vide Plinium, lib. II. Conversionibus. Id est regressibus solis ab uno Tropico ad alium. Vide Plinium lib. XVIII. Vel inerrantium. Haec lectio est omnium mss. (dempto 1 Oxoniensi) et veterum 2 edit. Rom., Venet., 1490, ac Betul., Is., Spark., Cellar., Valch., id est, fixarum. Edit plures habent, errantium, male: idem enim est ac τὸ vagarum, quod sequitur, pro quo est vagantium in 1 Clar. et Cotton. Solem stare. Vide Plinium lib. II, cap. 19. Animalia esse sidera. In quo errore fuit et Origenes in libro de Principiis. Minutisque luminibus. Quoad oculum scilicet. Φαινόμενα. Hic Ovidii liber, sive translatio ex Arati Phaenomenis, desumptus est. Haec carmina ex Arato graece refert Plutarchus lib. II de Philosophor. Placitis, cap. 19.
Utrumne igitur stoïcus, si astrorum figuras in illo [Col. 0280A] aere pictas effictasque vidisset, suo illa consilio moveri diceret, ac non potius artificis ingenio? Inest ergo sideribus ratio ad peragendos meatus suos apta: sed Dei est illa ratio, qui et fecit, et regit omnia, non ipsorum siderum, quae moventur. Nam si solem stare voluisset, perpetuus utique dies esset. Item, si motus astra non haberent, quis dubitet sempiternam noctem fuisse futuram? Sed ut diei ac noctis vices essent, moveri ea voluit: et tam varie moveri, ut non modo lucis ac tenebrarum mutuae vicissitudines fierent, quibus laboris et quietis alterna spatia constarent; sed etiam frigoris et caloris, ut diversorum temporum vis ac potestas, vel generandis, vel maturandis frugibus conveniret. Quam solertiam divinae potestatis in machinandis itineribus astrorum, quia [Col. 0280B] philosophi non videbant, animalia esse sidera putaverunt; tamquam pedibus, et sponte, non divina ratione procederent. Cur autem illa excogitaverit Deus, quis non intelligit? Scilicet ne solis lumine decedente, nimium caeca nox tetris atque horrentibus tenebris ingravesceret, noceretque viventibus. Itaque et coelum simul mira varietate distinxit, et tenebras ipsas multis minutisque luminibus temperavit. Quanto igitur Naso prudentius, quam illi, qui sapientiae studere se putant, qui sentit a Deo lumina illa, ut honorem tenebrarum depellerent, instituta! Is eum librum, quo Φαινόμενα breviter comprehendit, his tribus versibus terminavit:
Simili modo si terra, quam calcamus, [Col. 0281A] [Col. 0281C] [Variorum Notae to columns 281-282] Si terra, quam calcamus, etc. Multae nationes terram tamquam deam coluere. A Phrygibus colebatur sub nomine Rheae, Cybeles, etc. Assyrii itidem illam pro dea habuere, teste Macrobio Sat. lib. I, cap. 23: Assyrii Deo, quem summum maximumque venerantur, Adad nomen dederunt: subjungunt eidem deam, nomine Adargatim, omnemque potestatem cunctarum rerum his duobus attribuunt, solem terramque intelligentes. Aegyptii etiam illi divinos detulere honores sub nomine Isidis, teste Servio in VIII Aeneid.: Isis, inquit, lingua Aegyptiorum est terra, quam Isin esse volunt. Item Macrob. Sat. 17, cap. 20: Isis juncta religione celebratur, quae est vel terra, vel natura rerum subjacens soli. Germani etiam hanc deam coluere, ut testatur Tacitus, qui dicit illam vocatam, Hertham. Vid. Voss., de Idol., cap. 55. Quam subigimus et colimus ad victum. Ita restituimus ex veteribus editis cunctisque mss. praeter I Bonon. antiq. in quo deest et colimus. De hoc Cato apud Ciceronem, de Senectute. Nec campi quidem. Lego, ne campi quidem, ut Ven. 1493, 97. BUN . Item si aqua. Prae cunctis gentibus praecipue aquam venerati videntur Aegyptii et Persae. De prioribus ita Plutarch. lib. de Is. et Osir.: Nihil in majore est Aegyptiis honore, quam Nilus. E nostris Athanasius, qui Aegyptius ipse fuit, Orat. cont. Gentes: Alii fluvios et fontes, et omnium maxime Aegyptii aquam praecipue venerati, deosque appellant. Similiter Jul. Firmic. de Err. prof. Relig. VOSSIUS . Nec fontes quidem. Ex Goth., Lips. tert., Ven. 1471, Rost., ne fontes quidem, ut multi libri: ne tellus quidem, ne flumina quidem, ne mundus quidem: unde ne coelum quidem corrigendum putavi. Conf. Graevium et alios, ad de M. Pers. cap. 4, not. 8 et not, ad Lact. lib. VI, cap. 15. BUN . Nec flumina quidem. Pro ne reposui nec ex mss. 2 Reg., 3 Colb., Brun. et editis multis: quod praecedentia requirunt. Quae mundi partes sunt. Eadem mens est Ciceronis [Col. 0282C] de Natura deorum, scilicet partes mundi non esse partes Dei. Ergo ne mundus quidem totus Deus est. De hac stoïcorum sententia vide Ciceronem in IV Academicarum Quaestion. Mundus erat Stoïcis Deus ipse. Vid. Plutarch., de Phil. Plac., lib. I, cap. 3 et 7; Epiphan., Haeres. praefat.: Seneca, Quaest. nat., lib. II, cap. 45: Vis Deum mundum vocare? non falleris. Ipse enim est totum quod vides, totus operibus suis inditus et se sustentans vi sua. Manil. Astron., lib. I:
Sic et Cato apud Lucanum, lib. IX:
Propositiones quidem verae sunt . . . sed assumptiones falsae. Ciceroniano more loquitur Lactantius, propositionemque vocat eam syllogismi partem quam scholastici [Col. 0282D] majorem nominant, et assumptionem dicit quam scholastici minorem vocant. Ex ISAEO .
Mundus domicilium. Sic Cicero, lib. III de Finibus ait: Mundum autem censent regi numine deorum, eumque esse quasi communem urbem et civitatem hominum et deorum; et unumquemque nostrum ejus mundi esse partem.
Aliud quod incolit. Ita ex omnibus mss. et veteribus editis restitui. In pluribus impressis est colit. Vide praecedentia.
Consequentia. Reimm., Tornaes., Consequentiam. Idem Reimm: Ergo et Jumenta; bene. BUN .
Sed et. Omnium mss. est; sed etiam editorum, praeter Tornes. et Soubron.
Jumenta et pecudes. Quod confirmatur ex Epistola Pauli ad Roman., cap. I, v. 23.
Nam et haec colunt Aegyptii. Absurdioribus superstitionibus maxime addicti. De superstitionibus religiosis Aegyptiorum vide Herodotum lib. II; Ciceronem, [Col. 0283C] in V Tusculan.; Philostratum, in Vita Apollonii, lib. VI; Lucianum, de Sacrificiis; Solinum, cap. 45; et Eusebium, lib. II de Praepar. Evang., cap. 1.
quam subigimus et colimus ad victum, deus non est, nec campi quidem ac montes dii erunt: sed si hi non sunt, ergo ne tellus quidem universa Deus videri potest. Item si aqua, quae servit animantibus ad usum bibendi aut lavandi, deus non est, nec fontes quidem, ex quibus aqua profluit. Si fontes non sunt, nec flumina quidem, quae de fontibus colliguntur. Si flumina quoque dii non sunt, ergo et mare, quod ex fluminibus constat, Deus haberi non potest. Quod si neque coelum, neque terra, neque mare, quae mundi partes [Col. 0281B] sunt, dii esse possunt; ergo ne mundus quidem totus Deus est, quem iidem ipsi stoïci, et animantem, et sapientem esse contendunt, et propterea Deum: in quo tam inconstantes fuerunt, ut nihil dictum sit ab his quod non ab iisdem fuerit eversum. Sic enim argumentantur: Fieri non posse, ut sensu careat, quod sensibilia ex se generat. Mundus autem generat hominem, qui est sensu praeditus; ergo et ipsum sensibilem esse. Item: Sine sensu esse non posse, cujus pars habeat sensum; igitur quia homo sensibilis est, etiam mundo, cujus pars homo est, inesse [Col. 0282A] sensum. Propositiones quidem verae sunt, et sensibile esse, quod sensu praeditum gignat, et habere sensum, cujus pars sensu aucta sit: sed assumptiones falsae, quibus argumenta concludunt, quia neque mundus generat hominem, neque homo mundi pars est. Nam hominem a principio idem Deus fecit, qui et mundum: et non est mundi pars homo, sicut corporis membrum; potest enim mundus esse sine homine, sicut urbs, et domus. Atqui ut domus unius hominis habitaculum est, et urbs unius populi; sic et mundus domicilium totius generis humani. Et aliud est, quod incolitur, aliud quod incolit. Sed illi, dum student id, quod falso susceperant, confirmare, et sensibilem esse mundum, et Deum, argumentorum suorum consequentia non viderunt. Nam [Col. 0282B] si mundi pars est homo, et sensibilis est mundus, quia homo sentit: ergo quia mortalis est homo, mortalis sit et mundus necesse est; nec tantum mortalis, sed et omnibus morbis et passionibus subjectus.
Et e contrario: Si Deus est mundus, et partes ejus utique immortales sunt; ergo et homo Deus est, quia pars est (ut dicitis) mundi. Si homo; ergo et jumenta, et pecudes, et caetera genera bestiarum, et avium, et piscium; quoniam et illa eodem modo sentiunt, et mundi partes sunt. At hoc tolerabile est: nam et haec colunt Aegyptii. Sed res eo pervenit, ut [Col. 0283A] et ranae, [Col. 0283A] [Col. 0283C] [Variorum Notae to columns 283-284] Ut et ranae. Et restitui ex mss. ac veteribus editis Rom. In I Clarom. est, ut et araneae; forsan genuina lectio, quae melius convenit culicibus et formicis quam ranae. Iidem ipsi. Scilicet stoïci. Conf. Cic. lib. II de Nat. deor., cap. 53, et cap. 62; et Lact., de Ira cap. 13 et seqq. BUNEMAN . Mundum esse constructum. Plato quoque utraque utitur loquendi ratione in Timaeo. Si mundus a Deo ex nihilo factus est, quemadmodum professio Christiana credit, genitus non fuit. Nam γένεσις fit, quando materia aliam formam substantialem induit. [Col. 0283D] BETULEIUS . Navis. Est ergo. Sic rescripsi, uti omnes edd. distinguunt, ubi Cell. navis est. Ergo. Post navis, subaudi, est aedificatus. BUN . Jam illud quam repugnans et absurdum. 1 Reg. Nam. Ms. Pen. et ed. Is., Spark., quam absurdum. Affirment. Cunctorum prope mss. est et edit Rom. 1468. In 1 Colbert. et 1 Clarom. et in omnibus pene vulgatis, affirmant. Si vero deus mundus est. Ordine meliori Reimm., Si vero mundus deus est. BUN . Quae utique sola Dei nomen. Sic reposuimus ex quampluribus mss. In 2 Reg. et editis est, solius Dei; in 2 Reg., 2 Colb., 2 Clarom., solidi. Brutescunt. Ita edit. Spark., Cellar., Walch., et cuncti mss. praeter 3 Colb. et multos editos quibus est putrescunt; corrupte omnino. Brutescunt. Lactantio est, sensum perdunt.— Brutescunt. L. VII, cap. 12: Non anima corpore deficiente, sed corpus anima [Col. 0284C] decedente brutescit, quia sensum omnem trahit secum. Utroque vero loco Lactantius agit de sensu, non vero de putredine. BUN . Neque domus habere dominium sui potest. Sic legendum est ex utroque codice Bonon. et quinque Vaticanis. Operariorum oscitantia i omissum esse, recte censet Thomasius, et sic legendum esse textus ipse evincit: nam eo quod domus non habet dominium sui, hinc etiam mundus eo jure non gaudet. Praeter codices a Thomasio laudatos reperio mss. Regios, 3 Colb., Cauc., Jun., Ultr., Em., Cant., 1 Lips., 1 Clarom., Brun., edit. Rom. 1470, 1474, Ald., Crat., Gymnic., Graph., Soubron., Is., Gal., Spark., Cellar., Walch. Solis lunaeque. Contra hanc Graecorum superstitionem [Col. 0284D] disputat Eusebius l. III Praeparat. Evangel. c. 2. In aperto litant. Ita cuncti editi et omnes pene manuscripti Jun., sacrificant. 1 Reg. et 1 Colb., in operto litant, male 1 Bonon. antiq., in compita litant; alter Bonon. rec. et Tax., in evento aperto litant. Nitor praestringit oculos. Pro recepta, Epitome cap. 25, oculos fulgor praestringeret. Cic. lib. IV Fin., cap. 14, aciem animorum virtutis splendore praestringitis. BUNEMAN . Consecrant ergo diis manubias. Florus, lib. I, cap. 7, de Tarquinio Superbo: De manubiis captarum urbium templum erexit. Manubiae autem proprie quid sint, et ut a praedis sive spoliis differant, docet Nonius Marcellus dum inquit: Manubias a praeda hoc distare veteres existimarunt, ut sit praeda corpora ipsa rerum quae capiuntur: Manubiae vero pecuniae ex praeda vendita redactae. Imbecilles. Goth. Reimm., imbecillos. Optime, ne tot secundae vocales concurrant. Hinc imbecilles proscripsi.
Duplici ergo ratione peccatur ab insipientibus: primum, quod elementa, id est Dei opera Deo praeferunt; deinde, quod elementorum ipsorum figuras humana specie comprehensas colunt. Nam solis lunaeque simulacra humanum in modum formant; item ignis, et terrae, et maris, quae illi Vulcanum, Vestam, [Col. 0284B] Neptunum vocant; nec elementis ipsis in aperto litant. Tanta homines imaginum cupiditas tenet, ut jam viliora ducantur illa quae vera sunt: auro scilicet, gemmis, et ebore delectantur. Horum pulchritudo ac nitor praestringit oculos: nec ullam religionem putant ubicumque illa non fulserint. Itaque sub obtentu deorum avaritia et cupiditas colitur. Credunt enim deos amare quidquid ipsi concupiscunt; quiquid est, propter quod furta, et latrocinia, et homicidia quotidie saeviunt; propter quod bella per totum orbem populos urbesque subvertunt. Consecrant ergo diis manubias et rapinas suas, quos certe necesse est imbecilles esse, ac summae virtutis expertes, si subjecti sunt cupiditatibus. Cur enim coelestes eos [Col. 0284C] putemus, si desiderant aliquid de terra? vel beatos, [Col. 0285A] si aliqua re indigent? vel incorruptos, si voluptati habent ea in quibus appetendis cupiditas hominum non immerito damnatur? Veniunt igitur ad deos, non tam religionis gratia, quae nulla potest esse in rebus male partis et corruptibilibus, quam ut aurum oculis hauriant, nitorem levigati marmoris, [Col. 0285A] [Col. 0285C] [Variorum Notae to columns 285-286] Nitorem levigati marmoris, etc. Vide Tertull. Apol. cap. 12, Justin. Mart. Apol. II, pro Christianis. Adeo religio eorum. Sic restituimus ex mss. 9 Reg., 2 Bonon., plur. Vatic., 6 Colb., 2 Clarom., Em., Cantab., Christ., Cotton., Bailliol., et edit. Rom. 1470: impressi 8, adeo religio deorum; Egnat. seu Ald. 1515, Paris. 1525, Graph., an ideo religio deorum. Scelus esse dicatur. Sic legendum est ex utroque Bon. codice, et tribus Vaticanis; quia, inquit Thomasius, docti et sapientes cum simularent se magni facere veterum auctoritatem, dicebant quidem scelus esse in eam inquirere, non tamen id scelus esse ducebant, cum saepe ipsi multa suorum majorum irriderent. Nec solum dicatur habent codices 2 Bonon., 3 Vatic., sed et 5 Colb., Jun., Lips., Tax., Ultr., Em., Cantab., Rostoch., Pen., 2 Clarom. et edit. 2 vet. Rom. ac Is., Gall., Spark., Cellar., Walch.; quasi ita dicant paganorum eruditi, etsi aliter sentiant. In scriptis 4 Reg., 1 Colb., Brun. et 8 impressis, [Col. 0285D] ducatur. Passim. Id est, temere, sine ulla ratione. Vid. not. sup. et l. III, c. 9. BUN . Lucilio. Ita restitutum ex omnibus ferme mss. et editis. In 1 Reg. rec. ac 4 editis, Lucillo; in edit. Graph., Lucillio. Haec Ciceronis verba sunt ex lib. III de Nat. deorum, non longe a principio. Balbe. Balbus est ipse Lucilius (vid. cap. 5) , et Cotta est idem pontifex. Cic. de Nat: deorum lib. I, cap. 22. Rationis est credere. Absunt a Ciceronis libris rationis est; nec vero displicent Grutero. CELL Quae quidem tibi non ab alio insinuata. Sic habent mss. 2 Bonon., Tax., Pen., 5 Vatic., 5 Colb., Em., Cant., Cauc., Pal., Lips., Rostoch., Ult.; 2 Clarom., Brun. et veteres edit. Rom., Paris., Is., aliique Regii quatuor et nonnullae editiones carent illa negativa, quae necessario est addenda, ut sensus constet. Electa est. Mss. 14, elata est. Verum Thomasius putat legendum esse: Elata est. Sin autem pietas majores sequi suadet. Thomasius notat huic sententiae minoribus litteris in codice Bon. haec verba fuisse superscripta: Sin autem veritas major est quae suadet. Verum in nullo alio codice nobis quidem viso ita habetur; quare nihil mutandum censuimus. GALL .—Quam lectionem immutari non vult Thomasius propter codicis antiquitatem. Attamen minoribus litteris legitur in eodem codice: Sin autem veritas major est, quae suadet, fatere igitur. Fatere. Sic reposui ex mss. et veteribus editis Rom. In caeteris vulgatis est, fateris. Servierunt. Omnium fere mss. est. In mss. Jun. et in vet. editis sex, serviunt; in sex aliis excusis, servierint.—Servierint. Hoc rectius, quam unius Bon. Reim. et Goth. servierunt, aut edd. Sublac., Rost. Ven. 1471-97, Paris., Junt., Crat., Ald., Parrh., Gymn., serviunt. BUN . Quod falsum esse convinceris. Ita lego cum mss. 5 Regiis, quorum duo sunt veterrimi, 7 Vat., 4 Colbert. aliisque multis, ac 10 vet. edit. In scriptis 19, [Col. 0286D] inter quos est 1 Bonon. antiq., et in 6 impressis recentioribus est, conviceris. Attamen putat Thomasius ex 1 Bonon. et 5 Vaticanis legendum esse, quod falsum esse conviceris. Et hoc, inquit, refertur ad Ciceronem dicentem: Qui ea ob pietatem sequebatur, quae falsa esse conviceret. Videamus tandem. Mss. 11 et 6 vet. edit. pro tandem, repetunt tamen, quod proxime praecessit. Asylum. De quo vide Dionysium Halycarn., Livium., Plutarchum et Strabonem. Passim. Perottus in Cornu copiae, ed. Ald. f. 844 passim hic exponit per undique. Imo significat hic indistincte, sine ordine; quod suadent verba, sine ullo discrimine. BUN . Propertius. Lib. IV, Elegia 1, in qua veterum Romanorum frugalitatem cum sui temporis luxu confert. Buccina cogebat, etc. Hic ordo est manuscriptorum et vet. editorum: plures vulgati prius distichon posteriori ponunt loco. His versibus significat Propertius, primos senatores non usos fuisse togis praetextatis, [Col. 0287C] sed pellibus, more rusticorum, quorum vestes erant pelles. WALCH . Attamen in omnibus, quas vidi, Propertii editionibus disticon istud Curia praetexto, etc., praeponitur huic: Buccina cogebat, etc., sed haec sensum non mutant. Vide igitur Propertium libro IV, Elegia 1.
Hae sunt religiones, quas sibi a majoribus suis traditas pertinacissime tueri ac defendere perseverant: nec considerant quales sint; sed ex hoc probatas atque [Col. 0285B] veras esse confidunt, quod eas veteres tradiderunt, tantaque est auctoritas vetustatis, ut inquirere in eam scelus esse dicatur. Itaque creditur ei passim, tamquam cognitae veritati. Denique apud Ciceronem sic dicit Cotta Lucilio: «Habes, Balbe, quid Cotta, quid pontifex sentiat. Fac nunc ego intelligam, quid tu sentias; a te enim philosopho rationem religionis accipere debeo, majoribus autem nostris, etiam nulla ratione reddita, rationis est credere.» Si credis, cur ergo rationem requiris, quae potest efficere ne credas? Si vero rationem requiris, et quaerendam [Col. 0286A] putas, ergo non credis. Ideo enim quaeris, ut eam sequaris, cum inveneris. Docet ecce te ratio non esse veras religiones deorum. Quid facies? majoresne potius, an rationem sequeris? quae quidem tibi non ab alio insinuata, sed a te ipso inventa et electa est, cum omnes religiones radicitus eruisti. Si rationem mavis, discedere te necesse est ab institutis et auctoritate majorum; quoniam id solum rectum est quod ratio praescribit. Sin autem pietas majores sequi suadet, fatere igitur, et stultos illos fuisse, qui excogitatis contra rationem religionibus servierunt, et te ineptum qui id colas, quod falsum esse convinceris. Sed tamen quoniam nobis tantopere majorum nomen opponitur, videamus tandem qui fuerint majores illi, a quorum auctoritate discedi nefas ducitur.
[Col. 0286B] Romulus urbem conditurus, pastores inter quos adoleverat convocavit, cumque is numerus condendae urbi parum idoneus videretur, constituit asylum. Eo passim confugerunt ex finitimis locis pessimi quique, sine ullo conditionis discrimine. Ita conflavit ex his omnibus populum; legitque in senatum, eos qui aetate anteibant, et Patres appellavit, quorum consilio gereret omnia. De quo senatu Propertius Elegiarum scriptor haec loquitur:
[Col. 0287B] Quare oportet, in ea re maxime in qua vitae ratio versatur, sibi quemque confidere, suoque judicio ac propriis sensibus magis niti ad investigandam et perpendendam veritatem; quam credentem alienis erroribus decipi tamquam ipsum rationis expertem. Dedit omnibus Deus pro virili portione [Col. 0287B] [Col. 0287C] [Variorum Notae to columns 287-288] Pro virili portione. Id est aequaliter; namque portiones viriles jurisconsulti ut plurimum aequales interpretantur, quae scilicet pro numero personarum et in capita constituantur, ut tot fiant, quot sunt et personae. BETULEIUS .— Pro virili portione. Hinc Lantantius, Sapientia, inquit, omnibus aequaliter datur; et l. III, c. 35: Sapientia sine ullo discrimine omnibus data est, etc. Addas reliqua. BUN . Occupari . . . non potest. Eleganter Seneca, ep. 33, fin.: Patet omnibus veritas: nondum est occupata; multum ex illa, etiam futuris, relictum est. CELL . Illibabilis. Vox maxime rara. Mss. 1 Colb., Em., Cantabrig., illabilis; 1 Lips., illibalis; Gronov., habilis.—Illibabilis. Id est, nihil ex ea delibari aut decerpi [Col. 0287D] potest. Docte Gronovius ad Senecae ep. 83, p. 347: DELIBATUM, quod ab alio sumitur et propagatur sine illius laesione, lumen a lumine accenditur. Ubi plura. BUN . Cordis humani. Id est, animae nostrae, intellectus nostri: loquitur Lactantius more Hebraeorum. WALCH . Pecudum more. Seneca Vit. Beat., c. 1: Ne pecorum ritu sequamur antecedentium gregem, pergentes, non qua eundum, sed qua itur . . . optima rati ea, quae magno assensu recepta sunt quorumque exempla nobis multa sunt, nec ad rationem, sed ad similitudinem vivimus. Conf. L. II, c. 3. Minores. Id est, posteri, c. 13. Sic saepe Virgilius, ad quem Servius, Erythraeus, Taubman. Cerda plura; et ad Juvenal. Sat. 1, 148. RIGALT . Quae falsa invenerant. Scite legitur quae in mss. Regiis, in 3, Colb., Goth., 1 Clarom. ac veterib. editis. In 3 Colb., 1 Clarom. Brun. et vulgatis rec. est, qui. Et auguriis. Auguria non solum apud Graecos, sed [Col. 0288C] et apud barbaras quasque nationes in pretio fuere, Aelian., l. II Var. Hist., c. 31. Hanc ad Graecos scientiam manasse tradente Telegono, primo ejus inventore, prodidit Suidas in voce Τηλέγ. At Etrusci se auctores praedicabant, repertoremque extitisse. Tagem quemdam. Ovid., l. XV Metamorph.:
Qui plura de auguriis vult, adeat Dempsterum, ex quo haec hausimus. Exempla quae sequuntur ex Cicerone potissimum desumpta sunt ex libris de Natura deorum et de Divinatione. Vide etiam Valerium Maxim., l. I, c. 4 et sequent.
Accius Navius. Ita omnes ferme mss. et edit. 1 Bon. antiq. et 1 Colb. a secunda manu, Naevius. Aliquibus dicitur Actius Navius. In 2 Reg. est Attus; apud Ciceronem vulgatum, Attius Navius. De hac historia vide Cic., l. II de Nat. deor., et l. I de Divinatione. Extat in Livio, l. I; Floro, l. I, c. 5; Dionys. Halicarn., [Col. 0288D] l. III; Valer. Maxim., l. I, c. de Auspiciis.
Facere. Haec vox abest a ms. Cant. nec inde sensus deficit. Attamen codices quos mihi videre licuit habent, facere inciperet, ut legitur in hac nostra editione.
Nisi prius esset inauguratus. Inaugurare, hoc loco est, auguria consulere. Inaugurabantur etiam loca quando consecrabantur. Et quia creati magistratus munera sibi delegata sine auguriis non adibant, inaugurabantur, hoc est, ut hodie barbare loquuntur, investiebantur. Vide ad haec Francis. Petrarch., l. IV Rer. Mem., tract. 5, c. 3. BET .
Eamque novacula dissice. Sic habent mss. omnes; atque ita legendum esse censeo cum Cl. Puteano, qui verbum hoc, dissicio, erudite explicat: quasi diceres disseco. Haec vox sic legenda apud auctorem nostrum Lactantium, l. III, c. 17, non disjice, ut vitiose impressi fere omnes habent, si excipias tamen editionem Rostoch. anni 1476, quae habet dissice: qua [Col. 0289B] de re vide Pareum in suo Lexico Critico, ubi hoc verbum ex antiquis auctoribus explicat. In ms. Rohanneo legitur deffice, sed male; at Sangermanens. habet dissice, ut alii codices.
sapientiam, ut et inaudita investigare possent, et audita perpendere. Nec quia nos illi temporibus antecesserunt, sapientia quoque antecesserunt; quae si omnibus aequaliter datur, occupari ab antecedentibus non potest. Illibabilis est tamquam lux et claritas solis, quia ut sol oculorum, sic sapientia lumen est cordis [Col. 0288A] humani. Quare cum sapere, id est, veritatem quaerere, omnibus sit innatum, sapientiam sibi adimunt, qui sine ullo judicio inventa majorum probant, et ab aliis pecudum more ducuntur. Sed hoc eos fallit, quod majorum nomine posito, non putant fieri posse, ut aut ipsi plus sapiant, quia minores vocantur, aut illi desipuerint, quia majores nominantur. Quid ergo impedit, quin ab ipsis sumamus exemplum; ut quomodo illi, quae falsa invenerant, posteris tradiderunt, sic nos, qui verum invenimus, posteris meliora tradamus? Superest ingens quaestio, cujus disputatio non ab ingenio, sed a scientia venit, quae pluribus explicanda erit, ne quid omnino dubium relinquatur. Nam fortasse aliquis ad illa confugiat, quae a multis et non dubiis traduntur auctoribus; [Col. 0288B] eos ipsos, quos docuimus deos non esse, majestatem suam persaepe ostendisse, et prodigiis, et somniis, et auguriis, et oraculis. Et sane multa enumerari possunt digna miraculo: in primis illud, quod Accius Navius summus Augur, cum Tarquinium Priscum commoneret, ut nihil novi facere inciperet, nisi prius esset inauguratus, eique rex artis ejus elevans fidem diceret, ut consultis avibus renuntiaret sibi, utrumne fieri posset id quod ipse animo concepisset, affirmaretque Navius posse: Cape igitur hanc, inquit, cotem, eamque novacula dissice. At ille incunctanter accepit ac secuit.
[Col. 0289A] Deinde illud, quod Castor et Pollux, [Col. 0289A] [Col. 0289B] [Variorum Notae to columns 289-290] Et Pollux. Haec historia legitur apud Plutarch. in Paulo Aemilio: meminerunt et Valer. Maxim., l. I, c. de Miraculis; Ovid., l. I Fast.; Cic., l. II et III, de Nat. deor. Juturnae. Mss. 1 Reg. rec., 1 Colb. et Brun., Diuturnae; al. 1 Reg., Tornes., 1 Colb., Miturnae; 1 Clarom., Uniturnae; 1 Bonon. antiq., Saturni. Juturna Dauni filia, Turni Rutulorum regis soror, cujus nomine fons et lacus erat influens in Numium Fluvium in Latio non longe a Lavinio. Hujus mentio fit II [Col. 0289C] Fastor. ab Ovidio.— Apud lacum Juturnae. Vid. Gronov. ad Minuc. Fel., c. 7, p. 62. Auctor quidem est Dionys. Halic., l. VI Ant. f. 351, in bello Latino simile quid accidisse: sed hanc historiam, loco cit. ad aliud tempus, ad macedonicum scil. bellum, cum Floro, l. 2, c. 12 rectius refert. Lapsus ergo est Lactantius; quomodo enim bello Latino aedes Castorum potuit patere, quae post id bellum demum a Posthumio dedicata, secundum Ciceronem, l. III de Nat. deor., c. 5; Liv., l. II, c. 42, Dionys. c. l. BUN . Aedes . . . erat . . . patuisset. Goth., aedes, quae junctae fonti erant, patuissent, plurali numero de templo; neque male, ut contra Vallam docet Alexand. ab Alex. Dier. Gen., l. VI, c. 9, de Duobus templis. Livius, l. XL, c. 34: Aedes duae dedicatae sunt . . . hae aedes dedicatae. L. XLV, c. 2. Ad Voss. de Analog. L. I, c. 43. BUN . Publio Vatieno. Ita restituimus ex mss. 10 Reg., 5 Colb., 2 Clarom. ac editis Rom. 1470 et Betul., [Col. 0289D] faventibus mss. 1 Colb. et Brun., quibus est Vatreno pro Vatieno; in multis editis, Vatinio. Apud Cic., l. III de Nat. deor., n. 11, leg. Vacieno, et in marg. Vatieno: c et t saepe confunduntur in manuscriptis. Eo die regem Persen victum atque captum. Ex Livii l. XLIV, fin., et l. XLV, princ. item Plutarchi Aemilio, f. 266 . . . 269, clarum, vel quatuor aut plures victum inter et captum intercessisse dies: Lactantius vero sequitur Ciceronem. Quod Florus, l. II, c. 12: Eodem die quo victus Perses in Macedonia, Romae cognitum est. Plin., l. VII, c. 23: Castores romani persicam victoriam ipso die, quo contigit, nuntiavere; et Minuc. 7: Victoriam eodem die, quo fecerant, nuntiavere. De victo tantum dixere; id de capto etiam expresse Cicero, l. II de Nat. deor., c. 2: Tyndaridae Persen victum nuntiavere. P. enim Vatienus, quum . . . venienti noctu duo juvenes cum equis albis dixissent, regem Persen illo die captum, senatui nuntiavit. Videtur Vatinius Persen illo die captum ex suo ad victum addidisse, [Col. 0290B] aut Cicero Valerium Max. et Lactantium in errorem induxisse. Conf. Freinsh. et Duker. ad Flor., c. l. pag. 405. BUNEMAN . Simulacrum Fortunae muliebre. Sic reposui ex antiquioribus et potioribus mss. In recentioribus et in vulgatis est muliebris. Super hoc lege Dionys. Halic., l. VIII; Plutarch. in Coriolano; Livium, l. II; Valer. Maxim., l. I, c. de Miracul.; S. Augustin., l. IV de Civit. Dei, c. 19. Junonis Monetae. Ms. 1 Bon. antiq., Monitae. Juno Moneta a monendo cognominata. Cic., l. I de Divinatione, c. 45, et l. II, c. 32. Junonis Monetae historia est apud Livium, l. V; Valer. Maxim., l. I, c. de Miraculis Plutarchus in Camillo scribit, Monetae templum [Col. 0290C] eo loco fuisse, quo Manlii Capitolini domus fuerit. Interrogavit. Ita mss. antiquiores et meliores. Recentiores et editi legunt, interrogaret. Claudia quoque. Haec historia est apud Livium l. IX, Decad. III; apud Herodianum, l. I; apud Ovid., l. IV Fastor.— Claudia. De hac plures auctores indicavit Savaro ad Sidon. Apollin. Carm. 24, pag. 207. BUNEMAN . Proponitur in exemplum. Ita edo ex Reimm., Goth. et Lip. tert. III Vet. Interpr. Lat. Nahum 3, 6, Ponam te in exemplum. Scite Minuc. Felic., c. 36, aliquem in exemplum praedicare. Immo ipse iterum Lactantius, l. III, c. 6. Quod proponi solet in . . . exemplum. BUNEMAN . Aesculapius Epidauro. Hujus historiae meminit Livius, lib. X; et Plutarch., in Probl. Appius Claudius Censor. Vid. Val. Max. l. I, cap. 1; Livium, IX, cap. 29. CELL . Adversus responsum. Haec duo verba desunt in mss. 1 Bon. antiq. et 3 Reg. Orbatus est. De Appii Claudii caecitate lege Ciceronem in Catone majore. Et potitiorum gens. Livius d. l. Potitia gens, cujus ad aram maximam Herculis familiare sacerdotium fuerat, etc. Erat tum in XII familias divisa: quo mirabilius, omnes intra annum cum stirpe extinctos. Livius ibidem. CELL . Censor Fulvius. De hoc lege Livium, Decad. V, lib. II, et Valer. Maxim., de Neglecta religione. Junonis Laciniae. Ita legendum ex potioribus mss. Reg., 5 Colb., Tornes., 1 Clarom., Tornes., Brun., et omnibus fere editis, ac Virgil. Aeneid. lib. III, v. 552; Plin., lib. II, cap. 7; Arnob., lib. VI. In 1 Clarom., Lasciniae, pravae; in antiq. 1 Bon. et 1 Reg. ac edit. Jun., Lucinae; 1 Colb., Liciniae. Vide Valer. Max., lib. I, cap. 1, n. 20. Juno Lacinia a Promontorio [Col. 0291B] cognomine juxta Crotonem; sic Virgilius lib. III Aeneid.:
Sacrilegi quoque numerari possunt, quorum praesentibus poenis injuriam suam dii vindicasse creduntur. Appius Claudius Censor, cum adversus responsum ad servos publicos sacra Herculis transtulisset, luminibus orbatus est, et Potitiorum gens, quae prodidit, intra unius anni tempus extincta est. Item Censor Fulvius, cum ex Junonis Laciniae templo marmoreas [Col. 0290B] tegulas abstulisset, quibus aedem Fortunae [Col. 0291A] equestris, [Col. 0291A] [Col. 0291B] [Variorum Notae to columns 291-292] Aedem Fortunae equestris. Quam Proconsul voverat bello Celtiberico, Livius lib. XL, c. 40, et post sex annos dedicabat Censor, seu ex Censura, idem lib. XXXXII, c. 18. Vetus inscriptio apud Grut., p. 75, n. 4: FORTUNAE EQ. SACRIS. CELLARIUS . Turullius. Sic plurimi mss. et editi. At in mss. 1 Reg. rec. est, Curullius; 1 Clarom., Turallius; 1 Colbert., Turtullius; 1 al. Colb., Turculius; 3 Colb. et Brun., Thurillius; Torn., Turillus; al. Clarom. et Em., Tertullius. De hoc etiam vide Valerium Maxim. capite jam citato.— Praefectus . . . M. Antonii Turullius. Fuit ex percussoribus Caesaris, postea Antonio triumviro amicus, ut Dio l. LI, p. 448. CELL . Loco. Ms. 1 Clarom. ac editi Ald., Paris. 1525, Graph., Is., luco: sed male; siquidem luco everso tantum supererat locus. Caesaris. Augusti scilicet.— A militibus Caesaris. Caesaris Octaviani triumviri, cui Turullius ab Antonio 44 traditus fuit; Dio ibid. CELL . Pyrrhus. De hoc vide Valerium ibidem. Ex thesauro Proserpinae Locrensis. De hac spoliatione Valer. Maximus lib. I, cap. 1, extern. 1 et Livius lib. XXIX, cap. 8. Uterque etiam aliam ejusdem fani spoliationem memorant, a Pleminio Scipionis legato factam, eamdemque non impunitam. CELL . Milesia. De qua vide Valerium. Capta civitas. In Fabri thesauro legimus: Lactantio est vox (civitas) pro urbe; notavit quoque Walchius in Diatr., p. 60, ex Lact. l. III, cap. 21. Adde, l. IV, cap. 13; lib. VI, c. 6; lib. VII, cap. 26, cap. 24, ut omittam, Vossium statuere Caesarem l. I. B. Civ., c. I, dixisse civitatem, pro urbe Roma. BUN . Objectus fulgor ignis. Doctiss. Francius suspicabatur legendum esse, objecti fulgor ignis. Somnia. Huc pertinet Val. Max. lib. I, c. 7, integrum. BUN . Per quietem. Scite Latini insomnia quietis vocabulo significant. CELLAR .—De hoc vide Valerium, cap. de Insomniis; Ciceronem, lib. I de Divinat., Dionys. Halicarn., lib. VII; Plutarch., in Coriolano; vide et S. August. de Civitate Dei lib IV, cap. 26. Praesultorem. Sic habent cuncti fere mss. et editi, et sic Valerius Max. d. l. At Cicero et Arnob. lib. IV, praesulem; Livius, praesultatorem, qui saltando initium [Col. 0292B] facit ludorum. Antonius. In edit. Buneman. legitur Antronius, se quensque de hoc nomine habetur nota.— Antronius. Sic habent mss. Lips., Goth., Rost., Ven., 1471, utraque Gryph. In Macrobii ed. Gronov. 1670, lib. I, Sat. 21, legitur, AUTRONIUS. In mea rariori Brixiensi 1485, et alia Ven. 1500, in Macrobio, ATRONIUS: In pluribus Lact. Ven. 1493, 97. Parrh., Paris. et pluribus, Antonius. Ex voce, quidam, posset videri homo obscurus. [Col. 0292C] at dicitur Dionysio in Antiq. f. 473, ἀνὴρ
οὐκ ἂφανής. Lipsio lib. III de Cruce, cap. 3, rectius nomen videtur, Autronius. Ciceroni in Bruto, cap. 68, memoratur P. Antronius. BUN . Servum sub furca. Moris erat servos infidos sub furca virgis caedere; ille vero qui hoc supplicii genere fuerat affectus, Furcifer audiebat, ut refert Plutarchus in Coriolani vita. GALLAEUS . Ipse autem gravi morbo esse correptus . . . lectica delatus, etc. Sic restitui ex potioribus mss. 2 Reg., 2 Colbert., 2 Clarom. Subintellige utrobique verbum dicitur, quod praecessit; alioquin syntaxis non constabit, sicut nec in lectione, est correptus: quae est 1 Colb., Brun. et ed. Rom. 1468, 1470, Paris. 1525, neque in ea, ipsum autem gravi morbo esse correptum . . . lectica delatus, quae est 2 Reg. et 2 Colb. ac plurimum editorum. Illud quoque somnium, etc. Variant nonnihil scriptores; quidam enim tradunt, Augustum propter illud somnium in aciem descendisse, alii vero, propter idem somnium praelio non adfuisse. Lactantius Auctorem [Col. 0292D] habuit Valerium lib. I, cap. de Somniis. Vide et Plut., in Brut., ad fin.; Suet. in Octav. cap. 13 et 9; Appian. ad fin IV de Bell. Civil.; Paterc., ibidem; et Flor. l. IV, cap. 6; Tertull. in lib. de Anima. ISAEUS . Augustus. Cum de hoc dissentiant Scriptores, vide Suetonium, Plutarch., Paterculum, Florum. Obversata. Rost., Ven. 1471, utraque 78, 93, 97. Paris., observata: at rectius et elegantius mss. et Parrh., Ald., Gymn., Gryph., Tornaes., Thom. et eum secutae edd., obversata. Sic supra, per quietem obversatus . . . Jupiter. Confusae quoque hae voces in codd. Valerii Max., lib. I, cap. 7: Atque eadem animo ejus obversata est species. BUNEMAN . Crimen . . . incurram. Sic libri sine praepos. In. Iterum lib. VI, cap. 25: Ne quis tumoris et arrogantiae crimen incurrat. Scriptoribus sacris hoc solemne. Arnob., l. IV, p. 138, stultitiae crimen incurrat. Cypr. exhort. ad Mart. f. 385 . . . incurrere aeterna supplicia. Sulp. Sev., lib. II, Dial. 9, venantium agmen incurrimus. [Col. 0293B] BUNEMAN .
Reperiuntur etiam somnia, quae vim deorum videantur [Col. 0291B] ostendere. Tiberio Namque Attinio, homini plebeio, per quietem obversatus esse Jupiter dicitur, et praecepisse, ut Consulibus et Senatui nuntiaret, ludis Circensibus proximis praesultorem sibi displicuisse, quod Antonius Maximus quidam diverberatum [Col. 0292A] servum sub furca medio circo ad supplicium duxerat, ideoque ludos instaurari oportere; quod cum ille neglexisset, eodem die filium perdidisse, ipse autem gravi morbo esse correptus: et cum rursus eamdem imaginem cerneret quaerentem, satisne poenarum pro neglecto imperio pependisset, lectica delatus ad Consules, et omni re in Senatu exposita, recepisse corporis firmitatem, suisque pedibus domum rediisse. Illud quoque somnium non minoris fuit admirationis, quo Caesar Augustus dicitur esse servatus. Nam cum bello civili Brutiano, implicitus gravi morbo, abstinere praelio statuisset, medico ejus Artorio Minervae species obversata est, monens ne propter corporis imbecillitatem castris se contineret Caesar. Itaque in aciem lectica perlatus est, et eodem die a Bruto castra [Col. 0292B] capta sunt. Multa praeterea exempla similia possunt proferri: sed vereor ne, si fuero in propositione rerum contrariarum diutius immoratus, aut oblitus esse propositi videar, aut crimen loquacitatis incurram.
Exponam igitur omnium istorum rationem, quo facilius res difficiles et obscurae intelligantur, et has omnes simulati numinis praestigias revelabo, [Col. 0293A] [Col. 0293B] [Variorum Notae to columns 293-294] Et has omnes simulati numinis praestigias revelabo. Ita mss. plerique Regii et Vaticani, 6 Colb., Pen., 1 Clarom., Brun., omnesque editi praeter Rom., 1468 et 1470, in quibus est, simulatas; in Regio-Put., et has omnes simulationum in his praestigias revelabo; in Bon. antiq., et has omnes simulationum causas in his praestigiis revelabo; in 1 Clarom., et has omnes simulationum causas in his praestigiis simulati numinis praestigias revelabo. Inducti. Mss. 1 Bon. antiq. et 1 Clarom., indocti. Instruatur. Ita quamplurimi mss. et ed. Cellar. In octo rec. mss. et cunctis ferme editis, Instituatur. Caput. Ex Virgil. II Aeneid. Perspiciat errores. Post haec verba in decem rec. mss. et in plurimis impressis sequentia haec leguntur: Sicut mater sine exemplo genuit auctorem suum, sic ineffabiliter Pater genuisse credendus est coaeternum. De matre natus est, qui jam ante fuit; de Patre, qui aliquando non fuit: hoc fides credat, intelligentia non requirat, [Col. 0293C] ne aut non inventum putet incredibile, aut repertum non credat singulare. Sed illa non reperiuntur in antiquissimis mss., I Bonon., 2 Reg., Cauc., 3 item aliis Regiis, 8 Vaticanis, 1 Sorbon., 4 Oxon., Tornes., Betul., Gat., 2 Colb., 1 Clarom., edit. Is., Spark. aliisque. In 1 Clarom. cod. margine scriptum est: Haec non credo esse Lactantii verba. In editionibus antiquissimis 1475 et 1490, paulo post medium legitur, non defuit; sicut et in mss. Rohanneo et Sangermanensi. At rectius illa sustuleris, quam si in emendandis (quod alii faciunt) operam luseris. Etenim ab Arianis addita sunt, et redolent haeresim Arianam, quae toties de Christo pronuntiavit Ἦν ὅταν οὐκ ἦν. Ego haec in textum propter illos maximo numero mss. non esse admittenda puto cum Gallaeo. Betuleius qui haec verba admittit in textu Lactantiano, monet tamen ea non esse in veteri codice, ac nil non movet, ut ipse sensum his tribuat Catholicum, fateturque ea sapere haeresim Arianam. Verum praestantissima [Col. 0293D] editio Coloniensis anni 1544, illa non admittit nisi minutiori charactere, monetque ea non haberi in manuscriptis quibus editor usus est. Deus ad excogitandum providentissimus. Sic habent multi antiquissimi et optim mss. quod ex infra sequentibus confirmatur: Et maximum Filium praefecit operi universo; eoque simul et consiliatore usus est et artifice in excogitandis, ornandis perficiendisque rebus, quoniam is et providentia, et ratione et potestate perfectus est. Et inferius: Providentia excogitandi, et solertia potestasque faciendi. In 8 rec. scriptis et in editis est, prudentissimus. Ordiretur hoc opus mundi. Post haec verba in mss. Marm., Goth. et in multis impressis haec sequuntur: Fecit in principio bonum et malum; id plane quid sit, apertius explicabo, ne quis me ita loqui arbitretur, ut poetae solent, qui res incorporales quibusdam figuris quasi visibilibus comprehendunt, cum praesertim (vel praeter) ipsum adhuc nihil esset. Sed quia Manichaeam haeresim asserunt, a qua Lactantius plane fuit alienus, [Col. 0294B] ut patet ex sequentibus, e textu expunximus tamquam adulterina manu addita; non enim inveniuntur in antiquiss. Bon., Tax., 8 Regiis, 6 Colb., 2 Clarom., undecim Vaticanis, 2 Br., nec Oxoniensibus, nec in mss. Jun., Rohan. et Sangerm. His etiam carent optimae editiones Rom. 1468; 1470, Veneta anni 1490, Florentina, Plantiniana, Cratandri 1524, Ald. 1515, Antuerp. Gymnici 1539, et Grach. GALLAEUS . Bonum. Sic reposuimus ex antiquissimis et optimis mss. 2 Bonon., 12 Vatic., 6 Reg., quorum unus est 900 annorum, 6 Colb., Tax., Pen., 1 Clarom., ed. Tornes., Is., Cellar., mss. Cauc., 2 Reg. rec. et 12 edit., bono. Mss. Regio-Puteanus, Ultr., Clarom. et Brun., bonus. Bonae sunt tres illae lectiones, quae mss. codicum auctoritate fulciuntur. Similem sui spiritum. A S. Hieronymo Epist. ad Pammach. erroris redarguitur Lactantius, quod Dei Filium Dei spiritum appellaverit locutione caeteris usitata Patribus, Tertulliano Apologet., cap. 21, de Orat., c. 1, adv. Marcion., lib. I, cap. 19., lib. III, cap. [Col. 0294C] 6 et 16, lib. IV, cap. 21, adv. Prax., cap. 26; Cypriano de Vanit. idolol. num. 71, juxta Pamelium, etc. Vide S. Thom. 1 part. quaest. 36, art. 1. Ex ISAEO . in mss. Brun. et Colb., similem sibi. At male Lactantius dixit, Patrem produxisse Filium; Filius enim non fuit productus, sed genitus. Quomodo autem id voluerit, in quarto libro docere conabimur, etc. Sic legendum est cum 7 Reg., 12 Vatic., 2 Bon., Cauc., Tax., Pen., 6 Colb., 3 Oxon., Ultr., 2 Clarom., Em., Cant., Brun., Jun., Sic vet. edit. Rom. 1468, Venet. 1490, Ald. 1515 et aliae 7 editiones. Nonnullae cum mss. 3 Reg. et Balliol., fecerit, pro voluerit: cum solus esset, sed male, quia Christus non potest dici umquam solus fuisse, ut dictum est in notis ad l. I, c. 7. ISAEUS .— Quomodo autem id voluerit; haec verba Heumannus putat esse additamentum.—Buneman habet, Quomodo autem id fecerit, cum solus esset, in libro, etc., duasque in hunc locum exhibet notas quae sequuntur.— Quomodo autem, etc., l. [Col. 0294D] IV, c. 6 et seq. Deus igitur machinator . . . rerum, sicut in secundo libro diximus, antequam . . . opus mundi adoriretur, sanctum . . . spiritum genuit. Hoc ibid. ex Hermete exprimit, ἐπεὶ τὸν δεύτερον ἐποίησε θεόν_ item ex Sibylla, ἐποίησε. Sunt autem Lactantio, fecit, genuit, produxit, procreavit, synonyma. Hinc ulterius lib. IV, cap. 8, ut nostro loco quaerit: Quomodo igitur procreavit. Idem suadet Epit. cap. 42: filium sibi progenuit; deinde, secundum fecit deum visibilem . . . Quum ergo hunc fecisset primum. Quae commode explicat Pfaffius in Dissert. Praelimin. ad Epit., § 28, pag. 35, ex Act. II, 36 et Hebr. II, 2.— Fecerit, quum solus esset. Haec putavi textui inserenda ex Gryphiana, Goth. vero legit, fecerit, quum solus est. In libro quarto enim, cap. 8, Deus . . . quum solus adhuc esset . . . ad creandum (id est generandum, gignendum) societate alterius non indigebat. BUN . Invidia tamquam veneno infectus est. Quod confirmatur Sap. eap, II, v. 24: Invidia diaboli mors introivit in orbem terrarum. Irenaeus quoque, lib. IV adv. haer., [Col. 0295A] cap. 78, lib. V, cap. 24; et Cyprianus, lib. de Zelo et Livore, post init., etiam asseruere diabolum peccavisse superbiae indissolubili nexu, juxta Augustinum lib. I de Genes. ad litter., c. 14, conjuncta invidia, tam in Dei Filium, quam in hominem, ex Lactantio, lib. II, c. 8 et 12. Vide Estium in lib. II Sentent., distinct. 6, § 2 et 3.— Itaque suapte invidia. Non primo; sentiunt enim SS. Patres, Basilius, Chrysostomus, [Col. 0295B] Ambrosius, Hieronymus, Augustinus, Gregorius M. et S. Thomas, diabolum primo peccasse peccato superbiae. Consequenter vero peccasse peccato invidiae dicitur, affectando excellentiam quamdam singularem. Ex sacro textu dicitur: In veritate non stetisse (Joan. VIII, 44) .
Cum esset Deus ad excogitandum providentis simus, ad faciendum solertissimus, antequam ordiretur hoc opus mundi (quoniam pleni et consummati boni fons in ipso erat, sicut est semper), ut ab eo bonum tamquam rivus oriretur, longeque proflueret, produxit similem sui spiritum, qui esset virtutibus Dei Patris praeditus. Quomodo autem id voluerit, in quarto libro docere conabimur (scilicet cap. 6) . Deinde fecit alterum, in quo indoles divinae stirpis non permansit. Itaque suapte invidia tamquam veneno infectus est, et [Col. 0295A] ex bono ad malum transcendit; suoque arbitrio, quod a Deo illi liberum datum fuerat, [Col. 0295A] [Col. 0295B] [Variorum Notae to columns 295-296] Quod ab Deo illi liberum datum fuerat. Poterant haec abesse, et fere suspecta sunt mihi aeque ac l. II, cap. 14, ubi eadem in optimis manuscriptis non habentur. BUN . Livorem. Vide Sapient. c. II, 24. Cum probatus, tum etiam charus est. Ita restitui ex mss. antiquissimis 1 Bonon., 1 Regio-Put., 1 al. Reg., 1 Colb. aliisque, faventibus 1 Reg., 1 Colb., Pal., Lips., Brun., et edit. Gymnic. in quibus est, comprobatus; in 1 Clarom. et ed. Ald., Paris., Crat., Graph., tum comprobatus; in 4 Colb., 1 Clarom. et 6 editis, tum probatus Per se malum effectum. Haec pugnant cum doctrina [Col. 0295C] Manichaeorum, qui putant Deum auctorem mali fuisse. Ilic e contra angelus, qui bonus esset, per se malus effectus est. Ad Deum deferat. Post haec verba in mss. 1 Reg. 900 annor., 1 al. Reg., rec., Marm., Balliol, et in nonnullis editis sequitur: Cur autem justus Deus talem voluerit esse, quantum sensus nostri mediocritas poterit, explanare conabor. Fabricaturus Deus hunc mundum, qui constaret in (vel ex) rebus inter se contrariis atque discordibus, constituit ante diversa, fecitque ante omnia duos fontes rerum sibi adversantium, inter seque pugnantium, illos videlicet duos spiritus, rectum atque pravum, quorum alter est Deo tanquam dextera, alter tanquam sinistra, ut in eorum essent potestate contraria illa, quorum mixtura et temperatione mundus, et quae in eo sunt, universa constarent. Item facturus hominem, cui virtutem ad vivendum proponeret, per quam immortalitatem assequeretur, bonum et malum fecit, ut posset esse virtus; quae nisi malis agitetur, aut vim suam perdet, aut omnino non erit. Nam ut opulentia bonum videatur, [Col. 0295D] acerbitas egestatis facit; et gratiam lucis commendat obscuritas tenebrarum; valetudinis et sanitatis voluptas ex morbo ac dolore cognoscitur: ita bonum sine malo in hac vita esse non potest. Et utrumque licet contrarium sit, tamen ita cohaeret, ut alterum si tollas, utrumque sustuleris; nam neque bonum comprehendi ac percipi potest sine declinatione ac fuga mali, nec malum caveri ac vinci sine auxilio comprehensi ac percepti boni. Necesse igitur fuerat, et malum fieri, ut bonum fieret. Et quoniam fas non erat, ut a Deo proficisceretur malum (neque enim contra se ipse faciet), illum constituit malorum inventorem; quem cum faceret, dedit illi ad mala excogitanda ingenium, et astutiam, ut in eo esset et voluntas prava, et perfecta nequitia, et ab eo contraria virtutibus suis voluit oriri, eumque secum contendere, ultrumne ipse plus bonorum daret, an ille plus malorum. Sed rursus quoniam Deo summo repugnari non potest, bonorum suorum potestatem illi ultori (forte leg. alteri) assignavit, quem supra bonum ac perfectum esse diximus. [Col. 0296A] Ita duos ad certamen composuit et instruxit: sed eorum alterum dilexit, ut bonum filium, alterum abdicavit, ut malum. Postea autem multos genuit alios operum suorum ministros, quos Graeci ἀγγέλους nominant; et illos unius, sed repugnantis naturae, qualis duorum. Sed pars illa corruptibilis non utique statim corrupta est in ortus sui principio: sed post compositum ordinatumque, sicut mox docebimus, a substantiae coelestis [Col. 0296B] vigore perversa voluntate descivit. Caeterum in principio pares universi aequa conditione apud Deum fuere, et idcirco Angeli omnes, quorum principes erant illi duo. Cum autem Deus ex his duobus alterum bono praeposuisset, alterum malo, exorsus est fabricam mundi, omnibus his, quos creaverat, ministrantibus, et per certa officia dispositis. Sed hanc orationem tamquam adulterinam in textum admittere noluimus; abest enim a duodecim Vaticanis, 8 Reg. 1 Bon., antiquiss. Tax., Pen., Lips., Nav., Pal., 2 Brun., 4 Oxon., Tornes., Rostoch., 6 Colb., Gat., Vict., 1 Sorbon., 2 Clarom. Abest etiam a mss. Rohanneo et Sangerman, non invenitur in antiquiss. ed. Rom., Venet., 1490, nec in Ald. 1515, Paris., 1525, Graph., Antuerp., 1539, Cratandri 1524, Is., etc. Neque etiam ullo modo admittenda, quamvis stylum Lactantii redoleat, quippe quae multos errores continet: primo docet Manichaeum errorem, nempe Deum creasse duo principia, unum boni, alterum mali. Falsum etiam est, bonum et malum ita cohaerere, ut si unum, etiam alterum sustuleris; [Col. 0296C] in coelo enim hoc non obtinet. Deinde diabolum cum Dei Filio confert, quod plane impium, ac ab Ariano quopiam excogitatum. Etiam hoc ἀντίγραφον, Deum habuisse in creatione Angelos operis sui ministros; immo et Lactantio repugnans, qui hoc eodem cap. sic inquit: Quomodo igitur ab homine divina illa vis differret, si ut homo, ita etiam Deus ope indigeat aliena? GALLAEUS . Illum primum et maximum Filium. Cave putes Lactantium arbitrari, angelos Dei filios natura esse, et ita vel ad Dei naturam illos extollere, vel Filium Dei ad naturam angelorum dejicere. Lactantius unum Dei Filium Jesum, et cognovit, et docuit, ut infra hoc libro, cap. 17, et lib. IV, cap. 8, ipsumque Deum de Deo confitetur eodem cap. 8 et cap. 18 ejusdem libri IV: Quid, inquit, de hujus crucis indignitate dicemus, in qua Deus a cultoribus Dei suspensus est atque suffixus? Idem habet eodem lib. IV, cap. 10, 13, 14 et 29, item de lumine lumen eodem cap. 29, Patri consubstantialem cap. eodem: Utrique, inquit, una substantia [Col. 0296D] est; ejusdem cum eo potestatis hoc eodem lib. cap. 17: Solus inquit, habet rerum omnium cum Filio potestatem; et unum cum Patre toto capite eodem; et cap. 8 ejusdem libri IV, citat illud Joannis, et confitetur: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; in quo divinitas et coaeternitas Filii luculenter asseritur. Omnia denique per ipsum facta fuisse confirmat hoc loco, et lib. IV, cap. 6 et cap. 8, in fine. Potius igitur ex Lactantio confoditur Arius, quam ut ei vel minimum assentiatur. Cum igitur Lactantius hic et lib. IV, cap. 6, angelos censere Dei filiorum nomine videatur, respectu quidem Verbi, id est unigeniti Filii Dei non univoce, sed aequivoce illo uti nomine putandus est. Artifice. Id concordat cum verbis Pauli ad Colossenses, cap. I, v. 16 et 17, ubi creatio mundi Verbo tribuitur. Ornandis. Mss. 1 Bonon. antiq. ordinandis. Sed et infra instruxisse mundum pariter et ornasse. Quoniam is et providentia. Mss. 1 Reg. et Rostoch. ac edit. Rom. 1468 et 1470, prudentia, quae parum apposite de Deo dicitur. Est enim virtus prudentia hominibus propria, providentia Deo, ut recte Thomasius observat. Poetae. Hesiodus scilicet et Ovid. initio I Metam. et I Fast. Vide supra l. I, c. 5. Non ideo poetas reprehendit Lactantius, quod chaos quoddam constituerint, e quo postea emerserit universi pulchritudo; sed quod illud fecerint Deo coaeternum. Notum est enim ex sacris Scripturis, confusam aliquam indigestamque molem, id est chaos, ex nihilo creasse Deum. Descriptis. Ita omnes fere mss. et impressi. At 1 Bon. antiq. et 1 Clarom. cum edit. Is., digestis. Credant. Manuscriptorum est; credunt, editorum. De Natura deorum. Scilicet in fragmentis libri I, de Natura deorum.— Nam Cicero de Natura deorum disputans. Materiam disputationis significat, non titulum libro praescriptum, quia verba haec in tribus de Natura deorum libris, quos habemus, non reperiuntur; aut ergo ex libro sunt deperdito, aut ampliores fuere de natura qui sunt deorum. Providentiae divinae. De hac vide librum Lactant. de Ira Dei. Non quam ipse faceret. Forte legendum, ipse fecerit. In his decem versibus. Latinis versus non tantum metrici, sed quaecumque lineae scripturarum. Cicer.: Non paginas tantum epistolae, sed etiam versus syllabasque numerabo. Concedamus hoc mori. Ita legendum ex mss. omnibus et editis, praeter Torn., Soubr., Thom., Walch., in quibus est, huic mori; et Rom. 1470, 2 Paris., Ald., Fasitel., ac Betul., in quibus est, hoc more; [Col. 0298C] male. Cicero enim Academicorum more disputabat, atque illi mori concedendum aiebat Lactantius. Ex ISAEO . Sententias ipsas consideremus. Ex 4 vet. mss. Regiis, Goth., 1 Clarom. et edit. Cellar., approbante Francio, reposui ipsas, quod efficacius est, quam ipsius aliorum. Doces. Omnium est mss. ac edit. Rom. 1468, 1470, Torn., Soubron. In 14 editis legitur, probas? Nihil enim. Sic plurimi mss. Regii, 6 Colb., 2 Clarom., Em., Cant., Brun. et editi supra citati. In mss. 2 Bonon. sex aliis, et in nonnullis editis est, Non enim. Quo igitur ab homine. Ita cum ed. Rom. 1470, Thys., Gall. et Cellar. et mss. omnibus, praeter rec., 2 Colb. et Jun. et editos duodecim, in quibus est Quomodo. Divina illa vis differet. Sic restitui ex veterrimis mss. 1 Regio-Put., 1 Bon., 4 Colb., 1 Clarom., Brun., et edit. Gall. 1563, faventibus 1 Reg. antiquissimo, Jun., Lips., Pal., Pen., Ultr., 1 Colb., 1 Clarom., ac editis quibus est differet, praeter ed. Rom. 1470, in qua, sicut et in 1 Bon., 1 Reg. et 1 Colb. legitur, differt. Ope indiget aliena . . . Indiget, omnium fere mss. et vet. editorum est; in caeteris impressis et Reg. 1 Colb. et Brun., indigeat. Institutor. Variat; alias fictor, alias factor. Haec hotio in meo Fabro nondum indicata. Sic Tertullian. lib. V, adv. Marc, cap. 5: Patrem dominum dicit, et hominis, et universitatis creatorem et institutorem. Sumpsit. Manuscriptorum est et vet. editorum ac Cellar. In rec. vulgatis, assumpsit.
Nec audiendi sunt poetae, qui aiunt chaos in principio fuisse, id est, confusionem rerum, atque elementorum; postea vero Deum diremisse omnem illam congeriem, singulisque rebus ex confuso acervo separatis, in ordinemque descriptis, instruxisse mundum pariter et ornasse. Quibus facile est respondere potestatem Dei non intelligentibus, quem credant nihil efficere posse, nisi ex materia subjacente ac parata; in quo errore etiam philosophi fuerunt. Nam [Col. 0297B] Cicero de Natura deorum disputans, sic ait: «Primum igitur non est probabile, eam materiam rerum, unde orta sunt omnia, esse divina providentia effectam; sed habere, et habuisse vim et naturam suam. Ut igitur faber, cum quid aedificaturus est, non ipse facit materiam, sed ea utitur quae sit parata, fictorque item cera: sic isti providentiae divinae materiam praesto esse oportuit, non quam ipse faceret, sed quam haberet paratam. Quod si non est a Deo materia facta, ne terra quidem, et aqua, et aer, et ignis a Deo factus est.» O quam multa sunt vitia in his decem versibus! Primum, quod is, qui in aliis disputationibus, et libris fere omnibus providentiae fuerit assertor, et qui acerrimis argumentis impugnaverit eos, qui providentiam non esse dixerunt, i dem [Col. 0297C] nunc quasi proditor aliquis, aut transfuga, providentiam [Col. 0298A] conatus est tollere: in quo si contradicere velis, nec cogitatione opus est, nec labore; sua illi dicta recitanda sunt. Nec enim ab ullo poterit Cicero, quam a Cicerone vehementius refutari. Sed concedamus hoc mori et instituto Academicorum; ut liceat hominibus valde liberis dicere, ac sentire quae velint. Sententias ipsas consideremus. Non est, inquit, probabile, materiam rerum a Deo factam. Quibus hoc argumentis doces? Nihil enim dixisti, quare hoc non sit probabile. Itaque mihi e contrario vel maxime probabile videtur: nec tamen temere videtur, cogitanti plus esse aliquid in Deo, quem profecto ad imbecillitatem hominis redigis; cui nihil aliud, quam opificium concedis. Quo igitur ab homine divina illa vis differet, si ut homo, sic etiam Deus ope indiget [Col. 0298B] aliena? Indiget autem, si nihil moliri potest, nisi ab altero illi materia ministretur. Quod si fit, imperfectae utique virtutis est, et erit jam potentior judicandus materiae institutor. Quo igitur nomine appellabitur, qui potentia Deum vincit? Siquidem majus est, propria facere, quam aliena disponere. Si autem fieri non potest, ut sit potentius Deo quidquam, quem necesse est perfectae esse virtutis, potestatis, rationis: idem igitur materiae fictor est, qui et rerum ex materia constantium. Neque enim Deo non faciente, et invito, esse aliquid aut potuit, aut debuit. Sed probabile est, inquit, materiam rerum habere, et habuisse semper vim et naturam suam. Quam vim potuit habere, nullo dante? quam naturam, nullo generante? Si habuit vim, ab aliquo eam sumpsit. A [Col. 0298C] quo autem sumere, nisi a Deo potuit? Porro si habuit [Col. 0299A] naturam, quae utique a nascendo dicitur, nata est. A quo autem, nisi a Deo potuit procreari? Natura enim, qua dicitis [Col. 0299A] [Col. 0299C] [Variorum Notae to columns 299-300] Qua dicitis. Sic restitui ex editis Rom. 1468, 1470, Betul., Tornes., Soubron. cunctisque mss. praeter 1 Clarom. in quo est, qua dicis; in altero Clarom. multisque editis, qua dicitur. Et faciendi. Ita plures editi et omnes mss. praeter Cotton. in quo est ac faciendi; in multis impressis, aut faciendi. Seneca. Vid. Senec., lib. IV de Benefic., c. 7. Adde Plinium, lib. II, cap. 7; et lib. XXVII, cap. 3. De hoc infra lib. III, cap. 18. Nec enim. Additum est enim ex mss. Regiis, 3 Colb., 2 Brun. et vetustioribus ac melioribus editis: quod in 9 mss. deest. Naturalis illi sit, illa sibi illam dedit. Ita mss. 2 Bonon., 9 Reg., 4 Colb., 2 Clarom. In scriptis Tax., Pen., Cantabrig. et Brun. editisque pluribus, illa sit. In 1 Reg., rec. et ed. Rom. 1470, Ald. 1515, Paris. 1525, Crat., Graph., Gymnic., Fasit. et edit. Colon. 1544, Naturalis illa ei sit, sibi illam dedit; quod aptius crederem. In Em., naturalis illi sit, sibi eam dedit. [Col. 0299D] Hae duae posteriores lectiones mihi non displicent. Deus ipse natura est. Sic lego cum mss. 2 Bonon., 8 Reg., quorum duo sunt vetustissimi, 3 Colb., 2 Clarom., Tax., Brun. aliisque. Sic infra Lactantius lib. III, c. 26. In I Reg., 3 Colb., Jun. multisque editis, Deus ipsa natura est. In eodem luto haesitas, etc. Duo haec sunt ex Phormione Terentiano act. V. scen. 2, V, 15. Proverbium est, quo significatur aliquos implicari negotio, quo se extricare nequeunt. Vide, si lubet, Erasmi Adagia Chiliad. I ant. IV, Adag. 99. Prioris meminit idem Lactantius lib. VII, cap. 2.— In eodem luto haesitas. Iterum l. VII, cap. 2: In eodem luto, sicut Comicus ait, haesitaverunt. BUN . Versuram solvis, Geta. Mss. 1 Bon. antiq., 3 Reg., Ultr., Brun. aliique addunt Geta. Muretus legit, vorsuram: alii vorsura scriptum volunt a Terentio. Versuram autem solvere Budaeo dicuntur, qui ut syngrapham unam dissolvant, et una cautione se liberent, [Col. 0300C] pecuniam mutuam majori foenore iterum accipiunt, etc. Competit in eos, qui sic implicantur difficili negotio, ut se nequeant sine magno dispendio extricare. ERASM .—Translatio est a viatoribus, qui statim ut in lutum inciderint, alterum pedem educere conati, altero altius immerguntur. Fieri negas. Ita mss. vetustissimi et optimi 1 Bonon. et 2 Reg., 6 Colb., Cant., Em., 2 Clarom., Brun., 2 vet. edit. Rom., Ald., Paris., Graph., Crat. et Gallica versio. At rec. mss. 2 Reg., 7 editi post fieri addunt mundum; sed perperam. Vide praecedentia. Quam ipse faceret. Forte legendum, quam ipsa fecerit. Aedificabit. Ita reposui ex mss. praeter 1 Reg. in quo legitur aedificavit, v pro b. In editis est, aedificat. Facit ex eo. Sic mss. et vet. editi. In octo impressis rec. est, fecit. Praeparavit, et praeparavit ex eo. Sic codices Bononienses atque unus Vaticanus, teste Thomasio, qui [Col. 0300D] hanc repetitionem concinnam invenit; cum prius in editis semel tantum legeretur, praeparavit ex eo. Nefas est. Ita restitui ex mss. In 2 Reg. rec. et editis, nefas esset. Nam si est aliquid ante illum, potestatem Dei et nomen amittet. Sic emendavimus ex mss. codicibus antiquissimis 1 Bonon., 5 Reg., 4 Colb., 1 Clarom., Em., Balliol., 2 Brun. Mire variant caeteri mss. et editi, quorum nobis videntur incongruae lectiones. Sed lectio quam admittimus optimum efficit sensum, quod prius non erat in quibus legebatur his verbis; Nam si est aliquid ante illum factum. Non poterunt. Sic lego cum omnibus prope mss. et veteribus editis. Caeteri vulgati cum 2 Colb. habent, potuerunt. Itaque aut Deus. Additum aut ex cunctis mss. et quampluribus editis. Nisi in eo quod sentit, quod sapit. Addidimus, quod [Col. 0301C] sentit, ex omnibus scriptis et veteribus editis. Vide ea quae praecesserunt.
Sequitur ineptissima comparatio. «Ut faber, inquit, cum quid aedificaturus est, non ipse facit materiam, sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera: sic isti providentiae divinae materiam esse praesto oportuit, non quam ipse faceret, sed quam haberet paratam.» Immo vero non oportuit; erit enim Deus minoris potestatis, si ex parato facit, quod est hominis. Faber sine ligno nihil aedificabit, quia lignum ipsum facere non potest; non posse autem, imbecillitatis est humanae: Deus vero facit sibi ipse [Col. 0300A] materiam, quia potest. Posse enim, Dei est: nam si non potest, Deus non est. Homo facit ex eo, quod est; quia per mortalitatem imbecillis est, per imbecillitatem, definitae ac modicae potestatis: Deus autem facit ex eo, quod non est; quia per aeternitatem fortis est, per fortitudinem, potestatis immensae, quae fine ac modo caret, sicut vita factoris. Quid ergo mirum, si facturus mundum Deus, prius materiam de qua faceret praeparavit, et praeparavit ex eo quod non erat? quia nefas est Deum aliunde aliquid mutuari, cum in ipso vel ex ipso sint omnia. Nam si est aliquid ante illum, et si factum est quidquam non ab ipso, jam et potestatem Dei, et nomen amittet. At enim materia nunquam facta est, sicut Deus, qui ex materia fecit hunc mundum. Duo igitur constituuntur aeterna, et quidem [Col. 0300B] inter se contraria; quod fieri sine discordia et pernicie non potest. Collidant enim necesse est ea quorum vis et ratio diversa est: sic utraque aeterna esse non poterunt, si repugnant, quia superare alterum necesse est. Ergo fieri non potest, quin aeterni natura sit simplex, ut inde omnia, velut ex fonte, descenderint. Itaque aut Deus ex materia ortus est, aut materia ex Deo. Quid horum sit verius, facile est intelligi. Ex his enim duobus alterum sensibile est, alterum caret sensu. Potestas faciendi aliquid non potest esse, nisi in eo quod sentit, quod sapit, quod cogitat, quod movetur. Nec incipi, aut fieri, aut consummari quidquam [Col. 0301A] potest, nisi fuerit ratione provisum; [Col. 0301A] [Col. 0301C] [Variorum Notae to columns 301-302] Provisum. Ita restituimus ex mss. Vaticanis, 2 Bon., 8 Reg., Tax., Pen., Lips., Pal., Brun., edit. Rom. 1468, 1470, et edit. Is. In 2 Col., 1 Clarom. et in cunctis fere editis, praevisum. Vide infra ratione, providentia. Et quemadmodum. Bis in supradictis 29 mss. Legitur aut bis in 2 Reg., 1 Bon. rec., 1 Colb. et in Clarom. et in omnibus ferme editis. In Em. et Christ., fiat antequam factum est. Animal ratione. Hic innuere videtur Lactantius animalia ratione esse praedita. Contrectabili corpore. Ita emendavimus ex mss. 7 Reg., 6 Colb., 2 Clarom., Brun., aliisque, ac editis Torn., Thomas. In caeteris vulgatis tribusque Regiis rec. est contractabili. Et inanima. Sic mss. 2 Bonon. et 2 Reg. vetustissimi, et complures editi. In 1 Clarom., inanimia; in 4 Reg., 3 Colb. et 1 Clarom., inanimata; in aliis 3 Reg., 3 Colb. et Brun., inanimantia. Materia. Vide Plutarch. de Placitis philosophor., lib. I, cap. 9. Quod enim semper fuit, semper esse non desinit. Ex antiquioribus et melioribus editis codicibus omnibusque mss. addidimus semper esse, quod deest in pluribus vulgatis et 3 scriptis Oxoniensibus. Quae illum mutata dissolvat. Ms. 1 Bonon. antiq., Quae illum mutet ac dissolvat. Impassibilis. Vide annotata ad libr. de Ira Dei. Sibyllarum. Initio scilicet sermonis primi. De prophetis. Haec ego non de veris prophetis intelligo, sed de alienigenis; ut puta Orpheo, Zoroastre, vel de Persarum magis, Indorumve gymnosophistis, aut Gallorum Druidis vel Semnotheis. Nam sic Augustinus quoque aliquoties horum vatum mentionem facit. Lactantius siquidem hoc agit, ut gentes suorum hominum testimoniis convincat. Quid enim attinebat, Mosen et alios ex professo vero Deo mundi opificium assignantes, cum gentilibus numerari? BETULEIUS .—Et hoc mihi videtur de veris prophetis [Col. 0302D] etiam intelligi posse. Confer. Huetium, Demonstr. Evangelic., pag. 497. Id enim. Sic emendavi ex mss. vetustissimis, 2 Bon., 2 Reg. aliisque 4 Reg., 4 Colb., Goth., 1 Lips., 2 Clarom., Brun., et ed. Tornes., Cellar., Walch.; quod aptius est quam plerorumque vulgatorum, idem etiam, 2 Colb. et ed. Is., idem enim. Pythagoraei. Ita restitui ex mss. fere omnibus. In 3 Colb., Brun., et in vulgatis, Pythagorici. De quo Plutarchus in Placitis philosophor. ait Pythagoram statuisse Deum ut principium omnium. Stoici. Hi docuerunt nos Dei cognitionem habere ex pulchritudine simul et magnitudine rerum ab ipso factarum; ut Galen. in hist. Philos. retulit, cap. 27. Apud Laertium, in Zenonis Vita, definiunt, Θεὸν εἶναι
ζῶον ἀθάνατον. . Miror autem quid Hieronymo venerit in mentem, qui capite nono in Ezechielem negat Stoicos providentiam Dei asserere, praesertim cum Senecae stoici liber egregius de Providentia extet. [Col. 0303B] Quid quod Salvianus, sub initium sui operis, ubi [Col. 0303C] eorumdem fere testimonia profert, stoicos nequaquam silentio praeterit. BETULEIUS .
Jam vero illa conclusio, qua sententiam terminavit Tullius, multo absurdior. «Quod si materia, inquit, a Deo non est facta, nec terra quidem, et aqua, et aer, et ignis a Deo factus est.» Quam callide periculum praetervolavit. Sic enim superius illud assumpsit, tanquam probatione non indigeret; cum id multo esset incertius quam illud propter quod assumptum est. Si non est, inquit, a Deo facta materia, nec mundus a Deo factus est. Ex falso maluit colligere, quod falsum est, quam ex vero, quod verum. Et cum debeant incerta de certis probari, hic probationem sumpsit ex incerto, ad evertendum quod erat certum. Nam divina Providentia effectum esse mundum (ut taceam de Trismegisto, qui hoc praedicat, taceam de carminibus Sibyllarum, quae idem nuntiant; taceam de prophetis, [Col. 0302C] qui opus mundi, ac opificium Dei uno spiritu ac pari voce testantur) etiam inter philosophos pene universos convenit; id enim Pythagoraei, Stoici, Peripatetici, [Col. 0303A] qui sunt principes omnis disciplinae. [Col. 0301A] [Col. 0303C] [Variorum Notae to columns 303-304] Disciplinae, id est, sectae. Saepe ita cum Cicerone, Macrobio et aliis noster. Terent. Eun., act. II, sc. II. Philosophorum habent disciplinae ex ipsis vocabula. Cicero, lib. I, de Nat. deor., c. 7: Tres trium disciplinarum principes convenistis; l. V, Tuscul., c. 32: Omnes fere philosophi omnium disciplinarum. Conf., Lact., lib. II, c. 5, lib. III, c. 12, 14, 15, 17, 28 et 30. BUN . Qui sunt principes omnis disciplinae. Hanc restitui lectionem, quae melior visa est, quam sequentes recentiorum. 4 mss. quae sunt principes omnium disciplinae; 2 Bon., 8 Reg., quorum duo sunt antiq., 3 Colbert., Pal., Lips., Ult., 1 Clarom., Brun., ed. Rom. 1468, 1470, quae sunt principales omnium disciplinae; 2 Reg. et 3 Colb., qui. Ad Socratem usque ad Platonem. Ex 2 codicibus Regiis 900 annor. alioque rec. Regio, sed bonae notae, sic emendavi. Et haec est vera lectio. Alii multi scripti et impressi, a Socrate usque ad Platonem. Sic [Col. 0303D] Thales apud Laertium dicit mundum esse opus Dei. Multis saeculis. Hic errat Lactantius; non multis post saeculis, sed paucis post annis a Platone vixit Epicurus: hic natus est anno II, CIX Olymp.; Plato vero obiit ann. I Olymp. CVIII. Circumlatrantes. Hic innuere videtur cynicos.— Circumlatrantes. Auctoritas melior, quam quae est in Lexicis ex Avieno et Nolano. Invenio quoque in Senec. ad Marciam, c. 22: Circumlatrare hominem; et Ammian. Marcell., lib. XVI: Circumlatrabat Arbetionem invidia. Add. Falsteri Suppl., lib. L, pag. 54. BUN . Providentia instructum. Sic omnes. Heumann. legit: mundum a providentia instructum. Potest praepos. a abesse, ut lib. I, c. 2: Consilio . . . instructum; lib. de Ira, c. 9: Mundum ipsum nec ratione ulla, nec arte, nec fabrica instructum; et lib. de Opif., c. 2: Nulla providentia instructum esse ac regi mundum. BUN . Quam materia providentiam conglobatam. Sic habet ms. 1 Bonon. antiquior, suffragantibus 3 Vatic., 1 [Col. 0304B] Lips. et Goth, in quibus est, materiae providentiam [Col. 0304C] conglobatam. Providentiam autem cum materia conglobatam ait ille, qui providentiam eodem tempore cum materia fuisse existimat, et putat nihil potuisse efficere providentiam, nisi ante vel simul materiam habuisset. In quo quidem multum providentiae detrahitur. THOMASIUS .—Mss. 28 et vet. ed. Rom. habent, materiam providentia conglobatam; 12 editi, materiae providentia conglobatum.—Quam materiam providentia conglobatam. In lib. de Ira, c. 9: Naturam rerum quibusdam minutis seminibus et insecabilibus conglobatam; et cap. 10, hanc atomorum coitionem et conglobationem efficere omnia. BUN . Quo Lucilius. Plurimi mss. et editi ita ferunt. Scripti 9 et duo impressi, quoniam Lucilius; 1 Bonon. antiq. et edit. Rom. 1470, quia Lucilius; nonnulli vulgati, Lucillius. Hoc vide in Ciceron., lib. I de Nat. deor. Lucilius apud Ciceronem partes stoicorum defendit. Explicet se Cotta. Sic lego cum omnibus mss. et cunctis fere editis. In nonnullis vulgatis est Explicet [Col. 0304D] C. Cotta, prave. Cotta quidem apud Ciceronem erat Academicus.— Teneo . . . teneo . . . explicet se. Elegans formula, qua utuntur, quum alter in angustias se conclusit, alter de victoria gaudet. Cic. IV Acad., 48: Teneo te, inquam, etc.; pro Quinctio, c. 20: Hic te teneo; et lib. III, in Verr., c. 60. BUN . Nolet. 2 Reg. rec., nolit; scripti 5 rec., nollet; Reg. Put., non vult. Quibus manibus. Vide Cic. I de Natura deorum. Quibus machinis . . . vectibus . . . molitione. Add. infra ferramentis. Respexit ad Cic. l. I de Nat. deor. c. 8: Quae molitio? Quae ferramenta? Qui vectes? Quae machinae? BUN . Videret fortasse, etc. Mss. 9, Videres . . . potuisses. 1, Bon. antiq. et Pal. Videre fortasse potuisses . . . potuisses. Quo fecit. 1, Colb. fecerit; plures, quo Deus fecit, inter quos Buneman., qui hunc locum sic annotat:— Quo Deus fecit. Addunt Deus, Lips., Goth., Emman., Bodl., Cott., Sublac., Ven. 1471, 72, 97, [Col. 0305C] Rost., Pier., Parrh. Crat., Ald., Gymn., Tornes. At male Thomas. et sequentes omiserunt.
At idem quoties Epicureus est, et non vult a Deo factum esse mundum, quaerere solet quibus manibus, quibus machinis, quibus vectibus, qua molitione hoc tantum opus fecerit. Videret fortasse, si eo tempore potuisset esse, quo fecit. Sed ne perspiceret [Col. 0305A] homo Dei opera, [Col. 0305A] [Col. 0305C] [Variorum Notae to columns 305-306] Sed ne perspiceret homo opera Dei, etc. Falsa est haec Lactantii sententia. Nimiis rigoribus torporata. Sic omnes edd. praeter vet. Rom. In cunctis ferme mss. est corporata, quod cum rigoribus minus convenit. Sed et cap. seq. post initium Lactantius scribit frigoribus et gelu torpet; et torporavit etiam Turpilius dixit apud Nonium. Sole nondum instituto. Thomasius legit, ut in Bon. et 1 Clarom., solo nondum instituto, quod magis cohaerere videantur sequentia de frugibus et animalibus, [Col. 0305D] quae in solo versantur. Ego lectionem caeteris omnibus mss. et impressis receptam exhibui. Caeterum de solo, sive terra, Lactantius jam dixerat, et rationem Thomasii nihil habere momenti intelliget, qui textum inspexerit. ISAEUS . Hominem fuisse ultimum Dei opus. Gen. c. II. Si quis miretur, cur Deus operi praestantissimo locum postremum dederit, sufficiat illi sapientissima creatoris voluntas. Si quis tamen causas aliquas scire velit, has habeat: Indigebat homo domicilio, et quidem nec vacuo, nec deformi, quippe creatura Dei nobilissima, et semideus quidam existens. Prius igitur Deus pulcherrimum et absolutissimum, hoc est, rebus adornatum, ad usum, ad jucunditatem denique omnimodam pertinentibus refertissimum universi theatrum construxit: postea hominem in palatium augustissimum ita praeparatum introduxit, atque creaturis omnibus principem praefecit: quod si homo mundum reperisset vacuum, et destitutum sole, [Col. 0306C] luminaribus, herbis, fructibus, animantibus denique vivis, sese moventibus in aere, aquis et terra, utique ei solitudo fuisset permolesta, et defectus rerum necessariarum felicitatem ejus varie turbasset. Plura qui volet, legat Philonis Cosmopoeiam, Gregorii Nysseni librum de hominis Opificio, cap. 2, Ambrosii epistol. ad Herontianum, quae est 38. PARAEUS . Quomodo aedificetur. Ita mss. ex quibus duo sunt omnium antiquissimi 1 Bon. et 1 Reg., 4 Colb., Jun., Brun. et quamplures editi. In 4 scriptis et 2 vulgatis est aedificatur; in 2 mss. Reg. et 1 Lips. aedificaretur; in 1 Clarom. ac edit. Tornes. et Soubron. [Col. 0306D] fabricatur. Hermes. Trismeg. apud Stob. in Collectan. serm. 80, de Diis. Perspectionem. Quod tota haec sectio supra requirit. Vidit etiam Borrichius in defectu lexicorum. Iterum Lact. l. de Ira c. 1: A veri perspectione. Inveni quoque vocem rariorem ex antiquioribus adhuc ignotam in Augustini de Civ. Dei, l. VIII, c. 4: Contemplatio perspectionem sibi vindicat veritatis. BUN . Custodia septum. Sic de corpore et anima loquitur Plato in Phaedone. Sic et Lactantius ipse in libro de Opificio Dei, cap. 20, ad mentem Platonicorum de homine ait: Nam corpusculum hoc quo induti sumus, hominis receptaculum est. Ea sola scire . . . curiosam. Conf. infra, l. II, c. 11; l. III, c. 20: De Opif., c. 15. Tertull. de Anima, c. 1, fin.: Praestat per Deum nescire, quia non revelaverit, quam per hominem scire, quia ipse praesumpserit. BUN .
Quod si homo, in quo nihil perfectum est, tamen plus efficit ratione, quam vires ejus exiguae patiantur, quid est cur incredibile tibi esse videatur, cum mundus dicitur factus a Deo, in quo, quia perfectus est, nec sapientia potest habere terminum, nec fortitudo mensuram? Opera ipsius videntur oculis. Quomodo autem illa fecerit, ne mente quidem videtur: quia, ut Hermes ait, mortale immortali, temporale perpetuo, corruptibile incorrupto propinquare non potest, id est propius accedere et intelligentia subsequi. Et ideo terrenum adhuc animal rerum coelestium [Col. 0306B] perspectionem non capit, quia corpore quasi custodia septum tenetur, quominus soluto ac libero sensu cernat omnia. Sciat igitur quam inepte faciat, qui res inenarrabiles quaerit. Hoc est enim modum conditionis suae transgredi, nec intelligere, quousque homini liceat accedere. Denique cum aperiret homini veritatem Deus, ea sola scire nos voluit, quae interfuit hominem scire ad vitam consequendam: quae vero ad curiosam et profanam cupiditatem pertinebant, reticuit, ut arcana essent. Quid ergo quaeris, quae nec potes scire, nec si scias, beatior fias? Perfecta est in homine sapientia, si et Deum esse unum, et ab ipso esse facta universa cognoscat.
Nunc quoniam refutavimus eos qui de mundo et [Col. 0307A] de factore ejus [Col. 0307A] [Col. 0307C] [Variorum Notae to columns 307-308] Et de factore ejus. Restituta praepositio de ex cunctis pene mss. Deest in 4 rec. et multis editis. De opere sex dierum, vide S. Ambr., S. Basilium, S. August. Confess., lib. XII; et Theodoret. de Provid., lib. I et II. Circumflui. Pass. ut Macrob. Somn. Scip., l. II, c. 9: Gemino Oceani ambitu terrae corpus omne circumflui. BUN . Suum vero habitaculum. Hic loci et lib. VII, cap. 5, ab auctore nostro coelum accipitur pro universa coelorum mole, quatenus etiam empyreum complectitur. ISAEUS . Tenebras autem, quod est his contrarium. Nihil mutandum: quod est significat. id est, hoc est, pro more aliorum, et Lactantii, l. VI, c. 23: Divina lex duos in matrimonium, quod est, in corpus unum . . . conjungit. Epit. Taur. c. 13. extr. ΖΑΝ ΚΡΟΝΟΥ, quod est Jupiter Saturni. BUN . Oriens Deo accensetur. Sic 36 mss. et plures editi. Id est, attribuitur. In 2, Reg. rec. et nonnullis editis, Deo similis censetur; quod est glossema. Videtur hic Lactantius nimis allegoriis indulgere. Pravaeque menti. Hic et infra minus catholice loquitur Lactantius, quasi mala mens summum habeat imperium in Occidens. Plaga est septentrionalis. Sic restitui ex antiquioribus et melioribus mss. 1 Bonon., Regio-Put., 2 al. Reg. bonae notae, Pal. et Lips. In vulgatis et in pluribus mss. est septentrionis. Ver orienti. De his allegoriis, vide etiam S. Ambrosium, lib. IV Hexameron. Occidentis autumnus est, septentrionis hyems. Ita mss. et vet. ed. Rom. casu secundo. Caeteri vulgati [Col. 0308C] casu tertio Occidenti . . . septentrioni. In plerisque mss. pro hyems, est hybernus. Lectio nostra propius accedit ad ordinem linguae latinae. Quae spatia. Sic mss. 6 Reg., 3 Colb., 2 Brun. et antiquiores ac meliores editi bene multi. Quidam mss. et edd. 7, qui. Conficiant. Goth. Perficiant, illud praefero. l. VII, c. 14: Diebus per vicem revolutis orbes conficiuntur annorum; et epit., c. 25: Ut . . . cursus et certa spatia conficerent. BUN . Inducit. Ita omnes fere mss. et editi: et quidem recte, ut respondeat praecedentibus: Oriens subministrat. Ms. 1 Reg. ac ed. Thys. et Gall., induxit. Etiam in hoc. Haec restitui ex omnibus mss. et impressis, praeter 5 edd. recentiores, in quibus desiderantur. Qui oritur in diem. Sic emendavi ex cunctis mss. praeter 1 Reg. rec. et editiones, in quibus est in die. Perfectae plenitudinis lumen. Heraclitus solem coelestis luminis fontem, teste Macrobio, dicit: sive lumen suum, secundum Plin. caeteris sideribus foeneret; sive, ut Cic. voluit, aliis quidem sideribus, excepta luna, proprium sit lumen, ipse dux, princeps et moderator luminum sit. Vide Platonem in Timaeo, Ciceronem de Universitate, Macrob. lib. I Som. supra cap. 20. BETULEIUS . Calore potissimo. Ita omnes editi et multi melioresque mss. In 1 Bonon. antiq., 3 Reg., Lips. et Pal., potentissimo. Antitheo. Id est, diabolo. Antitheus, vox graeca, significat, qui contra Deum est, vel Dei adversarius. Praeferunt. Sic quamplures editi et omnes ferme [Col. 0309B] mss. In rec. 1 Reg. et 1 Colb. est, praeferant; in 1 Lips. et 3 editis proferunt; in 3 Reg. rec. ac edd. [Col. 0309C] sex, perferunt. Buneman legit etiam perferunt. notamque sequentem exhibet.— Perferunt. De Opificio cap. 7: Admirabile, quod una dispositio . . . . innumerabiles animantium praeferat varietates. Ubi multae edd., perferat subornarant. De Opif. c. 8: Incredibile est, quantam pulchritudinem praeferat. BUNEM .
Quae duo etiam in hoc praescius futurorum Deus fecit, ut ex iis, et verae religionis, et falsarum superstitionum imago quaedam ostenderetur. Nam sicut sol, qui oritur in diem, licet sit unus, unde solem esse appellatum Cicero vult videri (lib. II de Nat. deorum) , quod obscuratis sideribus, solus appareat, tamen quia verum ac perfectae plenitudinis lumen est, et calore potissimo, et fulgore clarissimo illustrat omnia: ita in Deo, licet sit unus, et majestas, et virtus, et claritudo perfecta est. Nox autem, quam pravo illi antitheo dicimus attributam, ejus ipsius multas et varias religiones per similitudinem demonstrat. Quamvis enim stellae innumerabiles micare ac [Col. 0308C] radiare videantur; tamen, quia non sunt plena ac solida lumina, nec caloris praeferunt quidquam, nec tenebras multitudine sua vincunt. Duo igitur illa principalia inveniuntur, quae diversam et contrariam [Col. 0309A] sibi habent postestatem; calor et humor: quae mirabiliter [Col. 0309A] [Col. 0309C] [Variorum Notae to columns 309-310] Mirabiliter. Mss. 1 Colbert. et 1 Brun. multum utiliter. Philosophi. Empedocles scilicet, de quo apud Laertium et Plutarch. de Placitis Philosophor. lib. I, c. 3. Et poetae. Ut Ovidius verbis paulo post proferendis; et Horat., l. I, epist. 12, v. 19, de pugna elementorum.
Non videbant. Ita restituimus ex omnibus mss. et edit. Tornes., Betul., et Soubron. In caeteris impressis est, non viderunt.
Heraclitus ex igne. Refertur a Laertio inter ejus dogmata. Meminit Cic. in IV Academ. Quaest. Confutatur etiam a Lucretio lib. 1. BETUL .
Thales. De quod dictum est libro I, cap. 8, et apud [Col. 0309D] Laertium.
Substantia ignis, calor est; aquae, humor. Quia his subsistunt ac conservantur. Vide infra, et cap. 12.
Ovidius. Lib. I Metam., ibid. ubi de Nili foecunditate scribit.
Ut sacramento ignis et aquae nuptiarum foedera sanciantur. Festus Pompeius lib. I: Aqua dicitur a qua juvantur: aqua et ignis interdici solet, quam accipiunt nuptae, videlicet quia hae duae res humanam vitam maxime continent. Eadem Plutarch., Rom. Problem., cap. 1. Idem Festus lib. 6: Facem in nuptiis in honorem Cereris praeferebant, aquaque aspergebatur nova nupta, sive ut casta puraque ad virum veniret, sive ut ignem et aquam cum viro communicaret. Valerius Flaccus lib. VIII, Argonaut.:
Ovid. lib. II de Arte amandi:
In primo limine aquam exhibebant, cui titionem intingebant. M. Varro apud Turneb. lib. XXIX, c. 27: Contra a novo marito, cum item a foco in titione ex felici [Col. 0310B] arbore, et in aquali aqua allata esset. Dempsterus. Vide Brissonium, de Ritu Nuptiarum.
[Col. 0310C]Corporentur, atque animentur. Junxit eodem modo Plinius l. VII Hist. Nat., sect. 13 fin. de Generatione Hominis. Hieronymus ad Pammach. f. m. 170: Confotum corporat, corporatum in membra distinguit. Conf. Lact. lib. II, c. 8 et Barthii Advers. l. VII, c. 2, fol. 313. BUN .
Nec humor potest corporari, nec corpus animari. Sic legendum est ex edit. Soubron. et Tornes. ac mss. non ut male in nonullis editis, corporare, nec corpus animare. Ita autem legendum esse patebit cuivis, si modo scopum Lactantii perpenderit; corpus enim non animat, sed animatur. Ex ISAEO .— Corporari, pro corpore indui, et animari, pro animam accipere, rarae voces. Extant insuper lib. IV Institut., cap. 26.
Exulibus quoque. Interdictio illa, citra soli mutationem, in eo habebatur, cum nemine, sic interdicto, communicandam aquam, et ignem, aut tectum. Ut Appianus loquitur de Metello sic interdicto. Etiam lege Julia de vi privata tenebatur, qui eum cui [Col. 0310D] et aqua et igni interdictum est, receperit, celaverit, tenuerit; quod ait Paulus Sent. V, cap. 26. Etiam apud Graecos similis poena in usu. Electra apud Euripidem in Oreste de se, Pylade ac Oreste, Decretum, inquit, est Argis nemini fas esse nos matricidas, aut tecto, aut igne, aut alloquio excipere. SELDENUS .—Eadem poena affectus fuisse legitur in Usuardi Martyrologio XVIII kal. januarii S. Valerianus in Africa episcopus, qui cum esset annorum plus octoginta, in persecutione Vandalica sub Genserico rege ariano extra civitatem singularis expelli jussus est: et ita praeceptum, ut nullus eum neque in domo, neque in agro dimitteret habitare; sed in strata publica multo tempore nudus sub aere jacens, in confessione catholicae veritatis, et defensione sanctimonii cursum beatae vitae complevit. Ex Vict. Vit. Hist. Persecut. Vandal. lib. I, n. 12.
Horum alterum nobis, etc. Non agit hoc Lactantius, ut doceat hominem tantum ex igne et aqua constare. Corpus siquidem hominis, ut animantium reliquorum omnium, constat ex quatuor elementis, Aristot. et Hippocrate testibus. Sed ex analogia docet, animae originem coelitus esse: corporis ex iisdem elementis, ex quibus universa constant: sed in primis ex humido, eo forte, quia et semen et sanguis humores [Col. 0311B] sunt; nam Thaletis opinio ab ipso Lactantio paulo superius est explosa. Quod autem animae ignitam [Col. 0311C] tribuit naturam, suis ipsius rationibus quibus non ita pridem Heracliti dogma confutavit, repugnat. BETULEIUS .
Deus ad sustentanda et gignenda omnia excogitavit. Nam cum virtus Dei sit in calore et igni, nisi ardorem vimque ejus admixta humoris ac frigoris materia temperasset, nec nasci quidquam nec cohaerere potuisset, quin statim conflagratione interiret quidquid esse coepisset. Unde et philosophi quidam et poetae discordi concordia mundum constare dixerunt: sed rationem penitus non videbant. Heraclitus ex igne nata esse omnia dixit; Thales Milesius ex aqua. Uterque vidit aliquid: sed erravit tamen uterque, quod alterutrum si solum fuisset, neque aqua nasci ex igne potuisset, neque rursus ignis ex aqua. Sed est verius, simul ex utroque permisto cuncta generari. Ignis quidem permisceri cum aqua non potest, quia sunt utraque inimica; [Col. 0309B] et si cominus venerint, alterutrum quod superaverit, conficiat alterum necesse est: sed eorum substantiae permisceri possunt. Substantia ignis, calor est; aquae, humor. Recte igitur Ovidius:
Cum enim constet omne animal ex anima et corpore, materia corporis in humore est, animae in calore: quod ex avium foetibus datur scire, quos crassi humoris plenos nisi opifex calor foverit, nec humor potest corporari, nec corpus animari. Exulibus quoque ignis et aqua interdici solebat: adhuc enim videbatur nefas, quamvis malos, tamen homines supplicio capitis afficere. Interdicto igitur usu earum rerum, quibus vita constat hominum, perinde [Col. 0310B] habebatur, ac si esset, qui eam sententiam exceperat, morte mulctatus. Adeo ista duo elementa prima sunt habita, ut nec ortum hominis, nec sine his vitam crediderint posse constare. Horum alterum nobis commune est cum caeteris animantibus, alterum soli homini datum. Nos enim quoniam coeleste atque immortale animal sumus, igne utimur, qui nobis in [Col. 0311A] argumentum immortalitatis datus est, quoniam ignis e coelo est: cujus natura, quia mobilis est, et sursum nititur, vitae continet rationem. Caetera vero animalia, quoniam tota [Col. 0311A] [Col. 0311C] [Variorum Notae to columns 311-312] Tota. Nota vocem tota pluraliter in recto casu. Quia mobilis est, ac deorsum vergens. Praeter ms. 1 Bonon. qui habet immobilis; a secunda manu, omnes mss et editi legunt mobilis: quae lectio, refragante licet Isaeo, videtur praeferenda. Cum enim experientiam testatus, aquam dicat immobilem esse et tamen deorsum vergere, qui fieri possit, rogo, ut aqua deorsum moveatur, quod fatetur, ipsa interim immobilis? Certe Lactantii mentem felicius assequemur, si ad praecedentia oculos intendamus. Quippe ubi dicit nos igne uti cujus motus omnis est ad superna, caetera vero animalia hoc cum aqua commune habere, quae ignei vigoris expers alio longe motu fertur, et qua potest vi deorsum vergit. SPARK . Bina. Vide Genes. I, et confer. cum cap. VI, vers. 20. Ad vestitum. Sic restitui ex plerisque mss. tum veterrimis, tum optimis, Reg., Bonon. aliisque. In 8 rec. et in editis est, ad vestimentum.—Ad vestitum. Sic edo ex Bon., Pal., Ultr., Lips. 1, et loco gemino, secundum meliores libros, de Ira, c. 13: Partim ad cibos, partim ad vestitum. BUN . Innumerabiles animas procreare. Ex hoc loco nonnulli arguunt, Lactantium sensisse animas omnes in principio fuisse creatas: sed hoc Platonicorum commentum de animabus ante corpora conditis irridet, et refutat ille lib. III, cap. 18. Et quidem Lactantius hic non de ipsa animarum creatione loquitur, sed de divino eas creandi decreto; quod denotat his verbis: Constituit et excogitavit. Formam. Quae sit imago, aut divinus character homini inditus a Creatore, vide non Platonem, sed Paulum, II Corinth. cap. III, Colossens. cap. III, et Ephes. cap. IV. Θεοειδὴν. Θεοειδῆ potius, vel θεοειδὲς, ut est apud [Col. 0312B] ipsum Platonem in libro de Republica sexto. Sic Philo Judaeus, animam ἀπόσπασμα θεοῦ dicit; tribuit [Col. 0312C] illi quod Paulus ad Heb. I, ipsi unigenito Dei Filio Christo. In libro de Mundo, τύποθεν σφραγῖδα θεοῦ, animam vocat, cujus characterem esse ait, aeternam rationem. Pythagoras ait mortalibus θεῖον γένος esse; sicut etiam Aratus: τοὺ γὰρ καὶ γένος ἐσμὲν. Quod nec Paulus quidem Athenis improbavit, Actor. XVII. Ex his, inquam, facile possumus colligere, quam prope ad verum per medias tenebras studiosa antiquitas pervenerit. Nam vere, ut Lactantius ait, ipsos non res, sed nomen artificis fefellit, optimo atque maximo Deo Jovis nomen, quod Scriptura ignorat, tribuentes. BETULEIUS . Εἶκὼν, etc. Sibyllar. Carm., serm. 8. Interpretatio latina:
Vide etiam sermonem primum Sibyllar. Carminum, ubi de Creatione hominis.
[Col. 0312D]Prometheo. Hanc fabulam diversimode diversi narrant; de qua vide Hesiodum in Ergis, Platonem in Protagora, Ovidium initio Metamorph.; Horatium Od. 16, Carm. 1; Propertium lib. III, Elegia 3; Fulgentium in Fabulis, et Servium.
Nullo non addente aliquid ad quod audierat. Ex mss. et vet. edit., Rom. ita reposui. In impressis erat, nullo non addente aliquid ad quod audierunt. Lectionem textus, errorem librarii putes forsan: at ego ipsius Lactantii scitum esse censeo hellenismum; sic Terent. in Andria: Restitue in quem me accepisti locum. Sic Livius, lib. I: Et in quem primum egressi sunt locum Troja, vocatur. Gronovius. Hanc lectionem confirmant etiam mss. Lips., Ultr., 2 Brun. In 3 Reg., rec. ad id quod.
Prometheus. Unus e Titanibus. Japetus namque Urani et Titaeae filius erat: haec facta sunt circa Saturni tempora, scilicet novemdecim et amplius saeculis ante vulgarem aeram.
sunt mortalia, tantummodo aqua utuntur, quod est elementum corporale atque terrenum. Cujus natura, quia mobilis est, ac deorsum vergens, figuram mortis ostendit. Ideo pecudes, neque in coelum suspiciunt, neque religiones sentiunt, quoniam ab his usus ignis alienus est. Unde autem, vel quomodo Deus haec duo principalia, ignem et aquam, vel accenderit, vel eliquaverit, solus scire potest qui fecit.
[Col. 0311B] Consummato igitur mundo, animalia varii generis, dissimilibus formis, et magna et minora ut fierent, imperavit. Et facta sunt bina; id est diversi sexus singula: ex quorum foetibus, et aer, et terra, et maria completa sunt. Deditque his omnibus generatim Deus alimenta de terra, ut usui hominibus esse possent; alia nimirum ad cibos, alia vero ad vestitum: quae autem magnarum sunt virium, ut in excolenda terra juvarent; unde dicta sunt jumenta. Ita rebus omnibus mirabili descriptione compositis, regnum [Col. 0312A] sibi aeternum parare constituit, et innumerabiles animas procreare, quibus immortalitatem daret. Tum fecit ipsi sibi simulacrum sensibile, atque intelligens, id est ad imaginis suae formam, qua nihil potest esse perfectius: hominem figuravit ex limo terrae; unde homo nuncupatus est, quod sit factus ex humo. Denique Plato humanam formam esse ait; et Sibylla, quae dicit:
De hac hominis fictione poetae quoque, quamvis corrupte, tamen non aliter tradiderunt: namque hominem de luto a Prometheo factum esse dixerunt. Res eos non fefellit, sed nomen artificis. Nullas enim litteras veritatis attigerant: sed quae prophetarum [Col. 0312B] vaticinio tradita, in sacrario Dei continebantur, ea de fabulis et obscura opinione collecta et depravata, ut veritas a vulgo solet variis sermonibus dissipata corrumpi, nullo non addente aliquid ad quod audierat, carminibus suis comprehenderunt; et hoc quidem inepte, quod tam mirabile tamque divinum opificium homini dederunt. Quid enim opus fuit hominem de luto fingi, cum posset eadem ratione generari qua ipse Prometheus ex Japeto natus est? qui si fuit homo, generare hominem potuit, facere non potuit. De diis autem illum non fuisse, poena ejus in Caucaso [Col. 0313A] monte declarat. [Col. 0313A] [Col. 0313B] [Variorum Notae to columns 313-314] Poena ejus in Caucaso monte. In Caucaso ipsum [Col. 0313C] esse affixum interpretatur Tzetzes.— Poena ejus in Caucaso monte. De Promethei fabula pleni sunt libri. De poena Propertius, lib. II, Eleg. 1, v. 71:
Et Martialis Spectac., carm. 7:
Patruumque Titana. Fuit avus paternus. THYSIUS .
Penes Saturnum solum fuit. Fuit ex omnibus mss. est et ex veteribus editis; fuerit, in recentioribus impressis. Saturnus fuit etiam Urani et Titaeae filius, ac proinde Japeti frater.
Factum esse diluvium, etc. Nonnus libro III, Dionys. tres κατακλυσμοὺς enumerat. Isidorus Orig., lib. XIII, cap. 22, tria diluvia recenset. MEURSIUS .—Propter peccatum factum esse diluvium, elegantissime descripsit Ovid., lib. I Metamorph. Si quis plura de hac re velit testimonia, adeat Grotium in notis ad lib. de Veritate relig. christianae.
[Col. 0313D]Si ergo cataclysmus ideo factus est. Ita cuncti pene mss. et edd. Tornes. et Soubron. At 2 vet. et mss. 2 rec. pro ideo habent a Deo; impressi multi utrumque, a Deo ideo. De universali diluvio apud omnes constat, qui in dubium non vocant S. Litteras. Caeteri vero, de quibus aliquid memoriae proditum est, incerta admodum fide laborant. Quidam tamen, inter quos est Grotius, in annotationibus ad cap. 16 de Vera religione, lib. I, recentiora antiquioribus miscent, existimantque eadem esse Noachi, Ogygis et Deucalionis diluvia, quamvis inter haec ipsa, multa intercedant tempora.
Deucalionem. De Deucalionis historia vide Justinum libro II, et Lucianum in Dialogo de Syria dea. Prometheum vero Deucalionis patrem septimo anno Moseos natum esse, narrat Cyrillus.
Quod de opificio Promethei narrant. Ita mss. omnes et editi plures vet., Edd. Betul. et Gymnic. post opificio, addunt iidem; sex al., itidem; 1 Clarom., idem.
Promethea simulacrum hominis, etc. Sic reposuimus ex vetustissimis et optimis mss. 2 Bon., 4 Regiis, [Col. 0314B] 2 Colb., Sorbon., Pen., Tax., 2 Clarom. In 10 rec. [Col. 0314C] et in 10 edit. est Prometheum; in 1 Reg. et 1. Lips., Prometheo.
Ab eoque primo natam esse artem. Ita cuncti ferme mss. et vet. edit. Rom. Desideratur esse in mss. 2 rec. et in multis editis.
Templa constitui. Infinitivo modo multi editi omnesque mss. ut ad coeperunt, quod sequitur, referatur. In 1 Colbert. rec. et 6 rec. vulgatis est, constituit.
Fictio . . . e limo Dei est. Haec ita capias: Dei est fictio . . . hominis e limo, sive: Deus est fictor hominis e limo. Hinc comma cum Walchio post limo, posui. BUN .
Quod Hermes quoque tradidit. Tradidit, quod est in 6 Reg., 4 Colbert., Brun., aliisque, requirunt sequentia verba, dixit . . . tentavit; sex mss. rec. cum editis, tradit. Hominem ad imaginem Dei creatum esse testatur Hermes, Pimandri scilicet capite 1. Ne quis autem arbitretur, Deo summo architecto nomen τοῦ δημιουργοῦ a Platone modo et Hermete tribui, ut jam saepius vidimus, sciat hoc reperiri etiam in litteris Apostolicis. Paul. ad Hebr. cap. II, δημιουργὸς ὁ Θεὸς, etc. Sed hoc opificium Lactantius noster singulari opere complexus est, quod ipse jam ad Demetrianum auditorem scripsisse testatur. Hermes vero secutus est Pythagoram, et Pythagoreum Jamblichum, et alios. BETULEIUS .
Factum. Mss. 9, fictum.
Et secutus eos Tullius. 1ta restitui ex cunctis pene mss. Pro Tullius in 3 Reg. rec. et editis est Cicero; in 5 Colb. et Brun., et secutus est eos Tullius. —Vide Ciceron., lib. II de Natur. deor., et I de Legib.
Contingit. Sic lego cum mss. 6 Reg., 4 Colb., 2 Clarom., Brun aliisque, nec non editis Rom. 1468, 1470, Soubron., Tornes., Cellar. In 3 rec. Reg. et 2 Colbert. editisque pluribus est contigit. Librum. Qui est de Opificio Dei ad Demetrianum. Hunc reperies infra tomo II, hujus nostrae editionis.
Homines caeteraque animalia. Vide Orphaeum, Pacuvium, et Diodorum Siculum lib. I, ubi de Fabulis agit
Virgilianum est:—Virumque Terrea progenies, etc. Apud Virgilium, lib. II Georg., v. 341. Nonnullae editiones Ferrea legunt, et in primis [Col. 0315C] Heinsiana; sed male: ex hoc loco versus ille corrigendus. Si Ferrea Lactantii tempore fuisset lectum apud Virgilium, versus hic scopo suo nullo modo quadrasset. Ut probet dictum Philosophorum, sine ullo artifice homines et terra ortos existimantium, addit. unde illud Virgilianum. Mss. 3 Reg. Ferrea.—Virumque. Hanc vocem, quae ad Lactantii propositum facit, addidi ex mss. Bonon. et 2 Regiis 900 annor. ac 2 al. Reg. rec., sed bonae notae.
Sed neque patrem ipsius Japetum, patruumque Titana quisquam deos nuncupavit, quia regni sublimitas penes Saturnum solum fuit, per quam divinos honores cum omnibus suis posteris consecutus est. Multis argumentis hoc figmentum poetarum coargui potest. Factum esse diluvium ad perdendam tollendamque ex orbe terrae malitiam, constat inter omnes. Idem enim et philosophi, poetae (scil. Ovid., I, Met.) , scriptoresque rerum antiquarum loquuntur; in eoque maxime cum prophetarum sermone consentiunt. Si ergo cataclysmus ideo factus est, ut malitia, quae per nimiam multitudinem increverat, perderetur, quomodo fictor hominis Prometheus fuit? cujus filium Deucalionem iidem ipsi ob justitiam solum esse dicunt servatum. Quomodo unus [Col. 0313B] gradus, et una progenies, orbem terrae tam celeriter potuit hominibus implere? Sed videlicet hoc quoque sic corruperunt, ut illud superius; cum ignorarent, in quo tempore cataclysmus sit factus in terra, et quis ob justitiam meruerit, genere humano pereunte, salvari, et quomodo, aut cum quibus servatus sit: quae omnia propheticae litterae docent. Apparet ergo falsum esse quod de opificio Promethei narrant.
Verum quia poetas dixeram (scil. lib. I, cap. 11) non omnino mentiri solere, sed figuris involvere, et obscurare quae dicant, non dico esse mentitos, sed [Col. 0314A] primum omnium Promethea simulacrum hominis formasse de pingui et molli luto, ab eoque primo natam esse artem, et statuas, et simulacra fingendi; siquidem Jovis temporibus fuit, quibus primum templa constitui, et novi deorum cultus esse coeperunt. Sic veritas fucata mendacio est; et illud, quod a Deo factum ferebatur, homini, qui opus divinum imitatus est, etiam coepit adscribi. Caeterum fictio veri ac vivi hominis e limo Dei est. Quod Hermes quoque tradidit: qui non tantum hominem ad imaginem Dei factum esse dixit a Deo; sed etiam illud explanare tentavit, quam subtili ratione singula quaeque in corpore hominis membra formaverit, cum eorum nihil sit quod non tantumdem ad usus necessitatem, quantum ad pulchritudinem valeat. Id vero etiam [Col. 0314B] stoici, cum de providentia disserunt, facere conantur; et secutus eos Tullius pluribus quidem locis. Sed tamen materiam tam copiosam et uberem strictim contingit; quam ego nunc idcirco praetereo, quia nuper proprium de ea re librum ad Demetrianum auditorem meum scripsi. Illud hoc loco praeterire non possum, quod errantes philosophi quidam aiunt, homines, caeteraque animalia sine ullo artifice orta esse de terra; unde illud Virgilianum est:
Aristoteles autem labore se, etc. Lib. I de Coelo, c. 10 et l. II, c. 1. Haec opinio non solum Aristotelem auctorem habet; verum etiam alii eam sunt secuti: sic Heraclitus Ephesius apud Clement. Alexandr. l. VI Stromat.; Plinius l. I, c. 1. Hanc opinionem refellit Lucretius l. V, v. 325 et seqq. GALLAEUS .
Tribus temporibus. Stoicorum haec temporis est divisio, qui praeteritum et futurum infinita faciunt, praesens finitum. Sunt qui praesens tempus esse negent; sed de hac disp. lege Arist., l. IV de Nat. Auscult. [Col. 0315D] cap. 10 et seqq.; vel si malis August., lib. II Confess., c. 17 et 18. Sed haec tota disputatio in hoc adhibetur, ut statuatur providentia Dei. BETULEIUS .
Praesentis substantia. Hoc est, substitit tempus praesens, quod nunc extat. Sic et infra, praesentis temporis substantia.
Tres Parcas. Haec fabula trium Parcarum originem sumpsit ab Hesiodi Theogonia. Vide et Platonem libro X, de Republ. circa finem, ac praecipue Aristotelem libro de Mundo, ubi plurima unius Dei nomina enumeravit, Parcarum rationem et officia eidem uni Deo tribuens.— Parcas. Conf. Voss. II Idolol., c. 44 toto. Prave Lips. 3, tres partes. BUN .
Vitam hominibus ordiatur. Sic lego cum veterrimis mss. Bon., Regio-Put., 3 Colb., 2 Clarom. et omnibus fere editis. In 1 Reg. 900 annor. et 15 rec. scriptis ac 2 ed. Rom. est, hominis.
Desiturum. Ita correxi ex mss. Regio-Put., 1 Colb., Goth., Lips., 1 Clarom., pluribusque aliis. Desiturum, [Col. 0316C] puta tempus, vel totum genus de quo supra. In uno Brun. et 1 Colbert. est, defuturum; in altero Brun. est, defutura; in 1 Colb. et 2 editis, desitura; in 1 Reg. 900 annor., desituram.
Phaetonte. Ejus fabula legatur apud Ovid. sub finem libri I Metamorph. et initio II. At Lucianus in Astrologia credit Phaetontem solis cursum observasse, ac deprehendisse, sicut Endymion lunae.
Divinae providentiae nutu. Ita omnes impressi ac mss. praeter 1 Bonon. antiq. et 1 Clarom. in quibus est, divinae providentiae datur.
In totum. Id est, omnino: lib. IV, c. 1; l. VII, c. 20; Epitom. cap. 61; de Ira Dei, cap. 21; de Opif., cap. 8.
Non poterit defendere Aristoteles. Haec est lectio omnium fere mss. et 5 edit. quam praecedentia et subsequentia postulant, accedente ms. Jun. qui habet poterat. 1 Reg. potest; scripti quinque rec. et 10 editi, potuit.
[Col. 0316D]Ingratis. Hic ingratis adverbium est. Ita et apud Plautum Amphytr. act. I, scen. 1, v. 10. Id est, invitis; aut juxta Sparkium, velint, nolint. 1 ms. Clarom. et 4 edit., ingrate.
Epicurus eripiet. Lege Plutarch. de Placitis philosophorum l. II, c. 4; et Galenum philosoph. histor. cap. 42.
Pluribus. Ms. 1 Clarom. et 7 edit. rec. perperam addunt exequemur, quod abest a caeteris tum mss. tum impress. Pro pluribus, in scriptis rec. 1 Reg. et 2 Colb. est, plenius; in 1 Colb. et Brun., prolixius.
Aiunt, etc. Scilicet Epicurei. Nam Censorinus de Die nat. de hac Epicuri sententia sic scribit: Democrito vero Abderitae ex aqua limoque primum visum esse homines procreatos. Nec longe secus Epicurus: is enim credidit, limo calefacto, uteros nescio quos radicibus terrae increvisse, et infantibus ex se editis, ingenium, lactis humorem, natura ministrante, praebuisse; quos ita educatos et adultos, genus hominum propagasse. De [Col. 0317C] qua re vide Lucr. l. v, vers. 806. BETULEIUS .—Vide Ciceron. l. I de Legibus.
ac molestia liberavit, dicens semper mundum fuisse; itaque et humanum genus, et caetera quae in eo sunt, initium non habere, sed fuisse semper, ac semper fore. Sed cum videamus singula quaeque animalia, quae ante non fuerant, incipere esse, et esse desinere, necesse est totum genus aliquando esse coepisse, et aliquando desiturum esse, quia coeperit.
Omnia enim tribus temporibus contineri necesse est, praeterito, praesenti, futuro. Praeteriti est origo, praesentis substantia, futuri dissolutio. Quae omnia in singulis hominibus apparent, et incipimus enim, cum nascimur; et sumus, cum vivimus; et desinimus, cum interimus. Unde etiam tres Parcas esse voluerunt; [Col. 0315B] unam, quae vitam hominibus ordiatur; alteram, quae contexat; tertiam, quae rumpat ac finiat. In toto autem genere hominum, quia solum praesens tempus apparet, ex eo tamen et praeteritum, id est, origo colligitur; et futurum, id est, dissolutio. Nam quoniam est, apparet aliquando coepisse (esse enim nulla res sine exordio potest); et quia coepit, apparet quandoque desiturum. Nec enim potest id totum esse immortale, quod ex mortalibus constat. Nam sicut universi per singulos interimus, fieri potest, ut aliquo casu omnes simul; vel sterilitate [Col. 0316A] terrarum, quae accidere particulatim solet; vel pestilentia ubique diffusa, quae singulas urbes atque regiones plerumque populatur; vel incendio in orbem misso, quale jam fuisse sub Phaetonte dicitur; vel diluvio aquarum, quale sub Deucalione traditur, cum praeter unum hominem genus omne deletum est. Quod diluvium si casu accidit, profecto potuit accidere, ut et unus ille, qui superfuit, interiret. Si autem divinae providentiae nutu, quod negari non potest, ad reparandos homines reservatus est, apparet in Dei potestate esse, vel vitam, vel interitum generis humani. Quod si potest occidere in totum, quia per partes occidit, apparet aliquando esse ortum; et ut fragilitas initium, sic declarat et terminum. Quae si vera sunt, non poterit defendere Aristoteles, quominus habuerit et mundus ipse principium. Quod si Aristoteli [Col. 0316B] Plato et Epicurus extorquent, et Platoni et Aristoteli, qui semper fore mundum putaverunt, licet sint eloquentes, ingratis tamen idem Epicurus eripiet, quia sequitur, ut habeat et finem. Sed haec in ultimo libro pluribus. Nunc ad hominis originem recurramus.
Aiunt certis conversionibus coeli, et astrorum motibus [Col. 0317A] maturitatem quamdam extitisse animalium serendorum; itaque terram novam, semen genitale retinentem, folliculos ex se quosdam in uterorum similitudinem protulisse, de quibus Lucretius:
Terrae radicibus apti. Haud secus habent mss. codices Lucretiani; nec Lactantiani 6 Reg., 1 Clarom. et 8 impressi. At Reg. Put., 1 al. Reg., 4 Colb., Brun., ed. Rom. 1470, habent terra; alii 2 Reg., 2 Colb., 1 [Col. 0317D] Clarom., ed. Rom. 1468 et Paris. 1525, terram.
Maturassent. Buneman. legit maturuissent, deque hac lectione sic habet: «Sic edidi ex ms. Ultraj. etiam Munckerus hic ita legere malebat, et sic Hyginum corrigebat, fab. 136, p. 203.» BUN .
Animantes esse nutritas. Ita reposui ex mss. Editi legunt nutritos.
Quomodo igitur. Sic restitui ex mss. omnibus, accedentibus 5 recentioribus et edit. Betul. in quibus est ergo; in editis, quomodo autem. Lucretius eod. lib. V.
Nec. Reposui ex mss. 2 Reg. 900 annor. aliisque octo. In 2 aliis est aut; in caeteris, et.
Vivendi. Sic restitui ex vet. editis 4, cunctisque mss. dempto uno Tornes. in quo, ut in impressis 10, est videndi.
Ex alvo matrum profunderentur. Arnob. lib. II, Nascimur, et ex alvis effundimur matrum. August. Tom. X de S. Johan. Serm. 2, Corruptibilis uteri finibus effusus est. Quintil. decl. VI, Cicero in Pisonem.
[Col. 0318C]Inextricabilis. Haec mutatio facta ex mss. 2 Bonon., 1 Colb. antiq. Jun., Ultr., 2 Brun. ac edd. Tornes. et Soubr. In edit. Walch. est inexpricabilis, typographico mendo; in caeteris, inexplicabilis.—Mira inexplicabilisque provisio. Bon., Ultr., Jun., Goth., [Col. 0318D] mira inextricabilisque. At iterum junxit de Opif. c. 8: Inexplicabilis est ac mira subtilitas. BUN .
Ac non et humore. Ita restitutum ex ed. Tornes. et Cellar. omnibusque mss. praeter Em., in quo desideratur et; Lipsiensem unum et Colb. 1, in quibus est ac non ex humore.
Ac non humore illo terrae. Emman. et Lips., ac non: alii, annon. De Opif., c. 16; Potest ne aliquis comprehendere . . . ac non ex eo ipso intelligat. BUN .
Quem. Habent tres optimi mss. Regii, 1 Colb. et 2 Brun. impressi et plerique mss. quod.
Excreta. Quia in Lactantio omnes scripti editique, excreta, servo; sic Virgil. III Georg. 397.:
A supremo Deo. Sic cum omnibus pene mss. edit. Tornes. Soubr. et Walch. cunctique codices Ciceroniani: 2 Reg. rec., a superno Deo; 3 Colb., 2 Reg. cum multis editis, a summo Deo.
eosque, cum maturassent, natura cogente ruptos, animalia tenera profudisse. Deinde terram ipsam humore quodam, qui esset lacti similis, exuberasse, eoque alimento animantes esse nutritas. Quomodo igitur vim frigoris aut caloris ferre aut vitare potuerunt, aut omnino nasci, cum sol exureret, frigus astringeret? Non erant, inquiunt, in principio mundi hyems nec aestas, sed perpetua temperies, et ver aequabile. Cur ergo nihil horum fieri etiamnunc videmus? Quia semel, aiunt, fieri necessarium fuit, ut [Col. 0317B] animalia nascerentur; postquam vero esse coeperunt, concessa his facultate generandi, et terra parere desiit, et temporis conditio mutata est. O quam facile est mendacia redarguere! Primum, quod nihil potest esse in hoc mundo, quod non sic permaneat, ut coepit. Nec enim sol, et luna, et astra tunc non erant, aut cum essent, meatus non habebant, ac non divina moderatio, quae cursus eorum temperat et gubernat, cum ipsis simul coeperit. Deinde quod si ita sit, ut dicunt, providentiam esse necesse est; et in idipsum incidunt, quod maxime fugiunt. Nondum enim natis animalibus, aliquis utique providit, ut nascerentur, ne orbis terrae desertus, atque incultus horreret. Ut autem de terra sine officio parentum nasci possent, necesse est magna ratione esse provisum; deinde ut [Col. 0317C] humor ille concretus de terra in varias imagines corporum fingeretur; item ut e folliculis, quibus tegebantur, accepta vivendi, sentiendique ratione, tamquam ex alvo matrum profunderentur, mira inextricabilisque provisio est. Sed putemus id quoque casu accidisse: illa certe quae sequuntur, fortuita esse non possunt; ut terra continuo lacte manaret, ut aeris temperies esset aequalis. Quae si constat idcirco esse [Col. 0318A] facta, ut animalia recens edita, vel haberent alimentum, vel non haberent periculum, necesse est, ut aliquis divina nescio qua ratione providerit.
Quis autem potest providere, nisi Deus? Videamus tamen an id ipsum, quod dictitant, fieri potuerit: ut homines nascerentur e terra. Si consideret aliquis quandiu, et quibus modis educetur infans, intelliget profecto non potuisse terrigenas illos pueros sine ullo educatore nutriri. Fuit enim necesse quampluribus mensibus jacere projectos, donec confirmatis nervis movere se, locumque mutare possent: quod vix intra unius anni spatium fieri potest. Jam vide utrumne infans eodem modo, et eodem loco quo est effusus, jacere per multos menses valuerit, ac non et humore illo terrae, quem alimenti gratia ministrabat, [Col. 0318B] et sui corporis purgamentis in unum mixtis obrutus corruptusque moreretur. Itaque nullo modo fieri potest, quin ab aliquo fuerit educatus; nisi forte animalia omnia non tenera nata sunt, sed excreta: quod ut dicerent, numquam venit illis in mentem. Omnis ergo illa ratio impossibilis, et vana est: si tamen ratio dici potest, qua id agitur ut nulla sit ratio. Qui enim dicit omnia sua sponte esse nata, nihilque divinae providentiae tribuit, hic profecto rationem non asserit, sed evertit. Quod si neque quidquam fieri sine ratione, neque nasci potest, apparet divinam esse providentiam, cujus est proprium quod dicitur ratio. Deus igitur rerum omnium machinator fecit hominem. Quod Cicero, quamvis expers coelestium litterarum, vidit tamen; qui libro de Legibus [Col. 0318C] primo hoc idem tradidit, quod prophetae, cujus verba subjeci: «Hoc animal providum, sagax, multiplex, acutum, memor, plenum rationis et consilii, quem vocamus hominem, praeclara quadam conditione generatum esse a supremo Deo; solum est enim ex tot animantium generibus atque naturis, particeps rationis et cogitationis, cum caetera sint omnia expertia.» Videsne hominem, quamvis longe a veritatis [Col. 0319A] notitia remotum, tamen, quoniam imaginem sapientiae tuebatur, intellexisse non nisi a Deo hominem potuisse generari? Sed tamen divinis [Col. 0319A] [Col. 0319C] [Variorum Notae to columns 319-320] Divinis. Sed tantum juxta Ethnicos. Ὃς μόνος, etc. Interpret. lat.:
Haec carmina ex Sibyllinis Oraculis, serm. 1.
Αὐτὸς ἔμιξε. Ita editi et mss. praeter 1 Clarom. et edit. Rom. in quibus est, Αὐτὸς ἔλιξε. Betuleius restitui vult αὐγὰς μίξε. Isaeus monet sic haberi in codice Sibyllino.
Sanctae litterae. Scilicet Genes. I, et David in Psalmis.
Hominis. Id est, maris, viri. Iterum homo κατ` ἐξοχὴν. pro viro, infra. BUN .
Spiravit ei animam de vitali fonte, etc. Spiravit, pro inspiravit. quod est in ms. 1 Clarom. Verbum simplex pro composito familiare Lactantio. Supra auctor [Col. 0319D] noster dixit, animam esse igneum quiddam ac calorem, et hoc cap. quod si anima ignis est, ut ostendimus. Hic scribit esse ex Deo, ac si animae essent particulae divinae essentiae; nam praeterquam quod hic dicat Deum spirasse animam de vitali fonte, infra hoc explicans, dicit illam ex Deo oriri, imo ex Deo constare. Est ex coelo et Deo, addit paulo post; quae verba ejus mentem satis exponunt. Hanc opinionem refellit Augustinus in epist. ad Hieron. 28; item Thomas Aquinas, contra Gentes lib. II, cap. 85. Sic Leo I, de hac opinione: Nimium igitur superbi, nimiumque sunt caeci, qui, cum dicant animam humanam divinae esse substantiae, non intelligunt, nihil aliud se dicere, quam Deum esse mutabilem, et ipsum perpeti quidquid potest naturae ejus inferri. Hujus erroris occasionem sumpserunt ex loco Gen. II, v. 7, male intellecto, ubi haec leguntur verba: Et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae. Quae nullo modo dicunt, inspirasse flatum vitae ex sua substantia: sed hoc [Col. 0320C] tantum innuunt, Deum infudisse animam, qua corpus e terra factum viveret; non quod ex ipsa Dei essentia sit inspirata. Hoc tantum Spiritui Sancto pecuculiare, qui Patris et Filii est essentiale spiraculum; et si hoc de homine ita intelligendum esset, Deus factus fuisset. GALLAEUS .
Empedocles. Legitur quidem ejus Vita apud Laertium inter philosophorum aliorum Vitas: a Cicerone frequentius inter poetas numeratur; sed in primo de Oratore, negat eadem ratione dici physicos et poetas eosdem, quoniam Empedocles physicus egregium poema fecerit. Ejus carmina plurima leguntur in Collectione Henrici Stephani, cui titulus: Poesis Philosophica, edita in octava forma.
Quatuor elementa. De his vide S. Epiphanium lib. III, contra Haereses; et Plutarch. de Placitis Philosophor., lib. I, cap. 3. Vide et Laertium in Vitis Philosophor.— Empedocles . . . . . . Varro. Sequitur [Col. 0320D] Quintilianum, l. I, Inst., c. 4. Empedocles in Graecis, Varro ac Lucretius in Latinis praecepta sapientiae versibus tradiderunt. Aristoteles, lib. de Poetica, c. 1, Empedoclem φυσιολόγον μᾶλλον ἢ ποιητὴν appellat. BUN .
Trismegistum secutus. Est tale quid in tertio Poemandri Dialogo.
Dixit a Deo. Vide eumdem Trismegist. apud Stob. in Collect. Serm. 11 de Veritate.
Sit immortalis. Id est, in perpetuum beata. Explicat ipse: in perpetua luce versetur, quod notandum contra Dodwellum, de quo plura ad l. VII, c. 5; Immortalis et immortalitas. BUN .
Et in morte. Mortis nomen, quia amphibolon in quaestione sacra est, removenda gentilibus ambiguitas erat, quibus mortis nomen tale nihil significat. In sacris vero paginis, animae a corpore discessus rarius mortis nomine, frequentius quietis aut somni voce significatur. Sic Lazarus dormire dicitur; et [Col. 0321B] I Thess. IV, 13: Deus eos, qui dormierunt per Jesum, adducet cum eo. Loquendi modus Hebraeorum erat, ut defunctos cum patribus obdormivisse dicerent. Pia admodum et spe plena phrasis, qua significabant mortuorum ressurrectionem tam certam esse, quam est ex somno excitatio. Quamquam etiam Platonica philosophia eadem utatur voce. Quod vero Lactantius tenebras mortem vocat, propheticae litterae fere umbram mortis appellare solent. Mors, inquit Paulus, [Col. 0321C] intravit per peccatum. BETULEIUS .
opus est testimoniis, ne minus humana sufficiant. Sibylla hominem Dei opus esse testatur:
Cum ergo marem ad similitudinem suam primum finxisset, tum etiam foeminam configuravit ad ipsius hominis effigiem, ut duo inter se permisti sexus propagare sobolem possent, et omnem terram multitudine opplere. In ipsius autem hominis fictione illarum duarum materiarum, quas inter se diximus esse contrarias, ignis et aquae, conclusit perfecitque rationem. Ficto enim corpore, spiravit ei animam de vitali fonte spiritus sui, qui est perennis, ut ipsius [Col. 0320A] mundi ex contrariis constantis elementis similitudinem gereret. Constat enim ex anima et corpore, id est, quasi e coelo et terra: quandoquidem anima, qua vivimus, velut e coelo, oritur a Deo, corpus e terra, cujus e limo diximus esse formatum.
Empedocles, quem nescias utrumne inter poetas, an inter philosophos numeres, quia de rerum natura versibus scripsit, ut apud Romanos Lucretius et Varro, quatuor elementa constituit, id est, ignem, aerem, aquam, et terram; fortasse Trismegistum secutus, qui nostra corpora ex his quatuor elementis constituta esse dixit a Deo: habere namque in se aliquid ignis, aliquid aeris, aliquid aquae, aliquid terrae; et neque ignem esse, neque aerem, neque aquam, neque terram: quae quidem falsa non sunt. Nam terrae [Col. 0320B] ratio in carne est; humoris, in sanguine; aeris, in spiritu; ignis, in calore vitali. Sed neque sanguis a corpore secerni potest, sicut humor a terra; neque calor vitalis a spiritu, sicut ignis ab aere: adeo rerum omnium duo sola reperiuntur elementa, quorum omnis ratio in nostri corporis fictione conclusa est. Ex rebus igitur diversis ac repugnantibus homo factus est, sicut ipse mundus ex luce ac tenebris, ex vita et morte: quae duo inter se pugnare in homine praecepit, ut si anima superaverit, quae ex Deo oritur, sit immortalis, et in perpetua luce versetur; si autem corpus vicerit animam, ditionique subjecerit, sit in tenebris sempiternis, et in morte. Cujus non ea [Col. 0321A] vis est, ut injustas animas extinguat [Col. 0321A] [Col. 0321C] [Variorum Notae to columns 321-322] Cujus non ea vis est, ut injustas animas extinguat, etc. Haec verba sedulo contra Socinianos sunt observanda, quippe quae docent qualis eo tempore Patrum fuerit opinio, de impiorum statu post mortem; non enim, ut asserunt haeretici illi, annihilantur impii, sed ut loquitur Christus, Joan. cap. V, v. 29: Qui mala egerunt, procedent in resurrectionem judicii. Legantur cap. Matth. XXV, et Actor. Apost. cap. XXIV, v. 15, ubi expresse Paulus δικαίων τε καὶ
ἀδίκων. justorum et iniquorum, meminit. GALLAEUS . Animantium dissolutio. Idem legitur in Phaedone Platonis; et in I Tusculan. quaest. Ciceronis, mors est discessus animae a corpore. Animaeque seductio. In mss. 4 Colb. et Brun. est animaeque dissolutio.—Seductio. Id est, separatio, discretio, ut l. VII, c. 12. Hinc confirmo lectionem Virgilii IV Aen. 385.
Secundam. Sic emendavimus ex mss. et pluribus [Col. 0321D] editis. In sex vulgatis secunda, mendose. Legimus enim primam paulo superius.
Inferiorem autem, etc. Ne credas in hoc Lactantium Marcionis errorem fuisse secutum, quasi existimaverit a diabolo fuisse formatum hominis corpus, quod superius, cap. 12 et 13, a Deo effictum esse dixit; sed in eo quod juxta Joan., et Paulum II Cor. IV, 4, permissam fuisse diabolo terrae potestatem, et corpus nostrum esse diaboli, quia Deus reliquit ei facultatem homines ad peccatum alliciendi et impellendi, eisque nocendi. Hoc itaque physice non intelligendum, sed moraliter: scilicet corpus peccati, ut loquitur Paulus, a diabolo est, non a Deo. GALLAEUS .
Est enim quasi vasculum. Sic legendum esse censeo, non ut plerisque mss. et editis male, est enim terra quasi vasculum, etc., de terra enim auctor hic loci non disserit, sed de corpore e terra facto: neque etiam proprie terra dicitur vasculum spiritus [Col. 0322B] nostri; sed referendum est ad corpus, quod est quasi vasculum, aut tamquam domicilium temporale, quo spiritus utitur, ut ipse continuo adjungit. Ex scopo itaque Lactantii lego, ut exhibent mss. antiquissimi ac melioris notae, nempe 1 Bonon., 4 Reg., Cauc., Ultr., 1 Colb., Brun. et editi sex.
Spiritus hic coelestis. Ex omnibus mss. ac edit. Rom. 1470, Tornes., Soubron., addidimus pronomen, quod caeteris impressis deest.
[Col. 0322C]Et diabolo. Ex mss. et editis Roman. 1470, Gymnic., Cellar., addenda fuit particula et, quae similiter extat in priori membro, ex coelo et Deo. Hic vero deest in multis editis.
Sallustium. Vide in Praefat. histor. de Conjur. Catil.
Servitio. Pro servitute. Idem lib. IV, cap. 10, gravi servitio; et lib. VII, cap. 15, servitium non tulisse.
Servivit enim foedissimis, etc. Suetonius lib. de clar. Grammat. ait a Lenaeo Satyra laceratum, et appellatum lurconem, nebalonem, propinonemque, vita scriptisque monstruosum. Et A. Gellius lib. XVII, cap. 18, ex Varrone retulit, in adulterio deprehensum a Milone, loris caesum bene; et cum dedisset pecuniam, dimissum. JURETUS .
Et sicut ardere. Ita cum editis Manuscripti omnes, praeter 1 Bonon. antiq. in quo legitur, Nam sicut; 1 Clarom., Nam et sicut.
Teneatur. Id est, alatur. Cic. lib. II, de Nat. deor., c. 54, Tribus rebus animantium vita tenetur, cibo, potione, spiritu. Conf., c. 55, pr. et c. 11; Homines bestiaeque [Col. 0322D] calore tenentur. Paulo ante: retinentur et vigent. BUN .
In partibus Orientis. Fuit locus orientalis, respectu Judeae, vel Aegypti, vel Arabiae, ubi Moses scripsit; et quidem pars regionis dictae Eden a voluptate, quia totius orbis fuit pars elegantissima et foecundissima. PARAEUS .
Consevit. Ita lego, ut hic locus ab omnibus citatur, et habetur in mss. Bon., Tax. Pen.; sic infra cap. 14: Vineam sua manu sevit, atque arborum consitiones dicuntur. ISAEUS .—1 Colb. et edd. septem habent, conseruit; 1 Reg. rec., construit, corrupte. Sed mss. antiquissimi Regii, 2 Bonon., Cauc., abique 13, ac editiones Rom. 1470, Venet. 1490, aliaeque undecim legunt, consevit; nec aliter Lactantius in Epitome, cap. 27.
Expersque laborum. Haec non ita sunt accipienda, quasi homo otiose vixisset in Paradiso, absque ullo labore: si Lactantius hoc pacto intelligit illud, expers [Col. 0323B] laborum, repugnat S. Scripturae. quae dicit Adamum a Deo in Paradiso collocatum, ut coleret eum; quare hoc dictum accipio de molesto labore et dolorifico, qui solus est poena peccati. Ita GALLAEUS .
omnino, sed ut puniat in aeternum.
Eam poenam secundam mortem nominamus, quae est et ipsa perpetua, sicut et immortalitas. Primam sic definimus: Mors est naturae animantium dissolutio; vel ita: Mors est corporis animaeque seductio. Secundam vero sic: Mors est aeterni doloris perpessio; vel ita: Mors est animarum pro meritis ad aeterna supplicia damnatio. Haec mutas pecudes non attingit, quarum animae non ex Deo constantes, sed ex communi aere, morte solvuntur. In hac igitur societate coeli atque terrae, quorum effigies in homine expressa est, superiorem partem tenent ea quae sunt Dei, anima scilicet, quae dominium corporis habet; inferiorem autem ea quae sunt diaboli, corpus utique: [Col. 0321B] quod quia terrenum est, animae debet esse subjectum, sicut terra coelo. Est enim quasi vasculum, quo tamquam domicilio temporali spiritus hic coelestis utatur. Utriusque officia sunt, ut hoc, quod est ex coelo et Deo, imperet, illud vero, quod ex terra est [Col. 0322A] et diabolo, serviat. Quod quidem non fugit hominem nequam Sallustium, qui ait: Sed omnis nostra vis in animo et corpore sita est; animi imperio, corporis servitio magis utimur. Recte, si ita vixisset, ut locutus est. Servivit enim foedissimis voluptatibus, suamque ipse sententiam vitae pravitate dissolvit. Quod si anima ignis est, ut ostendimus (supra, c. 10) , in coelum debet eniti, sicuti ignis, ne extinguatur, hoc est ad immortalitatem, quae in coelo est. Et sicut ardere, ac vivere non potest ignis, nisi aliqua pingui materia teneatur, in qua habeat alimentum: sic animae materia et cibus est sola justitia, qua tenetur ad vitam. Post haec Deus hominem, qua exposuri ratione generatum, posuit in paradiso (Vid. Gen. II) , id est, in horto foecundissimo, et amoenissimo: quem in [Col. 0322B] partibus Orientis omni genere ligni arborumque consevit, ut ex earum variis fructibus aleretur, expersque omnium laborum, Deo patri summa devotione serviret.
Tum dedit ei certa mandata: quae si observasset, [Col. 0323A] immortalis maneret, [Col. 0323A] [Col. 0323B] [Variorum Notae to columns 323-324] Immortalis maneret. Haec contra Pelagium, ejusque asseclas Socinianos militant, qui contendunt Adamum natura mortalem fuisse creatum. Quod falsum esse evincunt loca Rom. VI, v. 23, et I Cor. XV, v. 53, 54 et damnatum fuisse in Concilio Milevitano, id notante Isaeo. Ut ex arbore, etc. Hoc est, fructu arboris: hanc arborem vulgus malum fuisse putat, deceptum ambiguo pomi vocabulo, quod latius patet, et ficum quoque comprehendit. Veteres non consentiunt: plerique ficum, alii citrum fuisse volunt, quorum loca Drusius affert. Sed res incertissima est. GROTIUS . Quae erat. Ita ms. Regio Put. et 1 al. Reg. optimae [Col. 0323C] notae. In qua posuerat, etc. Non est haec sententia ita accipienda, ac si arbor esset rationalis, sciens bonum et malum: neque etiam vocatur arbor scientiae boni et mali, eo quod habeat vim dandi intelligentiam boni et mali; sed ab eventu ita nominatur, quia homini hoc eveniret, ut sciret quid boni amisisset, ac mali acquisivisset, quid interesset inter obedientiae bonum et malum inobedientiae. Hanc intelligentiam habuit Adamus post esum fructus vetiti; statim enim coepit eum pudere sui, et vidit se nudum esse. Ex ISAEO . Criminator de quo hic, alius non est a diabolo. Ad decipiendum hominem. Ita cum Bon., Witeb., Lips., Reimm. aliis mss. omnes fere editiones. Emman. et Goth. et Tornes. 1587, 1613, Ad dejiciendum hominem; certe supra captum Librariorum, ex genio Lactantii l. III, c. 29, Si dolo nihil profecerit, violentia dejicere conatur. L. IV, c. 27: Daemones dejiciendi hominis causa varios . . . cultus . . . condiderunt. Cyprian., de Unit. Eccl. princ. Persecutio, quae subruendis ac [Col. 0323D] dejiciendis Dei servis . . . . . grassatur. BUN . Ut transcenderet Dei legem. Recte. Vide supra: Dedit ei certa mandata, quae . . . si transcendisset, morte afficeretur. Ms. 1 Bon. antiq. solus, ut transgrederetur. Deus ejecit hominem de paradiso. Quidam putarunt paradisum fuisse locum quemdam amoenum extra hunc orbem habitabilem; et cum primos parentes nostros ex paradiso ejectos S. Scriptura tradit, illud intelligendum, ex illo loco, in mundum hunc fuisse relegatos. Quod nullo quidem nititur fundamento, ac contrarium patebit ei qui attentius inspiciet textum; ibi enim mentio fit fluminum hortum irrigantium, quae etiamnum adhuc sunt in rerum natura. Quare dicendum est, illos in paradiso degentes, etiam in hac nostra terra habitasse, et cum ejicerentur de paradiso, illos tantum mutasse locum in hoc mundo. GALLAEUS . Sententia in peccatorem lata. Ita restitui ex mss. veterrimis Cauc., 2 Bonon., Pal. et edit. Is. et [Col. 0324B] Epitom. cap. 27, faventibus 2 Reg. et 12 editis in quibus est in peccatores lata. At 7 scripti Reg. ex quibus duo sunt antiquissimi, 6 Colb., Jun., Ultr., 2 Clarom. et Brun. ac edit. Tornes. et Walch. habent, sententia in peccatores data. Conquireret. Sic emendo ex omnibus mss. et editis Rom. 1468, 1470, et Walch. nisi quod in 3 Colb. legitur conquereret; in alio item Colbertino acquireret; in editis decem conquirerent, minus benè. Deus enim solum hominem ad laborem damnavit, mulierem vero ad partus dolorem (Genes. c. III, v. 16, 17, 19.) Igni circumvallavit. Variant super hac re doctorum sententiae. Tertullianus Apolegetic. cap. 46. S. Thomas et alii quidam dixerunt, Mosen figuratis verbis significare voluisse, paradisum sub zona torrida situm, ideoque hominibus inaccessum esse; quoniam recepta opinione, zona torrida ob nimium aestum [Col. 0324C] putata est olim inhabitabilis: quam opinionem experientia nostri saeculi satis refellit. Aliter Ambrosius. Lyranus ut Lactantius. Intelligenda videntur per illud flamma gladii, arma quibus Cherubim angeli hortum custodiebant; igneis cum mucronibus, quos horrendum in modum vibrabant, paradisum reddebant inaccessum. Partim ex PARAEO . Donec summum judicium faciat. Cum Tertulliano, Apol. c. 46, errat Lactantius, dicendo justos in Paradisum terrestrem, post ultimum judicium, introducendos. Hanc opinionem hauserant quidam ex antiquis a Papia Hierapolitano, qui ex capite XX Apocalypseos male intellecto somniaverunt regnum mille annorum, antequam Beati in coelestem patriam introducerentur. Qua de re vide Eusebium Histor. Ecclesiast. libro VIII, cap. 39. Si coeleste regnum intellexisset, verum dixisset; Christus enim diserte testatur, illos ingressuros regnum coelorum, Matth. XXV, v. 34; et B. Paulus II Cor., V, v. 1: Scimus quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, [Col. 0324D] solvatur, quod aedificationem ex Deo habemus, domum non manufactam, aeternam in coelis. Sacrae voces docent. Sic reposui ex edit. Soubr., Bet., Tornes., Walch. et cunctis prope mss. In 2 Reg. rec. et impressis 12 legitur sacrae litterae. At manuscriptorum lectio praeferenda, qua etiam usus est Lact. lib. IV, cap. 26; et Sulpicius Severus, Histor. Sacr. lib. II, paulo post med., ad Constantini magni tempora. Οἳ δὲ Θεὸν. Interpret. Latina:
Extrema sunt, in extrema. Mss. rec. et plures editi, Extrema sunt tota in extrema.
Sibylla. De qua vide Serm. I, sub initium, et Serm. 8, circa med.
si transcendisset, morte afficeretur. Id autem praeceptum fuit, ut ex arbore una, quae erat in medio paradisi, non gustaret, in qua posuerat intelligentiam boni et mali. Tum criminator ille invidens operibus Dei, omnes fallacias et calliditates suas ad decipiendum hominem intendit, ut ei adimeret immortalitatem. Et primo mulierem dolo illexit, ut vetitum cibum sumeret; et per eam ipsi quoque homini persuasit, ut transcenderet Dei legem. Percepta igitur scientia boni et mali, pudere eum nuditatis suae coepit, absconditque se a facie Dei, quod antea non solebat. Tum Deus ejecit hominem de paradiso, sententia in peccatorem lata, ut [Col. 0323B] victum sibi labore conquireret, ipsumque paradisum [Col. 0324A] igni circumvallavit, ne homo posset accedere, donec summum judicium faciat in terra, et justos viros cultores suos in eumdem locum revocet, morte sublata; sicut sacrae voces docent, et Sibylla Erythraea (Vid. Theophil. ad Amphiloch., lib. II) , cum dicit:Ἄνθρωπον πλασθέντα. Sic restitui ex veterrimis codicibus mss. tribus Regiis, Cauc. et Sibyllino, quo usus est Isaeus, quibus concordant 2 Brun. Impressis est πεπλάσται Versio lat.:
Ὅν κε· Ita reposui ex mss. vet. Regiis, faventibus 3 Colbert., 1 Clarom., 1 Brun. eo quem habuit Masurus, et ed. Rom. 1468, quae habent Ὃν καὶ. In nonnullis [Col. 0325C] mss. et pluribus editis ὅν τε,
Non male legeretur Ὅν γε, Latine: Ut ad fatum accederet mortis, notionemque acciperet boni et mali.
Ἐπὶ μοῖραν. Opsopoeius in suo ms. Sibyllino, μ` ἐπὶ cum addita negatione, et pro ἀνελθεῖν ἐπελθεῖν legit.
Quae in mille annos, etc. Nemo mille annos vixit in terra: quare dicendum est in mille annos propagasse vitam, hoc est, quam proxime ad illos annos accessisse, ut Mathusala, Jared, Noe. Ex ISAEO .
Nisus est. Ita plerique et optimi mss. et edit. Rom. et Gymnic. unde scripti recentiores 7 fecerunt visus est.
Pro annis menses haberi. Non fuit hoc perpetuum apud Aegyptios, licet Macrob. 1 Saturn., cap. 12 affirmet, anni certum modum apud solos Aegyptios semper fuisse; nam verius est, Aegyptios annum variasse, et quandoque trium, saepius quatuor mensium annum [Col. 0325D] effecisse, ut supposititius habet Xenophon in l. de Aequivocis: Annus diversus est; etenim Aegyptii utuntur anno quandoque menstruo, saepe bimestri, non raro trimestri, saepe quadrimestri, nonnunquam solari. Solin. cap. 3, Aegyptiorum annum quatuor mensium scribit fuisse; et S. Augustin., lib. XV de Civ. Dei, cap. 12, aliquando quatuor mensium, aliquando menstruum. Plut. in Numa, Aegyptiis menstruum annum, mox quadrimestrem fuisse tradit: illum tamen plerumque mensis spatio metitos ad cursum lunae scribit Plin. lib. VII, cap. 48, et Censorin. de die natal. De anni diversitate apud varias gentes, vid. Alex. ab Alex. dier. Gen. lib. III, cap. 24. Gyrald., de Dieb. ann. et mens. ISAEUS .—Et Fabricii Menologium in 4 Hamburg. 1712.
Luna, quae orbem illum signiferum 30 dierum spatio lustrat. Sic est mss. omnibus et ed. Rom. 1470, restitui lustrat, pro illustrat, quod est in editis. Et ita hunc locum refert Ambrosius Calepinus in Lustro. Sed et apud Ciceronem eodem significatu accipitur, [Col. 0326B] itemque apud Virgilium:
Tradunt. Philo de Gigant. Joseph. lib. I Antiquit., cap. 5.
Mille et quadringentis mensibus, etc. Ita mss. et editi ferme omnes. 1 Reg. rec. habet, trecentis; 1 Bon. antiq., Mille et quadringentis quadraginta mensibus; ed. Spark. sine quadringentis; ed. Walch., mille et [Col. 0326C] quadringenta mensibus, vitiose.
Unum, quod. Sic omnes libri. Heumannus: vehementer, inquit, gestio rescribere unum, qui. Ego puto neutrum quod referendum ad exemplum. Nota exempla, ubi pronomen hoc non ad praecedens, sed sequens substantivum refertur; e. g. Lact. l. II, c. 11: Animal, quem vocamus hominem, lib. VII, c. 9: Ignem, quod est elementum; et lib. II, cap. 9: Aqua utuntur, quod est elementum . . . terrenum. Livius, l. XXX, c. 7: Senatum Suffetes, quod velut consulare imperium apud eos erat, vocaverunt. Cic. lib. I, Div. cap. 23: Magos dixisse, quod genus sapientum et doctorum habebatur in Persis. BUNEMAN .
Fabricavit arcam. Navigii genus absque velis et remis, arcae in modum constructum tectumque LXX κιβωτὸν vocant; Josephus λάρνακα· unde θήβατα in Clemente Strom. lib. V. Hujusmodi navigia, vel ex ligno fiebant, ut arca Noe, vel ex papyro, ut scirpea illa rates, quae Mosen infantem vexit: hanc LXX θίβην [Col. 0326D] appellant, haud obscuro vestigio vocabuli hebraici. DRUSIUS .
In centum et viginti annis metam collocavit. Juxta Brasichii animadversionem, dissentiunt ab hac Lactantii opinione, quae etiam fuit Josephi, S. Hieronymus in Traditionibus Hebraicis, in Genes. VI, S. Chrysostomus Homil. 20 in Genes., et plerique ferme omnes. Vide Sixtum lib. V, Bibliothec., Annot. 75, et recentiores Interpretes in VI Genes.
At quamplurimos centum et viginti annos excessisse novimus, non solum ex sacris Litteris, sed etiam ex profanis auctoribus. Itaque quae hic refert Lactantius ex Moyse cap. VI Genes. non ad vivendum, sed ad poenitendum intelligenda esse videntur Isaeo. Quasi diceret Deus: Eum hic puniam, et aquis obruam; quin etiam antequam puniam, dabo ei tempus poenitudinis, eruntque dies illius ad poenitendum centum et viginti annorum. Ergo verba Domini non severitatis sunt, sed clementiae atque miserationis; et ita interpretantur ea Chrysostomus Homil. 22, super [Col. 0327B] Genesim; S. Hieron. in quaest. Hebraic.; S. Aug. lib. XV de Civ. Dei, cap. 24; Hug. a S. Vict. in Gen., etc. Ex ISAEO .— In centum et 20 annis metam. Noster ex aliis repetiit. Hinc c. 12: Auctores idonei, inquit, tradunt, ad 120 annos perveniri solere. Sic Arnobius lib. II, pag. 94: Annis vixerint vicenis atque centenis; ultra enim negatur posse hominis vita produci. Iterum Lact. Epit. Taur., c. 27: Vita . . . ad annos centum viginti redacta est. Singularis est locus Trebellii Pollionis in Divo Claudio c. 2: Doctissimi mathematicorum centum et viginti annos homini ad vivendum datos judicant, neque amplius cuiquam jactitant esse concessum; etiam illud addentes, Mosem solum, Dei (ut Judaeorum [Col. 0327C] libri loquuntur) familiarem, 127 annos vixisse: qui quum quereretur, quod juvenis interiret responsum ei ab incerto ferunt numine, neminem plus esse victurum. BUNEMAN .
Θεοῦ παλάμαις ἐνὶ αὐταῖς
Deus autem postea, cum videret orbem terrae malitia et sceleribus oppletum, statuit humanum genus diluvio perdere: set tamen ad multitudinem reparandam delegit unum, quod, corruptis omnibus, singulare justitiae supererat exemplum. Hic cum sexcentorum esset annorum, fabricavit arcam, sicut praeceperat ei Deus, in qua ipse, cum conjuge, ac tribus filiis totidemque nuribus servatus est, cum aqua universos montes altissimos operuisset. Deinde orbe siccato, execratus injustitiam prioris saeculi Deus, ne [Col. 0326B] rursus longitudo vitae causa esset excogitandorum malorum, paulatim per singulas progenies diminuit hominis aetatem, atque in centum et viginti annis metam collocavit, quam transgredi non liceret. Ille [Col. 0327A] vero, cum egressus esset ex arca, [Col. 0327A] [Col. 0327C] [Variorum Notae to columns 327-328] Cum egressus esset ex arca. Genes. IX. In Armenia. Loco nomen ἀποβατήριον. Epiphanius montes hos medios inter Armeniam et Cardyaeos facit. Ipsum montem in quo arca substitit Lubar vocat. Haec ex antiqua traditione petita, quam Josephus Antiquitatibus suis inseruit. Fertur, inquit, navigii hujus pars quaedam adhuc in Armenia, apud montem Gordyaeorum superesse, et quosdam inde bitumen abrasum deportasse. Vineam sua manu servit. Ita mss. et editi fere omnes. In Regio-Put., Jun., Ultr., 1 Clarom. et ed. Paris. 1525, legitur suam; in Bonon. antiq. et 1 Clarom., vineam sevit; in 1 Reg. rec., vineas sua manu eruit. Multis aetatibus. Liber ille, de quo hic agitur, fuit [Col. 0327D] Jovis et Semelis filius: at Jupiter in Graecia cultus decimo nono ante vulgarem aeram vixit; at Noe obiit viginti et amplius, aut etiam viginti sex saeculis ante aeram nostram. Hinc Tertullianus dicit Liberum non tam invenisse, quam demonstrasse vinum. Abdicavit atque expulit filium. De hoc in Genesi nihil; apud Berosum lib. III satis: verum Berosi non sunt quae hodie extant. Abdicandi autem verbum J. C. est, quo significant ignominiosam emancipationem. Vide ad haec Vallam l. v, c. 102. BETULEIUS . De nomine ejus. Sic cum edit. Cellar. cuncti mss. praeter 1 Reg. rec. in quibus, ut in vulgatis, est de nomine suo. Non de nomine Cham, sed fiili sui natu minimi, qui Chanaan dictus fuit, cujus progenie pulsa, populus Israeliticus terram illam in deditionem acceperat. Unde Judaea etiam Chananaeae nomen retinuit, ut auctor est Josephus, lib. I, cap. 12 et 15. BETUL .—At Cham penetravit etiam in Aegyptum, quae olim dicta est Chemia ex Plutarcho, et terra Cham in prophetis, unde et apud Aegyptios Jupiter Ammon. Prima gens. Ms. 1 Bonon. antiq. solus, prima progenies. Maledictus ab eo. Accipienda haec vox pro denuntiatione prophetica judicii divini adversus impietatem Chami, quam Spiritus Sanctus ori Noachi indidit, ut tamquam Dei minister sententiam pronuntiaret adversus hominis profani posteritatem: quae cum fuerit apud Deum rata, suum habuit effectum eo ipso tempore quo fuit pronuntiata ex parte; cujus tamen pars maxima differebatur ex dispensatione divina in illud tempus, quo debuit posteritas Chanaan, vel plane deleri, vel in servitutem in reliquiis redigi. Non est ergo vir Sanctus insimulandus quasi ardore [Col. 0328C] vindictae, aut impatientia acceptae injuriae, haec verba protulerit: sed agnoscendus est in eo justitiae zelus, et Spiritus sancti extraordinarius motus. Alioqui vix fieri potuisset, ut vir tam benignus, nec naturali στοργῃ destitutus, tam duris verbis in nepotem intonasset; nisi Dei voluntate actus, judicis personam induens, exuisset ad tempus personam patris et avi. RIVETUS . Hebraei. Sunt nonnulli, quibus Hebraei dicti videntur a particula eber, trans, ultra, περὰ graece; quasi περῶται, quia eorum patriarcha Abraham transeuphratensis fuit. Ita senserunt e veteribus African. Orig., Diodor., Tarsens., Chrysost., Theodoret.; et e recentioribus Scaliger et alii. Tunc Hebraei nomen Abrahamo fuisset peculiare, non commune cum posteris, quia solus fuit transeuphratensis. Denique Hebraeorum gens etiam vocatur Eber, Num. XXIV, 24; et filii Eber, Gen. X, 21, ut ab Ebere tam deduci scias nomen Ebraeorum, quam Judaeorum a Juda. Frustra [Col. 0328D] objicit Theodoretus, Ebraeos dici in Scriptura solos Judaeos, non omnes filios Eber; Jectanaeos puta, Ismaelitas, Idumaeos, Amalecitas, Moabitas, Ammonitas, Madianitas, etc. qui Ebraei nusquam vocantur, quamvis Eberem patrem agnoscant. Nam ratio in promptu est: non vocantur Ebraei, quia Ebraica lingua neglecta, populorum inter quos degebant, sermonem aemulabantur. Sic Laban in Mesopotamia syro sermoni assueverat; Ismaelitae in Arabia, arabico. BOCHARTUS . Nec ullis in ea regione nubibus subtexitur coelum. In mss. 4 Vatic. et 11 impressis legitur, nec enim ullius, etc. Sed particula enim abest a caeteris mss. et ab editis 2 vet. Rom., Betull. et Cellar., ideoque eam ut inutilem expunxi. Non sunt autem in illis regionibus imbres, quia Nili inundatione Deus illis providit, inquit Thomasius. Pro subtexitur, in I Lipsiensi est abtexitur; in quibusdam aliis subtegitur. Vide Tibull., lib. I, Eleg. 7; et Lucan., lib. VIII, vers. 846. Caeterum quod in ea regione coelum non [Col. 0329B] tegatur nubibus, testatur etiam Mela, lib. I: Aegyptus, inquit, expers imbrium, mire tamen fertilis, etc. Plinius, lib. II, c. 1, nubes ibi fieri scribit, quamvis raras et tenues. Et Democritus, referente Plutarcho, Placit. lib. IV, cap. 1, ob id Nili incrementum fieri tradebat, quod nive in partibus ad Septentrionem sitis sub solstitium aestivum resoluta atque diffusa, densentur ex vaporibus nubes, quae compulsae versus meridiem, et ad Aegyptum ab Etesiis ventis, in magnos ac vehementes dissolvantur imbres, quibus cum paludes, tum Nilus impleantur. Diodor. quoque lib. I, c. 2, pluvias ibi, sed raras fieri testatur. Verum ex Philone scriptores conciliare possumus, qui lib. I [Col. 0329C] de Vita Mosis, parvas ibi, rarasque pluvias fieri scribit, in locis quidem maritimis: at supra Memphim nullus omnino; ubi et cur hyems Aegypto sit supervacanea, pulcherrime disserit. ISAEUS .— Nubibus subtexitur coelum. Sic libri, non subtegitur. Sic quoque veteres poetae. Lucretius, lib. V, vers. 467:
Et Virgilius, Aeneid. III, vers. 582:
Ab hac gente, proximi quique populi, multitudine increscente, fluxerunt. Ipsius autem patris posteri, Hebraei dicti, penes quos religio Dei resedit. Sed et ab his postea, multiplicato in immensum numero, cum eos angustiae locorum suorum capere non possent, tum adolescentes vel missi a parentibus, vel sua sponte, cum rerum penuria cogeret, profugi, ad quaerendas sibi novas sedes, huc atque illuc dispersi, omnes insulas, et orbem totum replerunt; et a stirpe sanctae radicis avulsi, novos sibi mores, ac instituta pro arbitrio condiderunt. Sed omnium primi, qui Aegyptum occupaverunt, coelestia suspicere atque adorare coeperunt. Et quia neque domiciliis tegebantur [Col. 0328B] propter aeris qualitatem, nec ullis in ea regione nubibus subtexitur coelum, cursus siderum, et [Col. 0329A] defectus [Col. 0329A] [Col. 0329C] [Variorum Notae to columns 329-330] Defectus. Mss. 6 rec., effectus. Venerantes. Edit. Betul. venantes; et sic Jo. Cauc. putat legendum: quae conjectura haud inconcinna videtur; venari enim, pro diligentissime quaerere accipi, omnibus notum: et sic hoc loco accipienda esset illius vocis significatio, si lectio haec retinenda esset. Bonon. legit hoc modo: Dum ea saepe venerantur curiosius atque liberius intuentes. GALLAEUS . Portentificas. Rarissima vox, quae exstat quoque Divinar. Institut. libro IV, c. 15, et quam nullibi forsan [Col. 0329D] reperies, nisi apud Ovidium. Processu temporum. De Phrasi, lib. III, c. 6; de Ira, c. 13. Arnob. II, p. 55: Artes cum processu temporis paulatim meditatione conflatae. BUN . Cum ergo numerus hominum coepisset increscere, etc. Circumspecte legendum est hoc caput 15, nam nonnullos errores Lactantius implicat. Primus est, Deum ab initio tribuisse diabolo terrae potestatem. Secundus, angelos non missos ad hominum tutelam, nisi postquam genus humanum coepisset increscere. Tertius, praecepisse Deum bonis angelis, ne terrae contagione macularentur, ne substantiae coelestis amitterent dignitatem. Quartus, diabolum paulatim pellexisse bonos angelos ad vitia, et eos mulierum congressibus inquinasse. Quintus, hoc esse peccatum ob quod angeli e coelo ceciderunt. Sextus e congressu illo angelorum cum foeminis natum esse tertium genus eorum, qui neque angeli coelestes, neque homines, neque daemones inferni fuere; sed sobolem [Col. 0330B] quamdam terrestrium daemonum, qui sunt hominum tentatores, deceptores, magicarum artium et humanarum calamitatum ac malorum auctores. Sunt omnia ista dogmata absurda, erronea, et a sincera theologorum doctrina prorsus aliena. Consule Sixtum, l. v Biblioth., annot. 77, et alios interpretes cap. VI Geneseos. BRASICHELL.—In eo falsus est Lactantius, quod ait, non ante ad custodiam datos angelos, quam hominum numerus coepisset increscere; nam a primis usque parentibus unaquaeque anima ab initio suae creationis angelum habet ad sui custodiam deputatum; nec eo primi ipsi parentes, nec ulli omnino homines caruerunt. Origen. in lib. Numer.; Hieronym. [Col. 0330C] in Matth.: XVIII Angelicorum, etc.; S. Bernard. Serm. de Angelis, et in Psal. VIII: Quid est homo, quod memor es ejus, etc.; Magist. et omnes theologi in secundo, dist. 11; S. Thom. pag. 1, quaest. 113, art. 4. ISAEUS . Diabolus. Bonon. Zabulus, ut de Mort. Persec. c. 16, Zabulum . . . debellasti; et infra, Zabulus victus. BUN . Disperderet. Sic emendo ex mss. vet. Regiis, 2 Bon. Cauc., 5 Vatic., 6 Colb. et 15 aliis, ac ed. Rom. 1470, Betul., Is., Sparck., Cellar. Hic sequimur ms. Rohan. In 1 Reg. rec., 2 Vat., Jun. et 10 ed. est, dispergeret. Quod. Restitutum ex mss. 10 Reg., 2 Bonon., 5 Vat., 6 Colb., et 10 al. et ed. Rom. 1468, 1470, et Is. In 2 Vatic., Cauc., Jun. et excusis 11 legitur quos. In exordio. Mss. 2 Bon., 5 Vatic., Tax., Pen., 1 Clarom. et impressi 5 rec. properam addunt, rerum, quod a triginta aliis scriptis abest, et decem vetustioribus editis. Cultumque generis humani. Id est, culturam sive curam generis humani.— Ad tutelam cultumque. Haec [Col. 0330D] ipse exponit in Epit. c. 27: Angelos misit, ut vitam hominum excolerent, eosque ab omni malo tuerentur. BUN . Quia liberum arbitrium erat datum. Haec absunt a mss. 10 Reg., 6 Colb., Cauc., Tornes., Lips., Goth., Jun., Ultr., Em., Cant., 1 Sorbon., Nav., Vict., Gat., Marm., 1 Clarom., 2 Brun., Rohan., et ab edit. 2 vet. Rom., Ald., Paris. 1525, Graph., Crat., Betul. (An glossema?) Sunt in nonnullis aliis, et saltem subaudienda. Sic enim eodem libro II, c. 8, Lactantius scripsit de angeli creatione: Suo arbitrio, quod a Deo illi liberum datum fuerat, contrarium sibi nomen adscivit. Ad vitia pellexit, et mulierum congressibus inquinavit. Locus VI Geneseos, vs. 11, male a Lactantio, Sulpicio Severo, Hist. Sacr. libro I, et nonnullis aliis intellectus, occasionem dedit fabulis istis, quae subinde sequuntur, quibus dicuntur angeli se cum mulieribus miscuisse; quem errorem plures ex antiquis secuti sunt. Nihil hic aliud intelligi videtur, quam Sethi, ut Caini, progeniem in summam impietatem [Col. 0331B] degenerasse, vel saltem cum Caini posteris se miscuisse foedo concubitu: siquidem nonnulli, referente Aben Ezra, per filios Dei filios Sethi intelligunt, et per filios hominum Caini posteros. SPARK .—Haec sane expositio genuina videtur. Vide Augustinum de Civ. Dei, lib. XV, cap. 23, et Estium in lib. II Sententiarum, distinct. 6, § 12.— Mulierum congressibus. Idem Tertul. Idol. c. 9; Cult. Foem. l. I, c. 2; Virg. Veland. c. 7; Cyprian. de Hab. Virg. f. m. 109; Commodian. Commonitor. p. 4, et plures tradunt. Vid. Kortholt. ad Justin. Martyr. f. 19, et Suicer. Thesaur. Eccl. [Col. 0331C] t. I, fol. 37-40. BUN .
Cum ergo numerus hominum coepisset increscere, providens Deus ne fraudibus suis diabolus, cui ab initio terrae dederat potestatem, vel corrumperet homines, vel disperderet, quod in exordio fecerat, misit angelos ad tutelam cultumque generis humani: quibus quia liberum arbitrium erat datum, praecepit, ante omnia, ne, terrae contagione maculati, substantiae coelestis amitterent dignitatem. Scilicet id eos facere prohibuit, quod sciebat esse facturos, ut veniam sperare non possent. Itaque illos cum hominibus commorantes dominator ille terrae fallacissimus consuetudine [Col. 0330B] ipsa paulatim ad vitia pellexit, et mulierum congressibus inquinavit. Tum in coelum ob peccata, quibus [Col. 0331A] se immerserant, non recepti, ceciderunt in terram. Sic eos diabolus ex angelis Dei suos fecit satellites, ac ministros. Qui autem sunt ex his procreati, quia neque angeli, neque homines fuerunt, [Col. 0331A] [Col. 0331C] [Variorum Notae to columns 331-332] Neque angeli, neque homines fuerunt. In pluribus editis deerant priores duae voces, quas restitui ex omnibus mss. et 12 vet. impressis; et postulant sequentia, mediam quamdam naturam gerentes, scilicet inter angelos et homines. Ita duo genera daemonum, etc. Fabulae sunt, ortae ex loco, quem supra explicuimus, male intellecto. Daemonas autem grammatici, etc. Placet hoc etymon Platoni in Cratylo, ex sententia Hesiodi. Ait etiam viros probos magnis honoribus affectos, daemones fieri, juxta hoc prudentiae et sapientiae nomen, post mortem; eique sententiae libenter se assentiri, ut optimus quisque, sive sit vivus, sive defunctus, recte vocetur daemon. Possidonius, texte Macrob. Saturn. II, ἀπὸ τοῦ δαίειν, id est, urendo, deducebat; quod constent ex substantia aetherea. Euseb. utrumque etymon rejiciens, vult dictos ἀπὸ τοὺ δειμαίνω, quod est exterreo, pavefacio, ut daemones solent. Cunctorum mss. est; Hos autem, editorum. Scire non liceat. Ita restitui ex omnibus mss. ac edit. Rom. 1470 et Gymn. Responsa in ambiguos. De quibus lege Eusebium de Praepar. Evang. l. v, c. 10. Οἱ μὲν δαίμονες . . . . . Latine: Ii quidem daemones sunt Jovis magni propter voluntatem, Boni, terrestres, custodes mortalium hominum. Hesiodus in operibus et diebus, ubi de aureo saeculo, De quo loco vide Platonem de Republ., liv. v, ac in Cratylo; et Eusebium, de Praeparat. evan., l. v, c. 4. Et Deus non colatur. Desunt haec verba in ms. 1 Bonon. antiq., Tax., Lips. Extant in caeteris scriptis et in vulgatis. De his disserunt. Sic ferunt mss. 6 Reg., inter quos sunt duo veterrimi, 1 Colb., 2 Clarom., 2 Brun. ac edit. Gymnic. et Spark. Caeteri, dixerunt. Utraque lectio bona. Et Socrates esse circa se assiduum daemona, etc. Hujus Socratis daemonis saepe fit mentio apud Platonem, ut in Eutyphrone, in Apologia, in Theaeteto, in Phaedro, in Theage, in Euthydemo; apud Xenophontem, de Reb. memorab. Socratis; apud Ciceron., lib. I de Nat. deorum; apud Maximum Tyrium; apud Plutarchum in Symposiacis lib IX, cap. pene ultimo. Sic Apuleius de hac re scripsit libellum de deo Socratis, ibique exponit cujus generis numen Socrates sibi habebat adjunctum, et amicitia conciliatum, a quo perhibetur solitus admoneri, ut desisteret [Col. 0332C] ab agendo, quando id quod agere volebat, prospere non fuerat eventurum. Vide et S. Augustin., lib. VIII de Civit. Dei, cap. 14; et Diog. Laertium. Hunc Socratis genium quidam sternutationem cum ipsius, tum aliorum, esse dixerunt. Socratem vero, si quid agere inciperet, ac aliquem sternutantem audiret a dextra, illud pro signo habuisse, in actu pergendum esse; sin vero a sinistra, plane desistendum a proposito: sic testatur Plutarch. in lib. de Socrat. Gen. quod postea ipse refellit. Sternutatio inter omina olim fuit habita. Matutinam infaustam, meridianam autem bonam esse tradit Aristot., Problem sect. 33, § 11, praecipue si a dextra fieret, teste Plutarcho in Themistocle: hinc sternutantibus bene precabantur. Apuleius, lib. IX: Crebras ei sternutationes commovebat, et quod, cum putaret ab ea profectum, solito sermone salutem ei fuerat imprecatus. Hic quoque Hebraeis mos erat. Rabbini volunt plures in sternutatione obiisse mortem, atque hinc natum, [Col. 0332D] ut sternutantem salvare juberent. Caeterum hunc Socraticum daemonem plane fabulosum esse existimo, vel ab ipso Socrate fictum, vel ab amicis ejus falso divulgatum, hoc fine, ut auctoritatem apud imperitum vulgus sibi conciliaret. GALLAEUS . Puero. Buneman, legit, a Puero, et notam habet sequentem.— Sibi a puero. Edidi, uti Betuleius habet, suadente Epitome cap. 28, A prima pueritia. Secutus videtur Tertull. de Anima, cap. 1: Socrati aiunt daemonium a puero adhaesisse. BUNEMAN . Magorum . . . adspirationibus. Vid. Tertull. Apolog. cap. 22 et 23, maxime Minuc. cap. 26: Magi, quidquid miraculi ludunt, per daemonas faciunt; illis adspirantibus et infundentibus praestigias edunt, vel quae non sunt, videri, vel quae sunt, non videri. BUN . Putent. Hanc correctionem, quae omnium fere mss. et editorum est, probant praecedentia. In 3 mss. rec. totidemque editis est putant. Adhaerent enim singulis hominibus, etc. Idem sensit [Col. 0333A] Empedocles apud Plutarch. περὶ εὐθυμίας. Et Menander, cujus versus extant apud Clem. Alex. Strom. [Col. 0333B] v; Stob. in eclog. Phys. lib. I, cap. 9; Ammian. Marcell., lib. XXI, Scholiast.; Theocrit., Eidyll. 1. Vide in hanc rem Acta Apost. cap. 12, v. 15; Tertull. de Anima, cap. 37, et ibid. Pamel. cap. 39; Just. Mart. Ἀπόκρις. πρὸς ὀρθοδ. quaest. 30; Orig., super Numer., Homil. 20, et lib. III, περὶ Ἀρχ., cap. 2, Hieron., in Matth. c. XVIII, et in Esai. c. LXVI; Augustin. Soliloq., cap. 27; Joh. Cassian., collat. XIII, cap. 12; Burchard. Wormat. Episc. lib. XX, Decret., cap. 46 et 47; Servium in illud Virgil. Quisque suos patimur manes. Quem autem Menand. μυσταγωγὸν, hunc Plato, teste Clem. Alex. Strom. v, φύλακα, uti et Hesiod. Oper. et Dier. et Apuleius lib. de deo Socrat., Arrian. lib. I, dissert. 25, ἐπίτροπον_ Senec. epist. CX, Paedagogum; Censorinus, assiduum observatorem; Martian. Capell. lib. II, Philol., Praestitem et tutelatorem fidissimumque Germanum appellat. LINDENBROGIUS .—Ut animas nascentibus, ita populis fatales genios dividi ait Symmachus, cujus opinionem recitat Prudentius, his versibus:
Regni quoque genium Claudian. dixit:
Et Romae quamdam aedem genio populi dicatam fuisse docet Dio. lib L Hist. ubi de simia loquitur. Alexandriae quoque genii templum fuisse colligimus ex Ammian. Marcellino, lib. XXII Rer. gest., in quibus etiam genii publici meminit l. XX et XXV. PETRUS FAB .
sed mediam quamdam naturam gerentes (Vid. S. Aug. de Civit. Dei, lib. VIII, cap. 14) , non sunt ad inferos recepti, sicut in coelum parentes eorum. Ita duo genera daemonum facta sunt, unum coeleste, alterum terrenum. Hi sunt immundi spiritus, malorum, quae geruntur, auctores, quorum idem diabolus est princeps. Unde Trismegistus illum δαιμονιάρχεν vocat. Daemonas autem grammatici dictos aiunt, quasi δαήμονας, id est, peritos, ac rerum scios, hos enim putant deos esse. Sciunt illi quidem futura multa (Vid. S. Aug. de Civitate Dei, lib. IX, cap. 20) , sed non omnia, quippe quibus penitus consilium Dei scire non liceat: et ideo [Col. 0331B] solent responsa in ambiguos exitus temperare. Eos poetae et sciunt esse daemonas, et loquuntur. Hesiodus ita tradit:
Quod idcirco dictum est, quoniam custodes eos humano generi Deus miserat: sed ipsi, cum sint perditores hominum, custodes tamen se videri volunt, ut ipsi colantur, et Deus non colatur. Philosophi quoque de his disserunt. Nam Plato etiam naturas eorum in Symposio exprimere conatus est. Et Socrates esse circa se assiduum daemona loquebatur, qui sibi puero adhaesisset, cujus arbitrio et nutu sua vita regeretur. Magorum quoque ars omnis ac potentia horum aspirationibus constat, a quibus invocati, visus hominum praestigiis obcaecantibus fallunt; ut non videant ea quae sunt, et videre se putent illa quae non sunt. Hi, ut dico, spiritus contaminati [Col. 0332B] ac perditi per omnem terram vagantur, et solatium perditionis suae perdendis hominibus operantur. Itaque omnia insidiis, fraudibus, dolis, erroribus complent; adhaerent enim singulis hominibus, et omnes [Col. 0333A] ostiatim domos occupant, ad sibi geniorum nomen [Col. 0333A] [Col. 0333C] [Variorum Notae to columns 333-334] Geniorum nomen. Vide Censorinum de Die Natali cap. 2: Genius, inquit, est deus cujus in tutela, ut quisque natus est, vixit . . . certe a gignendo genius appellatur. His quotidie merum profundunt. Sic omnes fere antiquae editiones. Haec lectio ex Plinio lib. XIV, cap. 19, auctoritatem habet, ubi Geniis et Laribus ab antiquis merum profundi solitum erat. Attamen hanc vocem merum, omittunt mss. fere omnes. Sed haec sententia (ut cuivis patet) supplenda est aliqua dictione. Sive itaque cum Betulei sanguinem profundunt, vel cum multis editis merum profundunt, legas, perinde est; sanguinem enim, ut et merum, gentiles idolis suis profudisse, constat: de sanguine, testatur auctor noster, supra lib. I, cap. 21, ubi notas vide. Verum si quis conjecturae locus, ausim affirmare, merum profundunt, legendum esse, quod modo probavi: haec mea est ratio, quia Lactantius ex professo de geniis loquitur; geniis autem merum profundi solitum, notum est ex Horat. lib. III, Od. 17:
Persius sat. 6:
Caeterum, profundere, est profusam et nimiam liberalitatem habere, ut apud Terentium Adelph. act. I, scen. 2, v. 54:
Quasi depulsores malorum . . . faciunt. Tertull. Apol. cap. 22: Laedunt primo, dehinc remedia praecipiunt ad miraculum nova, sive contraria. Post quae desinunt laedere, et curasse creduntur. Minuc. cap. 27; Cypr., Idol. Van. cap. 4. Mox irrogant omnes, recte. Ven. 1471, irrigant, prave. BUNEMAN .
Quoniam sunt spiritus tenues. Veteres eo inclinabant ut solum Deum ἀσώματον dicerent; angelos vero habere corpus aliquod, non hominum corporibus simile, sed tenue aliquod et subtile: hinc eos Lactantius spiritus tenues dicit. Tertull. lib. de Carne Christi cap. 6: Constat angelos carnem propriam non [Col. 0334C] gestasse: ut puta naturae spiritalis, et si corporis alicujus, sui tamen generis; in carnem autem humanam transfigurabiles ad tempus, ut videri et congredi cum hominibus possint. Cassianus, collat. 7, cap. 13, ait angelos habere corpus, licet tenuius quam nos; et Macarius Homil. 4. VOSSIUS .—Sed hanc sententiam esse erroneam, cuivis sacram Scripturam legenti patet.
Operati. Sic praeferunt omnes pene mss. et quidam editi. In 1 Bon. antiq. est operantur; in 2 Reg. rec. ac pluribus impressis operti, mendose; supervacaneum enim esset illud occulte.
Morbos citant. Id est, concitant vel excitant: simplex pro composito; ut spiravit pro inspiravit, lib. II Divin. Instit. cap. 12, plagas tendunt, pro intendunt, eodem lib. II, cap. 17, etc.
Fallaciarum. De his daemonum fallaciis vide S. Augustin. de Civit. Dei, lib. IX, cap. 18.
Cum nocere desinunt. Hinc veteres Romani Febrem, Pavorem et Pallorem coluerunt, et Babylonii draconem, [Col. 0334D] ne eis nocerent.
Justos . . . metuunt. Vide in Actis Apostolorum, c. XVI et XIX, et notum est illud Evangelii, cum daemones Christo Jesu dicunt: Quid venisti ante tempus torquere nos?
Cujus nomine adjurati, de corporibus excedunt. Observa antiquissimum exorcismorum usum in Ecclesia, et potestatem fidelium in daemonas. Ita l. IV, c. 27. Adde Justin. Dialog. cum Triphone de Veritate christianae relig., et in Orat. ad Gent.; Tertullian., de Corona militis, cap. 11; de Idololatria, cap. 11, in fine; ad Scap., cap. 2, et in Apologet. cap. 23; Cyprian. ad Demetrianum et ad Donat, epist. II, et de Vanitate Idolorum; Minut., in Octav.; Epiphan., Haeres. 30; Prudent. in Apotheos. contra Judaeos. Sed et in Synagoga exorcistas fuisse colligitur ex Actis [Col. 0335B] Apostolorum cap. XIX; et testatur Josephus, qui mira quaedam refert, Judaear. Antiquit. lib. VIII, cap. 2, et Epiphan. Haeres. 30. ISAEUS .—Justin. Dial. cum Tryphone: Τὴν τοῦ ὀνόματος Χριστοῦ ἶσχὺν καὶ τὰ δαιμόνια τρέμει, καὶ σήμερον ἐξορκιζόμενα κατὰ τὸ ὄνομα Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ σταυρωθέντος ὑποτάσσεται. Christi nominis potentiam daemones tremunt et reformidant, et hodie quoque illi per nomen Jesu Christi crucifixi adjurati, nobis parent. Item: Ἡμεῖς οἱ πιστεύοντες ἐπὶ τὸν σταυρωθέντα Ἰησοῦν Κύριον ἡμῶν, τὰ δαιμόνια πάντα καὶ πνεύματα πονηρὰ ἐξορκίζοντες. Nos qui in crucifixum Jesum Dominum credimus, daemonia cuncta spiritusque malignos adjurantes expellimus. Hoc donum ejiciendi daemonia aliaque faciendi miracula, Deus concesserat apostolicis viris, ut veritatem Evangelii tanto magis confirmarent. Etiam Gentiles et Judaei exorcistas suos habebant. Justin. loco laudato: Οἱ ἐκ Ἰουδαίων ἐξορκισταὶ τῇ τέχνῃ ἧπερ καὶ τὰ ἔθνη χρώμενοι ἐξορκίζουσι, καὶ θυμιάμασι, καὶ καταδεσμοῖς χρῶνται. Judaeorum exorcistae, seu adjuratores vestri, jam arte quadam [Col. 0335C] veluti Gentes in adjurationibus utuntur, et thymiamata et vincula adhibent. Gentiles suos habuisse exorcistas constat ex Luciano in Philopseude, quem adi; multa ad hanc rem invenies. Plutarch. Sympos. lib. VII, quaest. 5, testatur, daemonibus obsessos, jubentibus magis, Ephesias debuisse recitare litteras.
assumunt: sic enim latino sermone daemonas interpretantur. Hos in suis penetralibus consecrant: his quotidie merum profundunt; et scientes, daemonas venerantur, quasi terrestre deos, et quasi depulsores malorum, quae ipsi faciunt et irrogant. Qui quoniam sunt spiritus tenues, et incomprehensibiles, insinuant se corporibus hominum, et occulte in visceribus operati, valetudinem vitiant, morbos citant, somniis animos terrent, mentes furoribus quatiunt, ut homines his malis cogant ad eorum auxilia decurrere.
Quarum omnium fallaciarum ratio expertibus veritatis obscura est. Prodesse enim eos putant, cum nocere desinunt, qui nihil aliud possunt quam nocere. Dicat fortasse aliquis, colendos esse ergo, ne noceant, siquidem possunt nocere. Nocent illi quidem, sed iis, a quibus timentur, quos manus Dei potens et excelsa non protegit, qui profani sunt a sacramento veritatis. Justos autem, id est cultores Dei, metuunt, cujus nomine adjurati de corporibus excedunt: quorum verbis, tanquam flagris verberati, non modo daemonas se esse confitentur, sed etiam nomina sua edunt, illa, quae in templis adorantur, [Col. 0335A] et quod plerumque coram cultoribus suis faciunt; [Col. 0335A] [Col. 0335C] [Variorum Notae to columns 335-336] Quod plerumque coram suis cultoribus faciunt. Hunc locum, qui mihi valde corruptus videtur, ita ex Cypriano et Minucio, a quibus haec fere omnia desumpsit Firmianus, restituendum arbitror: Quod etiam plerumque coram cultoribus suis faciunt; non utique in opprobrium religionis et honoris sui, quia nec Deo, per quem adjurantur, nec justis, quorum voce torquentur, mentiri possunt. Cyprian. de Idol. Vanit.: Unde veniant et quando discedant, ipsis etiam, qui se colunt, audientibus confiteri. Minuc.: quod sunt, eloquuntur, nec utique in turpitudinem sui, nonnullis praesertim vestrum assistentibus, mentiuntur. ISAEUS .— Quod plerumque. Ediderant recentiores, et quod. [Col. 0335D] Ejeci copulam auctoritate Lips. tert., Reimm., Ven., 1471, 72, utriusque 78, 93, 97, Rost., Paris., Tornes., ut oratio melius fluat, idem Heumannus sentit. BUN . Non utique in opprobrium Religionis et honoris sui, quia nec Deo, etc. Hic locus qui est Cypriani de Idolorum vanitate, sic ex vetustissimis mss. 1 Bonon. et 2 Reg. aliisque duobus bonae notae Regiis, et Isaeo est profecto restituendus: in his deest sed, ut et in nonnullis editis. At in multis mss. et editis sic habetur: Non utique in opprobrium religionis, sed honoris sui, quia nec Deo; male. Vide infra, non quo ullum honorem desiderent. Quis enim perditis honor est? C. 17, circa medium. Pro quia, est qui in 1 Bonon. antiq.— Non utique in opprobrium religionis, sed honoris sui. [Col. 0336B] Ita constanter et recte libri omnes. Male igitur Isaeus et Spark. sine libris in notis corrigunt: Non utique in opprobrium religionis et honoris sui. Vult igitur daemonas adjuratos confiteri se daemonas, non deos, esse, et nomina edere, non in opprobrium religionis christianae, sed in opprobrium honoris sui daemonacii, sive in suum dedecus, suam turpitudinem. Heumannus ex ingenio legit: Non opprobrium religionis, sed honorem. BUN . Incursibus. Ita restitui ex editis Rom. 1470 et Cellar. cunctisque mss. dempto 1 Colb., in quo, sicut et in vulgatis multis, est incursionibus. Μία, etc. Latine: Una, inquit, custodia pietas: pios enim homines nec daemon malus, nec fatum tenet. Nam Deus liberat pium ab omni malo: quod enim unum et solum in hominibus bonum, est pietas. Εἱμαρμένη. Hermes in Asclepio, εἱμαρμένην, Necessitatem et Ordinationem Dei nutu factas esse docet, qui mundum gubernat sua lege, et ratione divina. [Col. 0336C] Augustinus variis locis varie Fati vocem usurpat, quandoque etiam pro astrorum dictamine, quod theologi rejiciunt prorsus; cujus observationem Chrysostomus, in tertio de Fato et Providentia sermone, tam manifeste contra legem Dei dicit, quam est vel sabbati neglectus, vel homicidium, vel adulterium. Fidem autem (hanc enim veram εὐσέβειαν esse dico) Fati leges rumpere, docet Ezechiae exemplum, cui vitae curriculum quindecim annis protractum fuit; docet Lazarus redivivus; docent plurima alia: quae Paulus ad Hebraeos capite undecimo enumerat; Epiphanius ubi de Pharisaeorum erroribus loquitur, tollit fatum, judicii oppositu; haec duo siquidem ait simul consistere non posse. BETUL . Ἡ γὰρ εὐσέβεια. Latine: pietas enim cognitio est Dei; idem Trismegist. in Pimandro, cap. 9. Quod congruit cum eo, quod Christus dixit Joannis c. XVII, 3 et III, 15. Sapientiam autem cum pietate idem esse, docet Augustinus in Enchiridio. Explicavit. Mss. 9 rec. explanavit, non inepte. Ἀγγέλους πονηροὺς. Latine angelos malos. Ita saepe in Scripturis sacris daemones appellantur, sive angeli diaboli, ut Matth. XXV, sive angeli Satan, ut II Corinth., XII. Astrologia. Judiciaria videlicet, quae per siderum aspectus vaticinari futura contendit. De qua Tertull. Apol. cap. 35, et lib. de Idololat. damnat has omnes artes, de quibus hic sermo. Etiam Cicero I de Nat. deor. easque demolitur egregio volumine Joan. Francis. Picus, cui tit., de rerum Praenotione. ISAEUS . Ars magica. Vide S. Augustinum, libro VII de Civitate Dei, cap. ultimo, ubi testatur has artes, etiam ante Christum natum 9 legibus Gentilium fuisse prohibitas. Vide etiam Ciceron. in I Tuscul. quaestionum.
Eorum inventa sunt astrologia, et aruspicina, et auguratio, et ipsa quae dicuntur oracula, et necromantia, et ars magica, et quiquid praeterea malorum exercent homines, vel palam, vel occulte. Quae [Col. 0337A] omnia per se falsa sunt, ut Sibylla Erythraea testatur:
Ἐπεὶ πλάνα. Sic restitui ex ms. antiquissimo 1 Regio 900 annorum, non abludentibus veterrimis Regio-Put. et Canc. quibus est ἐπίπλανα. Etiamque erud. Francius legendum esse censebat πλάνα. In multis mss. graecum deest: in 4 Reg. et in vulgatis est πλαγή. Interpretatio latina:
Haec desumpta sunt ex Carminib. Sibyllinis, serm. 3, vers. 166.
Et fictos. Legitur effictos apud Buneman., qui in hunc locum notam sequentem exhibet.— Effictos mortuorum regum vultus. Mss. Emman., Goth., Lips. effictos; perperam vulgatum et fictos. CELL .
Personas aliquas induerunt. Ita cum editis manuscripti, praeter 1 Bonon. antiq. et Coton. in quibus legitur induxerunt. Sed retinenda videtur lectio vulgata, quae est Ciceronis et Titi Livii. Vide Isaeum in notis. Et personae indui proprie dicuntur.
Quos . . . maleficos, etc. Titul. est in Codice l. IX, [Col. 0337D] decimus octavus, in quo constitutio est Constantini Caesaris, vel potius Constantii, anno 357 lata: Nemo, inquit, aruspicem consulat aut mathematicum, nemo ariolum. Augurum et vatum prava confessio conticescat. Chaldaei, ac magi, et caeteri quos maleficos ob facinorum magnitudinem vulgus appellat, nec ad hanc partem aliquid moliantur. Sileat omnibus perpetuo divinandi curiositas: etenim supplicium capitis feret gladio ultore prostratus, quicumque nostris jussis obsequium denegaverit. BETULEIUS .
Veris suis nominibus cient. Arnob. lib. V, initio, modum eliciendi Jovem Numa edoctus. Livius, l. I, de eodem Numa. Modum evocandi deos tutelares ex urbibus, quas Romani expugnatum ibant; invenies apud Macrobium lib. Saturnal. III, cap. 9.
Incesti. Hic sunt mali spiritus, qui ad sordes inclinant homines: sic os incestum apud Ciceronem.
Vagi. Quia sunt aerii, ut ex Apuleio S. Augustinus, et Apuleius ex Platone.
[Col. 0338C]Errores humanis pectoribus offundant. Ita restituo ex vetustissimis et optimis mss. 1 Bonon., 2 Reg. aliisque sex, necnon editis Rom. 1470, ac Betul. Et sic Lactantius infra, offundunt tenebras, et supra, eodem lib. II, cap. 1, circa med., offundere tenebras. In 2 Reg., 1 Lips., 3 Colb. et ed. Cellar. est pectoribus offundunt; in 3 al. Reg., 3 Colb., 2 Clarom. Brun., effundant; In 11 vulgatis, infundant.
Nisi jussu facere. Ita plurimi mss., Regio-Put., 12 alii, et sex typis excusi. In 1 Bonon. antiq., 1 Reg., 2 Colb., ed. Tornes., legitur, jussum; in 5 al. scriptis, jussa; pro quo justa in 1 Reg. et ed. Rom. 1468, 1470; in Pal. jussi; in 1 Reg., Marm. et 7 impressis, jussu ejus.
Res geratur. Mss. 8 et ed. Cellar., res gerantur. Caeteri ut in textu.
Cum filio. Ita cum omnibus editis mss. 30, inter quos est Regio-Put. Hae duae voces absunt a 13 manu exaratis.
Nec est in angelis. Ex mss. et veteribus editis restitui est, quod in pluribus rec. impressis deerat.
[Col. 0338D]Non quo. Ita restitui ex omnibus mss. et editione Roman. 1468. Caeteri vulgati habent quod. At quo, pro quod, legitur apud Ciceronem: Non quo alicunde audiveris, lib. X, ad Attic. ep. I, et alibi.
Non quo ullum honorem desiderent, etc. Aliud sentit S. August. l. IX de Civ. Dei, cap. 20. Est, inquit, in daemonibus scientia sine charitate; et ideo tam inflati, id est tam superbi sunt, ut honores divinos, et religionis servitutem, quam vero Deo deberi sciunt, sibi sategerint exhiberi, et quantum possunt, adhuc agunt. Quin et D. Thomas asserit, spiritus malos in eodem peccato permanere quo prius peccaverant, quantum ad appetitum, licet non quantum ad hoc quod obtinere se posse putent. SPARK . A cultu et notitia verae majestatis avertere. Sic reposui ex mss. 8 Reg. in quibus sunt duo veterrimi, 6 Colbert., 2 Oxon. et octo aliis, atque sex vulgatis. Mss. 2 Reg. rec. et 3 Oxon. ac 9 excusi habent, a cultura.
πάντα τάδ` ἐστίν,
Nam Deus, ut principio docui (Scil. lib. I, cap. 6) , neque nomine, cum solus sit, eget; neque angeli, cum sint immortales, dici se deos aut patiuntur, aut [Col. 0338A] volunt: quorum unum solumque officium est, servire nutibus Dei, nec omnino quidquam nisi jussu facere. Sic enim mundum regi a Deo dicimus, ut a rectore provinciam: cujus apparitores nemo socios esse in regenda provincia dixerit, quamvis illorum ministerio res geratur. Et hi tamen possunt aliquid praeter jussa rectoris, per ipsius ignorantiam, quae est conditionis humanae. Ille autem praeses mundi, et rector universi, qui scit omnia, cujus divinis oculis nihil septum est, solus habet rerum omnium cum filio potestatem; nec est in angelis quidquam, nisi parendi necessitas. Itaque nullum sibi honorem tribui volunt, quorum omnis honor in Deo est. Illi autem, qui desciverunt a Dei ministerio, quia sunt veritatis inimici, et praevaricatores Dei, nomen sibi et cultum deorum vindicare conantur; non quo ullum [Col. 0338B] honorem desiderent (quis enim perditis honor est?), nec ut Deo noceant, cui noceri non potest: sed ut hominibus, quos nituntur a cultu et notitia verae majestatis avertere, ne immortalitatem adipisci possint, quam ipsi sua nequitia perdiderunt. Offundunt itaque tenebras, et veritatem caligine obducunt, ne dominum, ne patrem suum norint; et ut illiciant facile, in templis se occulunt, et sacrificiis omnibus praesto adsunt, eduntque saepe prodigia, quibus obstupefacti homines, fidem commodent simulacris divinitatis ac [Col. 0339A] numinis. Inde est, quod ab augure [Col. 0339A] [Col. 0339B] [Variorum Notae to columns 339-340] Augure. Vide supra, c. 8 hujusce libri, post initium. Juno Veiensis. Hanc Monetam vocavit capite 8 hujusce libri. Fortuna. Vide S. Augustinum, de Civit. Dei lib. IV, cap. 19. Claudiae. Vide supra, cap. 8. Juno nudata, etc. Est Juno Lacinia, cujus templum Censor Fulvius tegulis marmoreis nudavit; Locrensis Proserpina, quam Pyrrhus spoliavit: Ceres Milesia, quae Alexandri milites sacrilegos caecitate multavit: Hercules de Appio, quem cum sacra Herculis ad servos transtulisset, Deus luminibus orbavit; Attinio, qui senatui Jovis jussa renuntiaverat; Minerva, cujus species Arturio Augusti medico apparuerat, serpens, Aesculapius. De his supra cap. 8. Δαιμονιάρχης. Haec vox desideratur in mss. 2 Reg. vetustissimis. In figura sua. Scilicet forma serpentis. Perlatus est. Ita restitui ex quamplurimis mss. antiquioribus. In 3 manu exaratis, et omnibus excusis legitur, perductus est. Advexerunt. Emman. et Goth. eleganter, advexerunt. Recte vidit Torrenius in Valer. Maxim. l. I, c. 8, n. 2, una voce legendum, urbi se nostrae advehendum restituit. Ubi haec fabula uberius exponitur. BUN . Profani. Id est, a fide alieni. Fuerunt. Mss. sex recentiores fuerint. Dei statutum. Sic emendavi ex mss. et veteribus [Col. 0339D] editis. In scriptis 2 rec. et editis septem legitur statum. Quod formosum puerum in tensa Jovis ad exuvias tenendas collocarat. Ed. Sublac. habet in templo, pro, in tensa. In omnibus impressis et multis mss. locus hic viotiosissime legitur. Nonnulli habent, in templo Jovis ad excubias tenendas; alii in templo jovis ad exuvias tenendas: sic habent mss. Bonon., Jun., Tax., Pen., 3 Reg., 1 Sorb., 12 Vatic. et editiones 2 Bonon., Veneta, Florent., Junt., Gymnic., Cratand., Aldin., Graph., Tornes. et antiq. 38, aliaeque. In 6 rec. scriptis, eximias; 6 ed., excubias. Emendo secundum meliores codices, pro templo, tensa, et pro excubias, exuvias legens. Sic legunt mss. Pal. et 5 Reg. antiq. In Is. itemtesa; in Cauc. legitur in tentaesa; in Em. tentesea. Jo. Cauci putat librarium vitiose ita scripsisse, pro in tensa, cui conjecturae subscribo. Mss. 2 et Ultr. habent in centesa: sed itidem vitiose per oscitantiam librarii sic scriptum. [Col. 0340B] Menda hoc modo in textum irrepsisse puto; nempe librarios ignorantes quid esset tensa (vox enim obsoleta est) existimasse legendum esse templo, praesertim cum statim sequatur Jovis, et principium vocis tensa haud dissimile sit vocabulo templo; hinc putarunt mentionem fieri templi Jovis. Τὸ excubias, pro exuvias, eo modo irrepsisse autumo, quo Isaeus, nempe pro exuvias; in manuscriptorum antiquis fuisse [Col. 0340C] exubias, vel exsubias. Pro v enim veteres b scribere solebant, et vice versa, ut ostendimus in notis ad Epitomen; s quoque post x addebant, ut patet in exsequor, exsul, etc.: hinc pro eo quod nunc dicimus exuvias, illi scribebant exsubias, cujus vocis significationem librarii haud assequentes, excubias vitiose substituerunt. Caeterum quid sit tensa, notum ex Sisinnio Capitone apud Festum; nempe vehiculum, quo exuviae deorum ludis Circensibus in circum et pulvinar vehebantur. Hoc vehiculum trahebatur non a jumentis, sed ab hominibus: hinc Suet. in Octav. August., c. 43: Accidit votivis Circensibus, ut correptus valetudine lectica cubans tensas deduceret. Illi autem qui deducebant tensas, adtensatores dicebantur. Erant hi plurimum bini, qui vehendi onus subibant. Ex ISAEO .—Apud Tertullianum, lib. de Spectaculis, cap. 7, in ludis Circensibus mentio fit de curribus, de tensis, de sedibus, de coronis, de exuviis. Inde patet, legi debere in tensa Jovis ad exuvias tenendas. Pro formosum, mallet Gallaeus legere [Col. 0340D] famosum. Sed legendum esse formosum constat, tum ex omnibus Lactantii mss. et editis codicibus, tum ex Valerio Maximo, a quo haec desumpsit Lactantius Hist. lib. I, cap. 2, ubi legitur, eximia facie puerum, etc. Item apud Arnobium in fine libri IV, haec referentem.— In tensa Jovis. Tertull. de Spectat., c. 7, fin.: Si unam tensam trahat Jovis . . . plaustrum est. Egregie nostrum Lact. locum illustrat Cuperus in Harpocrat. ed. in-4 o , p. 134 et sq.— In tensa Jovis ad exuvias tenendas. Tensae autem, sive thensae, sunt vehicula deorum, quibus in Circum deducebantur. Suetonius Aug. 43: Accidit votivis Circensibus, ut, correptus valetudine, lectica cubans, tensas deduceret. BUN . Cur Varro. Historia est apud Livium, lib. II, secundi belli Punici. Vide Valer. Maxim. lib. I, cap. de neglecta Religione.— Cur Varro solus evasit. Terentius Varro, consul, evasit ex Cannensi praelio. BUN .
In oraculis autem vel maxime fallunt, quorum praestigias profani a veritate intelligere non possunt: ideoque ab illis attribui putant, et imperia, et victorias, [Col. 0339B] et opes, et eventus prosperos rerum; denique ipsorum nutu saepe rempublicam periculis imminentibus liberatam: quae pericula, et responsis denuntiaverunt, et sacrificiis placati averterunt. Sed omnia ista fallaciae sunt. Nam cum dispositiones Dei praesentiant, quippe qui ministri ejus fuerunt, interponunt [Col. 0340A] se in his rebus, ut quaecumque a Deo vel facta sunt, vel fiunt, ipsi potissimum facere, aut fecisse videantur. Et quoties alicui populo vel urbi, secundum Dei statutum boni quid impendet, illi se id facturos vel prodigiis, vel somniis, vol oraculis pollicentur, si sibi templa, si honores, si sacrificia tribuantur: quibus datis, cum illud acciderit, quod necesse est, summam sibi pariunt venerationem. Hinc templa devoventur, et novae imagines consecrantur, mactantur greges hostiarum. Sed cum haec facta sunt, nihilominus tamen et vita, et salus eorum qui haec fecerint, immolantur. Quoties autem pericula impendent, ob aliquam ineptam et levem causam se profitentur iratos: sicut Juno Varroni, quod formosum puerum intensa Jovis ad excuvias tenendas [Col. 0340B] collocarat; et ob hanc causam Romanum nomen apud Cannas pene deletum est. Quod si Juno alterum Ganymedem verebatur, cur juventus Romana luit poenas? Vel si dii tantummodo duces curant, caeteram multitudinem negligunt, cur Varro solus evasit, qui [Col. 0341A] hoc fecit, et Paulus, [Col. 0341A] [Col. 0341C] [Variorum Notae to columns 341-342] Paulus. Qui pullos edaces habuit, et tamen apud Cannas cecidit, ut illi Cyprianus illudit. Qui nihil meruit. Id est nihil fecit poena dignum. Iterum Lactantius l. VII, cap. 10: Boni nihil tale creduntur mereri, quale saepe patiuntur. BUN . Iniquae. Virg. VIII Aeneid., vs. 667. Vide Silium Italic. lib. X. Astu. Lact. de Opific., cap 2: Astu se protegant. Audere non poterat. Heumannus recte exponit non audebat. Singularis tamen dictio, licet audere pro posse, et posse pro audere, interdum ponant veteres. Vid. Broukhus. ad Propert. l. I, el. 15, vs. 37, p. 64, sq. BUN . Progeniem. Virg., initio I Aen. Vide et Valerium loco citato. Sub nominibus mortuorum delitescentes. Sequitur Tertull., Apol. c. 21: Contraria divinitas delitescens sub nominibus et imaginibus mortuorum, quibusdam signis et miraculis et oraculis fidem divinitatis operatur. Et de Spect., c. 10. BUN . Viventibus. Mss. 4 Colbert., 1 Clarom. et Brun. addunt hominibus. Ibidem Lactantius, plagas tendunt, pro intendunt, simplex pro composito, ut mihi videtur, pro insidiantur. Apud omnes gentes. Extrema vox gentes, addita ex cunctis mss. et editis, praeter Thys. Gall. Spark. Inveteraverunt. Conf. l II, c. 1, inveterata persuasione. Ibid., c. 19, inveteratos errores dixit. BUN . Differt ergo. Quia nec gravior Dei ira, nec poena major nobis imminere potest, quam cum Deus peccata punit peccatis. Μακρόθυμος quidem Deus est, nec mortem vult peccatoris, sed ut convertatur et vivat, Ezechielis III. «Magna Dei ira est, ut Hieronymus ad Castrutium Ezechielis auctoritate scribit, quando peccata non corrigit, sed caecitatem caecitate punit. [Col. 0342C] Nam ob hoc ipsum mittit Deus efficaciam illusionis, ut Paulus ad Thessal. scribit, ut credant mendacio, ut judicentur omnes qui non crediderunt veritati. Indigni, inquam, sunt fonte vivo, qui cisternas sibi fodiunt.» Hier. 2. BETUL . In potestate. Id est, per potestatem. Modus loquendi Scripturae. Vatum praedicta piorum. Ita restitui ex mss. 2 vetustissimis Reg., 2 al. Reg., Cauc., 4 Colb., Em., et ex mss. Virgil. In sex scrip. rec. et in vulgatis est, priorum. Virg. IV Aen.— Vatum praedicta piorum. Sic edo ex mss. Cauci et Emman. diversis typis. Est hoc receptum epitheton. Sic Virg. VI Aen. vs. 662, Quique pii vates. SiIius Ital., l. VI, vs. 288, [Col. 0342D] Nec tacuere pii vates. BUN . Quidam. Epicurei. Vide de Ira Dei, cap. 4. Ne irasci quidem Deum omnino, quod affectibus, etc. Ita, ut et aliae passiones, Deo conveniunt non affective, sed effective, ut habet regula. Hoc est, ira non turbat, non afficit Deum dolore, ut homines: sed Deus cum irasci dicitur, facit hoc quod irati solent, nempe punit, affligit; ira itaque in Deo non est affectus, sed voluntas puniendi. GALLAEUS .—Vide S. Thom. part. I, quaest. 21, art. 3. Triplici modo. Sic lego cum editis Rom. 1470, Betul., Tornes., Soubr., Cellar. cunctisque mss. praeter Em. in quo legitur tribus modis; in vulgatis 11, triplici ratione. Uno. Ex mss. est, inter quos quinque addunt modo; 1 Colb. imo. Ista. Omnium mss. est, praeter quatuor et editos, in quibus est, ipsa. Esse autem perversum. Sic reposui ex omnibus mss. et sequentia postulant. In excusis legitur, est.
Sed illorum sunt isti lusus, qui sub nominibus mortuorum delitescentes, viventibus plagas tendunt. Itaque sive illud periculum, quod imminet vitari potest, videri volunt id placati avertisse; sive non potest, id agunt, ut propter illorum contemptum accidisse videatur. Ita sibi apud homines, qui eos [Col. 0341B] nesciunt, auctoritatem, ac timorem pariunt. Hac versutia, et his artibus, notitiam veri ac singularis Dei apud omnes gentes inveteraverunt. Suis enim vitiis perditi, saeviunt, et grassantur, ut perdant. Idcirco etiam humanas hostias excogitaverunt ipsi hostes humani generis, ut quam multas devorarent animas.
Dicet aliquis: Cur Ergo Deus haec fieri patitur, nec tam malis succurrit erroribus? Ut mala cum bonis pugnent; ut vitia sint adversa virtutibus; ut habeat alios, quos puniat; alios, quos honoret. Ultimis enim temporibus statuit de vivis ac mortuis [Col. 0341C] judicare: de quo judicio mihi erit in ultimo libro [Col. 0342A] disputatio. Differt ergo, donec veniat temporum finis, quo effundat iram suam in potestate ac virtute coelesti, sicut
Docui religiones deorum triplici modo vanas esse: uno, quod simulacra ista, quae coluntur, effigies sint hominum mortuorum; esse autem perversum et incongruens, ut simulacrum hominis a simulacro Dei colatur: colit enim quod est deterius et imbecillius; tum inexpiabile facinus esse, deserere viventem, ut defunctorum monimentis servias, qui nec vitam, nec lucem dare cuiquam possunt, qua ipsi carent; nec esse [Col. 0342C] alium quemquam Deum, praeter unum, cujus judicio [Col. 0343A] ac potestati omnis anima subjecta sit. Altero, [Col. 0343A] [Col. 0343C] [Variorum Notae to columns 343-344] Altero. Haec lectio 5 editorum et omnium mss. est, quorum quinque perperam addunt vocabulum modo, quod jam praecessit. Caeteri impressi habent altera, et infra tertia, pro tertio, quod cunct. mss. est. Inanissimi. Non aliter legitur in mss. fere omnibus et in decem editis. 1 Colb. habet inmanissimi, corrupte; et 1 Colb. cum sex impressis, vanissimi. Qui sumus ideo excitati ex ea. Ita codex antiquus Bononiensis et tres Vaticani; quod sensum efficit rationi magis consentaneum, ait Thomasius. Ex ea, statumque sublimem. Ita emendo, et sic praeferunt veterrimi mss., 1 Bonon., 3 Reg., 3 Vatic., 5 Colb., Ultr., Tax., Lips., Em., Brun., et ed. Torn., Soubron. In 1 Clarom. et impressis Florent., Spark., Walch., et ex ea statum sublimem; in edit. Is., ex eaque statum sublimem, mendose omnino: nec melius legas in mss. 2 al. Reg. rec., Cauc., Jun. et in edit. Rom. 1470 et aliis quinque. In 1 Clarom., ut ex eo, male; ad quid enim refertur ex eo? neque ex terra excitati, ex ea statum sublimem accepimus.— [Col. 0343D] Excitati ex ea, statumque. Attamen ut hic excitatum ex ea (terra), sic l. II, cap. 1, Ex humo sublevatum; l. VII, c. 9, Ab humo excitatum; ibid. c. 6, Allevatum ex humo . . . excitasse dixit. BUN . Praeter . . . animantes. Id est, prae caeteris animantibus. Vid. l. I, cap. 7. Huc pertinet de Ira cap. 14. BUN . Nec hunc coelestem. Sequor veteres editiones et omnes fere mss. At legitur ne, in 4 scriptis rec. et 12 vulgatis. Nisi solius artificis. Ms. Cauc. et 10 impressis, solum, corrupte; quid enim sibi vult solum unicum numen? Unicum numen. Mss. 26 et ed. Rom. 1470 habent nomen. Rigidum. Id est, erectum. Vide cap. seq. circa finem. Quotidianum sit opus. mss. est, praeter unum recentiorem; est, typis vulgat. Tenebras hominibus obducere. Hinc Taur. Epit., c. 28, obduxerunt humano generi tenebras. Cicero, l. IV Acad. 6, obducere tenebras rebus clarissimis. BUN . Addicere se. Usurpat verbum jure consultorum, [Col. 0344C] sicut paulo inferius verbum mancipandi. Nam addicti dicebantur obaerati et nexi, qui ob aes alienum creditoribus in temporariam servitutem tradebantur. Nam qui peccat, servus est peccati, juxta Paulum. Observa, quod religionis nomen pro eo usurpat, quod Graecis est δεισιδαιμονία, in malam nimirum partem: sed id fere in plurali numero duntaxat. BETULEIUS . Justitiam. Id est, veram religionem. Violaverint. Sic reperimus in vetustioribus et melioribus manuscriptis, faventibus sex aliis, et ed. Rom. 1468 et 1470, in quibus est violaverunt; in 1 Colb. rec. et 12 impressis, violaverunt. Sacramentum. Haec vox in Lactantio saepe ita occurrit, ut significet mysterium, ac reconditionem alicujus rei significationem. Ipse se ab humo suscitet. Illud se in nonnullis imp. deest: sed exprimitur in melioris notae mss. et edit. Nec in ima potius, sed in summa regione quaerendus est. Sic emendavimus ex omnibus pene mss. et impressis: male autem in 3 Reg. et totidem rec. ed. leg., [Col. 0344D] religione. Num rectius legeretur, ut placuit Cellario, Nec in ima, sed potius in summa, etc.—Heumannus: Probo, inquit, codicis a Cellario laudati (scil. Emman.) scripturam, ima, sed potius. Probarem et ipse, nisi cogitarem, Lactantium saepe illud potius contra receptum morem illi sed praemittere. Unde tutius tot mss. in his Reimm., Lips. et Goth., et editiones omnes sequi. Vide quae noto ad infra, non . . . potissimum . . . sed; l. VI, c. 12, verum hoc ille non potius incaute . . . sed ignorantia veri. Ibid., c. 16, nec . . . potissimum . . . sed. BUN . In ea re. In 1 Clarom. quod, mendose; in altero Clarom. 3 Reg. rec., 2 Colb., 1 Tornes., 1 Sorbon., Lips. et edit. Rom. 1468, in aere quod. Quod quidem de nomine ipso apparere sapienti potest. Haec quae desunt in ms. Bononiensi antiquo, extant in omnibus mss. et editis, Thysiano, Thomasiano, et Cantabrigiensi exceptis, in quibus male omissa sunt, quia res et sensus postulant. Quidquid . . . simulatur. Apte Juvenalis, sat. VI, 324:
Sic Cic., de Amicitia, c. 25, Fucata et simulata sinceris atque veris opponit.
quod ipsae imagines sacrae, quibus inanissimi homines serviunt, omni sensu carent, quoniam terra sint. Quis autem non intelligat, nefas esse rectum animal curvari, ut adoret terram? quae idcirco pedibus nostris subjecta est, ut calcanda nobis, non adoranda sit, qui sumus ideo excitati ex ea, statumque sublimem praeter caeteras animantes accepimus, ut non revolvamur deorsum, nec hunc coelestem vultum projiciamus ad terram; sed oculos eo dirigamus, quo illos naturae suae conditio dixerit, nihilque aliud adoremus, nihil colamus, nisi solius artificis parentisque nostri unicum numen: qui propterea hominem rigidum figuravit, ut sciamus, nos ad superna et coelestia provocari. Tertio, quod spiritus, qui praesunt ipsis [Col. 0343B] religionibus, condemnati et abjecti a Deo, per terram volutentur: qui non tantum nihil praestare cultoribus suis possint, quoniam rerum potestas penes unum est, verum etiam mortiferis eos illecebris et erroribus perdant; quoniam hoc illis quotidianum sit opus, tenebras hominibus obducere, ne quaeratur ab illis verus Deus. Non igitur colendi sunt, quia sententiae Dei subjacent. Est enim piaculum maximum, addicere se potestati eorum, quibus, si justitiam sequare, potentior esse possis, et eos adjuratione divini nominis expellere, ac fugare. Quod si apparet, religiones istas tot modis esse vanas, quibus docui, manifestum est [Col. 0344A] eos qui vel mortuis supplicant, vel terram venerantur, vel spiritibus impuris animas suas mancipant, rationem hominum non tenere, eosque impietatis ac sceleris sui supplicia pensuros, qui rebelles adversus parentem generis humani Deum, susceptis inexpiabilibus sacris fas omne violaverint.
Quicumque igitur sacramentum hominis tueri, rationemque naturae suae nititur obtinere, ipse se ab humo suscitet, et erecta mente oculos suos tendat in coelum: non sub pedibus quaerat Deum, nec a vestigiis suis eruat quod adoret (quia quidquid homini subjacet, infra hominem sit necesse est); sed [Col. 0344B] quaerat in sublimi, quaerat in summo; quia nihil potest homine majus esse, nisi quod fuerit supra hominem; Deus autem major est homine; supra ergo, non infra est, nec in ima potius, sed in summa regione quaerendus est. Quare non est dubium quin religio nulla sit, ubicumque simulacrum est. Nam si religio ex divinis rebus est, divini autem nihil est, nisi in coelestibus rebus; carent ergo religione simulacra, quia nihil potest esse coeleste in ea re, quae fit ex terra. Quod quidem de nomine ipso apparere sapienti potest. Quidquid enim simulatur, id falsum sit necesse est; nec potest unquam veri nomen accipere, [Col. 0345A] quod veritatem fuco et imitatione mentitur. Si autem omnis imitatio, non res potissimum seria, sed quasi ludus ac jocus est, [Col. 0345A] [Col. 0345B] [Variorum Notae to columns 345-346] Ac jocus est. Id ex Terent. in Eunuch. Mimus religionis est. Hanc lectionem exhibent mss. tres veterrimi Reg., Cauc., Jun., 2 Colb., Goth., Lips., Ultr., Pal., Em., Cantabr., 1 Clarom., Brun., 5 vet. typis excusi, ac 3 rec. Et apud Senecam reperitur, l. V, epist. XXVI. In 2 Reg. et 2 Colb. est munus, quod per librariorum oscitantiam contigisse quis non videat, mutatione trium elementorum, mim [Col. 0345C] in mun, ex litterarum apicibus ducta similitudine. Mss. sex, edit. Rom. 1468, et 12 rec. editi legunt minus, sed sensu alieno. Caeterum mimus religionis recte dicitur gentilium religio, quia mimi instar religionem tantum imitatur, veritatem non habet. Partim ex GALLAEO . Hic denique coelo dignus. Sic reposui ex mss. 7 Reg., inter quos sunt duo veterrimi, 2 Bonon., Cauc., 3 Vatic., 6 Colb., 2 Clarom., 2 Lips., 1 Sorbon., Pal., Tax., Pen., Ultr., Em., Brun., edit. Graph. Is. in alio Lips. pro denique, est utique; in pluribus Vaticanis et edit. Thys., Gall., Spark., hic Deo coeloque dignus; in scriptis 2 Reg., Jun., Cantabrig., et vet. excusis quinque, hic coelo Deoque dignus. Deoque hic inutilis videtur juxta Thomasium. Peracta. Hoc caput est veluti transitus ad librum tertium. Major nobis . . . cum philosophis . . . luctatio. Lact. IV, [Col. 0346B] c. 25: Una nobis et magna et praecipua cum carne luctatio est. Cic., de Fato, c. 6: Chrysippe, tibi cum Diodoro magna luctatio est. BUN . Quasi moles. Difficultas. Virgil.:
— Quasi moles . . . mihi opponitur. Observatus est ei Cicero in Verrem, l. v, orat. 10, c. 1: Quasi murus quidam boni nomen . . . opponitur. BUN .
Ac prope consensu omnium gentium premebantur. Ita restitui ex omnibus pene mss., 8 Reg., Cauc., 5 Colb., Lipsiensibus, 2 Sorbon., Nav., Vict., Gat., [Col. 0346C] Marm., Jun., Pal, Em., Cantabrig., Brun. et vetustioribus ac praestantioribus editis, 3 Rom., Florent., Ald., Paris., 1525, Crat., Graph., Cellar., et Torn. in quo deest gentium. In ms. Tornes. ac pene consensu omnium premebamur; in Regio-Put. et 1 Colb. et 1 Clarom., premebatur, mendose; in 8 impressis rec. veritas premebatur; in scriptis 1 Reg. et 1 Clarom. veritas premeretur.
De sententia . . . depelli. Supra dixit de luctatione; eleganter igitur de re gladiatoria hic transfert., l. III, c. 16, de sententia pulsus est. Conf. c. 17; l. v, c. 13. Nullis terroribus de sententiae proposito posse depelli. BUN .
Deo ac veritate ducibus. Corrigit vulgatum illud: Duce virtute, comite Fortuna. Docet, sicut christianum decet, non propriis viribus, non Fortunae, sed Deo Opt. Max. omnium bonorum auctori, optima quaeque esse tribuenda. BETUL .
non religio in simulacris, sed mimus religionis est. Praeferendum est igitur verum omnibus falsis: calcanda terrena, ut coelestia consequamur. Ita enim res se habet, ut quisquis animam suam, cujus origo de coelo est, ad inferna et ima prostraverit, eo cadat quo se ipse dejecerit. Ideoque oportet rationis, ac status sui memorem, non nisi ad superna niti semper, ac tendere. Quod qui fecerit, hic plane sapiens, hic justus, hic homo, hic denique coelo dignus judicabitur; quem suns parens non humilem, nec ad terram more quadrupedum abjectum, sed stantem potius, ac rectum, sicut eum fecit, agnoverit.
Peracta est igitur (ni fallor) magna et difficilis [Col. 0346A] suscepti operis portio; et majestate coelesti suggerente nobis dicendi facultatem, inveteratos depulimus errores. Nunc vero major nobis, ac difficilior cum philosophis proposita luctatio est: quorum summa doctrina et eloquentia, quasi moles aliqua mihi opponitur. Nam ut illic ( id est, in secundo libro) multitudine, ac prope consensu omnium gentium premebamur; ita hic auctoritate praestantium omni genere laudis virorum. Quis autem nesciat, plus esse momenti in paucioribus doctis, quam in pluribus imperitis? Sed non est desperandum, istos quoque de sententia, Deo ac veritate ducibus, posse depelli: nec tam pertinaces fore arbitror, ut clarissimum solem sanis ac patentibus oculis videre se negent. Modo illud verum sit, quod ipsi solent profiteri, studio investigandae veritatis se teneri, efficiam [Col. 0346B] profecto, ut quaesitam veritatem diu, et aliquando inventam esse credant, et humanis ingeniis inveniri non potuisse fateantur.
Analysis libri III Lactantii
[Col. 0345C] Partes hujus libri tres sunt: Prima de philosophia, secunda de philosophorum vanitate, tertia rursum philosophiam non esse sapientiam demonstrat.
In exordio optat sibi Tullianam eloquentiam ad demonstrandam philosophiae vanitatem, quam philosophiam inanem et falsam esse, his argumentis ostendit.—I. Philosophia est studium sapientiae; ergo non est sapientia.—II. Illo studio ad sapientiam non pervenitur, ergo ne quidem sapientiae studiosi sunt [Col. 0346C] philosophi (Cap. 2) .—III. In philosophia, neque scientia est, neque opinatio; ergo non est sapientia: non illa, quia Socrates et Academici eam sustulerunt; non haec, quia Zenon et Stoici eam repudiarunt (Cap. 4) .—IV. Philosophia seipsam conficit. Nam singulae sectae multarum sectarum judicio stultitiae convincuntur; omnes igitur vanae sunt et inanes (Cap. 4) .—V. Aut est naturae scientia, aut non est, ut vult Arcesilas. Non illud, quia nulla potest esse in homin [Col. 0347A] interna et propria scientia, ob fragilitatem conditionis humanae; non hoc, quia multa sunt, quae natura ipsa nos scire, et usus frequens et vitae necessitas cogit. Ergo utrumque philosophiae genus corruit: vetus, quod sibi scientiam vendicat, et novum, quod eam distrahit (Cap. 5) .—Hoc loco corrigit philosophos in physicis. «Academici, inquit, ex rebus paucis obscuris argumentati sunt, nullam esse scientiam: Physicis ex quibusdam apertis et claris omnia sciri posse. Recte quidem coarguit arrogantiam philosophorum Arcesilas; sed addere exceptionem debuit, et dicere: causas rationesque duntaxat rerum naturalium, quia sunt abditae, nesciri posse, quia nullus doceat; nec quaeri oportere, quia inveniri non possunt» (Cap. 6) .—VI. In ethicis de summo bono dissentiunt philosophi. Hic recitat sententias varias philosophorum de summo bono (Cap. 7) , quas refutat (Cap. 8 et 9) ; ipse summum bonum in sola religione ponit (Cap. 10) , ostendens potuisse philosophos summum bonum deductione reperire, quod non sit voluptas, divitiae, [Col. 0347B] regnum, virtus, sed immortalitas; unde concludit philosophiam ethicam esse vanam (Cap. 11 et 12) .—VII. Logicam et physicam non pertinere ad recte vivendum; ergo sic totam philosophiam esse inanem. Qua occasione refellit commendationem philosophiae Ciceronis (Cap. 13 et 14) , et definitionem philosophiae Senecae, qui dixit, philosophiam esse rationem recte vivendi (Cap. 15) .—VIII. E philosophia non utilitas quaeritur, sed oblectatio; ergo abjicienda est.—IX. Philosophiae principium et origo apparet; ergo non est sapientia (Cap. 16) .
Parte secunda, philosophos ipsos in magna vanitate versari ait, idque probat:—a placitis Epicuri; quod nulla sit providentia, quod animae sint mortales, etc. (Cap. 17) ;—a placitis Stoicorum et Pythaograe, [Col. 0347C] de migratione animarum de corpore in alia [Col. 0348A] corpora, de mortis bono, de vitae malo; in primisque gratiarum actione Platonis, qui se gratias naturae dixerit agere, et quod homo natus esset, potius quam mutum animal, et quod masculus potius quam foemina, quod Graecus, quam barbarus, quod Atheniensis et quod temporibus Socratis (Cap. 18) ; quam gratiarum actionem mirifice exagitat Lactantius (Cap. 19, 20, 21) ;—a minorum philosophorum factis et dictis variis: quod Democritus agros suos pascua publica fieri sit passus; quod Zenon peccata paria faciat, misericordiam inter vitia ponat; quod Xenophanes credidit dicentibus orbem lunae 22 partibus majorem essequam terram (Cap. 22) ;—ab iis, qui antipodes inducunt, id est, homines, quorum vestigia sint superiora, quam capita (Cap. 23) .
Parte tertia rursum probat, philosophiam non esse sapientiam, quia:—ab aliquibus tantum ad philosophos restringitur;—et Stoici et Epicurei omnes admiserunt; tamen non potuerunt efficere quod voluerunt (Cap. 24) ;—non potest efficere, quod efficit [Col. 0348B] vera religio, ex iracundo placidum, ex avaro liberalem, ex crudeli clementem;—sapientia philosophorum, ut plurimum efficiat, non exscindit vitia, sed abscondit. Pauca vero Dei praecepta sic totum hominem immutant et exploso vetere novum reddunt, ut non cognoscas eumdem esse (Cap. 25, 26) ;—philosophi ipsi fatentur se esse insipientes: Empedocles, Anaxagoras, Democritus, Socrates (Cap. 27) ;—ex mera insipientia et ignoratione veri Dei, nomen Naturae et Fortunae invenerunt (Cap. 27) ; cum tamen fortuna per se nihil sit, sed tantum accidentium rerum subitus ac inopinatus eventus (Cap. 28) .
Sequitur conclusio libri. Una est igitur spes hominis, una salus in hac doctrina, quam nos defendimus, posita. Omnis sapientia hominis in hoc uno [Col. 0348C] est, ut Deum cognoscat et colat.
Divinarum institutionum liber III
Philosophorum. Hanc vocem addidi ex mss. 1 Regio, Rostochiensi et Marm. necnon ex ipsomet Lactantio, lib. III, cap. 1 et 30.
Vellem mihi. Ms. Reg. vetust. n. 3736, addit, Constantine Imperator. Plures mss. habent quoniam, pro quando. Vellem mihi, etc. id est, Nisi veritas per se ipsa valeret, vellem eloquentiam, si non eamdem, ac Marcus Tullius, saltem proximam habere, ut vires veritatis exererem.
[Col. 0348D]Philosophis. De his hocce libro tertio agitur. Quia praecipua. Ita editi, cum omnibus mss. praeter 1 Clarom., in quo est quae; et sic legere amabat Francius.
Veritas vi sua propria valet. Ne credas Lactantii institutum esse, ut eloquentiam, quam unam Cicero de summis virtutibus esse dicit, damnare velit, quam agnoscit donum esse Dei: sed discernit inter veram eloquentiam (quae fucos et lenocinia nescit), ac inter [Col. 0349B] eam quae est justitiae adulatrix; ut in Gorgia Plato, et Quintilianus lib. II, cap. 16, ut prudenter, ita vere docuerunt. BETULEIUS .
Vellem mihi, quando veritas in obscuro latere adhuc existimatur, vel errore atque imperitia vulgi, variis et ineptis superstitionibus servientis, vel philosophis pravitate ingeniorum turbantibus eam potius quam illustrantibus, etsi non qualis in Marco Tullio [Col. 0347D] fuit, quia praecipua et admirabilis fuit, aliquam tamen proximam eloquentiae contingere facultatem; ut [Col. 0348C] quantum veritas vi sua propria valet, tantum ingenii quoque viribus nixa, exereret se aliquando, et discussis convictisque tam publicis, quam eorum, qui sapientes putantur erroribus, humano generi clarissimum lumen inferret. Quod quidem duabus ex causis fieri vellem: vel quod magis possent credere homines ornatae veritati, qui etiam mendacio credunt, capti orationis ornatu, lenocinioque verborum; vel certe, ut ipsi philosophi suis armis potissimum, quibus [Col. 0348D] placere sibi et confidere solent, opprimerentur a nobis.
[Col. 0349A] Sed quoniam Deus hanc voluit rei esse naturam, ut simplex [Col. 0349A] [Col. 0349B] [Variorum Notae to columns 349-350] Ut simplex, etc. Hinc gentiles occasionem ridendi S. Scripturam sumpsere, et non solum S. Scripturam, [Col. 0349C] verum et christianorum scripta, tanquam minus ornata et simplicia spernebant. Arnob. lib. I: Barbarismis et solaecismis obsitae, inquit, sunt res vestrae. Item Isidorus Pelusiota, lib. IV, epist. 27. HERALD .—De ratione simplici veritatis enucleandae, vide Platonem in Cratylo.— Simplex et nuda veritas, etc. Minuc. Fel., cap. 16: Quo imperitior sermo, hoc illustrior ratio est: quoniam non fucatur pompa facundiae et gratiae, sed ut est, recti regula sustinetur. Cyprian, l. II, ep. 2, ad Donatum: Cum de Domino et de Deo vox est, vocis pura sinceritas non eloquentiae viribus nititur ad fidei argumenta, sed rebus. Denique accipe non diserta, sed fortia, nec . . . . . culto sermone fucata, sed . . . rudi veritate simplicia. Adde aurea verba Origenis contra Celsum l. III, ed. Cantab., pag. 135. Egregie Euripides in Phoeniss., vers 472, seqq. BUNEMAN . Placeret. Restitui ex mss. 1 Bonon. antiq., 2 Reg. Lips., Pal., 1 Colb. et 1 Brun., quod praecedentia exigunt, ut simplex et nuda veritas esset luculentior . . . [Col. 0349D] mendacium vero specie placeret aliena. Alter Brun. habet placere, mendose; mss. 14 cum ed., placet. Vanescit. Mss 5 rec. inanescit.. Diffluit. Sic reposui ex 24 mss. ac vulgatis Is. et Cellar. Deffluit est in 8 rec. scriptis, et in omnibus fere impressis. Nisi ornatu aliunde quaesito circumlitum fuerit ac politum. Haec a nonnullis novis editoribus neglecta restitui Lactantio ex omnibus prope vulgatis, et 46 mss. nisi quod, pro circumlitum, 1 Reg. habet circumventum; Christ, excultum. Etiamsi ego defecerim. De Opif., cap. 20: Ego vero libentius sub hoc onere defecerim. Imitatur Quintilianum l. XII, prooem.: Licet major moles premat, tamen . . . constitutum est, vel deficere potius, quam desperare. BUN . Maximos quoque. Ita ferunt cuncti ferme editi, et antiquiores ac potiores mss. Vulgati tres et 18 rec. mss., maximos quosque. Potentia veritatis, ut seipsam . . . defendat. Apparet Cicero, Orat. pro Coelio, cap. 26: O magna vis veritatis, quae contra hominum ingenia, calliditatem, solertiam, contraque fictas omnium insidias facile se per seipsam defendat. BUN . Cur hanc ego. Sic emendavi ex optimis et antiquissimis mss. ac omnibus pene editis. Scripti sex et 3 rec. impressi ferunt, cur hanc ergo. Neque ego. Mss. 15 rec. et plerique vulgati, neque enim. Naturam hominis Deus veri adipiscendi cupientissimam fecit. Rectius Deo tribuit, quam Cicero natura, l. II Fin. 14: Natura cupiditatem ingenuit homini veri inveniendi. BUN . Induxerunt. Legitur Induerunt apud Buneman., qui in hunc locum exhibet notam sequentem.— Induerunt. Ausus sum contra omnes, quos vidi, libros, qui induxerunt habent, hic recipere induerunt; praecessit enim. ipsi se. Inducere alii alios possunt, induimus nos ipsi. Pari modo hic legendum censuit Davisius. ad Cic. II Divinat. cap. 17: Cur vos induitis in eas captiones? Idem censet Heumannus. Iterum Lact. l. VI, cap. 12: Prudens ac sciens in hos se laqueos induit. Ex sapientia. Repete, falsa. Cogitationes philosophorum. Ms. 1 Reg. cum edit. Rom. 1470, addit hominum; 1 alter Reg. cum 8 editis, omnium: quae vox saltem est subaudienda, ut conjicitur ex Lactantii loco infra posito, cap. 16: Abjicienda est omnis philosophia, Gentilium scilicet; Scriptura enim damnat non omnem, sed tantum vanam philosophiam, ut constat ex cap. II, vers. 8, ad Colossenses. Nec enim decebat aliter, ut. Vult omitti aliter Bunem. «Proscripsi, inquit, vocem hic ineptam aliter: ubi reliqui omnes, nec enim decebat aliter, ut. Delet quoque Heumannus; nam hic sensum turbat plane. Rescripsi ex omnibus Tornesianis ab an. 1548-1613: Nec enim decebat, ut, cum. Illud aliter priori loco motum postea commodius eaedem reddunt cum Betul. legendo, tanquam aliter fides ei non haberetur, quas sum secutus.» Pronuntiare. Verum ipse, ut Deus. Haec interpunctio est mss. 6, Reg., quorum duo antiquissimi sunt, 4 [Col. 0351B] Colb., Lips., Tornes., Betul., Em., Brun. ac vet. ed. 2, Rom. et Venet. 1490. In pluribus mss. nulla est ad haec verba interpunctio: quatuor ultima a ms. [Col. 0351C] Mertoniensi absunt: unde ea esse glossema fere suspicor cum Walchio et Heumanno.
Nam cum error omnis, aut ex religione falsa oriatur, aut ex sapientia, in eo convincendo necesse est utrumque subvertere. Cum enim sit nobis divinis litteris traditum, cogitationes philosophorum stultas esse, id ipsum re et argumentis docendum est: ne [Col. 0350B] quis honesto sapientiae nomine inductus, aut inanis eloquentiae splendore deceptus, humanis malit quam divinis credere; quae quidem tradita sunt breviter ac nude. Nec enim decebat aliter, ut cum Deus ad hominem loqueretur, argumentis assereret suas voces, tanquam fides ei non haberetur: sed, ut oportuit, est locutus, quasi rerum omnium maximus judex, cujus est non argumentari, sed pronuntiare. Verum ipse, ut Deus. Nos autem, cum ad res singulas [Col. 0351A] testimonia divinae vocis habeamus, profecto monstrabimus, [Col. 0351A] [Col. 0351C] [Variorum Notae to columns 351-352] Monstrabimus. Sic emendavi ex cunctis mss. codicibus, et editis Rom. 1470, Betul., et versione Gallica. an 1563. Tantum honoris habeamus, aut. Bunem., ut. «Sic edo, inquit, ex Sublac., Rost., Ven., 1471, 72, utraque 78, 93, 97, Paris., Parrh., Junt., Ald., Crat., Gymn., et Heumannus sic legendum credit. Recte. Sic lego l. VII, c. 5: Si tantum honoris homini habuit, ut ipsius causa mundum fabricaret. Ib., c. 4: Tantum illi honoris habuit, ut eum praeficeret universis. Recentiores sine ulla mss. mentione, nisi quod Cauci, aut . . . etiam eorum hic variant. Gryph., 1541, et hunc secuti Thomas. Isaeus, Gall., Cant., Spark.. Cell.. tantum honoris habeamus, aut eorum; Tornaes., 1548 et Betul. tantum honoris debeamus, aut; Tornes., 1587-1613, et Walch., tantum honorem habeamus, aut. Si ut pro aut legas, postrema lectio bona. Sic Cyprian., epist. ad Magnum, ed. Pamel., ep. 76. Nisi si justum . . . [Col. 0351D] ut . . . tantus honor habeatur haereticis, ut non interrogentur, etc.» Redarguemus. Ita omnes ferme mss. et multi impressi, 2 Reg., arguemus; 2 al. Reg., redarguimus; 5 edd., redarguamus.—Illos ignorantiae redarguemus. Idem quoque iterum dixit in Epit., cap. 29, eosque stultitiae redarguit. Ejus generis sunt l. III, c. 4, aliquem stultitiae convincere; ibidem sup. stultitiae accusare; Epit., c. 32, stultitiae condemnare. BUN . Quoniam his non creditur. Haec verba absunt a mss. Oxoniensibus, Bold. et Cott. sed reperiuntur in aliis codicibus ac impressis, ac optimum sensum efficiunt. Haec porro lectio nostra multo distinctior editione Romana, quae sic habet: Nec sane magnum aliquid efficiemus, quod illos ignorantiae arguemus, quam saepissime confitentur. In eo solo, quoniam eis non creditur, in quo solo credi debuit; conabor ostendere, etc. Sententiam. Post hanc dictionem, ms. 1 Bon. [Col. 0352B] antiq. et rec. edit. Thom., Thys., Gall. inserunt, in se. Prioribus. Ita reposui ex manuscriptis, praeter 2 [Col. 0352C] Reg. et editos, in quibus est superioribus, quae vox deest in uno Colbertino. Ad excidendum. Sic restitui ex quamplurimis mss. editisque, Rom. 1470, Gymnic., Crat., Betul. Et sic legendum esse censebat doct. Francius. In 12, vulgatis et recentissimis 2 scriptis est ad excindendum; in septem ad incidendum. Disjecta et dissipata. Ex omnibus ferme mss. et excusis ita reposui. Tres impressi ferunt dissecta, nec male; tres scripti cum edit. Tornes. et Soubron. disjuncta. Ipsique definiunt. Vide Cic. II Officior. in principio. Studiosos sapientiae, φιλοσόφους. Sapientes, σοφοὺς. Immo vero Pythagoras. Videndi Augustinus lib. XIV de Trinitate, cap. 1, et lib. VIII, cap. 2, de Civitate Dei; et Cicero lib. V Tusculan. quaest. Deus ergo ipse summa sapienta: cultus autem Dei est sapientia hominis, de qua nunc loquimur. Nam sapientia hujus [Col. 0352D] mundi stultitia est apud Deum. Secundum hanc itaque sapientiam, quae Dei cultus est, ait sancta Scriptura (Sapient. VI, 26) : Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum. Sed si de sapientia sapientium disputare est, imitandum est exemplum Pythagorae, qui cum ausus non fuisset se sapientem profiteri, philosophum potius, id est amatorem sapientiae, se esse respondit? A quo id nomen exortum, ita deinceps posteris placuit, ut quantalibet de rebus ad sapientiam pertinentibus doctrina quisque, vel sibi vel aliis videretur excellere, nonnisi philosophus vocaretur. Vide praeter S. Augustin. ubi supra; Ciceron., praefat. l. I Tuscul., et Laert. initio. Imperfectae rei perfectum. Laertius c. l. ex Heraclide Pontico refert Pythagorae verba: μηδένα εἶναι
σοφὸν ἄνθρωπον, ἀλλ` ἒ Θεόν. Seneca, ep. 89: Dicam inter sapientiam et philosophiam quid intersit: sapientia perfectum bonum est mentis humanae; philosophia sapientiae amor est et affectatio. BUN .
Nunc quoniam duobus prioribus libris religionum falsitas demonstrata est, nec non origo ipsa totius erroris exposita: hujus libri munus est philosophiam quoque ostendere, quam inanis et falsa sit; ut, omni errore sublato, veritas patefacta clarescat. Ordiamur itaque a communi philosophiae nomine, ut ipso capite [Col. 0352A] destructo, facilior nobis aditus pateat ad excidendum omne corpus: si tamen potest corpus vocari, cujus partes ac membra discordent, nec ulla compage inter se cohaereant, sed quasi disjecta et dissipata, palpitare potius, quam vivere videantur. Philosophia est (ut nomen indicat, ipsique definiunt) studium sapientiae. Unde igitur probem magis philosophiam non esse sapientiam, quam ex ipsius nominis significatione? Qui enim sapientiae studet, utique nondum sapit, sed ut sapere possit studet. In caeteris artibus, studium quid efficiat, et quo tendat, apparet. Quas cum discendo aliquis assecutus est, jam non studiosus artificii, sed artifex nominatur. At enim verecundiae causa studiosos se sapientiae, non sapientes vocaverunt. Immo vero Pythagoras, qui hoc primus [Col. 0352B] nomen invenit, cum paulo plus saperet, quam illi priores, qui se sapientes putaverunt, intellexit nullo humano studio posse ad sapientiam perveniri, et ideo non oportere, incomprehensae atque imperfectae rei perfectum nomen imponi. Itaque cum ab eo quaereretur, quemnam se profiteretur, respondit: philosophum, id est, quaesitorem sapientiae. Si ergo philosophia sapientiam quaerit, nec ipsa sapientia est; quia necesse est aliud esse, quod quaerit; aliud, [Col. 0353A] quod quaeritur: nec quaesitio ipsa recta est, [Col. 0353A] [Col. 0353B] [Variorum Notae to columns 353-354] Nec quaesitio ipsa recta est. Sic lego cum 4 excusis, et 16 mss. quorum duo sunt vetustissimi. Sex alii legunt quaestio; ms. Pen. et plures Vaticani ac 7 editi, nec quaesitio sapientiae recta est. Expunxi tamen, quo carent mss. Opinatione. Opinatio est opinio quae scientiae opponitur, et a recentioribus philosophis dicitur probabilitas. Ex Walchio. Scientia ab ingenio. Id est, ab animo. Nam infra cap. 6, dicit scientiam ab anima esse, ignorationem a corpore. Vide cap. 1 de ira Dei. Metaphysicum illud lumen divinitus in mentibus nostris accensum, alii sapientiam, alii scientiam (huc hic noster) appellant, [Col. 0353C] cum scientia proprie sit rerum in natura mutabili perpetuarum et constantium: quod lumen est ab ipsa natura mentibus mortalium inditum; quod licet corporali caligine obnubiletur, plus tamen lucis in aliis, in aliis minus est, et ob id etiam plus in aliis, in aliis minus scientiae est. Quod quidem mirum non est, cum divinae sapientiae doctor Augustinus neget, cuiquam sanctorum coelestem sapientiam totam contigisse. Cujus asseverationis ipsum Paulum auctorem habet αὐθεντικώτατον. BETULEIUS . Idcirco enim oculos et aures, etc. Socrates quidem in Theaeteto, in secunda definitione, τὴν ἐπιστήμην definit αἴσθησιν. Quomodo vero inter se differant, docet Aristot. in III de Anima, cap. 8. BETULEIUS . Permanaret. Sic restitui ex mss. 2 Bonon., Lips., Pal., Tax., ad hoc enim conspirant antiquiores et potiores mss. Regio-Put. qui habet, permaneret; Cauc., 3 Reg., Ultr., 1 Brun. permanet pro permanaret; 1 Colb., permearet. In rec. 5 al. Reg., 5 Colb., 2 Clarom. et in excusis est perveniret; in 1 Reg. et 1 [Col. 0353D] Brun., perveniat.—Permanaret. Scite, ut Cicero, permanare ad animum, ad sensus, ad aures. In omnibus edd. perveniret, quod et ipsum elegans. BUN . Sol utrumne, etc. Lucretius de sideribus in Universum lib. V:
Epicuri dogma hoc est. Vide super hac re Plutarchi verba ex philosophorum Placitis lib. II, cap. 11, ubi solem septies et vicies terra majorem dixit. Consentit Galenus, περὶ φιλοσοφ. Ἱστορίας cap. 58. Sed apud Cic. in Acad quaest. amplius duodeviginti partibus mathematicis terra major creditur: id quod praecedenti capite apud Plut. eidem Anaximandro tribuitur. Sed in ejus Vita apud Laert. legitur asseruisse, τὸν ἥλιον οὐκ ἐλάττονα τῆς γῆς, καὶ καθαρότατον πῦρ. Plato in eadem fere sententia fuit in Epinomide. Macrob. in I de Som. Scip., cap, 20, Erathosteni tribuit, quod [Col. 0354B] Plut. et alii Anaximandro adscripserunt, sic referens: Eratosthenes in libris Dimensionum sic ait: «Mensura terrae, septies et vicies multiplicata, mensuram solis efficiet.» Macrob. autem ipse colligit solem octies terra majorem esse. Franciscus vero Philelphus in I Convivalium lib. ex Ptolemaeo colligit, solem quam terra majorem esse centies sexagies sexies, additis octavis tribus. Lege praeterea de solis magnitudine Cleomedem lib. II, Plin. lib. II, cap. 11. BETULEIUS .—Vide si lubet Cartesium. Luna globosa. Vide Plutarchum in Placitis lib. II, cap. 27. Cleomedes priscos tres tantum in luna figuras protulisse refert: surgentem in cornua, dividuam, [Col. 0354C] plenam; indeque Dianam Triviam fuisse dictam. Testatur tamen a junioribus adjectum esse, utrinque turgidam; sic enim ἀμφίκυρτον Valla reddidisse videtur, quod Budaeus utrinque convexum. Cujus quidem Plin. lib. II, cap. 9, et Theon in Arato, haec memorantes, nullam faciunt mentionem. Sed meminit Martianus l. VIII, meminit Macrob. lib. I, cap. 6, Somm., et ipsa Luna apud Lucianum in Icaromenippo. Adjiciemus his, quae refert Cicero in Academ. quaest lib. IV de Xenophane, qui lunam habitabilem dixit, eamque esse terram multarum urbium. Physici certe lunam aetheream terram dixerunt, teste Macrobio. Vide de his omnibus Philelphi Convivales sermones. Aristoteles l. II de Coelo, c. 11, sidera omnia σφαιροειδῆ facit: sicut etiam Cicero in Scipionis Somnio, ubi Macrobius stellarum corpora sphaeras appellat. Sed inventi sunt qui secus putarunt, Cleantes, Anaximenes, et alii. BETULEIUS .
Et stellae utrumne coelo adhaereant, etc. Ita reposui ex editis Tornes. Soubron. et omnibus manu exaratis, [Col. 0354D] praeter 2 Reg. rec. et impressos, in quibus est, et stellae utrumne cohaereant coelo. Notat Xenocratis, sive, ut Galenus habet, Xenophanis dogma: de his vide Plutarchum. Hodie certe nec ille stellarum situs agnoscitur, nec dubiantur quin fixae stellae cum tota universitate circumagantur. Cur autem Lactantius dictitet per aerem ferri sidera, ratione caret, nisi aera pro aethere dixerit. Est enim omnino ἄκυρον, vel ex vulgi opinione sumptum: quae, ut in Phaedone Plato docet, ex imbecillitate et tarditate visus nostri nascitur; vel quod superioribus idem aether est, quod nobis aer, ut idem Plato ibidem refert. BETULEIUS .
Utrum quietum sit et immobile. Sic habent mss. Jun., Cantabrig., duo Reg. et alii cum plur. editis; 3 al. Reg., aut mobile; mss. Cauc., immortale. Emendo ex optimis et veterrimis 4 Reg., 1 Bon., antiq., Ultr., Goth., Em., 4 Colb., 2 Brun. et ed. Graph., Gymnic, Tornes., Soubron., Paris., Cellar., Valch., et immobile; nec aliter hunc locum ad verbum refert Isidorus [Col. 0355C] lib. II Origin., cap. 24, et praeterea istic sequitur, an incredibili celeritate volvatur. Vide Copernicum, cardinalem de Cusa, Cartesium, aliosque auctores infra laudatos; nempe Macrobium lib. I de Somnio Scipionis, cap. 17; Plinium lib. II, cap. 3; Aristotelem, in libro de Coelo secundo, de Mundo, et alibi. Cicero de Universitate n. 17 sic: Maxima itaque una conversione atque eadem ipse circum se torquetur et vertitur. (Vide col. 355, lin. 2) .
quia nihil potest invenire.
Ego vero ne studiosos quidem sapientiae philosophos esse concesserim, quia illo studio ad sapientiam non pervenitur. Nam si facultas inveniendae veritatis huic studio subjaceret, et si esset id studium tamquam iter ad sapientiam, aliquando esset inventa. Cum vero tot temporibus, tot ingeniis in ejus inquisitione contritis non sit comprehensa, apparet nullam esse ibi sapientiam. Non ergo sapientiae student, qui philosophantur: sed ipsi studere se putant; quia illud quod quaerunt, ubi, aut quale sit nesciunt. Sive ergo sapientiae student, sive non student, sapientes non sunt; quia nunquam reperiri potest, quod aut non recte quaeritur, aut omnino non quaeritur. Videamus tamen id [Col. 0353B] ipsum, possit ne hoc studio reperiri aliquid, an nihil.
Duabus rebus videtur philosophia constare, scientia et opinatione, nec ulla alia re. Scientia ab ingenio venire non potest, ne cogitatione comprehendi; quia in seipso habere propriam scientiam, non hominis, sed Dei est. Mortalis autem natura non capit scientiam, nisi quae veniat extrinsecus. Idcirco enim oculos, et aures, et caeteros sensus patefecit in corpore divina solertia, ut per eos aditus scientia permanaret ad mentem. Nam causas naturalium rerum disquirere, aut scire velle: sol utrumne tantus, quantus videtur, an multis partibus major sit, quam omnis [Col. 0354B] haec terra; item, luna globosa sit, an concava; et stellae utrumne adhaereant coelo, an per aerem libero [Col. 0355A] cursu ferantur; coelum ipsum qua magnitudine, qua materia constet, utrum quietum sit et immobile, an incredibili celeritate volvatur; quanta sit terrae crassitudo, [Col. 0355A] [Col. 0355C] [Variorum Notae to columns 355-356] Quanta sit terrae crassitudo. Macrob. lib. I de Somnio Scipionis, c. 20, colligit, ut ipse praedicat, evidentissimis et indubitabilibus dimensionibus universae terrae ambitum, quae ubicumque vel incolitur, vel inhabitabilis jacet, habere stadiorum millia ducenta quinquaginta duo, diametron vero octoginta millia stadiorum, [Col. 0355D] vel non multo amplius habere. Idque ex ratione Eratosthenis, quam sequitur etiam Cleomedes libro I. Lege ad haec magnam Ptolomaei Constructionem lib. v, cap. 16, et ibidem Theonis Hypomnemata, et Martianum in sua Geometria. Caeterum de terrae magnitudine indeterminate disputat Plato in Phaedone. BET . Quibus fundamentis librata, etc. Vide Simmiam apud Platonem in Phaedonae ad finem; Ciceronem in Acad. Ptolemaeum lib. III, cap. 7. ALMAGESTI . Disputando. Mss. 1 Bon. antiq., disputare. Arbitremur. Sic restitui ex 13 optimis ac vetustistissimis mss. et 4 editis Torn., Soubr., Cellar. et Walch. Scripti 7 rec. et 16 excusi ferunt, arbitramur. Qui naturalia. Non illam calumniatur physicen, quae medicinae fundamentum est, ut infra cap. 5 et 6 patebit; sed eam, cujus proprium, ut Laertius inquit, est, disputare de mundo, deque rebus in mundo existentibus. Recte ergo Socrates, etc. Vel ex ipso Laertio patet, [Col. 0356C] Academiam ex Socratis fluxisse doctrina. Plato siquidem Socratis auditor, Academiam constituit. Academici licet docendi genus optimum quibusdam secuti videntur, quia vero illorum professio in opinionibus duntaxat sita est, vera nobis Carneadis Stoici de ipsis censura videtur, qui opinaturum sapientem, erraturum dixit; qui enim opinatur, nihil scit. Scientia igitur e medio ab ipsis tollitur. Contra Academicorum heresim disserit Augustinus libris tribus, ex re ipsa inscriptis; Epiphanius lib. I. BETUL . Opinatur . . . quod nescit. L. III, c. 4. Exprimit hic Ciceronem l. IV Tus., c. 11: Opinatio est, judicare se scire, quod nesciat. BUN . Verius. Ita reposui ex cunctis prope mss. Duo recentissimi cum impressis ferunt certius; tres veri certius. [Col. 0356D] Agitur hic de vero. Vide seqq. In rerum naturam cadunt. Sic restitui in quarto casu ex omnibus ferme mss. et veteribus editis 2 Romanis, Tornes. ac Soubron. Vulgati quamplures cum scriptis 4, natura. Nullus igitur. Hanc lectionem admisi ex cunctis mss. et edit. Cellar. et Walch. In 14 excusis est, nullus enim. Descensurum. Sc. de coelo. Reimm., dissensurum, non male. Pro recepta Livius lib. VI, cap. 18: Nunquam propter me de coelo descendant. Conf. Lact. l. III, c. 20. BUN . Licet connivere videatur. At, teste Thomasio, in uno Vaticano codice legitur, licet conticere videatur, quod ipsi maxime probatur; aitque connivere nil significare, quod ad rem pertinet. Summa stultitia. De hac vide Paulum, I Cor., cap. III, 19.
Redeamus ad illud superius exemplum. Age, opinemur de statu et qualitate urbis illius, quae nobis rebus omnibus praeter nomen ignota est. Verisimile est, in plano sitam, lapideis moenibus, aedificiis sublimibus, viis pluribus, magnificis ornatisque delubris. Describamus, si placet, mores habitumque civium. [Col. 0355C] Sed cum haec dixerimus, alius contraria disputabit; [Col. 0356A] et cum hic quoque peroraverit, surget et tertius, et alii deinceps, et opiniabuntur multo disparia, quam nos sumus opinati. Quid ergo erit ex omnibus verius? fortasse nihil. At omnia sunt dicta, quae in rerum naturam cadunt; ut necesse sit aliquid eorum esse verum. At nescietur, quis verum dixerit. Potest fieri, ut omnes ex parte aliqua erraverint, ex parte attigerint veritatem. Stulti ergo sumus, si hoc disputatione quaeramus; potest enim supervenire aliquis, qui opiniones nostras derideat, nosque pro insanis habeat, qui velimus id, quod nescimus, quale sit, opinari. Verum non opus est longe posita conquirere, unde nemo fortasse veniat, qui nos redarguat. Age, opinemur, quid nunc in foro geratur, quid in curia; longum est id quoque: dicamus, [Col. 0356B] interposito uno pariete quid fiat; nemo potest id scire, nisi qui audiverit, aut viderit. Nullus igitur audet id dicere, quia statim non verbis, sed re ipsa praesenti refutabitur. Atqui hoc idem faciunt philosophi, qui disputant in coelo quid agatur: sed eo se id impune facere arbitrantur, quia nullus existit, qui errores eorum coarguat. Quod si existimarent descensurum esse aliquem, qui eos delirare ac mentiri doceret, nunquam quidquam de iis rebus. quas scire non possunt, disputarent. Nec tamen ideo felicior putanda est eorum impudentia et audacia, quia non redarguuntur: redarguit enim Deus, cui soli veritas nota est, licet connivere videatur, eamque hominum sapientiam pro summa stultitia computat.
Recte igitur Zeno ac Stoici opinationem repudiarunt. Opinari enim te scire, [Col. 0357A] [Col. 0357C] [Variorum Notae to columns 357-358] Opinari . . . te scire. Illud scire non debet abesse: hic necessarium, et habent omnes editiones recte. Requirit locus Ciceronis a me ad c. 3 citatus, et Epit. cap. 31: Opinari autem scire, quod ignores, temeritas ac stultitia est. BUN . Scire. Abest scire ab Emmanuel. et Gothano mss. Qui philosophiae principes fuerunt. Academici et Stoici principes erant philosophorum. Academicae sectae fundamentum quasi posuit Socrates; Stoicae auctor est Zeno. Comparatam. De quo vide Terent. Heauton. act. III, scen. 1, vs. 97. Hinc nata est sententia, Neminem in re sua idoneum judicem esse. Sparti illi poetarum. Sic legendum censeo cum Jo. Cauci, et Isaeo: sic impressum est in Florent., Junt., Aldina 1515 et 1535, Veneta 1509 et 1521, Parrhas., [Col. 0357D] Parisiensi 1525, Antuerp., Graph. 1532, Cratandri ac Gymnici editionibus. Sparti illi poetarum sunt homines illi e dentibus serpentis a Cadmo satis orti: fabula notior est, quam ut referri debeat. Hoc saltem addam, spartos illos vocari a Graeco nomine σπείρω_ hinc σπάρτοι sati, seminati. Hoc verbum Lactant. Latino more scripsit: sic etiam Vulgatus interpres Joan. v, 2, et Plinius Graecum nomen tanquam Latinum scripsere probata dicendo pro ovibus. Lib. VII, cap. 2, sic Virgil. alicubi, acta, quod est ἀκτή, littus, dixit. Etiam in hoc Isaeo assentior, mendum irrepsisse, eo quod scribae significationem hujus dictionis non percipientes, et mendum suspicati, pro sparti, spartiatae substituerunt. GALLAEUS .—Hanc vocem natam suspicor ex sparti, sati; quae ultima dictio per interpretationem in quibusdam veteribus codicibus fuerit addita, et in textum intrusa, ac demum corrupta in [Col. 0358C] τὸ spartiati, vel spartiatae, quod est in 28 mss. et 9 editis. Vide et Euripid. in Poenis, et Ovid. l. III Metamorph. Arcesilas. Novae seu mediae Academiae conditor. Cic., in Acad. quaest., veterem Academiam, Platonicam illam vocat: novam, quae usque ad Carneadem perducta est, qui quartus ab Arcesila fuit, in eademque Arcesilae ratione permansit. Cic. lib. III de Orat.: Arcesilas primum, qui Polemonem audierat, ex variis Platonis libris, sermonibusque Socraticis hoc maxime arripuit, nihil esse certi, quod aut sensibus aut animo percipi possit. BETULEIUS . Novam non philosophandi philosophiam. Ut Fabius Maximus novum genus pugnandi, non pugnare. Flor. II, 6. FRANCIUS . Detrahit. Omnium manuscriptorum et vet. edit. Rom. est; distrahit editorum rec. Quasi civile bellum, etc. Cicero in eo lib. qui Lucullus inscribitur, affirmat Arcesilam, philosophiam bene constitutam eo evertisse modo, quo Gracchus Tiberius Remp. et in eorum delituisse auctoritate, qui negarent quidquam sciri aut percipi posse: quorum e numero eximit, et Socratem, et Platonem. BET . Tironum caterva. Intelligit Arcesilae sectatores, et novos Academicos. Veterani. Scilicet Platonici. Sine interitu suo sibi. Addidi suo ex Bon., Tax., Pen., Cauc., Junt., Cant., Sublac., Rost. Ven., 1471, utraque 78, 93, 97, Pier., Junt., Ald., Parrh., Crat., Gymn., Gryph., Tornes. Non video, quare Thomas. ejusque asseclae illud suo ejecerint. BUN . Vincit. Sic ex mss. reposui. In editis et 1 Reg. rec. est, vicit. Utrumque tamen potest dici.
Si ergo singulae sectae multarum sectarum judicio stultitiae convincuntur, omnes igitur vanae, atque inanes reperiuntur: ita seipsam philosophia consumit, et conficit. Quod cum intelligeret Arcesilas Academiae conditor, reprehensiones omnium inter se collegit, confessionemque ignorantiae clarorum philosophorum, [Col. 0358B] armavitque se adversus omnes. Ita constituit novam non philosophandi philosophiam. Eo igitur auctore, duo philosophiae genera esse coeperunt: unum, illud vetus, quod scientiam sibi vendicat; alterum, novum repugnans, quod eam detrahit. In his duobus generibus video dissidium, et quasi civile bellum. Sapientiam, quae detrahi non potest, in qua parte ponemus? Si natura rerum sciri potest, haec tironum caterva interibit; si non potest, veterani conficientur: si pares fuerint, nihilominus peribit dux omnium philosophia, quia detracta est; nihil enim potest sine interitu sibi esse contrarium. Si autem, ut docui, nulla potest esse in homine interna et propria scientia, ob fragilitatem conditionis humanae, [Col. 0358C] Arcesilae manus vincit. Sed ne ipsa quidem stabit, quia non potest omnino nihil sciri.
Sunt enim multa, quae natura ipsa nos scire, et usus frequens, et vitae necessitas cogit. Itaque pereundum est, nisi scias, quae ad vitam sunt utilia, ut appetas, quae periculosa, ut fugias et vites. Praeterea multa sunt, quae usus invenit. Nam solis ac lunae varii cursus, et meatus siderum, et ratio temporum deprehensa est, et natura corporum a medicis, herbarumque vires, [Col. 0359A] [Col. 0359C] [Variorum Notae to columns 359-360] Herbarum vires. Herbariae medicinae inventionem Galenus assignat Cheironi Centauro, Macer Artemisiae. BETULEIUS . Nec non imbrium. Id ipse Christus concedit Matth. XVI, Lucae XI. De his Aratus potissimum, et Virgil. in Georg. BETUL . Debuit ergo Arcesilas. Arcesilas, teste Mela, nihil affirmantis Academiae antistes, ita omnem rerum [Col. 0359D] scientiam ex hominibus sustulit, ut eam soli Deo reliquerit; ut Epiphanius de eo scribit tom. II, lib. III, de Haeresibus. BETULEIUS . Se in populum redegisset. In populum redigere dixit, pro eo quod est in ordinem redigere. De quo loquendi modo vide Budaeum in L. D. Marcus. ff. de Off. praesidis.— Se in populum redegisset. Id est, se vulgo philosophorum annumerasset. Prius in ordinem redigere, auctore Prisciano et Raph. Reg. inter viles et abjectos connumerari dixit Quintil. I Instit. c. 4. BUN . Convincis. Manuscriptorum ac 3 vet. edit. Rom., Tornes. et Soubron. est haec lectio; conviceris, caeterorum editorum. Arcesilas. Mss. pene omnes et vet. edit. Rom. ferunt Archesilas. At 1 Reg. vetustissimus et vulgati, Arcesilas, cum Diogene Laertio de Vitis Philosophorum. Confectis. Artis Gladiatoriae verbum, quod de gladiatore multis vulneribus confosso dicitur. Cicero [Col. 0360C] Catil. II: c. 11: Gladiatori illi confecto et saucio. CELLAR . Inter ipsos. Sic restitui ex 29 potioribus et antiquioribus mss. Pro ipsos, editi et sex rec. scripti reposuerunt philosophos ob novi capitis initium; alii 4 et edit. Is. post ipsos addiderunt philosophos, scilicet glossema ex ora libri admissum in textum. Ab animo est qui. Masculino genere omnes fere [Col. 0360D] scripti et quinque excusi. In editis 14 est, ab anima quae. Supra, cap. 3, dixit scientiam ab ingenio esse. Sinistro versus. Sinistrorsus Caesaris VI. Gall. in meis Lexicis desidero. BUN . Paucarum rerum. Cum ms. 1 Bonon. Thysius et Gallaeus addunt et. Quia. Hic et infra quam legendum esse censebat Francius. Consertis manibus. Proverbium, pro summa contentione: metaphora sumpta a luctantibus. Vel est allusio ad antiquum illum fori morem, quo ex jure manu consertum vocabant. De quo praeter Bud. et Erasm. vide Gell. lib. XX, cap. 9. BETUL .— Consertis manibus. Sparkius interpretatur, summo conatu: significat, pugnantes, ut l. v, c. 6: Tum inter se manus conserere coeperunt. BUN . In medio constitutam fore, quae. Sic fere omnes. Subaudio scientiam, quae. BUN .
Nusquam ne igitur sapientia est? Immo vero inter ipsos fuit: sed nemo vidit. Alii putaverunt, sciri posse omnia; hi sapientes utique non fuerunt; alii nihil, ne hi quidem sapientes fuerunt; illi, quia plus homini dederunt; hi, quia minus: utrisque in utramque partem modus defuit. Ubi ergo sapientia est? Ut neque te omnia scire putes, quod Dei est, neque omnia nescire, quod pecudis. Est enim aliquod medium, quod sit hominis, id est scientia cum ignoratione conjuncta et temperata. Scientia in nobis ab animo est, qui oritur e coelo; ignoratio a corpore, quod est e terra: unde nobis et cum Deo, [Col. 0360B] et cum animalibus est aliqua communitas. Ita quoniam ex his duobos constamus elementis, quorum alterum luce praeditum est, alterum tenebris; pars nobis data est scientiae, pars ignorantiae. Per hunc quasi pontem transire sine cadendi periculo licet; nam illi omnes, qui se in alteram partem inclinaverunt, aut dextro, aut sinistro versus ceciderunt. Utraque autem pars quomodo erraverit, dicam. Academici contra Physicos ex rebus obscuris argumentati sunt, nullam esse scientiam, et exemplis paucarum rerum incomprehensibilium contenti, amplexi sunt ignorantiam; tanquam scientiam totam sustulissent, quia in parte sustulerant. Physici contra ex iis, quae aperta sunt, argumentum trahebant, omnia sciri posse, contentique perspicuis, retinebant scientiam; [Col. 0360C] tanquam totam defendissent, quia ex parte defenderant. Itaque neque hi clara, neque illi obscura viderunt: sed utrique, dum solam scientiam consertis manibus vel retinent, vel eripiunt, non viderunt, in medio constitutam fore, quae illos ad sapientiam transmitteret.
[Col. 0361A] Verum Arcesilas ignorantiae magister, cum Zenoni obtrectaret principi Stoicorum, ut totam philosophiam everteret, auctore Socrate, [Col. 0361A] [Col. 0361C] [Variorum Notae to columns 361-362] Socrate. De qua Socratis doctrina copiose et eleganter disserit Xenophon, de Dictis et Factis Socratis non longe ab initio. Suscepit hanc sententiam, etc. De qua Cic. de Orat. l. III: Arcesilas primum qui Polemonem audierat, ex variis Platonis libris, sermonibusque Socraticis, hoc maxime arripuit, nihil esse certi, quod aut sensibus, aut animo percipi possit. Arnob., lib. II: Qui nihil ab homine comprehendi, atque omnia caecis obscuritatibus involuta, non Arcesilae, Carneadae credit? Lucretius hanc sententiam refellit lib. IV:
Existimationem. Sic restitui ex manuscriptis. Editi habent aestimationem.
Mortalis. Ed. Sublac. habet immortalis.
Repente extitit Academia. Intellige, nova. De triplici Academia, vetere, media, nova, doctissime disserentem lege Georg. Horn. lib. III, cap. 20 Histor. philosoph.
Ἀσύστατον. Nam apud dialecticos Graeci. ἀσὺστατον, Latini insolubile vocant, fallaciarum genus, ut, Nihil scio. Igitur hoc scis, quod nihil scis.
Ut enim nihil sciendum. Ita omnes mss. praeter recentissimos I Reg. et I Clarom. qui post nihil inserunt sciri posse, ut et editi quatuor. De hoc Socratis dicto vide Laertium in Socrate et Platonem in Alcib. II.— Ut enim nihil scire posse sciendum sit. Jun., Lips. alter, Gothan., Sublac., Rost., Ven. 1471, [Col. 0362C] utraque 78, 93, 97, Pier., Parr., Paris., Crat., Ald., Gymn., Ut enim nihil sciendum sit. BUN .
Nihil agit. Nihil agere proverbialiter dicuntur ii, qui sumunt inanem operam; unde verbum, satius est otiari quam nihil agere.— Nihil agit. Elegans formula; id est, nihil promovet. Lact. l. v, cap. 14: Sed nihil fortasse apud ipsos agamus. De Ira cap. 22: Ne nihil apud istos agamus. Cic. pro Rosc. Amerino, cap. 45: Quae omnia si . . . in patronum voluerit conferre, nihil egerit. BUN .
Furem suum prodit. Hanc restitui lectionem, quae cunctorum ferme mss. est et vet. edit. Rom. 1470. [Col. 0362D] Caeteri editi cum 1 Reg. rec. a secunda manu habent furtum. 1 Reg. veterrimus, furorem. Et illi philosophi dicuntur furiosi litigatores, infra capitis 8 initio.
Exceptione facta. Exceptio apud Jureconsultos est actionis exclusio.
Nec sciri posse. Ita lecto quae est 3 Reg. veter. et 1 Clarom. verior et melior nobis visa est, quam aliorum nesciri posse. Vide seq.
Non possunt, legitur non possint, apud Buneman. qui hujus vocis sic rationem reddit.—Edo in conjunctivo ex Goth. et Lips. secundo, non possint; praecessit enim quia doceat. Idem Heumann. vidit. BUN .
Ab aliis. Sic lego cum omnibus pene mss. et ed. Tornes. ac Soubron. In 5 rec. scriptis et editis est, ab his.
Quam possumus. Ita omnes fere mss. et ed. Paris. 1525. Caeterae editiones cum 6 scriptis rec., possimus.
Aut etiam dediscitur. Etiam in mss. est; aut omnino dediscitur in editis.
suscepit hanc sententiam, ut affirmaret nihil sciri posse. Itaque coarguit existimationem philosophorum, qui putassent ingeniis suis erutam esse, atque inventam veritatem: videlicet, quia mortalis fuerat illa sapientia, paucisque ante temporibus instituta, ad summum jam incrementum pervenerat, ut jam necessario consenesceret, ac periret, repente extitit Academia, tanquam senectus philosophiae, quae illam conficeret jam deflorescentem. Recteque vidit Arcesilas, arrogantes, vel potius stultos esse, qui putent, scientiam veritatis conjectura posse comprehendi. Sed tamen falsa dicentem redarguere non potest, nisi qui scierit ante, quid sit verum: quod Arcesilas [Col. 0361B] veritate non cognita facere conatus, introduxit genus philosophiae ἀσύστατον quod latine instabile, sive inconstans possumus dicere. Ut enim nihil sciendum sit, aliquid sciri necesse est. Nam si omnino nihil scias, id ipsum, nihil sciri posse, tolletur. Itaque qui velut sententiae loco pronuntiat, nihil sciri, tanquam praeceptum profitetur et cognitum, ergo aliquid sciri potest.
Huic simile est illud, quod in scholis proponi solet in asystati generis exemplum; somniasse quemdam, ne somniis crederet. Si enim crediderit, tum sequitur ut credendum non sit. Si autem non crediderit, tunc sequitur ut credendum sit. Ita si nihil sciri potest, necesse est, id ipsum sciri, quod nihil sciatur. Si autem scitur, posse nihil sciri, falsum est ergo, [Col. 0361C] quod dicitur, nihil posse sciri. Sic inducitur dogma sibi ipsi repugnans, seque dissolvens. Sed homo [Col. 0362A] versutus, caeteris philosophis voluit scientiam eripere, ut eam domi absconderet. Nam sibi illam profecto non adimit, qui aliquid affirmat, ut caeteris adimat: sed nihil agit; apparet enim, ac furem suum prodit. Quanto faceret sapientius ac verius, si exceptione facta, diceret, causas rationesque duntaxat rerum coelestium, seu naturalium, quia sunt abditae, nec sciri posse, quia nullus doceat, nec quaeri oportere, quia inveniri quaerendo non possunt. Qua exceptione interposita, et physicos admonuisset, ne quaererent ea quae modum excederent cogitationis humanae; et seipsum calumniae invidia liberasset; et nobis certe dedisset aliquid, quod sequeremur. Nunc autem cum ab illis sequendis nos retraxerit, ne velimus plus scire, quam possumus, non minus a se quoque ipso retraxit. Quis enim velit laborare, ne quidquam sciat? [Col. 0362B] aut ejusmodi suscipere doctrinam, ut etiam communem scientiam perdat? Quae si doctrina est, scientia constet necesse est; si non est, quis tam stultus est, ut discendum id putet, in quo aut nihil discitur aut etiam dediscitur? Quare si neque omnia sciri possunt, quod physici putaverunt, neque nihil, quod Academici, philosophia omnis extincta est.
Transeamus nunc ad alteram philosophiae partem, quam ipsi moralem vocant, in qua totius philosophiae ratio continetur; si quidem in illa physica sola oblectatio est, in hac etiam utilitas. Et quoniam in disponendo vitae statu, formandisque moribus, periculo majori peccatur, majorem diligentiam necesse est [Col. 0362C] adhiberi, ut sciamus quomodo nos oporteat vivere. Illic enim potest venia concedi; quia sive aliquid [Col. 0363A] dicunt, nihil prosunt, sive delirant, nihil nocent. Hic vero nullus dissidio, nullus errori est locus. Unum sentire omnes oportet, ipsamque philosophiam uno quasi ore praecipere; quia si quid fuerit erratum, vita omnis evertitur. In illa priori parte ut periculi minus, ita plus difficultatis est; quod obscura rerum ratio cogit diversa et varia sentire. Hic ut periculi plus, ita minus dificultatis; quod ipse usus rerum et quotidiana experimenta possunt docere, quid sit verius, et melius. Videamus ergo, utrumne consentiant, aut quid nobis afferant, quo rectius vita degatur. Non necesse est omnia circuire. unum eligamus, ac potissimum, quod est summum [Col. 0363A] [Col. 0363B] [Variorum Notae to columns 363-364] Quod est summum. Quae philosophorum fuerint de finibus, vel summo bono dogmata, vide apud Ciceronem in II Academicarum quaestionum. Item et lib. II de Finibus. Adeas et S. Augustinum, lib. XVIII de Civitate Dei. Cardo versatur. Sic Reimm. et omnes. Puto, inquit Heumannus, scribendum esse, vertitur. At confirmat receptam versatur, ipse Lactantius lib. de Ira, cap. 6: In eo summa omnis et cardo religionis pietatisque versatur. BUNEMAN . Epicurus summum bonum in voluptate animi esse censet. Est optima sententia, quam deinde ii, qui inepte illum sequebantur, sinistre sunt interpretati. Praeter Gassendum, consulatur hic Stanleius Histor. Phil., pag. 1052. WALCHIUS .—Lactantius, sibi parum constans, infra cap. 17, illum voluptatis corporis assertorem, et cap. 27, voluptarium hominem nominat; ex. Cicer. secunda Tuscul., Senecam quidem [Col. 0363C] maximum stoicorum, quorum dogmata vehementer a corporis voluptatibus abhorrent, Epicuri studiosissimum fuisse ex ejus epistolis constat, quas ferme omnes aliquo Epicuri praecepto conclusas voluit, ejusque de illo sententiam habes cap. 12 et 13, de Vita beata. Quodnam autem summum bonum, et quam voluptatem finem esse dicat Epicurus, suam ipsemet sententiam enuntiat in epistola ad Menaeceum apud Laertium in Epicur. claris disertisque verbis, cujus sententiae meminit quoque Cicero in primo de Finibus. Petrus Victor., Variar. Lect. lib. XXVII, c. 14, persimilem eum Socrati fuisse contendit; et Laertius testatur, plerosque asseruisse illum continentissimum, adeo ut aqua tantum et cibario pane contentus fuerit. ISAEUS .—In sequenti capite videbimus, quatenus animi voluptas Epicuro sit finis bonorum. Aristippus. A Lactantio infra depingitur tanquam omnium Scenarum homo, quique id unicum sibi propositum habuerit, cujusvis ingenio mentem suam ac [Col. 0363D] mores accommodaret. Extat hujus Vita apud Laertium lib. II. Multa de hujus asotia lege apud Athenaeum, lib. XII δειπνοσοφιστικῶν. Ex Ecclesiasticis porro hujus dogma notat Epiphanius tom. II, lib. III, contra Haereses. Contra eos qui voluptatem bonorum finem constituunt, disputat etiam Arist. in X Moralium. BETUL. Callipho. Cicero lib. II de Finib., cap. 6: Callipho adjunxit ad honestatem voluptatem; et lib. IV Acad., c. 45, fin. BUN . Callipho et Dinomachus. Multi mss. et editi addunt, sed perperam, Cyrenaici, quam vocem respuunt tres mss. Reg. quorum duo sunt omnium antiquissimi. Et quidem eos a Cyrenaicis distinguunt Cicero, l. III de Officiis sub finem, et Lactantius hic et infra cap. 8, necnon lib. VII, cap. 7. Et merito; hi enim ambo philosophi, qui in summo bono statuendo honestatem cum voluptate jungebant, alieni profecto erant ab Aristippi sententia, qui summum bonum in solis [Col. 0364B] corporeis voluptatibus statuebat: discrepant immane quantum. Sane quidem Cyrenaicorum principem fuisse Aristippum, eamque philosophorum sectam ab eo fluxisse, testes sunt Cicero ad fin. Lucull., et III Offic., Strabo, in fine XVII, Laert., in Aristip.; Suidas, litter. K: quin et Lactant. ipse hoc eodem libro cap. 15. Partim ex ISEO.—Hinc ait Cicero de Aristippo loquens, unde Cyrenaici, et a Cyrenenaicis distinguit Calliphonem. De Calliphone et Dinomacho vide apud Ciceronem lib. V, de Finibus, unde haec Lactantius desumpsit.— Callipho et Dinomachus honestatem. In Epit. cap. 33: Dinomachus et Callipho honestam voluptatem probaverunt. BUNEMAN . Diodorus cum privatione doloris. Summum bonun posuit Hieronymus in non dolendo. Sic nonnulli mss. inter quos 2 Reg. et 1 Colb. ac 3 vet. edd. et Epitom. cap. 56, et sic omnino legendum et interpungendum esse hunc locum, ut olim Ciacconius animadvertit, [Col. 0364C] et ratio ipsa, et Cicero, ex quo ferme omnia haec mutuatus est Lactantius, pervincunt. Nam si legas: Diodorus in privatione doloris summum bonum posuit: Hieronymus in non dolendo, ut vulgo legitur, quae erit differentia inter opinionem Diodori, et Hieronymi? At constat ex Cicerone, hoc interesse, quod Diodorus non simpliciter in non dolendo summum bonum ponebat, sed cum vacuitate doloris honestatem jungebat. Hieronymus vero id simpliciter, nullo adjecto, in non dolendo statuebat. Vide Ciceron. l. II de Fin., paulo post initium. ISAEUS .—Diodori multi fuere philosophiae addicti; sed is de quo hic est sermo, Socratis fuit discipulus: Hieronymus ille Rhodius fuit philosophus. Alius est profecto a S. Hieronymo. Peripatetici. Quid stoici a peripateticis differant, et quae tria sint peripateticorum genera, lege apud Cic. in IV de Finibus; apud ipsum peripateticorum principem, lib. Moralium I, cap. 8. BETULEIUS . Herilli. Hic fuit Chalcedonius, vel potius Carthaginensis, [Col. 0364D] ὁ Καρχηδόνιος, ait Laertius. Zenonis discipulus erat; ac de eo vide Ciceronem in IV Academicar. quaestion. et lib. II de Finibus. Herillus porro ad scientiam omnia revocans, unum quoddam bonum vidit. Sed nec optimum, nec quo vita gubernari possit. Itaque hic ipse jampridem est rejectus. Zenonis. Haec Cicero antiquis peripateticis tribuit. Sed ille idem Cicero refert, Zenoni summum bonum esse id quod ducitur a conciliatione naturae. Memineris interim, Zenonem προηγμένα dicere, quae alii bona vocant: quae Latinorum alii praeentia, alii producta interpretantur, de quibus forte alibi plura. BETULEIUS . Stoicorum. Extat sub S. Augustini nomine inscriptus liber de stoicis et Epicureis, in quo ait: Epicuro finis bonorum est voluptas corporis, stoico virtus animi, christiano donum Dei. In omnibus. Heumannus delet in, juxta sex veteres editiones. Veniamus. Ex mss. et multis editis restitui; in nonnullis est venimus. Qui. Addidi ex potioribus et vetustis mss. Reg. aliisque, et editis decem: in nonnullis omissum, in pluribus est quid. Nos pallio retrahat. Isidorus dictum putat Pallium a pellibus, quia prius super indumenta pellicea veteres induebantur, quasi pellea, sive a palla, per derivationem. Philosophorum propria haec vestis fuit, ut apparet ex dicto Herodis Attici apud Gellium lib. IX: Video, inquit, barbam et pallium, philosophum non video. Apud Graecos etiam in usu praecipue fuit. Hinc palliati sumuntur pro Graecis, sicut pro Romanis togati. Dictae propterea fabulae palliatae, in quibus [Col. 0365D] inducebantur Graeci, sicut togatae in quibus Romani. Communem utrique sexui fuisse vestem, colligi potest ex Ulpiano, Tacito, qui promiscua appellat pallia. Martialis:
Scripsit quoque Lampridius, Matronas regias contentas esse debere unico pallio, auro sparso. Etiam in lecto usos fuisse veteres, significare videtur Ovid. lib. I Amor., Eleg. 2:
Omissis litigatoribus furiosis. Ita cum cunctis prope editis manuscripti omnes, praeter 3 scriptos et 4 excusos, in quibus est litigationibus. At litigatoribus, adjuncta furiosis ac pertinacibus flagitant. Hunc locum sic exhibet antiquissimus 1 Bonon. codex: Quid ergo superest, nisi ut obvias his litigatoribus furiosis et pertinacibus manus demus ad judicem? Non igitur legendum est litigationibus: quia, ut recte ait Thomasius, non de contentionibus et litigationibus hic agitur, [Col. 0366C] sed de hominibus contentiosis et litigatoribus.
Sapientiae? quae. Sic reposui ex mss. 6 Reg., 2 Bonon., Cauc., et 11 aliis ac vulgatis Tornes. et Walch. In 4 scriptis rec., et 10 excusis, qui.
Haec nos. Idem mss. qui supra. In 1 Reg. rec. et in vulgatis, Hic nos.
Summi animalis. Id est hominis; atque in eo explicando summo bono totum hoc caput occupatur.
Non fuit. Is est Epicurus.
Communis est. Ita ferunt omnes editi et mss. praeter 1 Bonon. antiq., 1 Reg. rec. et 1 Colb., in quibus est, commune.
Quem semper in corporis voluptates ruentem. Legit Buneman.: Quem corporis semper voluptatem tuentem [Col. 0366D] atque in hunc locum notam sequentem exhibet.—Ita edo (inquit); nam plures scripti e tediti in singulari, voluptatem, rectius. Est quidem et altera lectio. in corporis voluptates ruentem, elegans, quam Lips., Sublac., Ven. 1471, Rost., Gryph., Tornes., Thom. et recentiores habent, ut Lact. l. VI, cap. 23: Ut in hos affectus avidissime ruerent. BUN .
Cum foeminas tam rabide consectantur. Virgilius de equis, seu equabus:
Tam rabide consectantur. Ut Cicero V Tuscul., 6: Quem libidinibus inflammatum et furentem videmus omnia rabide appetentem cum inexplicabili cupiditate. BUN .
Cyrenaici. Vide apud Cicer. in fin. III, de Offic.
Virtutem ex eo esse laudandam. Ita cum 5 editis omnes fere mss. At in uno Colbertino et Cauc. ac editis 11 est ex eo ipso; in 1 Colb., ex eo solo.
Sus et canis. Duo quasi symbola quaedam gulae et [Col. 0367C] libidinis. Sic eos conjungit Petrus II Epist., cap. II, 22, ac Virgilius canem obscoenum vocat; et juxta Horatium, amica luto sus.
qui possumus judicare, qui nondum sapere coeperimus? maxime cum praesto adsit academicus, qui nos pallio retrahat, ac vetet cuiquam credere, nec tamen afferat ipse quod sequamur.
Quid ergo superest, nisi ut, omissis litigatoribus furiosis ac pertinacibus, veniamus ad judicem illum, [Col. 0365B] scilicet datorem simplicis et quietae sapientiae? Quae non tantum formare nos, ac inducere in viam possit, verum etiam de controversiis istorum ferre sententiam. Haec nos docet, quid sit hominis verum ac summum bonum: de quo priusquam dicere incipio, illae omnes sententiae sunt refellendae, ut appareat neminem illorum fuisse sapientem. Cum de officio hominis agatur, oportet summum summi animalis bonum in eo constitui, quod commune cum caeteris animalibus esse non possit. Sed ut feris dentes, armentis cornua, volucribus pennae, propria sunt: sic homini aliquid suum debet adscribi, sine quo rationem suae conditionis amittat. Nam quod vivendi aut generandi causa datum est omnibus, est quidem bonum naturale; summum tamen non est, nisi quod [Col. 0365C] est unicuique generi proprium. Sapiens ergo non [Col. 0366A] fuit qui summum bonum credidit animi voluptatem, quoniam illa sive securitas, sive gaudium est, communis est omnibus. Aristippo ne respondendum quidem duco, quem semper in corporis voluptates ruentem, nihilque aliud quam ventri et Veneri servientem, nemini dubium est hominem non fuisse; sic enim vixit, ut nihil inter eum pecudemque distaret, nisi unum, quod loquebatur. Quod si asino, aut cani, aut sui facultas loquendi tribuatur, quaerasque ab his, quid sibi velint, cum feminas tam rabide consectantur, ut vix divelli queant, cibos etiam, potumque negligant? cur aut alios mares violenter abigant, aut ne victi quidem absistant, sed a fortioribus saepe contriti, eo magis insectentur? cur nec imbres, nec frigora pertimescant, laborem suscipiant, [Col. 0366B] periculum non recusent? Quid aliud respondebunt, nisi summum bonum esse corporis voluptatem? eam se appetere, ut afficiantur suavissimis sensibus; eosque esse tanti, ut assequendorum causa, nec laborem sibi ullum, nec vulnera, nec mortem ipsam recusandam putent. Ab hisne igitur praecepta vivendi petemus, qui hoc idem sentiunt, quod animae rationis expertes?
Aiunt Cyrenaici virtutem ipsam ex eo esse laudandam, quod sit efficiens voluptatis. Verum, inquit obscoenus canis, aut sus ille lutulentus. Nam ideo cum adversario summa virium contentione depugno, ut virtus mea pariat mihi voluptatem, cujus expers sim necesse est, si victus abcessero. Ab his ergo sapere discemus, quos a pecudibus ac belluis, non sententia, [Col. 0366C] sed lingua discernit? Privationem doloris [Col. 0367A] summum bonum putare, non plane peripateticorum [Col. 0367A] [Col. 0367C] [Variorum Notae to columns 367-368] Non plane peripateticorum. Janus Guillielmi, in quaest. ad Plaut. Menaech., cap. 4, putat legendum, plano peripateticorum; ut nova compositione verbi, inconstantiam disserendi, et simul erraticam ambulationem Aristotelicorum Lactantius exagitarit: errones enim planos dici notum est. ISAEUS . Sed clinicorum. Ms. Clynicorum. Nihil enim certius, quam reliquisse Lactant. Clinicorum philosophorum. Clinicos philosophos ridicule dicit, aegrotos lectis affixos, et de valentium vita beata disputantes, [Col. 0367D] ea quae praesens aegritudo dictat: alludens ad clinicos medicos, qui ex Hippocratis secta lectos aegrotorum ambiunt, et curationes praescribunt. JANUS GUILIELMI.—Hanc emendationem et nos probamus, ac praeter supra laudatum codicem, ita haberi scito in 3 Regiis quorum duo sunt vetustissimi, in 2 Colb., Cauc., Vict., Lips., Pal., Em., Ultr., Brun., itemque in aliis 1 Reg., 1 Colb. et 1, Clarom.; in his 3 postremis videtur fuisse a prima manu, Clinicorum. Mss. Navar. et 1 Clarom. a secunda manu Ethnicorum; ms. Marm., Chinicorum, mendose, pro Clinicorum, quae est genuina lectio. Quippe Lactantius subjungit: Quis enim non intelligat, ab aegrotis et in aliquo dolore positis esse hoc disputatum. Sic apud Cyprianum epist. 69, ad Magnum: Non interrogentur utrumne clinici sint, an peripatetici; id est utrum disputantes ambulent ut peripatetici, aut stoici qui in porticu solebant disserere; an decumbant in lectis gravissimo morbo laborantes, ut clinici. CLINICUS enim vocabatur, [Col. 0368C] qui sine ulla salutis spe de lecto surgere non poterat. Quaedam tamen editiones, atque inter eas Colon. 1544, Betul. 1563, Torn. 1567, legunt Cynicorum loco voculae istius Clinicorum. Praeter quod. Heumannus legit, praeterquam quod, juxta editionem 1497. Quis. Reposui ex mss. et 4 vet. editis; in caeteris vulgatis est, qui. Et exceptis. Ex multis antiquioribus et potioribus mss. addidi voculam et, quae recentioribus quatuor vulgatis deest. Indolentia. Vox Ciceronis aevo non recepta, ab ipso tamen Tullio usurpata, lib. II de Fin., cap. 4, et de Officiis l. III, c. 3. Sicut . . . sic. Reddidi sicut . . . sic ex Bon., Tax., Pen., Ultr., Lips. 2, 3. Quia haec particularum consecutio rarior, pro Sic, notius ita editi substituerant. Lactantius l. II, cap. 9: Sicut lux Orientis . . . sic Occidentis tenebrae; l. III, cap. 4: Sicut tollit . . . sic . . . tollitur. BUNEMAN . Zenonem. De quo vide apud Cic. lib. IV de Finib., Laert. in Zenon. Cittiaeo. In iis omnia deprehenduntur. Ita restitui ex mss. antiquissimis 2 Reg., 1 Bon., 2 al. Reg., Lips., Pal., ed. Tornes. ac Soubron. In 9 rec. scriptis et in excusis est, in his omnibus. Quae ipsa in deterius prona est. Correxi quae, ex cunctis mss. praeter 3 Jun., Tax., Pen. et edit. in quibus est, quia. Vel. Reposui ex omnibus mss. et veteribus editis Rom., Tornes. ac Soubron. Caeteri vulgati habent, sed. Sed scientiam, etc. Removet Herilli dogma per causam finalem. Nam si ad studium aliquod honestum [Col. 0369C] applicamus animum, vel opum, vel honoris acquirendi causa, illi incumbimus. Acquisita jam per industriam illius rei scientia, non amplius finalis, sed effectrix illius rei causa erit, quam instituimus. BETULEIUS .
Peripateticorum bonum nimium multiplex, et exceptis animi bonis, quae ipsa quae sint, magna contentio est, commune cum belluis potest videri. Nam corporis bona, id est, incolumitas, indolentia, valetudo, non minus sunt mutis, quam homini necessaria; ac nescio an etiam magis, quia homo et medelis, et ministeriis sublevari potest, muta non [Col. 0367C] possunt. Item, quae appellant fortunae bona; nam sicut homini opibus ad vitam tuendam, ita illis [Col. 0368A] praeda et pabulis opus est. Ita inducendo bonum, quod non sit in hominis potestate, totum hominem alienae ditioni subjugarunt. Audianeus etiam Zenonem; nam is interdum virtutem somniat. Summum, inquit, est bonum, cum natura consentanee vivere. Belluarum igitur nobis more vivendum est. Nam quae abesse debent ab homine, in iis omnia deprehenduntur: voluptates appetunt, metuunt, fallunt, insidiantur, occidunt; et, quod ad rem maxime attinet, Deum nesciunt. Quid ergo me docet, ut vivam secundum naturam, quae ipsa in deterius prona est, et quibusdam blandimentis lenioribus in vitia praecipitat? Vel si aliam mutorum, aliam hominis dicit esse naturam, quod homo ad virtutem sit genitus, nonnihil dicit: sed tamen non erit definitio summi boni; quia [Col. 0368B] nullum est animal, quod non secundum naturam suam vivat.
Qui scientiam summum bonum fecit, aliquid homini proprium dedit: sed scientiam alterius rei gratia homines appetunt, non propter ipsam. Quis enim scire contentus est, non expetens aliquem fructum scientiae? Artes ideo discuntur, ut exerceantur: exercentur autem, vel ad subsidia vitae, vel ad voluptatem, vel ad gloriam. Non est igitur summum bonum, quod non propter se expetitur. Quid ergo interest utrum scientiam summum bonum putemus, an illa ipsa, quae scientia ex se parit, id est, victum, gloriam, voluptatem? quae non sunt homini propria, et ideo ne summa quidem bona. Nam voluptatis et victus appetentia non homini solum, sed etiam mutis inest. Quid cupiditas [Col. 0368C] gloriae? nonne in equis deprehenditur, cum victores exultant, victi dolent?
Tantus. Carmen est Virgilii ex libro III Georgic., v. 112, ac sequens legitur v. 102, ubi poeta equorum generosorum naturas describit; qua de re extat etiam Xenophontis libellus.
[Col. 0369D]Tantae est. In mss. 1 Reg. veterrimo et 1 Clarom. desideratur est; in Regio-Put. et 7 aliis scriptis legitur, tanta est.
Definitionis. Restitui ex antiquissimis mss. 2 Reg., 2 Bonon., 16 aliis et 8 editis, accedentibus 8 scriptis in quibus est, diffinitionis; in ms. Tornesiano et 9 impressis est disputationis. At recte emendatum est, definitionis; nam ut recte monet Thomas non agitur eo loci de disputatione, sed definitione, vel potius sententia eorum, qui putabant summum bonum esse scientiam.
Scientia nuda. 1 Colb. et 1 Brun., nude.
Beati omnes. Sic restitui ex antiquissimis mss. 1 Reg., Cauc., et 1 Bonon., 3 al. Reg., Betul., Ultr., aliisque multis et editis Tornes. ac Soubron. melius quam beatiores caeterorum: hic enim, ut recte ait Thomasius, auctor noster non loquitur de majori beatitudine; sed simpliciter docet necessario sequi ex illius sententia, qui scientiam summum bonum putabat, [Col. 0370C] ut omnes qui aliquam artem licet turpem sciverint, beati sint appellati.
Opinatio. Sic reposui ex omnibus pene mss. et edit. Rom. 1470. Sic et alibi passim Lactantius: mss. 2 rec. et 12 edit. habent opinio.
Usque adhuc. Plin. l. V, ep. 6, extr.: Usque adhuc certe neminem . . . amisit. . Lib. X, ep. 30: Quod usque adhuc factum. BUNEMAN .
Qui virtutem ipsam. Addidi ipsam ex ms. et editis [Col. 0370D] tribus. Caeteris vulgatis deest, delendumque putat Heumannus.
M. Tullius. Quam vide Cic. VII Tuscul. et IV et V de Finib. ac I de Legib.
Comprehendat. Aptius ex mss. et editis, quam deprehendat, in vulgatis. Quia comprehendere magis refertur ad intelligentiam, de qua hic tractatur.
Per quod necesse est ad aliud perveniri. Ita rectius legas ex omnibus mss., et sex editis codicibus, quam propter quod, vitiose in caeteris impressis. Lactantius enim loquitur de medio per quod pervenitur; et supra dixerat, per laborem, per virtutem, etc. In scriptis quinque rec. est ad illud pro ad aliud caeterorum. Ex ISAEO .
Indigeret. Sic plerique mss. cum edit. Gymnic., Tornes., et antiqua Versione Gallica, et se sont constitués en un bien qui en avait besoin d'un autre. In nonnullis mss., et plerisque impressis est indigerent.
Aristoteles. Peripatetici, inquit Theodoretus, laudant virtutem, reipsa voluntati student.
amor laudum, tantae est victoria curae.
Superest ut eos etiam refellamus qui virtutem ipsam summum bonum putaverunt, in qua opinione etiam M. Tullius fuit; in quo multum inconsiderati [Col. 0369C] fuerunt. Non enim virtus ipsa est summum bonum, sed effectrix et mater est summi boni; quoniam perveniri ad illud sine virtute non potest. Utrumque intellectu est facile. Quaero enim, utrumne ad praeclarum [Col. 0370A] illud bonum facile perveniri putent, an cum difficultate ac labore? Expediant acumen suum, erroremque defendant. Si facile ad illud, ac sine labore perveniri potest, summum bonum non est. Quid enim nos cruciemus, quid conficiamus, enitendo diebus et noctibus? quandoquidem tam in promptu id quod quaerimus jacet, ut illud quilibet sine ulla contentione animi comprehendat. Sed si commune quoque ac mediocre quodlibet bonum non nisi labore assequimur quoniam bonorum natura in arduo posita est, malorum in praecipiti, summo igitur labore summum bonum assequi necesse est. Quod si verissimum est, ergo altera virtute opus est, ut perveniamus ad eam virtutem quae dicitur summum bonum; quod est incongruens, et absurdum, ut virtus per seipsam perveniat [Col. 0370B] ad seipsam. Si non potest ad ullum bonum nisi per laborem perveniri, apparet virtutem esse, per quam perveniatur; quoniam in suscipiendis perferendisque laboribus, vis officiumque virtutis est.
Ergo summum bonum non potest esse id, per quod necesse est ad aliud perveniri. Sed illi, cum ignorarent quid efficeret virtus, aut quo tenderet, honestius autem nihil reperirent, substiterunt in ipsius virtutis nomine, quam nullo proposito emolumento, appetendam esse dixerunt, et bonum sibi constituerunt, quod bono indigeret. Aristoteles ab iis non longe recessit, qui virtutem cum honestate summum bonum putavit: quasi possit ulla esse virtus nisi honesta, ac non, si quid habuerit turpitudinis, virtus esse desinat. Sed vidit fieri posse, ut de virtute pravo judicio male sentiatur; et ideo existimatione hominum serviendum [Col. 0370C] putavit, quod qui facit, a recto bonoque discedit, quia non est in nostra potestate ut virtus pro suis meritis honestetur. Nam quid est honestas, nisi honor perpetuus ad aliquem secundo populi rumore delatus? [Col. 0371A] Quid ergo fiet, si errore ac pravitate hominum, mala existimatio subsequatur? abjiciemusne virtutem, quia flagitiosa et turpis ab insipientibus judicetur? Quae quoniam invidia premi, ac vexari potest, ut sit ipsa [Col. 0371A] [Col. 0371C] [Variorum Notae to columns 371-372] Ipsa. Scilicet virtus, de qua supra. Ita correxi ex quamplurimis mss. veterrimis et optimis et edit. Cellar. In caeteris vulgatis ac 10 mss. rec. est ipsum. Proprium ac perpetuum bonum. Scilicet voces junxit, ut Cic. pro l. Manilia, c. 16: Quod ut illi proprium ac perpetuum sit. Proprius enim saepe idem quod perpetuus. BUN . Ut solius animi. Expunxi sit, quod perperam additum in 4 mss. et 9 editis, a caeteris abest, quippe quod mox praecessit. Contingere. Docet S. Augustin. lib. XIX de Civit. Dei, cap. 4, quot sint differentiae inter christianorum et gentilium de summo bono dogmata. Quae dixerunt. Ita legendum ex 8 antiquioribus et melioribus vulgatis, ac omnibus mss. praeter 2 Colb. rec. et 7 edit. in quibus est, qui, mendose. Is enim Lactantii sensus est, ut dicat nullum eorum, quae ipsi philosophi dixerunt esse summum bonum, tale quid esse. Ita THOMASIUS . Esset homini. Reposui ex mss. praeter unum rec. qui cum editis habet, est. In 1 vet. Reg. hominis; in al. rec., hominum. Anaxagoras. Haec verba vide apud Laert. in Anaxagora. Passim. Interpretor passim, sine deliberatione, sine ratione, sine consilio, inconsiderate, temere. Sic Lact. l. VII, cap. 7, Incursant passim sine delectu omnia. BUN . Commentatum et meditatum. Haec duo verba passive ponit Lactantius noster, ut et Cicero, Epist. ad diversos, XVI, XXVI, et I de Legib. et Philip. II, cap. 34, et de Officiis t I. Habes etiam meditata oratio, apud Tacit. XIV, 55, 1, Hist. l. LXVIII, 9. Ex WALCHIO . Nec homo sit quidem. Nec reposui ex vetustissimis mss. 2 Reg. 1 Colbert. aliisque. In plerisque est ne; in quibusdam, non. Quid si caecus fuerit, officiumne hominis amittet? Ita restitui ex omnibus mss. codicibus, nisi quod in 2 Colb. est, amitteret. In vulgatis erat, fuisset . . . amitteret. Num carebunt suis quaeque muneribus? Sic lego cum mss. vetustissimis 7 Reg. 2 Bonon., Cauc., 2 Colbert. et 4 aliis, nisi quod in 1 Reg. est, quaecumque; in alio Reg., quoque: in 1 Bonon., nominibus; in 2 al. Reg., 4 Colbert., Em. et Brun., carebuntne suis quaeque muneribus? In Ultr. et in vulgatis decem, anne carebunt suis quoque muneribus? In hoc spectaculum induxit. Id est, in hunc mundum. Spectaculum enim hic sumitur pro loco ex quo spectatur, ut ex sequentibus patet: Qui te in hunc mundum, quasi testem laudatoremque tanti sui operis induxit. Magnum esse credis, etc. Sic. Naso Metamorph. lib. I:
Qui mirabilia perfecit. Ita vetustiores et meliores mss. ac decem editi. At mss. 12 rec. et excusi tres habent, qui mirabilia fecit; sic habent editi 1476 et 1497. Elegantius legeretur, qui tam mirabilia fecit.
Num sanus viderere? Sic restitui ex omnibus prope mss. et editis Rom. 1470, Torn. ac Soubron., accedentibus aliis 3 scriptis rec. in quibus est, num sanus videre? duobus aliis Reg. rec., numquid sanus videre; in editis 4 rec. non sanus viderere; in 8 aliis, non insanus viderere.
proprium ac perpetuum bonum, nullo extrinsecus adjumento indigere debet, quin suis per se viribus nitatur, et constet. Itaque nec ullum ei ab homine bonum sperandum est, nec ullum malum recusandum.
Venio nunc ad verae sapientiae summum bonum, cujus natura hoc modo determinanda est. Primum, ut solius hominis sit, nec cadat in ullum aliud animal; [Col. 0371B] deinde, ut solius animi, nec communicari possit cum corpore; postremo, ut non possit cuiquam sine scientia et virtute contingere. Quae circumscriptio illas omnes sententias excludit, ac solvit; eorum enim quae dixerunt, nihil tale est. Dicam nunc, quid sit; ut doceam (quod institui) philosophos omnes caecos atque insipientes fuisse qui, quod esset homini summum bonum constitutum, nec videre, nec intelligere, nec suspicari aliquando potuerunt. Anaxagoras, cum ab eo quaereretur cujus rei causa natus esset, respondit, coeli ac solis videndi. Hanc vocem admirantur omnes ac philosopho dignam judicant. At ego hunc puto non invenientem quid responderet, effudisse hoc passim, ne taceret. Quod quidem secum, si sapiens [Col. 0371C] fuisset, commentatum et meditatum habere debuit: [Col. 0372A] quia si quis rationem sui nesciat, nec homo sit quidem. Sed putemus non ex tempore dictum illud effusum. Videamus, in tribus verbis quot et quanta peccaverit. Primum, quod omne hominis officium in solis oculis posuit, nihil ad mentem referens, sed ad corpus omnia. Quid si caecus fuerit, officiumne hominis amittet, quod fieri sine occasu animae non potest? Quid caeterae corporis partes? num carebunt suis quaeque muneribus? Quid, quod plus est in auribus, quam in oculis situm; quoniam et doctrina, et sapientia percipi auribus solis potest, oculis solis non potest. Coeli ac solis videndi causa natus es? Quis te in hoc spectaculum induxit? aut quid coelo rerumque naturae visio tua confert? Nimirum, ut hoc immensum et admirabile opus laudes. Confitere ergo [Col. 0372B] rerum omnium esse constitutorem Deum, qui te in hunc mundum, quasi testem laudatoremque tanti sui operis induxit. Magnum esse credis videre coelum ac solem: cur ergo gratias non agis ei, qui hujus beneficii auctor est? cur non ipsius virtutem, providentiam, potestatem metiris animo, cujus opera miraris? Etenim necesse est, ut multo mirabilior sit qui mirabilia perfecit. Si te quispiam vocasset ad coenam, in eaque optime acceptus esses, num sanus viderere si pluris faceres ipsam voluptatem, quam voluptatis auctorem? Adeo philosophi ad corpus omnia referunt, nihil prorsus ad mentem; nec vident amplius quam quod sub oculos venit. Atqui, remotis omnibus officiis corporis, in sola mente ponenda est hominis ratio. Non ergo ideo nascimur, ut ea, quae [Col. 0372C] sunt facta, videamus, sed ut ipsum factorem rerum [Col. 0373A] omnium contemplemur, id est, mente cernamus. Quare si quis hominem, qui vere sapiat, [Col. 0373A] [Col. 0373C] [Variorum Notae to columns 373-374] Qui vere sapiat. Ita restitui ex mss. et ed. Betul. Vulgatis fere cunctis est, sapit. Ed Tornes. et Walch., sapiet. Deligendo. Sic restitui ex edit. Rom. 1470 et 10 manuscriptis, accedentibus aliis decem, in quibus est, diligendo; in sex et in edit. Betul. eligendo; in 2 rec., diligenda; in 12 excusis deligens; in 1 Bonon. antiq., adfigendo; in 1 Reg., rec., figendo; in 1 al. Reg., fingendo. Vide infra circa finem capitis 10, in religione deligenda, in omnibus mss. et editis. Quia quanto pluris est anima. Sano sensu accipienda est haec sententia, ne ulla Dei cum mundo proportio inducatur, quae nulla esse potest infiniti cum finito. RIVETUS . Utrumque. Scilicet, mundus et oculus. Deus animo contemplandus est. Ita restitui ex edit. Gymnic., Betul., Tornes. ac Soubron. et ex cunctis pene mss. In caeteris vulgatis, sicut in 1 Colb. rec. [Col. 0373D] est, anima: sed et animum infra legimus in omnibus tum mss. tum editis. Anaxagoras, ad quae videnda. Secutus sum manuscriptos I Reg., Emmanuel. ac 2 Brun. et edit. Torn. Soubron. et Walch. In 2 Clarom., 7 Reg. et editis 4 est, ad ea quae videnda, male. Gymnic. Anaxagoras ea ad quae videnda; in editionibus Thysii et Gallaei, ad ea ad quae videnda. Pietas. Hoc vide in Pimandro, c. 9. In sola religione est. Lege Eusebium libro undecimo de Praeparat. Evangelica, cap. 2. Sed Lactantius ita est intelligendus, ut religio sit ratio et modus quibus pervenitur ad summum bonum, quod est aeterna optimi atque maximi Dei fruitio. Ridendi quoque. Sic reposui ex ms. et editis Torn., Soubron. et Walch. Caeteri vulgati habent, ridendique. Alludunt. Alludere est adblandiri, blanditiis captare, προσπαίζειν. De Ira, c. 7: Ad lusum gestiunt, Terent. Eunuch. III, 1: Coepit ad id scortum alludere. BUN . Reponunt. Scilicet formicae, de quibus dicit Scriptura: Vade, piger, ad formicam. Providentiam. Sic recte legit Heumannus ex antiquis multis edit. De providentia et instinctu belluarum legas, si placet, libros a variis editos, scilicet a Pardiaeo societ. Jesu, et anonymos tum Lugduni, tum Amstelodami, tum etiam Parisiis editos.— Providentiam. Ita persuadet locus geminus de Ira, cap. 7: Quid tam homini proprium, quam . . . providentia futuri? BUN . Rationis, etc. Instar commentarii in h. l. esse potest Hier. Rorarii elegans scriptum, quod animalia bruta saepe ratione utantur melius homine, quod recensuit et doctis annotationibus auxit G. H. Ribovius, Helmst. 1728, 8. BUN . Dispatentia. Hoc verbum, licet inusitatum, restitui ex veteribus editis tribus Romanis ac Venet. et 24 manuscriptis, accedentibus aliis tribus, in quibus est, disputantia. In 8 rec. scriptis et 12 editis est, [Col. 0374D] disparentia. At dispatentia aptius est huic argumento. Hic loquitur de cuniculis, quorum latibula plures habent exitus.— In plures exitus dispatentia. Huc iterum faciunt, de Ira, cap. 7: Sunt animalia, quae latibulis suis diversos et plures exitus pandant, ut . . . fuga pateat obsessis. BUN . Nam quibus generandi mellis, etc. In apum ingenio describendo ingenii vires triverunt ingeniosissimi homines, Maro et Plinius: hic libro undecimo Naturalis historiae, ille Georgic. quarto; ut interim Aristotelem, Columellam, Palladium, et alios recentiores taceamus, qui et ipsi egregia de his memoriae prodiderunt. GALLAEUS . An non in his perfecta sit prudentia. Sic lego, approbante doctissimo Francio ex 2 Reg. optimae notae, et 1 Clarom. in quo fuit, non, a prima manu, postea erasum. Rationem. Imperfectam scilicet. Ad vitam tuendam. Nolim a constanti Lactantii phrasi abire, l. III, c. 8: Sicut homini opibus ad vitam tuendam; ita illis praeda et pabulo opus. L. VI, [Col. 0375C] c. 20: Ut appetant, quibus opus est ad vitam tuendam. Sic Ovidius, l. IV Pont. el. 5, v. 37.
Summum igitur hominis bonum in sola religione est; nam caetera, etiam quae putantur esse homini propria, in caeteris quoque animalibus reperiuntur. Cum enim suas voces propriis inter se notis discernunt atque dignoscunt, colloqui videntur; ridendi quoque ratio apparet in his aliqua, cum demulsis auribus, contractoque rictu, et oculis in lasciviam resolutis, aut homini alludunt, aut suis quisque conjugibus ac foetibus propriis. Nonne aliquid amori mutuo et indulgentiae simile impartiunt? Jam illa quae sibi prospiciunt in futurum, et cibos reponunt, habent utique providentiam. Rationis quoque signa in multis deprehenduntur. Nam quando utilia sibi appetunt, [Col. 0374B] mala cavent, pericula vitant, latibula sibi parant in plures exitus dispatentia, profecto aliquid intelligunt. Potest aliquis negare illis inesse rationem, cum hominem ipsum saepe deludant? Nam quibus generandi mellis officium est, cum assignatas incolunt sedes, castra muniunt, domicilia inenarrabili arte componunt, regi suo serviunt; nescio an non in his perfecta sit prudentia. Incertum est igitur, utrumne illa, quae homini tribuuntur, communia sint cum aliis viventibus: religionis certe sunt expertia. Equidem sic arbitror, universis animalibus datam esse rationem, sed mutis tantummodo ad vitam tuendam, homini [Col. 0375A] etiam ad propagandam. [Col. 0375A] [Col. 0375C] [Variorum Notae to columns 375-376] Homini etiam ad propagandam. Ex mss. quampluribus et edit. Tornes., Soubron., Cellar., Walch., reposui etiam; quod concinnius est, quam autem vulgatorum et 4 scriptorum. Non enim negatur homini vitam esse tuendam, sed aliud adjungitur. CELLAR .— Ad propagandam. Inscite quidam Lactantium putant loqui de propagatione per generationem, quum propagare hic sit producere, ut ostendi ad Lact. l. II, c. 12: Quae (vita) in mille annos propagaretur. Hic de vita beata intelligendus. BUN . Nulla gens est neque tam immansueta, neque tam fera. Sic habent omnes fere excusi, et multi ms. et Cicero ipse, tum. I de Leg. unde haec sententia deprompta est, tum. I Tuscul., unde haec altera consimilis: [Col. 0375D] Quod nulla, inquit, gens tam fera, nemo omnium tam sit immanis, cujus mentem non imbuerit deorum opinio. Uterque tamen codex Bonon., Tax., Em., 10 Reg., Brun. et (his adde etiam Ultr.) tres Vatic. habent, neque tam mansueta, etc. Quae lectio magis placet Thomasio. Ego ab ipsius Cicer, lectione discedere nolui. ISAEUS .—Picus Mirandulanus, sui saeculi decus, 1 cap. de Providentia Dei, non modo ex theologis quosdam hoc asseruisse testatur, ut puta Damascenum, Augustinum, et Thomam Aquinatem: sed etiam ex densissimis tenebris id vidisse Epicurum, ex crepusculo quodam Platonicum Jamblychum. Damasceni locus est capite tertio libri de Ineffabili divinitate: Quod, inquit, profecto sit Deus, iis qui sacras admittunt Scripturas, haudquaquam in controversiam venit; neque plurimis quidem Graecorum. Nam cognitio quod Deus sit, nobis natura insita est, atque ingenita. Augustinus, lib. I, contra Cresconium Grammaticum, cap. 29, ex ignoti Dei ara quae Athenis [Col. 0376C] fuit, id ostendit. Jamblichus de Mysteriis, statim ab initio, interprete Marsilio, sic scribit: Ante omnem rationis usum, inest naturaliter insita deorum notio; imo tactus quidam divinitatis melior, quam notitia, ex quo incitatur naturalis appetitus boni, et ratiocinatio atque judicium, etc. Quid quod Cicero alio loco ait, nullam gentem esse tam efferam aut barbaram, quae non sit imbuta aliqua opinione deorum? Augustinus Steuchus in sua Perenni Philosophia hoc unum agit, ut ostendat gentiles quam proxime accessisse ad veram religionem. BETULEIUS .—Vide Huetii Concordiam rationis et fidei. Sibi. Scilicet, Deo. Iidem ipsi. Ita passim Lactantius, lib. V, cap. 2; lib. VI, cap. 10 et cap. 12. Ne si velimus quidem possumus. Haec est lectio vetustiorum et meliorum codicum mss. Bonon., Reg., Put., 2 al. Reg., Lip., Goth. In antiquissimo Reg. est nec. Haec vocula abest ab octo mss. rec. Duo alii mss. [Col. 0376D] recentiores et quinque impressi habent, nisi. Sed ne, si velimus, legendum esse existimant Jo. Cauci, et Thomasius, quibus etiam adstipulor; hoc enim probare intendit auctor noster, nos non posse, etiamsi vellemus, pecudum more in terram procumbere. Se abdicat. Abdicare se magistratu frequens est apud Livium et Ciceronem. Naturam hominis, etc. Utrumque Cicero in i de Legibus probat. Quod vero religio a sapientia divelli nequeat, potest philosophicis demonstrari rationibus. Nam Cicero in lib. Offic., sapientiam cum justitia (sicut virtutes inter se omnes) insolubili vinculo copulat. Justitiae vero forma vel pars est religio. Sed Hebraeorum Sapiens fundamentum sapientiae ponit religionem quum ait: Initium sapientiae timor Domini. BETULEIUS . Viam deviam. Ita mss. 4 Reg., et Cant. et editi vet. quam lectionem confirmant quae de erroribus adduntur. Sic etiam ait Cicero devium iter.
Constat igitur, totius humani generis consensu, religionem suscipi oportere: sed quomodo in ea erretur explicandum est. Naturam hominis hanc Deus esse voluit, ut duarum rerum cupidus et appetens esset, religionis et sapientiae. Sed homines ideo falluntur, [Col. 0376B] quod aut religionem suscipiunt, omissa sapientia, aut sapientiae soli student, omissa religione, cum alterum sine altero esse non possit verum. Cadunt ergo ad multiplices religiones, sed ideo falsas, quia sapientiam reliquerunt, quae illos docere poterat deos multos esse non posse: aut student sapientiae, sed ideo falsae, quia religionem summi Dei omiserunt, qui eos ad veri scientiam potuit erudire. Sic homines, qui alterutrum suscipiunt, viam deviam, maximisque erroribus plenam sequuntur, quoniam in his duobus inseparabiliter connexis, et officium hominis, et veritas omnis inclusa est. Miror itaque nullum omnino philosophorum extitisse, qui sedem, [Col. 0377A] ac domicilium summi boni reperiret. Potuerunt enim sic quaerere. Quodcumque est summum bonum, necesse est omnibus esse propositum. Voluptas est, quae appetitur a cunctis: sed haec et communis est cum belluis, [Col. 0377A] [Col. 0377C] [Variorum Notae to columns 377-378] Cum belluis, etc. Hic afferam verba Auli Gellii, etiamsi Gentilis, lib. XIX Noct. Attic., cap. 2: Quinque, inquit, sunt hominum sensus, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videtur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae immodice voluptas capitur, ea turpis atque improba existimatur. Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est. Processu aetatis. Quaestio est apud Ciceronem in Catone majore, utrum senectus voluptate careat. Non est . . . summum bonum, sed ne bonum quidem. Sequitur Senecam de Vita Beata, cap. 10, fin.: Tu illam (voluptatem) summum bonum putas? Ego ne bonum. BUN . Multo magis. Ita mss. et impressi. Mallem, multo minus. Et optantur. Recte sensit Isaeus, non addendam hic negationem, ut in Bonon., 1 Colbert. et Brun. mss. reperitur; probat enim divitias non esse summum bonum, siquidem illi qui illas possident, plures appetunt [Col. 0377D] et optant: summum vero bonum talis debet esse naturae, ut desiderium expleat, Mss. 9 Reg., 5 Colbert., 2 Clarom., Jun. carent hac negatione: Jo. Cauci etiam delendam censet; abest quoque ab impressis tredecim. Ex GALL . Et necesse est. Heumannus scribit, at necesse est. Quia et est in omnibus libris, interpretor, et tamen. Particula tamen saepe in Cicerone et Lactantio sic subauditur. Lact., lib. IV, cap. 2: Nusquam . . . sapientiam comprehenderunt, et alicubi esse illam necesse est. BUN . Sed si beata. Abest si a ms. Em. In rec. 3 Colbert. et 1 Clarom. est, Sed si bona. In malorum perferentia. Betul., praeferentia; prave. Lib. III, cap. 12: In perferendis malis tota vis ejus (virtutis) [Col. 0378C] est; et lib. VII, cap. 1: Tolerantia malorum latinius dicitur. Nihil sapiente dignius. Ita duo mss. Reg. veterrimi et Goth. In 1 Colb. est. sapientae, mendose. In 16 mss. totidemque editis est, sapientia dignius. Et eluctatio adversus mala. Mss. rec., 2 Reg. et 1 Colb., et luctatio; Em., et obluctatio, quod cum sequentibus, adversus mala, convenire magis videtur Cellario quam aliorum, eluctatio. Ex ea. Scilicet virtute. Sic emendo ex mss. et editis Rom. 1468, Gymnic., Cellar. In 11, vulgatis est, ex eo, mendose. Abstrahi. Ita reposui ex edit. Rom. 1470, Tornes., Soubron., et ex omnibus mss. praeter 4 rec. et edit. 11, in quibus est distrahi. Quam si et proprium sit virtutis. Ex mss. ac veteribus excusis est, et elegantius, quam et si duorum mss. rec. et quorumdam editorum. Eaque omnia. Ex mss. et editis Rom. 1470, Torn. et Soubron. restitui. In caeteris vulgatis est, atque omnia. Id est profecto virtutis. Sic reposui ex vet. edit. Rom. et omnibus mss. praeter 3 Colb., in quibus, sicut in 15 vulgatis, legitur, id est profecto virtutis. In edit. Tornes. et Soubron, id est perfectae virtutis. Profecto virtus, etiam legit Heumannus ex edit. 1472, 1476, 1478 et 1497, ac etiam ex uno e mss. Thomasianis. Duo sunt. Juxta B. Paulum tribus homo partibus constat: corpore, anima, et spiritu. Sed animalis homo non percipit ea quae sunt Dei. Constituamus igitur in spirituali homine sinceram religionem, qua homines perfectam (quam Cicero somniavit) rationem habentes, multis gradibus a communi illa psychicorum, plurimis a belluina natura distant. Potest videri, Lactantium idem credidisse animum, quod in [Col. 0379C] in sacris Litteris tertia pars est spiritus; nempe apud quem spiritus nomen rarissimum est. Quid autem animus et anima differant, docet idem Lactantius de Opificio Dei, capite 18. BETULEIUS .
[Col. 0377B] Quaeramus igitur aliquid, quod propositum sit omnibus. Num virtus? Negari non potest, quin et bonum sit, et omnium certe bonum. Sed si beata esse non potest, quia vis et natura ejus in malorum perferentia posita est, non est profecto summum bonum. Quaeramus aliud. At nihil virtute pulchrius, nihil sapiente dignius inveniri potest. Si enim vitia ob turpitudinem fugienda sunt, virtus igitur appetenda est ob decorem. Quid ergo? Potestne fieri, ut quod bonum, quod honestum esse constat, mercede ac praemio careat, sitque tam sterile, ut nihil ex se commodi pariat? Labor ille magnus, et difficultas, et eluctatio adversus mala, quibus haec vita plena est, aliquid magni boni pariat necesse est. Id vero quid esse dicemus? [Col. 0378A] Num voluptatem? at nihil turpe ex honesto nasci potest. Num divitias? num potestates? at ea quidem fragilia sunt, et caduca. Num gloriam? num honorem? num memoriam nominis? at haec omnia non sunt in ipsa virtute, sed in aliorum existimatione atque arbitrio posita. Nam saepe virtus et invisa est, et malo afficitur. Debet autem id bonum, quod ex ea nascitur, ita cohaerere, ut divelli atque abstrahi nequeat; nec aliter summum bonum videri potest, quam si et proprium sit virtutis, et tale, ut neque adjici quidquam, nec detrahi possit. Quid, quod in his omnibus contemnendis virtutis officia consistunt. Nam voluptates, opes, potentias, honores, eaque omnia, quae pro bonis habentur, non concupiscere, non appetere, non amare, quod caeteri faciunt victi cupiditate, [Col. 0378B] id est profecto virtutis. Aliud ergo sublimius atque praeclarius efficit; nec frustra his praesentibus bonis reluctatur, nisi quod majora, et veriora desiderat: non desperemus inveniri posse, modo verset se cogitatio in omnia. Neque enim levia aut ludicra petuntur praemia.
Sed quaeritur quid sit, propter quod nascimur; quid efficiat virtus, possumus sic investigare. Duo sunt, ex quibus homo constat, animus et corpus. [Col. 0379A] Multa sunt propria animi, multa propria corporis, multa utrique communia, sicut est ipsa virtus: [Col. 0379A] [Col. 0379C] [Variorum Notae to columns 379-380] Ipsa virtus. Genus probat ex specie. Robur enim corporis, animi fortitudo esse alias observatur. Vide Erasmum in Enchiridio militis christiani. Ut aliquid. Ex mss. et 4 excusis reposui voculam ut, quae caeteris vulgatis deest. Necesse est, ut . . . pariat. Lib. II, c. 11; lib. III, c. 9: [Col. 0379D] Necesse est, ut . . . si. At mox, c. 13: Necesse est, ipsa . . faciat. L. IV, c. 14: Necesse est, habeat. Lib. VI, c. 19: Necesse est naturam depravent. L. VII, c. 1: Necesse est, revertatur. L. I, c. 21: Necesse est . . . ficta sint. BUN . Sustentati. Restitui ex 9 editis et omnibus prope mss. In sex scriptis et 7 editis est suscepti. Euclides. Is fuit Socratis discipulus. Conditor Megaricorum. Orditur jam novam disputationem contra eos, qui imprudentes, et quasi per nebulam summum bonum viderunt. Et est talis argumentatio, qualis Pauli adversus Athenienses, de ara ignoti Dei. Videntur haec ex quarto Academicarum Quaest. Ciceronis desumpta esse. Locum hunc integrum referam: Et quam non multum a Platone Megarici discesserunt, quorum fuit nobilis disciplina, ut scriptum video, princeps Xenophanes, deinde eum secuti Parmenides et Zeno. Itaque ab his Eretriaci philosophici nominabantur. Post Euclides, Socratis discipulus, Megaraeus, a quo iidem illi Megarici dicuntur, [Col. 0380C] qui id bonum solum esse dicebant quod esset unum, simile, et idem semper. Hi quoque multa a Platone: a Menedemo autem, quod is Eretrias fuit, Eretriaci appellati. Quorum omne bonum in mente positum, et mentis acie, qua verum cerneretur. Ex quibus verbis patet, Lactantianam lectionem integram non esse. Nam ad descriptionem summi boni pertinebat etiam, ut unum esset. Galenus ad Stilponem Megaraeum, Euclidis auditorem, disciplinae hujus originem refert in Historia [Col. 0380D] philosophica. Sed ratione ipsa, deinde etiam auctoritate Laertii probabiliora sunt quae retulit Cicero. BETULEIUS . Quod simile sit. Simile, non πρός τι intelligendum est, sed quod sibi sit simile. Sustulit enim, ut Laertius scribit, de comparatione disputationem. BETULEIUS . Seneca, etc. Nullus hodie Senecae liber sub hoc extat titulo. Extat quidem de Vita beata ad Gallionem liber nobilis. Quin immo omnia Senecae scripta hac sunt doctrina conspersa: praesertim tamen epist. 86, quae est lib. XII. BETULEIUS . Negant, etc. De quo vide apud Cicer. v. Tuscul. Quod. Pro quodnam. Epicurus Deum beatum, etc. In epistola ad quemdam Menecaeum, quae extat in Epicuri vita apud Laertium l. x. Sic etiam veteres XV saeculi editiones. Non potest . . . ut sit miser. Infra Seneca, de Provid. c. 3: Bonus vir potest miser dici, non potest miser esse. Cicero, Paradox. II, fin.: Ut improbo, et stulto, [Col. 0381C] et inerti nemini bene esse potest: sic bonus vir, et fortis, et sapiens miser esse non potest. His verius Minuc. Fel., cap. 37: Christianus miser videri, non potest inveniri. BUN .
Merito ergo philosophorum non obscurus Euclides, qui fuit conditor Megaricorum disciplinae, dissentiens a caeteris, id esse summum bonum dixit, quod simile sit, et idem semper. Intellexit profecto quae sit natura summi boni, licet id non explicaverit quid sit: id est autem immortalitas, nec aliud omnino quidquam; quia sola nec imminui, nec augeri, nec immutari potest. Seneca quoque imprudens incidit, ut fateretur, nullum esse aliud virtutis praemium, quam immortalitatem. Laudans enim virtutem in eo libro quem de immatura morte conscripsit: «Una, inquit, [Col. 0380B] res est virtus, quae nos immortalitate donare possit, et pares diis facere.» Sed et stoici, quos secutus est, negant sine virtute effici quemquam beatum posse. Ergo virtutis praemium beata vita est, si virtus (ut recte dictum est) beatam vitam facit. Non est igitur, ut aiunt, propter seipsam virtus expetenda, sed propter vitam beatam, quae virtutem necessario sequitur. Quod argumentum docere eos potuit, quod esset summum bonum. Haec autem vita praesens et corporalis beata esse non potest, quia malis est subjecta per corpus. Epicurus Deum beatum et incorruptum vocat, quia sempiternus est. Beatitudo enim perfecta esse debet, ut nihil sit, quod eam vexare, ac imminuere, aut immutare possit. Nec aliter quidquam existimari beatum potest, nisi fuerit incorruptum. [Col. 0380C] Incorruptum autem nihil est, nisi quod est immortale. Sola ergo immortalitas beata est, quia corrumpi ac dissolvi non potest. Quod si cadit in hominem virtus, quod negare nullus potest, cadit et beatitudo. Non potest enim fieri, ut sit miser, qui virtute est [Col. 0381A] praeditus. Si cadit beatitudo, ergo et immortalitas cadit in hominem, quae [Col. 0381A] [Col. 0381C] [Variorum Notae to columns 381-382] Quae. Puta, immortalitas. Recte restituitur quae, ex quampluribus et potioribus mss. et editis. In 6 scriptis ac 9 excusis est quia; in 1 Colb., quod. Nec corpus attingit. Videtur Lactantius cum Platonicis facere, qui corpus tamquam animae ergastulum habuerunt; quippe qui in ejusdem felicitatis consortium non admittat. Quae sententia pugnat contra istum fidei articulum, quo futuram credimus carnis resurrectionem. Quo nomine ab Epiphanio haereseos insimulatur Hierax Aegyptius. Quin et multos in eodem errore antiquitus versatos fuisse, colligi potest ex Alphonso de Castro lib. de Haeresibus, cap. de Ressurrectione. SPARK .— Nec corpus attingit. At [Col. 0381D] clare docuit Lactantius carnis resurrectionem, l. VII, c. 20: Resurgent mortui. Ibid. cap. 21: Rursus carne induentur. Add. cap. 22. Sensus verborum, Nec corpus attingit, est: Immortalitas non pertinet ad hanc vitam temporalem, ut patet ex lib. III. cap. 12. BUN . Provenire. Sic reposui ex cunctis mss. praeter 5 rec. in quibus est pervenire; et 1 Betul. et Walch. edit. obvenire. Pro salute. Editorum est vet. 2 Rom., Tornes., Soubron., Is. et omnium mss. praeter Cauc. in quo, sicut et in editis decem, est, propter salutem. Menoeceus. Eteocles Polynicen fratrem parte regni exluserat: hunc quum socer Adrastus restituere vellet, accidit ut Tyresias vates vaticinaretur, victoriam penes Thebanos futuram, si Menoeceus, Creontis filius, sacrificium Marti fieret. Patris autem exilium potius suadentis consilium filius repudians, se pro salute patriae interfecit. Est haec historia tragica apud Euripidem in Phoenissis, apud Statium in X [Col. 0382C] Thebaid.; apud Philostratum, n. 4. Meminit Plut. in Pelopida; Juvenalis, satira 14:
Menoecei et Codri, meminit Cicero in primo Tusc. quaest. Codri, Curtii et Deciorum praeterea Valerius Maxim. lib. V, cap. de Amore patriae. BETUL .
Athenis Codrus. Vide historiam de Codro apud Tzetzen chil. I, hist. 4; Servium, ad eclogam 4; Cic., Tusc. I; Val. Max., lib. V, cap. 6.
Et Mures duo. Lectionem mss. 5 Reg. bonae notae, 11 Vatic., Em. et 2 Br. expressi. Puto quia Mures non satis nota vox erat, quasi mendum hanc fuisse rejectam, unde sit scriptum, et Decii duo, numquam, etc. sicut in I Vatic., 2 Reg., 3 Colb., Pen., 1 [Col. 0382D] Clarom., vel τὸ Decii, quod ad oram, quasi glossema illorum verborum et Mures duo, positum erat, demum in textum irrepsisse, et ita factum, et Mures duo Decii, numquam, etc. Sicut habent ms. Cantabrig., 2 Reg. et editi multi. Bon. et Tax. habent Mutius: sed Mures cognomine dictos Decios intelligimus ex Livio initio VIII Dec. I, qui de patre Decio creato consule inquit, creavere Coss. Titum Manlium Torquatum, P. Decium Murem. Quomodo vero sese ambo pro republica devoverint, vide Liv. ibid. et lib. X, Dec. I, Valer., V; Senecam, epist. 68, ut a communibus, etc. Praeter. mss. ab Isaeo laudatos reperio ita etiam haberi in Cauc. Ultr., Em., Jun. Sic etiam legendum censuit Th. Canterus, ut liquet ex illo verbo Decii deleto in edit. Betul. quibus adstipulor. Ex ISAEO .
Animi. Haec vox abest, a 6 scriptis rec. et edit. Rom. 1470.
Quaesierunt. Semel et iterum, haec adduntur in mss. et pluribus editis; in caeteris, quaesiverunt.
beata est.
Summum igitur bonum sola immortalitas invenitur, quae nec aliud animal, nec corpus attingit, nec potest cuiquam sine scientiae virtute, id est, sine Dei cognitione ac justitia provenire. Cujus appetitio quam vera, quam recta sit, ipsa vitae hujusce cupiditas indicat: quae licet sit temporalis, et labore plenissima, expetitur tamen ab omnibus, et optatur; hanc enim tam senes quam pueri, tam reges quam infimi, tam denique sapientes quam stulti cupiunt. Tanti est (ut Anaxagorae visum est) contemplatio coeli ac lucis ipsius, ut quascumque miserias libeat sustinere. Cum igitur laboriosa haec et brevis vita, non tantum hominum, sed etiam caeterorum animantium consensu, [Col. 0381B] magnum bonum esse ducatur: manifestum est eamdem summum ac perfectum fieri bonum, si et fine careat et omni malo. Denique nemo umquam extitisset, qui hanc ipsam brevem contemneret, aut subiret mortem, nisi spe vitae longioris. Nam illi, qui pro salute civium voluntariae se neci obtulerunt, sicut Thebis Menoeceus, Athenis Codrus, Romae Curtius et Mures duo, numquam mortem vitae commodis praetulissent, nisi se immortalitatem opinione civium consequi putavissent: qui tametsi nescierunt immortalitatis vitam, res tamen eos non fefellit. Si enim virtus divitias et opes ideo contemnit, quia fragiles sunt, voluptates ideo, quia breves; ergo et vitam [Col. 0381C] fragilem brevemque ideo contemnit, ut solidam et [Col. 0382A] perpetuam consequatur. Ipsa ergo cogitatio per ordinem gradiens, et universa considerans, perducit nos ad eximium illud et singulare, cujus causa nascimur bonum. Quod si fecissent philosophi; si non, quod semel apprehenderant, tueri pertinaciter maluissent: profecto pervenissent ad verum hoc, ut ostendi modo. Quod si non fuit eorum, qui coelestes animas una cum corporibus extinguunt, illi tamen, qui de immortalitate disputant animi, intelligere debuerunt; ideo propositam nobis esse virtutem, ut, perdomitis libidinibus, rerumque terrestrium cupiditate superata, purae ac victrices animae ad Deum, id est ad originem suam revertantur. Idcirco enim soli animantium ad aspectum coeli erecti sumus ut summum bonum nostrum in summo esse credamus. Ideo religionem soli [Col. 0382B] capimus, ut ex hoc sciamus, humanum spiritum non esse mortalem, quod Deum, qui est immortalis, et desiderat, et agnoscit.
Igitur ex omnibus philosophis, qui aut pro summo bono scientiam, aut virtutem sunt amplexi, tenuerunt quidem viam veritatis, sed non pervenerunt ad summum. Haec enim duo sunt, quae simul efficiant illud, quod quaeritur. Scientia id praestat, ut quomodo, et quo perveniendum sit, noverimus; virtus, ut perveniamus. Alterum sine altero nihil valet, ex scientia enim virtus, ex virtute summum bonum nascitur. Beata igitur vita, quam philosophi quaesierunt semper, et quaerunt, sive in cultu deorum, sive in [Col. 0382C] philosophia nulla est; et ideo ab his non potuit reperiri, [Col. 0383A] quia summum bonum non in summo quaesierunt, sed in imo. Summum autem quid est, nisi coelum, et Deus, unde animus oritur? Imum quid est, nisi terra, unde corpus est? Itaque licet quidam philosophi summum bonum non corpori, sed animo dederint, tamen, quoniam illud ad hanc vitam retulerunt, [Col. 0383A] [Col. 0383C] [Variorum Notae to columns 383-384] Quoniam illud ad hanc vitam retulerunt. Ita correximus ex mss. vet., I Bonon., 4 Reg. optimae notae, I Colbert., Pen., Brun., et editis Thomas., Is., Gall., Spark. Multi mss. rec. et excusi legunt, quoniam ad illud hanc, etc. alii editi, ad illum in hanc vitam. Spectat. Omnium Mss. et editorum est, praeter 1 Lips. cui est pertinet.—Ad corpus spectat. Ediderat Cellarius, ad corpus pertinet, ex uno solo Lips. 1. At quum omnes reliqui mss. etiam Lips., 2 Goth., Guelf., Witterb., Reimm. omnesque editi constanter spectat exhibeant, restitui. Lact. l. IV, cap. 26: Quid ad crucem spectat. Ibid. cap. 4: Sapientia spectat ad filios. De Opif. c. 20: Quae ad vitae beatae statum spectent. Instit. l. III, cap. 17: Ad utilitatem spectat alienam. De Mort. Perfec. cap. 7: Quae ad exhibendos milites [Col. 0383D] spectant. De Ira, cap. 1: Error . . . ad evertendum vitae humanae statum spectat. BUN . Imum. In manu exaratis pene omnibus est, imum, quod summo opponitur. In 4 Reg. et 5 Colbert. legitur unum; quod tot constat tractibus quot imum; in 1 Colb. et Brun. et mortale et periturum sit.; in 2 Reg. rec. esse, pro sit; in excusis vanum. Vide praeced. Corroboramenta. Nova vox, solius Lactantii auctoritate innixa. Beatos. Sic reposui ex omnibus mss. et octo editis; in 7 vulg. est, beatum. Id ipsum. Hanc dictionem non ausus sum contra fidem omnium ferme manuscriptorum et editorum codicum immutare. In septem mss. rec. et edit. Tornes. est, eo ipso. Abest ab excusis quatuor. Hujus divinae eruditionis. Haec lectio est omnium fere editorum et 18 mss. codicum vetustiorum ac meliorum. In rec. scriptis 7 et excusis 2 est, traditionis, in 1 Colbert, monitionis. Sed et infra legitur, [Col. 0384C] hanc divina eruditio non desiderat, ex iisdem mss. ut supra. Quibus vincerent. Sic omnes. Vincere, idem quod probare, comprobare. Conf. lib. VII. cap. 8 et 9. More Ciceronis, pro Cluent. cap. 23: Si doceo non ab Avito, vinco ab Oppianico. Si ostendo ab Oppianico, purgo Avitum. BUN . Utare. Restitui ex omnibus pene mss. et 4 editis. In 1 Reg. antiq. est utar; in 1 al. Reg. utaris, in 4 scriptis rec. et 12 vulgatis est, utatur. Res enim, non verba, etc. Historia memoratu digna scribitur in historiis ecclesiasticis, de quodam arguto disputatore, cujus sophismata cum nemo aequalium eludere valeret, intererat christianus aliquis, nullo alio quam simplicitatis nomine insignis. Hic arroganter disputantis os sua simplicitate ita obstruxit, [Col. 0384D] ut obmutesceret, non sine omnium admiratione. Interrogatus de tam repentino silentio, respondit: alios verba verbis commutasse, hunc vero virtute pugnare. Extant Sozomenis verba lib. I, cap. 18. BETUL .—Simile quid legitur in historia concilii Nicaeni, cum sanctus quidam episcopus verbosum quemdam Arrianum sola dogmatis catholici expositione ad silentium adegit. Abjectis omnibus. Scil. Philosophiae partibus, e. g. Physica. Vid. l. I, cap. 1, not., et l. III, cap. 21. BUN . Generati sumus. Sic restitui ex mss. vetustissimis et optimis 1 Bon., 4 Reg., Goth. aliisque. Ad id enim nos omnes generati sumus, non soli philosophi. In decem scriptis rec. et 15 excusis legitur generati sunt; in Em., nati sunt. Inanem esse omnem philosophiam. Interposui omnem, ex vet. edit. Rom., Tornes., ac Soubron. et omnibus mss. praeter 1 Reg. rec. cui deest, et 11 excusis. Trahantur auctoritate. Plin. l. VIII, ep. 15, Qui auctoritate ejus trahebantur. BUN .
[Col. 0383C] Res exigere videtur hoc loco, ut quoniam docuimus [Col. 0384A] immortalitatem esse summum bonum, id ipsum immortalem esse animam comprobemus. Qua de re ingens inter philosophos disceptatio est, nec quidquam tamen explicare, aut probare potuerunt ii, qui verum de anima sentiebant; expertes enim hujus divinae eruditionis, nec argumenta vera, quibus vincerent, attulerunt, nec testimonia, quibus probarent. Sed oportunius hanc quaestionem tractabimus in ultimo libro, cum de vita beata nobis erit disserendum. Superest pars illa philosophiae tertia, quam vocant λογικὴν, in qua tota dialectica, et omnis loquendi ratio continetur. Hanc divina eruditio non desiderat: quia non in lingua, sed in corde sapientia est; nec interest, quali utare sermone: res enim, non verba quaeruntur. Et nos non de grammatico, aut oratore, [Col. 0384B] quorum scientia est, quomodo loqui deceat, sed de sapiente disserimus, cujus doctrina est, quomodo vivere oporteat. Quod si neque physica illa ratio necessaria est, neque haec logica, quia beatum facere non possunt: restat ut in sola ethica totius philosophiae vis contineatur, ad quam se, abjectis omnibus, Socrates contulisse dicitur. In qua etiam parte quoniam philosophos errasse docui, qui summum bonum, cujus capiendi gratia generati sumus, non comprehenderunt; apparet falsam et inanem esse omnem philosophiam, quia nec instruit ad justitiae munera, nec officium hominis rationemque confirmat. Sciant igitur errare se, qui philosophiam putant esse sapientiam: non trahantur auctoritate cujusquam; sed veritati [Col. 0384C] potius faveant, et accedant. Nullus hic temeritati [Col. 0385A] locus est: in aeternum stultitiae poena subeunda est, si aut persona inanis, aut opinio falsa deceperit. Homo autem, [Col. 0385A] [Col. 0385C] [Variorum Notae to columns 385-386] Homo autem, etc. Respicit ad illud Terentii: Censen me hominem esse? Quo loco poeta proprium hominis esse dicit, errare. Romanae linguae summus auctor. Cicero sic dictus ob latinae linguae facundiam. Locus est in praefatione libri II de Officiis, quam vide, quia in aliquibus differt a textu Lactantii. Cum eorum studiis potest. Ita correxi ex mss. 25, edit. 2 et ex ipso Cicerone. In 5 scriptis et impressis 15 legitur possunt, et pro inquirunt, in vulgatis Ciceronis libris, acquirunt. Ratio . . . ducitur. L. II, in Verr. cap. 52: Qui non [Col. 0385D] tam coeli rationem, qaam coelati argenti duceret. Ibid. cap. 63. BUN . Tamen eloquens. Vides porro hic discrimen aliquod inter eloquentem et disertum, de quo Quintilianus in prooemio libri octavi, disertis satis putat dicere quae oporteat: ornate autem proprie esse dicere eloquentissimi. Antonius in primo de Oratore apud Ciceronem, disertos dicit se vidisse nonnullos, eloquentem adhuc neminem. Quod enim, inquit, statuebam disertum, qui posset salis acute atque dilucide apud mediocres homines ex communi quadam hominum opinione dicere: eloquentem vero, qui mirabilius et magnificentius augere posset, atque ornare quae vellet, omnesque omnium rerum, quae ad dicendum pertinerent, fontes animo ac memoria contineret. BETUL . Perducere. Sic restitui ex editis sex et omnibus mss. praeter 2 Reg. rec. et 10 vulg. in quibus est, deducere. Tusculanis. Ciceronem vide in Praefat. V Tuscul. [Col. 0386C] quem etiam consulas velim, ut Lactantii mentem propius intuearis. Sic animae. Repete, alimentum est. Ad lib. V, c. 1: Veritas est animae pabulum, excitavi similem locum ex Cicerone. BUN . Tanquam tibias ad fontem. Decem mss. Vat. quibus adde 9 alios, habent tanquam tibi vas ad fontem, ut testatur Isaeus, qui et illorum lectionem est secutus; nos vero nihil mutare voluimus, simplicem lectionem secuti, et ab omnibus impressis et plerisque optimae notae mss. et 6 Reg., 4 Colb., 2 Vatic., Em., Brun., exhibitam. GALLAEUS .— Tanquam tibias. Proverb. [Col. 0386D] casus fortuiti, natum ex fabula Marsyae Phrygis. Sed sic eam ex Hygino referre duco. Minerva tibias dicitur prima ex osse cervino fecisse, et ad epulum deorum cantatum venisse. Juno et Venus cum eam irriderent, quod et caesia erat, et buccas inflaret, foeda visa, et in cantu irrisa, in Idam sylvam ad fontem venit, ibique cantans in aqua se aspexit, et vidit se merito irrisam. Unde tibias ibi abjecit, et imprecata est, ut quisque eas sustulisset, gravi afficeretur supplicio; quas Marsyas, Oeagri filius, pastor, unus ex Satyris, invenit, quibus assidue commeletando, sonum suaviorem in dies faciebat, adeo ut Apollinem ad citharae cantum in certamen provocaret. Quo ut Apollo venit, Musas judices sumpserunt; et cum jam Marsyas inde victor discederet, Apollo citharam versabat, idemque sonus erat: quod Marsyas tibiis facere non potuit. Itaque Apollo victum Marsyam ad arborem religatum Scythae tradidit, e cujus sanguiue flumen Marsyan est appellatum. Mythologiam vide apud [Col. 0387B] Fulgentium libro III. Plato et Ovidius satyrum fuisse scribunt. Qui plura volet, videat Plutarchum in Musica, et Apuleium lib. I Floral. Caeterum de illius certamine cum Apolline, deque Marsyae excoriatione, lege Ovidium lib. VI Metam., Diodorum Siculum lib. IV Antiquit. BETULEIUS .
Ille ipse romanae linguae summus auctor quantum fallatur, licet ex illa sententia pervidere: qui cum in libris officiorum philosophiam nihil aliud esse dixisset, quam studium sapientiae, ipsam autem sapientiam, rerum divinarum et humanarum scientiam, tum adjecit: «Cujus studium qui vituperat, haud sane intelligo quidnam sit, quod laudandum putet. Nam si oblectatio quaeritur animi, requiesque curarum, quae conferri cum eorum studiis potest, qui [Col. 0385B] semper aliquid inquirunt, quod spectet, et valeat ad bene beateque vivendum? Sive ratio constantiae virtutisque ducitur, aut haec ars est, aut nulla omnino, per quam eas assequamur. Nullam dicere maximarum rerum artem esse, cum minimarum sine arte nulla sit, hominum est parum considerate loquentium, atque in maximis rebus errantium. Si autem est aliqua disciplina virtutis, ubi ea quaeretur, cum ab isto genere discendi discesseris.» Equidem tametsi operam dederim, ut quantulamcumque discendi assequerer facultatem propter studium docendi, tamen eloquens nunquam fui; quippe qui forum ne attigerim quidem: sed necesse est, ipsa me faciat causae bonitas eloquentem; ad quam diserte copioseque defendendam scientia divinitatis, et ipsa veritas sufficit. Vellem igitur Ciceronem paulisper ab inferis surgere, ut vir [Col. 0385C] eloquentissimus ab homunculo non diserto doceretur, primum, quidnam sit, quod laudandum putet, qui [Col. 0386A] vituperat id studium, quod vocatur philosophia; deinde, neque illam esse artem, qua virtus et justitia discatur, nec aliam ullam, sicut putavit; postremo, quoniam est virtutis disciplina, ubi quaerenda sit, cum ab illo discendi genere discesseris: quod ille non audiendi discendique gratia quaerebat. A quo enim posset audire, cum sciret id nemo? Sed ut in causis facere solebat, interrogatione voluit urgere, ad confessionemque perducere; tanquam confideret responderi prorsus nihil posse, quominus philosophia esset magistra virtutis. Quod quidem in Tusculanis disputationibus aperte professus est, ad eam ipsam conversa oratione, tamquam se declamatorio dicendi genere jactaret. «O vitae philosophia dux, inquit, o virtutis indagatrix expultrixque vitiorum: quid [Col. 0386B] non modo nos, sed omnino vita hominum sine te esse potuisset? Tu inventrix legum, tu magistra morum ac disciplinae fuisti.» Quasi vero aliquid per se ipsa sentiret, ac non potius ille laudandus esset, qui eam tribuit. Potuit eodem modo gratias agere cibo et potui, quia sine his rebus vita constare non possit; in quibus ut sensus, ita beneficii nihil est. Atqui ut illa corporis alimenta sunt, sic animae, sapientia.
Rectius itaque Lucretius, cum eum laudat, qui sapientiam primus invenit: sed hoc inepte, quod ab homine inventam putavit. Quasi vero illam alicubi [Col. 0386C] jacentem homo ille, quem laudabat, invenerit, tanquam tibias ad fontem, ut poetae aiunt. Quod si [Col. 0387A] repertorem [Col. 0387A] [Col. 0387B] [Variorum Notae to columns 387-388] Quod si repertorem. Ita reposui ex omnibus mss. et vet. edit. Rom. 1470, Tornes., Soubron. In 12 vulgatis est, quod sic. Nemo. Haec ex initio lib. V de natura rerum a Lucretio. Nam, si ut ipsa. Sic Lucretius cum mss. a Lambino collatus; nec secus ferunt mss. nostri Lactantiani vetustissimi et optimi, ac duodecim excusi. [Col. 0387C] Scripti 9 rec. et duo impressi, Nam sicut ipsa, contra metri legem. 2 Colb. rec., Nam sic ipsa. Vera lectio, Nam si ut, dactylus apud Lucretium, sine elisione, ut recte observat Lambinus ad hunc locum. Non erat. Ita restitui ex quampluribus et potioribus mss. et editis Gymnic., Tornes., Soubron. Legitur non erit in quinque scriptis rec. et 11 vulgatis. Nonne. Idem Lucretius lib. V, paulo infra. Aut Pythagoram . . . aut Milesium Thalem. Erravit Lactantius: Epicurum voluit laudare. Vide Tan. Fabrum ad Lucret. l. V, v. 8. BUN . Thalem. Is fuit auctor philosophiae Ionicae, de quo supra lib. I, cap. 5, et infra cap. 15. Vide etiam Laertium in Vitis philosophor. et Cic. Tuscul. Ita dum hominem. Sic reposui ex vetustissimis et optimis mss. I Bonon., 4 Regiis, aliisque tribus. In 5 aliis et 10 vulgatis est, sed dum hominem; in duobus aliis, sed dum is hominem. Idem perfectus orator, idem summus. Sic Bon., Tax., [Col. 0387D] Pen., Lips., Reimm. et Thomasium secuti; at reliqui, idem perfectus orator, summusque. Idque Heum. probat. BUN . Quaerit. Id est, studet, l. III, c. 20, Profanare impiis disputationibus quaerunt. BUN . Et Graecos reprehendit. Ita juxta Thomasium codex antiquus Bononiensis, quia revera saepe Graecos Cicero reprehendit. Si vero cum vulgatis legas, ne Graecos reprehendam, non videtur ad quem referri possit. Hanc tamen ultimam lectionem habent omnes editi, ac pene mss. omnes. Ita quippe Thomasius. Levitatem. Haec de Cicerone praecipue in oratione pro L. Flacco. Inventum deorum vocat, poetice figuratam laudat. Sic reposui ex omnibus mss. et plurimis editis. Vide Ciceron. in I Tusculan. cujus haec sunt verba: Philosophia vero omnium mater artium, quid est aliud, nisi ut Plato ait, donum, at ego inventum deorum. Platonis locum vide in Timaeo. Laudat in faciem. Scite, ut Horatius l. I, Serm. 5; [Col. 0388B] In faciem permulta jocatus. Idem est Terentii Adelph. II, 4, Coram in os laudare. BUN . Quisquamne. Cum mss. et omnibus fere editis sic lego. In impressis Graph., Thys., Gall., est, Quisnamne. —Sic edo ex Emman., Cant., Reimm. et omnibus antiquis edd. ab anno 1465-1513. Lact. l. V, c. 10: Quisquamne putet? Cic. II Phil. 32: Quisquamne divinare potest? l. 5. Tuscul. 2: Vituperare quisquam audet? BUN . Insuendi, te judice, in culeum. Haec olim poena fuit parricidarum, qui patrem matremve interemis sent. Isidor. Hispal. in glossis: Culeus, tunica ex spartho in modum crumenae facta, quae linebatur a publico [Col. 0388C] pice et bitumine, in qua includebantur parricidae cum simia, serpente et gallo, insuta mittebatur in mare, et contendeutibus inter se animatibus, homo majoribus poenis afficiebatur. Haec sententia sane intelligenda; nam a principio nihil in culeo eum parricida insuebatur. Valer. Max., lib. I, c. 1; Plautus, de Mari, in Vidularia quae periit, sed citat Priscianus:
Accessit, crescente in dies parricidarum numero, gravitas supplicii. Ante igitur virgis sanguineis caedebantur, ut prodidit Modestin., lib. IX, ff. ad L. Pompeiam, de parricid. caput item obvolvebantur, teste Festo in voce obvolvere: cum vero culeo insuerentur, cum noxio serpentes includere coepere, ut de C. Villio scriptum reliquit Plutarch. L. Sen., lib. V, controv. 4; Livius, V Decad., lib. VIII; Val. Max., lib. I, c. 1. Postea addiderunt simiam (Juvenal., sat. 13) . Denique etiam insuebant culeo canem et gallum, teste Isidoro loco supra citato: quod a Constantino primum adjectum videtur L. un. C. de his qui par. vel lib. Occid. Dempsterus. —Mss. 8 Reg. inter quos sunt duo veterrimi, 3 Colbert., 2 Brun., Ultr., Lips., 1 Clarom. ac edit. Rom. 1468, 1470, habent culleum; et sic antiqui pronuntiabant. Huic insuti parricidae lege romana projiciebantur in fluenta vel mare. Cicero pro S. Roscio, c. 11; Senec., de Clem., lib. XXIII; Sueton., August., 33. Hoc ita, si mare proximum sit; alioqui bestiis subjicientur, secundum divi Hadriani constitutionem.
Hominemque generavit. Sic legunt mss. 1 Bonon. antiq., 7 Reg. quorum duo sunt veterrimi, Cauc., Pen., Pal., Jun., Ultr., Goth., 5 Oxon., 6 Colbert., Sorbon., 3 Lips., Tornes., 2 Clarom., Brun., et 5 editi, generare, pro creare, hic et alibi passim apud Lactantium. Mss. rec. 2 Reg. et Cant. ac 12 vulgati habent, figuravit, quae vox est quoque Lactantio familiaris, Divin. Institut., l. IV, c. 4 l. VII, c. 14, Epitom. c. 65, etc. [Col. 0389C] Frequens etiam loquendi modus apud Ciceronem, ut Deus dicatur hominem generare, id est creare. Verum eam vocabuli vim non intelligentes editores quidam, posuerunt figuravit.
sapientiae, ut deum, laudavit; ita enim dicit:
Nos ergo, Marce Tulli, parricidae sumus, et insuendi te judice in culeum, qui philosophiam negamus parentem esse vitae? An tu, qui adversus Deum tam impie ingratus es (non hunc cujus effigiem veneraris [Col. 0388B] in Capitolio sedentem, sed illum qui mundum fecit, hominemque generavit, qui sapientiam quoque [Col. 0389A] ipsam inter coelestia sua beneficia [Col. 0389A] [Col. 0389C] [Variorum Notae to columns 389-390] Inter coelestia sua beneficia. Ita mss. omnes cum vet. edit. Rom. et Paris. Caeteri editi, inter caetera coelestia beneficia. Profiteri potes. Sic emendavi ex 9 editis et 19 manu exaratis codicibus. Vide seqq. In 2 aliis Reg. et editis quatuor legitur profiteri potest. Adhuc. Id est hactenus. Potentissimum consulem. Marcum Antonium, qui cum C. Caesare eo anno consulatum gessit, quo Caesar fuit interfectus, ab U. C. 710, in quem novem [Col. 0389D] scripsit orationes invectivas, quas, teste Fabio, ad Demosthenis imitationem Philippicas nominavit. BETULEIUS . Illustraveris. Vide Cic. in Praefat., lib. I Tusculan. Cedo. Est verbum antiquum imperativum, et significat dic: quo sensu saepissime apud Terentium occurrit. Ponitur quoque pro da, porrige. Phaedr. fab. 2 lib. V, Cedo (inquit), illum. Vide Vide Paraei Lexicon Criticum, p. 185. Te nihil scire. De hac sententia, vide Cicer. in I Academic. quaestion. de Socrate. Mihi autem. Locus ille Ciceronis desideratur integer: est tantum in fragmentis Academicar. quaestion. id tantum legitur lib. I Officiorum, sub finem: Omne officium, inquit, quod ad conjunctionem hominum et ad societatem tuendam valet, anteponendum est illi officio, quod cognitione et scientia continetur. Illa docente. Haec lectio manuscriptorum est, ac edit. Is. in marg. Cellar. Walch., illa docentem, caeter. edit. At quam confessus fueris philosophiae veritatem. Sic [Col. 0390C] legunt mss. 19 et omnes editi. Thomasius mavult legere confisus . . . veritate, prout in I Bonon. antiq. et 3 Reg. legitur, vel confisus . . . veritati, ut in altero Bonon. rec., Balliol., Cauc., Pal., Lips. Nihil ego mutandum censui, et aliorum mss. lectionem retinui, eo quod vox confessus satis sit apta, et in omnibus excusis expressa. Ad filium, etc. In officiis quidem negat extra consociationem justitiae officia conservari posse, et ob id otiosam et inertem philosophorum vitam damnat, ut infra, c. 16, ipse Lactantius indicabit. Sed haec verba in Cicerone nusplam invenio. BETULEIUS .—Sunt tantum inter fragmenta. Stultitiae inanitatisque. Emman. et Lips., vanitatisque, [Col. 0390D] quod congruentius rei et materiae, non autem oratorio numero. BUN . Stultitiae inanitatisque. Ita plures mss. Sparkii, Goth., Reimm., Bon., Rom., Sublac., Rost., Ven. 1471, 97, immo omnes editi, ut lib. III, c. 13: Apparet inanem esse omnem philosophiam. Lib. VII, c. 26: Qui inanem philosophiam tuentur. BUN . Verum fateris. Ita reposui ex antiquiss. mss. 2 Bonon., Cauc., 3 Reg., Tax. et Pen. In 13 mss. rec. et ed. 2 vet. Rom. et 13 excusis, fatebaris. Seneca. Sententiam sparsim quidem invenimus venimus in ejus libris, non autem integra verba; aut ex deperdito libro depromta sunt. CELL . Philosophia nihil aliud est. Doctrina quidem Senecae hujusmodi notionibus conspersa est passim. Quae vero hic citantur, perierunt cum aliis plerisque. Philosophiam vitae legem esse, disputat epist. 90 et 95. BETUL . Recta ratio vivendi. Sic edit. Cellarii et Walch. cum mss. omnibus, praeter 2 Reg. rec. et Jun., in quibus est recte, sicut et in excusis.
Quid tam repugnans dici potest? Si noscenda sunt praecepta philosophiae, ideo utique noscenda sunt ut recte sapienterque vivamus. Vel, si civiliter vivendum est, non est igitur philosophia sapientia; siquidem melius est civiliter, quam philosophice vivere. Nam si sapientia est, quae dicitur philosophia, stulte profecto vivit, qui non secundum philosophiam vivit. Si autem non stulte vivit, qui civiliter vivit, sequitur ut stulte vivat, qui philosophice vivit. Tuo itaque judicio philosophia stultitiae, inanitatisque damnata est. Idem in Consolatione, id est, in opere non joculari, hanc de philosophia sententiam tulisti: «Sed nescio [Col. 0390B] quis nos teneat error, aut miserabilis ignoratio veri.» Ubi est ergo philosophiae magisterium? aut quid te docuit illa vitae parens, si verum miserabiliter ignoras? Quod si haec erroris ignorationisque confessio pene invito tibi ab intimo pectore expressa est, cur non tibi verum fateris aliquando, philosophiam, quam tu nihil docentem in coelum laudibus extulisti, magistram virtutis esse non posse?
Eodem ductus errore Seneca (quis enim veram viam teneret, errante Cicerone? «Philosophia, inquit, [Col. 0390C] nihil aliud est quam recta ratio vivendi, vel [Col. 0391A] honeste vivendi scientia, vel ars rectae vitae agendae. [Col. 0391A] [Col. 0391C] [Variorum Notae to columns 391-392] Ars rectae vitae agendae. Francius malebat legere recte, cum mss. 4 Reg., 2 Clarom. et Brun. Et qui dixerit. Ita reposui ex vulgatis 5 et omnibus mss. praeter Cauc., Em., ac editis 7 in quibus est, dixit. Quia dixerit illam regulam vitae, suum illi nomen reddidit. Inclusum nomen volui, quod deest mss. anglis et lipsiensibus, et quo dempto satis compta ornataque est oratio. CELL . Suum illi reddidit. Expunxi nomen, quod abest ab omnibus prope mss. et ab edit. Rom. 1470, Ald. 1515, et quod perperam addiderunt script. 4 et vulgati 12. Mox enim sequitur nomen. Heumannus tamen putat nomen hic esse legendum. Ad commune philosophiae nomen. Ita philosophorum pro se quisque non ad alias, sed ad suam potissimum sectam respexit. Sed miror cur Lactantius hic Senecam academicum faciat, quum ex professo stoicus [Col. 0391D] fuerit? quod eum non ignorasse, ex aliis locis manifestum est. Ex BETULEIO . Nominari. Ita restitui ex ed. Torn., Cellar., Walch cunctisque mss. praeter 2 Reg. rec. et 13 vulgatos, in quibus, est vocari; in edit. Florent. vocare. Quae omnia reddit incerta. Sic Regio-Put. aliique multi mss. Alii cum editis, quae ut omnia reddat incerta. Fuerat. Omnium fere mss. est. In recentioribus 1 Reg., 3 Colbert. et Brun. et edit. Rom. 1470, legitur fuerit; in 1 al. Reg. rec. et 12 vulgatis, fuit. Quoniam falsa est, fit varia et multiplex. In mss. 1 Reg., Em. et ed. Rom. 1470, Ald., Paris. 1525, Graph., Grat., est fallax, pro falsa. Ex mss. fit restitutum, et ex impressis Torn., Soubr., Cellar., Walch. Vitam . . . instruere. Lips. alter et Rost., vitam instituere. Recepta recta. L. III, c. 30: Vitam non instruunt, sed turbant. Hinc l. III, c. 13: Nec instruit [Col. 0392C] (Philosophia) ad justitiae munera. BUN . Sine doctrina boni. Cic. pro Archia, c. 7: Ego multos homines excellenti animo ac virtute fuisse, et sine doctrina . . . et moderatos, et graves extitisse fateor, etc. BUN . Cum vero innumerabiles existant . . . laude dignum, quis est tandem. Ita omnes prope mss. tali interpunctione. At Cauc., Jun. et 8 editi ferunt, cum innumerabiles existant . . . laude dignum. Quis est tandem. Si quis in mores eorum diligenter inquirat. Melius mss. Regio-Put., 2 al. Reg., 2 Colb., 2 Clarom., Cotton. et Mertoniensis, quam caeteri qui praepositionem non habent. Domi facientes ea. Mss. 9 praeponunt tum. Alii 4 cum domi faciant ea. Fatetur. Locus est apud Cic. II Tusc. sub initium. Qui disciplinam veram, non ostentationem scientiae. Sic codices antiqui, juxta Thomasium: alii vero omittunt [Col. 0392D] veram, et scribunt suae scientiae; sed Thomasiana lectio commodior et aptior videtur. Videre licet. Sic mss. et editi fere omnes. In 3 scriptis totidemque excusis est, videre liceat; in mss. Cauc. et 4 edd., videre autem liceat. Ut cum eorum vita. Ita mss. et cuncti prope typis excusi. In Regio-Put. est, ut cum eorum vitiis; in Jun., Cauc., 1 Clarom. et 3 vet. editis Rom., Paris., Gymnic., ut cum eorum vita et vitiis ; in 4 Colb. desideratur et. Ed. Sublac. habet: Eorum vita et vitiis. In hanc additionem vide quoque Bunem. qui notam sequentem exhibet.— Vita et vitiis. Addo, et vitiis, ex mss. Cant., Guelp. 2, Subl., Rost., Ven. 1471, 72, utraque 78, 93, 97, Paris., Parrhas., Junt., Ald., Gymn., Torn. 1548, Gryph., Betul., Isaeo. Nepos quoque Cornelius. Plenius exhibent mss. et 4 editi, quam 2 Reg. rec. et 11 vulgati, Neposque Cornelius. Id in fragmentis Cornelii Nepotis legitur, non in ipso Cornelio.
Fortasse mentior accusandi gratia. Nonne id ipsum Tullius et fatetur, et queritur? «Quotus quisque, inquit, [Col. 0392B] philosophorum invenitur, qui sit ita moratus, ita animo et vita constitutus, ut ratio postulat? qui disciplinam veram, non ostentationem scientiae, sed legem vitae putet? qui obtemperet ipse sibi, et decretis pareat suis? Videre licet alios tanta levitate et jactatione, ut his fuerit non didicisse melius: alios pecuniae cupidos, alios gloriae; multos libidinum servos, ut cum eorum vita mirabiliter pugnet oratio.» Nepos quoque Cornelius ad eumdem Ciceronem ita scribit: «Tantum abest, ut ego magistram esse putem vitae philosophiam, beataeque vitae perfectricem, ut nullis magis existimem opus esse magistris vivendi, [Col. 0392C] quam plerisque, qui in ea disputanda versantur. [Col. 0393A] Video enim magnam partem eorum, qui in schola de pudore et continentia praecipiant argutissime, eosdem in omnium libidinum cupiditatibus vivere. Item Seneca in Exhortationibus: [Col. 0393A] [Col. 0393C] [Variorum Notae to columns 393-394] Exhortationibus. Hic liber infra l. VI, c. ultimo citabitur, et jamdiu est ex quo periit, sicut et alii ejusdem philosophi. Diserti in convitium suum. Minuc., c. 38, philosophos dicit, Adversus sua vitia facundos. Hieronymus ad Rusticum Mon. f. m. 47: Accusamus saepe quod facimus, et contra nosmetipsos diserti, in nostra vitia invehimur. BUN . Indicium sui professos putes. Sic emendavi ex veterrimis et optimis mss. 3 Reg., 1 Bonon., Cauc., Jun., 1 Colb. et vulgatis Ald., Paris. 1525, Gymnic., Junt., Craph., Torn. 1553. At in duobus deest sui; in 3 editis est in judicium sui; in mss. septem rec. et ed. Rom. 1468 est, judicium suum professos putes; in decem scriptis praecedit praepositio in. In 1 Reg. rec., proferre in se judicium. Genuina lectio, indicium sui professos; id est perorando, vel disserendo nihil aliud efficere videntur, quam sese ultro sicuti eorumdem vitiorum reos, ita eadem vituperatione ac poena dignos fateri; nec alios tantum, sed et [Col. 0393D] una semetipsos apud populum accusare atque deferre. Hoc autem est, judicium profiteri. Ex Isaeo, quem consule si lubet. Pyxides. Vasa sunt vel ferrea, vel cornea, vel lignea, aut etiam terrea, quibus Pharmacopolae utuntur. Patrocinia turpitudini. Idem Seneca, de Vita beata, c. 12: Quaerentes libidinibus suis patrocinium aliquod ac velamentum. Cf. Lact., l. IV, c. 24. BUN . Probabit. Haec lectio est omnium pene mss. et editorum, cui respondent sequentia . . . relinquit . . . aptabit . . . utetur. In 2 Bonon., 2 Reg. et Tax. est tamen probavit. Et quibus . . . utetur. Ita reposui ex vetustissimis mss. 1 Bonon., 4 Reg., 3 Colb. et Brun. In 10 rec. et in editis est ut quibus . . . utatur. Cum Laide. Lais, famosissima meretrix, dicitur Corinthia, eo quod ex Sicilia in Peloponesum inter alios captivos puellula abducta, Corinthi habitaverit. Ovid., l. I Amor., eleg. 5, v. 13,
Haberet Laidem. Paulo aliter haec verba Laertius habet in Aristippo: «Possideo quidem Laidem, sed ipsa me non possidet.» Vide etiam Cic., Epist., l. IX, ep. ultima; Athenaeum, l. XII. Deipnosophist.; Theodoretum, l. II de Vita activa; et de Laidis amatoribus lege Athenaeum, l. XIII, ac Gellium, l. I, c. 8, et Pausaniam in Corinthiacis.
Plane sapientior meretrix fuit. Reposui plane ex mss. veterrimis 1 Bonon., 1 Regio-Put., alio item Regio bonae notae, 1 Colbert., 2 Brun, et quibusdam editis. In 1 al. Reg. bonae notae est plano pro plane; in 1 al. Reg. et 9 excusis, sane; deest in 1 Reg. antiquissimo; in Cauc. et 18 scriptis rec. et 8 vulgatis, tamen.
Quae philosophum habuit pro lenone. Ita mss. 2 Bonon., 2 Reg. antiquissimi, aliique 3 Reg. et plures editi. Recentiores scripti 20 ac 9 editi habent, quae sic philosophum habuit, etc.
Ad meretricem famosissimam. Isaeus et Gallaeus in [Col. 0394D] variis dicunt, alias habere, formosissimam: sed nullas indicarunt. Famosus, est vox media. Veteres in malam partem, recentiores in utramque, bonam et malam adhibebant.— Ad meretricem . . . commearet. Terent. Heautont. III, 1, dixit, filium commeare ad mulierem. BUN .
Disserens voluptatem, etc. Quamobrem Xenophon, infesto in ipsum animo, contra voluptatem librum composuit, ut tradit Laert. in Aristippo. ISAEUS .
Quid ego de Cynicis loquar? Sic etiam Augustinus multis in locis a canina inverecundia Cynicos dictos putat: ob quam etiam ipsos a decori disputatione in Off. Cicero excludere videtur. Alii tamen ab allatratu et mordacitate canina ipsos dictos putant. Laertius quidem ἀπὸ τῶν σκομμάτων hanc nominationem ortam esse testatur: Galen. δι` ἔνστασιν. Apud Lucian. vero in Auctione vitarum notantur, quasi ὑλακτοῦντες καὶ δακνοντες. BETUL .—Cynicorum princeps fuit Antisthenes, Socratis discipulus, ac praeceptor Diogenis; homo acutus magis, quam eruditus.
«Plerique, inquit, philosophorum tales sunt, diserti in convitium suum, quos si audias in avaritiam, in libidinem, in ambitionem perorantes, indicium sui professos putes, adeo redundant ad ipsos maledicta in publicum missa; quos non aliter intueri decet, quam medicos, quorum tituli remedia habent, pyxides venena. Quosdam vero nec pudor vitiorum tenet: sed patrocinia turpitudini suae fingunt, ut etiam honeste peccare videantur. Faciet sapiens, inquit idem Seneca, etiam quae non probabit, ut etiam ad majora transitum inveniat: nec relinquet bonos mores, sed tempori [Col. 0393B] aptabit; et quibus alii utuntur in gloriam, aut voluptatem, utetur agendae rei causa.» Deinde paulo post: «Omnia quae luxuriosi faciunt, quaeque imperiti, faciet et sapiens, sed non eodem modo, eodemque proposito. Atqui nihil interest quo animo facias, quod fecisse vitiosum est: quia facta cernuntur, animus non videtur.»
Aristippo Cyrenaicorum magistro cum Laide nobili scorto fuit consuetudo, quod flagitium gravis ille philosophiae doctor sic defendebat, ut diceret, multum inter se et caeteros Laidis amatores interesse, [Col. 0394A] quod ipse haberet Laidem, alii vero a Laide haberentur. O praeclara et imitanda bonis sapientia! Huic vero liberos in disciplinam dares, ut discerent habere meretricem? Aliquid inter se ac perditos interesse dicebat; scilicet quod illi bona sua perderent, ipse gratis luxuriaretur. In quo plane sapientior meretrix fuit, quae philosophum habuit pro lenone, ut ad se omnis juventus, doctoris exemplo et auctoritate corrupta, sine ullo pudore concurreret. Quid ergo interfuit, quo animo philosophus ad meretricem famosissimam commearet, cum eum populus et rivales sui viderent omnibus perditis nequiorem? Nec satis fuit ita vivere: sed docere etiam libidines coepit, ac mores suos de lupanari ad scholam transtulit, disserens voluptatem corporis esse summum bonum. [Col. 0394B] Quae doctrina execrabilis et pudenda, non in corde philosophi, sed in sinu meretricis est nata.
Nam quid ego de Cynicis loquar? quibus in propatulo coire cum conjugibus mos fuit. Quid mirum, si a canibus, quorum vitam imitantur, etiam vocabulum nomenque traxerunt? Nullum igitur in hac disciplina magisterium virtutis est, cum etiam illi, qui honestiora praecipiunt, aut non faciant ipsi quae suadent, aut si faciunt (quod raro accidit) non disciplina eos ad rectum, sed natura perducat, quae saepius etiam indoctos impellit ad laudem.
Verum cum [Col. 0395A] [Col. 0395C] [Variorum Notae to columns 395-396] Verum cum. Sic optima coloniensis edito anno 1544, aliae vero atque mss. plures habent, verum enim cum; ac tandem, sed pauciores, legunt verum enim vero: at meliorem amplectimur lectionem. Vitam nihil aliud, quam in eloquendo peragant. Heumannus dicit dictionem lactantianam. Ego hoc amplius (salva tamen modestia) pronuntio, esse dictionem optimorum quorumque Scriptorum, atque exemplis a Gronovio ex Livio, et a Burmanno ex Cicerone aliisque excitatis. BUN . Sapientia enim. Ex mss. reposui enim, quod rectius est, quam autem editorum. Sapientia. Nam si virtutis laus in actione consistit, certe etiam sapientiae. Docet hoc Cic. in primo Offic., cap. de Prudentia. Unde etiam Aristoteles in magnis Moralibus ait, quod sapientia quae in actionem cadit, virtutis nomen meretur, non vero alia. Recteque Tullius. Desideratur hic locus in Cicerone: attamen libro I de Officiis, c. de Prudentia, damnat ignaram philosophiam. Vel advocandi. Hic ponit Lactantius vocem advocandi, pro causam agendi. In 3 mss. est avocandi; in 8 rec. vacandi.—Vel advocandi gratia. Ego putavi subaudiendum: vel auditores, concionem, populum, advocandi gratia. Agit enim de Philosophis ib. et seq. et de Epicuro, c. 17, ait: Ut ad se multitudinem contrahat. Ibidem inf. Circulum colligit; atque integra phrasis occurrit de Mort. persec., c. 28, Advocavit populum. BUN . In labris habere bonitatem. Ita reposui ex editis [Col. 0396C] Cellar. et Walch. et omnibus mss. praeter duos rec. ac caeteros vulgatos quibus est labiis. In rec. 1 Colb. et Brun., pro bonitatem, est voluntatem; in Tornes. et Cotton. veritatem. Profecto, inquit, omnis istorum disputatio, etc. Excidisse hic locus putatur ex Hortensio Cic. seu de Philosophia, in qua legendum est, istorum, ut reperitur in 8 vetustioribus editis, et in omnibus mss. praeter 2 Reg. rec. in quibus est ipsorum; in 5 excusis justorum, inepte; in uno Colb. est philosophorum. Vereor ne . . . otiis. Sic emendavi ex vetustissimis et optimis mss. 1 Bon., 2 Reg., 4 al. Reg., 1 Colb. Et vox negotiis postulare videtur otiis. Et ex his optimis mss. forsan restituendus hic Ciceronis locus. In 22 scriptis rec. vet. editis est ne non . . . . quamdam oblectationem otii. Plerisque aliis editionibus, etiamque Ciceronianae Gothofredi, deest non. Abjicienda est igitur omnis philosophia. Errat Lactantius, si intelligat de vera et genuina philosophia; sin autem philosophiae nomine insigniat philosophantium nugas et errores, verum est, omnem illam philosophiam tollendam esse. Apostolus Paulus non vult exterminari omnem philosophiam, sed tantum vanam et fallacem, ut videre est Coloss. cap. II, vers. 8. Haec igitur sententia cum grano salis accipienda. Ex DAVENANTIO . Caret. Manuscriptorum est ac vet. 2 edit. Rom., Tornes., Soubron. et Walch., careat, caeterorum vulgatorum.
Non ergo utilitatem ex philosophia, sed oblectationem petunt. Quod quidem Cicero testatus est: «Profecto, inquit, omnis istorum disputatio, quanquam uberrimos fontes virtutis et scientiae contineat, [Col. 0395C] tamen collata cum horum actis perfectisque rebus, vereor ne non tantum videatur attulisse negotiis hominum utilitatis, quantam oblectationem otiis.» Vereri quidem non debuit, cum verum diceret: sed [Col. 0396A] quasi timeret, ne proditi mysterii reus a philosophis citaretur, non est ausus confidenter pronuntiare, quod fuit verum, illos non ideo disputare, ut doceant, sed ut se oblectent in otio: qui quoniam auctores sunt rerum gerendarum, nec ipsi quidquam gerunt, pro loquacibus sunt habendi. Sed profecto, quia nihil boni ad vitam afferebant, nec ipsi decretis suis obtemperaverunt; nec quisquam per tot saecula inventus est, qui eorum legibus viveret. Abjicienda est igitur omnis philosophia, quia non studendum est sapientiae, quod fine ac modo caret: sed sapiendum est, et quidem mature. Non enim nobis altera via conceditur, ut, cum in hac sapientiam quaeramus, in illa sapere possimus: in hac utrumque fieri necesse est. Cito inveniri debet, ut cito suscipi possit, ne [Col. 0396B] quid pereat ex vita cujus finis incertus est. Ciceronis Hortensius contra philosophiam disserens, circumvenitur arguta conclusione; quod cum diceret philosophandum non esse, nihilominus philosophari videbatur, quoniam philosophi est, quid in vita faciendum, vel non faciendum sit, disputare. Nos ab hac calumnia immunes ac liberi sumus, qui philosophiam tollimus, quia humanae cogitationis inventio est; sophiam defendimus, quia divina traditio est, eamque ab omnibus suscipi oportere testamur. Ille, cum philosophiam tolleret, nec melius aliquid afferret, sapientiam tollere putabatur, eoque facilius de sententia pulsus est: quia constat hominem non ad stultitiam, sed ad sapientiam nasci.
Praeterea illud quoque argumentum contra philosophiam [Col. 0396C] valet plurimum, quo idem est usus Hortensius; ex eo posse intelligi, philosophiam non esse sapientiam, quod principium et origo ejus appareat. Quando, inquit, philosophi esse coeperunt? Thales [Col. 0397A] (ut opinor) primus, recens haec quidem aetas; [Col. 0397A] [Col. 0397B] [Variorum Notae to columns 397-398] Recens . . . . aetas. Natus siquidem est Thales anno 2, Olympiad. XXXV, denatus autem an. 1 Olymp. LVIII. Item Lucretius ait. Ita reposui ex mss. vet. Regio-Put. [Col. 0397C] per emendationem, 1 al. Reg., 4 Colb., 2 Brun., ed. Betul. Et recte. In 13 scriptis totidemque impressis est, Idem Lucretius ait, male; nihil enim de Lucretio exstat in hoc capite, neque in praecedenti. Locus Lucretii est libri V initio. Primus cum primis. Sic restitui ex mss. Jun., Lips., Pal., et edit. 12 ac Lucretio ipso ad 5 mss. codices emendato a Lambino. Alii primum cum primis, vel primum cum primus. Mille anni. Haec ad Thaletem referri non possunt, qui ante Senecam annis ne septingentis quidem vixit: sed haec vel ad Homerum sunt referenda, vel ad barbaricam, ut vocant, philosophiam. Mota sunt. Ita correxi ex cunctis ferme mss. ac. vet. edit. 2 Rom., Venet. 1490, Cellar. In caeteris excusis et 1 Colb. rec. legitur nota sunt, in 2 Reg. nata sunt, in 1 Colb., orta sunt. Puto cum Cellario et Walchio initia moveri, esse fundamentum jaci, seu coeptum esse primum de re disputari. Hic locus hodie non [Col. 0397D] exstat in Senecae Operibus.— Initia . . . mota. Retineo, mota, quia movere valet incipere. Virgil. l. VII Aen., v. 45: Majus opus moveo. Conf. v. 40: Exordia; v. 44: Nascitur. Unde Ciofanus ad Ovidii lib. III, Fast. 6,
Quod irridens Persius, etc. Hunc Persii locum Lactantius laevorsum accipit, quasi Persii esset tam odiosa in philosophos declamatio, cum sit Bestii. Neque tamen Bestius, nec post ipsum Lactantius philosophos omnes sub eadem causa obstruere voluit, sed illos vanos ac fallaces philosophantes, de quibus paulo superius. Partim ex Theodoro Marcilio in Persii Satyram 6, vers. 38.
Cum saporis mercibus, etc. Robertus Titius locorum controvers. lib. IX, cap. 3, veram ac sinceram, ut reor, interpretationem attulit, Lactantium videlicet putavisse, eo loci Persium significare, philosophiam [Col. 0398B] in Urbem advectam fuisse cum saporis, id est saporatis et sapidis mercibus, quae ex Asia deferri non multo ante coeperant, cujusmodi est piper atque alia [Col. 0398C] ejus generis aromata; interimque allusisse ad sapientiae nomen, quod a sapore, quasi per contemptum vult deduci, quem illa traxerit a mercibus illis, quibuscum ad nos delata fuit; atque adeo censet Titius, illud, saporis, esse ablativum plurale ab adjectivo saporus, ra, rum, nove quidem a Lactantio formatum, imitatione tamen et exemplo aliarum dictionum consimilium, ut ab odore, odorus, ra, rum; a vapore, vaporus; a canore, canorus; ab honore, honorus. ISAE .
Quia. Ita reposui ex omnibus mss. praeter rec. 1 Reg., 1 Colb. et editos, in quibus est qui.
Nesciverunt. Alii nescierunt.
Per ignorantiam veri. Ms. quo usus est Coloniensis editor anni 1544, habet prae ignorantia veri, quod non est injucundum.
Cum his decertemus. Sic lego cum multis mss. et 8 impressis. Scripti 16 et editi tres cum iisdem certemus; 4 excusi cum 1 Clarom. eisdem. In Regio-Put., est veniam . . decertem. In al. mss. 3, veniam . . . certem.
[Col. 0398D]Multos populare nomen voluptatis invitat. Ita omnes prope mss. et septem editi. In 1 Reg. rec. et excusis septem est ad populare nomen. Vetus versio Gallica sic habet, parce qu'elle invite et appelle plusieurs à ce nom de volupté, tant aimé et désiré par le peuple. In ed. Sublac. legitur multos ad populare.
Praeterea. Sic ferunt omnes ferme mss. et editi. In Cauc., 1 Reg. rec. et 6 rec. editis est Propterea.
Vetat litteras discere. Reprehenditur ipse Epicurus, quod non ea addidicerit, quae hominem vere eruditum faciunt. Hic philosophus scribens ad Philoclem, ait omnem doctrinam esse fugiendam.
Pigrum exerceri. Ita restitui ex mss. et editis Rom. 1470, Torn., Soubr., Walch. Caeteris vulgatis est exercere, mendose.
Nihil curare. De hoc vide librum de Ira. Dei, c. 27.
Vitam posse tolerari. Sic reposui ex antiquissimo ms. Reg. et 4 al. Reg., 5 Colb., 2 Clarom. aliisque, nec non ex editis 2 vet. Rom., Torn., Soubr. Walch., [Col. 0399B] In 6 rec., 1 Colb. et 12 excusis est tolerare. Tantae autem erat frugalitatis, ut solo pane et aqua vesceretur; nec ulli deditus erat voluptati, ut ait S. Hieronymus lib. II, adversus Jovinianum: additur tamen, quod eam solum respuebat propter incommoda, quae inde sequebantur. Qua de re vide Stobaeum.— Vitam . . . [Col. 0399C] tolerari. Tenuitatem et parcimoniam verbo tolerare indicari, auctor est Taubmann. ad Virgil. VIII, Aen. v. 409. BUN .
ubi ergo apud antiquiores latuit amor iste investigandae veritatis? Item Lucretius ait:
Dixi de philosophia ipsa quam breviter potui: nunc ad philosophos veniamus; non ut cum his decertemus, qui stare non possunt, sed ut eos fugientes atque dejectos nostro campo insequamur. Epicuri disciplina multo celebrior semper fuit, quam caeterorum; non quia veri aliquid afferat, sed quia multos populare nomen voluptatis invitat. Nemo enim non in vitia pronus est. Praeterea, ut ad se multitudinem contrahat, [Col. 0398B] apposita singulis quibusque moribus loquitur. Desidiosum vetat litteras discere, avarum populari largitione liberat, ignavum prohibet accedere ad rempublicam, pigrum exerceri, timidum militare. Irreligiosus audit deos nihil curare; inhumanus, et suis commodis serviens jubetur nihil cuiquam tribuere; omnia enim sua causa facere sapientem. Fugienti turbam solitudo laudatur. Qui nimium parcus est, discit aqua et polenta vitam posse tolerari. Qui [Col. 0399A] odit uxorem, [Col. 0399A] [Col. 0399C] [Variorum Notae to columns 399-400] Qui odit uxorem. De quo vide S. Hieronym. sub finem lib. I, ad Jovinianum. Adversus parentes impios. Hoc ordine Goth. unde una dempta littera fingo, adversus parentes impio, sc. dicitur, ut statim sequitur paulo ante: Habenti malos liberos; nunc impio filio adversus parentes blanditur. BUNEMAN . Reges colere. De hoc vide Plutarch. De Tranquillitate animi, et Stobaeum sermone 27. Moribus. Ita restitui ex 31 mss. et 7 editis., 1 Reg. rec. habet motibus, corrupte; 2 Reg. rec., Torn., 1 Colbert. et 10 edit. modis. Cogit. Vetustissimorum et optimorum codicum est, 2 Bon., 9 Reg., 4 Colb., Tornes., 2 Clarom., Cantabrig. nec non edit. vet. Rom. et 8 al. In rec. 1 Reg., 2 Colb., Goth., Em., Brun. et 5 edit., colligit.—Circulum cogit. Exactum a Cellario et Walchio, et jam [Col. 0399D] ante a Tornesio 1587 verbum cogit, recocavi. Habent enim vetustissimi plurimique libri scripti, editi, Cogere circulum, eleganter: idem est quod coetum colligere, congregare, sive, ut hoc capite sup., Ad se multitudinem contrahere. De circulo pro caetu, corona, Apul. Metam. lib. II, pag. 120: Quum frequentis populi circulo conseptus coronae circumstantium fata enodaret. BU. Videbat Epicurus bonis adversa semper accidere, etc. Hinc concludebat nullam esse providentiam, ac Deum nullam hominum curam gerere: sed omnia fortuito casu evenire. Hinc non solum Epicurus, verum et alii, Seneca in Hippol. act. III; Lucanus lib. 7:
Ovid. lib. III Amor., eleg. 8:
GALLAEUS .—Ita falso opinabantur ii, qui rerum post mortem futurarum nil certi habebant.
Infantes rapi. More veterum. Sueton. C. Caes. Caligul. cap. 7: Infantes adhuc rapti. Plin. VI, ep. 6: Doleo, illum immatura morte indignissime raptum. Justin. lib. VII, cap. 2: Immatura morte raptus. BUN .
[Col. 0400C]Ipse suas. Lucretius in editis habet: Saepe suas.
Capitolium. De Capitolii incendiis, ex antiquioribus nemo copiosius quam Plutarchus, in Vita Publicolae, et Cornelius Tacitus, lib XIX Annalium. Tarquinius Priscus, Demarati filius, Sabino bello templum Jovi, in monte Tarpeio, qui ante Saturnius dictus fuerat, aedificare coepit. Dum opifices fundamenta aperirent, caput hominis est repertum. Quod omen Augures significare dicebant, arcem hanc caput orbis futurum, et ob id monti nomen est inditum Capitolini. Sed morte interceptus ille Priscus inchoatam structuram reliquit. Quam post Tarquin. Superbus, illius nepos, ex spoliis captae Pomeriae absolvit: qui priusquam dedicationem obiret, propter tyrannidem expulsus fuit. Et haec quidem dedicatio post Tarquinium facta fuit, anno ab U. C. 247. Capitolium saxo quadrato substructum, opus vel postera magnificentia conspiciendum, incendio absumptum est bellis Marianis L. Scip. Asiat. et C. Norbano Balbo Coss., hoc est, anno U. C. 671, a dedicatione annis 424, non [Col. 0400D] 415, ut asserit Tacitus, cujus errorem postea secutus est et Alexander Neapolitanus. Restituit hoc Sylla. Consecravit restauratum Qu. Catulus, cujus Plinius etiam meminit lib. XIX, cap. 1. Duravit hoc ad bellum usque Vitellianum, quo secundo a militibus incensum. Restituit Vespasianus; eoque adhuc vivente, tertio igne absumptum, cumque ipso Capitolio Vespasianus quoque mortem obiit. Domitianus deinde magnificentius illud fecit, quam antea umquam fuisset. Verba autem Lucretii referenda sunt ad incendium Marianum. At non video quando Jovis fulmine conflagrarit. BETUL .— Capitolium . . . . . fulmine ictum. Vid. Arnob., l. VI, pag. 245, ed. in 8 Elmenh. Quum Capitolium toties edax ignis absumeret, Jovemque ipsum capitolinum cum uxore corripuisset ac filia, ubinam fulminator tempore illo fuit . . . vindicaret. BUNEMAN .
Consulatus sui. Hunc librum non habemus: sed vide lib. II de Div., cap. 20, ubi iidem versus leguntur.
huic enumerantur coelibatus bona: habenti malos liberos orbitas praedicatur; adversus impios parentes nullum esse vinculum naturae. Impatienti ac delicato dolorem esse omnium malorum maximum dicitur: forti, etiam in tormentis beatum esse sapientem. Qui claritati ac potentiae studet, huic praecipitur reges colere: qui molestiam ferre non potest, huic regiam fugere. Ita homo astutus ex variis diversisque moribus circulum cogit, et dum studet placere omnibus, majore discordia secum ipse pugnavit, quam inter se universi. Unde autem disciplina ejus tota descendat, quam originem habeat, explicandum est.
Videbat Epicurus bonis adversa semper accidere, paupertatem, labores, exilia, charorum amissiones; [Col. 0399B] malos contra beatos esse, augeri potentia, honoribus affici: videbat innocentiam minus tutam, scelera impune committi: videbat, sine delectu morum, sine ordine ac discrimine annorum saevire mortem: sed alios ad senectutem pervenire, alios infantes rapi, alios jam robustos interire, alios in primo adolescentiae flore immaturis funeribus extingui, in bellis potius [Col. 0400A] meliores, et vinci, et perire. Maxime autem commovebat, homines in primis religiosos gravioribus malis affici: iis autem, qui aut deos omnino negligerent, aut non pie colerent, vel minora incommoda evenire vel nulla: ipsa etiam saepe templa fulminibus conflagrare. Quod Lucretius queritur (lib. II, de Natura rerum) , cum dicit de Deo:
Ipse, etc. Hic secundus versus hoc modo legitur apud Cicer., lib. II de Divin.:
Se ipse conclusit. Sic restitui ex optimo et veterr. ms. Regio Put. et 1 al. recentiori, 3 Colb., 1 Lips., Em., Brun., suffragantibus 16 aliis in quibus est inclusit, ut in 10 vet. impressis. Hic concludere Terentianum est hac significatione, pro se immittere, implicare se, Gallice s'engager, s'embarrasser, 3 Reg. [Col. 0401D] et 6 editi ferunt, se ipse conjecit.
Nulla dispositio est. Vide Lucret. II et V, sub initium. Vide etiam Ciceron. de Natura deorum, lib. I.
Et invenit homo divinus, quae reprehenderet. Perperam haec verba in multis edd. ita impressa, ac si essent Epicuri verba, quum sunt verba ironica Lactantii. Hinc typis ordinariis impressa volui. BUNEMAN .
Providenter. Goth. prudenter. Conf. l. VI, c. 15. De Ira, cap. 10. Legitur quoque in Plini Panegyric., cap. 1: Quod nihil rite nihilque providenter homines sine deorum immortalium consilio honore auspicarentur. BUNEMAN .
Sunt enim semina. Reservabimus hanc de atomis disputationem in caput 10 libri de Ira Dei. Vide interea S. Basilium super hac re homilia εἶς τὸ ἑξαήμερον prima, et caput tertium libri primi Placitorum apud Plut. BETULEIUS .
Praeter unum Leucippum. De illo Galenus in Historia philosophica. Sed de his in libro de Ira Dei.
[Col. 0402C]Si sunt. Manuscriptum est; si sint, editorum.
Vario ordine. De quo vide Lucret. II lib.
Si autem laevia sunt et hamis indigent. Sic legit Bonon. ex quo locus hic corrigendus est, etiamsi enim in aliis mss. ac cunctis editis legatur, et humoris indigent, vitiosa tamen est lectio; quod constat hac ratione, quam solide allegat Thomasius, quia nempe humor additus laevitati, non solum nullam cohaesionem, sed lapsum potius efficiet. GALLAEUS .
Ut . . . . . dissici valeant. Hic rursum habes verbum antiquum [Col. 0402D] dissicio, cujus explicationem supra vide, lib. II, cap. 8. Nota, male in rec. 2 Reg., 1 Colb. et in editis haberi disjici. GALL .
Construatur. In 1 Bonon. antiq. conseratur. In 12 mss. rec. et 10 editis constituatur.
Hic est ille. Scilicet Epicurus, ad quem haec carmina respiciunt ex Lucretii lib. III, in fine.
Praestinxit stellas. Mss. 4 Reg., Cauc., Lips., Pal., Jun., Cant. et 4 editi ferunt restinxit; 6 typis excusi restrinxit; 6 Reg., 6 Colbert., 1 Sorbon., 1 Clarom., Brun., et 2 vet. edit. Rom., Extinxit. At Lucretius a Lambino emendatus legit Praestinxit, eodemque verbo utitur lib. II et IV. Praestinguere autem (ut docet Nonius) valet obtenebrare vel obscurare, quemadmodum sol exoriens stellarum fulgorem obscurat. Dubitari non potest quin legendum sit praestinxit, non restinxit, aut extinxit; non enim sol exoriens stellarum splendorem extinguit, sed dumtaxat praestinguit. Restinguit autem multo minus: nam Restinguere [Col. 0403C] de ardore aut calore dicitur, non de lumine aut fulgore. Ex LAMBINO .
suas arces, atque inclyta templa petivit,
Cum haec igitur cogitaret Epicurus, earum rerum velut iniquitate inductus (sic enim causam rationemque ignoranti videbatur) existimavit nullam esse providentiam. Quod cum sibi persuasisset, suscepit etiam defendendum: sic in errores inextricabiles se ipse conclusit. Si enim providentia nulla est, quomodo tam ordinate, tam disposite mundus effectus est? Nulla, inquit, dispositio est; multa enim facta [Col. 0401B] sunt aliter, quam fieri debuerunt. Et invenit homo divinus, quae reprehenderet. Quae singula si vacaret refellere, facile ostenderem, nec sapientem hunc fuisse, nec sanum. Item si nulla providentia est, quomodo animalium corpora tam providenter ordinata sunt, ut singula quaeque membra mirabili ratione disposita sua officia conservent? Nihil, inquit, in procreandis animalibus providentiae ratio molita est; nam neque oculi facti sunt ad videndum, neque aures ad audiendum, neque lingua ad loquendum, neque pedes sd ambulandum: quoniam prius haec nata sunt quam esset loqui, audire, videre, ambulare. Itaque non haec ad usum nata sunt: sed usus ex illis natus est. Si nulla providentia est, cur imbres cadunt, fruges oriuntur, arbusta frondescunt? Non, [Col. 0401C] inquit, semper causa animantium ista fiunt, quoniam providentiae nihil prosunt: sed omnia sua sponte fieri necesse est. Unde ergo nascuntur (Vide Lucret., lib. II) aut quomodo fiunt omnia quae geruntur? Non est, [Col. 0402A] inquit, providentiae opus; sunt enim semina per inane volitantia, quibus inter se temere conglobatis, universa gignuntur atque concrescunt. Cur igitur illa non sentimus aut cernimus? Quia nec colorem habent, inquit, nec calorem ullum, nec odorem; saporis quoque et humoris expertia sunt, et tam minuta, ut secari ac dividi nequeant.
Sic eum, quia in principio falsum susceperat, consequentium rerum necessitas ad deliramenta perduxit. Ubi enim sunt, aut unde ista corpuscula? Cur illa nemo praeter unum Leucippum somniavit? a quo Democritus eruditus haereditatem stultitiae reliquit Epicuro. Quae si sunt corpuscula, et quidem solida, ut dicunt, sub oculos certe venire possunt. Si eadem est natura omnium, quomodo res varias efficiunt? [Col. 0402B] Vario, inquit, ordine ac positione conveniunt: sicut litterae, quae cum sint paucae, varie tamen collocatae, innumerabilia verba conficiunt. At litterae varias formas habent. Ita, inquit, et haec ipsa primordia; nam sunt aspera, sunt hamata, sunt laevia. Secari ergo et dividi possunt, si aliquid inest illis quod emineat. Si autem laevia sunt et hamis indigent, cohaerere non possunt. Hamata igitur esse oportet, ut possint invicem concatenari. Cum vero tam minuta esse dicantur, ut nulla ferri acie dissici valeant, quomodo hamos, aut angulos habent? Quos, quia extant, necesse est posse divelli. Deinde quo foedere inter se, qua mente conveniunt, ut ex his aliquid construatur? Si sensu carent, nec coire tam disposite possunt; quia non potest quidquam rationale perficere, nisi ratio. [Col. 0402C] Quam multis coargui haec vanitas potest! sed properat oratio. Hic est ille,
[Col. 0403A] Quos equidem versus numquam sine risu legere possum. Non enim de Socrate, aut Platone hoc saltem dicebat, qui velut reges habentur philosophorum: sed de homine, quo sano et vigente, nullus aeger ineptius deliravit. Itaque poeta inanissimus leonis laudibus murem non ornavit, sed obruit et obtrivit. At idem nos metu liberat mortis, de qua haec ipsius verba sunt expressa: «Quando nos sumus, mors non est: quando mors est, nos non sumus; [Col. 0403A] [Col. 0403C] [Variorum Notae to columns 403-404] Quando mors est, nos non sumus. Hanc esse genuinam lectionem constat ex Bonon., Tax., Pen., 2 Brun., 6 Colb., 2 Clarom. et omnibus Vatic. et ex Epicuro ipso in epist. ad Moeneceum apud Laert. non quae vulgo habetur, quando nos non sumus, mors est. ISAEUS . Haec Isaei correctio confirmatur a mss. Lips., Pal., Ult., Jun., editis Plantin., Gymn., Genev., Ald., Cratand., Is. et Thysii. Locus Epicuri ad Moenec. sic habet: Ὅταν δὲ ὁ θάνατος ἄπρη, τόθ`
ἡμεῖς οὐκ ἐσμέν. GALLAEUS : De hac ratiocinatione vide Lucretium, lib. III; Laërtium, in Epicuro; Aul. Gellium, lib. II, cap. 8; Plutarch. de Tranquillitate Vitae, et Stobaeum Sermone 15. Qua jam sensus ereptus est. Ita reposui ex vet. edit. [Col. 0403D] Rom. ac Venet. nec non Tornes., Cellar. et cunctis mss. praeter 1 Reg. et 17 edit. in quibus est quia. Vide infra, quo sensus eripitur. Quo nos etiamnum sumus. Placet Isaei ad hunc locum observatio, qui pro eo quod in impressis habetur, quo et nos jam non sumus, legendum putat eo modo quo excudi curavimus. Ratio ejus solidissima est; si enim tempus est aliquod, quo et nos jam non sumus, et mors nondum est, recte dictum est ab Epicuro, quod eo tempore mors nihil ad nos. Lactantius vero contrarium intendit, ut patet ex scopo, si textus attente expendatur. Et sane, lapsus facilis fuit non pro num substituendi. Edit. Graphei et Gymnici et ms. Jun. nostram hanc emendationem confirmant; carent enim illa negatione quae in reliquis, tum mss. cum editis invenitur. GALLAEUS . Cum et mors esse incipit. Mss. 17 et edit. 5, quod et mors. 1 Bonon. antiq. et Brun., quo et mors. Afferunt. Ex mss. et 9 veteribus editis est; in recentioribus [Col. 0404C] excusis est afferant. Quin potius effice ne dolor malum sit. Sic restitui ex 10 editis, ac vetustissimis mss. 2 Reg. et 21 aliis, nisi quod in duobus est effici, in sex efficit; in 1 al. Reg. ut dolor malum non sit. Sed et nostram lectionem secutus est gallicus interpres: O Epicure, fais plutôt que douleur ne soit point mal. In sex editis legitur, Quae res potius efficit, ut dolor malum sit. Quia non intereunt animae. Animae vero intereunt. Ita emendavi ex ms. Reg. 400 annor. optimae notae, succurrentibus 2 veterrimis Regiis, alioque Reg. rec. et ed. Betul. in quibus semel est animae; et in 15 scriptis et 11 vulgatis, vere, inquit; in tribus, verum. Necesse est. Id post Epicurum somniat Lucretius lib. III. Operi ultimo. Hoc exequitur Lactantius lib. VII, [Col. 0404D] capitib. 7, 8, etc.; et Epitome, cap. 10. Democriti, etc. Ille fuit Abderites, qui atomos excogitaverit: quinto saeculo vixit ante vulgarem aeram, obiitque annos natus 109, Olympiad. LXLIV. Dicaearchus vero Misenius fuit philosophus, qui opinatus genus humanum semper fuisse, atque omnia in homine simul interire. Turpissimae voluptatis. Hic sui fuit oblitus auctor noster; supra enim dixerat, Epicurum collocasse summum bonum in voluptate animi. Impunitatis. Sic Cicero pro Milone ait: Impunitatis spes maxima est illecebra peccandi. Malefacere. At e contra Cicero, de Officiis, docet, bonum virum numquam peccaturum, etiamsi impunitas sit proposita. Nihil enim utile, quod non sit honestum. Ita qui audit haec flagitia. Sic reposui ex mss. In vulgatis est, Itaque qui audit, etc.
[Col. 0403B] Nec frustra dictum est: Mors misera non est. Aditus ad mortem est miser: hoc est, morbo tabescere, ictum perpeti, ferrum corpore excipere, ardere igni, dentibus bestiarum laniari. Haec sunt quae timentur, non quia mortem afferunt, sed quia dolorem magnum. Quin potius effice ne dolor malum sit. Omnium, inquit, malorum maximum est. Qui ergo non possum non timere, si id, quod mortem antecedit, aut efficit, malum est? Quid, quod totum illud argumentum falsum est? quia non intereunt animae. Animae vero, inquit, intereunt. Nam quod cum corpore nascitur, cum corpore intereat necesse est. Jam superius dixi, differre me hunc locum melius, et operi ultimo reservare. ut hanc Epicuri persuasionem, sive [Col. 0403C] illa Democriti, sive Dicaearchi fuit, et argumentis, et divinis testimoniis redarguam. Verum ille fortasse impunitatem [Col. 0404A] vitiis suis spopondit; fuit enim turpissimae voluptatis assertor, cujus capiendae causa, nasci hominem putavit. Quis, cum hoc affirmari audiat, vitiis et sceleribus abstineat? Nam si periturae sunt animae, appetamus divitias, ut omnes suavitates capere possimus: quae si nobis desunt, ab iis qui habent, auferamus clam, dolo, vi; eo magis, si humanas res Deus nullus curat, quandocumque spes impunitatis arriserit, rapiamus, necemus. Sapientis est enim malefacere, si et utile sit, et tutum; quoniam si quis in coelo Deus est, non irascitur cuiquam. Aeque stulti est et benefacere; quia sicut ira non commovetur, ita nec gratia tangitur. Voluptatibus igitur, quoquo modo possumus, serviamus. Brevi enim tempore nulli erimus omnino. Ergo nullum diem, nullum denique [Col. 0404B] temporis punctum fluere nobis sine voluptate patiamur; ne, quia ipsi quandoque perituri sumus, id ipsum quod viximus pereat.
Hoc ille tametsi non dicit verbo, re tamen ipsa docet. Nam cum disputat, omnia sapientem sua causa facere, ad utilitatem suam refert omnia quae agit. Ita qui audit haec flagitia, nec boni quidquam faciendum putabit, quoniam benefacere ad utilitatem spectat alienam, nec a scelere abstinendum, quia maleficio praeda conjuncta est. Archipyrata quisquam, vel latronum ductor, si suos ad grassandum cohortetur; quo alio sermone uti potest, quam ut eadem dicat, quae dicit Epicurus? Deos nihil curare; non ira, non gratia tangi; inferorum poenas non esse metuendas, [Col. 0404C] quod animae post mortem occidant, nec ulli omnino sint inferi; voluptatem esse maximum bonum; nullam [Col. 0405A] esse humanam societatem; sibi quemque consulere; neminem esse qui alterum diligat, nisi sua causa; [Col. 0405A] [Col. 0405B] [Variorum Notae to columns 405-406] Nisi sua causa. Atqui Cicero in Laelio damnat quaestuosam amicitiam, nec alium amicitiae finem quam honestatis admittit: atque Plato ipse docet, hominem non tam sibi natum quam proximo cuique. Qui etiamsi torqueatur. Qui ex plurimis mss. restitui, quod congruentius est quam quin aliorum. Non nasci animas. Antonin. lib. IV, § 21, vult animas solvi, immutari, refundi, redaccendi, ut aliis succedentibus et subeuntibus quotidie locum faciant, prout de corporibus dixerat in terram resolutis. Atque hoc est fortasse quod Epiphanius voluit, ubi de Stoicis dixit, II, Haer., 5: Μεταγγισμούς τε ψυχῶν καὶ
μετεμσωματώσεις_ et ex Epiphanio Joan. Damasc. in lib. de Haeres.: Stoici animam de corpore in corpus migrare volunt. Quo nomine Pythagoreis adjungit Stoicos Lactant. hoc loco. Servius ait, ad Aeneïd. lib. III: [Col. 0405C] Stoicos mediam viam secutos, cum Plato animam perpetuam dixerit, et ad diversa corpora transitum facere statim pro meritis vitae prioris: Pythagoras vero, non μετεμψύχωσιν, sed παλιγγενεσίαν esse dicat, hoc est, redire, sed post tempus. GATAKERUS . Vide Augustinum, lib. X de Civit. Dei, cap. 30. Et de aliis in alia migrare. Hanc de animarum μετεμψύχωσει opinionem primi tradidere Aegyptii. Ab illis autem hausit illam Pythagoras, teste Herodoto in Euterpe. Hoc idem sensere Galli. Lib. VI de Bello Gallico: In primis hoc volunt persuadere, non interire animas, sed ab aliis post mortem transire ad alios. Sed haec inter Gallorum et Pythagorae opinionem differentia est, quod Galli putarint, animas tantum transire ad homines alios, Pythagoras vero etiam ad alia animantia. Huic etiam opinioni fidem habuere Pharisaei, [Col. 0405D] teste Josepho lib. XVIII, cap. 2 Antiq. Etiam modernis Judaeis haec arrident. GALLAEUS . Et nasci animas. Videtur hoc loco Lactantius a seipso dissentire. Tradit enim supra libro II, cap. 12, circa finem, quod Deus animam qua spiramus infundit in corpus: hic vero docet animas nasci. Sed ea de re videndus est S. Hieronymus lib. II Apologiae adversus Rufinum, cujus haec verba sunt: Legi, inquit Hieronymus, quosdam dicentes, quod pariter cum corpore, per humani corporis traducem etiam animae diffundantur; et haec quibus poterant assertionibus confirmabant. Quod puto inter Latinos Tertullianum sensisse et Lactantium, fortassis, et nonnullos alios. Alii asserunt, quod formatis in utero corporibus, Deus quotidie faciat animas et infundat. Alii factas jam olim, id est, tunc cum omnia creavit Deus ex nihilo, nunc eas judicio suo nasci dispenset in corpore . . . Ego vero cum haec singula legerim (Deo teste dico) quia usque ad praesens certi et definiti aliquid de hac quaestione non teneo; sed Deo [Col. 0406B] relinquo scire quid sit in utero, et si cui ipse revelare dignabitur. De hoc etiam videas Eusebium Praeparat. Evang. lib. XIII, c. 10; et Cassiodorum, de Anima, cap. 9. Quae ratio esset hominis, nescierunt. Sic est legendum ex mss. vet. 1 Bonon., 2 Reg. ut judicat Thomasius; non homines, ut vulgo est in impressis ac aliis mss. non enim de hominibus in genere quid illi noverint, sed de Pythagoricis ac Stoicis, quos dicit hominis rationem ignorasse. GALLAEUS .—Ita fere lib. VII, cap. 3 et cap. 5 Divin. Institut. Ut Cleanthes. Philosophus Stoïcus, qui φρεάντλης dictus, quod noctu in hortis hauriret aquas, unde se alere posset, ut interdiu philosophari liceret: is sponte inedia vitam finivit, ut Laertius libro septimo in ejus Vita refert. Meminit Lucianus in Macrobiis. BETULEIUS . Ut Chrysippus. Zenonis discipulus, et post Cleanthem sectae Stoïcorum princeps fuit. Duae sunt de hujus obitu apud Laertium sententiae: una, quod largiore dulcis meri haustu, altera, quod risu nimio emortuus sit. Seneca epist. 57 memorat, quod assidua salutatio ipsum perduxerit ad mortem. BETUL . Ut Zeno. Citticus, sectae Stoïcae princeps. De hujus interitu Laert. sic scribit: Cum abiret a schola, offendit, digitumque perfregit. Manu vero terram feriens, dixit illud ex Niobe: Ἐρχομαι, τί μ` ἀύεις_ Venio, quid me clamas? In ed. Laertii Parisiensi an. 1585 legitur Ἔρχομαι, τί με καλεῖς_ Venio, quid me vocas? continuoque se strangulans interiit. BETULEIUS . Ut Empedocles. Philosophus et poeta. Variae de hujus obitu referuntur a Laertio opiniones: haec tamen constantior fama obtinuit, quae a Strabone quoque [Col. 0406D] refertur lib. VI. Apud Lucianum, in dialogo Menippi et Aeaci, quaerit ex ipso Menippus causas praecipitationis; respondet Empedocles: Μελαγχολία τὶς, ὦ
Μένιππε. Menippus factum in fastum, atque in inanis gloriae affectationem transfert. Notatur etiam in Icaromenippo. Tertullianus, in libro ad Martyres, pro exemplo contemnendae mortis adducit. Meminit etiam Tatianus adversus Gentes, et Greg. Nazianzenus in egregio ad Nemessum carmine. Ἐμπεδόκλεις, etc., quae sic latine reddas:
Socraticae vanitatis imitator. Sic restituo ex omnibus mss. et editis, praeter Betul., Spark. et Gall., qui contra cunctorum mss. fidem reposuerant Stoicae, quia revera Stoïcus erat Cato. At nihil obstat quin
[Col. 0407B]Cato, etsi Stoicus, a Lactantio potuerit dici Socraticae vanitatis imitator, quandoquidem ille Socratem imitatus, non sine magno fastu mortem aspernatus est; et cum se occideret, librum perlegerit Platonis de animarum Aeternitate, ubi scilicet Socratis mors describitur. Nonne autem id sufficit, ut Socraticae vanitatis imitator diceretur? NOURRY. De Catonis morte vide Plutarchum, tom. II; et Augustinum, lib. I de Civit. Dei, cap. 23.— Stoicae vanitatis imitator. Reclamantibus licet mss. et edd. ab 1465 ad 1650 editis, recepi Stoicae, pro Socraticae, adductus maxime his: Cato, ut Stoicorum decretis obtemperaret, quos sectatur. Conf. Plutarch. in Catone Minori, fol. 792, sqq. Devenit [Col. 0407C] (Cato) ad Stoicorum paradoxa. BUN .
mortem non esse metuendam forti viro, nec ullum dolorem, qui etiamsi torqueatur, si uratur, nihil curare se dicat. Est plane, cur quisquam putet, hanc vocem viri esse sapientis, quae potest latronibus aptissime commodari?
Alii autem contraria his disserunt, superesse animas post mortem; et hi sunt maxime Pythagorici ac Stoici: quibus etsi ignoscendum est, quia verum sentiunt, [Col. 0405B] non possum tamen non reprehendere eos, quia non sententia, sed casu inciderunt in veritatem. Itaque in eo ipso quod recte sentiebant aliquid errarunt. [Col. 0406A] Nam cum timerent argumentum illud, quo colligitur necesse esse, ut occidant animae cum corporibus, quia cum corporibus nascuntur, dixerunt non nasci animas, sed insinuari potius in corpora, et de aliis in alia migrare. Non putaverunt aliter fieri posse, ut supersint animae post corpora, nisi videantur fuisse ante corpora. Par igitur, ac prope similis error est partis utriusque. Sed haec in praeterito falsa est, illa in futuro. Nemo enim vidit, quod est verissimum, et nasci animas, et non occidere; quia, cur id fieret, aut quae ratio esset hominis, nescierunt. Multi ergo ex iis, quia aeternas esse animas suspicabantur, tamquam in coelum migraturi essent, sibi ipsis manus intulerunt: ut Cleanthes, ut Chrysippus; ut Zeno, ut Empedocles, qui se in ardentis Aetnae specum intempesta [Col. 0406B] nocte dejecit, ut, cum repente non apparuisset, abiisse ad deos crederetur; et ex Romanis Cato, qui fuit in omni sua vita Socraticae vanitatis imitator. [Col. 0407A] Nam Democritus [Col. 0407A] [Col. 0407C] [Variorum Notae to columns 407-408] Nam Democritus. Laetitiam hic optimum dixit, tristitiam pessimum, alienissimus a Stoica severitate. Lucretii locum, unde hic versus desumptus est, integrum adscribemus:
Sed apud Laertium diversum legitur; nempe quod panes calidos naribus admovendo, tribus diebus fata impleverit. Sed intelligendum est ipsum antehac mori per inediam decrevisse. Itaque de mortis ejus genere variant auctores: quippe quod Lucianus eum interiise affirmet τῆς τροφῆς ἀποσχόμενον, quod etiam tradit Laertius; Athenaeus, melle tantisper vitam sustentasse, dum praeterierint θεσμοφορίων festa, ne privato luctu publica interpellarentur gaudia. Ab omnibus diversus Antoninus pediculis consumptum refert. [Col. 0407D] Ex BETULEIO (lib. III, § 3.)
Sponte sua. Apud Lucretium, lib. III de Natura rerum, in fine. Variant tamen auctores de mortis genere, ut dixi: vel per cibi abstinentiam, vel ex vermibus aut pediculis consumptum referunt antiquiores.
Sicut in hanc vitam, etc. Sequitur Ciceronem in Catone Maj., c. 20; et in Somnio Scipion. apud Macrobium, lib. I, cap. 23. BUN .
Ita rursus ex hoc domicilio corporis. Cicero in Catone majore haec ad Pythagoram refert: Vetat, inquit, Pythagoras injussu imperatoris, id est Dei, de praesidio et statione vitae decedere. Et in fragmento de Repub. Scipio Nepoti loquens sic ait: Quare et tibi, Pub. et viis omnibus retinendus est animus in custodia corporis; nec injussu ejus a quo ille est nobis datus, ex hominum vita migrandum est, ne munus humanum assignatum a Deo defugisse videamini. Apparent ex Platone desumpta esse. BETULEIUS .—Qua de re vide Platonem in Phaedone.
Patiendum. Sic restitui ex vet. sex editis et omnibus [Col. 0408B] mss., praeter Marm. in quo a prima manu scriptum est, ut in plerisque vulgatis.
Extincta innocentis anima. Id est, vita, f. extinctus innocens inultus. Noto ad lib. VI, c. 11, 20; lib. VII, c. 11. Terent. in Adelp. III, 2: Seni animam extinguerem. BUN .
Judicem magnum. Ita reposui ex cunctis mss. et edit. vet. rom. ac Cellar. quidquid dicat Walchius; quasi vindicta ad Judicem magnum non pertineat. In 13 impressis legitur vindicem magnum.
Vindicta in integro semper est. Sic cum tribus editis omnes pene mss. Et sic Lactantius in totum, in integro; [Col. 0408C] et nos Galli etiam dicimus, en tout, en son entier. Sex mss. rec. et 10 typis excusi habent vindicta integra. — In integro. Sic solet noster, ut, lib. I, c. 11: Illud in vero est; ibid., cap. 17: Quid sit in vero, l. V, c. 1: Cujus rei causa in aperto est. Sic in Cicerone lib. III Orat., cap. 4: Sed quoniam haec jam neque in integro nobis esse possunt, quidam integra subornarant. BUN .
Et ipse Romanae sapientiae princeps, etc. Ut cujus consilium oraculum sit habitum, teste Plutarcho, qui in ejus Vita easdem causas spontaneae necis assignat. Cicero, Officiorum I, de decoro personarum loquens, dicit hoc Catonis gravitatem decuisse maxime: caeteros, qui in eadem causa fuerunt, minime. Nos Augustinum rectius audiemus, qui voluntariae necis jus omne hominibus aufert. Is lib. I de Civit. Dei, c. 23, hoc exemplum examinans, causas non Platonis lectionem credit, sed quod turpe duxerit, in Caesaris victoris manus venire; atque hoc facinus imbecillioris, quam fortioris animi factum esse. In hoc etiam Josephus [Col. 0408D] invehitur, libro Excidii Hierosolymitani III, cap. 21. Jure civili non lugebantur, nec cognati eos in pollinctura nominabant, qui manus sibi mala conscientia injecerant. l. Liberorum, § Non solent. ff. de iis qui infam. not. Sed stulte, quod non etiam illos qui taedio vitae. BETUL .
Platonis. Liber iste est Phaedon.
Philosophi auctoritate compulsus est. Plato hoc non docuit; ex initio Phaedonis contrarium patet: non itaque philosophi auctoritate, sed suimet insania, philosophi mentem non percipiens, ad illud facinus fuit compulsus. ISAEUS .
Ambraciotes. Is est Cleombrotus adolescens, Ambraciae urbe Graeca in Epiro natus, qui se praecipitem dedit in mare.— Quid Ambraciotes ille. Cleombrotus est, quem supra nominavit. De eo Cicero Tusc. 1, c. 34: Callimachi epigramma in Ambraciotam Cleombrotum est, quem ait, quum nihil ei accidisset adversi, e muro se in mare abjecisse, lecto Platonis libro. [Col. 0409C] Epigramma est 24, edit. Th. Graevii, 28 Annae Tanaquilli. CELL .
in alia fuit persuasione. Sed tamen
[Col. 0407B] Homicidae igitur illi omnes philosophi, et ipse romanae [Col. 0408A] sapientiae princeps Cato, qui antequam se occideret, perlegisse Platonis librum dicitur, qui est scriptus de aeternitate animarum, et ad summum nefas philosophi auctoritate compulsus est; et hic tamen aliquam moriendi causam videtur habuisse, odium servitutis. Quid Ambraciotes ille, qui, cum eumdum librum perlegisset praecipitem se dedit, nullam aliam ob causam, nisi quod Platoni credidit? Execrabilis prorsus ac fugienda doctrina, si abigit homines a vita. Quod si scisset Plato, atque docuisset, a quo, et quomodo, et quibus, et quae ob facta, et quo tempore immortalitas tribuatur, nec Cleombrotum impegisset in mortem voluntariam, nec Catonem, sed eos ad vitam et justitiam potius erudisset. Nam Cato videtur mihi causam quaesisse moriendi, non tam ut Caesarem [Col. 0408B] fugeret, quam ut Stoicorum decretis obtemperaret, quos sectabatur, nomenque suum grandi aliquo facinore [Col. 0409A] clarificaret: [Col. 0409A] [Col. 0409C] [Variorum Notae to columns 409-410] Clarificaret. Ecclesiastica vox, qua usi sunt Auctor Vulgatae Versionis passim in novo Testamento, Sedulius, aliique. Clemens erat. De Caesaris clementia lege Plutarchum, Suetonium, Paterculum et alios historicos; sed praecipue Ciceronem in orationibus pro Marcello et pro Ligario. Video. Sic repono ex edit. Tornes., Soubr., Walch. cunctisque mss. praeter 2 Reg. rec. in quibus est, ut et in editis, invenio. Inepto illi seni. Pythagorae scilicet, de quo Laertius, Philostrat. lib. VIII de Vita Apollon.; Gell. quarto, cap. 11. Atque hic observa, quomodo irrideat dogma de animabus ante corpora conditis, quod ipsi Lactantio quidam affinxerunt. ISAEUS .—Euphorbus igitur ille, quem se fuisse olim mentiebatur Pythagoras, fuit nobilis Trojanus a Menelao in Trojano bello occisus. Qui se in priori vita, etc. Altera pars hujus confutationis continet παλιγγενεσίαν, sive μετεμψύχωσιν Pythagoricam: de qua ex Gentilibus nemo copiosius Ovidio lib. XV. Metamorph. Post Laertium vero lege Gellium lib. IV cap. 11: Philostratum lib. VIII de Vita Apollonii. Exploditur dignis modis a Luciano, cum alibi, tum etiam in Gallo. Ex ecclesiasticis scriptoribus notant Tertull. in Apolog. cap. 46, Tatianus adversus Gentes; Orig. lib. I contra Celsum, atque rursus noster Lactantius lib. VII, cap. 23; Hieronymus lib. II adversus Jovin. et in Apologia adversus Ruffinum; Augustinus de Trinitate lib. XII. Chrysost. homilia quadam in XII caput Joannis; Cyrillus [Col. 0410C] contra Julianum, lib. VII. BETULEIUS . Euphorbum fuisse. Euphorbus Trojanus a Menelao interfectus. CELL . Singularem Pythagorae memoriam. Ipse de se apud Ovidium, Metam. XV, v. 160:
Qui vitam non esse poenam putet. Haec lectio permultorum mss. est, editorum quatuor. Scripti 7 addunt malis; quinque exhibent malis plenam, ut et vulgati sex.
Praefatus est. Ita veterrimi mss. 1 Bonon., 3 Reg., Lips., Pal., 1 Colbert. a secunda manu. In 15 rec. et in excusis legitur profatus; in 4 scriptis rec. professus est. Praefatus est, id est, supra dixit.
Gratulemur, etc. Haec non leguntur apud Ciceronem in libris de Legibus; leguntur equidem, sed non iisdem verbis, in I Tusculanar. quaestion. sub initium.
Sensu carente. Mss. 1 Bonon. antiq. et Cotton. habent sensu pereunte. Apud Ciceronem et in 5 editis, necnon et 1 Reg. rec. est sensu carenti.
Ut sibi videbatur. Refertur ad Ciceronem qui praecessit, et mox sequitur. Mss. tres addunt, locutus est. In 7 mss. et in totidem editis est videtur; in 8 scriptis, videntur.
Litterae. Scilicet. Daniel. XII, Matth. III, XIII, XXV, Joan. XII, L.
Ut idem Tullius. Hanc ultimam vocem addidi ex 13 excusis, et ex omnibus mss. praeter 1 Reg. rec. cui est Cicero: abest autem a tribus rec (Vide infra) .
cui quid mali accidere potuerit, si viveret, non invenio. Caius enim Caesar, ut clemens erat, nihil aliud efficere volebat, etiam in ipso belli civilis ardore, quam ut bene mereri de Republica videretur, duobus optimis civibus Cicerone et Catone servatis. Sed redeamus ad eos qui mortem pro bono laudant. De vita quereris, quasi vixeris, aut umquam tibi ratio constiterit, cur omnino sis natus. Nonne igitur tibi verus ille et communis omnium pater Terentianum illud (Vid. Ter. Heautontimor., act. V, sc. 2) jure increpaverit:
At illi, qui de mortis bono disputant quia nihil [Col. 0410B] veri sciunt, sic argumentantur: Si nihil est post mortem, non est malum mors; aufert enim sensum mali. Si autem supersunt animae, est etiam bonum, quia immortalitas sequitur. Quam sententiam Cicero de Legibus sic explicavit: «Gratulemurque nobis, quoniam mors aut meliorem, quam qui est in vita, aut certe non deteriorem allatura est statum. Nam sine corpore animo vigente, divina vita est; sensu carente, nihil profecto est mali.» Argute, ut sibi videbatur, quasi nihil esse aliud possit. Atqui utrumque hoc falsum est. Docent enim divinae Litterae, non extingui animas: sed aut pro justitia praemio affici, aut poena pro sceleribus sempiterna. Nec enim fas aut eum qui sceleratus in vita feliciter fuerit, effugere quod meretur; aut eum, qui ob justitiam miserrimus [Col. 0410C] fuerit, sua mercede fraudari. Quod adeo verum est, [Col. 0411A] ut idem Tullius in Consolatione non easdem sedes [Col. 0411A] [Col. 0411C] [Variorum Notae to columns 411-412] Easdem sedes. Homeri et Virgilii poemata hoc idem docent.— Non easdem sedes. Intercidit quidem hic Ciceronis locus: sed superest huic plane geminus l. I, Tuscul. c. 30 dignissimus lectu. Conf. Lact. l. VII, c. 7 et Pfanner. Theolog. Gentil. c. 21. BUNEMAN . Castos autem animos, etc. Euripides in Supplicibus, ait animum e corpore cgredientem in coelum, unde lapsus erat, avolare: corpus autem terrae, unde ortum erat, reddi. HERALD . Facili lapsu ad deos . . . pervolare. Cicero c. l. His ad illos (deos) a quibus essent profecti, reditum facilem patere. BUN . Hominem natum. Elegantia vocibus his junctis subest. lib. VI, c. 3: Immortalitatem nulli homini nato negat. Lib. VII, c. 5: Siquidem omnis homo natus immortalis fieret. Seneca, de Const. Sap. c. 6: Non est, quod dubites, an tollere se homo natus supra humana possit. BUN . Aristides. Hic sumitur pro quovis justo. sicut Phalaris pro tyranno, atque Cato pro bono cive, sic et Catilina pro nefario homine; horum historiae sunt notissimae. An Phalaris. Is est famosus Agrigentinorum in Sicilia tyrannus cum tauro suo aeneo. De eo vide Ciceronem in Verrem VI, n. 33. Non cernit. Sic habent antiquiores et meliores mss. et 13 typis excusi. At 15 scripti rec. cum 2 edit. vet. Rom. habent, non sentit. Ex vitae ratione pendere. Juxta illud verbum, finem vitae expectandum esse. Hinc Plinius lib. VII, cap. 40. Ita est profecto, inquit; alius de alio judicat dies, et tamen supremus de omnibus. Sin autem. Ita reposui ex duobus optimis et antiquissimis. 1 Bonon. et Regio-Put. In caeteris est sin aliter; vel si aliter. Non pensant. In editione Sublac. legitur compensant. Inepta illa sententia. Vide Eurip. apud Plat. in Geor. et apud Stob. Serm. 121; Aristoph. in Ran.; [Col. 0412C] Cicer. in Somn. Scip. et Tusc. I. Hanc tamen sententiam, quam ineptam dicit Lactantius, non veretur probare Cicero, Epist. lib. XVI, epist. 8.— Inepta sententia, etc. Euripidem notat, cujus versus servavit Origenes contra Celsum, lib. VII, pag. 366.
Add. Spencer. h. l. p. 89. His gemini sunt Euripid. versus, Troad., v. 631, 632, et incert. Trag. v. 331. BUN .
Sileno attribuitur. Cicero, I Tusculan., 48: Affertur de Sileno fabella quaedam: qui cum a Mida captus esset, hoc ei muneris pro sua missione dedisse scribitur, docuisse regem, non nasci homini longe optimum esse, proximum autem, quamprimum mori. De Sileno conf. Perizon. ad Aelian., Var. Hist. l. III, c. 18. BUN .
Non nasci. Est et hic locus in I Tuscul. quaest., non longe a fine. Sic et Plinius in praefatione lib. VII. ait: Itaque multi extitere, qui non nasci optimum censerent, [Col. 0412D] aut quam ocissime aboleri.
Quamprimum mori, tamquam ex incendio effugere violentiam fortunae. Verbum mori quod 26 mss. rec. et 6 editis deest, restitui ex mss. 3 Reg., 6 Vatic., Cauc., Jun., 1 Clarom. vet., edit. Rom. ac 9 aliis, et ex Cicerone ipso unde desumptus est hic locus: sed ibi desideratur vox violentiam, quam nobis exhibent 37 mss. codices ac 14 impressi, quam et sensus postulat.— Quamprimum mori, et tamquam. Addidi mori et ex sex Vaticanis edd. ab anno 1465, ad ann. 1539, tum omnibus Tornaes. 1548, 1614. BUN .
Effugere violentiam fortunae. Verba, violentiam fortunae habent decem Vaticani, quinque Sparkii, Emman., Cantabr., tres Lips. (nisi quod in tertio, violentiaque fortunae ). Hoc amplius Heumannus pronuntiat, verba, violentiam fortunae, proscribendo. Videntur mihi retinenda; quia in refutatione, infra, fortunae facit mentionem. BUN .
Non dissimile Platonis. De quo Platonis dicto vide Plutarch. ad fin. Marii.
incolere justos atque impios praedicaverit. Nec enim omnibus, inquit, iidem illi sapientes arbitrati sunt, eumdem cursum in coelum patere: nam vitiis et sceleribus contaminatos deprimi in tenebras, atque in coeno jacere docuerunt; castos autem animos, puros, integros, incorruptos, bonis etiam studiis atque artibus expolitos, levi quodam et facili lapsu ad deos, id est, ad naturam sui similem pervolare. Quae sententia superiori illi argumento repugnat. Illud enim sic assumptum est, tamquam necesse sit, omnem hominem natum immortalitate donari. Quod igitur erit discrimen virtutis, ac sceleris, si nihil interest, utrumne Aristides sit aliquis, an Phalaris? utrum Cato, an Catilina? Sed hanc repugnantiam rerum [Col. 0411B] sententiarumque non cernit, nisi qui tenet veritatem. Si quis igitur nos roget, utrumne bonum sit mors, an malum? respondebimus, qualitatem ejus ex vitae ratione pendere. Nam sicut vita ipsa bonum est, si cum virtute vivatur, malum, si cum scelere: sic et mors ex praeteritis vitae actibus ponderanda est. Ita fit, ut si vita in Dei religione transacta sit, mors malum non sit; quia translatio est ad immortalitatem. Sin autem, malum sit necesse est; quoniam ad aeterna (ut dixi) supplicia transmittit.
Quid ergo dicemus, nisi errare illos, qui aut mortem appetunt, tamquam bonum, aut vitam fugiunt, [Col. 0411C] tamquam malum? nisi quod sunt iniquissimi, qui [Col. 0412A] pauciora mala non pensant bonis pluribus. Nam cum omnem vitam per exquisitas et varias traducant voluptates, mori cupiunt, si quid forte his amaritudinis supervenit; et sic habent, tamquam illis nunquam fuerit bene, si aliquando fuerit male. Damnant igitur vitam omnem, plenamque nihil aliud, quam malis opinantur. Hinc nata est inepta illa sententia, hanc esse mortem, quam nos vitam putemus; illam vitam, quam nos pro morte timeamus: ita primum bonum esse, non nasci, secundum citius mori. Quae, ut majoris sit auctoritatis, Sileno attribuitur. Cicero, in Consolatione: «Non nasci, inquit, longe optimum, nec in hos scopulos incidere vitae; Proximum autem, si natus sis, quamprimum mori, tanquam ex incendio effugere violentiam fortunae.» Credidisse [Col. 0412B] illum vanissimo dicto exinde apparet, quod adjecit aliquid de suo, ut ornaret. Quaero igitur, cui esse optimum putet non nasci, cum sit nullus omnino, qui sentiat: nam ut bonum sit aliquid, aut malum, sensus efficit. Deinde, cur omnem vitam nihil aliud esse, quam scopulos, et incendium putaverit; quasi aut in nostra fuerit potestate, ne nasceremur, aut vitam nobis fortuna tribuat, non Deus, aut vivendi ratio quidquam simile incendio habere videatur.
Non dissimile Platonis illud est. quod aiebat, se gratias agere naturae: primum, quod homo natus [Col. 0412C] esset potius, quam mutum animal; deinde, quod [Col. 0413A] mas [Col. 0413A] [Col. 0413B] [Variorum Notae to columns 413-414] Quod mas. Sic reposui ex vet. editis 3 Rom., Venet. 1490, et aliis octo, necnon ex omnibus mss. [Col. 0413C] praeter quinque, quibus est, ut 7 vulgatis, quod masculus. Quam foemina. Ita Judaeorum magistri in Pesachim f. 65, et alibi: Bene illi, cujus liberi sunt masculi; vae illi, cujus liberi sunt foeminae. BUN . Quod Atheniensis. Ms. Cantabrig. et editi 7 addunt, non Thebanus, quod glossema videtur. Idem a Laertio, lib. I, tribuitur Socrati. Sublac. addit. non Thebanus. Numquam quidquam dictum esse delirius. Non reticendum quod Judaei habent in preculis suis virorum peculiaribus: Benedictus esto, o Domine Deus, quod me virum creasti, non mulierem; quod Israelitam, non alienigenam. GATAKER . Quod natum fuisset. Legitur natus fuisset apud Buneman., qui hujus mutationis sic rationem reddit.—Restituo natus ex Lips. tert., Reimm., Rost, Venet. 1471, 72, utraque 78, 93, Parrh., Paris., Junt, Gymn., Ald., Isaeo, Grat. BUN . Sed videlicet Pythagorae, etc. Platonem Pythagorae [Col. 0413D] doctrinam secutum fuisse, testatur etiam August. de doct. Christiana. Atque idem August. contra Julianum, lib. II, ex Ambrosii libro contra Plat. haec recitat verba: Miror tantum philosophum, quomodo animam, cui potestatem conferendae mortalitatis attribuit, in noctuis includat, et ramulis, feritate quoque induat bestiarum: cum in Timaeo eam Dei opus esse memoraverit, inter immortalia a Deo facta; corpus autem non videri opus summi Dei asseruit; quia natura carnis humanae nihil a natura corporis bestialis differat. Emit autem Plato Philolai Pythagorici libros a mulierculis pauperibus: unde quidquid de immortalitate animae scripsit, furatus est. Tzetz. Chil. II, Variae hist. BETULEIUS . Commeare. Exprimit Minuc. Fel. cap. 37: Animas . . . in alia nova corpora saepius commeare. BUN . Quod et vanum, et impossibile est. Videtur Lactantius aliter sensisse de animis impiorum; ut in quos potestatem habeat spiritus malignus, unde in arte [Col. 0414B] magica verti possint in lupos. Cujusmodi conversionem non solum agnoscunt Maro Eglog. IX et poetarum [Col. 0414C] alii; sed Plinius quoque lib VIII, cap. 22. Sed parum ad rem facit, piine, an impii sint, quorum animae in bestias transeant. Omnino enim, ut ex perfecto animali aliud fiat animal perfectum, longe exsuperat vim creatam; quodque Deus creaturis omnibus negavit, id non absque impietate illis adscribitur, etc. VOSSIUS . Fluminis modo. mss. 8 rec., fulminis. Includeretur. mss. 6 rec., induceretur. Gratulari. Ex omnibus mss. ita reposui, praeter 2 Reg. rec. in quibus, ut et in excusis, est gloriari. Sic infra, cujus temporibus natum esse se homo sapiens gratulatur; et prius, gratias agere naturae: nullibi tamen legitur gloriari. Commodare. Scripti 11, dare. Alcibiadem quoque et Critiam. Isocrates Alcibiadem Socratis discipulum fuisse negat in Busiride, Polycratem id asserentem redarguens. Et in Gorgia Platonis ipse Socrates ipsum ἐταῖρον suum dicit. Caeterum de rebus Alcibiadis lege Justin. lib. V; Thucyd. lib. VI; Plutarchum in Nicia, et alibi, de triginta tyrannis; [Col. 0414D] lege Xenophontem, lib. II rerum Graecarum, Justin. lib. V. BETUL .— Alcibiadem . . . Socratis auditores. Nepos in Alcib., cap. 2; pr. eruditus a Socrate; nec aliter Xenophon. lib. I Memorab. f. m. 713, sqq. quem prae caeteris hic sequitur, Alcibiadem patriae hostem vocans. Nepos quidem contrarium affirmat: at Cicero, lib. I de Orat. c. 34: Quid Critias? Quid Alcibiades? Civitatibus quidem suis non boni, sed certe docti atque eloquentes, nonne Socraticis disputationibus erant eruditi? Conf. Maxim. Tyr. Diss. VIII, p. 90. BUN . Illius se temporibus esse natum. Reimm.: illis temporibus esse se natum. Sed non minus eleganter pronomina, illius se, conjuncta. Curiosos oculos. Si hic simul legas quae inf., intelliges nostrum hic imitari Ciceronem de Haruspicum Responsis, c. 17, ubi de sacris Bonae Deae: Quod (sacrificium) non solum curiosos oculos excludit, etc. BUN . Immittere. De his vide S. Augustinum de Civit. Dei, lib. VIII, cap. 3.
Videamus nunc, quid in Socrate ipso tam magnum fuerit, ut homo sapiens merito gratias ageret, illius se temporibus esse natum. Non inficior fuisse illum paulo cordatiorem, quam caeteros, qui naturam rerum putaverunt ingenio posse comprehendi. In quo illos non excordes tantum fuisse arbitror, sed etiam impios; quod in secreta coelestis illius providentiae curiosos oculos voluerint immittere. Romae, et in plerisque urbibus scimus esse quaedam sacra, quae [Col. 0415A] aspici a viris nefas habeatur. [Col. 0415A] [Col. 0415C] [Variorum Notae to columns 415-416] Nefas habeatur. Comparatio est a minori ad majus, juxta Gentilium tamen opinionem. Vel casu quopiam. Sic restitui ex veteribus editis octo, et omnibus mss. praeter 3 Reg. et 2 Lips. in quibus, ut in 7 excusis, legitur quispiam, in 1 Colb. quoquam. Nota obiter quopiam in sexto casu, ut apud Arnobium, lib. VI, ante finem, et lib. VII, post initium. Hoc coeleste templum, etc. Sic Scipio in Somnio apud Cic. appellavit mundum. Quo loco Macrob. Bene autem, inquit, universus mundus Dei templum vocatur, propter illos qui existimant nihil aliud esse Deum, nisi coelum ipsum, et coelestia ista quae cernimus. Ideo ut summi potentiam Dei ostenderet posse vix intelligi, nunquam videri; quidquid humano subjicitur aspectui, templum ejus vocavit, qui sola mente concipitur; ut qui haec veneratur ut templa, cultum tamen maximum debeat conditori, sciatque quisquis in usum templi hujus inducitur, ritu sibi vivendum sacerdotis, etc. BETUL . Bonae deae, etc. De qua mox Lactantius, et supra l. I, c. 22; Propert. l. IV, Eleg. 9, de sacris Bonae deae.
Et non solum viris templum Bonae deae ingredi nefas erat; sed et picturae masculae in templo velatae, ut testantur Juvenal. Satyr. 6, et Senec. epist. 97. De his Bonae deae aut Vestae Mysteriis vide Dionys. Halycarn. lib. II; Ciceronem, oratione pro Domo sua, et Macrob., lib. I Saturnal., c. 11 et 12, atque Servium in IV lib. Aeneidos.
Cordis. Hic cor ponitur pro animo, prudentia, sapientia.— Aliquid . . . . . habuit cordis. Id est, ut sup., fuit paulo cordatior. Lactantius cum aliis sapientiam in corde ponebat: hinc, l. III, cap. 13: In corde sapientia est. De Opif., cap. 10: Cor sapientiae domicilium. Cap. 12: Primum cor hominis effingi, quod in eo sit vita omnis et sapientia. BUN .
Quod supra nos, nihil ad nos. Meminit etiam Hieronymus in Apologia adversus Rufinum. At videtur [Col. 0416C] Lactantius Socrati paulo iniquior, et sibi contraria dicit, cum aliis in locis multum Socratem laudaverit. Verumtamen non eo veniendum est, ut dicamus, velut Erasmus Rotterod., qui saepe vix abstinere se posse aiebat, quin diceret: Sancte Socrates, ora pro nobis.
Procumbamus . . . . . in terram. Aequius interpretatur Minuc. Felix, c. 8. Tertullianus, l. II ad Nationes, c. 4, dictum hoc Epicuro tribuit. Jure vero, qui de Socrate scripserunt, Lactantium ob hanc sinistram interpretationem castigarunt. BUN .
Diffluit. Ita antiquiores ac potiores mss. undecim et nonnulli editi; in caeteris defluit, minus bene.
Verum idem per canem, etc. Meminit hujus juramenti Athenaeus, lib. IX. Deipnos. Excusat hunc Appollonius apud Philost., lib. VI, quod juraverit per ea, non tamquam per deos, sed ne per deos juraret. Quid dicam de Theologis? Tertul., cap. 14 Apolog. Taceo, inquit, de philosophis, Socrate contentus, qui in contumeliam deorum, Quercum, et Hircum, et Canem dejerabat. Sed propterea damnatus est Socrates, [Col. 0416D] quia deos destruebat. Augustinus, item cap. 2 libri de Vera religione, clementius hoc interpretatur. Interea non negabimus, canem apud Aegyptios deum fuisse; quod non modo Euseb. in Praeparat. Evangelica testatur, sed ipse etiam Plato in Gorgia. BETUL .—Socrates dictus scurra Atticus, quia ridibundus pleraque docebat. Praeter Ciceronem, libro I de Natura deorum, cap. 34, et lib. V de Finibus, vide Minucium in Octavio, paulo ante finem.
O hominem scurram . . . . . Zeno Epicureus. Sequitur Ciceronem, lib. I de Nat. deor., cap. 34: Zeno non eos solum qui tum erant, Appollodorum, Syllum, caeteros figebat maledictis; sed Socratem ipsum, parentem philosophiae, latino verbo utens, scurram Atticum fuisse dicebat. BUN .
Ut ait Zeno Epicureus. Ideo distinguendus a Zenone Cittio, sive stoico, etiam ab Eleate. Inter octo Zenones Laertius Epicureum hunc octavum ponit, Sidonium genere. BUN .
Abstinent igitur aspectu, quibus contaminare illa non licet: et si forte, vel errore, vel casu quopiam vir aspexerit, primo poena ejus, deinde instauratione sacrificii, scelus expiatur. Quid his facias, qui inconcessa scrutari volunt? Nimirum multo sceleratiores, qui arcana mundi, et hoc coeleste templum profanare impiis disputationibus quaerunt, quam qui aedem Vestae, aut Bonae Deae, aut Cereris intraverint. Quae penetralia quamvis adire viris non liceat, tamen a viris fabricata sunt. Hi vero non tantum impietatis crimen effugiunt: sed, quod est multo indignius, eloquentiae famam, et ingenii gloriam consequuntur. Quid, si aliquid investigare possent? Sunt enim tam stulti in asseverando. quam improbi in quaerendo; cum neque invenire quidquam possint, nec defendere, etiamsi [Col. 0415B] invenerint. Nam si verum vel fortuito viderint, quod saepius contingit, committunt, ut ab aliis id pro falso refellatur. Non enim descendit aliquis de coelo, qui sententiam de singulorum opinionibus ferat: quapropter nemo dubitaverit, eos, qui ista conquirant, stultos, ineptos, insanos esse.
Aliquid ergo Socrates habuit cordis humani, qui cum intelligeret haec non posse inveniri, ab ejusmodi quaestionibus se removit; vereorque ne in eo solo. Multa enim sunt ejus non modo laude indigna, sed etiam reprehensione dignissima, in quibus fuit suorum [Col. 0416A] simillimus. Ex his unum eligam, quod ab omnibus sit probatum. Celebre hoc proverbium Socrates habuit: «Quod supra nos, nihil ad nos.» Procumbamus igitur in terram, et manus nobis ad praeclara opera datas convertamus in pedes. Nihil ad nos coelum, ad cujus contemplationem sumus excitati; nihil denique lux ipsa pertineat: certe victus nostri causa de coelo est. Quod si hoc sensit, non esse de rebus coelestibus disputandum, ne illorum quidem rationem poterat comprehendere, quae sub pedibus habebat. Quid ergo? num erravit in verbis? Verisimile non est: sed nimirum id sensit, quod locutus est, religioni minime serviendum: quod si aperte diceret, nemo pateretur.
Quis enim non sentiat, hunc mundum tam mirabili ratione perfectum, aliqua providentia gubernari? [Col. 0416B] quandoquidem nihil est, quod possit sine ullo moderatore consistere. Sic domus ab habitatore deserta dilabitur; navis sine gubernatore abit pessum; et corpus, relictum ab anima, diffluit: nedum putemus, tantam illam molem aut construi sine artifice, aut stare tamdiu sine rectore potuisse. Quod si publicas illas religiones voluit evertere, non improbo, quin etiam laudabo, si ipse quod est melius invenerit. Verum idem per canem et anserem dejerabat. O hominem scurram (ut ait Zeno epicureus) ineptum, perditum, desperatum, si cavillari voluit religionem; dementem, [Col. 0417A] si hoc serio fecit, ut animal turpissimum pro Deo haberet! Quis jam superstitiones Aegyptiorum audeat reprehendere, quas Socrates Athenis auctoritate confirmavit sua? Illud vero nonne summae vanitatis, quod ante mortem familiares suos rogavit, ut Aesculapio gallum, [Col. 0417A] [Col. 0417B] [Variorum Notae to columns 417-4418] Aesculapio gallum. Qua de re vide Tertullianum de Corona militis. Pro se sacrarent. Sic ferunt omnes editi cunctique fere mss. inter quos sunt 4, veterrimi. Duo Reg. vet. habent, ut et in Epitom., cap. 37, prosecrarent, quod [Col. 0417C] verbum non admittit lingua latina. Recentiores duo, prosecant; alii, procurarent; 3, consecrarent. —At Legitur prosecrarent apud Buneman, qui hujus vocis sic rationem reddit:—In tanta librorum variatione tutius putavi antiquissimorum codicum scripturam exhibere. Stephanus Baluzius ad libr. de Mort. Persec., c. 33: Melius, inquit, ut arbitror, codex regius 3735, prosecrarent. BUN . Rhadamanthum. Inferorum judicem. Virgil. Aeneid. VI, v. 566. Reciperatorem. Ita reposui ex antiquissimo 900 annor. ms. codice Regio; et sic legendum esse censebant eruditi viri Th. Canterus, Jo. Cauci, et Gallaeus. Recuperator enim et recupero sunt ab antiquo verbo reciperare, ut recte annotavit Paulus Francius Bescoviensis in suo Thesauro eruditionis scholasticae, in-folio, Francofurti, 1622. Huic lectioni nostrae favent mss. Marm. cui est receperatorem; ms. 29 et edit. 9, per compendium, receptorem; 1 Reg. rec. et 9 edit. rec., recuperatorem; ms. Ultr. imperatorem, [Col. 0417D] corrupte. Reciperatores autem, vel si mavis, recuperatores dicti sunt, qui de rebus privatis recipiendis reddendisque suo domino dolo ac fraude subductis cognoscebant. Gell. XX, 1; Livius, XXVI, 48. Putat. Ex 18 mss. est, inter quos sunt vetustissimi Regii. Caeteri cum editis habent, putet. Fuisse. Haud secus legi debet ex mss. antiquissimis., 1 Bonon., 2 Reg. aliisque tribus; melius quam esse in caeteris. Justitiae, etc. Mallem cum Thysio legere aequalitate, ob ea quae sequuntur, pari conditione . . . ut pares esse possint. Sed et aequitas pro aequalitate usurpatur a Seneca. Justitiae vim in aequitate. Aequalitatem ego malim, non quod aequitas, quae Graecis ἐπιεικὲς dicitur, fundamentum justitiae non sit, ut ipse Plato, Arist. et post hos Cic. quoque docet abunde: sed Lactantium τὸ ἴσον, sive τὴν ἶσότητα, quam Cic. solet aequalitatem interpretari, intelligere, ipsa communio de qua quaestio est, evincit. Quamquam non desint, qui ἶσότητα [Col. 0418B] etiam aequitatem transferunt, eam intelligentes, quae Varroni est parilitas. Plato de Legibus quinto et sexto, necnon Aristoteles in quinto Ethicor. BETUL . In aequitate. Legitur vero in aqualitate apud Buneman, qui notam sequentem exhibet.— In aequalitate. [Col. 0418C] Sic l. V, cap. 14, sq.: Aequitatem dico . . . se cum caeteris coaequandi, quam Cicero aequabilitatem vocat . . . omnes aequos, id est, pares esse . . . . . . . omnibus aequitatem . . . largitur . . . aequo jure. Possideant. Ms. 1 Bonon. antiq., possidebunt. Ferri hoc potest. Mss. 2 rec. cum 5 editis, fieri; 1 Reg. rec., Fieri hoc non potest.—Ferri hoc potest, quamdiu. Pro recepta, est Epitom. cap. 38: De patrimoniis tolerabile est . . . potest aliquo modo ferri. BUN . Matrimonia quoque, etc. Cum alibi, tum. in 5 de Rep. Disputat contra hanc Aristoteles in II de Rep. item ex Ecclesiasticis Scriptoribus Eusebius lib. XIII de Praeparat. Evang., cap. 12. Notatur ab Epiphanio tom. II, lib. III, a Chrysostomo, homilia 1 in Matth. et Actis capite II. Atque idem Epiph. t. II, l. I. BET . Si patientes sunt. In scriptis 10 et vulgatis 4 legitur, patientes. Ald., sapientes. Ut vicibus. Sic reposui ex melioribus cunctis ferme mss. et 9 vetustioribus editis. In 7 scriptis et 8 rec. vulgatis est, et vicibus. Beatas civitates futuras. Haec Socratis sententia est in V de Rep. Vide Cic. ad Quintum fratrem epist. 1, cujus haec sunt verba: Atque ille quidem princeps ingenii et doctrina Plato, tum denique fore beatas Respublicas putavit, si aut docti, aut sapientes homines eas regere coepissent, aut qui regerent, omne suum studium in doctrina ac sapientia collocassent. Extat de eodem argumento libellus Plutarchi. Non id vero agit Lactantius, ut velit hoc dictum improbare: sed ut appareat. nec Socratem, nec Platonem inter sapientes esse numerandos, idque ex eventu; et ut ait S. Ambrosius, quod non veram, sed fictam et adumbratam dumtaxat Rempublicam descripserint. BETUL . Qui. Hanc vocem restitui ex mss. 6 Reg., 6 Colb. aliisque septem, editis octo vet. et 3 rec. Deest in 3 Regiis totidemque excusis. Quam vero intulit rationem turpissimi hujus consilii. Editi octo rec. Cum vero. Reposui Quam interrogationis [Col. 0419C] sensu ex veteribus impressis et omnibus mss. nisi quod 15 pro vero legunt tamen.
Videamus tamen, quid illum Socrates docuerit, [Col. 0417B] qui cum totam Physicam repudiasset, eo se contulit, ut de virtute atque officio quaereret. Itaque non dubito, quin auditores suos justitiae praeceptis erudierit. Docente igitur Socrate, non fugit Platonem, justitiae vim in aequitate consistere; siquidem omnes pari conditione nascuntur. Ergo nihil (inquit) privati ac proprii habeant: sed ut pares esse possint, quod [Col. 0418A] justitiae ratio desiderat, omnia in commune possideant. Ferri hoc potest, quamdiu de pecunia dici videtur. Quod ipsum quam impossibile sit, et quam injustum, poteram multis rebus ostendere. Concedamus tamen, ut possit fieri. Omnes enim sapientes erunt, et pecuniam contemnent. Quo ergo illum communitas ista perduxit? Matrimonia quoque inquit, communia esse debebunt: scilicet ut ad eamdem mulierem multi viri, tamquam canes confluant; et is utique obtineat, qui viribus vicerit: aut si patientes sunt, ut philosophi, expectent, ut vicibus, tamquam lupanar obeant. O miram Platonis aequitatem! Ubi est igitur virtus castitatis? ubi fides conjugalis? quae si tollas, omnis justitia sublata est. At idem dixit, beatas civitates futuras fuisse, si aut [Col. 0418B] philosophi regnarent, aut reges philosopharentur. Huic vero tam justo, tam aequo viro regnum dares, qui aliis abstulisset sua, aliis condonasset aliena; prostituisset pudicitiam foeminarum: quae nullus unquam non modo rex, sed ne tyrannus quidem fecit.
Quam vero intulit rationem turpissimi hujus consilii? Sic inquit: Civitas concors erit, et amoris mutui constricta vinculis, si omnes omnium fuerint [Col. 0419A] et mariti, et patres, et uxores, et liberi. Quae ista confusio generis humani est! Quomodo servari potest caritas, ubi nihil est certum quod ametur? Quis aut vir mulierem, aut mulier virum diliget, nisi hahitaverint semper una, nisi devota mens, [Col. 0419A] [Col. 0419C] [Variorum Notae to columns 419-420] Devota mens. Thysio devota mens explicatur votis adstricta; sed majorem vim devotus in se habet, et subst. devotio. Perpende, l. V; cap. 7: Devota Deo suo fides. L. II, cap. 12: Devotione summa servire. De Opif., cap. XIX: Non fidem devotionemque prodere. BUN . Individuam . . . charitatem. Stylo Cypriani, l. II, ep. 4, ed. Erasm., Honori nos vestro charitas individua connectit. BUN . Perit ergo illi uni communitas. Reposuit illi uni, scilicet filio. Quae lectio maxime omnium probatur [Col. 0419D] ex 19 mss. et edit. vet. Rom., Egnat., Fasit., Betul. Legitur in 3 Reg. et 5 vulgatis recentioribus, illi una; in Goth. illa una; quorum vice est matrimonii in impressis quinque. Velit. Sic reposui ex antiquissimo codice Regio aliisque sex, referendo ad Platonem; et illud requirunt ea quae praecedunt, et quae sequuntur. Mss. septem cum editis, velint. Qui semper. Mss. 7 rec., Qui saepe. In extrapositis. Stoici non modo res fortuitas, sed etiam corpora ipsa extra nos esse credunt, ut ex Epicteti Enchiridio manifestum est. Non male cum ipsius Christi doctrina congruit, qui rapinas, adulteria, hoc est ὀρέξεις quae e nobis egrediantur, hominem duntaxat inquinare affirmavit. BETULEIUS . Cum animi pares fuerint. Par animi Lactantius dicit per Graecismum. Fuerint reposui ex mss. et editis Betul., Tornes., Walch., Soubron. Sint caeterorum vulgatorum est. Nam si justitia, etc. Justitia namque virtutes in se complectitur omnes, ut Aristoteles in V Moralium dicit. Matrem aliarum virtutum vocat, quod reliquas veluti filias in suo quasi sinu et gremio fovet. De quo vide etiam Joannem Stobeum. Tulit. Tulit haud raro ponitur pro sustulit, abstulit. Iterum ipse Lactantius in Epit. c. 29, ex Gellio: Si tuleris unum, abstuleris utrumque. Ambros. l. I, Off., cap. 32: Tolle ex usu hominum benevolentiam, tamquam solem e mundo tuleris, ita erit. L. III. Off., cap. 5: Solum lanceam . . . et lenticulam tulit aquae. BUN . Siquidem nihil fuerit, quod abstineatur, alienum. Hanc lectionem retineut quamplurimi mss. et excusi: et optima est, quidquid dicat Thomasius; nam rectissime dicimus, rem aliquam abstineri, quasi procul teneri ac prohiberi. Lact. lib. VII, cap. 17: abstinebat imbres, etc. Livius: Romano bello, Fortuna Alexandrum magnum abstinuit. Mss. 16, rec. et editi octo legunt, siquidem nihil fuerit, quo abstineatur; Bon. siquidem nullus fuerit, qui abstineat alieno. Ex. Isaeo. Ac nepotes. Id est, consumptores. Horat. Epod. 1, ἄσωτοι, intemperantes, et patrimonii dissipatores. In mss. 1 Reg., 1 Colbert., Pal. et Brun. legitur, ac perditi, quod est interpretatio vocis nepotes.—Luxuriosi ac nepotes. Cicero pro Quintio cap. 12: «Quis tam perditus ac profusus nepos non adesa jam, sed abundanti etiam pecunia sic dissolutus fuisset, ut fuit S. Naevius:» BUN . Dicam. Ita mss. At editi, dico.
Restat ut communio ista nihil aliud habeat, praeter adulteria, et libidines; propter quas funditus eruendas, virtus est vel maxime necessaria. Itaque non [Col. 0419C] invenit concordiam, quam quaerebat; quia non videbat, unde oriatur. Nam justitia in extrapositis nihil [Col. 0420A] momenti habet, ne in corpore quidem: sed tota in hominis mente versatur. Qui ergo vult homines adaequare, non matrimonia, non opes subtrahere debet; sed arrogantiam, superbiam, tumorem, ut illi potentes et elati pares esse se etiam mendicissimis sciant. Detracta enim divitibus insolentia et iniquitate, nihil intererit utrumne alii divites, alii pauperes sint, cum animi pares fuerint; quod efficere nulla res alia praeter religionem Dei potest. Putavit igitur se invenisse justitiam, cum eam prorsus everterit; quia non rerum fragilium, sed mentium debet esset communitas. Nam si justitia virtutum omnium mater est, cum illae singulae tolluntur, ipsa subvertitur. Tulit autem Plato ante omnia frugalitatem: quae utique nulla est, ubi proprii nihil [Col. 0420B] habeatur. Tulit abstinentiam: siquidem nihil fuerit, quod abstineatur, alienum. Tulit temperantiam, tulit castitatem; quae virtutes in utroque sexu maximae sunt. Tulit verecundiam, pudorem, modestiam, si honesta et legitima esse incipiunt, quae solent flagitiosa et turpia judicari. Sic virtutem dum vult omnibus dare, omnibus adimit. Nam rerum proprietas, et vitiorum, et virtutum materiam continet: communitas autem nihil aliud, quam vitiorum licentiam. Nam viri, qui multas mulieres habent, nihil aliud dici possunt, quam luxuriosi ac nepotes. Item mulieres, quae a multis habentur, non utique adulterae, quia certum matrimonium nullum est, sed prostitutae ac meretrices sint necesse est.
Redegit ergo humanam vitam ad similitudinem, [Col. 0420C] non dicam mutorum, sed pecudum ac belluarum. Nam volucres pene omnes faciunt matrimonia, et [Col. 0421A] paria junguntur, [Col. 0421A] [Col. 0421B] [Variorum Notae to columns 421-422] Paria junguntur. Ita mss. 3 Reg., 2 Bonon., Cauc., Jun., Cant., Coth., 1 Colb., etc., edit. vet. Rom., Ald., Paris., Florent., et 7 alii, 1 Reg. et 2 Lips. habent conjunguntur; quamplures mss. jungunt; tres rec. et plures edd. conjungunt. Columbarum genus hoc maxime nomine celebratur ab Aristotele, lib. IX Histor. Animalium cap. 7, et a Plinio, libro X, cap. 34. Geniales toros. Optima lectio, quae est quamplurimorum mss. et edit. Is., Spark., Walch. In caeteris vulgatis et decem scriptis est, genitales. At lectus genialis est apud Horat. lib. I, epist. 1, Pers. Satyr. 2, v. 3. Et quoniam videbat. Omnia omnium maris ac foeminae miscet officia Plato, lib. VII de Legibus, et in exemplum affert Amazonas, Laconicas virgines, atque mulieres Sarmatas et Ponticas. Quidni etiam lib. V de Republica docet, mulieres aeque ut viros ad munia subeunda idoneas, nisi quod sint aliquanto imbecilliores? Sed hoc institutum reprehendit Aristoteles, cap. 4, lib. II de Republica. Taxantur haec eadem ab Eusebio, lib. III de Praeparat. Evangelica, cap. 12. In christiana republica mulieribus Ecclesiae muneribus interdictum est. BETULEIUS . Ut lanam et telam viris, etc. S. Epiphanius, episcopus Constantiae Cypri, contra haereses varias scribens, in tertio libro variarum gentium mores recenset, [Col. 0421D] taleque quiddam de Seris refert. Neque tam vana. Sic reposui ex omnibus prope mss. et 10 vet. excusis. In 1 Colb. et in edit. Ald. legitur varia pro vana; in scriptis 3 Reg. et Marm. ac 7 impressis rec. neque tam sapiens. In tanta vanitate. Editi 5 cum 1 Reg., varietate. Minores. Id est, famae inferioris philosophos, de quibus mox sermo habebitur. In tranquillo. Goth., Lips. tert. et Reimm: In tranquillum, sc. mare. Praefero receptam ex aliis mss. et vett. edd. omnibus. Tranquillum opponitur tempestati: in tranquillo, id est, cum tranquillum est. Seneca in Agamemn. III, 682: Tranquillo male confisae credunt iterum pelago audaces. Livius l. XXVI: Non tranquillo navigamus: sed jam aliquot procellis submersi pene sumus. L. XXVI: Milites tranquillo in altum provecti. BUN . Unde possent. Sic restitui ex omnibus mss. et edd. praeter 2 Reg. rec. et edd. 5, in quibus est, unde [Col. 0422B] putant. Democritus. Aliter Valer. Max. lib. VIII, cap. 7: At Democritus, inquit, cum divitiis censeri posset, quae tantae fuerunt, ut pater ejus Xerxis exercitui epulum dare facile potuerit, quo magis vacuo animo studiis litterarum esset operatus, parva admodum summa retenta, patrimonium suum patriae donavit. Laert. scribit, ipsum [Col. 0422C] suam portionem inter fratres divisisse, sibique aliquantum pecuniae in viaticum peregrinationis reservasse. Seneca in libro de Providentia: Democritus, inquit, divitias projecit, onus illas bonae mentis existimans. Cic. de Finib. V ad Lactantium propius accedit: Cur haec eadem Democritus, qui ( vere falsone quaereremus) dicitur oculis se privasse? Certe ut quam minime animus a cogitationibus abduceretur, patrimonium neglexit, agros deseruit incultos: quid quaerens aliud, nisi beatam vitam? Tert. cap. 46, Apol. aliter spontaneam excaecationem interpretatur. BETULEIUS .— Laudatur Democritus. Meretur legi de hac re Philo de Vita contemplat., fol. 891, ed. Lips. et Hieronymus ad Pammachium f. 164. sqq.; ad Lucinium f. 193; ep. ad Julianum f. 207 et l. II, adv. Jovian. f. 76; Clem. Alex. de Salute Divitis ed. Ilt. cap. 11, pag. 24. BUN . Quid ille? Crates nimirum Thebanus, philosophus Cynicus, Diogenis discipulus: ejus meminit Hieron. [Col. 0422D] ad Paulinum de Institutione monach. et lib. II adversus Jovinianum, refert ejus apophthegma: Abite, inquiebat, pessum, malae cupiditates; ego vos mergam, ne ipse mergar a vobis. Et hic quidem theologus hoc laudi adscribit, nihil aliud quam pecuniarum contemptum spectans. Sed Apollonius, ut Philost. refert, ipsum eodem reprehendit argumento, quo Lactantius, ut qui nec brutis, nec hominibus utilis fuerit. Verum hujus submersionis nec Laertius, nec Plutarchus meminerunt. BETUL . Quid ille, qui patrimonium in nummos redactum. Crates Thebanus est. Hieronymus epist. 13 ad Paulinum, de Institutione monachi: Crates ille Thebanus, homo quondam ditissimus, cum ad philosophandum Athenas pergeret, magnum auri pondus abjecit, nec putavit se simul posse et virtutes et divitias possidere. BUNEMAN . Effudit. Proprie h. l. noster: Cicero translate l. II, Off. cap. 15: «Multi patrimonia effuderunt inconsulte [Col. 0423B] largiendo. De Cratere plures tradunt, ipsum bona populo Thebano esse largitum. Vid. Menag. ad Laert. l. VI, f. 87; et Perizon. ad Aelian. Var. Hist. l. III, cap. 6. BUN .
Cum igitur in tanta vanitate ipsi philosophorum principes deprehendantur, quid illos minores putabimus, qui numquam sibi tam sapientes videri solent, [Col. 0422A] quam cum pecuniae contemptu gloriantur? Fortis animus. Sed expecto quid faciant, et quo ille contemptus evadat. Tradita sibi a parentibus patrimonia tamquam malum fugiunt, ac deserunt. Et ne in tempestate naufragium faciant, in tranquillo se ultro praecipitant, non virtute, sed perverso metu fortes; sicut illi, qui, cum timent ne ab hoste jugulentur, ipsi se jugulant, ut mortem morte devitent. Sic isti, unde possent gloriam liberalitatis acquirere, sine honore, sine gratia perdunt. Laudatur Democritus, quod agros suos reliquerit, eosque pascua publica fieri passus sit. Probarem, si donasset. Nihil autem sapienter fit, quod si ab omnibus fiat, inutile est ac malum. Sed haec negligentia tolerabilis. Quid ille, qui patrimonium in nummos redactum effudit in mare? Ego dubito [Col. 0422B] utrumne sanus, an demens fuerit. Abite, inquit, in profundum, malae cupiditates; ego vos mergam, ne ipse mergar a vobis. Si tantus pecuniae contemptus est, fac illam beneficium, fac humanitatem, largire pauperibus: potest hoc, quod perditurus es, multis succurrere, ne fame, aut siti, aut nuditate moriantur. Imitare insaniam saltem furoremque [Col. 0423A] Tuditani; [Col. 0423A] [Col. 0423B] [Variorum Notae to columns 423-424] Tuditani. De eo Val. Max. lib. VII, cap. 8. Cicero quoque Philip. III, 6: Tuditanus nempe ille, ille qui cum palla et cothurnis nummos populo de rostris spargere solebat. Zenonis autem paria, etc. Hieronymus notat hac labe Jovinianum. Nam Theologi recte statuunt peccatorum discrimina. Vide Cicer. in Paradoxis. Apud Stoicos vero Paradoxon est, ὅτι ἴσα τὰ ἀμαρτήματα. Stoicorum dogmata compendioso fasciculo complectitur Cicero Oratione pro Muraena: Fuit enim, inquit, quidam summo ingenio vir Zeno, cujus inventorum aemuli Stoici nominantur. Hujus sententiae sunt etiam [Col. 0423C] praecepta ejusmodi: Sapientem gratia numquam moveri, numquam cujusquam delicto ignoscere. Neminem misericordem esse, nisi stultum et levem. Viri non esse, neque exorari, neque placari. Solos sapientes esse; si distortissimi sint, formosos; si mendicissimi, divites; si servitutem serviant, reges. BETUL . Ad coarguendum furiosi hominis errorem. Emman., Cant. et Reimm. cum Sublac., Rost., Ven. 1471, 97, usque ad Gymn. ad coercendum. Aptum visum verbum, quia sequitur furiosi, qui magis coercendi, quam coarguendi. BUN . Quod inter vitia et morbos misericordiam ponit. Dogma stoicum statuit, misericordiam esse aegritudinem, sive perturbationem contractionemque animi, a ratione alienam. Itaque Sapientes non esse misericordes. Laert. lib. VII, in Zenone; Cic. Orat. pro Muraen. et IV Tusculanar. quaest., cap. 18: cum Plato et Aristoteles contra docuerint, viri boni esse misereri. Quin et Euripides contra prorsus quam Stoici, in [Col. 0423D] Antiopa apud Stob. tom. II, tit. 3:
Verum Stoicorum dogma istud Seneca clarissime explicat de Clement. lib. II, cap. 4, 5: Misericordiam plerique ut virtutem laudant, et bonum hominem vocant misericordem: haec autem vitium animi est. Est enim vitium pusilli animi, ad speciem alienorum malorum succidentis. Et mox: Misericordia aegritudo est ob alienarum miseriarum speciem: aegritudo autem in sapientem virum non cadit. Denique cap. 6: Misericordia vitium est animorum nimis miseriae faventium: quam si quis a sapiente exigit, prope est ut lamentationem exigat; et in alienis superbus gemitus. Porro ista quia durius asperiusque dicta videri poterant, mitigare conatur idem ibidem, ubi subjicit, cap. 5 et 6: Sapiens ergo non miseretur, quia et sine miseria animi non sit: caeterum omnia quae, qui miserentur, dolentes facerent, [Col. 0424B] hic libens et alacri vultu faciet. Succurret alienis lacrymis, non accedet: dabit manum naufrago, exuli hospitium, egenti stipem: donabit lacrymis maternis filium, et catenas solvi jubebit, et ludo eximet, et cadaver etiam noxium sepeliet. Ac faciet ista tranquilla mente, vultu suo. Ergo non miserebitur sapiens: sed succurret, sed proderit, in commune auxilium natus ac publicum bonum, etc. Quin et Augustinus ipse de Moribus Eccles. Cathol. lib. I, cap. 27: Quare illa omnia, quibus hujuscemodi malis incommodisve resistitur, qui officiose atque humaniter praebent, misericordes vocantur, etiamsi sapientes usque adeo sint, ut jam nullo animi dolore turbentur. Nam quis ignoret, ex eo appellatam esse misericordiam, quod miserum cor faciat, condolentis alieno malo? Quamquam revera misericordia potius dicta, quod cordi sit aliena miseria. Verum pergit Aug.: Et quis non concedat, ab omni miseria liberum esse [Col. 0424C] debere sapientem, cum subvenit inopi, cum oppressum liberat, cum denique humanitatem suam usque ad sepulturam porrigit mortuorum? Etiamsi id faciat mente tranquilla, nullis aculeis doloris instinctus, sed adductus officio bonitatis, misericors tamen vocandus est; huic enim nihil obest nomen, cum absit miseria. Stoici, quis sapiens sit, aut fuerit, inquit Cicero (Academ. lib. IV) , nec ipsi solent dicere; quique sapientem, vel sapientis ideam potius, talem nobis delineant, qualem nemo mortalis est umquam consecutus.
Ad conspectum alterius hominis efferaretur. Optime judicavit Isaeus, pro eo quod in 1 Reg. rec., Bon., Tax., auferretur, legendum esse efferaretur. Efferantur enim hominum animi miseratione sublata. Sic legunt triginta mss. ac plurimi editi. Ex GALLAEO .— Ad conspectum . . . efferaretur. Hinc. de Opific. c. 4: Homo quoque, si . . . haberet ad propulsanda pericula suppetens robur, nec ullius alterius auxilio indigeret; quae societas esset? . . . aut quid esset tetrius homine? [Col. 0424D] Quid efferatius? Quid immanius? BUN .
Solivaga. Quae solitarie amat vivere; iisque opponitur quae gregatim vivunt, ut apes, formicae aliaque multa.— Quarum natura solivaga. Tuscul. lib. V, cap. 13: Bestiae solivagae opponuntur congregatis . . . Et Offic. l. I, cap. penult.: Solivaga conditio communioni adversatur. BUN .
Qui nigram dixit esse nivem. Anaxagoras, ut refert Galenus, lib. de Simplicibus medicamentis. Non minus contra communem sensum pugnavit ille, de quo in eodem opere Gal. lib. IX scribit, cap. 1, quod dixerit, nihil prohibere, quominus diceretur nix eamdem cum igne habere tum qualitatem, tum facultatem. BETULEIUS .
Ut coelum. Vide supra cap. 9, et infra lib. XI, cap. 1.
Xenophanes. Cic. in Acad. Habitari ait Xenophanes in luna, eamque esse terram, in qua multarum urbium et montium portenta videntur. De hoc lege Lucianum in Icaro Menippo. BETULEIUS .
sparge populo diripienda. Potes et pecuniam effugere, et tamen bene collocare; quia salvum est quidquid pluribus profuit.
Zenonis autem paria peccata quis probat? Sed omittamus id, quod est ab omnibus semper irrisum. Illud satis est ad coarguendum furiosi hominis errorem, quod inter vitia et morbos misericordiam ponit. Adimit nobis affectum, quo ratio humanae vitae pene omnis continetur. Cum enim natura hominis imbecillior sit quam caeterorum animalium, quae vel ad perferendam vim temporum, vel ad incursiones a suis corporibus arcendas, naturalibus munimentis providentia coelestis armavit: homini autem quia nihil [Col. 0423B] istorum datum est, accepit pro istis omnibus miserationis [Col. 0424A] affectum, qui plane vocatur humanitas, qua nosmet invicem tueremur. Nam si homo ad conspectum alterius hominis efferaretur, quod facere videmus animantes quarum natura solivaga est, nulla esset hominum societas, nulla urbium condendarum vel cura, vel ratio. Sic neque vita quidem satis tuta, cum et caeteris animalibus exposita esset imbecillitas hominum, et ipsi inter semetipsos belluarum more saevirent. Non minor in aliis dementia.
Quid enim dici potest de illo, qui nigram dixit esse nivem? quam consequens erat, ut etiam picem albam esse diceret! Hic est ille, qui se idcirco natum esse dicebat, ut coelum ac solem videret, qui in terra nihil [Col. 0424B] videbat sole lucente. Xenophanes dicentibus Mathematicis [Col. 0424B] [Col. 0425B] [Variorum Notae to columns 425-426] Dicentibus Mathematicis, etc. Nescio an Anaximandrum intelligat, cujus auditor fuisse creditur. Dixit [Col. 0425C] autem Anaximander, circulum lunae decem et novem partibus terra majorem esse, ut Plut. in Placitis refert; vel ut Galenus, sex decuplum terrae circulum esse lunae. Sed apud Plut. Xenophanis sententia est, σελήνην εἶναι νέφος πεπιλημένον, id est, nubem constipatam vel conglobatam: apud Galen. vero, νέφος πεπυρωμένον, id est, inflammatam nubem. Sed haec nihil aliud sunt, quam somnia. Duodeviginti. Elegantiae servatissimus est: sequitur paucis mutatis Ciceronem lib. IV Acad. cap. 26, et cap. 41. Intra concavum lunae sinum. Cicero lib. IV Acad. Quaest. cap. 39: Habitari ait Xenophanes in luna, eamque esse terram multarum urbium et montium. CELL . Seneca ait. Nil de hoc hodie apud Senecam. Quid illi, qui esse contrarios vestigiis nostris Antipodas putant? De quibus Cicero in Lucull. Lactantius quidem multa hoc capite asserit paradoxa, quo nomine a nonnullis exsibilatur. Ego licet illum a vero [Col. 0425D] deflexisse fatear, cum tamen gravissimos homines ac sapientissimos habuerit, ut nunc ostendam, suarum opinionum vel auctores, vel sectatores, nae illos magis exsibilandos putem, qui virum insignem tam temere exsibilandum putarent. Principio nullos esse censet Antipodas, id quod asseruere etiam Eratosthenes, Polyb., Strabo, Tzetzes in Chiliad., Lucret. libro primo, ad fin. Asseritur et haec positio apud Plutarch. in Dial. de fac. in or. Lun. Ex nostratibus idem putaverunt S. Augustinus lib. XVI de Civit. Dei, cap. 9, sed aliis adductus rationibus; verebatur enim si Antipodas dari concederet, ne alius nobis esset humani generis auctor praeter Adamum. Negat etiam Antipodas Nicolaus de Lira super Genes. in principio; et deinde quicumque sphaericam terram esse pernegarunt. Veram tamen sententiam de Antipodibus huic adversam probant Macrob. lib. I, in somn. Scip. ubi Lactantii rationes evertit cap. 5; Plin. II Hist. c. 65; Cleomed. in I Meteor. cap. 2; S. Aug. sibi contrarius II in Genes. ad litt. cap. 9, etc. Nec amplius ulla hisce quidem [Col. 0426B] temporibus ea de re haberi dubitatio potest, quibus praeclarissimi illius Herois Liguris Christophori Columbi [Col. 0426C] ingenio ac virtute alterius hemisphaerii quondam incognitae gentes compertae jam sunt, ac penitus exploratae. ISAEUS . Hortos pensiles. Intelligit hortos pensiles Semiramidis, de quibus Diodor. lib. II, cap. 10; Strab. 16, pag. 508, et Plinius lib. XXXVI, cap. 14. Quae igitur illos ad Antipodas ratio perduxit? Addidi praepositionem ad ex 20 mss. et 10 editis, utpote necessariam. In 2 Colb. est Antipedas. Rotundum esse mundum. Ratio desumitur ex ejus diurno motu; is enim manifestat mundum, ac praecipue coelum, moveri sphaerice, seu ad modum sphaerae, circa proprium axem ac polos. Planetae enim ac sidera omnia, imo ei elementa ipsa, in gyrum ab ortu in occasum, non secus ac in sphaera contingit, revolvuntur: quae omnia argumento sunt, supremam coeli partem esse sphaericam, seu globosam, ac proinde mundum figura sphaerica esse praeditum. Et ex motu siderum opinati sunt coelum volvi. Coelum [Col. 0426D] volvi negat non modo Lactantius, sed et cum eo philosophi plures, ac sanctorum Patrum et doctorum plurimi. Justinus Martyr respondens ad quaest. 93 Orthodox.; Joan. Chrysost., Homil. 6 et 13, in Genes. et 12 ad pop. Antioch.; Caesarius, in fine I Dialog.; Elias Cretensis, ad Orationem VII Greg. Nazianz.; Isidor., Etymolog. lib. III, cap. 49; Severianus item, et Acacius qui mundum semisphaericum, coelumque immotum extensum sicut tabernaculum, et fornicem seu cameram putaverunt; Junilius in Hexaemeron, Richardus secundo Exception.; Diodor. et Procop. in Commentar. ad Genes. Philastrius hanc opinionem sacris Scripturis consonam, contrariam autem absonam, et paganae potius vanitati, quam christianae veritati consentientem scribit in libro de Haeresibus; et S. Augustinus secundo de Genesi ad litt. cap. 10, defendi eam posse putat. Reprobata tamen est a plerisque tum philosophis, tum mathematicis, praesertim apud Aristotelem secundo, Coel. tex. 43 et seqq. ISAEUS .
Quid illi, qui esse contrarios vestigiis nostris Antipodas putant, num aliquid loquuntur? aut est quisquam tam ineptus, qui credat esse homines, quorum vestigia sint superiora, quam capita? aut ibi, quae apud nos jacent, inversa pendere? fruges et arbores deorsum versus crescere? pluvias, et nives, et grandinem sursum versus cadere in terram? Et miratur [Col. 0426A] aliquis, hortos pensiles inter septem mira narrari, cum philosophi et agros, et maria, et urbes, et montes pensiles faciant? Hujus quoque erroris aperienda nobis origo est. Nam semper eodem modo falluntur. Cum enim falsum aliquid in principio sumpserint, veri similitudine inducti, necesse est eos in ea, quae consequuntur, incurrere. Sic incidunt in multa ridicula; quia necesse est falsa esse, quae rebus falsis congruunt. Cum autem primis habuerint fidem, qualia sint ea, quae sequuntur, non circumspiciunt, sed defendunt omni modo; cum debeant prima illa, utrumne vera sint, an falsa, ex consequentibus judicare.
Quae igitur illos ad Antipodas ratio perduxit? Videbant siderum cursus in occasum meantium; solem [Col. 0426B] atque lunam in eamdem partem semper occidere, atque oriri semper ab eadem. Cum autem non perspicerent, quae machinatio cursus eorum temperaret, nec quomodo ab occasu ad orientem remearent, coelum autem ipsum in omnes partes putarent esse devexum, quod sic videri, propter immensam latitudinem necesse est: existimaverunt, rotundum esse mundum sicut pilam, et ex motu siderum opinati sunt coelum volvi, sic astra solemque, cum occiderint, volubilitate ipsa mundi ad ortum referri. Itaque et aereos orbes [Col. 0427A] fabricati sunt, quasi ad figuram mundi, eosque caelarunt portentosis quibusdam simulacris, quae astra esse dicerent. Hanc igitur coeli rotunditatem [Col. 0427A] [Col. 0427B] [Variorum Notae to columns 427-428] Hanc igitur coeli rotunditatem. Coelum rotundum esse negavit non solum Lactantius, sed etiam Justinus Martyr respondens ad quaestionem 59 et 130 Orthodox; Basil. Homil. 1 in Genes.; Chrysost., Homil. 14 et 27 in Ep. Pauli ad Hebr., et Homil. 2 de [Col. 0427C] incomprehensib. Dei natura; Ambros., lib. I in Hexaemer.; Theophylact. et Theodoret., in cap. VIII Epist. ad Hebr.; Caesarius et Procop. ubi supra; Haimo, Severianus et Acacius; item Primasius in Epist. ad Hebr. Eutymius in Psalm. 103; Elias Cretensis ubi supra. Contraria tamen opinio vera est, ab omnibus philosophis atque astronomis probata, coelum videlicet esse rotundum; idque demonstrat Ptolemaeus novem rationibus 3 cap. lib. I edit. magnae; Aristot. II, Coel. tex. 22 et seqq. Sancti Patres idem asseruere: Nazianz., Orat. 4, adversus Julian., in Orat. 2. de Theolog., in Orat. in sanctum Baptisma; Chrysost. Homil. in Psal. CIII; Ambros. Serm. 12 in Psal. CXVIII; S. Augustinus in Genes. ad litter. lib. I, cap. 10 et lib. II, cap. 9; Beda, de sex dier., Orat. et quaest. in Genes. Magis quoque consonum sacris Litteris videtur. Initio Ecclesiast. Oritur sol, etc., quo de loco videndus est S. Hieronymus; item XXIV Eccli. Gyrum coeli, etc. Job. IX, sub quo curvantur qui portant orbem; Proverb. VIII. Ad Psal. CIII, et Isai. XL, [Col. 0427D] ubi dicitur coelum a Deo, sicut tabernaculum, vel cameram, vel pellem extensum, respondet S. Augustinus cap. 9, lib. II, in Genes. ad litter. ISAEUS . Inclusa. Mss. 2 Reg. et editi 7 conclusa. Ipsam terram globo similem. Est terra rotunda ac sphaerica, non quidem geometrice, sed rudi quodam modo, cum ejus superficiem valles ac montes asperam reddant. Cujus primum sit argumentum. quod sol, stellae, eclypses circa terram omnibus habitatoribus ita successive apparent, perinde ac si circa sphaeram rotundissimam moverentur, hoc est, regulariter et uniformiter, ita ut locis, v. g. per 15 gradus magis orientalibus una hora prius appareant; atque hoc accidit ubique terrarum secundum terrae gyrum ab oriente in occasum productum, quod patet ex eclypsium praedictione infallibili, secundum quam non omnibus eadem hora, sed diversis appariturae praenuntiantur: quae certa praedictio supponit terram esse rotundam. Accedit etiam experientia nautarum, qui [Col. 0428B] dum totum terrae ambitum circumnavigant, eamdem stellarum uniformem ac regularem apparitionem ubique observant. Jos. BLANCANUS. Quomodo non cadunt omnia. Ms. 1 Regio-Put., cadant. Mss. 10, et vet. 2 edit., Quomodo ergo. 1 Colb., [Col. 0428C] igitur. A medio deferantur. Ita restitui ex decem editis et omnibus mss. praeter 3 Reg. quibus est differantur, ut et 3 vulgatis rec. Ostendant. Reposui ex mss. et vet. editis 2 Rom. In caeteris vulgatis legitur, ostentent. Multis argumentis. Imo nullis. Possit. Mss. 7 et totidem editi, possint. Nunc pauca nobis de philosophia. Caute lege hoc caput; nam si Lactantius omnem antiquorum Gentilium philosophiam reprehendit, non satis consulte facit, cum multa et vera, et recta contineret illa philosophia, quae usui et utilitati humanae vitae essent. Si vero philosophiam in universum damnat, nullo pacto ferendus est, et repugnat communi Patrum et Ecclesiae sensui. Vide Alphonsum Castrum lib. XIII adversus Haereses, verbo Scientia BRASICHELLI. In commune. Omnium mss. est, praeter 4 recentiores, [Col. 0428D] quibus est, ut impressis, in communi.—In commune. Restituo ex Bon., Tax., Cauc., Ultr., Goth. Illustravi uberius ad l. III, cap. 21. Hic addo ex Tertull. de Patient.: Patientiae in commune memores. BUNEMAN . Summus ille noster. Διαβολὴ, per ironiam. Locus est in Praefatione secundae Tusc. Quaest. Ms. 1 Bonon. antiq. habet, Cicero summus ille noster. Ita enim se habet ille locus: Plato quidem in politicis delectum facit, νόθους (id est spurios) excludens a sapientiae studio, γνησίους (id est legitimos) admittens. Sed Plato in Euthydemo haec ait, cum sit finis hominibus in universum omnibus propositus felicitas, felicitas autem in sapientia consistat, relinqui ut omnes sapientiae studio se dedant. Possint. Ita multi optimi et veterrimi mss. In rec. 2 est possunt; in 3 rec. et in excusis, possent. Quoniam si sapientia. Lips. tert. et Reimm. hoc ordine, quoniam sapientia si. Satis bene; et sic Sublac., [Col. 0429C] Rost., Ven. 1471, utraque 78; quoniam sapientia si.
Quod si quaeras ab iis, qui haec portenta defendunt, [Col. 0427B] quomodo non cadunt omnia in inferiorem illam coeli partem; respondent, hanc rerum esse naturam, ut pondera in medium ferantur, et ad medium connexa sint omnia, sicut radios videmus in rota; quae autem levia sunt, ut nebula, fumus, ignis, a medio deferantur, ut coelum petant. Quid dicam de iis nescio, qui, cum semel aberraverint, constanter in stultitia perseverant, et vanis vana defendunt; nisi quod eos interdum puto, aut joci causa philosophari, [Col. 0428A] aut prudentes et scios mendacia defendenda suscipere, quasi ut ingenia sua in malis rebus exerceant, vel ostendant. At ego multis argumentis probare possem, nullo modo fieri posse, ut coelum terra sit inferius, nisi et liber jam concludendus esset, et adhuc aliqua restarent, quae magis sunt praesenti operi necessaria. Et quoniam singulorum errores percurrere non est unius libri opus, satis sit pauca enumerasse, ex quibus possit qualia sint caetera intelligi.
Nunc pauca nobis de philosophia in commune [Col. 0428B] dicenda sunt, ut confirmata causa peroremus. Summus ille noster Platonis imitator existimavit philosophiam non esse vulgarem, quod eam non nisi docti homines assequi possint. «Est, inquit Cicero (lib. II Tusc., n o 1) , philosophia paucis contenta judicibus, multitudinem consulto ipsa fugiens.» Non est ergo sapientia, si ab hominum coetu abhorret: quoniam si sapientia homini data est, sine ullo discrimine omnibus data est, ut nemo sit prorsus, [Col. 0429A] qui eam capere non possit. At illi virtutem humano generi datam sic amplexantur, ut soli omnium publico bono frui velle videantur, tam invidi, quam si velint deligare oculos [Col. 0429A] [Col. 0429C] [Variorum Notae to columns 429-430] Tam invidi, quam si velint deligare oculos. Quintil. lib. II Inst. cap. 17: deligare vulnus, pro aliorum obligare, adligare; sic et deligare oculos rectum. Conf. not. ad Lact. l. V, cap. 1. BUN . Lumen. Quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Oportuit et opifices. Ex mss. addidi et quam voculam sequentia postulare videntur. Populum . . . conflari. Verbo Ciceronis eleganti, quo jam usus, l. II, c. 6. Mysterium ejus barba tantum, etc. Philosophi enim promissam barbam habebant, ac pallio amiciebantur: de quo supra. Is Vide etiam infra lib. V, cap. 2. Recte itaque Herodes Atticus apud Gell., lib. IX, cap. 2, mendico, qui habitu philosophiam profitebatur, respondit: Barbam et pallium video, philosophum non video. Vide proverbium, Tragica Simia: item aliud, Barba tenus Sapientes.— Barba [Col. 0429D] tantum celebratur et pallio. Habitu philosophorum, praesertim Graecorum. Infra, l. V, cap. 2, de falso philosopho: Vitia sua capillis et pallio praetegebat. Et Gellius lib. XIII, cap. 8, de ejusdem generis hominibus: Operti barba et pallio, mores et emolumenta philosophiae in lingua verborumque artes convertunt. CELL . Stoici. De hoc vide Senecam, Epistol. ad Martiam. Item Plato. Ms. 1 Reg. vetustissimus, idem; Cotton., Ita non Plato. Discendae istae communes litterae. Mss. Clarom. et Brun., Discendae sunt communes litterae.—Communes litterae. Cic. lib. II de Orat. cap. 17: Communium litterarum et politioris humanitatis. Sic dixit Lactantius, l. III, cap. 6: communem scientiam. BUN . Tullius. Vide Ciceron. ubi supra not. ad lin. 2. Themisten. Putat fortasse Leontii conjugem, ad quam Epicurus scripsisse legitur. Quid dicemus de Themistoclea, Pythagorae sorore? quid de aliis pluribus, [Col. 0430C] quarum bene longum catalogum Textor recenset? BETULEIUS .—Vide Histor. ad mulierum philosopharum Aegidii Menagii, Lugduni, 1682, in 12. Hi tamen auctores non omnes enumerant.— Unam ex omni memoria Themistem. Nulli forsan saeculo, nec antiquitati, doctae feminae defuerunt. Laudatur Themistoclea, soror Pythagorae; laudantur aliae. BUN . Phaedonem. Mss. 28 corrupte, Pythagoram. Apud Laert. dubium est, Critone an Alcibiades eum ex Socratis admonitione redemerit. Gellius tamen cum Lactantio facit, qui lib. II, cap. 18, de Phaedone sic scribit: Phaedon Elidensis ex cohorte illa Socratica fuit Socratique et Platoni perquam fuit familiaris. Ejus nomini Plato illum librum divinum de Immortalitate animae dedit. Is Phaedo servus fuit, forma atque ingenio liberali, et ut quidam scripserunt, a lenone domino puer ad merendum coactus. Eum Cebes Socraticus, hortante Socrate, emisse dicitur, habuisseque in philosophiae disciplinis; atque is postea philosophus illustris fuit, sermonesque ejus de Socrate admodum [Col. 0430D] elegantes leguntur. Lege post hunc Macrob. lib. I, Sat. 2. BETUL .—Pro Phaedonem, in mss. 28, et 2 vet. edit. Rom., videtur fuisse intrusum Pythagorae nomen: sed male; nusquam enim legimus Pythagoram servum fuisse, et a Cebete emptum ac philosophicis imbutum. Cebetem tradunt. Abest Cebetem a mss. et 2 vet. edit. Rom. In mss. 14 est, traduntur. Platonem. De Platonis servitute a Dionysio Juniori tyranno, vide Laertium. Ac Diogenem. Gellius et Macrob. iisdem locis: Diogenes etiam Cynicus servitutem servivit: sed is ex libertate in servitutem venum ierat. Quem cum emere vellet Xeniades Corinthius, et quid artificii novisset, percunctatus foret: «Novi, inquit Diogenes, hominibus liberis imperare.» Tum Xeniades responsum ejus miratus emit, et manumisit; filiosque suos ei tradens: «Accipe, inquit, liberos meos, quibus imperes.» Confer cum his etiam Laert. BETUL .
Conati quidem illi sunt facere, quod veritas exigebat: sed non potuit ultra verba procedi. Primum, quia multis artibus opus est, ut ad philosophiam possit accedi. Discendae istae communes litterae propter usum legendi, quia in tanta rerum varietate, nec disci audiendo possunt omnia, nec memoria [Col. 0429C] contineri. Grammaticis quoque non parum operae [Col. 0430A] dandum est, ut rectam loquendi rationem scias. Id multos annos auferat necesse est. Nec oratoria quidem ignoranda est; ut ea, quae didiceris, proferre atque eloqui possis. Geometria quoque, ac musica, et astrologia necessaria est, quod hae artes cum philosophia habent aliquam societatem: quae universa perdiscere neque foeminae possunt, quibus intra puberes annos officia mox usibus domesticis profutura discenda sunt neque servi, quibus per eos annos vel maxime serviendum est, quibus possunt discere; neque pauperes, aut opifices, aut rustici, quibus in diem victus labore est quaerendus. Ob eam causam Tullius ait abhorrere a multitudine philosophiam. At enim rudes Epicurus accipiet. Quomodo ergo illa, quae de principiis rerum dicuntur, intelligunt, quae perplexa et involuta vix etiam politi homines [Col. 0430B] assequuntur?
In rebus igitur obscuritate implicitis, et ingeniorum varietate confusis, et eloquentium virorum exquisito sermone fucatis, quis imperito ac rudi locus est? Denique nullas unquam mulieres philosophari docuerunt, praeter unam ex omni memoria Themisten; neque servos, praeter unum Phaedonem, quem male servientem redemisse ac docuisse Cebetem tradunt. Enumerant etiam Platonem, ac Diogenem; [Col. 0430C] qui tamen servi non fuerunt: sed his servitus evenerat; [Col. 0431A] sunt enim capti. Platonem quidem redemisse Anniceris quidam [Col. 0431A] [Col. 0431B] [Variorum Notae to columns 431-432] Platonem . . . redemisse Aniceris quidam. Plato, cum Dionysio, Siciliae tyranno, acerbius de tyrannide respondisset, ab eo abducendus vendendusque traditus est Polidi, Lacedaemoniorum legato, qui Aeginae venalem exposuit. Redemptus vero 20 minis ab Anniceri Cyrenaico, et Athenas remissus ad amicos. CELL . Sestertiis octo. Haec summam faciunt ducentorum aureorum coronatorum. Furiosus. Heumannus credit, Lactantium scripsisse, furiosius. Ego vix crediderim. Habent omnes libri, in his Reimm., Furiosus, et recte; et ex indole Lactantii, l. VI, cap. 15: Stoici ergo furiosi, qui. BUN . Ut mihi videtur. Delevi quidem, quod ab omnibus mss. et nonnullis editis abest. Multam pecuniam. Sic reposui ex omnibus mss. ac veteribus editis 2 Rom. Tornes. et Soubron. In 12 vulgatis est, multum pecuniae. Mortuo Hectore. Historia est apud Homer. Iliad.; Dictyn. Cretensem, lib. III; et Virgil., lib. I Aeneid. Cicero, actione VII, Verri hoc crimen objicit, quod cum multos in Sicilia occidisset, cadavera non nisi accepto pretio patribus et cognatis ad sepulturam redderet. Anacharsim Scytham. Is fuit Scytharum regis [Col. 0431D] frater, matre Graeca: ex patria Athenas profectus. Vita ejus est libro primo apud Laert. Insignis Luciani Dialogus hujus nomine inscriptus est, in quo de juventutis exercitiis cum Solone disputat. De Anacharsi vide Plutarchum in Vita Solonis. BETUL . Et litteras. Expunxi Graecas, quod a cunctis mss. ac veteribus editis 2 Rom. et Betul. abest. Buneman. habet:— Et (Graecas) litteras. Parenthesi inclusi ( Graecas ), quam vocem non habent Bon., Tax., Pen., Cauc., Pal., Ultr., Jun., Goth., Lips. 1, 3, Reimm., Emman., Cant., nec ullae edd. vett. Sublac., Rost., Ven. 1471-97, Paris. 1513. At receperunt Aldus et seqq. BUNEM . Poscente natura. Dictante lege naturae, non corrupta illa, sed primogenita. Nam sub finem hujus capitis, naturae vocabulum usurpat pro vitiata illa, adeoque pro ingenio sive, ut cum Apostolo loquar, lege carnis. BETUL . Dei autem praecepta, etc. Non per se, sed per concomitantem [Col. 0432B] S. Spiritus efficaciam. Tam placidum. Id ex Terentii Adelphis act. IV, scen. 1, ac docet Lactantius quod christianum nil magis deceat, quam simplicitas. Plenis manibus largientem. Optima lectio vetustiorum mss. et plurium editorum. Scripti 13 et vulgati sex, propriis. Plenis manibus. Hoc est ampliter, copiose, prolixe, minimeque maligne. Haec Eras. in Chil. Jacobus in sua Epistola cap. III, confert mundanam sapientiam cum coelesti, vers. 13, et seqq.— Plenis manibus. Cic. l. II Att., Ep. XXV: Hortatus quam plena manu, etc. Ubi Corradus notat, plena manu esse proverbium ut pleno modio. Saepe utitur Seneca ad Polyb. cap. 28: Munera plena manu congerentem reliquit. Sen. Ep. XXXIII: Si tamen exegeris, non tam mendice tecum agam: sed plena manu fiet; et Epist. CXX: Vidimus, ubi tribuendum esset, plena manu dantem. BUN . Cruces. Vers. Gall. perperam hic vertit, afflictions; significat. h. l. patibula. BUN . Cruces, et ignes, et taurum contemnet. Haec eruditis viris et nobis verior visa est lectio, quam intrusum et pericula 23 manuscriptorum et 7 editorum, pro quo est et Perilli, in 1 Cauc. et Phalaridis, in 3 scriptis et 4 impressis: quae omnia nobis videntur esse glossemata.— Cruces, et ignes, et Phalaridis taurum [Col. 0432D] contemnet. Bon., cruces, et ignes, periculum omne et taurum. Singularis ms. Cauci, cruces et ignes et Perilli taurum contemnet. Perillus enim erat inventor illius aenei tauri, de quo docte et pluribus Salvagninus ad Ovid. Ibid., 439:
et lib. V Trist. 1:
Ganeonem. Tabernis et conviviis turpioribus dantem operam. Vide Cortium ad Sall. Catil. c. 13, p. 90 et c. 14, p. 94. BUN .
Uno enim lavacro, etc. Baptismatis scilicet sacro fonte.
Stultitiam uno semel impetu expellat. Hoc est, hominis malitiam universaque peccata depellit baptismus.
traditur sestertiis octo. Itaque insectatus est conviciis hunc ipsum redemptorem Seneca, quod parvo Platonem aestimaverit. Furiosus, ut mihi videtur, qui homini fuerit iratus, quod non multam pecuniam perdidit: scilicet aurum appendere debuit, tamquam pro mortuo Hectore, aut tantum ingerere nummorum, quantum venditor non poposcit. Ex Barbaris vero nullum, praeter unum Anacharsim Scytham, qui philosophiam ne somniasset quidem, nisi et linguam, et litteras ante didicisset.
[Col. 0431B] Quod ergo illi poscente natura faciendum esse senserunt, sed tamen neque ipsi facere potuerunt, neque a philosophis fieri posse viderunt, sola haec efficit doctrina coelestis; quia sola sapientia est. Illi scilicet persuadere cuiquam poterunt, qui nihil persuadent etiam sibi? aut cujusquam cupiditates oppriment, [Col. 0432A] iram temperabunt, libidinem coercebunt, cum ipsi et cedant vitiis, et fateantur, plus valere naturam? Dei autem praecepta, quia et simplicia, et vera sunt, quantum valeant in animis hominum, quotidiana experimenta demonstrant. Da mihi virum, qui sit iracundus, maledicus, effraenatus: paucissimis Dei verbis:
Pectus . . . sitiat. Rost. pectus . . . sciat, prave. Imitatur Cyprianum, l. II, ep. 2, ed. Erasmi: Nostrum tantum sitiat pectus et pateat. BUN .
Nemo vereatur: nos aquam non vendimus. Tali interpunctione haec distinguunt mss. 9 Reg., 3 Colbert. [Col. 0433C] sexque alii, et edit. Rom. 1470. In 3 Colbert. nulla distinctio; in 2 scriptis rec. et 17, excusis legitur: Nemo vereatur nos, aquam non vendimus.—Aquam non vendimus. Materiam Baptismatis, ut vides. Id est, gratis illud sacramentum omnibus conferimus. Et quidem secutis temporibus a variis diversorum regnorum conciliis prohibitum est, ne quid pro baptismi collatione exigeretur. Inter haec sunt Concilia Eliberit. can. 48, Brachar. can. 7, Emerit. an 666, Tribur. an 895, Lemovic. an 1034, Bituric. 1438, Mediolanense sub S. Carolo Borromaeo, Gelasius papa epist. ad universos Lucaniae episcopos cap. 7, Constitutiones Gallonis S. R. E. cardinalis circa annum 1208, cap. 2, Ritualia omnia.— Nemo vereatur: nos aquam. Integer hic locus egregie illustratur ex Cypriani lib. II, ep. 2, ed. Basil. et Gryph. in ep. ad Donatum: Nec ad hoc pretiis aut ambitu, aut manu opus est . . . sed gratuitum de Deo munus religiosa mente concipitur, et facile est; et ut sponte [Col. 0433D] sol radiat, dies illuminat, fons rigat, imber irrorat: ita se spiritus coelestis infundit. Ipse Lact. l. VII, cap. 27: Et quis est, qui hoc bona parare ac acquirere velit? . . . Veniant, qui sitiunt ut aquam salutarem de perenni coelestique fonte plenissimis faucibus trahant; et l. I, cap. 1. BUN .
Excidit vitia. Sic omnes fere mss. In 3 Reg. ex Marm. et editis 6, exscindit; in 10 impressis excindit.
Vetere. Vide Paulum ad Ephes. IV, et Colossenses III, Exposito vetere, scilicet homine, id est ejecto. Canterus atque alii, loco vocis exposito, legendum putant expuncto, quae conjectura non est contemnenda; utinam manuscriptis esset roborata!— Exposito vetere. Hic est stylus Lactantii et scriptorum veterum S. et ecclesiasticorum. Iterum Lact. l. VII, cap. 5: Homo coelesti lavacro purificatus expouit infantiam cum omni labe vitae prioris; ubi frustra Heumannus tentat, deponit. Saepe ita Cyprianus; e. g. contra Demetrianum ed. Basil. fol. 103, Oxon. fol. 193: Exposita nativitate terrena, spiritu recreati et [Col. 0434B] renati sumus. Idem, epist. XI ed Oxon., fol. 26: Conversationem veteris hominis exponunt. Lib. II, ep. III, in Oxon. ed., ep. LXIII, fol. 153: Tristitia omnis exponitur . . . exponatur memoria veteris hominis. Idem de Habitu Virginis prope finem: Hominem veterem [Col. 0434C] illic gratia lavacri spiritualis exponunt. Idem certius probat versus Paulini Nolani Poem. XXIII, 609, 610:
Quod a scientia veniat. Ita mss. 2 veterrimi Reg. aliique plures, cum cunctis ferme editis. In 1 Bonon. et 10, scriptis rec. est, quod ad scientiam veniat.
Virtutem esse Stoici aiunt. Laertius Zenonem et Chrysippum hujus assertionis auctores citat. Disputant super hac quaestione Cicero in V Tusc. quaest., Seneca epist. 92. Lactantius probat gentilium sententiam, quam tamen aliter atque ipsi, intelligit: ita nimirum, quod virtus, quae ex fide christiana nascitur, ad aeternam felicitatem consequendam sufficiat: quum Gentilium sensus sit, virtutem sibi sufficere, neque indigere cujusquam laude, vel gloria, neque praesidio fortunae parere, perficereque beatitudinem. Hinc definivit etiam Cic. in I de Legibus virtutem, [Col. 0434D] perfectam in se ad summum perductam naturam. BETULEIUS .
Sapiens, inquit, semper beatus est. Apud Ciceronem in II, Tusc. quaest. sub initium de hac Epicuri constantia sic legimus: Epicurus affirmat, si uratur sapiens, si crucietur, expectas fortasse dum dicat, patietur, perferet, non succumbet. Magna mehercule laus, et eo ipso per quem juravi, Hercule digna. Sed Epicuro, homini aspero et duro, non est hoc satis. In Phalaridis tauro si erit, dicet: «Quam suave est hoc, quam hoc non curo.» Suave etiam? an parum est, si non est amarum? etc. De Perillo notior est historia, quam quae referri debeat. Vide, si voles, Plin. lib. XXXIV, cap. 8. Prov. apud Erasm. Phalaridis imperium. BUTELEIUS.
Si propter gloriam patientiae; non fruetur. Sic legunt 6 Reg., 1 Colbert., Bon., 2 Brun., Em., Cauc., Ultr., atque ita legendum esse contendo; ut enim recte affirmat Thomasius, si, ut est in aliis 4, mss. et editis legatur patientia fruetur, nullum habebimus sensum: hoc autem intendit Lactantius, homines [Col. 0435C] non ita felices futuros inter calamitates, ut clamat Epicurus. Si enim propter gloriam patientiae patiatur, non poterit frui illa gloria statim moriturus. Mss. 1 Reg., Pal., et ed. Rom. 1468, pro fruetur, habent fruatur.
Nemo vereatur: nos aquam non vendimus, nec solem mercede praestamus. Dei fons uberrimus atque plenissimus patet cunctis: et hoc coeleste lumen universis oritur (Vid. Joan. cap. I et VI) , quicumque oculos habent. Num quis haec philosophorum aut unquam praestitit, aut praestare, si velit, potest? Qui cum aetates suas in studio philosophiae conterant, neque alium quemquam, neque seipsos (si natura paululum obstitit) possunt facere meliores. Itaque sapientia eorum, ut plurimum efficiat, non excidit vitia, sed abscondit. Pauca vero Dei praecepta sic totum hominem immutant, et exposito vetere novum reddunt, ut non cognoscas eumdem esse.
Quid ergo? nihilne illi simile praecipiunt? Imo permulta; et ad verum frequenter accedunt. Sed nihil ponderis habent illa praecepta, quia sunt humana, et auctoritate majori, id est divina illa, carent. Nemo igitur credit; quia tam se hominem putat esse, qui audit, quam est ille, qui praecipit. Praeterea [Col. 0434A] nihil apud eos certi est, nihil quod a scientia veniat. Sed cum omnia conjecturis agantur, multa etiam diversa et varia proferantur, stultissimi est hominis, praeceptis eorum velle parere, quae utrum vera sint, an falsa, dubitatur; et ideo nemo paret, quia nemo vult ad incertum laborare. Virtutem esse Stoici aiunt, quae sola efficiat vitam beatam. Nihil potest verius dici. Sed quid, si cruciabitur aut dolore afficietur? Poteritne quisquam inter carnifices beatus esse? Imo vero illatus corpori dolor materia virtutis est: itaque ne in tormentis quidem miser est. Epicurus multo fortius. Sapiens, inquit, semper beatus est; et vel inclusus in Phalaridis tauro hanc vocem emittet: «Suave est, et nihil curo.» Quis eum non irriserit? Maxime, quod homo voluptarius personam [Col. 0434B] sibi viri fortis imposuit, et quidem supra modum, non enim fieri potest, ut quisquam cruciatus corporis pro voluptatibus ducat, cum satis sit, ad officium virtutis implendum, perferre ac sustinere. Quid dicitis Stoici? Quid tu Epicure? Beatus est sapiens, etiam cum torquetur. Si propter gloriam patientiae; non fruetur; in tormentis enim fortasse morietur. Si propter memoriam; aut non sentiet, si occidunt animae, aut si sentiet, nihil ex ea consequetur.
[Col. 0435A] Quis ergo alius fructus est in virtute? quae beatitudo vitae? ut aequo animo moriatur? Bonum mihi affertis unius horae, aut fortasse momenti, propter quod non expediat in tota vita miseriis et laboribus confici. Quantum autem temporis mors occupat? quae cum veniat [Col. 0435A] [Col. 0435C] [Variorum Notae to columns 435-436] Veniat. Recte. At aliis venit. Utrum aequo an iniquo animo eam subieris. Omissas in antiquo Bononiensi et in 5 excusis duas voces, an iniquo, restitui ex caeteris editis et 27 mss. nisi quod in 2 Colb. et 1 Clarom. est aut iniquo. Non sequetur. Scilicet gloria. 1 Bon. rec. et ed. Is. non sequitur. Ms. Jun. et 9 editi ferunt non sequenda, quod non cohaeret. Hanc lectionem nostram ita Thomasius interpretatur, ut dicat Lactantius, prava [Col. 0435D] hominum judicia effectura esse, ut nulla inde, id est ex virtute, gloria oriatur, ubi fuerit vera et solida gloria, vel vita digna hac gloria. Ita qui haec locuti sunt. Sic veterrimi et optimi mss. Bonon. et Reg. aliique cum editis quinque. In scriptis 15 rec. et 11 impressis, Itaque qui haec locuti sunt; in rect. 1 Reg. et 1 Colb., Itaque qui hoc. Videbant. Utrobique ex mss. repositum. Editi habent bis, viderunt. Defixi. Mss. 8 rec et edd. 5, Deflexi. Caeteri ut in textu. Ostentabat. Manuscriptorum est; ostendebat editorum, et Lucretii vulgati. Versus ille Lucretii est libro I, initio. Virtuti. Emendavi ex mss. et melioribus editis. Sex impressi habent virtute. Cum res non vestigabiles quaerunt. Ita vetusti codices mss. Vitiose recentiores et impressi, cum res non investigabiles. Quasi dicat Lactantius eos, qui nullam religionem habent, et animam putant esse mortalem [Col. 0436C] nihil causae habere, cur in coelum spectent, quia si ibi mortalitatem animarum et impietatem quaerunt, res quaerunt non vestigabiles, hoc est quae inveniri non possunt. Si vero legas non investigabiles, contrarius erit sensus, et plane nullus. Haec ex Thomasio. Attamen Cellarius et Heumannus auctoritate antiquarum editionum freti, putant legendum esse non investigabiles. Videant igitur eruditi quam lectionem sibi amplectendam esse existiment. Aut religionem suscipere. Doctiss. Rivetus in Notis suis mss. legit suspicere: sed in nullo, quod sciam, ms. sic legitur. GALLAEUS .—Infra, religionem non suscipiunt. In coelo est. Nam cogitatio nostra in coelis esse debet, [Col. 0436D] ait Paulus. Specie falsae virtutis. Mss. 1 Colbert. et Brun., falsa. Naturae nomen invenit. De natura, testante Galeno, scripserunt Plato, Hippocrates, Empedocles, Parmenides, Melissus, Alemaeon, Heraclitus, Epicurus. Vocabulum naturae varie usurpatur a Latinis. Nam quandoque pro indole, ingenio, habitu accipitur, quandoque pro mente, saepius pro substantia, praesertim apud Ciceronem: communior tamen hujus usus est, ut pro nascendi conditione rationeque accipiatur. Lactantius autem, dum significationes istas confundit, sese magis involvit, quam explicat: alioqui non immerito damnans eos, qui Deum rerum conditorem sua gloria fraudantes, Naturam quamdam creatricem, et administratricem rerum constituunt; cum Natura ( φύσις ) nihil aliud sit, quam lex et voluntas aeterna Dei creantis et administrantis per ipsam omnia. Nam verbalia Graecorum ις saepissime actionem agendique facultatem significant. Mirari quis posset, cur Naturae vocem suspectam reddere nitatur, [Col. 0437B] cum ea non modo in utriusque Testamenti voluminibus crebro occurrat legentibus, sed etiam apud scriptores ecclesiasticos antiquissimos. Neque enim ex sese vel est quidquam, vel movetur, quae nihil aliud quam Dei nutus est, et ut dixi, voluntas aeterna. [Col. 0437C] Deus autem Natura quidem esse potest, si non φύσιν, sed οὐσίαν intelligas. Nam sic non Cicero modo, sed etiam ipse Augustinus, creaturam οὐσίαν transtulerunt, non de Deo modo, sed etiam de aliis substantiis. Nam in II de Moribus Manichaeorum libro, cap. 1, dicit, verbo substantivo (nihil refert sive εἶμὶ, unde οὐσία deducitur; sive sum, unde Essentia, intelligas) subesse manentis in se, atque incommutabiliter sese habentis naturae significationem. Hanc nihil aliud quam Deum possumus dicere. Idem Augustinus l. II de Anima. Quare Lactantius hoc quoque, quod sano cum intellectu et legi et intelligi poterat, praeter meritum videtur acerbius reprehendere. Quam quidem quaestionem cap. 10, de Ira Dei refricat. BETULEIUS .
Beatus est igitur sapiens in tormentis: sed cum torquetur pro fide, pro justitia, pro Deo, illa patientia doloris beatissimum faciet. Est enim Deus, qui solus potest honorare virtutem; cujus merces immortalitas sola est: quam qui non appetunt, nec religionem tenent, cui aeterna subjacet vita, profecto neque virtutis vim sciunt, cujus praemium ignorant; [Col. 0435C] neque in coelum spectant, quod ipsi se facere putant, [Col. 0436A] cum res non vestigabiles quaerunt, quia ratio in coelum spectandi nulla alia est, nisi aut religionem suscipere, aut animam suam immortalem esse credere. Quisquis enim aut Deum colendum esse intelligit, aut immortalitatis spem sibi propositam habet, mens ejus in coelo est; et licet id non aspiciat oculis, animae tamen lumine aspicit. Qui autem religionem non suscipiunt, terreni sunt; qui religio de coelo est, et qui animam putant cum corpore interire, aeque in terram spectant, quia ultra corpus quod est terra, nihil amplius vident, quod sit immortale. Nihil igitur prodest hominem ita esse fictum, ut recto corpore spectet in coelum; nisi erecta mente Deum cernat, et cogitatio ejus in spe vitae perpetuae tota versetur.
Quapropter nihil aliud est in vita, quo ratio, quo conditio nostra nitatur, nisi Dei, qui nos genuit, agnitio et religiosus ac pius cultus: unde quoniam philosophi aberraverunt, sapientes utique non fuerunt. Quaesierunt illi quidem sapientiam: sed quia non rite quaerebant, prolapsi sunt longius; et in tantos errores inciderunt, ut etiam communem sapientiam non tenerent. Non enim tantum religionem asserere noluerunt: verum etiam sustulerunt; dum specie falsae virtutis inducti, conantur animos omni metu liberare: [Col. 0436C] quae religionis eversio naturae nomen invenit. Illi [Col. 0437A] enim, cum aut ignorarent, a quo esset effectus mundus, aut persuadere vellent, nihil esse divina mente perfectum, naturam esse dixerunt rerum omnium matrem, quasi dicerent, omnia sua sponte esse nata: quo verbo plane imprudentiam suam confitentur. Natura enim, remota providentia et potestate divina, prorsus nihil est. Quod si Deum naturam vocent, [Col. 0437A] [Col. 0437C] [Variorum Notae to columns 437-438] Si Deum naturam vocent. Quae Senecae sententia fuit. Vide supra lib. I, cap. 9. Sed. Ex mss. reposui; in editis est quia. Non dissimili errore. In hunc Gentilium errorem invehitur S. Augustinus lib. IV de Civit. Dei, cap. [Col. 0437D] 18 et 19. Cum hac se compositos. Verbum gladiatorum, ubi paria componebantur, quod et committere, comparare dicebant. Hic Firmianus respexit ad Senec. de Provid. cap. 2: Ecce par Deo dignum, vir fortis cum mala fortuna compositus. BUNEMAN . Amissionemque carorum. Conf. infra, amiserit carissimam. Interitus et amissio non raro pro obitu ponuntur. Sic sacri et profani scriptores. Tertull. de Patient. cap. 14: amissio carissimorum. Conf. cap. 9, pr. Cyprianus de Bono Patient. n. 9: Multiplex tentationum qualitas irrogatur, de jacturis facultatum . . . de cruciatibus vulnerum, de amissione carorum. Arnobius lib II, n. 98: Amissio pignorum. Seneca ad Marciam cap. 7: Ex discessu, non solum amissione carissimorum necessarius morsus est. Ipse Cicero lib. III Off. cap. 5: Amissio liberorum, propinquorum, amicorum; et lib. III, Tusc. c. 30, pr. In Lips. altero legitur, ab interitu amissioneque carorum. BUNEMAN . Vexetur. Omnium pene mss. et editorum est; [Col. 0438B] scripti 1 Bon. antiq., 1 Colb. et 3 editi legunt, versetur; 1 Reg. rec., veretur. Eamque a se esse superatam. Mss. 3 Reg., Lips., Goth. et edit. Cellar. post a se addunt semper, quod caeteri mss. editi respuunt, neque necessarium videtur, [Col. 0438C] cum mox praecesserit. Vide et Tusculan. quaestiones Ciceron. lib. V: Occupavi te, inquit, fortuna, atque cepi, omnesque aditus tuos exclusi, ut ad me aspirare non posses.—Eamque a se semper esse superatam. Lips. et Goth. semper interserunt, quam alii negligunt, forsan quod repetitam ex superioribus crediderunt. Nec vero ingrata repetitio, aut a genio auctoris aliena. BUNEMAN . Inquit. Idem Cicero in fragmentis de Consolatione. Et manum tollo. Ita legendum est ex mss. et ex ipso Cicerone. Theod. Canterus ita correxit. Ita habent edit. antiquiss. Rom. 1470, et Veneta 1490, editi legunt, en manum tollo. Qui superabantur ac victos se agnoscebant, manum dabant: hinc Virgil. lib. XII Aeneid. tendere palmas dixit. Cicero in Laelio, ad extremum det manus, vincique se patiatur. Item Theocrit. Eidyllio 23. Qui sic jaceat? Id est, sic abjectus, afflictus, fractus sit. Unde Ciceroni saepe afflictus et jacens, abjectus [Col. 0438D] et jacens, junguntur. Conf. Lact. de Mort. Pers. cap. 1. BUNEMAN . Inquit. Sic omnes mss. et veteres edd. Rom. et Paris. vulgati 12 inquis. Datis. Secutus sum librorum mss. pene omnium et optimorum auctoritatem. Quinque recentissimi habent dat; 1 Lips. data sunt; 2 Reg. recent. et 1 Colb. cum editis dantur. Non male. Qui sapiat. Reposui ex omnibus mss. et plerisque editis. Caeteris vulgatis est, sapit. Facit. In quibusdam editionibus, faciat. Affingere. Omnium fere mss. est et edition. Vulgat. accedentibus 3 Colb. in quibus est affigere; ms. Tornes. attingere. Vulgati legunt effingere. Anaxagoras, etc. Haec videntur ex primo Academicorum Ciceronis desumpta esse, ubi de Academicorum ἀκαταληψία scribit. Verba Ciceronis sunt: Tum ego, cum Zenone inquam, ut accepimus, Arcesilas sibi omne certamen instituit, non pertinacia aut studio vincendi (ut mihi quidem videtur) sed earum rerum obscuritate, [Col. 0439C] quae ad confessionem ignorationis adduxerunt Socratem, et veluti amantes Socratem, Democritum, Anaxagoram, Empedoclem, omnes pene veteres, qui nihil cognosci, nihil percipi, nihil sciri posse dixerunt; angustos sensus, imbecillos animos, brevia circula vitae, et (ut Democritus) in profundo veritatem esse demersam. Hoc posterius legitur etiam in altero, quod extat, Academicarum Quaest. fragmento: Naturam accusa, quae in profundo veritatem, ut ait Democritus, penitus abstruserit. BETUL .
Non dissimili errore credunt esse fortunam, quasi [Col. 0437B] deam quamdam res humanas variis casibus illudentem; quia nesciunt, unde sibi bona, et mala eveniant. Cum hac se compositos ad praeliandum putant; nec ullam tamen rationem reddunt, a quo et quam ob causam: sed tantum cum fortuna se digladiari momentis omnibus gloriantur. Jam quicumque aliquos consolati sunt ob interitum amissionemque charorum, fortunae nomen acerrimis accusationibus prosciderunt; [Col. 0438A] nec omnino ulla eorum disputatio de virtute est, in qua non fortuna vexetur. M. Tullius in sua Consolatione pugnasse se semper contra fortunam loquitur, eamque a se esse superatam, cum fortiter inimicorum impetus retudisset; ne tum quidem se ab ea fractum, cum domo pulsus patria caruit: tum autem, cum amiserit charissimam filiam, victum se a fortuna turpiter confitetur. Cedo, inquit, et manum tollo. Quid hoc homine miserius, qui sic jaceat? Insipienter, inquit: sed qui profitetur se esse sapientem. Quid ergo sibi vult assumptio nominis? Quid contemptus ille rerum, qui magnificis verbis praetenditur? Quid dispar caeteris habitus? Aut cur omnino praecepta sapientiae datis, si nemo, qui sapiat, adhuc inventus est? Et quisquam nobis invidiam facit, quia [Col. 0438B] philosophos negamus esse sapientes? cum ipsi nec scire se quidquam, nec sapere fateantur. Nam si quando ita defecerint, ut ne affingere quidem quidquam possint, quod faciunt in rebus caeteris: tum vero ignorantiae admonentur, et quasi furibundi exiliunt, et exclamant se caecos esse et excordes. Anaxagoras pronuntiat circumfusa esse tenebris omnia. Empedocles angustas esse sensuum semitas queritur, [Col. 0439A] tamquam illi ad cogitandum rheda et quadrigis opus esset. Democritus quasi in puteo (Vid. Cic. Acad. cap. 12) quodam sic alto, ut fundus sit nullus, veritatem jacere demersam; nimirum stulte, ut caetera. Non enim tamquam in puteo demersa veritas est, [Col. 0439A] [Col. 0439C] [Variorum Notae to columns 439-440] In puteo demersa veritas. Ita cum vet. 8 excusis ferunt cuncti mss. praeter duos Reg. rec. qui habent in puteum. Sed et apud Ciceronem I Academic. Quaest., cap. 12, effertur sexto casu: Democritus dixit, in profundo veritatem esse demersam. In summo illis. Veteres editiones legunt illis in summo. Nisi hoc unum. Istud vide apud Plat. in Apolog. Phaedon. Criton. et apud Cicer. I Acad. quaest. sub. init. Saepe. Mss. 6 rec. semper. Quid sentirent, quid vellent. Mss. 10 rec. cum edit. [Col. 0439D] Betul., quid sentiant, quid velint. Mss. Cotton., quid sentire vellent. Statuere. Sic antiquissimi codices Bonon., 3 Reg., Cauc., 3 Oxon. cum editis octo. Recentiores scripti 23 cum vet. impressis 8 ferunt satis statuere. Suo sibi gladio pereunt. Ms. 1 Clarom. a secunda manu, suo sese gladio peremerunt. Proverbium est: vide Terent. in Adelphis. Quos sua ipsos destruit. Ita cuncti fere mss. cum omnibus pene editis. In tribus editis est ipsa suos; in scriptis rec. 1 Colb. et Brun. ipsa sua; in 1 Reg. rec., sua ipsa. Afficit. Sic restitui ex optimo et veterrimo ms. Regio-Put., 5 al. Reg., 6 Colb. septemque aliis, necnon ex vet. edit. Rom. 1470. Scripti tres et editi 14 ferunt affligit; 1 Reg. rec. infligit: sed et afficere simpliciter Ciceroni et Columellae idem est, ac vexare, affligere: quam vocem substituerunt ignari amanuenses. Aut stultissimos, aut gloriosissimos fuisse. Haec lectio [Col. 0440C] sit omnium ferme et optimorum mss. codicum in 7 rec. et 5 vulgatis est aut gloriosos. Tempus? quo more? quando est. Usus rarior probari potest ex Cic. lib. I Invent., c. 25, pr.: In victu considerare oportet, apud quos et quo more, et cujus arbitratu sit educatus. Tamquam sit in aliquo sensu. Lege, tamquam sit illis aliquis sensus. HEUMAN .— Tamquam sit in aliquo sensu. Sine praepositione Cicero l. II de Nat. deor., cap. 15: Id animal et sensu acerrimo, et mobilitate celerrima esse. Sed notum est, veteres saepe in addere. BUN . Sed deum esse dicunt. Quod philosophi hoc fecerint, nondum legi. Nisi fortassis Plutum intelligas, qui apud Aristoph. et ipse caecus inducitur. Sed Romani Fortunam masculam, et Fortunam muliebrem coluerunt, ut a Plutarcho scriptum est in lib de Fortuna Romanorum. Augustinus utriusque meminit loco supra citato. Masculae Fortunae templum ab Anco Martio, quarto Romanorum rege, extructum, quod plusculam sibi fortunam ad indipiscendam victoriam affuisse, quam fortitudinem crediderat. Fuit etiam alia [Col. 0440D] masculae Fortunae aedicula ad Veneris fanum, auctore eodem Plutarcho, qui variarum Fortunarum et nomina et delubra recenset. Sed hic locus majorem acquiret lucem, si Ciceronis verba quae hic citantur, ex Academicarum Quaest. primo adscripsero integra; ibi enim perfectio illa rerum multis nominatur et variis nominibus. Verba Ciceronis, ubi de naturali philosophia loquitur, sic habent: Partes autem esse mundi, omnia quae insint in eo, quae Natura sentiente teneantur, in qua ratio perfecta insit, quae sit eadem sempiterna. Nihil enim valentius, a quo intereat. Quam vim Animum dicunt esse mundi, eamdemque esse mentem sapientiamque perfectam, quam Deum appellant, omniumque rerum, quae sunt ei subjectae, quasi prudentiam quamdam procurantem, coelestia maxime. Deinde in terris ea quae pertinent ad homines, quam interdum eamdem necessitatem appellant, quia nihil aliter possit, atque ab ea constitutum sit inter quasi fatalem et immutabilem continuationem ordinis sempiterni. Nonnunquam quidem eamdem Fortunam, quod [Col. 0441B] efficiat multa improvisa haec, nec opinata nobis propter obscuritatem ignorationemque caussarum. Sed apud Cicer. in II de Divinatione; disputatur, utrum divinatio rerum fortuitarum esse possit. Et contradicitur: si fortuna sit, fatum tolli; sin autem omnia ex [Col. 0441C] aeternitate fataliterque fiant, tolli fortunam. Addidit Lact. eumdem Deum interdum naturam, interdum fortunam esse. Plut. vero in Problem. hanc ponit differentiam, quod fortuna sit rerum omnium principium, natura vero casu consistat. Sed de his lege Joan. Damascenum lib. II Orthodoxae fidei, cap. 15.
Adeo remotissimi fuerunt ab ipsa veritate, ut eos ne status quidem sui corporis admoneret, veritatem in summo illis esse quaerendam. Ex hac desperatione [Col. 0439B] confessio illa Socratis nata est, qua se nihil scire dixit, nisi hoc unum, quod nihil sciat. Hinc Academiae disciplina manavit; si tamen disciplina dici potest, in qua ignoratio et discitur et docetur. Sed ne illi quidem, qui scientiam sibi assumpserunt, id ipsum, quod se scire putabant, constanter defendere potuerunt. Qui, quoniam ratio illis non quadrabat, per ignorantiam rerum divinarum tam varii, tam incerti fuerunt, sibique saepe contraria disserentes, ut quid sentirent, quid vellent, statuere ac dijudicare non possis. Quid igitur pugnes adversus [Col. 0440A] eos homines, qui suo sibi gladio pereunt? Quid labores, ut eos destruas, quos sua ipsos destruit atque afficit oratio? Aristoteles, inquit Cicero (III Tusc.) , veteres philosophos accusans, ait eos aut stultissimos, aut gloriosissimos fuisse, qui existimassent philosophiam suis ingeniis perfectam: sed se videre, quod paucis annis magna accessio facta esset, brevi tempore philosophiam plane absolutam fore. Quod igitur fuit illud tempus? quo more? quando est aut a quibus absoluta? Nam quod ait stultissimos fuisse, qui putassent ingeniis suis perfectam esse sapientiam, verum est: sed ne ipse quidem satis prudenter, qui aut a veteribus coeptam, aut a novis auctam, aut mox a posterioribus perfectum iri putavit. Nunquam enim potest investigari, quod non per [Col. 0440B] viam suam quaeritur.
Sed repetamus id quod omisimus. Fortuna ergo per se nihil est; nec sic habendum est, tamquam sit in aliquo sensu. Siquidem fortuna est accidentium rerum subitus atque inopinatus eventus. Verum philosophi, ne aliquando non errent, in re stulta volunt esse sapientes; qui fortunae sexum mutant, eamque non deam, sicut vulgus, sed deum esse dicunt. [Col. 0441A] Eumdem tamen interdum naturam, [Col. 0441A] [Col. 0441C] [Variorum Notae to columns 441-442] Interdum naturam. Hae duae voces absunt a 12 mss. et ab edit. Thomas. Efficiat inopinata nobis. Ita editi et mss. omnes, praeter 2 recentissimos Em. et Cant. in quibus est, Efficiat improvisa nec opinata nobis. Vide Ciceronem in I Academicar. quaestionum circa finem. Valde serio. Hac voce indicatur liber. II de Offic. cap. 2 ad finem, quibusdam tamen immutatis. Pervenimus. Legitur pervehimur apud Buneman, qui hujus mutationis sic rationem reddit.—Hanc lectionem cum Cicerone convenientem recepi ex Reimm., mss. et Tornes. 1587, ubi ante editum, pervenimus. BUN . [Col. 0441D] Cum reflaverit. Sic legitur in excusis et mss. codicibus, praeter octo qui ferunt cum respiraverit; et 1 Reg. cum respiravit. At reflaverit, quod est ex Ciceronis loco, optime respondet τῷ prospero flatu, quod mox praecessit. Sic et infra, qui flatus iste: et qui reflatus.—Reflaverit. Emman. et Goth. respiraverit. Receptam Ciceronis codices habent, et ipse Lact. infra, qui flatus . . . et qui reflatus. BUNEMAN . Assensus esse retinendos. Sed vide potius Ciceronem ipsum in librorum de Officiis praefatione, ubi huic objectioni occurrit: occurritur autem nobis, etc. quam responsionem videas. Nam simulacrum ejus, etc. Cum copiae cornu Bupalus (ut ex Pausania Volaterr. citat) apud Smyrnaeos statuam fortunae fecit, cum polo supra caput, et altera manu cornu copiae. Sed Galeni quoque Fortuna gubernaculum in manibus habet. Caeterum quod caeca, et globo volubili insistens pingatur, praeter Galenum, vide Cebetis tabulam, et Pacuvii versus in Rhetorica ad Heren., lib. II, cap. de Vitiosa argumentatione. HEUM . [Col. 0442B] Et humanarum, etc. Plin., lib. II: Toto quippe mundo et locis omnibus, omnibusque horis, omnium vocibus fortuna sola laudatur, sola arguitur, et cum conviciis colitur; volubilis, a plerisque vero et caeca etiam existimata, et in tota ratione mortalium sola [Col. 0442C] utramque paginam facit. Sic et Minucius Felix: Soluta legibus fortuna dominatur. Virgilius. Cujus haec verba sunt lib. VIII Aeneid., vers. 334. Aeneas loquitur:
Atque ibi Servius ait poetam secundum Stoicos locutum esse, qui nasci et mori fatis dant, media omnia fortunae, eo quod vitae humanae incerta sunt omnia.
Et historicus, etc. Sallustius: locutus est in prologo Catilinariae historiae. Possunt plurima in hanc sententiam testimonia ex Graecis Latinisque scriptoribus colligi. Sed hoc instituti nostri non est. Ita et Plato in IV de Legibus.
Vel, si tantum. Alii duas fortunas faciunt, bonam, malamque. At diversas fortunas esse posse, validis [Col. 0442D] argumentis refellit Augustinus, lib. IV Civit. Dei, c. 18.
Illam generi hominum vexatricem constituerit. Sic reposui ex optimis et omnibus fere mss. In scriptis Em. et 1 Clarom. est, generi humano; in 1 Reg. rec. et cunctis editis, generis hominum. At infra idem Lactantius simili utitur locutione, c. 30: Una spes homini . . . . posita est; et mox, hominibus tam inimica.—Generis hominum vexatricem. Goth., Reimm.: Generi hominum, respectu verbi, constituerit; genitivus pendet a vexatricem. Ut lib. II, c. 15, fin.: vexatores hominum. BUN .
Obscuretque. Lege obscuretve.
Hominibus inimica . . . et mox, inimicus bonis. Inimicus cum tertio casu etiam lib. VI, c. 20, Epitom., c. 71, lib. de Ira Dei, c. 19.
Iniquitatem fortunae lacerant. Cic. XI Philipp. 2: Cum verborum contumeliis optimum virum lacerasset. Val. Max., lib. IV, c. 4, extr.: Quid . . . . . fortunam, quasi praecipuum generis humani malum diuturnis conviciis laceramus? BUN .
interdum fortunam vocant; «quod multa, inquit idem Cicero, efficiat inopinata nobis, propter obscuritatem ignorationemque causarum.» Cum igitur causas ignorent, propter quas fiat aliquid, et ipsum qui faciat ignorent, necesse est. Idem in opere valde serio, in quo praecepta vitae deprompta ex philosophia filio dabat: «Magnam, inquit, esse fortunae vim in utramque partem, quis nesciat? Nam et, cum prospero flatu ejus utimur, ad exitus pervenimus optatos; et, cum reflaverit, affligimur.» Primum, qui negat sciri posse quidquam, sic hoc dixit, tamquam et ipse, et omnes sciant. Deinde, qui, etiam quae clara sunt, dubia conatur efficere, hoc putavit esse clarum, quod illi esse debuit vel maxime dubium; nam sapienti omnino [Col. 0441B] falsum est. Quis, inquit, nescit? Ego vero nescio. Doceat me, si potest, quae sit illa vis, qui flatus iste, et qui reflatus.
Turpe igitur est, hominem ingeniosum dicere id, quod, si neges, probare non possit. Postremo, quod is, qui dicit assensus esse retinendos, quod stulti sit hominis, rebus incognitis temere assentiri, is plane [Col. 0442A] vulgi et imperitorum opinionibus credidit, qui fortunam putant esse, quae hominibus tribuat bona et mala. Nam simulacrum ejus cum copia et gubernaculo fingunt, tamquam haec et opes tribuat, et humanarum rerum regimen obtineat. Cui opinioni et Virgilius assentit, qui fortunam omnipotentem vocat; et historicus, qui ait: Sed profecto fortuna in omni re dominatur. Quid ergo caeteris diis loci superest? Cur non aut ipsa regnare dicitur, si plus potest; aut sola colitur, si omnia? Vel, si tantum mala immittit, aliquid causae proferant, cur, si dea sit, hominibus invideat, eosque perditos cupiat, cum ab his religiose colatur: cur aequior sit malis, iniquior autem bonis: cur insidietur, affligat, decipiat et exterminet: quis illam generi hominum vexatricem perpetuam constituerit: [Col. 0442B] cur denique tam malam sortita sit potestatem, ut res cunctas ex libidine magis, quam ex vero celebret, obscuretque? Haec, inquam, philosophos inquirere oportuit potius, quam temere innocentem accusare fortunam: quae etiamsi sit aliqua, nihil tamen afferri ab his potest, cur hominibus tam inimica sit, quam putatur. Itaque illae omnes orationes, quibus iniquitatem [Col. 0443A] fortunae lacerant, se suasque virtutes [Col. 0443A] [Col. 0443C] [Variorum Notae to columns 443-444] Se suasque virtutes, etc. Ita scribo cum mss. Regio- Put., 2 Colbert., 2 Clarom., Cant. et editis sex. Alii tres vulgati habent, et se suasque virtutes. In 8 scriptis totidemque impressis deest et se. Contraria faciat, quam Deus. Ego tale exemplum deprehendi sine ulla mss. variatione in Augustini de Civit. Dei, lib. VIII, c. 24: Qui (Deus) haec contrariis caussis, quam instituta sunt, abstulit. Melius tamen noster Firmianus de Ira, c. 3: Qui contraria Deo faciat. BUN . Hic ergo insidiatur universis. Sic omnes mss. et plerique editi; in vulgatis nonnullis est His. Circumfundit. Ita repositum ex mss. et quatuor editis; in caeteris est circumfudit, male. Vide praecedentia. Dolis et astu. Restitui ex 16 mss. veterrimis et optimis [Col. 0443D] ac edit. Is. In 12 scriptis rec. et impressis est dolis et astutia. Ac peccatis blandientibus. Sic reposui ex editis 3 vet. Romanis, Is. et Cellar. nec non ex omnibus mss. praeter Cauc. et 1 Reg. rec. in quibus, ut et in vulgatis undecim est peccati blandamentis. Vi et violentia. Voces vi et absunt a 15 mss. rec. et 8 editis. Non statim ad poenam. In eadem sententia fuere nonnulli antiquiores Patres, nixi videlicet his testimoniis Matthaei, c. VIII, v. 29 et 31, ac epist. II Petr., c. II, v. 4, S. Justinus Apolog. I pro christianis; S. Irenaeus, lib. V advers. Haeres.; Tertullianus in Apolog., c. 27; Origenes in cap. XXII Numer. Homil. 13; S. Augustinus, lib. II de Genesi contra Manichaeos, c. 17, citat illud Christi Matth., c. XXV; Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus. Clarius adhuc testimonium vide in II Petri Epistol., c. II, v. 4, Partim ex. BETULEIO . [Col. 0444C] Vide Isaeum si lubet. Ex quo fit, etc. Falsa haec Lactantii est sententia. Virtus quidem est: sed sine adversario, vires suas non exerit. Nullum numen abest. Sic profecto legendum ex mss. Bonon. 4 Reg. aliisque octo, ac 12 editis, ut Juvenalis respondeat scopo. In 19 manu exaratis et 2 impressis habes, male. Hi duo versus in Juvenalis Sat. 10 circa finem.— Nullum numen habes. Mss., Cauc., Palat., Jun., Lips. 1, Reimm., Rost., Ven. altera 478, Paris.: nullum numen habes. Ultraj.: nullum nomen habes, cum Veneta prima 478. Variant quoque Juvenalis libri; at menti Lactantii habes hic convenientius, quam aliorum, abest. BUN . Cicero. Quem vide in I Acad. quaest. ubi supra. [Col. 0444D] Armis. Iis scilicet, de quibus Paulus ad Ephes., c. VI, v. 11 et 13. Vitalibus. Hic est pro intestinis et visceribus.— Venientem vitalibus . . . . . ictum. Vitalia sunt viscera interna. Seneca ep. 99: Quam multis vitalia eruuntur. Ammian. Marcellin., lib. XVI, c. 12: Tela eorum vitalibus immergebat. BUN . Sentio. Ita restitui ex vetustissimis duobus Regiis, 2 Bonon. aliisque 32 mss. (absque 12 Vaticanis) ac 3 vet. Romanis aliisque 8 editis. In scriptis Cauc., 1 Reg. rec., Marm., 1 Lips. et 7 vulgatis est Scio. A pravis religionibus. Sic Paulus ad Colosseos. II, vocat susceptas religiones, sapientia carentes. Observa religionis nomen in plurali a Lactantio semper in malam usurpari partem. BETULEIUS . Spes homini. Ita cum omnibus fere excusis manuscripti, praeter 2 Reg. rec. et Goth. nonnullosque typis expressos, quibus est hominis. Hic, hic est illud, etc. Sic restituo ex omnium mss. [Col. 0445B] vetustissimis et optimis 1 Bon., 1 Reg. 900 annor. et Regio-Put. necnon Em. et edit. Is. ut scribitur HIC in contractuum margine e regione loci, in quo constitit summa rei unde judicandum est: quod Gallice dicimus le Hic de la pièce, vel voilà le Hic: haec tamen nonnisi populari dicuntur sermone, non eleganti eloquio. Nostrae lectioni favent mss. 3 Reg. alii, 1 Colbert., Gat., Brun., quibus est, Hic est illud, sine repetitione; Jun. 1 Colb. Hoc, hoc est illud; in Cauc. et 11 aliis rec. scriptis cunctisque fere impressis, Hoc est illud.
Quare non invideant nobis quibus aperuit veritatem Deus: qui sicut scimus, nihil esse fortunam; ita scimus esse pravum ac subdolum spiritum, qui sit inimicus bonis, hostisque justitiae; qui contraria faciat, quam Deus, cujus invidiae causam in secundo libro (Cap. 13) explicavimus. Hic ergo insidiatur universis; sed eos, qui nesciunt Deum, errore impedit, stultitia obruit, tenebris circumfundit, ne quis possit ad divini nominis pervenire notitiam, in quo uno et sapientia continetur, et vita perpetua. Eos autem, qui Deum sciunt, dolis et astu aggreditur, ut cupiditate ac libidine irretiat, ac peccatis blandientibus depravatos [Col. 0443B] impellat ad mortem; vel, si dolo nihil profecerit, vi et violentia dejicere conatur. Idcirco enim in primordiis transgressionis non statim ad poenam detrusus a Deo est, ut hominem malitia sua exerceat ad virtutem: quae nisi agitetur, ni assidua vexatione roboretur, non potest esse perfecta; siquidem virtus est perferendorum malorum fortis ac invicta patientia. Ex quo fit, ut virtus nulla sit, si adversarius desit. Hujus itaque perversae potestatis cum vim sentirent virtuti repugnantem, nomenque ignorarent, fortunae vocabulum sibi inane finxerunt. Quod quam longe a sapientia sit remotum, declarat Juvenalis his versibus:
Docui, quantum mea mediocritas tulit, longe devium philosophos iter a veritate tenuisse. Sentio tamen, quam multa praeterierim, quia non erat mihi propria contra philosophos disputatio. Sed huc necessario divertendum fuit, ut ostenderem, tot et tanta ingenia in rebus falsis esse consumpta; ne quis forte a pravis religionibus exclusus, ad eos se conferre vellet, tamquam certi aliquid reperturus. Una igitur spes homini, una salus in hac doctrina, quam defendimus, posita est. Omnis sapientia hominis in hoc uno est, ut Deum cognoscat et colat: hoc nostrum dogma, haec sententia est. Quanta itaque voce possum, testificor, proclamo, denuntio. Hic, hic est illud, [Col. 0445A] quod philosophi omnes in tota sua vita quaesierunt, nec unquam tamen investigare, comprehendere, tenere valuerunt, qui religionem aut pravam retinuerunt, [Col. 0445A] [Col. 0445B] [Variorum Notae to columns 445-446] Retinuerunt Ita reposui ex editis Tornes., Soubron., Walch. et omnibus mss. praeter 2 Reg. rec. et 14 impressos, in quibus est tenuerunt. Sacramentum. Id est mysterium, voce a Lactantio saepe usurpata. Id est a quo natus sit et creatus. Sic [Col. 0446B] Lactantius, lib. II, c. 18, dicit Sacramentum hominis.—Sacramentum nativitatis suae norit. Nostro loco proxima illa ex lib. VII, c. 5: Quare hominem fecerit; supra, si sacramentum hominis cognovissent supra, quod solus ita formatus, ut oculi ejus ad coelum directi . . . excitasse. BUN . Utrumque conjunctum. Dicit utrumque, id est, religionem sapientiamque conjunctam. Idem, lib. IV, c. 2, fin. dicit: Sapientiam cum religione sic cohaerere, ut divelli utrumque non possit. Ibid., c. 3: Sapientia cum religione inseparabili nexu cohaeret; ibid., c. 4: Apparet, quam inter se conjuncta sint sapientia et religio; ibid., c. 5: Sapientiam et religionem non posse diduci. BUN . Et hoc. Scilicet tertio libro: quod bene cohaeret prioribus libris. Itaque restitui hoc cum Cellario ex mss. praeter 6 Reg. in quibus legitur et hic, ut in cunctis fere vulgatis.
Ecce vox de coelo veritatem docens, et nobis sole ipso clarius lumen ostendens. Quid nobis iniqui sumus? [Col. 0445B] et sapientiam suscipere cunctamur, quam docti homines, contritis in quaerendo aetatibus suis, nunquam [Col. 0446A] reperire potuerunt? Qui vult sapiens ac beatus esse, audiat Dei vocem, discat justitiam, sacramentum nativitatis suae norit; humana contemnat, divina suscipiat, ut summum illud bonum, ad quod natus est, possit adipisci. Dissolutis religionibus universis, et omnibus, quaecumque in earum defensionem dici vel solebant, vel poterant, refutatis, deinde convictis philosophiae disciplinis, ad veram nobis religionem sapientiamque veniendum est, quoniam est, ut docebo, utrumque conjunctum; ut eam vel argumentis, vel exemplis, vel idoneis testibus asseramus, et stultitiam, quam nobis isti deorum cultores objectare non desinunt, ut nullam penes nos, sic totam penes ipsos esse doceamus. Et quamquam prioribus libris, cum falsas arguerem religiones, et hoc, cum falsam sapientiam tollerem, ubi veritas sit, ostenderim; planius [Col. 0446B] tamen, quae religio, et quae sapientia vera sit, liber proximus indicabit.
Analysis libri IV Lactantii
[Col. 0445C] Partes libri hujus quatuor sunt: Prooemium, c. 1, 2, 3, 4; Institutio de Christo, a cap. 5 usque ad 29; Explicatio quaestionis, quomodo duae personae, Pater et Filius, sint unus Deus, cap. 29; Admonitio de causis haeresium (cap. 30) .
Prooemium tria continet: querelam de introducto deorum cultu, quem omnis injustitia et impietas est consecuta; causas cur sapientia a philosophis non sit inventa, quia nimirum extra fines suos eam quaesierint, nec ad Judaeos accesserint, divina haud dubie providentia derelicti, nec inde scire potuerunt veritatem; denique disputationem de sapientiae et religionis vinculo, ubi docetur apud solos christianos sapientiam cum religione esse conjunctam, a quibus unus Deus colatur; non apud ethnicos, quorum religio vana sit, et a philosophia discreta, quorum item cultus divinus contra omnem sit rationem.
Institutio de Christo complectitur doctrinam de Christi cognitione, persona, nomine, nativitate, duabus naturis, miraculis, passione, cruce.
Cognitionem Christi hauriendam monet ex prophetis, qui omnibus ethnicorum scriptoribus antiquiores sint (cap. 5) .
Personam subsistentem ante mundum conditum, a Deoque generatum fuisse Christum demonstrat testimonio [Col. 0446C] Trismegisti, Sibyllarum, et Salomonis Proverb. (cap. 6) .
Nomen Christi proprium soli Deo Patri scribit notum esse, nec ante id publicatum iri, quam dispositio fuerit dei impleta. Jesum tamen inter homines nominari: Christum autem non proprium ejus nomen esse, sed nuncupationem potestatis et regni (cap. 7) .
Nativitas Christi duplex asseritur; una in spiritu, altera in carne. Illa non ex connubio ac permixtione feminae alicujus, neque ex Deo qui mas sit et femina, sicut Orpheus et Hermes putarunt, sed incomprehensibiliter cum voce ac sono ex Dei ore processisse dicitur, sicut verbum; unde merito sermo et verbum Dei nuncupetur, rectius tamen λόγος apud Graecos (cap. 8 et 9) . Hac de virgine natus manifestatur, cujus nativitatis exponitur a Lactantio necessitas, forma, locus, finis. Necessitas, quia enim Judaei magnis a Deo beneficiis affecti a divina lege desciverant, filium suum primogenitum delabi jussit e coelo Deus, ut religionem sanctam transferret ad gentes (cap. 19 et 11) . Forma externa despecta fuit et humilis, ut ingratus in Deum populus in errorem maximum induceretur (cap. 11) . Forma interna est, quod virginem elegit, cujus utero se insinuavit; quod minime incredibile videri debet, cum [Col. 0447A] animalia quaedam vento et aura concipere soleant, et hujusmodi Christi nativitas a prophetis fuerit praedicta. Locus nativitatis Judaea nominatur, in qua ideo nasci voluit, et quidem ex semine Judaeorum, ne, si fuisset alienigena, justam possent excusationem de lege praetendere, quod eum non suscepissent. Fines nativitatis Lactantius recenset varios, ut universis gentibus, quae sub coelo sunt, Dei singularis et veri sanctum mysterium revelaret (cap. 12) . Item ut per omnia summo Patri similis existeret, essetque et ipse ut Pater, ἀπάτωρ et ἀμήτωρ (cap. 13) .
Duas quoque in Christo naturas, divinam et humanam, auctor affirmat. Divinam quia illa ex operibus quae fecit, apparuerit, et quia Deum Esaias, Hieremias et David Christum praedicaverint. Humanam, quia haec ex passione, quam pertulit, apparuerit; quia item Hieremias, Esaias, Moses, Nathan hominis filium Christum futurum praedixerint (cap. 14) . Et Zacharias propheta sacerdotium et personam ipsam [Col. 0447B] sacerdotalem determinarit.
Miracula Christi recensentur varia, eaque tum a prophetis, tum a sibyllis praedicta, ac proinde minime magica fuisse capite 15 ostenditur.
Passionis Christi docentur causae procreantes et impulsivae, forma, consequentia et adjuncta. Causae procreantes fuerunt pharisaei et sacerdotes. Impulsivae doctrina Christi et scandalum ab humilitate ejus sumptum, itemque ex eo quod Mosis legem solveret, sabbatis non vacando: quod circumcisionem vacue faceret: quod abstinentiam suillae carnis auferret, quae tamen omnia docet antea fuisse a prophetis praedicta (cap. 16 et 17) . Forma passionis historica recensione captivitatis et crucifixionis Christi declaratur; cui subjicitur detestatio facti, et testimoniorum enarratio, quibus passio illa fuit praenuntiata (cap. 18) . Consequentia passionis sex enumerantur, miracula, custodia sepulchri, resurrectio, explicatio Scripturae de Christi oeconomia a Christo ipso ad discipulos facta, adscensio in coelum, plena Evangelii revelatio [Col. 0447C] per apostolos (cap. 19, 20, 21) . Adjuncta dignitas passionis contra ethnicos defenditur, qui humilitate et passione Christi offendebantur (cap. 22) .
Lactantius affirmat oportuisse Christum non Deum tantum, sed et hominem esse et pati, hoc argumento: «Quicumque hominibus praecepta dat, ac vitam moresque aliorum fingit, hunc oportet facere praecepta, ut videant alii possibilia esse quae praecipit, nec contemnant doctorem: oportet item ut e coelo veniat, cum in homine interna et propria doctrina esse nullo modo possit, et coelestis doctor in docendo perfectus [Col. 0448A] et consummatus sit: denique necesse est, ut corpus assumat humanum: eo quod mortales oculi claritatem Dei non conspicere, nec Deus expers corporis homines docere possit; quod item excusationem carnis delictis suis obtendentes redarguere non possit, nisi et ipse carne fuerit indutus, ut ostendat carnem etiam posse capere virtutem (cap. 23 et 24) . Atqui Christus talis a Deo Patre doctor nobis datus est, qui praeceptis justitiae suae erudire homines debuit; igitur et Deum illum esse oportuit, ut doctrinam perfectam proferret, et auctoritate coelesti necessitatem parendi hominibus imponeret: et hominem, ut exempla virtutis homini praebere posset, et desideriis carnis edomitis doceret, non necessitatis esse peccare, sed propositi ac voluntatis (cap. 25) .»
Corporatus igitur est, inquit porro auctor, ut homini virtutis et exempla et incitamenta praeberet: passus est, ut quemadmodum aliis miraculis mystica quaedam adumbravit, ita iis quae passus est, significaret, [Col. 0448B] odio futuram sapientiam, bonosque pressuras ac labores varios experturos. Passus item est, ut patientiam, mortisque contemptum traderet homini.
De cruce tandem agens, primum causas reddit, cur Christus hoc infami supplicii genere affici voluerit; nimirum ne quis esset omnino, qui eum non posset imitari. Deinde, ut integrum corpus ejus conservaretur, quod die tertio resurgere ab inferis oportebat; praeterea quod exaltari eum in cruce necesse fuit, ut omnibus gentibus passio Dei innotesceret: quemadmodum expansione manum in cruce congregationem gentium ex omnibus locis ad Ecclesiam praesignificavit (cap. 26) . Hinc disserit de vi signi crucis, quod fuget daemones et confundat aruspices; ex quibus effectis religionis christianae veritatem demonstrat (cap. 27) . Infertque inde, abjiciendas esse vanitates, et verum Deum cognoscendum colendumque (cap. 29) .
Tertia libri parte expeditur quaestio, quomodo, cum Deum nos unum colere dicamus, duos tamen [Col. 0448C] esse asseveremus, Deum Patrem et Deum Filium. Respondet Lactantius, unam utrique mentem, unum spiritum, unam esse substantiam; ut fontis et rivi, ut solis et radii, ut manus et corporis, et ut civili jure domus una et unus Dominus nominatur, quando Pater nomen Domini et potestatem Filio concedit. Denique unum Deum esse tam Patrem, quam Filium ab Esaia quoque et Osea prophetis ostendit (cap. 29) .
Ultima parte disserit de causis haeresium, quas dicit esse avaritiam et superbiam, ignorationem Scripturae, falsorum prophetarum admirationem (cap. 30) .
Divinarum institutionum liber IV
De vera sapientia et religione. Recte, ut colligitur, tum ex mss. et editis codicibus, tum ex ipsomet Lactantio Div. Inst., l. IV, c. 3, et l. VII, c. 1. In mss. 1 Lips. legitur, de vera Philosophia. Hoc praecipue libro indicat causas Lactantius, cur et quomodo ignorantiae caligo mundum invaserit.— De vera Sapientia. Editio prima Sublacensis: De vera Sapientia et Religione. In Epit., c. 41: Ad veram Religionem Sapientiamque veniamus, et quidem conjuncte, quia cohaerent, de utraque dicendum est. BUN .
[Col. 0448C] Cogitanti mihi. Ita omnes editi et cuncti prope mss. Sic huncce librum incohavit Lactantius ad imitationem Minucii Felicis in Octavio, qui sic incipit: Cogitanti mihi, et cum animo meo Octavii boni et fidelissimi contubernalis memoriam recensenti. Lactantiani mss. 1 Bon. antiq., 3 Reg., Lips., Pal., Marm. pro cogitanti habent consideranti.
Constantine imperator. Has voces admittunt mss. 2 Regii, quorum unus est omnium antiquissimus; alter bonae notae, Lips., Goth., Marm. multique alii scripti [Col. 0449C] et editi, teste Gallaeo, ex quibus sunt Fasitel., Betul., Tornes., Thys., Gall., Cellar., Walch., Soubr. Absunt a 32 scriptis et nonnullis impressis, et praesertim in ed. Sublac.
Cogitanti mihi, Constantine imperator, et cum [Col. 0449A] animo meo saepe reputanti [Col. 0449A] [Col. 0449C] [Variorum Notae to columns 449-450] Et cum animo meo saepe reputanti. Praepositio cum in 5 mss. Oxoniensibus et in editione Florentina desideratur; extat autem in caeteris tum mss. tum editis, et apud Minutium Felicem, quem hic imitatus est Lactantius, ut supra admonui. Et mirum pariter, etc. Lact., l. I, c. 11: Id et doctis pariter et indoctis persuasum est. De Opif., c. 8: Ministeriis et instruxit pariter et ornavit. Elegantissimus Plinius, l. VII, ep. 19: Meque et novo pariter et [Col. 0449D] rescisso vulnere adficiet; et l. X, ep. 44 (36): et suscepimus pariter et solvimus. Solus Cyprianus vel centies et pariter et posuit. In versibus Ovidius, pro et pariter et, saepe adhibet et pariterque, l. XIII Metamorph., vs. 422.
Coeperunt. De hac defectione et hominum insipientia, vide Paulum ad Romanos, c. I, 21, 23, 24.
Effecerit. Sequor lectionem omnium fere mss. et 9 typis vulgatorum. In Reg. rec. est effecit; in 5 scriptis rec. et totidem editis, fecerit.
Quia videri, tangi, etc. Sic Paulus I ad Corinth., c. 2, de Sapientia Dei ait quod oculus non vidit, et auris non audivit, et in cor hominis non ascendit.
Inhaerebant. Mss. Tornes. adhaerebant; 1 Bon. antiq., Jun., Ultr., ed. Is., Inhaeserunt.
Sapientia occiderat. Sic lego cum edit. 2 vet. Rom. 1468. 1470, Venet. 1490, Tornes. 1579, Soubr., Genev. 1713, Cellar., et Walch. et omnibus mss. [Col. 0450C] praeter 1 Clarom. et 12 edit., quibus est sapientia ceciderat.—Sapientia occiderat. Haec vera scriptura valde in libris depravata. Sic l. V, c. 4, extr.: Occasuram esse omnem philosophiam; l. II, c. 10: Occidere in totum, ut hic dixit. Cicero in Catone, c. 20, extr.: Ut superiorum aetatum studia occidunt, sic occidunt etiam senectutis; l. I de Legib., c. 12: Jam amicitiae nomen occiderit. BUN .
Appareat. Reposui ex editis 4 et cunctis prope mss. In Jun. et 10 excusis est apparuerit; in 3 scriptis rec. apparuit; in 1 Clarom. appareret.
Esse inveniretur. Vera lectio, quam non intelligentes librarii 12 scripserunt esset inventa; 3 rec. esse inventa, corrupte.
[Col. 0450D] Septem fuisse traduntur, etc. Sic lego cum omnibus fere mss. et vulgatis sex. In 4 scriptis rec. et 8 editis est: Septem fuisse traduntur primi omnium, qui quia de rebus, etc. Septem autem illi primi sapientes sunt Thales, Pittacus Mitylenaeus, Bias Prienensis, Solon, Cleobulus Lindius, Chilo Lacedaemonius, Periander. His addunt aliqui Anacharsim Scytham. De quibus Laertius, libro I.
Cierentur. Ms. Jun. legit crederentur. Nihil mutandum censui. Cierentur est vocarentur. Sic Lucret., l. v:
Livius, ciere patres. Virg. VI, Aeneid.:
Putaverunt. Pythagoras scilicet, de quo vide supra libro III, c. 2 et 14.
priorem illum generis humani statum, et mirum pariter, et indignum videri solet, quod unius saeculi stultitia religiones varias suscipientis, deosque multos esse credentis, in tantam subito ignorationem sui ventum est, ut ablata ex oculis veritate, neque religio Dei veri neque humanitatis ratio teneretur, hominibus non in coelo summum bonum quaerentibus, sed in terra. Quam ob causam profecto saeculorum veterum mutata felicitas est. Coeperunt enim, relicto parente et constitutore omnium Deo, insensibilia digitorum suorum figmenta venerari. Quae pravitas quid effecerit, aut quid malorum attulerit, res ipsa declarat. Aversi namque a summo bono, quod ideo beatum ac sempiternum est, quia videri, tangi, comprehendi non potest, et a virtutibus ei bono congruentibus, quae sunt aeque immortales, ad [Col. 0449B] hos corruptos et fragiles deos lapsi, et studentes iis rebus, quibus solum corpus ornatur, alitur, delectatur, mortem sibi perpetuam cum diis et cum bonis corporalibus quaesierunt; quia morti corpus omne subjectum est. Insecuta est igitur hujusmodi religiones injustitia et impietas, sicuti fuerat necesse. Desierunt enim vultus suos in coelum tollere: sed deorsum mentes hominum depressae, terrenis ut religionibus, sic etiam bonis inhaerebant. Secutum est dissidium generis humani, et fraus, et nefas omne; quia spretis aeternis atque incorruptis bonis, quae sola debent ab homine concupisci, temporalia et brevia maluerunt, majorque hominibus ad malum fides fuit, qui pravum recto, quia praesentius fuerat [Col. 0449C] praetulerunt.
Sic humanam vitam prioribus saeculis in clarissima [Col. 0450A] luce versatam caligo ac tenebrae comprehenderunt; et quod huic pravitati congruens erat, postquam sublata sapientia est, tum demum sibi homines sapientum nomen vendicare coeperunt. Tum autem nemo sapiens vocabatur, cum omnes erant. Utinamque nomen illud aliquando publicum, quamvis ad paucos redactum, tamen vim suam retineret. Possent enim fortasse pauci illi vel ingenio, vel auctoritate, vel assiduis hortamentis liberare populum vitiis et erroribus. Sed adeo in totum sapientia occiderat, ut ex ipsa nominis arrogantia nullum eorum, qui vocarentur, appareat fuisse sapientem. Et tamen prius, quam haec philosophia, quae dicitur esse, inveniretur, septem fuisse traduntur, qui primi omnium, quia de rebus naturalibus quaerere ac disputare sunt ausi, [Col. 0450B] sapientes haberi appellarique meruerunt.
O miserum calamitosumque saeculum, quo per orbem totum septem soli fuerunt, qui hominum vocabulo cierentur; nemo enim potest jure dici homo, nisi qui sapiens est. Sed si caeteri omnes, praeter ipsos, stulti fuerunt, ne illi quidem sapientes, quia nemo sapiens esse vere judicio stultorum potest. Adeo ab his abfuit sapientia, ut ne postea quidem increscente doctrina, et multis magnisque ingeniis in id ipsum semper intentis, potuerit perspici veritas et comprehendi. Nam post illorum septem sapientum gloriam, incredibile est, quanto studio inquirendae veritatis Graecia omnis exarserit. Ac primum, nomen ipsum sapientiae arrogans putaverunt, seque non sapientes, sed studiosos sapientiae vocaverunt. Quo [Col. 0450C] facto, et illos, qui temere sapientum sibi nomen asciverant, erroris stultitiaeque damnaverunt, et se [Col. 0451A] quoque ipsos ignorantiae, quam quidem non diffitebantur. Nam ubicumque rerum natura ingeniis eorum quasi manus opposuerat, [Col. 0451A] [Col. 0451B] [Variorum Notae to columns 451-452] Manus opposuerat. Goth. apposuerat. Lips. pejus, adposuerant. Sen., l. II de Ira, c. 4: Tunc maxime illi opponendae manus sunt. Senec., Trag. in Herc. Oet. 4, 1243: Has ego opposui manus. Variabant quoque libri in Ovid., l. IV Fast., 178: Opposuitque manum. Viderunt. Quidam legunt videre. Crediderant. Ex quamplurimis et antiquissimis [Col. 0451C] mss. ac 5 veteribus editis est; in caeteris, crediderunt. Nusquam ullam sapientiam. Ita scribo cum omnibus ferme mss. et vulgatis. In edit. Ald., Thomas., Thys., Gall., nullam, mendose; in 1 mss. Reg. rec. illam. Illic. Mss. 10 rec., ibi. Stultitiae titulus. Vide Paulum in priore ad Corinth. c. 1. v. 20, 22, 24, etc. Vide etiam S. Hilarium, l. IV de Trinitate, circa finem. Arcanum sui divini operis. Post arcanum ms. 1 Bonon. antiq. et 4 edit. rec. addunt summi, quod abest a caeteris, et ut glossema expunxi. Quod cum Pythagoras, etc. Contra Hermippus Pythagoraeus; multa et Aristobolus Pythagoram ex Mosis lege didicisse non diffitetur. Clemens, l. I Strom.; Eusebius, l. IX Προπ., c. 3, et Joseph., l. I contra Appion.; ex recentioribus Seldenus non alia tantum, sed et Trinitatis nomen tetragrammaton Jehova et cognovisse, et τετρακτήν vocasse probabiliter [Col. 0451D] asserit, Synt. II, de Diis Syr., c. 1. Certae filiae suae nomen Judaicum imposuit. Duas habebat, Saram et Myiam, ut est apud Photium Cod. CCLIX. HORN.— Quod cum Pythagoras. De his Valerius, l. VIII, de Studio et industria. Ecclesiasticorum de his suffragia colligemus. Lege primam Hieronymi ex tom. IV, epistolam ad Paulinum scriptam, quae mirifice cum hoc capite convenit. Augustinus, l. VIII Civit., c. 4: Plato, inquit, cum esset Atheniensis honesto apud suos loco natus, et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret, parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere seipsum, ac Socraticam disciplinam, quam longe lateque potuit, peregrinatus est, quaquaversum eum alicujus nobilitate scientiae percipiendae fama rapiebat. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque illic magna habebantur ac docebantur, etc. Meminit ejusdem contra Academ., l. III, c. 23. Ambrosius quoque, serm. 18, in psal. CXVIII, testatur Platonem eruditionis gratia, ut Mosaicae legis oracula et prophetarum dicta [Col. 0452B] cognosceret, in Aegyptum esse profectum. Scito Platonicam et Pythagoricam disciplinam bona ex parte ex doctrina fluxisse mosaica: id quod de Platone Euseb. per totum undecimum de Praeparatione evangel. librum multis et evidentibus exemplis docet. Et Cyrillus contra Julianum liquidis testimoniis hoc idem dicit. Origenes, contra Celsum l. VI, testatur, Platonem ea, quae in Phaedro scripsit, ab Hebraeis [Col. 0452C] transcripsisse. Ambrosius ad quemdam Irenaeum scribens, ep. VI, l. I, testatur, Pythagoram ex populo Judaeorum genus duxisse, et Mosen legisse, indeque sua accepisse symbola. Mirum itaque est, cur Lactantius dicat, ipsos ad Judaeos non pervenisse. BETUL . Ad Judaeos . . . non accesserint. At alii patres eos non tantum conversatos esse cum Judaeis, sed etiam ideo Aepyptum adiisse tradunt, ut Mosis doctrinam cognoscerent. Malchus in Vita Pythagorae confirmat, hunc non modo Arabas et Aegyptios, sed et Hebraeos et Chaldaeos adiisse. BUN . Aversos . . . ne scire possent. Nullam, immo falsam esse hanc rationem, observavit Vockerodt in diss. de Notitia Divin. litterarum inter Gentes, p. 276. BUN . Notescere. Ita restitui ex veterrimis mss. 5 Reg., 2 Bonon., Cauc., et 5 aliis recentioribus. In 3 rec. est noscere; in 10 rec. et in vulgatis est cognoscere. Ultimo tempore. Per ultimum tempus intelligit Lactantius tempus novi foederis, quod in sacro codice [Col. 0452D] poni pro tempore novi testamenti Kimchi non male pluribus observavit. WALCH . Ducem magnum, etc. Jesum Christum Magnum dicit, comparatione Moseos vel Josuae. Prophetae Christum quandoque principem appellarunt, ut Esaiae LV cap., ad quem locum hic respexisse videtur. Ecce, inquit sub persona Patris, testem populis dedi eum, ducem ac praeceptorem Gentibus. Ecce gentem quam nesciebas vocabis, etc. Exteris gentibus. Recte, id est, paganis, quos Judaeis opponit auctor noster sed et infra, cap. 11, dicit, ad exteras converteret nationes. Betulei editio habet, caeteris gentibus, sed minus bene; aliae editiones legunt caeteris nationibus. Recte Heumannus ex antiquis editis legit exteris gentibus.—Exteris gentibus. Hanc quam Cellarius ejecerat, lectionem habent Sublac., Rost., Roman., etc., cp. cap. XLIII: Ut aliam sibi plebem fideliorem de exteris gentibus congregaret. BUN .
Quare, si neque illi fuere sapientes, qui sunt appellati, neque posteriores, qui non dubitaverunt insipientam confiteri: quid superest, nisi ut alibi sit quaerenda sapientia, quando non est, ubi quaerebatur, [Col. 0451B] inventa? Quid autem putemus fuisse causae, cur tot ingeniis totque temporibus summo studio et labore quaesita non reperiretur; nisi quod eam philosophi extra fines suos quaesierunt? Qui quoniam peragratis et exploratis omnibus, nusquam ullam sapientiam comprehenderunt, et alicubi esse illam necesse est; [Col. 0452A] apparet, illic potissimum esse quaerendam, ubi stultitiae titulus apparet; cujus velamento Deus, ne arcanum sui divini operis in propatulo esset, thesaurum sapientiae ac veritatis abscondit. Unde equidem soleo mirari, quod cum Pythagoras et postea Plato, amore indagandae veritatis accensi, ad Aegyptios, et Magos, et Persas usque penetrassent, ut earum gentium ritus et sacra cognoscerent (suspicabantur enim, sapientiam in religione versari) ad Judaeos tamen non accesserint, penes quos tunc solos erat, et quo facilius ire potuissent. Sed aversos esse arbitror divina providentia, ne scire possent veritatem; quia nondum fas erat alienigenis hominibus religionem Dei veri justitiamque notescere. Statuerat enim Deus, appropinquante ultimo tempore, ducem [Col. 0452B] magnum coelitus mittere, qui eam perfido (Vid. Matth. XXI) ingratoque populo ablatam, exteris gentibus revelaret. Qua de re in hoc libro aggrediar disputare, si prius ostendero, sapientiam cum religione sic cohaerere, ut divelli utrumque non possit.
Deorum cultus, ut in priore libro docui, non habet sapientiam, non modo quia divinum animal hominem terrenis fragilibusque substernit, sed quia nihil ibi disseritur, quod proficiat ad mores excolendos vitamque formandam: nec habet inquisitionem aliquam veritatis, sed tantummodo ritum colendi, qui non officio mentis, [Col. 0453A] [Col. 0453C] [Variorum Notae to columns 453-454] Officio mentis. Ideo lex jubet, ut Dominum ex toto corde amemus. Ita. Sic vet. edit. Rom. et omnes ms. praeter recentissimos 1 Reg. et 2 Colb., in quibus, ut in editis, est Itaque. Hanc religionem. Subaudivi veram. [Col. 0453D] Qua caret. Ita reposui ex ms. et 12 vet. editis. Quia recentiorum editorum est. Utrumque verum esse. Francius legendum conjiciebat, utramque veram esse. Ubi autem sapientia cum religione inseparabili . . . implere. Integra haec sectio neglecta est in primis edd. Subl., Rost., Ven. 1471, et praesertim in ed. Sublac. BUN . Conjungitur? Ibi scilicet. Ex ms. et plerisque impressis addidi Ibi, quod 4 scriptis et 2 editis rec. deest. Vita et actus. Saepe nostro actus, ut Minucio et aliis, est actio. Vid. l. III, c. 19; l. IV, c. 3; l. V, c. 9, de Ira c. 12, c. 17. BUN . Doctores sapientiae. Id in christiana religione factum est, quia apostoli sunt doctores et sacerdotes: praedicant doctrinam Evangelii, et sacris praesunt mysteriis. Ut Pater. Spoliat deos Gentium patris epitheto [Col. 0454C] auctoritate juris et naturalis et civilis: quod certe in ipsos non competit. Quia patris nomen non modo soli Deo, sed etiam semper convenit. Illi autem, quia aliquando patres, et esse, et nominari coeperunt, dii esse non possunt. Nam Deus ἄχρονος est pater, qui genuit etiam filium ἄχρονον. Est enim [Col. 0454D] ὁμήλικος γενετῆρ, ut Nonnus eum compellat. Ipsi autem in tempore nati sunt, si volumus Hesiodo fidem habere. Non opus est hic allegare auctoritatem Christi, qui apud Matth. cap. XXIII, unum esse dicit Patrem, eum nempe, qui in coelis est. BETULEIUS . Pater, nomen dicatur ad unum. Fr. Douza et Seldenus legunt, omnes dicamus ad unum. Vide Seldenum de Diis Syris Syntag. II; sic edidit etiam Cl. Vossius de Idololatria lib. II, cap. 16. GALLAEUS .—Hi tres versus ex Lucilii Satyris desumpti sunt. Multi patres. Lego multi cum mss. et Cellario. Vulgati habent, plures. Juris civilis ratio demonstrat. Patribus olim summa in liberos erat potestas, adeo ut jus vitae ac necis habuerint, quemadmodum domini in servos (l. 11, D. de suis et leg. haer. l. fin., c. de Patr. potest., l. I, Cod. Theod., de Caus. liber.) . Sopater in Hermogen. et Simplicius in Epict. Haec patris in liberos majestas ab Attica lege migravit Romam (sub Consulib.); [Col. 0455B] Athenis enim Solon legem tulit περὶ τῶν ἀκρίτων, qua filium necare parenti permissum, ut auctor est Sext. Empiric. libro III, Pyrrhon. Hypoth.
Ubi ergo sapientia cum religione conjungitur? Ibi scilicet, ubi Deus colitur unus; ubi vita et actus omnis ad unum caput et ad unam summam refertur; [Col. 0454A] denique iidem sunt doctores sapientiae, qui et Dei sacerdotes. Nec tamen moveat quemquam, quia saepe factum est, et fieri potest, ut philosophus aliquis deorum suscipiat sacerdotium: quod cum fit, non tamen conjungitur philosophia cum religione; sed et philosophia inter sacra cessabit, et religio, quando philosophia tractabitur. Illa enim religio muta est, non tantum, quia mutorum est, sed quia ritus ejus in manu et digitis est, non in corde, aut lingua, sicut nostra quae vera est. Idcirco et in sapientia religio, et in religione sapientia est. Ergo non potest segregari; quia sapere nihil aliud est, nisi Deum verum justis ac piis cultibus honorare. Multorum autem deorum cultus non esse secundum naturam, etiam hoc argumento colligi potest et comprehendi: Omnem Deum, qui ab homine colitur, necesse est inter [Col. 0454B] solemnes ritus et precationes patrem nuncupari, non tantum honoris gratia, verum etiam rationis; quod et antiquior est homine, et quod vitam, salutem, victum praestat, ut pater. Itaque et Jupiter a precantibus pater vocatur, et Saturnus, et Janus, et Liber, et caeteri deinceps; quod Lucilius in deorum concilio irridet:
[Col. 0454C] Unus igitur colendus est, qui potest vere pater nominari. Idem etiam dominus sit necesse est; quia sicut potest indulgere, ita etiam coercere. Pater ideo appellandus est, quia nobis multa et magna largitur: dominus ideo, quia castigandi ac puniendi habet maximam potestatem. Dominum vero eumdem esse, qui sit pater, etiam juris civilis ratio demonstrat. [Col. 0455A] Quis enim poterit filios educare, nisi habeat in eos domini potestatem? [Col. 0455A] [Col. 0455B] [Variorum Notae to columns 455-456] Nisi habeat in eos domini potestatem. Haec lectio est multorum mss. inter quos sunt duo vetustissimi [Col. 0455C] Regii, et 5 edit. Sic et Lactantius, lib. V, cap. 6, scribit jure dominorum. In 6 scriptis et decem impressis legitur dominii, quae vox deest in 2 mss. Reg. rec. et 2 vet. edit. Rom. Paterfamilias, etc. Quemadmodum paterfamilias dicitur is, qui in domo dominium habet, quamvis filium non habeat: sic servientium quoque solemus appellare familiam, auctore Ulpiano, leg. Pronuntiatio, § Famil. appel., ff. de verb. sig. Et ob id (teste Macrobio) majores omnem dominis invidiam, omnem servis contumeliam detrahentes, dominum patremfamilias, servos familiares appellarunt. BETULEIUS . Et filius manumittitur. Καταχρηστικῶς id quidem. Nam proprie liberi emancipantur, servi manumittuntur. Hoc claret ex tit. 5 Instit. qui est de Libertinis. Illud ex tit. 12, qui docet quibus modis jus patriae potestatis solvatur. Utrumque quidem a manu, id est imperio dictum. Caeterum emancipandi verbum etiam ad alias res pertinet, de quo videndus [Col. 0455D] est Budaeus in Annotation. prioribus. BETUL . Patroni nomen accipit. Servis, quibus domini summum libertatis pretium persolvebant, nomen ex se vel alterum, vel etiam tertium dabant. Praenonem Marci Damas Persianus a patrono accepit. Tertii meminit etiam Juvenalis,
Id est: per manumissionem, ultra servile nomen, praenomen et nomen a patrono acquisiveris. Eodem id modo fiebat, quo haeredes testamento in nomen familiamque adoptabantur. Qui vero a dominis manumittebantur, alii cives Romani fiebant, alii dedititii, alii Latini. De quo post Theophilum Institutionum paraphrastem, vide Politianum cap. 34; Miscel. Alctatum, cap. 14 libri I Parerg.; Alexandrum ab Alexandro libro IV, cap. 10, Genial. dierum. BETUL .
Quia et indulgere. Ita cum cunctis editis omnes mss. excepto uno Reg. in quo erat a prima manu qui; et sic legere mallem. Vide seq.
[Col. 0456B] Quia pater est. Additum est ex omnibus fere mss. et plerisque editis.
Si multi. Quare Terentianus ille Servus scire volebat quotnam sibi essent domini. Hinc Philo Judaeus post Homerum Iliad. VI, ait bonam non esse multorum [Col. 0456C] dominationem; unus igitur sit dominus, sit unus rex.
Et incesta. Mss. 4 rec. et 8 impressi incerta: sed minus bene.
Incertus. Ita omnes scripti, dempto 1 Reg. recentiore, et omnes editi praeter 4 quibus est incestus. Recte Thomasius defendit lectionem incertus.
Deus. Constructio phrasis vitiosa; dicere debuisset: Deum . . . et amare debemus.
Utramque personam sustinet. Sic de Ira c. 23: Utraque persona in eo venerabilis. Persona, id est, munus, conditio. Saepe Cicero, personam tenere, sustinere; e. g. l. II de Oratore cap. 24: Tres personas unus sustineo . . . meam, adversarii, judicis. BUN .
Et timere, quia servi. Timor apud Prophetas fere reverentiam majestatis divinae, adeoque religionem significat: cum Apostolus timorem cum Philosophis mali opinionem dicat, quam odium comitatur, juxta tragicum illud tyrannicumque: Oderint, dum metuant. Hoc modo Dominum timent, qui non bonitatem [Col. 0456D] ejus inestimabilem, sed justitiam inevitabilem considerant: non ut salvatorem amant, sed ut judicem et quasi Vaejovem quemdam extimescunt. Timorem autem idem cum religione apud Prophetam et Sapientem esse, testatur Graeca translatio: εὐσέβειαν, id est, religionem (sic enim Tertull. interpretatur) idem quod est sapientia, dicit. Pari modo exponunt etiam oraculum Propheticum, πνεῦμα γνώσεως καὶ εὐσεβείας ἐμπλήσει αὐτὸν. Ex his facile colligere est, qua significatione utrinque timoris vox accipienda sit; nec sine Scripturae exemplo Lactantium timorem, hoc est, religionem cum sapientia tam arcto vinculo copulasse. Videtur autem Lactantius alludere ad illud Malach. I: Filius honorat Patrem et servus dominum suum. Si ergo pater ego sum, ubi est honor meus? et si Dominus ego sum, ubi est timor meus? Quo loco procul dubio timoris nomen pro veneratione accipiendum est, et sollicitudine, ne is offendatur per nos, quem summo studio colimus et amamus; et id ipsius, non nostri causa. BETULEIUS .
Nec immerito paterfamilias dicitur, licet tantum filios habeat: vindelicet nomen patris complectitur etiam servos, quia familias sequitur, et nomen familiae complectitur etiam filios, quia pater antecedit: unde apparet eumdem ipsum, et patrem esse servorum, et dominum filiorum. Denique et filius manumittitur tamquam servus, et servus liberatus patroni nomen accipit, tamquam filius. Quod si propterea paterfamilias nominatur, ut appareat eum duplici potestate praeditum, quia et indulgere debet, quia pater est, et coercere, quia dominus; ergo idem servus est, qui et filius; idem dominus, qui et pater. Sicut igitur naturae necessitate non potest esse nisi unus pater, ita nec dominus nisi unus; quid enim [Col. 0455B] faciat servus, si multi domini diversa imperaverint? Ergo contra rationem contraque naturam sunt religiones multorum deorum; siquidem nec patres multi possunt esse, nec domini: deos autem et patres, et dominos nuncupari necesse est.
Teneri ergo veritas non potest, ubi homo idem multis patribus dominisque subjectus est, ubi animus in multa dispersus, huc atque illuc divagatur. Nec [Col. 0456A] habere ullam firmitatem religio potest, quando certo et stabili domicilio caret. Cultus igitur deorum veri esse non possunt, eodem modo, quo matrimonium dici non potest, ubi mulier una multos viros habet sed haec aut meretrix, aut adultera nominabitur; a qua enim pudor, castitas, fides abest, virtute careat necesse est. Sic et religio deorum impudica est incesta, quia fide caret, quia honos ille instabilis et incertus, caput atque originem non habet.
Quibus rebus apparet, quam inter se conjuncta sint sapientia et religio: sapientia spectat ad filios, quae exigit amorem; religio ad servos quae [Col. 0456B] exigit timorem. Nam sicut illi patrem diligere debent et honorare, sic hi dominum colere ac vereri. Deus autem, qui unus est, quoniam utramque personam sustinet, et patris, et domini; et amare eum debemus, quia filii sumus, et timere quia servi. Non potest igitur nec religio a sapientia separari, nec sapientia a religioni secerni; quia idem Deus est, qui et intelligi debet, quod est sapientiae, et honorari, quod [Col. 0457A] est religionis. Sed sapientia praecedit, religio sequitur: quia prius est, Deum scire, consequens, colere. Ita in duobus nominibus una vis est, quamvis diversa esse videatur. [Col. 0457A] [Col. 0457C] [Variorum Notae to columns 457-458] Quamvis diversa esse videatur Ita potiores mss. et quamplures editi. Scripti recentiores cum 5 vulgatis videantur. Filiis abdicatis, aut servis fugitivis. Mos erat Graecorum, ut liberi qui voluntati paternae ac honestis moribus tenaciter repugnarent, a parentibus abdicarentur, probata apud judicem abdicationis causa. [Col. 0457D] Apud Lucianum et Quintilianum in Declamationibus leguntur abdicationis causae. Abdicatus autem carebat alimentis et omni ope a patre in vita, et post mortem successione in bonis. De abdicatione mentio apud Aristotelem in fine octavi Ethicor. Senec. lib. III Controvers. Hic mos non est permissus ad Romanos transire, ut in leg. Abdicatio Cod. de patern. potestate, quam declarat et restituit Alciatus secundo, dispunctione cap. 28. ISAEUS .—Fugitivorum servorum poena fuit pugna cum bestiis. Cujus rei exemplum est Androdus servus apud Gellium lib. V, cap. 14. Quamquam stigmatibus notatos legimus a dominis eos clementiore poena. BETULEIUS . Accipient. Sic reposui ex cunctis fere mss. et edit. Cellar. et in altero membro sequitur, effugient. In 4 Reg. et Jun., est accipiunt. Plato . . . . et M. Tullius. Ille praecipue in Tim., hic vero in I de Legib. Vide et Eusebium de Praeparat. Evangel. lib. II, cap. 15.— M. Tullius, qui fatetur [Col. 0458C] hominem praeclara. Cicero de Legibus lib. I, cap. 7. Animal hoc providum, sagax, multiplex, acutum, memor, plenum rationis et consilii, quem vocamus hominem, praeclara quadam conditione generatum est a supremo Deo. CELL . Qui creavit. Id est, genuit, generavit, ut infra c. 8. Sic Phaedrus, lib. I, fab. 6, fin., Si crearit liberos. [Col. 0458D] BUN . Fictum esse a diis hominem. Mss. 7 rec. ab iis; Regio-Put. et 8 impressi ab his. Qui habet vitae ac necis, etc. Alludit ad antiquam dominorum in servos potestatem, quibus vitae necisque potestas fuit: quae postea Imp. Antonini constitutione prohibita fuit, ne sine causa legibus cognita in servos suos supra modum saevirent; ut est in Instit. de his qui sunt sui vel alieni juris. lib. I. Cod. de emend. serv. At Deus non modo necis potestatem habet, sed etiam post necem, ut est apud Lucam capite XII, conjiciendi in gehennam. BETULEIUS . Diduci. Ita noster de Opif., c. 9: Quum acies oculi utriusque diducitur. Seneca ep. 113: Separati esse debent. Ita alter ab altero debet esse diductus, ut duo sint. Idem de Vita Beata, cap. 6: Negant voluptatem a virtute posse diduci. BUN . Sub velamine stultitiae. Isaeus, sub velamine justitiae, [Col. 0459B] vitiose. Vid. not. cap. 2. Cujus (stultitiae) velamento. Plures edd. antiquae etiam hic, sub velamento.
Sic fit, ut philosophi, et qui deos colunt, similes sint aut filiis abdicatis, aut servis fugitivis; quia neque illi patrem quaerunt, neque hi dominum: et sicut abdicati haereditatem patris non assequuntur, et fugitivi impunitatem: ita neque philosophi immortalitatem accipient, quae est regni coelestis haereditas, [Col. 0457B] id est summum bonum, quod illi maxime quaerunt, neque cultores deorum poenam sempiternae mortis effugient, quae est animadversio veri domini adversus fugitivos suae majestatis ac nominis. Deum vero esse patrem, eumdemque dominum, utrique ignoraverunt, tam cultores deorum, quam ipsi sapientiae professores: quia aut nihil omnino colendum putaverunt, aut religiones falsas approbaverunt, aut, etiamsi vim potestatemque summi Dei intellexerunt, ut Plato, qui ait unum esse fabricatorem mundi Deum, et M. Tullius, qui fatetur hominem praeclara quadam conditione a summo Deo esse generatum; tamen ei debitum cultum tamquam summo patri non reddiderunt, quod erat consequens ac necessarium. Deos autem neque patres, neque dominos esse posse, non tantum multitudo, [Col. 0457C] ut supra ostendi ( scil. cap. praeced. ), sed etiam ratio declarat: quia neque fictum esse a diis hominem traditur, neque deos ipsos antecedere originem hominis invenitur; siquidem fuisse in terra homines, antequam Vulcanus, et Liber, et Apollo, et ipse Jupiter nascerentur, apparet. Sed neque Saturno fictio hominis, neque Coelo patri ejus assignari solet.
[Col. 0458A] Quod si nullus eorum, qui coluntur, formasse a principio atque instituisse hominem traditur; nullus igitur ex his pater hominis nuncupari potest, ita ne Deus quidem. Ergo fas non est venerari eos a quibus non sit homo generatus; quia neque a multis generari potest. Unus igitur ac solus coli debet, qui Jovem, qui Saturnum, qui Coelum ipsum, terramque antecessit. Is enim necesse est hominem figuraverit, qui ante hominem coelum terramque perfecit. Solus pater vocandus est, qui creavit; solus dominus nuncupandus, qui regit, qui habet vitae ac necis veram et perpetuam potestatem; quem qui non adorat, et insipiens servus est, qui dominum suum aut fugiat, aut nesciat, et impius filius, qui suum verum patrem, vel oderit, vel ignoret.
Nunc, quoniam docui sapientiam et religionem non posse diduci, superest ut de ipsa religione ac sapientia disseramus. Sentio quidem, quam sit difficilis de rebus coelestibus disputatio: sed tamen audendum est, ut illustrata veritas pateat, multique ab errore atque interitu liberentur, qui eam sub velamine stultitiae latentem aspernantur ac respuunt. Sed prius quam incipiam de Deo et operibus ejus dicere, mihi pauca de prophetis ante dicenda sunt, quorum testimoniis nunc uti necesse est; quod in prioribus libris ne facerem, temperavi. Ante omnia, qui veritatem [Col. 0458C] studet comprehendere, non modo intelligendis prophetarum vocibus animum debet intendere, sed etiam tempora, per quae quisque illorum fuerit, diligentissime inquirere; ut sciat et quae futura praedixerint, et post quos annos praedicta completa sint. Nec difficultas in his colligendis inest ulla; testati sunt enim sub quo quisque rege divini Spiritus fuerit passus [Col. 0459A] instinctum. Multique scriptos libros [Col. 0459A] [Col. 0459B] [Variorum Notae to columns 459-460] Multique scriptos libros, etc. Ita scripto cum vet. excusis 8, et omnibus mss. praeter 1 Reg. rec. et 5 edit. qui ferunt, scriptores. Ex iis qui ante Lactantii tempora de Judaicis rebus scripserunt, nihil quod ego sciam, extat, praeter Josephi scripta, et quae Philonis titulo circumferuntur, et Egesippi quinque libros cum anacephalaeosi. Justus quidam ex Tyberiade Galilaeus ad imitationem Josephi scripsit: qui tamen ab ipso Josepho notatus fuit mendacii, ut Hieronymus in Catologo Scriptorum Ecclesiasticorum refert. Περὶ τῆς
ἀρχαιγονίας Moseos et Judaicae gentis scripserunt Aristobulus, Demetrius, et Eupolemus, quae et ipsa Hieronymi etiam temporibus interierunt. De vitis Prophetarum interiit Melitonis Asiani liber. Extat Epiphanii, Constantiae Cypri episcopi, de vitis Prophetarum liber. [Col. 0459C] Habemus Synopsin Theodori et Dorothei; et Chronicus est etiam tertius Theophili sermo. BETULEIUS . Septingentis fere annis. Sic restitui ex edit. 2 vet. Rom. et Is. aliisque multis in marg. necnon ex 30 et amplius mss. quorum duo sunt veterrimi: quod ad veriorem (ut plerique existimant) chronologiam propius accedit, quam nongentis vel nongentos recentiorum 4 Reg., 5 Vatic., 1 Sorbon., 1 Clarom. et Marm. a prima manu atque 11 excusorum. At puto utramque hanc supputationem mendosam esse: Bucholceri probabiliorem judico, qui putat Moysen trojanum bellum 415 vel circiter antecessisse. Eutropius 410 annos intercessisse existimat. GALLAEUS .— Nongentis fere annis. Eadem fere Porphyrii impii ratio annorum fuit, qui teste Eusebio 800 pene et quinquaginta annis Trojano bello Mosen seniorem fecit. Caeterum ipse Eusebius in Chronicis, Porphyrii errorem castigans, 328 annos inter Mosis ducatum et Trojanum excidium ponit: sed in ipsa Eusebii Chronologia invenio [Col. 0459D] annos 347. Atque idem Eusebius de Praeparat. Evang., libro X, capite 3. Inde, inquit, a captivitate Trojana, si quadringentos ascendendo annos auferas, ad Mosen et terrigenam Cecropem devenies. Cyrillus, lib. I contra Julianum refert, Trojam expugnatam post Mosen 410 annis, judicante apud Hebraeos Esebone (vel Abesam). Sed ex Phrygionis Chronico, inter Mosis ducatum et Trojanum excidium non plures quam 322 annos intercessisse invenio. Nam Mosen ponit anno ab orbe condito 2454, Trojanum vero excidium 2775. Ex Beda Anglosaxone colligo annos 308. Labdonem judicem Hebraeorum, cujus anno tertio Trojam captam scribit, anno 2708. Augustinus praeterea, libro XVIII Civit. Dei, cap. 8, quaedam de Mosis aetate scribit. BETULEIUS .—Sed tota haec tempora supputandi ratio non est adeo facilis, propter differentias in examinandis judicum temporibus. Verum haec ad chronologiae studiosos non Theologos spectant. Quidquid enim dicas, Moyses ad minus trecentis et amplius [Col. 0460B] annis Bello Trojano prior est. Quidam tamen, ut Pezeronius atque Vossius his ultimis saeculis septuaginta Interpretes secuti, opinantur Mosem excidio Trojano septingentis circiter vetustiorem fuisse. Sed haec ad alios mittimus. Jesum. Sic lego cum 2 vet. Rom. editis et omnibus mss. praeter 2 rec. in quibus est Josue; 1 alii Josua; 1 alteri Josuam; editis 9, Josuem. Septem et viginti. In ea supputatione ducatus Josuae non concordant inter se Chronologi. Sed haec ad alios. Sub judicibus fuerunt per annos trecentos septuaginta. Ms. Pal. CCCLXXX. At Scriptura Act. XIII, 20, dicit, Quadringentos et quinquaginta annos. Per annos quadringentos quinquaginta. Sic restitui Lactantio ex mss. 7 Vatic., 6 Reg. quorum duo sunt [Col. 0460C] antiquissimi, Cauc., Jun., 4 Colbert., Nav., Vict., Gat., Torn., Ultr., Em., 1 Clarom., Brun. Multum hic variant mss. In 2 Bon. est quadringentos quadraginta; in 5 Vatic., 4 Reg., Pen. et in 15 excusis, quadringentos sexaginta; in 1 Colbert. et ed. Spark. quadringenta LXX., mendose; in 1 Reg., 1 Clarom., 1 Sorbon. est solummodo per annos quadringentos. Sed quamlibet lectionem sequaris, cum chronologis non conveniunt hi calculi. Vide, si lubet, Concordiam Regum et Paralipomenon Joan. Bapt. le Brun, Parisiis editam anno 1691, vel saltem Tabulam Chronologicam ei praefixam. Capti Judaei. De hoc vide IV Reg. cap. 25; Jerem., XXXIX et LII. Septuagesimo post anno eos, etc. Id quod a Jeremia praedictum fuerat: Post anno eos Cyrus major terris ac sedibus. Edit. Sublac. habet, post annos Cyrus major captivos Judaeos terris ac sedibus. Et vero pro eos 31 mss. et 6 editi habent captivos Judaeos, quod a Lactantio scriptum fuisse nusquam in animum induxerim; siquidem [Col. 0460D] mox praecessit captique Judaei. —Cyrus in Persas coepit imperium Olympiade LXI, anno ante vulgarem aeram 536. Romae Tarquinius Superbus. Vide Orosium lib. II, cap. 6. Consentiunt Eusebius et Beda. Sed constat Zorobabelem Judaeorum ducem Jehosua pontifice fuisse, anno Servii Tullii trigesimo secundo, qui fuit annus ab Urbe cond. 207, Orbis conditi 3417, Olympiade LVIII. Caeterum Tarquinii tempore a Cambyse templi aedificatio interdicta fuit, et a Dario rursus concessa. BETUL . Cecinisse. Id est, prophetavisse. Adeo antiquiores, etc. Prophetas Graecis scriptoribus antiquiores esse, docent Theophilus ad Autolycum Serm. 3, Justinus Martyr ad Gentes, Josephus contra Appionem, Eusebius libro X de Praeparat. Evang. cap. 3, Augustinus libro XVIII de Civitate Dei, capite 37. Pythagoras, qui cum postremis prophetarum floruit, inter primos et antiquissimos Graecorum fuit.
Exinde sub Judicibus fuerunt per annos trecentos septuaginta. Tum mutato statu, reges habere coeperunt: quibus imperium tenentibus per annos quadringentos quinquaginta usque ad Sedechiae regnum, oppugnati a rege Babylonio, captique Judaei, diuturnum servitium pertulerunt; donec septuagesimo post anno eos Cyrus major terris ac sedibus suis redderet, [Col. 0459B] qui per idem tempus in Persas suscepit imperium, [Col. 0460A] quo Romae Tarquinius Superbus. Quare cum omnis temporum series, et ex Judaicis, et ex Graecis Romanisque historiis colligatur, etiam singulorum prophetarum tempora colligi possunt; quorum sane ultimus Zacharias fuit, quem constat sub Dario rege, secundo anno regni ejus, octavo mense cecinisse. Adeo antiquiores etiam Graecis scriptoribus prophetae reperiuntur. Quae omnia eo profero, ut errorem suum sentiant, qui Scripturam sacram coarguere nituntur, tanquam novam et recens fictam, ignorantes ex quo fonte sanctae religionis origo manaverit. Quod si quis collectis perspectisque temporibus, fundamentum doctrinae salubriter jecerit, et veritatem penitus comprehendet, [Col. 0460B] et errorem cognita veritate deponet.
Deus igitur machinator constitutorque rerum, sicuti in secundo libro (scilicet, cap. 9) diximus, antequam praeclarum hoc opus mundi adoriretur, [Col. 0461A] [Col. 0461B] [Variorum Notae to columns 461-462] Adoriretur. Legere mallem cum mss. Jun. et 1 Clarom., adordiretur. GALL . Sanctum et incorruptibilem. Mss. Jun. Pen. et 1 Colbert. in marg. edit. Paris. 1525, Ald., Graph., Is., addunt et incomprehensibilem; unde edit. Rom. [Col. 0461C] 1470, inreprehensibilem; mss. 4 Reg. rec., 4 Colb., Cauc., octo alii et 8 excusi irreprehensibilem. Haec autem dictio abest ab antiquioribus et potioribus mss. 2 Bonon., 2 Reg., 3 al. Reg. rec., Tax., 1 Sorbon., 1 Clarom. et edit. Thys. et Gall. Quod hic dicit Lactantius, Sanctum et incorruptibilem spiritum genuit, quem filium nuncuparet, cave ne intelligas Spiritum sanctum esse Fillum, sed sicut dicitur, quod Deus spiritus est. Per ipsum creavisset. Duas illas dictione per ipsum, addendas censeo, ut dicatur, Deum per filium suum fecisse mundum, ut etiam docent SS. Scriptores Johannes et Paulus. Hae duae dictiones per ipsum leguntur in mss. 2 Bonon., Cauc., 7 Reg. et 20 aliis, necnon in editis 2 vet. Rom. et sex aliis. Nonnulli scripti et excusi habent, per se ipsum: absunt autem a 3 Reg., 1 Clarom. et editis Gymn. et Fasitel. Divini nominis appellatione, etc. Imo hoc a natura habet, non ex eo quod dignatus sit illum divini nominis appellatione. GALLAEUS . [Col. 0461D] Trismegisti. Τρισμέγιστος, ter maximus. Haec in Asclep. cap. 4. De Hermetis Trismegisti auctoritate multa scribit Augustinus Steuchus lib. VII Perennis philosophiae. BETULEIUS . Ὁ λόγος τέλειος. Lat. Verbum perfectum. Ὁ Κύριος, etc. Latine: Dominus atque omnium creator, quem Deum vocare censemus, quia secundum Deum fecit visibilem et sensibilem. Sensibilem autem assero, non ideo quia ipse sentit (hoc enim non est, utrum ipse sentiat), sed quia ipse in sensum mittit et mentem. Quoniam ergo hunc fecit primum, et solum, et unum, pulcher autem ei visus est, et plenissimus omnium bonorum, sanctificavitque et amavit valde quasi proprium filium. Principio. Haec vide apud Theophil. lib. II, ad Autolyc. Παντοτρόφον. De Sibyllinis carminib. vide supra lib. I, cap. 6, pag. 28, ubi quid de iis sit sentiendum legitur. Latine:
Θεὸν. Sic restitui ex 2 vetustissimis mss. Regiis, 1 Sorbon., 3 Colbert., Brun. et edit. Rom. 1468, ac [Col. 0462C] Gymnic. Et malo legere Θεὸν cum Opsopoeio, eo quod Lactantius filium Dei Ducem et Imperatorem dicat omnium, quam Θεῶν deorum ex recentioribus mss. et impressis. Sibyllar. serm. 3.
Ἄλλ` ὃν. Ita reposui ex mss. 4 Regiis, quorum duo sunt antiquissimi, 2 Colbert., 1 Clarom., 1 Brun. aliisque. Et sic Opsopoeius legebat. In codice Sibyllino mutilus est hic versus.
Sibyllar. sermone 8.
Αὐτὸν σὸν. Sic iidem mss. et editi. In 1 Clarom. et edit. Rom. 1468 est σου. Lat.
Ipsum tuum cognosce Deum, qui Dei Filius est.
Videlicet ipse est Dei filius. Ita mss. antiquissimi 2 Bonon., 2 Reg., 2 al. Regii, Tax., Pen. et editi quinque. In Cauc. Jun. et 18 scriptis rec. atque octo excusis additur et.
[Col. 0462D] Deus condidit me, etc. Locus ex cap. VIII Proverbior., v. 22 usque ad 31. Et satis sit semel moneri lectorem, quod Lactantius quae promit loca sacrae Scripturae, ea fere ut caeteri antiqui Patres, ex versione Septuaginta Interpretum promit. ISAEUS .— Condidit, juxta textum Hebraeum lege, possidebat me ab initio, etc. quod doctrinam catholicam de Verbi aeternitate confirmat. Sed haec omnia ad primaevum textum sunt referenda.
Et fines inhabitabiles. Sic restitui ex omnibus mss. codicibus, cum in excusis habeatur, et terras inhabitabiles.
Cum confirmatos poneret montes. Librorum omnium editorum est haec lectio, eamque requirunt praecedentia. Ponebat manuscriptorum est. Apud Septuaginta, Tertullianum et Cyprianum legitur, ponebat fontes; in 1. Colbert. rec. ponebat ventos.
Penes illum disponens. Ms. Brun., Penesillum cuncta disponens; 1 Colb., contra, pro, cuncta.
sanctum et incorruptibilem spiritam genuit, quem Filium nuncuparet. Et quamvis alios postea innumerabiles per ipsum creavisset, quos angelos dicimus, hunc tamen solum primogenitum divini nominis appellatione dignatus est, patria scilicet virtute ac majestate pollentem. Esse autem summi Dei Filium, qui sit potestate maxima praeditus, non tantum congruentes in unum voces Prophetarum, sed etiam Trismegisti praedicatio, et Sibyllarum vaticinia demonstrant. [Col. 0461B] Hermes in eo libro, qui ὁ λόγος τέλειος inscribitur, his usus est verbis: ὁ Κύριος καὶ τῶν πάντων ποιητὴς, ὃν Θεὸν καλεῖν νενομίκαμεν, ἐπεὶ τὸν δεύτερον ἐποίησε θεὸν ὁρατὸν καὶ αἶσθητὸν· αἶσθητὸν δέ φημι οὐ διὰ τὸ αἶσθέσθαι αὐτὸν, περὶ γὰρ τούτου οὐκ ἔστι πότερον αὐτὸς αἴσθοιτο, ἀλλ` ὅτι εἶς αἴσθησιν ὑποπέμπει καὶ εἶς νοῦν. Ἐπεὶ τοῦτον ἐποίησε πρῶτον, καὶ μόνον, καὶ ἕνα, καλὸς δέ αὐτῷ ἐφάνη, καὶ πληρέστατος πάντων τῶν ἀγαθῶν, [Col. 0462A] ἡγίασέ τε καὶ πάνυ ἐφίλησεν ὤς ἴδιον τόκον. Sibylla Erythraea in carminis sui principio, quod a summo Deo exorsa est, filium Dei Ducem et Imperatorem omnium his versibus praedicat:Δημιουργόν τοῦ θεοῦ. Latine, Opificem Dei. Trismegistus in Pimandro c. 1. Demiurgon etiam Irenaeus loco jam citato vocat, et alibi saepe Valentinianorum animalem demiurgum confutans, et Apostolus cap. II ad Hebr. BETULEIUS .
Σύμβουλον. Latine, Consiliatorem, ex mss. 1 Colb., 1 Lips., Brun. Qua voce usus est Lactantius infra lib. IV, cap. 11.
Quod tanta sapientia et virtute sit instructus. Ita reposui ex omnibus mss. praeterquam in 1 Colbert. [Col. 0463C] cui est quot; corrupte, pro quod.
Fortasse quaerat aliquis. Parrh., Junt., Ald., Crat., Gymn., in futuro, fortasse quaeret aliquis, et probat Heumannus, quia et alibi ita loquatur. Recte quidem; sed alterum, fortasse quaerat, aeque rectum, et hic nititur auctoritate mss. Lips., Goth., Gryph., Torn., Betul., Thomas. et reliquorum. Lact. l. I, c. 3 et l. IV, c. 26: Dicat fortasse aliquis. Ibid. 29: Fortasse quaerat aliquis. De Ira c. 15: Hic fortasse quaerat aliquis. Plura noto ad Epitom. c. 29. BUN .
Virtute construxerit. Ita mss. et editi. Francius, forte virtus. Scire nos convenit, nomen ejus ne Angelis quidem notum esse. Quae lectio majorem auctoritatem habet ex mss. 10 Reg. quorum duo sunt veterrimi, 6 Colb. sexque aliis et edit. 2 vet. Rom. et Betul. In 2 Reg. pro ne est nec. In Cauc., Jun., Lips., Pal. et 4 edit., neque; in 4 excusis Ald., Paris. 1525, Crat. Graph. scire nomen ejus non convenit hominibus, neque Angelis quidem notum est.
[Col. 0463D] Ne Angelis quidem. Quia, ut ait Paulus ad Philipp. cap. 2, dedit illi nomen quod est super omne nomen.
Αἶτία. Latine: Causa autem hujus causae est divini boni voluntas, quae Deum protulit, cujus nomen non potest humano ore dici.
Θείου ἀγαθοῦ. In paucis admodum Θεοῦ. Ed. Tornes. in marg. Dei, ex ms.
Ἔστι, etc. Latine: Est, o fili, secretus quidam sermo sapientiae, sanctus circa solum Dominum omnium, et Domini ante mente percipientis (percepti) quem dicere supra hominem est.
Ὅσιος περὶ τοῦ μόνου κυρίου πάντων. Haec verba, quae in aliquibus scriptis desunt, restituta sunt Lactantio, vel potius Hermeti, ex mss. Bonon., Cauc., Regiis, Tax., Em., Cant., Brun., 2 Colbert. In 1 Reg., 1 Sorbon. et in quibusdam editis desideratur καὶ προεννοουμένου Θεοῦ.
Θεοῦ. Ita restitui ex antiquissimis mss. 2 Bonon., Cauc., 1 Reg. 900 annor. aliis item 2 Regiis, 2 Colb., [Col. 0464B] 2 Brun., edit. Rom. 1470, atque etiam anni 1497, et Isiana Romae 1650. Sed in mss. 2 et 7 excusis est κυρίου. In plerisque mss. deest utrumque.
Jesus. Latine servator.
Chrestum. Suetonius refert, impulsore Chresto Judaeos assidue fuisse tumultuatos: de Christo ipso, licet falso et impie, intellexit; veteres enim gentiles veri nominis ignoratione, Chrestum et Chrestianos, non Christum et Christianos dixere. Id me et hic Tertulliani locus in Apolog. docuit. Si nominis (inquit) odium est, quis [Col. 0464C] nominis reatus? quae accusatio vocabulorum? nisi si aut Barbarum sonat aliqua vox nominis, aut infaustum, aut maledicum, aut impudicum. Sed et cum perperam Chrestianos (sic ex sequentibus scribendum arbitror, ut et apud Tacitum lib. XV) pronuntiatur a vobis (nam nec nominis certa est notitia penes vos), de suavitate, vel benignitate compositum est: oditur itaque in hominibus innocuis etiam nomen innocuum. Hactenus Tertull. verba, ex quibus sane quod proposui confectum credo Χρῆστος suavem, facilem et benignum significat. Vide Sueton. in Claudio c. 25, Tertullianum Apologetic. cap. 3.
Ad sacerdotium, vel ad regnum, etc. Utrumque in Christo locum habet, qui et rex est, cujus regni non erit finis, ut Angelus Beatiss. Virgini promisit, et sacerdos in aeternum, secundum ordinem Melchisedek. Unde Petrus Ecclesiam, id est, regnum Christi, recte regale sacerdotium appellavit. De unctione regis lege primum Samuelis librum, de sacerdotali vero chrismate, Levit. c. VIII. De sacerdotio Christi, [Col. 0464D] adeoque ipsius unctione, nemo doctius aut plenius quam Paulus in Epist. ad Hebraeos. BETULEIUS . Vel ad regnum. Mos tamen iste ad alias quoque gentes postea dimanavit.
Indumentum purpurae insigne est regiae dignitatis. Ornamentum est regium, hoc rubicundo colore insinuans sanguinis imperium, et necis inferendae potestatem. Quo sensu forte Horat. Tyrannos appellat Purpureos, 1 Od., 35.
Et ob hanc majestatem Deus haud dubie sacerdotis vestem fieri jussit purpuream (Exod. 39) , et unicus salutis nostrae instaurator Christus cum a profligatis militibus Rex salutaretur, purpura indutus fuisse legitur. SALMUTH .
Αὐτοὺς. ( Vide infra. ) Latine:
Fortasse quaerat aliquis hoc loco, quis sit iste tam potens, tam Deo carus, et quod nomen habeat, cujus prima nativitas non modo antecesserit mundum, verum etiam prudentia disposuerit, virtute construxerit. Primum scire nos convenit, nomen ejus ne Angelis quidem notum esse, qui morantur in coelo, sed [Col. 0463B] ipsi soli, ac Deo Patri; nec ante id publicabitur, ut est sanctis litteris traditum, quam dispositio Dei fuerit impleta. Deinde nec enuntiari posse hominis ore; sicut Hermes docet, haec dicens:
[Col. 0464A] Αἶτία δὲ τούτου τοῦ αἶτίου ἡ τοῦ θείου ἀγαθοῦ βούλησις, ἣ θεὸν προήνεγκεν, οὗ τὸ ὄνομα οὐ δύναται ἀνθρωπίνῳ στόματι λαληθῆναι. Et paulo post ad filium:
Ἔστι τις, ὦ τέκνον, ἀπόῤῥητος λόγος σοφίας, ὅσιος περὶ τοῦ μόνου κυρίου πάντων, καὶ προεννοουμένου Θεοῦ, ὃν εἶπεῖν ὑπὲρ ἄνθρωπόν ἐστι. Sed quamvis nomen ejus, quod ei a principio pater summus imposuit, nullus alius praeter ipsum sciat, habet tamen et inter Angelos aliud vocabulum, et inter homines aliud. Jesus quippe inter homines nominatur: nam Christus non proprium nomen est, sed nuncupatio potestatis et regni; sic enim Judaei reges suos appellabant. Sed exponenda hujus nominis ratio est propter ignorantium errorem, qui eum immutata littera Chrestum [Col. 0464B] solent dicere. Erat Judaeis ante praeceptum, ut sacrum conficerent unguentum, quo perungi possent ii, qui vocabantur ad sacerdotium, vel ad regnum. Et sicut nunc Romanis indumentum purpurae insigne est regiae [Col. 0465A] dignitatis assumptae: sic illis unctio sacri unguenti nomen ac potestatem regiam conferebat. Verum, quoniam Graeci veteres χρίεσθαι dicebant ungi, quod nunc ἀλείφεσθαι, sicut indicat Homericus versus ille:
Interpretatae sunt. Sic emendavi ex mss. et pluribus editis. Alii, interpretata sunt, mendose. Francius legendum esse censebat interpretati sunt. At interpretatae sunt genuina Lactantii lectio est, a quo hic istud [Col. 0465C] verbum passive usurpatur, ut a Cicerone lib. I de Divinat., n. 53, ab Hieronymo et Augustino passim, sed et a Paulo Jurisconsulto. In testamentis, inquit, voluntates testantium interpretantur, etc. Et quidem Gellius lib. XV, cap. 13, illud verbum dicit esse commune, utriusque scilicet vocis activae et passivae.— Interpretatae sunt. Passivo sensu, ut Tertullian. adv. Hermog. c. 19: Quod in materiam interpretari possit. De carne Chr. c. 8: Capitulis interpretatis; l. V adv. Marcionem: Invenimus interpretatum. Imo ipse Cicero L. II de Legib. c. 12. Nos prope idem Graecum interpretatum nomen tenemus. L. I Divin. c. 52: Male conjecta maleque interpretata falsa sunt. Conf. Voss. l. 3; Analog. c. 6; Gronov. ad Gell. lib. XV, c. 14, pag. 683. Duker. de Latin. Vet. Ict. p. 334 sq. BUN .
ἠλειμμένος. Latine, ungendo curatus. Haec quatuor verba, quae sunt Graeci vocabuli interpretatio, ex ora libri in textum intrusa, cum non reperiantur nisi in 4 recentissimis mss. et pluribus editis, e textu eliminavi.
[Col. 0465D] Ἀπὸ τοῦ ἀλείφεσθαι. Latine, ab ungendo.
Rex significatur. Ita omnes fere mss. et editi. In quibusdam est res.
Cujus capiendi, etc. Errat Lactantius; nunquam enim tempus adveniet, quo regnum terrenum sit accepturus, siquidem ipsius regnum non est terrenum; sed totum quantum spirituale. Lactantius autem sic loquitur, eo quod putet Christum mille annis regnaturum in hoc mundo, antequam in coelum nos deducet; quam opinionem suo loco refutabimus. GALLAEUS .
Hieremiam. Sed haec prior prophetia nonnisi secundario et sublimiore sensu de Christo Jesu intelligitur; nam sensu primario ad ipsum Jeremiam spectare contextus satis indicat. Vide Jerem. cap. I.
Et item apud ipsum. 1 Reg. veterrimus, Et item apud eumdem. Haec desunt in 5 mss. rec.
Beatus qui erat. Non extat hic locus apud Jeremiam, imo ne quidem in totis Bibliis. Unde autem hunc [Col. 0466B] locum deprompserit auctor, mihi non constat. Fortasse alicunde ex Versione LXX, seu quavis alia. Nonnumquam SS. Patres loca tamquam e Scripturis petita allegant, quae tamen frustra in illis quaeras. [Col. 0466C] GALLAEUS .—Et sunt forsan deperdita. Fuit hoc, ut non satis divinae majestati conveniens, in Nicena synodo explosum, et anathemate interdictum. Vide ea de re Eusebii verba, quae extant apud Theodoretum libro Ecclesiasticae historiae primo, cap. 12: Καὶ τὸν ἀναθηματισμὸν δὲ τὸν μετὰ τὴν πίστιν πρὸς αὐτὸν τεθέντα, δεκτὸν εἶναι ἡγησάμεθα, etc. Hunc locum paulo altius repetimus, quod supra libro II, cap. 9, duo superiora dicta, nempe de nihilo, item illud, Fuit aliquando cum non esset, a Lactantio citata fuerunt. BETULEIUS .
Regeneratus est. Id est, iterum natus. FRANCIUS .
Circumfudit. Bene, non circumfundit.
Instruantur. Restitui ex omnibus mss. et 2 vet. edit. Rom. In caeteris excusis est instituantur: quod idem est.
Cum solus sit. Ita antiquissimi mss. 2 Bonon. Regio Put. et 1 al. Reg., 2 Colb., Tornes., Tax., 2 Clarom. et 5 edit. In plerisque, cum solus adhuc [Col. 0466D] esset.
Orpheus. De Orphei Theologia vide S. Cyrillum lib. I, contra Julianum.
Sed et Hermes. Addidi particulam et ex mss. ac edit. Tornes., Soubron. et Walch. Abest a caeteris impressis et a 3 mss. rec.
Αὐτοπάτορα, καὶ αὐτομήτορα. Latine, Ipsum patrem sui, et ipsum matrem sui. Post haec verba, mss. rec. 1 Reg., Gat., Nav., Vict. et Brun. sequentia interserunt: Et aeternum est quod ait Deus, Fiat lux, quia Verbum Dei, Deus apud Deum, Filius unicus Deo Patri coaeternus est. Cum enim verba sint temporis; cum dicimus, quando et aliquando, aeternum tamen est in verbo Dei, quando aliquid fieri debeat, et tunc fit quando fieri debuisset, in illo verbo est in quo non est quando et aliquando, quoniam totum illud Verbum aeternum est. Quomodo autem per creaturam, quam fecit ante tempora, dici potuit temporaliter, Fiat lux, invenire difficile est. Sono enim vocis non (al. nos) intelligimus [Col. 0467B] dictum. Sed haec aliena sunt a stylo Lactantiano.
ἠλειμμένος scriptum invenitur, ἀπὸ τοῦ ἀλείφεσθαι. Sed tamen utrolibet nomine rex significatur: non quod ille regnum hoc terrenum fuerit adeptus, cujus capiendi nondum tempus advenit; sed quod coeleste ac sempiternum, de quo [Col. 0465B] disseremus in ultimo libro. Nunc vero de prima ejus nativitate dicamus.
In primis enim testificamur, illum bis esse natum; primum in spiritu, postea in carne. Unde apud Hieremiam ita dicitur: Priusquam te formarem in utero, [Col. 0466A] novi te. Et item apud ipsum: Beatus qui erat, antequam nasceretur; quod nulli alii contigit, praeter Christum. Qui cum esset a principio Filius Dei, regeneratus est denuo secundum carnem: quae duplex nativitas ejus magnum intulit humanis pectoribus errorem, circumfuditque tenebras etiam iis, qui verae Religionis sacramenta retinebant. Sed nos id plane dilucideque monstrabimus, ut amatores sapientiae facilius ac diligentius instruantur. Qui audit Dei Filium dici, non debet tantum nefas mente concipere, ut existimet, ex connubio ac permistione foeminae alicujus Deum procreasse, quod non facit nisi animal corporale, mortique subjectum. Deus autem, cum solus sit, cui permiscere se potuit? aut cum esset tantae potestatis, ut quidquid vellet, efficeret, [Col. 0466B] utique ad creandum societate alterius non indigebat: nisi forte existimabimus, Deum, sicut Orpheus putavit, et marem esse et foeminam, quod aliter generare nequiverit, nisi haberet vim sexus utriusque; quasi aut ipse secum coierit, aut sine coitu non potuerit procreare.
Sed et Hermes in eadem fuit opinione, cum dicit αὐτοπάτορα, καὶ αὐτομήτορα. Quod si ita esset, ut a Prophetis pater dicitur, sic etiam mater diceretur. [Col. 0467A] Quomodo igitur procreavit? Primum nec sciri a quoquam possunt, nec enarrari [Col. 0467A] [Col. 0467C] [Variorum Notae to columns 467-468] Enarrari. Ita in 3 Reg., 4 Colb., Goth., Brun. et in sola edit. Cellar. juxta illud Prophetae: Generationem ejus quis enarrabit? Caeteri habent narrari. Sermonem, sive etiam rationem. Hae tres ultimae voces, quae sunt in ms. 4 Bonon. antiq. edit. Is. et nonnullis aliis, absunt a mss. 10 Reg., 6 Colbert. et omnibus fere scriptis et excusis. Nam sermo est spiritus, etc. Definitio est minime sufficiens ad confirmandam Sermonis deitatem. Sermo humanus proferentis substantiam in se non continet; Sermonem autem qui filius Dei est, qui caro factus est, ejusdem cum patre essentiae esse, et catholica docet fides, et Tertullianus tam adversus Praxeam, quam alibi indicat. BETULEIUS . Ad hominem proferendi. Sic restitui ex mss. 2 Bonon., 2 Reg., Jun., Goth., Lipsiensibus et 5 editis. In multis legitur perferendi; in 1 Clarom. praeferendi. Quod ipsum. Subaudi verbum; ita ut sit: quod ipsum verbum primo ita locutus est Deus. [Col. 0467D] Ut per eum ad nos loqueretur. Haec lectio omnium prope mss. et editorum est, expuncto ipse quod interponunt editi. 1 Reg. rec. Em. et Lipsienses habent nobis. Verbum Dei. De quo dicetur capite sequenti. Vocalem. Deest. in ms. 1 Colb. In Em. est vitalem. Alios item spiritus suos in angelos. Addidi pronomen suos ex cunctis ferme mss. et edit. Betul., Cellar., Walch. Deest in caeteris editis et in 4 Reg. rec., Colb. Nostri spiritus dissolubiles sunt. Hic per spiritum putarim flatum intelligi; nam de sermone et locutione dicere pergit: de animis quidem nostris illud asserere non est censendus, qui ubique doceat illos esse immortales. ISAEUS . Sensu ac virtute comitari. Comitari hic sumitur passive, ut apud Virgilium.— Uno comitatus Achate; apud Justinum XXX, 2, jam salutantur, jam comitantur; [Col. 0468B] et apud Ciceronem ad Attic. IX, 2. [Col. 0468C] Quorom alterum . . . Trojanae urbis excidium 140 annis antecessit. Sic habent mss. 1 Vatic. et 3 Colb. Et certa videtur lectio. At vulgati habent alter; male: siquidem Salomon regnum exorsus est anno 1019, ante vulgarem aeram, Troja vero capta est aut anno 1209 aut 1184 ante eamdem aeram; spatium igitur est ad minus annorum centum et sexaginta quinque: sed in rebus chronologicis tam remotis vix attenditur ad errorem paucorum annorum. In hac temporum supputatione chronologi non consentiunt; Euseb. enim annis 170; Glareanus 147, quod ad Lactantii calculum proxime accedit. Si vulgata lectio admitteretur, erraret Lactantius. Trojana eversio duodecim saeculis aeram vulgarem antecessit: at Salomon decimo tantum saeculo fuit ante vulgarem aeram. Salomon ergo Trojanum excidium non praecessit: sed potius Rex iste Israel secundo saeculo vixit post Trojanam stragem. Troja enim excisa est juxta marmora Oxoniensia an. 1209 ante vulgarem aeram. Salomom coepit templum aedificare an. 1015, ante [Col. 0468D] aeram nostram. Trojanum igitur excidium multo antiquius est Salomone, non Salomon antiquior excidio Trojano. Verbo Dei coeli solidati sunt. Apud Cyprianum Testimonior. adversus Judaeos lib. II, cap. 3, firmati sunt. Sed et utraque lectio extat apud Augustinum Enarrat. 3 in Plsamum XXXII. In Hebraeo sic sonat, et Psal. XXXIII, v. 5, Verbo Jehovae facti sunt coeli, et spiritu oris ejus omnis exercitus eorum. Et spiritu oris ejus. Ita cum veteribus 9 editis et 2 rec. omnes mss. Septuaginta, Vulgata, Cyprianus et Augustinus supra laudati. In 7 impressis legitur in spiritu. Item Salomon. Imo filius Syrach Ecclesiastici cap. XXIV, v. 3 et deinceps. Haec verba catenus fuerunt Salomoni tributa, quia creditum est Jesum, qui Siracidi cognomen erat, ex abundantia Salomonis suas hausisse sententias. CELLAR .— Item Solomon. Tribuunt Solomoni Siracidis librum multi patres, quo [Col. 0469C] rum loca operose collegit Pamelius ad Cyprian. l. II, ad Quirin. ineunte, ut probaret ad libros Chronicos pertinere, notatus inde ab Goulartio. Veterum loca Ecclesiasticum Salomoni tribuentium colligit quoque Serarius ad S. Bonifacii Epist. I. BUN .
Merito igitur sermo et verbum Dei dicitur; quia Deus procedentem de ore suo vocalem spiritum, quem non utero, sed mente conceperat, inexcogitabili quadam majestatis suae virtute ac potentia in effigiem, quae proprio sensu ac sapientia vigeat, comprehendit, et alios item spiritus suos in angelos [Col. 0468A] figuravit. Nostri spiritus dissolubiles sunt, quia mortales sumus. Dei autem spiritus et vivunt, et manent, et sentiunt; quia ipse immortalis est et sensus, et vitae dator. Nostrae voces, licet aurae misceantur, atque evanescant, tamen plerumque permanent litteris comprehensae: quanto magis Dei vocem credendum est, et manere in aeternum, et sensu ac virtute comitari, quam de Deo patre, tamquam rivus de fonte traduxerit. Quod si quis miratur, ex Deo Deum prolatione vocis ac spiritus potuisse generari, si sacras voces Prophetarum cognoverit, desinet profecto mirari. Salomonem patremque ejus David potentissimos reges fuisse, et eosdem prophetas, etiam iis fortasse sit notum, qui divinas litteras non attigerunt; quorum alterum, qui posterius regnavit, trojanae [Col. 0468B] urbis excidium centum et quadraginta annis antecessit. Hujus pater divinorum scriptor hymnorum, in Psalmo XXXII, sic ait: Verbo Dei coeli solidati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum. Item rursus in Psalmo quadragesimo quarto: Eructavit cor meum verbum bonum, dico ego opera mea regi. Contestans videlicet, nulli alii opera Dei esse nota, nisi Filio soli, qui est Verbum Dei, et quem regnare in perpetuum necesse est. Item Salomon ipsum verbum Dei esse demonstrat, cujus manibus opera ista mundi fabricata sint. Ego, inquit, ex ore Altissimi prodivi ante [Col. 0469A] omnem creaturam; ego in coelis feci ut oriretur lumen indeficiens, et nebula texi omnem terram. Ego in altis habitavi, et thronus meus in columna nubis. Joannes quoque ita tradidit [Col. 0469A] [Col. 0469D] [Variorum Notae to columns 469-470] Tradidit. Mss. 8 et 4 ed., tradit. Zeno. Haec fere apud Laertium et apud Ciceronem in libro I de Natura deorum traduntur. [Col. 0469D] Quem et fatum. Item Laert. ait, Ἕν τε εἶναι θεὸν,
καὶ νοῦν, καὶ εἱμαρμένην, καὶ Δία_ aliisque multis appellari nuncupationibus: Ζῆνα, nempe, Ἀθηνᾶν,
Ἥραν, Ἤφαιστον, Ποσειδῶνα, Δήμητραν. Sed Aristoteles in libro de Mundo, circa finem fere, plura ex Orphicis enumerat ejusdem Dei nomina. BETUL . Quo fatetur. Editi 7, in quo. Praepositionem expunxi, quae abest a caeteris editis omnibusque mss. A principio processisse. Mss. 6 rec. et edit. 7, praecessisse. Ut cum magisterio. Idem infra cap. 16, quo magisterio ac Dei legatione perfunctus. Et homini, quem induerat. Familiaris Patribus locutio, ut dicant Verbum divinum assumpsisse, vel induisse hominem. Sic Cyprianus in fine libri de Idolorum vanitate; Augustinus in lib. de Fide contra Manich. initio cap. 26; Hilar., X de Trinitate, circa med., quod ita intelligendum est, ut dicamus hominem assumptum, quia ejus natura est assumpta, et quia assumptio terminata est ad hoc, ut Filius [Col. 0470C] Dei sit homo. Vide S. Thomam in III p. quaest. IV, art. 3. ISAEUS .— Homini, quem induerat. Homini, id est, humanae naturae, quam induerat; concretum pro abstracto. Saepe ita Cyprianus, e. g. de Idol. Vanit. fine: Qui mediator duorum hominem induit . . . ut hominem, quem dilexit, quem induit . . . ad patrem victor imponeret. Arnobius l. I, p. 38: Homo, quem induerat, et secum ipse portabat. Ita quoque in Graecis [Col. 0470D] Irenaeus, Origenes et Athanasius; in Latinis Hilarius, Ambrosius, Augustinus. BUNEMAN . Temporum. 1 Bonon. antiq. et 1 Colb., annorum. Patibulo. Solemne Lactantio, Hieronymo, aliis, crucem vocare patibulum. Conf. Epit. c. 47, c. 51. Prudent. Peri Stephan. H. 10, p. 641: crux illa nostra est, nos patibulum adscendimus. BUNEMAN . Majores nostri. Patriarchae scilicet.— Majores nostri. Quia nos ab Christo convocati ex gentibus in illorum (Judaeorum) locum successimus, secundum l. IV, cap. 11, unde, l. V, c. 22: Quorum nos successores et posteri sumus; et epit. c. 48. BUNEMAN . In Aegyptum. Vide Genes. XLII. Homerus Iliad. VI, Aegyptum terram feracem vocat; haec Strabonis tempore vocabatur publicum orbis horreum. Misertus. Exod. I et III, Esdr. II et IX. Post annos quadringentos et triginta. Ita ferunt mss. codices optimi 2 Bon., 2 Reg. veterrimi, itemque 5 alii Reg., 9 Vaticani, Tax., Pen., 6 Colbert., [Col. 0471B] Lipsienses, Navar., Sorbon., Vict., Gat., Marm., Pal., Jun., Ultr., Em., Goth., 2 Clarom., Tornes., Brun. et 5 excusi. Caeteri cum sex scriptis rec. trecentos triginta, vitiose. Theoph. in libro de Temporibus habet ut in textu, computando scilicet Hebraeorum mansionem in terra Chanaan, juxta editionem Septuaginta; quem etiam locum refert S. Augustinus Quaest. 47. Duce Moyse. (Vid. supra col. 470.) Exod. XII, Galat. XXX, Exod. XIX et XXXIV, Deut. IX, Mach. XL. Ed. Sulbac. habet trecentos.—Mari rubro. Hoc mare non dicitur rubrum, vel Erythraeum, a colore, sed ab Erythra Rege, qui Hebraeis est Edom. BOCHART .
Sed melius Graeci λόγον dicunt, quam nos verbum, sive sermonem; λόγος enim et sermonem significat, et rationem, quia ille est, et vox, et sapientia Dei. Hunc sermonem divinum ne philosophi quidem ignoraverunt. Siquidem Zeno rerum naturae dispositorem atque opificem universitatis λόγον praedicat, quem [Col. 0469B] et fatum, et necessitatem rerum, et Deum, et animum Jovis nuncupat; ea scilicet consuetudine, qua solent Jovem pro Deo accipere. Sed nihil obstant verba, cum sententia congruat veritati. Est enim spiritus Dei, quem ille animum Jovis nominavit. Nam Trismegistus (Trismeg. Pimand. cap. Ascl. 4) , qui veritatem pene universam nescio quomodo investigavit, virtutem majestatemque verbi saepe descripsit, sicut declarat superius illud exemplum, quo fatetur esse ineffabilem quemdam sanctumque sermonem, cujus enarratio modum hominis excedat. Dixi de nativitate prima breviter, ut potui. Nunc de secunda, quoniam controversia est in ea maxima, latius disserendum est; ut veritatem scire cupientibus lumen intelligentiae praeferamus.
In primis igitur scire homines oportet, sic a principio [Col. 0470A] processisse dispositionem summi Dei, ut esset necesse, appropinquante saeculi termino, Dei Filium descendere in terram, ut constitueret Deo templum, doceretque justitiam: verumtamen non in virtute Angeli, aut potestate coelesti, sed in figura hominis, et conditione mortali, ut cum magisterio functus fuisset, traderetur in manus impiorum, mortemque susciperet, ut ea quoque per virtutem domita, resurgeret, et homini, quem induerat, quem gerebat, et spem vincendae mortis afferret, et ad praemia immortalitatis admitteret. Hanc ergo dispositionem ne quis ignoret, docebimus praedicta esse omnia, quae in Christo videmus esse completa. Nemo asseverationi nostrae fidem commodet; nisi ostendero, Prophetas ante multam temporum seriem praedicasse, fore aliquando ut filius Dei naceretur [Col. 0470B] sicut homo, et mirabilia faceret, et cultum Dei per totam terram seminaret, et postremo patibulo figeretur, et tertia die resurgeret. Quae omnia cum probavero eorum ipsorum litteris, qui Deum suum mortali corpore utentem violaverunt, quid aliud obstabit, quominus veram sapientiam clarum sit in hac sola Religione versari? Nunc a principio totius sacramenti origo narranda est.
Majores nostri, qui erant principes Hebraeorum, cum sterilitate atque inopia laborarent, transierunt in Aegyptum rei frumentariae gratia, ibique diutius commorantes, intolerabili servitutis jugo premebantur. Tum misertus eorum Deus eduxit eos, ac liberavit de manu regis Aegyptiorum post annos quadringentos [Col. 0470C] et triginta, duce Moyse, per quem postea illis lex a Deo data est: in qua eductione ostendit virtutem suae majestatis Deus. Trajecit enim populum medio Mari Rubro, praecedente angelo, et [Col. 0471A] scindente aquam, [Col. 0471A] [Col. 0471B] [Variorum Notae to columns 471-472] Praecedente angelo, et scindente aquam. Gallaeus in Notis contrarium ex Mose concludit, eo quod dicatur Exod. c. XIV, v. 18: Tollensque se angelus Dei, qui praecedebat castra Israel, abiit post eos, et cum eo [Col. 0471C] pariter columna nubis. Sed haec contra Lactantium nihil faciunt: siquidem licet angelus a tergo esset, lux tamen usque praecesserit, ut non immerito de angelo lucem praeferente idem dici possit, quod de luce, quam praetulit, sacrae Litterae affirmant. Nec majoris forsan momenti est, quod Lactantium arguat perperam scripsisse, aquam fuisse ab angelo scissam. Textus quem profert Gallaeus ex ejusdem capitis v. 21, sic habet: Cumque extendisset Moyses manum super mare, abstulit illud Dominus (mare) flante vento vehementi, etc. Factum est hoc quidem a Deo: sed non inde excludi putaverim angeli ministerium, angeli (inquam) foederis, qui populo Hebraeo toties se exhibuit, cujusque ductum jam tum secuti sunt Israelitae. SPARK . Curvata. Virgil. IV Georg., 361, ubi Aristaei pastoris fabulam narrat. Cum magna suorum manu insecutus. Vide Josephum, II, 6; sed pedites nulli interfuere, ut ex Mose [Col. 0471D] patet. Meminit enim equitum tantum et curruum, ac qui de iis pugnabant. Quorum praefecti LXX, τριστάται, quasi triarios dicas; quia in quovis curru novem ut Cajetano videtur, terni ad singula trium laterum. Aliis, in quolibet curru tres fuisse, aurigam et duos propugnatores. Cum omni exercitu deletus est. Justinus, XXVI: Aegyptii domum redire tempestatibus compulsi sunt. Orosius libro I, cap. 12: Extant etiamnunc certissima horum monumenta gestorum. Nam tractus curruum atque rotarum orbitae, non solum in littore, sed etiam in profundo, quousque visus admittitur, pervidentur. DRUSIUS .—Verum haec Orosii observatio parum certa videtur. Vide Josephum. Periit ipse Pharao, sed ultimus, ut spectato prius suorum interitu gravius cruciaretur. Sic tradunt Rabbini, et Alphonsus Tostatus. Ingressi in solitudinem multa mirabilia viderunt. Ita emendavi ex perantiquo et optimo ms. codice Regio-Put., accedentibus I Clarom., in quo ingressi in solitudine, etc. I al. Clarom., ingressi in solitudine, multa, etc. littera m absorpta ob sequentem m in [Col. 0472B] voce multa; et I Reg. antiquissimo et I, al. Reg., 7 rec., sed bonae notae, 4 Colb., I Sorbon., Em., Brun., quibus est, egressi in solitudinem, multa mirabilia viderunt. In solitudinem, id est, in desertum. Caeteri cum editis, egressi in solitudine multa mirabilia viderunt. Ictu virgae rupe percussa, etc. Exod. XV, Gentiles finxerunt, asini ductu repertam aquam. Et hinc fabula illa fluxit, Judaeos asinum coluisse. Tacitus v. Hist. Plutarc., IV, συμπ. Haec aquae scaturigo non unius diei beneficium fuit: sed ea in desertis illis postea quoque usi sunt; hodieque perdurat. Sic Cosmographi et Tostatus Abulens. Coelestis alimenti. Scilicet manna. Exod. XV. Coturnices in castra eorum, etc. Πλῆθος ὀρτύγων, Josephus; hoc est, magna vis aut multitudo coturnicum. Locus est lib. III, cap. 1: Nec ita multo post magna vis coturnicum, quod genus prae caeteris Arabicus [Col. 0472C] sinus alit, superato interjacente mari longo volatu fessarum, qui alioquin etiam non est sublimis, in Hebraeos defertur. Vide Diodorum lib. I de incolis Rhinocolurae, Plin. lib. X, cap. 23: Aura vehi volunt (coturnices migrantes) propter pondus corporum viresque parvas; aquilone ergo maxime volant, ortygometra duce. Vide Arist. Histor. anim. lib. VIII. cap. 12. DRUSIUS . Ventus invexit. Sic restitui ex 3 antiquissimis mss. 1 Bonon., 2 Reg., 2 item Reg. rec., sed optimae notae, 1 Colb., Goth., Lipsiensibus, et Brun. In 12 scriptis rec. et in impressis est, induxit; in 1 Clarom. perduxit. Pro his tamen divinis beneficiis. Mss. Regio-Put., 2 al. Reg. rec. et Jun. cum sex editis, tam. Aureum caput bovis. Vituli caput tantummodo, non vitulum integrum effictum putant cum Lactantio nostro aliqui Patres, Tertullianus ad Jud. I, XX, 3; Clemens Recognit. lib. I, 13; Cyprianus, de bono [Col. 0472D] Patientiae, sub finem; S. Ambrosius, Epist. 62; Hieronymus, in Jerem. cap. VII, Amos cap. V, Osee cap. IV; et S. Augustinus in Psalm. LXXIII. Apin. Fuit vitulus Apis, Aegyptius bos, alio nomine dictus Serapis, vitulus electus, de quo Jeremias cap. 46. Bos erat qui ab Aegyptiis alebatur et adorabatur, ex Theodoreto Commentar. in hunc Jeremiae locum. Quod eos in signo praecederet. Ita emendavi ex edit. Gymnic. et mss. 2 Reg. veterrimis, aliisque 15. Sed scripti decem et editi novem carent praepositione in. A mss. 1 Reg. et Cantabrig. et editis 2 vet. Rom. abest in signo. Scripti 11 et vulgati tres habent in signum; I, Clarom., quod eos signum praecedens; ms. a Barthio visus, quod Deus signo praecederet. Sed vocem illam Deus insertam alibi non reperio. Legi. Recte monent interpretes, Moysem montem ascendisse, legis accipiendae gratia, priusquam vituli simulacrum efficerent Judaei; lex ergo de qua hic, non Decalogus, sed praecepta caeremonialia, etc. Amiserunt vetus nomen, etc. Hebraei dicti fuerunt [Col. 0473A] ab Heber, qui pronepos fuit Noae, per Sem: is filius Selae, et nepos Arphaxadi, de quo lege Genes. X; Josephum lib. I, cap. 14, Antiquit.; Hieronymum [Col. 0473B] in quaestionibus Hebraicis in Genes.; Augustin. lib. XVI, cap. 11. Quem vero Judam ducem post Mosis tempora Lactantius hic somniet, non video: nisi is sit, qui, ut est in capite primo Jud., jussu Domini a populo dux declaratus fuit adversus Chananaeum, quo caeso, Hierusalem incendio absumpsit. Hic, inquam, Judas a quibusdam veluti interrex inter duces et judices habitus fuit. Atqui communis non modo Bibliorum, sed etiam scriptorum ecclesiasticorum consensus habet, Judaeam et tribum Juda, ex Juda Israelis filio, familiaeque Judaicae Patriarcha et progenitore dictas esse, qui patri suo Jacobo ex ancilla Lia in Mesopotamia natus, constantiorque Josephi adversus iniquitatem fratrum defensor fuit: ex cujus linea et prolis serie regnum Israelitarum diutius floruit, et verus Judaeorum rex, Christus scilicet, natus est. At Judaeorum nomen non habuerunt Hebraei nisi post Salomonem, ante quem ii vocabantur Israelitae, vel filii Israel.—Hebraei. Quod nomen deducitur vel ab Heber pronepote [Col. 0473C] Noae, vel potius ab Abrahamo quem dixerunt Hebraeum, id est trans flumen habitantem, quia Abraham ex orientali Euphratis ripa in occidentalem sese contulerat jussu supremi Numinis. Ex priori mansione sua nomen Hebraei habuit sanctus Patriarcha.
Postea vero cum in deserta quadam parte Syriae [Col. 0472B] consedissent, amiserunt vetus nomen Hebraei: et [Col. 0473A] quoniam princeps examinis [Col. 0473A] [Col. 0473C] [Variorum Notae to columns 473-474] Examinis. Nihil muto; examen hic ponitur pro exercitu, grege. Horat. I Epist. 19. Dux regit examen. Clare hic imitatur Tertull. Apolog. c. 39: Nondum Judaeum ab Aegypto Examen Palaestina susceperat. Judaei sunt appellati. Josephus a tempore reditus e captivitate Babylonica illos Judaeos vocatos fuisse testatur lib. XI, 5. BETULEIUS .—Primis enim temporibus, vel Hebraei, vel Israelitae, vel populus Israel, ut jam diximus, cognominabantur. In annum. Ita omnes mss. et cuncti fere impressi. Nonnullis editis est in annuum. [Col. 0473D] Potestas regalis. Non continuo; nam hierarchia intercessit 80 annorum. Heli enim Sacerdos, et Samuel ejus successor, uterque 40 annis Israeliticae gentis imperium tenuit. Historiam Samuelis nos liber prior docet. Caeterum de horum annis Scriptores inter se differunt. Susceperant. Ms. 1 Bonon. antiquior, susceperunt. Subjugabat. Per servitutes. Judic., III, IV, VI, X, XIII. Exinde Tetrarchas habuerunt, etc. Post reditum, imo in ipso reditu, res Judaeorum ad hierarchiam redacta fuit, Zorobabele auctore, deinde aliis sequentibus, de quibus vide Euseb. et Bedam. Tetrarchiae coeperunt, postquam res Judaicae in Romanorum potestatem venerunt: non quidem statim ab initio; nam Hircani hierarchia degeneravit in nescio quod regnum Herodis. Cujus minuendi causa quatuor Herodis filii Tetrarchae constituti fuerunt: Herodes nimirum, Antipater, Lysias et Philippus. Et id beneficio Augusti Caesaris. BETULEIUS . [Col. 0474A] Cujus anno quinto decimo, etc. Nascuntur hic duae novae quaestiones. Nempe quo anno Christus sit passus, et quo die. Utrinque allegatur Lactantii auctoritas. [Col. 0474B] Paulus de Middelburgo in altera suae Paulinae parte, quae est de passione Dominica, cap. 10. Ejus namque Paulina, quae prodiit anno 1513, forte nixa erat quadam minus sincera Lactantii editione; ibi Paulus iste docet, Lactantium in hoc Tertulliani secutum esse auctoritatem, Juliique Africani, Ecclesiae doctoris celeberrimi; et cum his consentire Orosium historicum. Eusebius, Beda et quidam alii passionem Domini in decimum octavum Tyberii annum rejiciunt: sed illi auctoritate Lucae nixi, veriora tradere videntur. Nam cap. III, apud Lucam legimus temporum rationem diligentissime observatam: Anno, scribit, decimo quinto imperii Tyberii Caesaris, Pontio Pilato praeside Judaeae, Tetrarcha vero Galilaeae Herode, Philippo autem fratre ejus Tetrarcha Itureae et Trachonitidis regionis, et Lysania Abylenes Tetrarcha, sub Pontificibus Anna et Caipha, factum est verbum Domini super Joannem Zachariae filium, etc. Constat autem, tribus annis et aliquot mensibus amplius Christum post baptismum esse passum. [Col. 0474C] In VIII Calendarum Aprilium passionis diem retulerunt Tertullianus, Chrysostomus, Hieronymus, Cyrillus, Augustinus, et Beda. Duobus Geminis Coss. Tertullianus lib. advers. Judaeos, cap. 8: Passio hujus exterminii intra tempora septuaginta hebdomadum perfecta, sub Tiberio Caesare, Coss. Rubellio Gemino, et Fusio Gemino, mense Martio, temporibus Paschae, die VIII Kal. April. Ante diem. . . . . Cruci affixerunt. Sic quidem habent mss. optimi et vetustiores, 9 Reg., 8 Vatic., Bonon., Gat., Marm., Tax., Pen., Cauc., Nav., Vict., Jun., Ultr., Tornes., 2 Brun., Cantabrig., Em. a secunda et quidem eadem manu, 6 Colbert., 1 Sorbon., 2 Clarom., edd. Rom. 1468, 1470, Crat. in marg., Betul., Isaei. Nonnulli mss. et editi legunt Ante diem septimum Kal. April. Hunc Lactantii locum longa et pulcherrima disputatione enarravit Marcellus Francolinus in Tractat. de Temp. Horar. Canonicar. cap. 73 et 74, quem compendio referemus. [Col. 0474D] Per illa, Ante diem decimam Kalendarum, Lactantius intelligit non diem undecimum Kalendarum, ut Paul. Middelburg. quinto Paulin. pag. 2, cap. 4, et Thomasius in Notis ad hunc auctorem putaverunt, sed diem ipsam decimam ante Kalendas Aprilis, in qua locutione computati intelliguntur utrique dies extremi, id est dies qui describitur, et ipse Kalendarum dies, ut recte cum Alciato ipse Marcell. notat d. cap. 73, num. 18, refutata objectione de § Ante diem in leg. Anniculus amittitur. D. de verb. signif. et eodem § egregie explicato. His igitur verbis Lactantius putavit, Christum Dominum passum fuisse die vigesima tertia mensis Martii. Idem sensit Theophilus Caesariensis vicinus Apostolorum temporibus in Epist. Synodic. de Paschate, quae impressa legitur inter Opera Bedae tom. II, in fine. Idem quoque sensit Eusebius Caesariensis in omnimod. Historia Canon. Chronicorum, cujus extat fragmentum apud Anastasium Antioch. [Col. 0475C] lib. variar. quaest. Idem et S. Augustinus Serm. 22, de Temp., qui est de Nativit. Domini 18; Beda, de Ratione temp. cap. 65, in Chronico; Ado Vienn. in Breviar. Chronicor. aetate prima in principio; Anselmus II, de Imag. mundi, cap. 17; Nicetas ac Graeci fere omnes, et alii. Ex FRANCOLINO et ISAEO .—Vide nostram Dissert. ad lib. de Mortibus Persecutorum, atque Epistolam eruditissimi et clarissimi viri Stephani Baluzii ad Henricum de Noris ad lib. de Mortibus Persecutorum editam infra tomo II hujusce Lactantianae editionis. Rerum textus. Ut hic textus et ordo; sic textus et series junguntur ab Arnobio, l. V. Ammian. Marcellin. l. XX, cap. 8: Gestorum hic textus est. De voce conf. Borrich. Vindic. Lat. p. 229, sqq. Ed. Sublac. habet exitus. BUN . Eos ipsos. Addidi ipsos ex mss. et cunctis pene editis. Propheta Jeremias. Hoc testimonium maxima ex parte est Hierem. XLIV. Addita sunt quaedam ex c. VII, XIII, XVI, et fortasse aliis, non observata personarum [Col. 0475D] mutatione, quae apud Graecos vel Hebraeos est creberrima. BETULEIUS . A nequissimis affectionibus vestris. Ita reposui ex omnibus pene mss. et plerisque editis. In 4 Reg. rec., 1 Colb., 1 Sorb. et 13 excusis; etiam in Gallaeana et Cellariana legitur affectationibus. Esdras etiam propheta. Nehemiae c. IX, hic locus invenitur, qui quidem liber apud Graecos est secundo Esdrae libro insertus; et hic sermo Esdrae, non Nehemiae attribuitur. Est autem locus, ut dixi, Nehemiae c. IX. Utrum autem Esdras propheta sit disputat Augustinus, lib. XVIII de Civit. Dei, c. 36. Post corpus suum. Sic restitui ex editis Is., Cellar., Walch., et omnibus mss. praeter 2 Reg. rec. quibus, sicut et 12 impressis, est post cor suum; in Bonon. antiq., post dorsum. At cum nostra textus lectione consentit Graecus Nehemiae liber, quem Lactantius expressit, aut ejus versionem ὀπίσω σώματος αὐτῶν. Ex CELLARIO . [Col. 0476C] Aemulando aemulatus sum. Ita vet. edit. Rom. cum omnibus mss. praeter 1 Reg. recentissimum et omnes fere edit. in quibus legitur: Aemulans aemulatus sum. Abdicavit. Abdicant patres liberos degeneres, id est, excludunt, alienantque, ἀποκηρύττουσι. Nam ἀποκήρυξις abdicatio est, apud Justin. C. de patr. pot. Alciat., lib. II, c. 28. BETULEIUS . Consiliatorem. Ed. Sublac. habet consolatorem. Delabi jussit e coelo. Ita meliores et antiquiores mss. et quamplurimi editi. In scriptis rec. et nonnullis editis est labi.—Delabi . . . e coelo. Eleganter labi et delabi, pro descendere, uti variat in Epitom., c. 43. Tertull. Apol., c. 21 de Christo, delapsus in virginem. BUN . Denuntiaverat se esse facturum. Sic lego cum antiquioribus et potioribus mss. et 6 editis. In 1 Bonon. antiq. et Lips. est, denuntiaverat sese facturum; in 6 mss. et 4 excusis, annuntiaverat; in Pen., annuntiaverunt. Malachias propheta indicat. In 2 antiquissimis mss. [Col. 0476D] Reg. aliisque 2 item Regiis legitur Malachiel. Abest propheta a 7 veteribus excusis. Pro indicat, scriptum est annuntiat in 1 Regio; in Lips. annuntiavit. In Gothano est simpliciter Malachias propheta dicit, scil., c. 1. Sacrificium acceptum non habebo. Sic restitui ex mss. 2 veterrimis Reg., 4 Colbert. et recte. Nec aliter legitur apud Cyprianum, lib. I Testimonior. adversus Judaeos, c. 16. Apud Septuaginta, et in Vulgata, non suscipiam; in 2 al. Colbert. et 2 Clarom. Sacrificia non accipiam; quod in idem recidit. In recentioribus 2 Reg, et Brun. ac in excusis est, acceptum non habeo. Legitur acceptum non habebo apud Buneman., qui in hanc variantem notam sequentem exhibet.—Omnium optime Betuleius et solus edidit, acceptum non habeo; ita enim codex Taurin. Epit., c. 48, clare, aeque ac Cyprian., c. 16, quem maxime sequitur, praeferunt. Et est in hebr. et gr. futurum. Isaeus quoque vidit. BUN .
Cum saepe Judaei praeceptis salutaribus repugnarent, atque a divina lege dosciscerent, aberrantes ad impios cultus deorum, tum Deus justos et electos viros Spiritu sancto implebat, prophetas in media plebe constituens, per quos peccata ingrati populi verbis minacibus increparet, et nihilominus hortaretur ad poenitentiam sceleris agendam, quam nisi egissent, atque abjectis vanitatibus ad Deum suum rediissent, fore, ut testamentum suum mutaret, id est, [Col. 0475B] haereditatem vitae immortalis ad exteras converteret nationes, aliumque sibi populum fideliorem ex alienigenis congregaret. Illi autem a prophetis increpati, non modo verba eorum respuerunt, sed quod sibi peccata exprobrarentur offensi, eos ipsos exquisitis cruciatibus necaverunt: quae omnia divinae litterae signata conservant. Dicit enim propheta Jeremias: Misi ad vos servos meos prophetas: ante lucem mittebam, et non audiebatis me, neque intendebatis auribus vestris, cum dicerem vobis: «Convertatur unusquisque [Col. 0476A] a via sua mala, et a nequissimis affectionibus vestris, et habitabitis in terra ista, quam dedi vobis et patribus vestris a saeculo usque in saeculum. Nolite ambulare post deos alienos ut serviatis eis, et ne incitetis me in operibus manuum vestrarum, ad disperdendos vos.» Esdras etiam propheta, qui fuit ejusdem Cyri temporibus, a quo Judaei sunt restituti, sic loquitur: Desciverunt a te, et abjecerunt legem tuam post corpus suum, et prophetas tuos interfecerunt, qui obtestabantur eos ut reverterentur ad te.
Item Helias in libro Βασιλεῶν tertio (cap. XIX) : Aemulando aemulatus sum Domino Deo omnipotenti, quia dereliquerunt te filii Israel, et altaria tua demolierunt, et prophetas tuos interfecerunt gladio, et remansi ego solitarius, et quaerunt animam meam auferre a me. Propter has illorum impietates abdicavit eos in perpetuum: [Col. 0476B] itaque desiit prophetas mittere ad eos. Sed illum filium suum primogenitum, illum opificem rerum, et consiliatorem suum delabi jussit e coelo, ut religionem sanctam Dei transferret ad gentes, id est, ad eos, qui Deum ignorabant; doceretque justitiam, quam perfidus populus abjecerat; quod jampridem denuntiaverat se esse facturum, sicut Malachias propheta indicat, dicens: Non est mihi voluntas circa vos, dicit Dominus, et sacrificium acceptum non habebo ex manibus vestris; quoniam a solis ortu usque ad occasum [Col. 0477A] clarificabitur [Col. 0477A] [Col. 0477C] [Variorum Notae to columns 477-478] Clarificabitur. Graece clarificatum est; et ita legitur apud Tertullianum, et apud Cyprianum adversus Judaeos. Quae longe sunt. Tertull., V adv. Marc.: Qui eratis longe, facti estis prope. Cypr. I ad Quirin., c. 21: Extollet signum in gentes, quae longe sunt; et paulo ante in hoc ipso loco, quae longe sunt; et c. 22. BUN . Sic esse facturum. Mss. 9 rec. sic esse futurum. Serra consectum, etc. Atque hoc est unum de exquisitis suppliciis, quae supra Lactant. dixit, quibus prophetae sunt excarnificati. Sic Jehu ab Ela occiditur (III Reg., XVI) ; Esaias serra lignea in duas partes scinditur sub Manasse, qui plurimos interfecit prophetas; Hieremias in Aegypto a plebe lapidibus adobrutus interiit, vel (ut plurimi volunt) in lacum mersus; Ezechiel a duce populi in Babylone fuit interfectus; Naboth lapidibus obrutus interiit (III Reg., XXI) ; Amos ab Amasiae sacerdotis filio clavo occisus; Michaeas a Joram filio regis Achab praecipitatus; Zacharias inter aram et templum occisus a rege Joa [Col. 0477D] (Luc, XI, 2; Par., XXIV) . De Esaiae supplicio neque in sacris Bibliorum monumentis quidquam est, neque apud Josephum, qui lib. IV, c. 10, de Manassis tyrannide scripsit: in Bibliis vero de hoc legimus IV Reg., XXI, 2; Paral., XXXIII. Et licet haec inter apocrypha Esaiae sint, Origenes tamen fidem censet esse habendam Paulo, qui Heb. II ait: Lapidati sunt, dissecti sunt; hoc posterius de Esaia intelligendum esse. Meminit hujus sectionis uterque Talmud, et inter scriptores ecclesiasticos Justinus Martyr Dial. cum Tryphone; Origen. Homil. I de Psal. XXXVII, item Hom. I in Esaiam; Tertul., in lib. de Patientia; Chrysost., in c. Matth. XIX, Homil. 33. Meminit item Hieronym. in c. LVII Esaiae, Ambros. de Jacob et Vita beata, lib. II, in Psal. CXVIII, serm. 3, item in c. XX Lucae; Hilarius item contra Constantium August. Nec obticet Epiphan. in ejus Vita. Interfectus autem est, si Eusebio credimus, Olymp. XVII, regnante apud Rom. Numa Pompilio. BETUL . [Col. 0478C] Incassum facta est metatura, falsi scribae, et confusi sunt. Sic habent antiquissimi et optimi quique mss. 6 Reg., 2 Bonon., 2 Clarom. aliique cum omnibus impressis, praeter edit. Rom. 1470 et 12 mss. rec. quibus est, metatura falsa: scribae confusi sunt. In 1 Colbert., metatura falsa scribae et confusi sunt; item in edit. Cellar., deleto et. In Regio-Put. est ut in textu, expuncta copula et. Apud LXX et apud Cyprianum, metatura falsa scribis, et confusi sunt. Apud Hieronymum, Mendacium operatus est stylus mendax scribarum. Confusi sunt sapientes, perterriti et capti sunt. Clemens est et pius erga suos Deus. Pietas hic loci significat Dei misericordiam. Antoninus vocatus fuit pius, quod esset clementissimus. August. de Civit. Dei, lib. X, c. 1: More autem vulgi hoc nomen (pietas) etiam in operibus misericordiae frequentatur: ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius, etc. HERALD . Quos oderat. Vide Epistol. Pauli ad Rom., c. v. [Col. 0478D] Repudiassent. Mss. 1 Bonon. antiq. et edd. quatuor rec. ac etiam Thomasiana addunt, quod sciebat esse facturos. Haec ut glossema a caeteris absunt. Descendens. Scilicet ubi venit plenitudo temporis. Ad Galat. cap. IV. Quod si animalia quaedam vento et aura concipere solere, etc. Mss. 2 Reg. et 6 editi rec. legunt aura; caeteri, et aura. Est quoque conjunctio et apud Virgilium. Equas vento Favonio concipere scribit Virgilius lib. III Georgic., v. 272:
Varro lib. de Re rustica II, cap. 1: In foetura, inquit, res incredibilis est in Hispania, sed est vera: quod in Lusitania ad Oceanum, in ea regione ubi est oppidum Olysippo, monte Tagro, quaedam e vento certo tempore concipiunt equae; ut hic gallinae quoque solent, quarum ova hippenemia appellant, etc. Meminit Plin. lib. IV, [Col. 0479B] cap. 22, lib. VIII, cap. 42, lib. XVI, cap. 24. Haec comparatio est a minori ad majus: sed vereor ne [Col. 0479C] tunc temporis auctoritatem magnam non habuerit.
nomen meum apud gentes. Item David in psalmo XVII: Constitues me in caput gentium: populus, quem non cognovi, serviet mihi. Esaias quoque sic loquitur ( scil. ult. cap.): Venio colligere omnes gentes, et linguas, et venient, et videbunt claritatem meam, et dimittam super eos signum, et mittam ex his conservatos in gentes quae longe sunt, quae non audierunt gloriam meam, et nuntiabunt claritatem meam in gentes. Volens igitur Deus metatorem templi sui mittere in terram (Ezech. XLI, Apoc. XI), noluit eum in potestate et claritate coelesti mittere, ut ingratus in Deum populus in errorem maximum induceretur, ac poenas pro facinoribus suis lueret, qui dominum ac Deum suum non recepisset; quod olim prophetae cecinerant, sic esse facturum. Esaias enim, quem ipsi [Col. 0477B] Judaei serra confectum crudelissime necaverunt, ita dicit (cap. 1) : Audi coelum, et percipe auribus terra, quoniam Dominus locutus est: Filios genui, et exaltavi; ipsi autem spreverunt me. Agnovit bos possessorem suum, et asinus praesepium domini sui; Israel autem me non cognovit, et populus meus me non intellexit.
Hieremias quoque similiter ait (cap. 8) : Cognovit tempus suum turtur et hirundo, et ruris passeres custodierunt tempora introitus sui: populus autem meus non cognovit judicium Domini. Quomodo dicitis, sapientes sumus, et lex Domini nobiscum est? Incassum facta est metatura; falsi scribae, et confusi sunt; sapientes trepidaverunt, [Col. 0478A] et capti sunt, quoniam verbum Domini reprobaverunt. Ergo (ut coeperam dicere) cum statuisset Deus doctorem virtutis mittere ad homines, renasci eum denuo in carne praecepit, et ipsi homini similem fieri, cui dux, et comes, et magister esset futurus. Sed tamen quoniam clemens est et pius erga suos Deus, ad eos ipsos eum misit, quos oderat, ne illis in perpetuum salutis viam clauderet; sed daret his liberam facultatem sequendi Deum, ut et praemium vitae adipiscerentur, si secuti fuissent, quod plurimi eorum faciunt, atque fecerunt, et culpa sua in poenam mortis incurrerent, si regem suum repudiassent. Apud illos igitur, et ex eorum semine regenerari eum jussit, ne, si fuisset alienigena, justam possent excusationem de lege praetendere, quod eum [Col. 0478B] non suscepissent; simul, ut nulla omnino gens esset in terra, cui spes immortalitatis negaretur.
Descendens itaque de coelo sanctus ille Spiritus Dei sanctam Virginem, cujus utero se insinuaret, elegit. At illa divino Spiritu hausto repleta concepit, et sine ullo attactu viri repente virginalis uterus intumuit. Quod si animalia quaedam vento et aura concipere solere omnibus notum est, cur quisquam mirum [Col. 0479A] putet, cum spiritu Dei, cui facile est quidquid velit, gravatam esse Virginem [Col. 0479A] [Col. 0479C] [Variorum Notae to columns 479-480] Gravatam esse Virginem. Ita omnes editi et mss. praeter 4 rec. in quibus est gravidatam. 1 Colbert a secunda manu gravidam. Et infra gravata est etiam in mss. codicibus. Salomon ita dicit. Sic ferunt multi mss. Inter caeteros alii addunt in Ode undevigesima; alii in Psalmo undevigesimo; 2, in Psalmo vigesimo: quae omnia mihi videntur esse glossemata. Alteri 2 Reg. rec. et editi octo, Salamon sic ait. Haec Salomonis verba in ejus libris non leguntur. Ecce Virgo accipiet in utero. Ita ms. antiquissimus Regio-Puteanus, 1 Colb. Em. et 1 Clarom. nec aliter legit S. Cyprianus lib. II Testimonior. adversus Judaeos, cap. 8. In 2 Reg. et 12 editis est in uterum; in 19 scriptis recentissimis et 8 excusis est, concipiet in utero. Ed. Sublac. habet concipiet. Vocabitis. Ita mss. 9 Regii, inter quos sunt duo antiquissimi, aliique cum 9 editis. Scripti 6 rec. cum [Col. 0479D] totidem excusis habent vocabitur; alteri rec. vocabis. Haec apud Isaiam cap. VII. Vide Irenaeum lib. III, cap. 24, 16. Qui eum negaverunt. Ita omnes editi cum mss. praeter 2 Reg., Tornes., 2 Colbert., 1 Clarom., in quibus est, necaverunt. Vide eamdem locutionem infra cap. 18. Hemanuel autem nunquam vocitatus est, etc. Verum est nunquam fuisse ita vocitatum nomine proprio: sed certum tamen est, illum fuisse verum Emmanuelem nostrum, non quoad appellationem nominis externam, sed vel ad efficientiam, vel ad applicationem rei, quae per nomen illud designatur. Qui suscitavit. Ms. 1 Bonon. antiq. quia. Suscitavit de terra pastorem ovium. Pro de terra, legitur apud LXX, eduxit de mari, ἐκ τῆς θαλάσσης, pastorem ovium. Ita etiam Hebraeus et S. Hieronymus in sua vers. In caeteris, ἐκ τῆς γῆς, et apud Hieronymum de terra. Hunc locum, quem ad calcem Epistolae ad Hebraeos Paulus respexisse videtur paulo aliter [Col. 0480B] protulit: Deus . . . qui eduxit de mortuis pastorem magnum ovium, ὀ ἀναγάγων ἐκ νεκρῶν. Vide Isaiam capite [Col. 0480C] LXIII atq. XLV. Ego enim dominus Deus creavi, etc. Non est quod somnies tibi creatum quemdam Dei Filium: cujus erroris arcendi causa Nicaena synodus curavit, ut deinceps in symbolo diceretur, Γεννηθέντα, οὐ ποιηθέντα. De quo lege Basilii epistolam ad Antiochenses scriptam, et aliam Eusebii, quam Theodoretus ecclesiasticae historiae inseruit lib. I, cap. 12. Vide apud Epiphanium, haereticae pravitatis inquisitorem acerrimum, propheticarum vocum conciliatorem diligentissimum, libro III, quae sit inter creari et gigni differentia. BETULEIUS . Ecce, etc. Isai. IX. Sed haec non sunt totidem verbis in Scriptura: unde conjicere licet, Lactantium memoriter allegasse Scripturas sacras. Singularis. Vox theologica, inquit Betuleius; sed non magis quam unus, unicus, pro quo saepe eleganter singularis ponit. Notavi ad lib. I, c. 4 fin. Aeque ac hic lib. I, cap. 13: Dei singularis ac veri dixit. BUN . [Col. 0480D] Ablatum perfido populo. Goth.: ablato perfido populo, prave. Lib. IV, cap. 2: Stutuerat Deus . . . ducem mittere, qui eam justitiam (hoc loco, sanctum mysterium) perfido ingratoque populo ablatam caeteris nationibus revelaret. BUN . Daniel quoque similia praelocutus est. Cap. VII. Hebraei eum prophetis non accensent; causa est, quod vitam egerit non propheticam, sed Satrapicam, ut David regalem. Quare eos aiunt scripsisse quidem per Spiritum Sanctum, sed Prophetas non fuisse: attamen et Christus, et Josephus, et catholica Ecclesia Danielem vocant prophetam. Ex PERERIO . Quod non corrumpetur. Amittit quod Buneman. «Antea, inquit, fuerat editum ab omnibus, et regnum ejus, quod non corrumpetur. Atque habent quod textus hebr., Tertullianus quoque lib. III, adversus Marcionem: Et regnum ejus, quod non vitiabitur. Nihilominus omisi fide codicis Gothani, qui pariter ac antiquissimus tauriniensis in Epit. c. 47 clare legunt: et regnum ejus non corrumpetur. BUN .»
Quis autem futurus esset ille pastor, declaravit alio loco, dicens: Exultent coeli desuper, et nubes induant justitiam: aperiatur terra, et pullulet Salvatorem. Ego enim Dominus Deus creavi eum. Salvator vero est, ut supra diximus, Jesus. Sed et alio loco idem propheta sic praedicavit: Ecce natus est nobis puer, et datus est nobis filius: cujus imperium super humeros ejus; et vocatum est nomen ejus, magni consilii nuntius. Idcirco enim missus est a Deo Patre, ut universis gentibus, quae sub coelo sunt, singularis et veri Dei sanctum mysterium revelaret, ablatum perfido populo, qui adversus Deum saepe deliquit. Daniel quoque similia [Col. 0480B] praelocutus est. Videbam, inquit, in visu noctis; et ecce in nubibus coeli ut filius hominis veniens, et usque ad vetustum dierum pervenit. Et qui assistebant, obtulerunt eum, et datum est ei regnum, et honor, et imperium, et omnes populi, tribus, linguae servient ei; et potestas ejus aeterna, quae nunquam transibit, et regnum ejus, quod non corrumpetur. Quomodo igitur Judaei et confitentur, et sperant Christum Dei? qui hunc idcirco reprobaverunt, quia ex homine natus est. Nam cum ita sit a Deo constitutum, ut idem [Col. 0481A] Christus bis adveniat in terram, [Col. 0481A] [Col. 0481C] [Variorum Notae to columns 481-482] Ut Christus bis adveniat in terram, etc. Falsum hoc est. Ita sensere illi quos Millenarios vocant, quorum errorem postea refutabimus ubi quaestionem illam ex professo tractabit Lactantius. GALLAEUS . Carne indui haberet in terra. Mss. Jun., 1 Colb., 1 Clarom. et edit. Ald., Graph., Crat., carne indui deberet in terra. Sed haberet vera lectio, quae omnium aliorum codicum confirmatur auctoritate, et Lactantii infra cap. 30, paulo post initium, et lib. VII, cap. 6, ante finem.— Indui haberet. Lego, inquit Heumannus, deberet, ut in 1513 et 1515. Hic est stylus Lactantii et Scriptorum sacrorum. Lact. l. IV, c. 20: [Col. 0481D] Quod per Christum dari haberet. Ibid. cap. 30: Quod . . . haereses haberent existere. Tertullianus de Velanda Virgine c. 5: De qua Christus nasci habebat, c. 11: Responderi ex adverso habebat. Advers. Judaeos: Dari habebat circumcisio; c. 8: Exterminari haberet; cap. 11: Habebat expungi; cap. 14: Agnosci habet; de Baptismo cap. 16: Habet tingi. De Carne Chr. cap. 7: Nasci haberet; Resurr. Carn. cap. 14: Habent judicari. BUNEMAN . Usque ad antiquum. Sublac. et Ven: 1471: Usque antiquum. Ut notavi ad lib. I, c. 22, hic non probo; habent enim reliqui omnes: variat tamen hic in verbis. Vid. supra, usque ad vetustum dierum. Cyprianus, l. II Test. 26, usque ad veterum dierum. BUN . Esaias. Capite scilicet XLV. At quamvis haec prophetia Cyro nominatim conveniat, attamen aliquatenus eam Christo theologi adjudicant. Ego ante te ibo. Sic reposui ex omnibus fere mss. ac vet. edit. Rom., Cellar., Walch. Deest te in 3 [Col. 0482C] Reg., 2 Colbert. rec. et 12 vulgatis. Est in textu Hebr. et apud Septuaginta; et mss. Lipsiensibus, Ego ante eum ibo. Et mox post invisibiles, LXX addunt, aperiam tibi. Habet imperium atque honorem. Ita mss. antiquissimi et 7 typis excusi. At scripti 17 rec. et vulgati 7 habet imperium, habet honorem. Haec ultima lectio non caret elegantia, eaque Lactantiana. Rursus advenerit. Rursus ad ingenium redit Lactantius; atque iterum somniat de regno mille annorum, quod in mente habebat. Summo Patri similis. Mss. Lipsienses, 1 Colb., [Col. 0482D] Em., Brun., summo Deo Patri. Hic autem similitudo intelligenda est non consistens accidentibus, quae nulla in Deum cadunt, sed essentia. Videtur enim omnino τὸ ὀμοούσιον velle constituere, quod postea in Nicaena synodo fuit constitutum: nempe ut contra Arianos et alias haereses confiterentur, Ἰησοῦν Χριστὸν υἱὸν τοῦ
Θεοῦ, γεννηθέντα ἑκ τοῦ Πατρὸς μονογενῆ, τουτέστιν ἐκ
τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, Θεὸν ἐκ Θεοῦ, καὶ φῶς ἐκ φωτὸς,
θεὸν ἀληθινὸν ἐκ θεοῦ ἀληθινοῦ, etc. Fuit autem Christus homini etiam ita similis, ut peccator videretur. Rom. VIII: Deus Filium misit in similitudinem carnis peccati. Hinc etiam capite sequenti ex Zachariae visione sordidis vestimentis amictus apparet. BETULEIUS . Ἀπάτωρ atque ἀμήτωρ. Hoc idem Cyrillus contra Julianum monet. Pauli epistola, quae ad Hebraeos scripta est, cap. VII, multum lucis hinc acquirit; neque hic locus sine illo recte intelligetur. Docet enim ibi Apostolus, regem Salem Melchisedech, qui idem altissimi Dei Pontifex fuit, in eo Christi typum gessisse, quod [Col. 0483C] Gen. XIV legitur ignoti patris et ignotae matris fuisse. BETULEIUS .—Vide etiam Cunaeum de Republica Hebraeorum libro III, cap. 4.
Atqui propheta utrosque adventus ejus paucis verbis comprehendit. Ecce, inquit, in nubibus coeli ut filius hominis veniens. Non dixit, ut filius Dei, sed filius hominis, ut ostenderet, quod carne indui haberet in terra, ut suscepta hominis figura, et conditione mortali, doceret homines justitiam; et cum mandatis Dei functus, veritatem gentibus revelasset, multaretur etiam morte, ut inferos quoque vinceret ac resignaret, atque ita demum resurgens, ad Patrem proficisceretur in nube sublatus. Adjecit enim propheta, et ait: Et usque ad antiquum dierum pervenit, et oblatus [Col. 0481B] est ei. Antiquum dierum appellavit Deum summum, cujus aetas, et origo non potest comprehendi; quia solus a saeculis fuit, et erit semper in saecula. Christum autem post passionem ac resurrectionem ascensurum esse ad Deum patrem, David in psalmo centesimo nono contestatus est his verbis: Dixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis; quoadusque ponam inimicos tuos suppedaneum pedum tuorum. Qui propheta, cum rex esset, quem appellare dominum suum posset, qui sederet ad dexteram Dei, nisi Christum Filium Dei, qui est rex regum, et dominus dominorum? Quod Esaias apertius ostendit dicens: Sic dicit Dominus Deus Christo domino meo, cujus tenui dexteram; obaudire ante eum gentes faciam, et fortitudinem regum disrumpam. Aperiam ante illum portas, [Col. 0481C] et civitates non claudentur. Ego ante te ibo, et montes deplanabo, et fores aereas conteram, et seras ferreas confringam; et dabo tibi thesauros absconditos et invisibiles, [Col. 0482A] ut scias quia ego sum Dominus Deus, qui voco nomen tuum, Deus Israel. Denique ob virtutem ac fidem, quam Deo exhibuit in terra, datum est ei regnum, et honor, et imperium; et omnes populi, tribus, linguae, servient ei; et potestas ejus aeterna, quae nunquam transibit, et regnum ejus non corrumpetur. Quod quidem duobus modis intelligitur: quia et nunc habet perpetuam potestatem, cum omnes gentes, et omnes linguae nomen ejus venerantur, majestatem confitentur, doctrinam sequuntur, virtutem imitantur; habet imperium atque honorem, cum omnes tribus terrae praeceptis ejus obtemperant: et idem postea cum rursus advenerit in potestate ac claritate, ut omnem animam judicet, et justos restituat ad vitam, tunc vere totius terrae regimen obtinebit; [Col. 0482B] tunc sublato de rebus humanis omni malo, aureum saeculum (ut poetae vocant), id est justum ac pacificum tempus orietur. Sed haec uberius in ultimo libro disseremus, cum de secundo adventu loquemur: nunc de primo, ut coepimus, explicemus.
Summus igitur Deus ac parens omnium, cum religionem suam transferre voluisset, doctorem justitiae misit e coelo, ut novis cultoribus novam legem in eo vel per eum daret: non sicut ante fecerat per hominem: sed tamen nasci eum voluit tamquam hominem, ut per omnia summo Patri similis existeret. Ipse [Col. 0482C] enim pater Deus, et origo, et principium rerum, quoniam parentibus caret, ἀπάτωρ atque ἀμήτωρ a Trismegisto verissime nominatur, quod ex nullo sit procreatus. [Col. 0483A] Idcirco etiam filium bis nasci oportuit, ut et ipse fieret [Col. 0483A] [Col. 0483C] [Variorum Notae to columns 483-484] Ut et ipse. Addidi et ex omnibus prope mss. Generatus est. Mss. Cauc., Jun., 2 Reg. et 11 vulgati, progeneratus est. Virginali. Heum. legit e Virginali. Interim, Reimm. al. iterum, quo varians lectio, iterum, indicatur. In Subl., Rost., Ven. 1471, 72, utraque 78: Integrum et Deum fuisse testatur. Apertum typothetis verba, fuisse, et hominem ex utroque genere permistum, prophetis vaticinantibus discimus. Esaias Deum fuisse, excidisse, quia verba illa, Deum fuisse, bis sequebatur. Paris. 1513: Integrum et Deum fuisse, etc. habet omnia. Edit. Sublac. habet integrum et Deum fuisse testatur his verbis: fatigata, etc. BUN . Ex utroque genere permistum. Non confusione naturarum, [Col. 0483D] sed ita ut constitueretur unicum ὑφιστάμενον, seu una persona, servatis proprietatibus cujusque naturae. RIVET in Notis suis mss. —Id est ut esset unum suppositum. Alioqui notum est Arrii, Apollinaris, Nestorii et Eutychetis haereses fuisse, quae Christi personam et naturam impugnarunt, a quatuor prioribus conciliis oecumenicis damnatas. Esaias. Cap. XLV; quod etiam et de Cyro prius ac de Christo postea intelligitur. Et negotiatio Aethiopum. Sic restitui ex omnibus mss. ac vet. edit. Romanis, Egnat., Paris. 1525, Crat., Graph., Is., Cellar. Vera lectio juxta Hebr. LXX et Vulgatam ipsam, estque apud Hieronymum. In 8 excusis perperam est natio. Et Sabaim. Reposui Sabaim ex omnibus mss. praeter 2 rec. et edit, quibus est, et Saba. Et in te precabuntur. Ita restitui ex antiquissimo Regio-Puteano, 2 aliis Reg. optimae notae, et Lips. ut est et Graecis. [Col. 0484C] Hieremias sic ait. Hic locus in Hieremia non legitur hodie, sed in Baruch cap. III qui tamen et ipse in Graecis Bibliis inscribitur Ἰερεμίας Βαρούχ, et ante Threnos inter Hieremiae scripta refertur. Lege Augustinum lib. XVIII de Civit. Dei, cap. 33. BETULEIUS . Et cum hominibus conversatus est. Haec lectio est mss. codicum, praeter tres recentiores quibus, ut editis, est, et cum hominibus versatus est. Hieremias docet, etc. (Apud LXX. cap. 17, v. 9.) Citat haec eadem Epiphanius lib. contra Ebionitas ex eodem Hieremia, Christum non hominem tantum, sed etiam Deum esse probans. Ex BETULEIO . Hominem qui salvabit eos. Sic lego cum cunctis fere mss. Vulgati et 2 Reg. rec., hominem, et salvabit eos. Exurget homo ex Israel. Sic legitur apud LXX. In Vulgata, virga de Israel. Sic apud Justinum ἡγούμενος dux ex Israel, sicut et apud Cyprianum lib. I adversus [Col. 0484D] Judaeos, § 10. Apud Symmachum, sceptrum.—Ex Israel. Addunt Lips. tert. Reimm.: Et dominabitur gentium. Lib. de ira Dei c. 14: Ut rerum omnium dominaretur. Add. Cypr., l. II adv. Jud. c. 10. Milesius Apollo. Sic dictus a Mileto urbe quondam, ut Mela inquit, Ioniae totius belli pacisque artibus principe. Dictum hoc oraculum, eodem Mela teste, olim Branchidae, postea Didymis; de quo vide etiam Strabonem et Herodotum. BETULEIUS . Θνητὸς, etc. Latine:
Ἀλλ` ὑπὸ χαλδαίων, etc. In mss. Cauc. sic legitur: Ἀλλ` ὐπὸ χαλδαίοισι δίκας πολίετιν ἄλωσας.
ἀπάτωρ atque ἀμήτωρ. In prima enim nativitate spiritali ἀμήτωρ fuit, quia sine officio matris a solo Deo Patre generatus est. In secunda vero carnali ἀπάτωρ fuit, quoniam sine patris officio virginali utero procreatus est, ut mediam inter Deum et hominem substantiam gerens, nostram hanc fragilem imbecillemque naturam quasi manu ad immortalitatem posset educere. Factus est et Dei filius per spiritum, et hominis per carnem; id est, et Deus et homo. Dei virtus in eo ex operibus, quae fecit, apparuit; fragilitas hominis, ex passione quam pertulit: quam cur susceperit, paulo post docebo. Interim et Deum fuisse, et hominem ex utroque genere permistum, prophetis vaticinantibus discimus. Esaias Deum fuisse testatur his verbis: Fatigata est Aegyptus, et negotiatio Aethiopum, et Sabaim: [Col. 0483B] viri alti ad te transgredientur, et tui erunt servi; et post te ambulabunt vincti compedibus, et adorabunt te, et in te precabuntur, quoniam in te Deus est, et non alius Deus praeter te. Tu enim Deus es, et nesciebamus, Deus Israel salvator. Confundentur, et reverebuntur omnes, qui adversantur tibi, et cadent in confusionem. Item propheta Hieremias sic ait: Hic Deus noster est, et non deputabitur alius absque illo, qui invenit omnem viam prudentiae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto sibi. Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est.
Item David in psalmo XLIV: Thronus tuus Deus in [Col. 0484A] saecula saeculorum: virga aequitatis, virga regni tui. Dilexisti justitiam, et odio habuisti injustitiam: propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo exultationis. Quo verbo etiam nomen ostendit: siquidem (ut supra docui) ab unctione appellatus est Christus. Deinde hominem fuisse eumdem, Hieremias docet, dicens: Et homo est; et quis cognovit eum? Item Esaias (cap. 19, apud LXX) : Et mittet eis Deus hominem qui salvabit eos, et judicans sanabit eos. Sed et Moyses in numeris ita loquitur (cap. XXIV) : Orietur stella ex Jacob, et exurget homo ex Israel. Propterea Milesius Apollo consultus, utrumne Deus, an homo fuerit, hoc modo respondit:
Quid ad hoc, Apollo, respondes? Si sapiens est; ergo doctrina ejus sapientia est, nec ulla alia, et sapientes, [Col. 0485A] qui sequuntur, nec ulli alii. Cur igitur vulgo pro stultis, et vanis, et ineptis habemur, qui sectamur magistrum, etiam ipsorum deorum confessione sapientem? Nam quod ait, portentifica illum opera fecisse, quo maxime divinitatis fidem meruit, assentiri nobis jam videtur, cum dicit eadem, quibus nos gloriamur. Sed colligit [Col. 0485A] [Col. 0485C] [Variorum Notae to columns 485-486] Sed colligit se, etc. Quia furore confusus diversa dixerat. Ejusmodi multa oracula colligunt Eusebius de Praeparat. Evangel. Augustinus de Civitat. lib. XIX, cap. 23. Certum est, totam oraculorum vanitatem nato Christo cecidisse. BETUL . Veritas expresserat. Verbum istud restitui ex omnibus mss. et editis 3 vet. Rom. ac Betul. et Cellar. In caeteris excusis est extorserat. Judaei. Dicebant enim, Jesum virtute daemonis daemonem ejicere; vide Matth. cap. XII, Marc. cap. III, et Luc., c. XI. Ita et Judaei posteriores, ut videre est in vita Jeschuae Nazareni ab Huldrico in-8 o . Ludg. Bat. 1705. Hoc idem. Hoc additum ex cunctis mss. et edit. Tornes. ac Soubron. Caeteris vulgatis deest. In sex scriptis rec. et ed. Tornes. est putaverunt. Quae eis Prophetae futura esse praedixerant. Sic ms. [Col. 0485D] 1 Bon. omnium antiquissimus, edd. Thom., Is., Thys., Gall. Haec verba, quae caeteris desunt, valde Thomasio et Isaeo probantur: nam hoc modo Judaeorum malitia clarius demonstratur; et explicantur talia fuisse illa miracula, quibus ipsos fidem habere oportuit.— Illa miracula, quae eis prophetae futura praedixerant. Quum Thomasius ex antiquo Bonon. verba, quae eis prophetae futura praedixerant addiderit, et ex eodem Isaeus confirmarit, jure ea restituanda puto. Maxime me movet nostri loci Epitome c. 45, ubi clare, videntes illa Judaei, magica potentia fieri putabant, ignorantes ea omnia, quae fiebant ab eo (miracula) praedicta esse a prophetis. Et iterum cap. 46. Haec omnia prophetae . . . futura . . . praedixerant. Praeter caeteros. Ex edit. Cellar. et omnibus mss, praeter. 2 Reg. recentissimos, qui ut alii editi habent inter. Non intellexerunt in operibus Domini. Haec lectio est omnium pene mss. ac vet. edit. Rom., LXX Interpretum, [Col. 0486C] etiamque Cypriani lib. I. Testimonior. adversus Judaeos cap. 3. Editis est, opera. Exiet virga de radice Jesse. Ms. 1 Merton. solus, Exurget; sed perperam. Legitur enim supra hujusce capitis initio exiet, ut prodient in fine cap. 16, lib. VII Institut. Et apud Matthaeum in Vulgata, ex te exiet dux, etiamque apud Tertullianum adversus Judaeos cap. 13 ex Michaea. Ἀνθήσει, etc. Latine:
Sibylla Sermon. 6.
Libro secundo. Scilicet capite 7, ubi quaedam litterali sensu ad Salomonem, at secundario ad Christum referuntur.
Fabricare. Mss. rec. 4 Reg., 2 Colbert., Betul., Bodl., Cott., 2 Clarom., aedificare.
[Col. 0486D] Parabo regnum ejus. Ita cum Versione LXX Interpret., Vulgata, Cyprian. adv. Judaeos lib. I, cap. 15, lib. II, cap. 11, edit. Betul., Tornes., Soubron, Cellar., Walch. et omnes mss. praeter tres recentiores in quibus, sicut in editis 14 est, parabo semen ejus.
Et regnum ejus. Haec verba desunt in 3 Reg., 4 Colbert., Em., Cant., 3 vet. edit. Rom., Venet. 1490, erasa in Victorino: extant vero in caeteris.
Deo templum aedificavit, et civitatem . . . nuncupavit. Fallitur auctor noster; neque enim Salomon urbem hanc condidit, nec de suo nomine nuncupavit. Conditor ejus fuit Melchisedech, Ps. LXXVI, 3, ut colligitur ex Gen. XIV, 18, ubi vocatur rex Salem, hoc est, conditor Salem; conditores enim urbium olim reges urbium dicti. Quidam putant Jerusalem vel Hierosolymam nomen esse Graecum, cum plane sit Hebraeum. Euseb. putat esse vocem compositam ex verbo Graeco ἱερὸν et Heb. Σολομῶν. Quo etiam propendere videtur Lactantius, qui simul ac locutus [Col. 0487B] fuit de templi aedificatione, statim subjungit et civitatem, etc. Alii componunt ex Jebus et Salem; cum [Col. 0487C] enim prius diceretur Salem, deinde Jebus, atque hinc natum nomen Jerusalem. At Salomon non potest dici fundator et conditor, eo quod multis saeculis ante illum fuerit extructa, ut constat ex libris Josue et Judicum; nisi velimus interpretari Lactant. hoc pacto, quod nempe Jerusalem exornaverit atque multum ampliaverit Salomon: tum hic sensus posset tolerari. Profani Scriptores dixerunt plerumque Jerosolyma numero plurali, quamvis numerus singularis reperiatur. Partim ex GALLAEO .—De templi aedificatione vide III Regum, cap. VI et IX, et II Paralip. cap. III, VII et VIII. Vide, si lubet, Josephum lib. VII Antiq. cap. 3, item lib. VII de Bello Judaico cap. 18 et Hieronymum de locis Hebraicis.
se tamen, et ad daemoniacas fraudes redit. Cum enim verum necessitate dixisset, jam deorum ac sui proditor videbatur; nisi quod ab eo veritas expresserat, mendacio fallente, celasset. Ait ergo, illum fecisse quidem opera miranda, verum non divina virtute, sed magica. Quid mirum, si hoc Apollo veritatem ignorantibus persuasit, cum Judaei quoque, cultores (ut videbantur) summi Dei, hoc idem putaverint; cum ante oculos eorum quotidie [Col. 0485B] fierent illa miracula, quae eis Prophetae futura esse praedixerant, nec tamen tantarum virtutum contemplatione impelli potuerunt, ut Deum crederent, quem videbant. Propterea David, quem praeter caeteros Prophetas vel maxime legunt, in psalmo XXVII, sic eos damnat: Redde illis retributionem eorum, quoniam non intellexerunt in operibus Domini. Ex hujus ipsius domo Christum generatum iri secundum carnem, et ipse David, et alii Prophetae annuntiaverunt. Apud Esaiam (cap. XI) ita scriptum est: Et erit in die illa radix Jesse, et qui exurget principari in nationes: in eum gentes sperabunt, et erit requies ejus in honore. Et alio loco: Exiet virga de radice Jesse, et [Col. 0485C] flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum [Col. 0486A] Spiritus Dei, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietalis; et implebit eum spiritus timoris Domini. Jesse autem fuit pater David, ex cujus radice ascensurum esse florem praelocutus est; eum scilicet, de quo Sibylla dicit ἀνθήσει δ` ἂνθος καθαρόν.
Item in βασιλειῶν libro secundo, propheta Nathan missus est ad David volentem Deo templum fabricare; et fuit verbum Domini ad Nathan dicens (Vid. II Reg., cap. 7). Vade, et dic servo meo David: Haec dicit Dominus omnipotens; Non tu aedificabis mihi domum ad inhabitandum: sed cum impleti fuerint dies tui, et dormieris cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te, et parabo regnum ejus. Hic aedificabit mihi domum in nomine meo: et erigam thronum ejus usque [Col. 0486B] in saeculum; et ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium, et fidem consequetur domus ejus, et regnum ejus usque in saeculum. Sed haec ut Judaei non intelligerent, illa fuit causa, quod Solomon filius David Deo templum aedificavit, et civitatem, quam de suo nomine Hierosolyma nuncupavit. Itaque ad ipsum, quae a Propheta dicta sunt, retulerunt. Solomon autem ab ipso patre suo imperii regimen accepit. Prophetae vero de eo loquebantur, qui tum nasceretur, postquam David cum patribus suis requievisset. Praeterea Solomonis imperium perpetuum non fuit; annis enim XL regnavit. Deinde quod nunquam filius Dei dictus est, sed filius David; et domus quam aedificavit non [Col. 0486C] est fidem consecuta, sicut Ecclesia, quae est verum [Col. 0487A] templum Dei, quod non in parietibus est, sed in corde [Col. 0487A] [Col. 0487C] [Variorum Notae to columns 487-488] Sed in corde. De hoc secundo templo vide Epist. II, Petri, cap. II, v. 5. In vanum laboraverunt, qui illam aedificaverunt. mss. 10 rec. et 5 edit. sine causa laborant ii, qui aedificant eam. In vanum vigilavit, qui eam custodivit. LXX, et Vulgata, [Col. 0487D] qui custodit eam; 1 Reg. in vacuum vigilavit, qui eam custodivit; Regio-Put. 2, al. Reg., 1 Sorbon., 1 Colbert., 2 Clarom., in vanum laboravit, qui eam custodivit; 3 rec. et edit. Betul. sine causa vigilavit, qui eam custodiebat; 2 rec. vigilabat, etc. 4 rec. et sex vulgati veteres, sine causa vigilant, qui custodiunt eam; Brun. custodiebant; 1 Colb. frustra vigilant, qui custodiant eam. Et ad aditum templi. Haec vera desunt in Regio-Put. Sed illa esse Lactantii multi et optimi tum mss. tum editi codices manifeste evincunt. In 3 Reg. et ed. Thys. est ad templum; in 2 Lips. ad ipsum templum; in 1 Colb. ad dictum templum. Secundum ordinem Melchisedech. Haec tria postrema verba absunt a mss. 2 Reg. antiquissimis et 3 aliis, 3 Reg. et Brun. quae tamen a propheta Regio revera de Christo dicta fuisse Paulus diserte asseruit in sua ad Hebraeos Epistola cap. V, v. 6. et cap. VII, v. 17. De hoc Sacerdotio vide caput V Epistolae ad Hebraeos. [Col. 0488B] Faciat. Mss. novem, faciet. Domum fidelem. Id est, firmam et stabilem. [Col. 0488C] Zacharias. Cap. III. Constat vel ex ipso Prophetae vaticinio, verbum Domini factum esse ad Zachariam mense octavo anni secundi Darii, qui annus septuagesimus captivitatis fuit: quibus (ut Eusebius indicat) temporibus Romae reges urbe pulsi fuerunt; quo Zorobabel et Jesus reduces templum aedificare coeperunt. Hic est ille Jesus sacerdos, filius Jozedec: de quo quidquid hic Prophetae per visionem ostenditur, recte Christo hierarchae Hierosolymitano aeterno convenit. BETULEIUS . Sic enim dixit. Haec verba absunt ab uno Bonon. antiq. et 3 editis rec. Sunt in caeteris cum mss. tum excusis. Deus Jesum Sacerdotem magnum. Ita cuncti mss. et omnes editi, praeter rec. Sic LXX et Cyprianus. Vide Justinum martyrem in Dialogo cum Tryphone pag. 342, et Tertullianum libro adv. Judaeos, cap. 14, et lib. III adv. Marcionem cap. 7. Editi tres, Jesu, mendose. [Col. 0488D] Ad dextram, etc. Stare a dextris est potenter accusare, auctoritate Psal. CVIII. Constitue super eum peccatorem, et diabolus stet a dextris. Hinc διάβολος, id est, calumniator dictus est, quia sustinet personam calumniatoris, ut alibi Lactantius docuit. BETUL . Contradiceret. Ita restitutum ex antiquissimis et plurimis mss. Bonon. Reg. aliisque. In 7 recentioribus et editis est, adversaretur. Ed. Sublac. habet adversaretur. Imperet Dominus in te. Sic legunt quamplurimi mss. et editi. In 4 rec. est vitae; in aliis 4 rec. et 5 excusis, Imperet tibi Dominus vitae; in 4 aliis scriptis et in edit. Ald., Fasitel. et Is., Imperet tibi Dominus in te. Apud LXX et in Vulgata est, Increpet Dominus in te. Vexationis exemplum est, quae iram justam excitat. Imponite cidarim. Ita reposui ex 2 vet. edit. Rom. et cunctis mss. praeter 2 Reg. rec. quibus est cydarin. In 12 excusis est ponite cydarim. Cydaris vero regium est capitis ornamentum apud Persas.
Quibus ex rebus apparet, prophetas omnes denuntiasse de Christo, fore aliquando, ut ex genere David corporaliter natus constitueret aeternum templum Deo, quod appellatur Ecclesia, et universas gentes ad [Col. 0487B] religionem Dei veram convocaret. Haec est domus fidelis, hoc immortale templum, in quo si quis non sacrificaverit, immortalitatis praemium non habebit. Cujus templi, et magni, et aeterni quoniam Christus fabricator fuit, idem necesse est habeat in eo sacerdotium sempiternum. Nec potest nisi per eum, qui constituit templum, et ad aditum templi, et ad conspectum Dei perveniri. David, in psalmo CIX, id ipsum docet, dicens: Ante luciferum genui te. Juravit Dominus, et non poenitebit eum: tu es sacerdos in aeternum [Col. 0488A] secundum ordinem Melchisedech. Item in Βασιλειῶν libro primo (cap. II) : Et suscitabo mihi sacerdotem fidelem, qui omnia, quae sunt in corde meo, faciat; et aedificabo ei domum fidelem, et transibit in conspectu meo omnibus diebus. Quis autem futurus esset, cui Deus aeternum sacerdotium pollicebatur, Zacharias etiam nomine posito apertissime docuit; sic enim dixit: Et ostendit mihi Dominus Deus Jesum sacerdotem magnum stantem ante faciem angeli Domini, et diabolus stabat ad dextram ipsius, ut contradiceret ei. Et dixit Dominus ad diabolum: Imperet Dominus in te, qui elegit Hierusalem; et ecce titio ejectus ab igne: et Jesus erat indutus vestimentis sordidis, et stabat ante faciem angeli, et respondit, et dixit ad circumstantes ante faciem ipsius, dicens: Auferte vestimenta sordida [Col. 0488B] ab eo, et induite eum tunica talari, et imponite cidarim mundam super caput ipsius; et cooperuerunt eum vestimento, et imposuerunt cidarim mundam super caput ejus; et angelus Domini stabat, et testificabatur, ad Jesum dicens: Haec dicit Dominis omnipotens: si in viis meis ambulaveris, et praecepta mea servaveris, tu judicabis domum meam, et dabo tibi, qui conversentur in medio horum circumstantium. Audi itaque, Jesu sacerdos magne.
Quis non igitur captos mentibus tum fuisse Judaeos [Col. 0489A] arbitretur, qui cum haec legerent, et audirent, nefandas manus [Col. 0489A] [Col. 0489C] [Variorum Notae to columns 489-490] Nefandas manus. Mss. Cauc. et 8 rec. cum edit. Tornes. et Soubr. nefarias. Crucifixus est. Francius emendabat cruci affixus est. Sic Latini et ipsemet Lactantius ter infra eodem libro, cap. 18. Prope quingenti anni numerantur. Ita mss. omnes et sex editi. In 9 vulgatis dest prope. Quae vox admodum apta retinenda est. Siquidem praecise quingenti non numerantur anni. Eusebius in Chronico sub Olympiade CCII computat annos quingentos quinquaginta octo. Vide chronologos. Darii et Alexandri. Darii quarti Persarum regis. Hic autem Alexander non est ille magnus vocatus, Philippi filius, Macedonum rex XXIII, qui ab Eusebio [Col. 0489D] ponitur sub Olympiade CXIV, sed Alexander X, Macedonum rex, qui ab eodem Euseb. sub Olympiad. LXIX, censetur. ISAEUS . Non multo priusquam, etc. Sic lego ex mss. 1 Colbert. et Cotton. cum Betuleio et Sparkio. In 17 aliis et in editis est postquam. Immo antequam Tarquinius Superbus exactus est, plus minus septem annis. Ponunt profligationem regum anno ultimo Olympiad. LXVII. Templum autem, Zacharia etiamnum prophetante, absolutum est Olympiade LXVI, ex Eusebio. BETULEIUS . Nisi Lactantius lapsus fuerit, vel Amanuensis, scribendo postquam, pro priusquam. Ambureretur. Ita restitui ex mss. 9 Regiis, 2 Colbert., Goth.. 1 Sorbon., 1 Brun., Lips. aliisque, et editis 3 vet. Rom. ac Betul., Tornes., Soubron., Cellar. In 6 scriptis rec. et 9 impressis est combureretur. Verbum amburo Lactantio familiare lib. VII, cap. 17 et 21. Cruciamenta. Vox non adeo frequens, secundum [Col. 0490C] Walchium, nostro eo frequentior, e. g. l. IV, c. 30; l. V, c. 2, c. 22, De Mort. persec., c. 49. Arnobius, l. I, p. 26; immo et Cicero Philip. IX, c. 4. BUN . Titionem enim vulgus appellat, etc. Et ita Apuleius Metamorphos. lib. VII: Procurrit ad focum, ardentemque titionem gerens; et Quintilianus lib. X Declamat.: Velut mentitam atque cuncta fingentem, titione candenti inter media femina detruso, crudelissime necavit. Filium suum legavit ad homines. Haud secus habent antiquissimi mss. I Bon. et Regio-Put. necnon editi Thomas., Is., Thys., Gall., Spark. Mss. vero 31 et 10, impressi post Filium suum, addunt principem Angelorum: quae duae voces Thomasio videntur additae a quodam Ariano. Nisi ea dictione Christus significetur [Col. 0490D] primus legatorum seu nuntiorum, ut infra vocatur a Lactantio, cap. 25 et 29, et lib. de Ira Dei, cap. 2, vel caput Angelorum, juxta illud Apostoli ad Coloss. II: Qui est caput omnis principatus et potestatis. Nec umquam se ipse Deum dixit. Frustra Lactantium falsi insimulat Gallaeus, eo quod X Joannis legitur, Ego et Pater unum sumus. Ea quippe est Lactantii mens, nusquam illud a Christo dictum fuisse, se divinitatem habuisse a Patris natura distinctam: quod sequentia satis probant; fuisset enim hoc non ejus qui miserat, sed suum proprium negotium gerere, ac se ab eo, quem illustraturus venerat, separare. SPARK . Quem illustraturus venerat. Sic restitui ex mss. 7 Reg., 2 Bonon., 5 Oxon., 4 Colbert. et 13 aliis atque 8 impressis. Sex manu exarati et 12 typis excusi habent illustratum: utraque lectio bona. Mss. Cauc., I Reg., I Lips., Pal., ad quem illustrandum venerat. Quia sibi. Heum. legit, et quia sibi.
Quomodo autem, et cum quibus mandatis a Deo miteretur in terram, declaravit Spiritus Dei per Prophetam, docens futurum, ut cum voluntatem summi Patris fideliter et constanter implesset, acciperet judicium, atque imperium sempiternum. Si in viis meis, inquit, ambulaveris, et praecepta mea servaveris, tu judicabis domum meam. Quae fuerint viae [Col. 0489C] Dei, et quae praecepta ejus, nec ambiguum, nec obscurum [Col. 0490A] est. Deus enim cum videret malitiam et falsorum deorum cultus per orbem terrae ita invaluisse, ut jam nomen ejus ex hominum memoria fuisset pene sublatum (siquidem Judaei quoque, quibus solis arcanum Dei creditum fuerat, relicto Deo vivo, ad colenda figmenta irretiti daemonum fraudibus aberrassent, nec increpiti per prophetas, reverti ad Deum vellent), Filium suum legavit ad homines, ut eos converteret ab impiis et vanis cultibus, ad cognoscendum et colendum Deum verum: item ut eorum mentes a stultitia ad sapientiam, ab iniquitate ad justitiae opera traduceret. Hae sunt viae Dei, in quibus ambulare eum praecepit. Haec praecepta quae servanda mandavit. Ille vero exhibuit Deo fidem. Docuit enim quod Deus unus sit, eumque solum coli oportere; nec umquam [Col. 0490B] se ipse Deum dixit, quia non servasset fidem, si missus ut deos tolleret, et unum assereret, induceret alium, praeter unum. Hoc erat, non de uno Deo facere praeconium, nec ejus qui miserat, sed suum proprium negotium gerere, ac se ab eo quem illustraturus venerat, separare. Propterea quia tam fidelis extitit, quia sibi nihil prorsus assumpsit, ut mandata mittentis impleret, et sacerdotis perpetui dignitatem, et regis summi honorem, et judicis potestatem, et Dei nomen accepit.
Quoniam de secunda nativitate diximus, qua se hominibus in carne monstravit, veniamus ad opera illa [Col. 0490C] miranda, quae cum essent coelestis indicia virtutis, [Col. 0491A] magum Judaei putaverunt. Cum primum coepit adolescere, [Col. 0491A] [Col. 0491C] [Variorum Notae to columns 491-492] Cum primum coepit adolescere. Latius hanc vocem extendit Lactantius; erat enim ὠσεὶ ἐτῶν τριάκοντα (Luc. cap. III, v. 23) . Eodemque sensu Lucretius accepit lib. III, v. 450; et Virgil. lib. XII Aeneid, v. 438. pro crescentibus annis maturioribus. Tinctus est. Id significat vox βαπτίζεσθαι_ sed Baptisare, nunc vox est sacrata apud Christianos. De hoc Jesu Christi baptismo vide Lucam, cap. III, Math. III, Joann. I, et Marc. I. Aboleret. Ms. Bodl., ablueret. Carnis equidem non suae, sed humanae conditionis— Lavacro . . . aboleret. Merton. lavacro . . . ablueret. Apte quidem: salva tamen recepta l. III, c. 26: Uno lavacro malitia omnis abolebitur. L. VI, c. 24: Labem vitae prioris abolevit. BUN . Purifici roris perfusione. Ita omnes mss. At edit. Ald., Plantin., Fasitel., Tys., purificati. Hinc potest concludi in primitiva Ecclesia obtinuisse, ut non solum [Col. 0491D] aquae immergerentur baptizandi, sed etiam aqua perfunderentur, ut obtinet in his oris. GALLAEUS . Spiritus Dei formatus in speciem columbae candidae. Nescio unde hauserit Lactantius columbam quae descendit super Jesum in baptismo, fuisse candidi coloris, nisi ex veteri quadam christianorum traditione; nullibi enim indicatur in Evangelio cujus coloris fuerit.— Columbae candidae. Majus filius in Obs. Sacr. ad Luc. III, 22, auctor est. Spiritum S. non formatum in speciem, sed sicut columbam leni lapsu descendisse. BUN . Non praestigiis magicis, quae nihil veri ac solidi ostentant. Gentiles calumniabantur Christum fuisse magum. Augustin. in Matthaeum Serm. XI: Pagani dicunt Dominum Christum magicis artibus fecisse miracula. Hos refutant August. de Consens. Evangelist. et Euseb. Demonst. lib. III, cap. 3 et 8. Recte autem dixit Lactant. nihil veri ac solidi praestigias magicas ostentare. Hinc eleganter Minucius: Magi quidquid [Col. 0492C] miraculi ludunt, per daemones faciunt, illis aspirantibus et infundentibus praestigias edunt, vel quae non sunt videri, vel quae sunt non videri. ELMENH . Quae jampridem, etc. Ms. 1 Colb. et edit. Crat., quae et jampridem; Scripti 3 Reg., 3 Colbert. et 4 alii ac quatuor excusi, quae etiam pridem. Portentificas. De quibus vide sup. cap. 13. Matth. IV, IX, XIXV; Marc. I, II, X: Luc. V, VII, XI. Quacumque iter faciebat. Lips. alter, quocumque: male. Imitatur Ciceronem l, I, in Verr. c. 16: Quacumque iter fecit; l. II. de Nat. deor. c. 33: Quacumque imus, quacumque movemur. Add. not. ad Lactant. l. VI, c. 18. Iterum, l. V, c. 17: Quacumque iter fecerit. BUN . Aegros ac debiles. Aegri, morbo sunt affecti; debiles, membrorum parte mutilati. Sic mox Lactantius noster debilibus integritatem reddere. Membris omnibus capti. Arnob., c. 1: Captos membris [Col. 0492D] adsurgere, etiam suos referebant lectos, alienis paulo ante cervicibus lati. BUN . Aspersos maculis. Mss. 5 rec., asperos; 1 Reg. antiquissimus et Jun., aspersis maculis; ms. Cantabrig. et 7 edit. rec., ac sparsos maculis. Aut medela. Praeter caecum, quem luto curavit Joann. IX. Πάντα λόγῳ. Interpret. Lat.: Omnia verbo agens, et omnem morbum curans. Et genua debilia consolidamini. Sic lego cum 1 Reg. antiquissimo. Et sensus postulat. 1 Colbert. habet, et genua debilia confortamini. Consolamini qui estis. Hebr. Chald. et Vulgata habent roborate; Syriac., Confirmamini; LXX et omnes fere mss., Consolamini, ita ut ad sequentia referatur, minus apte. Vide praeced. et seq. Νεκρῶν δὲ. Sibyllar. carmina serm. 8 Latine:
[Col. 0492B] Quae videntes tunc Judaei, daemoniaca fieri potentia arguebant, cum omnia sic futura, ut facta sunt, arcanae illorum litterae continerent. Legebant quippe cum aliorum prophetarum, tum Esaiae verba dicentis (cap. XXV) : Confortamini manus resolutae, et genua debilia consolidamini. Qui estis pusilli animi, nolite timere, nolite metuere. Dominus noster judicium retribuet; ipse veniet, et salvos faciet nos. Tunc aperientur oculi caecorum; et aures surdorum audient. Tunc saliet claudus sicut cervus, et plana erit lingua mutorum, quia rupta est in deserto aqua, et rivus in terra sitienti. Sed et Sibylla eadem cecinit his versibus:
Καὶ χωλῶν δρόμος ἔστ` ὠκὺς. Vetus membrana legit, καὶ χωλῶν δρόμος ὠκύτατος. OPSOPOEIUS .
Moratus esset. Ita reposui ex quamplurimis mss. magis apposite quam moraretur, quod est in 8 scriptis et in vulgatis. Vide Matth. XV et Marc. VIII.
Quantos secum cibos gestarent. Francius legendum esse censebat, quantum secum cibi. Vide Matth. XIV, Marc. VI, Luc. IX, et Joan. VI.
Per quinquagenos distributam. In mss. Bononiensi antiquiore, 2 Colbert. et quibusdam editis deest distributam.
Et cum apponere illa populo discipulis imperasset. Sic restitui ex antiquissimis mss. 2 Reg. et 5 aliis Regiis, 4 Colbert., Em., 1 Clarom., Brun. et edit. 2 vet. Rom. In multis aliis est apponi.
Duodecim cophini. Erat cophinus mensurae genus, aridas et liquidas res metiens, qua re notissimi erant Judaei. Unde ait Juvenalis:
Εἶν ἄρτοις, etc. Codex Sibyllinus legit, ἐκ δ` ἄρτων ἅμα πέντε, καὶ ἶχθύος εἶναλίοιο. OPSOPOEIUS . Versus prior Sibyllae emendandus est ex Lactantio, 4 Reg. et 1 Colb. Ἐξ ἄρτων, mendose ob sequens ἶχθύεσσι. 1 Clarom. et edit. 2 vet. Rom. Ἐν ἄρτοις. Latine:
Vespere. Sic reposui ex antiquissimis Regio-Put., 2 Bonon., 2 Colb., 2 Clarom. et 12 excusis. Vespera est in 7 aliis scriptis et edit. Gall., Spark. In 1 Colbert., aura.
[Col. 0494C] In solido. Id est, in solida terra. Virgil. II, Georg. 231
Orionem. Fabulam narrat Theon Alexandrinus in Arataeis phaenomenis.
Excitatus e somno. Praepositionem addidimus ex mss. et editis 3, vet. Romanis, Crat., Cellar., Walch. In 2, Colb. et Clarom. est a a somno. Deest praepositio in 9, impressis.
Sub verbo ejus. Ipse Lact. iterum lib. VII, cap. 17: Fient haec sub verbo ejus. Nec aliter Lucretius l. IV, v. 786:
Quae Creechius interpretatur ad nutum. Ego Lactantii sub verbo ejus interpretor, eo adhuc loquente et jubente. BUNEMAN .
Τοὺς ἀνἑμους. Latine:
Κύματα. Sibyll. lib. VI, serm. 6. Latine:
Στήσει. Sic emendavi ex vetustissimis mss. Regiis, Put., Cauc., 1 Colbert., 1 Brun. et edit. Basileens. 1569. In 4 Regiis recent., 1 Sorbon., 1 Claromont. et octo excusis, Ζήσει In duobus aliis Reg. et 1 Colbert., Ζεύσει. Magis placeret Ζώσει. Graeca desunt in plerisque manuscriptis.
Ἄλγεα πολλὰ. Sic restitui ex 1 Reg. antiquissimo, 1 al. Reg., 1 Colb. et Brun. favente item vetustissimo Regio-Puteano, cui est τολλα, corrupte, pro πολλὰ Sex mss. habent πολλοῖς.
Πήρης Ita reposui ex mss. 2 veterrimis Reg. favente latina interpretatione perionis, quae est in 4 Colbert. et Brun. cujus vice forte legendum esset peridionis; quae est vox Graeca significans saccum, de [Col. 0495C] quo supra, quinque panes et duos pisces in pera se habere dixerunt. Itaque legendum mihi videtur in Graeco textu πήρης· non πηγῆς, ut in octo rec. scriptis. Et facilis mutatio fuerit πήρῆς in πηγῆς.
καὶ κωφὸς ἀκούσει_
Mentiuntur fortasse Litterae sanctae (Luc. VIII, Marc. IV, Matth. VIII) , docentes tantam fuisse in eo potestatem, ut imperio suo cogeret ventos obsequi, maria [Col. 0494B] servire, morbos cedere, inferos obedire. Quid quod eadem Sibyllae carminibus suis ante docuerunt? quarum una, cujus supra fecimus mentionem, sic ait:
Ficta. Sic repositum ex 7 vet. editis et omnibus mss. praeter 1 Reg. rec. in quo est conficta. In 1 Reg. rec. et Brun. deest atque composita. Quae vero fides sit adhibenda Sibyllis vide supra col. 000.
Ciceronem. Lib. II, de Natura deorum. Et Varronem, de quo lege, cap. 6, libri primi supra, et c. 22, libri de Ira Dei.
Φήσουσι. Istud est sermone 3 quod sic vertitur [Col. 0495D] latine:
Ψευστείραν. Sic emendavi ex 2 vetustissimis mss. codicibus Regiis, favente Regio altero in quo Ψεστείραν. Scripti sex rec. et 9 edit. habent Ψεύστριαν, mendose, contra legem metri; itemque 1 Reg. et edit. Rom. 1470, quibus est Ψειύστριαν.
Προφῆτιν. 5 Reg. veterr. προφῆτιν_ 3, al. προφήτην, ut edd., masculino genere, male.
Jacuerunt. Ita restitui ex mss. 2, antiquissimis Regiis, 2, al. Reg. bonae notae, 4 Colbert., 1 Lips., Em., Cant., Brun., ed. Rom. 1468. Jacuerunt, id est, in occulto fuerunt. Hac significatione istud verbum accipitur a Cicerone et Plauto. Recentiores librarii perperam substituere latuerunt.
Postea vero animadversa sunt, quam. Id est, Animadversa vero sunt, posteaquam Christi nativitas et [Col. 0496C] passio patefecit arcana. Sic de Mort. persec., cap. 5, Postea vero quam . . . finivit. Vid not. supra. BUNEMAN .
Vel eo amplius. Haec lectio manuscriptorum est Regio-Put., 2 Bon., 4 Colb., Em., Cant., aliorumque, edit. 3, vet. Rom. et 3, al. In 7 rec. scriptis totidemque excusis est et eo.
Quae velut opprobrium, etc. Pagani objiciebant christianis velut opprobrium, quod hominem crucifixum ac servili morte defunctum colerent. Augustin. de Convers. S. Pauli Serm. 1: Nolo erubescamus de Christi nomine. Insultetur nobis, quod credimus in crucifixum, occisum. Idem Serm. 8 de Verbis [Col. 0496D] Apost.: De cruce Christi nobis insultant sapientes hujus mundi, et dicunt: Quale cor habetis, qui Deum colitis crucifixum. ELMENHORST .
Divinitatis. Sic restitui ex edit. Is. et Cellar. necnon ex omnibus mss. praeter rec. 1 Reg. et 1 Colbert. in quibus corrupte legitur dignitatis pro divinitatis; ac 2 Reg. rec. et 13 vulgatos, in quibus est religionis.—Verae divinitatis expertes. Lib. V, c. 10: Quanto religiosius terrenis istis simulacris inserviunt, tanto magis scelerati adversus nomen verae divinitatis existunt. BUNEMAN .
Non tantum suspiciunt. Ita emendavi ex ms. codice regio 400 duntaxat annorum, sed optimae notae, et 2 vet. edit. Rom. 1470, 1474. Et sic Betuleius, Rivetus, Meursius, Gallaeus, Sparkius et Cellarius legere malunt, quam suscipiunt caeterorum. Eadem correctio est supra lib. II, cap. 2, circa medium. Suspiciunt, id est, admirantur.
Primores. Noster expressit Cypr. Idol. Van. Hunc [Col. 0497C] magistri eorum ac primores . . . tradiderunt; et Cyprianus Tertullianum in Apolog. cap. 21: Primores Judaeorum, reliqua. BUNEMAN .
atque composita. Quod profecto non putabit qui Ciceronem Varronemque legerit, aliosque veteres, qui Erythraeam Sibyllam caeterasque commemorant: quarum ex libris ista exempla proferimus: qui auctores ante obierunt quam Christus secundum carnem nasceretur. Verum non dubito quin illa carmina prioribus temporibus pro deliramentis habita sint, cum ea nemo tum intelligeret. Denguntiabant enim monstruosa quaedam miracula, quorum nec ratio, nec tempus, nec auctor designabatur. Denique Erythraea fore ait, ut diceretur insana, et mendax. At enim:
Venio nunc ad ipsam passionem, quae velut opprobrium [Col. 0495C] nobis objectari solet, quod et hominem, et ab hominibus insigni supplicio affectum et excruciatum [Col. 0496A] colamus; ut doceam eam ipsam passionem ab eo cum magna et divina ratione susceptam, et in ea sola et virtutem, et veritatem, et sapientiam contineri. Neque enim, si beatissimus in terra fuisset, et per omnem vitam in summa felicitate regnasset, quisquam illum sapiens aut Deum credidisset, aut honore divino dignum judicasset: quod faciunt verae divinitatis expertes, qui caducas opes, et fragilem potentiam, et alieni beneficii bona non tantum suspiciunt, verum etiam consecrant, et scientes memoriae mortuorum deserviunt, fortunam jam extinctam colentes; quam ne vivam quidem praesentemque sapientes colendam sibi umquam putaverunt. Nec enim potest aliquid in rebus terrenis esse venerabile coeloque dignum: sed sola est virtus, sola justitia, quae [Col. 0496B] potest verum bonum, et coeleste, et perpetuum judicari; quia nec datur cuiquam, nec aufertur. Qua virtute ac justitia quoniam Christus instructus venit in terram, immo vero, quoniam ipse virtus, et ipse justitia est, descendit ut eam doceret, hominemque formaret. Quo magisterio ac Dei legatione perfunctus, ob eam ipsam virtutem, quam simul et docuit, et fecit, ab omnibus gentibus, et meruit, et potuit Deus credi. Ergo cum magnus populus ad eum, vel ob justitiam quam docebat, vel ob miracula quae faciebat, subinde conflueret, et praecepta ejus audiret, et a Deo missum Deique Filium crederet: tum primores Judaeorum et sacerdotes ira stimulati, quod ab eo tamquam peccatores increpabantur, et invidia depravati, quod, confluente ad eum multitudine, contemni se ac deseri videbant, et (quod caput sceleris illorum fuit) stultitia et errore [Col. 0496C] caecati, et immemores praeceptorum coelestium ac prophetarum, coierunt adversus eum, impiumque [Col. 0497A] consilium de eo tollendo cruciandoque [Col. 0497A] [Col. 0497C] [Variorum Notae to columns 497-498] Cruciando. Conf. cap. 18; cap. 22; Epit. cap. 46, 48. Illustrat Lipsius lib. I, de Cruce, cap. 3, et Columbus ad lib. de Mort. Persec. cap. 2. BUNEMAN . Et Salomon in libro Sapientiae. Hieronymus cordatior praefatione in proverbia Salomonis est (quae epistola est 115) . Liber, inquit, ψευδεπίγραφος, qui Sapientia Salomonis inscribitur, qui apud Hebraeos nusquam est, et ipse stylus graecam eloquentiam redolet, et nonnulli scriptorum veterum hunc esse Judaei Philonis affirmant. BUN . [Col. 0497D] Insuavis. Hac voce passim utitur Lactantius lib. V, cap. 1, Epitom. cap. 45 et 64, lib. de Ira Dei cap. 20. Quasi ab immunditiis. Non abhorret Lactantius a voce. L. IV, cap. 17, Ab immunditiis. Lipsius ad Senec. l. III de Ira, c. 34, Immunditias, ex antiquo libro malebat. BUN . Et gloriatur patrem Deum. Ediderant antea; et gloriatur patrem se habere Deum. At antiquissimus codex Taurin., c. 45. Et gloriatur patrem Dominum (leg. Deum ). Atque, ut ego edo. BUN . Mille ac decem anni. Sat recte ad mentem chronologiae sacrae. Salomon enim obiit anno ante aeram vulgarem 980. Christus vero cruci affixus est, juxta veteres Ecclesiae doctores, duobus Geminis consulibus, id est anno Christianae aerae 29. Hanc summam si addas ad eam 980, efficies annos 1009. Nihil addimus. Mss. Em. et Brun., Nihil nos addimus. Jesum. Ita quamplurimi et antiquissimi mss. et omnes [Col. 0498C] editi. In 7 mss. rec. est ipsum. Quietum. Abest a 7 mss. rec. Sordidum. H. l. non significat immundum, nec avarum, parco oppositum, ut c. 1, l. VI, c. 14, sed obscurum, contemptum, haud clarum: quod patet ex citato dicto Esaiae, n. 15; et Lact. VI, c. 14. BUN . In humilitate carnis. Secundum Tertull. Apolog. cap. 21: In humilitate conditionis humanae. Lact. lib. IV, cap. 14; Conf. c. 22: Cur se tam humilem imbecillumque fecit; cap. 26: Humilis advenerat, ut humilibus et infimis opem ferret, etc. Conf., l. II, cap. 1, c. 2, c. 3 et c. 4; l. V, c. 14: Ab humilibus ad potentes. BUN . [Col. 0498D] Annuntiavimus, etc. Hebraei legunt: et ascendit sicut virgultum coram eo. LXX et August.: Annuntiabimus coram illo, ut infans. Quid multis? Apud humanum judicium παράδοξον est, summam potentiam in humilitate quaerere. Carnalis Judaeorum sapientia tam sagax non erat, ut intelligeret quidnam illud esset, quod Zachar. praedixerat: Rex tuus venit tibi mansuetus. BETULEIUS . Pro nobis dolet. Restituo veram lectionem ex Lips. tert., Goth. Reimm., Rost., Ven. 1471, utraque 78, 93, 97, Paris. Torn. 1587, 1613, conformem Hebr. et LXX, item Cypriano l. II, adv. Jud. c. 13. Recentiores Parrh., Ald., Gryph., Thomas. et seqq. sine necessitate pro nobis hic dolet ediderant. BUN . Οἶκτρὸς, etc. Sibyll. Serm. 8. Lat.:
Ἐλπίδα δώσει. Ita mss. Reg. Put. et 5 al. Reg., 1 [Col. 0499C] Clarom., 2 Colbert. Graeca in aliis desunt. Male citatur Cl. Puteani membrana, in qua δώσῃ, non δώσει, quam dictionem tamen habuit aliquis ms., siquidem I Brun. fert, ut miseris spem praebeat.
ceperunt: quod prophetae multo ante descripserant.
Nam et David, in principio Psalmorum (Psal. I) suorum, providens in spiritu quantum facinus admissuri essent, Beatum esse ait, qui non abierit in consilio impiorum. Et Salomon in libro Sapientiae (cap. II) , his verbis usus est: Circumveniamus justum, quoniam insuavis et nobis, et exprobrat nobis peccata legis: promittit se scientiam Dei habere, et filium Dei se nominat: factus est nobis in traductionem cogitationum nostrarum: gravis est nobis etiam ad videndum; quoniam dissimilis est aliis vita illius, et immutatae sunt viae illius: tamquam nugaces aestimati sumus ab eo: continet se a viis nostris, quasi ab immunditiis, et praefert novissima justorum, et gloriatur patrem se habere Deum. Videamus [Col. 0497B] ergo si sermones illius veri sint; et tentemus quae ventura sunt illi. Contumeliis et tormentis interrogemus eum: ut sciamus reverentiam illius, et probemus patientiam illius, morte turpissima condemnemus eum. Haec cogitaverunt, et erraverunt. Excaecavit enim illos stultitia ipsorum; et nescierunt sacramenta Dei. Nonne ita descripsit nefarium illud consilium ab impiis initum contra Deum, ut plane interfuisse videatur? Atqui a Salomone, qui haec cecinit, usque ad id tempus, quo gesta res est, mille ac decem anni fuerunt. Nihil nos affingimus, nihil addimus. Habebant haec, qui fecerunt: legebant, in quos haec dicta sunt. Sed et nunc haeredes nominis ac sceleris illorum haec et habent, et damnationem suam prophetarum voce praedictam quotidianis lectionibus personant; nec aliquando in [Col. 0497C] cor suum, quae pars est et ipsa damnationis, admittunt. Increpiti ergo a Christo saepe Judaei exprobrante [Col. 0498A] illis peccata et injustitias, et a populo pene deserti, concitati sunt ad eum necandum.
Cujus rei audaciam dedit illis humilitas ejus. Nam cum legerent, cum quanta virtute et claritate Filius Dei venturus esset e coelo, Jesum autem cernerent humilem, quietum, sordidum, informem, non credebant filium Dei esse, ignorantes duos ejus adventus a prophetis esse praedictos: primum in humilitate carnis obscurum, secundum in fortitudine majestatis manifestum. De primo David in psalmo septuagesimo primo sic ait: Descendet sicut pluvia in vellus, et orietur in diebus ejus justitia, et abundantia pacis, donec extollatur luna. Sicut enim pluvia, si descendat in vellus, animadverti non potest, quia strepitum non facit: ita Christum in terram sine cujusquam suspicione [Col. 0498B] venturum esse dixit, ut justitiam doceret et pacem. Esaias quoque ita tradidit (cap. LIII) : Domine, quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatum est? Annuntiavimus coram ipso sicut pueri, et sicut radix in terra sitienti: non est figura ejus, neque claritas; et vidimus illum, et non habuit figuram, neque decorem: sed figura ejus sine honore, et deficiens praeter caeteros homines. Homo in plaga positus est, sciens ferre imbecillitatem, quia aversus est, et non est computatus. Hic peccata nostra portat, et pro nobis hic dolet; et nos putavimus ipsum esse in dolore, et in plaga, et in vexatione. Ipse autem vulneratus est propter facinora nostra, et infirmatus est propter peccata nostra: doctrina pacis nostrae super illum; livore ejus nos sanati sumus. Omnes sicut oves erravimus, et Deus tradidit illum [Col. 0498C] pro peccatisnostris. Et Sibylla eodem modo locuta est:
Sed irae atque invidiae suae, quam in cordibus suis gerebant intus inclusam, alias causas praeferebant; [Col. 0499A] [Col. 0499C] [Variorum Notae to columns 499-500] Invidiae suae . . . . . praeferebant. Mss. 1 Reg. et Cauc. ac 3 edd. rec. habent, intus inclusa malitia, causas praeferebant. Solveret. Vide Matth., c. XII, Marc., c. III, Luc., c. VI, et Joann., c. IX. Operans in salutem. Sic Taurin., Epit. 47: Ut in salutem hominum . . . operarentur. Et Cyprian. de Eleemos. in princ.: Multa et magna sunt . . . beneficia divina, quibus in salutem nostram Dei . . . clementia et operata sit, et semper operetur. Tertull. Apol., c. 33: Plus ego illi operor in salutem. BUN . Suillae carnis. Id non legitur in evangelica historia. Ad Christum secesserat. Ms. 1 Bonon. antiq. accesserat. [Col. 0499D] Scriptis 8 et editis 4 est, a Christo secesserat. Sed ad Christum secesserat, hic est verbum (ut dicunt) praegnans, quod aliud adhuc includit, ea ratione, quae nondum secesserat, et ad Christum se contulerat; exempli gratia Velleii Paterculi, lib. I, 18, 1: Adeo ut corpora gentis illius separata sint in alias civitates; id est, separata sint, et in alias civitates divisa. Sacro codice hebraeo hic dicendi modus maxime frequens est. El deliget validas nationes. Verbum deliget desideratur in ms. Regio-Put. In aliis mss. est diliget, religet, rediget, diriget. Omnes fere editi cum pluribus mss. habent deliget, quod Lactantius legisse videtur ex mendoso bibliorum codice graeco, in quo scriptum fuerit ἐκλέξει, pro ἐξελέγξει, quod est arguet, vel corripiet. Forte non male, revincet et rediget validas nationes, ut ferunt mss. 1 Reg. rec., Tornes. et 1 Clarom. Multa hic desunt in veterrimo Regio, et Graeca absunt a multis mss. [Col. 0500C] Deliget. Vulgata habet corripiet. In monte Choreb. In deserto Arabiae. Sic juxta Graecum textum reposui ex mss. Regio-Put., 6 aliis Reg., 5 Colb., Cauc. et quamplurimis aliis. In rec. 2 Reg. et 1 Colb. et 11 editis legitur Oreb. Choreb autem est Sinai. Erat ergo petra in deserto Sinai, vicinior tamen Raphidim, quam monti Sinai. MENOCH .—Totus ille montosus tractus dicebatur Horeb, ubi et Sinai. JUNIUS .—Occidentalior pars erat Horeb, orientalis Sinai. Ἀλλ` ὅτε, etc. Latine:
Sibyllarum, serm. 8.
Εἶς αὐτὸν, etc. Sic emendavi ex mss. Regio Put., 1 al. Reg optimae notae, et Betul.
[Col. 0500D] Et recte, ob legem metri. In caeteris legitur λύσεται, et deest τότε.
Propheta maximus a Deo mitteretur. Ita reposui ex impressis 2 vet. Rom. et 5 aliis, necnon ex omnibus mss., praeter 2 Reg. quibus est, ut et 8 editis, mittatur a Deo.
Deuteronomio. Hoc citatur a S. Stephano in Actis apostolor., c. 7.
Per mortalem datam. Haec lectio, quae est antiquissimi ms. Regii multorumque aliorum et 12 editorum, optima est ac genuina; respondet enim τῷ aeternus quod sequitur a conjugatis. Scripti 13 et vulgati tres habent per Moysen. Ecquis vocem Moysen adeo notam mutasset in mortalem?
Esaias ita prophetavit. Fallitur Lactantius; nam Jeremiae verba sunt, c. IV, v. 3, 4.
Circumcide secundo. Id est, instaura circumcisionem jamdudum in deserto omissam, quam Deus postliminio revocandam jussit.
quod legem Dei per Mosen datam solveret, id est, quod sabbatis non vacaret, operans in salutem hominum; quod circumcisionem vacuefaceret, quod abstinentiam suillae carnis auferret. In quibus rebus judaicae religionis sacramenta consistunt. Ob haec itaque caetera pars populi, quae nondum ad Christum secesserat, a sacerdotibus incitabatur, ut impium judicaret [Col. 0499B] eum, quod legem Dei solveret, cum hoc ille non suo judicio, sed ex Dei voluntate et secundum praedicta faceret prophetarum. Micheas enim (cap. 4, V. 2) novam legem daturum denuntiavit hoc modo: Lex de Sion proficiscetur, et sermo Domini ex Hierusalem, et judicabit inter plurimos populos, et revincet, et deliget validas nationes. Illa enim prior lex, quae per Mosen data est, non in monte Sion, sed in monte Choreb data est, quam Sibylla fore ut a Filio Dei solveretur, ostendit:
Item de circumcisione solvenda Esaias ita prophetavit: [Col. 0500B] Haec dicit Dominus viris Juda, qui habitant in Hierusalem: Renovate inter vos novitatem, et ne seminaveritis in spinis. Circumcidite vos Domino Deo vestro, et circumcidite praeputium cordis vestri, ne exeat ira mea sicuti ignis, et exurat, et non sit qui extinguat. Item Moses ipse (Deut., XXX) : In novissimis diebus circumcidet Dominus cor tuum ad Dominum Deum tuum amandum. Item Jesus Nave successor ejus: Et dixit Dominus ad Jesum (Jos., V, 1) : Fac tibi cultellos petrinos nimis acutos, et sede, et circumcide secundo filios Israel. Secundam circumcisionem futuram esse dixit, non carnis, sicut fuit prima, qua etiam nunc Judaei utuntur, sed cordis ac spiritus, quam tradidit [Col. 0501A] Christus, qui verus Jesus fuit. Non enim Propheta sic ait: Et dixit Dominus ad me, [Col. 0501A] [Col. 0501C] [Variorum Notae to columns 501-502] Et dixit Dominus ad me. Sic a me emendatum ex mss. 7 Reg. vetustioribus, ac Tornes., Betul., Goth., Em., 6 Colbert., 1 Sorbon., 2 Clarom., Brun. et ex ipsomet Lactantio paulo supra. In pluribus mss. et editis legitur Jesus, mendose. Quod non de se loqueretur. Ex mss. et decem editis restituta lectio: in 8 impressis est de eo. Qui cum primum Auses vocaretur. Numer. XIII. [Col. 0501D] Prius Hosea nominabatur: dicitur et Hose, unde in editione graeca Ause, quod aspirandum, ut sit Hause. Patrem habuit Nun, qui corrupte Nave vocatur. DRUSIUS .—Vide S. Augustin. de Civit. Dei, lib. XVI, c. 43. Vide etiam Tertullianum adversus Judaeos. Novam legem. Christus non legem novam tulit, sed veterem perfecit. Involutum pectus. Ut Seneca, lib. I Qu. Nat., praef.: Non est tibi frons ficta, nec in alienam voluptatem sermo compositus, nec cor involutum. BUN . Velemus. Dicere debuisset auctor, Velaremus. Sic usque ad finem capitis mutatio temporum vitiosa non semel. Eodem spectat etiam carnis suillae, etc. Quae facta est Levit. IX, Deuteron. XIV. Supra indicavi porcinae carnis interdictionem nusquam nuncupatim in Evangelica taxari historia. In genere sane superstitionem omnem notat, significans ea inquinare hominem quae exeunt, non quae intrant. Certe creditum [Col. 0502C] observatumque est, homines eorum animalium induere mores, quorum vescerentur carnibus. Qualis autem natura suibus sit, indicat optime Petrus in sua posteriore Canonica, c. 2, 22, ubi eos, qui postquam veritatis viam cognoverunt, rursus ad priorem immunditiem revolvuntur, notat his verbis: Sus tota, in volutabro luti. BETUL . In terram . . projectum. Legendum suspicatus in terram, [Col. 0502D] offendi in ed. Tornes. 1587, 1613, Walch. rectissime. Opif., c. 8: Ut . . . toto corpore in humum projecta ventri pabuloque servirent. BUN . Ventri semper. Ms. Torn. veneri. Ne porcina carne uterentur. Mss. Pal., Lips. et 4 editi, vescerentur. De suilla carne vide Varronem de Re rustica, lib. II, c. 4. Cicer., lib. V, de Finibus, et Plin, lib. VIII, c. 51. Se oblinunt. Conf. notas meas ad lib. V, c. 1. Iterum Lact., VI, c. 23: Qui se coeno immerserit, coeno sit oblitus, necesse est. BUN . Oportere. Vide Matth. XX, Marc. X, Luc. XVIII, Joan. VII et VIII et XI. Quod ita fieri oporteret. Ex cunctis ferme manuscriptis et 7 vet. editis ita reposui. In 2 Reg., Em., Cantabrig., Brun., et 9 excusis est oporteat. Proderetur. Matth. XXVII, Marc. XIV, Luc. XXII, Joan. XVIII. Tradidit Filium Dei Judaeis. Sic restitui ex mss. [Col. 0503B] veterrimis 2 Bonon., Regio-Put, aliisque octo, ex 3 vet. edd. Rom. et 8 aliis. Scripti rec., tradidit eum Judaeis.
Eodem spectat etiam carnis suillae interdictio; a qua cum eos abstinere Deus jussit, id potissimum voluit intelligi, ut se a peccatis atque immunditiis abstinerent. [Col. 0502A] Est enim lutulentum hoc animal, et immundum; nec umquam coelum aspicit: sed in terra toto et corpore et ore projectum, ventri semper et pabulo servit; nec ullum alium dum vivit praestare usum potest, sicut caeterae animantes, quae vel sedendi vehiculum praebent, vel in cultibus agrorum juvant, vel plaustra collo trahunt, vel onera tergo gestant, vel indumentum exuviis suis exhibent, vel copia lactis exuberant, vel custodiendis domibus invigilant. Interdixit ergo ne porcina carne uterentur, id est, ne vitam porcorum imitarentur, qui ad solam mortem nutriuntur; ne ventri, ac voluptatibus servientes, ad faciendam justitiam inutiles essent, ac morte afficerentur. Item ne se foedis libidinibus immergerent, sicut sus, quae se ingurgitat coeno; vel [Col. 0502B] ne terrenis serviant simulacris, ac se luto inquinent. Luto enim se oblinunt, qui deos, id est, qui lutum terramque venerantur. Sic universa praecepta judaicae legis ad exhibendam justitiam spectant, quoniam per ambagem data sunt; ut per carnalium figuram spiritualia noscerentur.
Cum igitur ea quae Deus fieri voluit, quaeque per prophetas suos multis saeculis ante praedixit, Christus impleret, ob ea incitati, et divinas litteras nescientes, coierunt ut Deum suum condemnarent. Quod cum sciret futurum, ac subinde diceret oportere se pati, ac interfici pro salute multorum, secessit tamen cum [Col. 0502C] discipulis suis (Marc. III) , non ut vitaret quod necesse erat perpeti ac sustinere, sed ut ostenderet quod ita fieri oporteret in omni persecutione, ne sua quis culpa incidisse videatur; ac denuntiavit fore ut ab uno eorum proderetur. Itaque Judas, praemio illectus, tradidit Filium Dei Judaeis. At illi comprehensum, [Col. 0503A] ac Pontio Pilato, qui tum legatus Syriam regebat, [Col. 0503A] [Col. 0503B] [Variorum Notae to columns 503-504] Legatus Syriam regebat. Sic legunt Tertullianus, Apol., c. 21. Cyprianus, lib. de Idolor. vanitate, sub finem. Legati nomen hic generaliter sumit Lactantius pro eo qui missus est ad functionem muneris alicujus: quemadmodum et Varro explicat hanc vocem, lib. V de L. L. ISAEUS .—Nequaquam suspicione caret, neque extra omnem controversiae aleam positum videtur, quod Pontium Pilatum Syriae legatum fuisse scribit Lactantius: Pilatus enim erat tantum procurator Judaeae. Tacitus: Auctor nominis ejus Christus, qui, Tiberio imperitante, per procuratorem Pontium Pilatum supplicio affectus erat. Licet praesidem incuriositate quapiam appellant christiani chronologi, ego, re considerata, existimem mendosos esse Lact. codices, et scribendum, qui sub Silano Judaeam regebat. Silanus enim Syriae tum praeses erat, et sub eo Judaea a Pilato gubernabatur. Non enim peculiaris tunc erat provincia, sed ad Syriam pertinebat Judaea. [Col. 0503C] Quamvis belli tempore divisae fuerint, ut Vespasiano Judaea, Muciano Syria parebat in Vitelliano tumultu. De Silano adeo verum est, ut et accusarint coram eo aliquando Pilatum Judaei. BARTHIUS .—Istorum procuratorum duo erant genera: alii rationales dicti, qui solis vectigalibus colligendis vacabant; alii praeterea provinciis minutioribus vice praesidis praeerant cum aliqua potestate, et jurisdictionem aliquam, nullo praeside praesente, inter provinciales sumebant, cum alioqui apud solos magistratus provinciarum praesides, puta proconsules et propraetores, lege agere liceret. SCULTET .—Attamen certum est Pilatum a plerisque historicis, quamvis minus proprie, praesidem vocari. Solveritis. Vide Joan., II, Matth., XXVI et XXVII, Marc., XIV. Quod aedificatum est annis XLVI. Hunc numerum retinui probatum Joanni Evang., c. 2, v. 20, mss. codicibus 12 Vaticanis, 8 Regiis, 6 Colbert., Sorbon., 2 Clar., Brun. cunctisque editis. At 1 Reg. antiquissimus, [Col. 0503D] 2 Bonon., Tax. Cantabr. ferunt annis XL, male.— Quod aedificatum est annis 46. Ex Joann. II, v. 20, annorum numerus est, qui non de Zorobabelis opere, quod quadriennio confectum fuit, Esdr., VI, 15: sed de reparatione Herodis, et sequentium, quibus cura templi ab Romanis concessa erat, intelligatur necesse est. Adi Josephum, lib. XXV, c. 14, et lib. XX, c. 3 et 8. CELL . Resuscitabo. Restitutum ex quamplurimis et optimis mss. ac 12 impressis. In mss. 2 Bonon. antiq., Cauc. sexque aliis et 5 editis legitur, suscitabo. Videri. Verbum ex antiqua judicandi formula. Injustissimi accusatores. Mss. Regio-Put. et alius antiquissimus Reg. a prima manu, 1 alter Reg. rec. et Brun. justissimi, sed ironice. Violentis vocibus flagitare. Ita scripti et editi, ubi in Cellariana volentis, prave. Sic Cyprianus de Idol. Van., c. 7: Crucem ejus et mortem suffragiis violentis ac pertinacibus flagitantes. Et nostri Epit, c. 45: Mortemque [Col. 0504B] ejus impiis vocibus flagitarent. Ipsum verbum flagitare Latinis indicat vehementem pertinaciam in orando. Conf. Lact., VI, c. 20. BUN . Nec tamen ipse sententiam protulit. Lucas, Tradidit eum voluntati eorum, scilicet Judaeorum, ut crucifigeretur, sua quidem auctoritate, non tamen sententia, quasi cruce dignus. Non enim probari potest Pilatum in eum tulisse sententiam velut reum mortis: unde illa videtur ficta quae legitur apud Adrichomium. Ergo pro tribunali sedit quidem: sed adjudicavit tantum fieri petitionem eorum, ut loquitur Lucas, ut scilicet ab ipsis damnatus traderetur eis crucifigendus, sicut petebant. JANSEN .—Attamen vide Lucae caput XXIII, v. 24, et Joannis cap. XIX, v. 16. Duxerunt. Hoc est, ad mortem rapuerunt; hoc enim et verbum ducere significat. Spinis coronatum. Veteres putarunt fuisse spinas albas: quae et inde salutares dicuntur, et medicinis utiles. Marcellus Empiricus, cap. 23: Herba salutaris, [Col. 0504C] id est spina alba, qua Christus coronatus est, quae velut uvam habet, lienem leniter in eodem loco perfricata sanabit. BARTHIUS . Et dederunt ei cibum fellis, et miscuerunt ei aceti potionem. Matth. cap. XXVII, v. 48. Syrus et Arabs legerunt etiam ὄξος, acetum, at vulgatus οἶνον, vinum, quomodo in suo vetustissimo exemplari legi testatur Beza. Sic et Evang. Hebr. et dederunt ei bibere vinum mixtum felle. Merceri exemplar omittit bibere. Et hanc quidem lectionem verissimam arbitratur Beza, adeo ut etiam ὄξος non significaverit acetum quod vocamus, sed vinum conditum; quia Marcus, cap. XV, v. 23, meminit οἶνου ἐσμυρνισμένου· malim tamen ὄξος capere pro aceto proprie dicto, et apud Marc. per οἶνον quoque intelligere acetum, quod nihil aliud est quam vinum acidum. Nam ὅξος sumere pro vino condito, exemplo et auctoritate carere puto. Quod autem vir doctiss. per χολὴν non intelligit fel, sed in genere amarorem, qualis est myrrhae genuinae, non gravate ei assentior, tum quia Marcus pro χολῇ habet σμύρναν, [Col. 0504D] tum quia LXX etiam absynthium verterunt per χολὴν, Prov. V, v. 4, Thren. 3, v. 15, quare nec multum culpandus Arabs, qui hoc loco pro μετὰ χολῆς, habet myrrha. Potest enim χολὴ quemvis amarorem significare, sive fellis, sive absynthii, sive myrrhae; petitus hic locus ex ps. LXVIII, V 22. LXX, καὶ ἔδωκαν εἶς
τὸ βρῶμά μου χολήν. Potest ibi simpliciter esse amaror, sicut colligitur ex Deut. XXIX, v. 18, Hebr., XII, v. 15, et Jer. XXIII, v 51, ubi LXX verterunt ὕδωρ
πικρὸν. Matth. ergo et Marc. se mutuo explicant. οἶνον Marci Matthaeus explicat per ὄξος_ et vicissim χολὴν Matth. Marcus per σμύρναν· unde liquet, secus quam doctissimi viri existimarunt, nihil hic ex recepto Judaeorum more factum, qui hoc morituris officium praestare solebant, ut vinum propinarent cum grano thuris, quo abripiatur mens eorum. Hic contra pro vino acetum, pro benigni saporis thure amarorem myrrhae propinarunt, ne quid deesset, quo virulentum suum in Servatorem animum proderent. LUDOV. DE DIEU .
Tum Pontius et illorum clamoribus, et Herodis Tetrarchae instigatione metuentis ne regno pelleretur, victus est. Nec tamen ipse sententiam protulit: sed tradidit eum Judaeis, ut ipsi de illo secundum legem suam judicarent. Duxerunt ergo eum flagellis verberatum, et priusquam cruci affigerent, illuserunt; indutum enim coloris punicei veste, ac spinis coronatum, quasi regem salutaverunt, et dederunt ei cibum fellis, et miscuerunt ei aceti potionem. Post [Col. 0505A] haec, conspuerunt faciem ejus, [Col. 0505A] [Col. 0505B] [Variorum Notae to columns 505-506] Conspuerunt faciem ejus. Hanc retinui lectionem, quae 3 antiquissimorum mss. Regiorum est et 10 editorum. Et potest abesse praepositio in faciem, quae in scriptis recentioribus ac 7 vulgatis reperitur. Sic apud Senecam, cap. 13, ad Helv.: Ducebatur Athenis [Col. 0505C] ad supplicium Aristides, cui quisquis occurrebat, dejiciebat oculos . . . . . inventus est tamen qui faciem ejus inspueret. Non enim Gavianam crucem describimus. Optima lectio, quae est 3 Reg., 1 Sorbon. et 19 edit. ac Cicer. in Verrem. Orat. 10 faventibus mss. Regio-Put., 3 al. Reg., 4 Colbert., Brun., quibus est Gabianam, mendose, pro Gavianam, b, pro v. Ms. 1 Colbert., et edit. Rom. 1468, Gabiniam; 1 Reg., ed. Rom., 1470 et Florent., Gabinianam; 1 Reg. veterr., Gavinianam; 1 Clar., Ganianam, mendose pro Gavianam; 1 Reg., 2 Colbert., Gravianam; ms. Tornes., Gravinianam; Jun., Grabianam; 3 edit., Cannianam, corrupte. Vide Ciceronem in Verrem, act. V, VI et VII. Alludit ad P. Gavium Consanum, civem Romanum, quem Verres contra jus et leges virgis caesum cruci affixerat, hoc est affecerat servili supplicio. Universis. Sic reposui ex mss. 8 Reg. quorum duo sunt vetustissimi, 6 Colb., 2 Clarom. aliisque. Sed scripti 2 rec. et 11 editi, universae. [Col. 0505D] Nervis. Mss. 10 et 5 edit., verbis, sed minus bene. Tantae affluentiae ubertate. Mss. 10 recentissimi, tanta. Et tota mundi elementa luxerunt. Τὸ mundi deest in ms. 1 Colb. et 7 editis. Grammaticae studiosi notent in numero plurali toti apud auctorem nostrum, lib. I Div. Institut. cap. 11, et apud Augustinum in psalm. CXLVIII; totae apud Plautum, necnon in Symbolo Quicumque nomine Athanasii, et tota in recto casu etiam plurali apud Lactantium, lib. II, cap. 9, ad fin. et lib. IV, cap. 18. Vide sequens caput. Et ignoraverunt. Sic lego cum antiquioribus et potioribus mss. 7 Reg., 4 Colb., 1 Clarom. et omnibus fere vulgatis: nec aliter legit Augustinus Enarrat. II in psal. XXXIV. Scripti 9 rec. et 2 vet. edd., et ignoravit. Tentaverunt. Ex mss. reposui: in vulgatis est tentarunt. [Col. 0506B] Et deriserunt derisu. Lips. tert. et Reimm.: Deriserunt me et striderunt. Augustinus et Hieronymus: Subsannaverunt me subsannatione. Quae prior egregie applicat ad christianos. In Epitome, c. 46, verba: Et deriserunt derisu, desiderantur; at habent Hebr. [Col. 0506C] et LXX. BUN . Εἶς ἀνόμων χεῖρας. Sermone 8 Sibyll. Haec latine:
Haec et sequentia leguntur eodem modo in ms. Regio-Put., n. 3736, ut et apud Augustinum de Civit. Dei, lib. XVIII, cap. 23, n. 2, qui ea ex auctore nostro decerpsit; nisi quod habeat, manus iniquas, . . . venenatos sputus . . . sanctum dorsum. In Brun. aliisque mss. et editis codicibus interpret. lat. innocens tunc dorsum; in nonnullis, purum tunc dorsum.
Ἀνόμων. Sic restitui ex opt. mss. Regio-Put. et Betul. ac edit. Paris. 1525, 1561, 1565, Crat., Gymnic., Graph., Tornes., Soubron. et Versione gallica. Sic etiam legendum esse censebant Musurus, Betuleius, et Sparkius; et syntaxis constabit hac ratione melius. Ita etiam emendavit Clariss. Heumannus. At [Col. 0506D] scripti 11, alii et 7 editi habent ἀνόμους
Τά πτύσματα. Haec lectio est mss. Regio-Put., 3 al. Reg., 3 Colb., 1 Sorbon. et omnium editorum. In mss. Cauc. et 2 Reg. est ἐμπτύσματα_ in ms. Betul. ἐκπτύσματα, pag. 261 in Commentario suo.
Καὶ κολαφιζόμενος. Sibylla, serm. 8. Haec latine:
Augustinus loco supra citato legit, ut inferis loquatur. Musurus et Thomasius cum mss. 2 Colb. et ed. Rom. 1470, Tornes., 2 Paris., Soubron. legunt, ut mortuis loquatur.
Τίς λόγος ἢ πόθεν ἦλθεν. Ita 3 Reg. quorum duo sunt antiquissimi, 3 Colb. et omnes edd. At ms. codex Sibyllinus habet Τίς πνος ὢν πόθεν ἦλθεν, ms. Betul. Τίς πνος ὤ. Sed Lactantii lectionem sequitur Augustinus, et magis probatur etiam Betuleio.
et palmis ceciderunt. Cumque ipsi carnifices de vestimentis ejus contenderent, sortiti sunt inter se de tunica et pallio. Et cum haec omnia fierent, nullam vocem ex ore suo tamquam si mutus esset, emisit. Tum suspenderunt eum inter duos noxios medium, qui ob latrocinia damnati erant, crucique affixerunt. Quid ego hic in tanto facinore deplorem? aut quibus verbis tantum nefas conquerar? Non enim Gavianam crucem describimus, quam Marcus Tullius universis eloquentiae suae nervis ac viribus, velut effusis totius ingenii fontibus, prosecutus est, facinus indignum esse proclamans, civem Romanum contra omnes leges in crucem esse sublatum. Qui quamvis innocens fuerit, et illo supplicio indignus, mortalis tamen, et ab homine scelesto, qui [Col. 0505B] justitiam ignoraret, affectus est. Quid de hujus crucis indignitate dicemus, in qua Deus a cultoribus Dei suspensus est atque suffixus? Quis tam facundus, et tanta rerum verborumque copia instructus existet? quae oratio tantae affluentiae ubertate decurrens, ut illam crucem merito deploret, quam mundus ipse et tota mundi elementa luxerunt?
Haec autem sic futura fuisse, et prophetarum vocibus, et Sibyllinis carminibus denuntiatum est. Apud [Col. 0506A] Esaiam (cap. 50) ita scriptum invenitur: Non sum contumax, neque contradico: dorsum meum posui ad flagella, et maxillas meas ad palmas: faciem autem meam non averti a foeditate sputorum. Similiter David in psalmo XXXIV: Congregata sunt super me flagella, et ignoraverunt: dissoluti sunt, nec compuncti sunt: tentaverunt me, et deriserunt derisu; et striderunt super me dentibus suis. Sibylla quoque eadem futura monstravit:
Potum mihi dederunt acetum. Haec lectio est mss. 6 Regiorum, ex quibus duo sunt veterrimi, 1 Sorbon., 2 Colb., 2 Clarom. et 6 edit. In 13 scriptis recentissimis et 7 impressis est: Potaverunt me aceto.
Idem hoc futurum. 1 Reg. rec., 1 Clarom. et ed. [Col. 0507C] Gall., Spark., Item.
Εἶς δὲ τό βρῶμα. Sibyll. Serm. 8. Haec latine:
Αὐτὴ γὰρ δύσφρων. Ita restitui ex 2 antiquissimis ms. Reg. At rec. 1 Reg., 3 Colb., 1 Clarom. et 11 editi ferunt ἄφρων. Graeca desunt in caeteris quos vidi. Latina interpretatio:
Apud Augustinum, pro noxia cogitans, est insipiens; et versu sequenti apud eumdem et in ms. 1 Brun. est Ludentem mortalium mentibus; in altero Brun. Illudentem humanis mentibus. Haec ex Sibyllar. Carminibus, serm. 6. Παίζοντα θνητοῖσι. Sic restitui ex mss. 3 Reg., quorum [Col. 0507D] duo sunt antiquissimi, 1 Clarom. et 3 Colbert. nisi quod in uno est θνητισι, et edit. Rom. 1468. Ms. codex a Betuleio visus habet πταίοντᾳ, quod ei magis quadrare videtur, utpote quod Christus mortalium judicio peccaverit. In 7 impressis est παίζοντ` ἐν θνητοῖσι.
Ἔστεψας. Ita emendavi ex ms. 7 Reg. inter quos duo sunt veterrimi, ex 3 Colbert., 1 Sorb., 1 Clarom., edit. 2 vet. Rom. et 8 aliis. In sex vulgatis est Ἔστρεψας.
Apud Esdram ita scriptum est, etc. Quaedam loca e Scriptura describit Justinus Martyr, quae a Judaeis in odium Christi fuisse deleta contendit in dialogo cum Tryphone Judaeo, 83. Τοῦτο τὸ πάσχα ὁ σωτὴρ ἡμῶν, etc. quae ita refert et vertit Lactantius. Haec tamen verba non occurrunt, neque in textu Hebraeo, neque in codicibus Graecis, neque Latinis. Queritur quidem Justinus ea a Judaeis deleta atque inducta fuisse: Ex verbis, inquit, quae Esdras de lege et constitutione paschatis commemoravit, hunc locum abstulerut. Et dixit [Col. 0508B] Esdras populo: Hoc Pascha Salvator noster, etc. Necesse autem est in iis libris fuisse, quos Judaei in Canone receperunt.
Humiliare eum in signo. Ita cum mss. editi novem; et S. Justinus martyr ὀν σημείῳ, in signo. In mss. [Col. 0508C] 1 Reg. rec., 1 Colbert., Brun. et 7 impressis est, in ligno.
Quem negaverunt. Sic mss. 2 Reg. antiquissimi, multique alii, et omnes editi. Eadem locutione usus est supra, cap. 12. In veterrimo Bononiensi et 15 aliis rec. est necaverunt.
In humilitate ejus, etc. Graecam LXX translationem secutus fere ubique est Lactantius, quibus illud Nativitatem ejus debetur, id est, γενεὰν, quod Latinus etiam Vulgatus est amplexus. CELLAR .
Ego agnus sine malitia. Ita restitui ex 2 antiquissimis mss. Reg., al. Reg. et 2 Brun. Nec aliter apud Cyprianum Testimonior. adv. Judaeos, lib. II, cap. 15, et apud LXX Jerem. XI: Ἐγὼ δὲ ὡς ἀρνίον ἄκακον. In rec. mss. et in editis, sine macula; in Vulgata, mansuetus.
Lignum autem crucem significat, et panis corpus ejus. Sic emendavi ex mss. 1 Reg. optimae notae, 1 Colb. et 2 Brun. necnon ex antiqua Versione gallica 1563, quae sic habet: Or le bois signifie la croix, et le [Col. 0508D] pain son corps. Mss. 17 et 18 edit., et panem corpus ejus, mendose.— Lignum autem, etc. Origenes, Tertullianus: Hieronymus eodem modo exponunt, per panem nimirum corpus, per lignum crucem intelligentes, referentesque ad sacramentum corporis Christi. BETULEIUS .
Quia ipse est cibus. Id est, quia ipse est panis ille, qui de coelo descendit (Joan. VI) .
Vita omnium. Reposui omnium ex editis 3 vet. Rom. Venet. 1490, Cellar., Walch. cunctisque mss. praeter 2 Reg. rec., 1 Sorbon., 1 Colbert. quibus est, vita hominum.
Qua pependit. Ita mss. antiquissimi 1 Bonon., Regio-Put., 6 Colb., Brun., 2 Clarom., edit. 2 vet. Rom. Scripti vero 1 Reg., 1 Colbert. a prima manu, et 17 impressi habent, in qua pependit.
Et erit pendens vita tua. Quod etiam Tertullianus adv. Judaeos, cap. 11, et Cyprianus adversus eosdem, lib. II, cap. 20, et Augustinus lib. XVI, contra Faustum, [Col. 0509B] cap. 21, de Christi cruce interpretantur. Ex CELLARIO .—Id in Deuteron., cap. XXVIII, sed nimis allegorica videtur haec Lactantii interpretatio.
Idem hoc futurum etiam Sibylla concionata est:
Apud Esdram ita scriptum est: Et dixit Esdras ad populum: Hoc pascha Salvator noster est, et refugium nostrum. Cogitate, et ascendat in cor vestram, quoniam habemus humiliare eum in signo, et post haec sperabimus in eum, ne deseratur hic locus in aeternum tempus, [Col. 0507B] dicit Dominus Deus virtutum. Si non credideritis ei, neque exaudieritis annuntiationem ejus, eritis derisio in gentibus. Unde apparet Judaeos nullam aliam spem habere, nisi se abluerint a sanguine, ac speraverint in eum ipsum quem negaverunt. Esaias (cap. LV) quoque facinus eorum designat, et dicit: In humilitate judicium ejus sublatum est. Nativitatem ejus quis [Col. 0508A] enarrabit? quoniam auferetur a terra vita ejus; a facinoribus populi mei adductus est ad mortem. Et dabo malos pro sepultura ejus, et divites pro morte ejus: quia facinus non fecit, neque insidias ore suo locutus est. Propterea ipse consequetur multos, et fortium dividet spolia; propterea quod traditus est ad mortem, et inter facinorosos deputatus est: et ipse peccatum multorum pertulit, et propter facinora illorum traditus est. David quoque in psalmo XCIII: Captabunt in animam justi, et sanguinem innocentem condemnabunt, et factus est mihi Dominus in refugium. Hieremias (cap. XI) : Domine, significa mihi, et cognoscam: tunc vidi meditationes eorum; ego sicut agnus sine malitia perductus sum ad victimam: in me cogitaverunt cogitationem, dicentes: Venite, mittamus lignum in panem ejus, et eradamus e terra vitam ejus, et nomen ejus non erit in memoria [Col. 0508B] amplius. Lignum autem crucem significat, et panis corpus ejus, quia ipse est cibus, et vita omnium qui credunt in carnem quam portavit, et in crucem qua pependit.
De qua tamen apertius ipse Moses in Deuteronomio ita praedicavit: Et erit pendens vita tua ante oculos [Col. 0509A] tuos, et timebis die ac nocte, et non credes vitae tuae. Idem rursus in Numeris [Col. 0509A] [Col. 0509B] [Variorum Notae to columns 509-510] Numeris. Non minus metaphorica est haec interpretatio. Dominus suspenditur. Legitur Deus . . . . apud Buneman. qui hujus vocis sic rationem reddit.— Deus suspenditur. Restituo Deus ex Lips. II, 3 Reimm . . Sublac., [Col. 0509C] Rost., utraque Ven. 78, ita requirit oppositio, homo; et LXX, ὁ θεὸς et Cyprian. l. II adv. Jud. c. 20. BUN . Zacharias. Haec vero prophetia ab Evangelista Joanne, cap. XIX, de Christo interpretatur. Tot colliguntur anni. Recte equidem: nam a Davide mortuo ad aeram vulgarem anni intercedunt 1019, sed ad passionem 1052 sunt anni. At si juxta veteres Christus mortuus est duobus Geminis consulibus, id est anno aerae vulgaris 29, tunc erunt 1048 anni, quod idem est. Solomon. Haec leguntur lib. III Reg., cap. IX, et II Paralip., cap. VII: verum non est a Salomone conditam esse Hierosolymam. Avertimini a me. Regum lib. III, c. IX. Sed alia sunt a Lactantio addita, alia vero detracta, ut locum consulenti patebit. Improperium. Sic restitui ex duobus antiquissimis et optimis mss. Reg. 900 annor. et 1 alio Reg. 400 annorum, sed optimae notae. In multis recentioribus [Col. 0509D] mss. et impressis legitur opprobrium. Quia dereliquerunt. Sic. Lips. alter; ubi prope Reimm., Qua de re linquerunt. At taurin., Epit. c. 46, ut edidi. BUN . Et persecuti sunt regem. Haec nescio ex qua traditione adjecit, quorum nulla I Reg. 9, aut II Paralip. 7 vestigia apparent. CELL . De facinore Judaeorum. Ita restitui ex veterrimis II Reg., 4 caeteris Reg. bonae notae, aliisque. Editi multique recentiores mss., de facinoribus, male, cum hic de uno, scilicet in morte Christi perpetrato agatur. Terrae motus factus, etc. Matth. XXVII, Marc. XV, Luc. XXIII, Joan. XIX. Aliquot in locis, non in Judaea tantum. Voluit enim Deus ostenti hujus memoriam extare. Vide quae in Phlegonte et Thallo leguntur. Verissimum est apud prophetas terrae motu alibi rerum mutationem, alibi Dei majestatem significari: sed hic apertior est ea significatio, quae pariter a Judaeis et gentibus aliis poterat intelligi, irae scilicet divinae ob hominum scelera (Psalm. XVIII, 8; Joel XVI) . [Col. 0510B] Ita Virgilius solis caligini addidit terrae motum: nec aliter Lucanus et Seneca. Sane Centurio, et qui cum eo erant, ita interpretati sunt hoc prodigium. Inde enim colligebant Jesum inique damnatum (Luc. XXIII, 45) . GROTIUS . Et ab hora sexta, etc. Tertia hora diei judicia apud Romanos exerceri incipiebant:
In id tempus incidit et Pilati cognitio. Bene Ignatius ad Smyrnenses: Τῇ οὖν παρασκευῇ τρίτῃ ὥρᾳ ἀπόφασιν παρὰ ἐδέξατο τοῦ Πιλάτου. Ita ut ante sextam Christus sit crucifixus, post sextam coeperint tenebrae, mortuus autem Christus paulo post nonam. Idem Ignatius: ἕκτῃ ὥρᾳ ἐσταυρώθη, ἐννατῇ ἀνέπνευσε· qui sensus legitur et in libro satis antiquo, cui nomen est Constitutiones Clementis, lib. V, cap. XIV: et lib. VIII, cap. XXXIV, quae movere nos debent, ne quid in Scriptura Marci aut Joannis immutemus, contra vetustissimorum codicum et μεταφραστῶν auctoritatem. Neque vero illi inter se pugnant; nam mos loquendi natus ex templi consuetudine, ubi sacrificia et preces fieri solebant hora tertia, sexta, nona: ut praeter Hebraeos Hieronymus notat ad Danielem VII, quae ipsa tempora festis maxime diebus tubae sono significabantur, ut docemur Num. X, 10, quo factum, ut hae horae tamquam notiores vulgo celebrarentur; neque alia nomina [Col. 0510D] horarum reperies, ubi statarum precationum fit mentio. Vide Act. c. III, v. 1, cap. X, v. 3, 9, et Tertullianum de Jejuniis, ubi has horas insigniores ait in rebus humanis, quae diem distribuunt, quae negotia distinguunt, quae publice resonant. Qui cum congruunt, quae scribunt Cyprianus de Oratione Dominica, et Hieronymus tum ad Laetam, tum ad Demetriadem. Atque eo pertinet quod est supra XX, 3, 5, ubi inter tertiam, sextam, et nonam, nulla hora nominatur, cum post nonam undecimae fit mentio. Factum autem tertia aut sexta hora dicitur, quidquid inter illa stata precandi tempora evenerat, ut solent quae in medio sunt posita nunc ad hunc, nunc ab illum terminum referri. GROTIUS .
Tenebrae fuerunt Sole scilicet obscurato, ut Lucas nos docet, non interposita luna, ut quae tum plena esset, neque nube obducta, sed modo quodam hominibus ignoto. Ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν, hic quod Marcus dixit ἐφ` ὅλην τήν γῆν sicut pro toto telluris globo sumi non potest (multis enim in partibus dies non erat) ita de [Col. 0511B] sola Judaea nolim accipi, cum veteres Astrologi et Chronographi hanc caliginem annotaverint, nullo addito loci nomine, unde late eam patuisse datur intelligi. Phlegon XIII Olympiadum: Τῷ Δ ἔτει τῆς ΣΒ ὀλυμπιάδος ἐγένετο ἔκλειψις ἡλίου μεγίστη τῶν ἐγνωρισμένων πρότερον, καὶ νὺξ ὥρᾳ ς` τῆς ἡμέρας ἐγένετο, ὥστε καὶ ἀστέρας ἐν οὐρανῷ φανῆναι. Σεισμός τε μέγας κατὰ Βιθυνίαν γενόμενος τὰ πολλὰ Νικαίας κατεστρέψατο. Terrae motus locum nominat, tenebrarum non nominat; et cum majores ante visis memorat, ita ut mera meridie velut nox esset, satis demonstrat non fuisse proprium Judaeae hoc spectaculum. Eusebius Graecum alium citat, quem non nominat. ita scribentem de hac re: Ὁ ἥλιος ἐξέλιπεν. Βιθυνία ἐσείσθη. Νικαίας τὰ πολλὰ ἔπεσεν. Tertullianus in Apologetico: Tamen suffixus multa mortis illius propria ostendit insignia. Nam spiritum cum verbo sponte dimisit, praevento carnificis officio: eodem momento dies, medium orbem signante sole, subducta est. Deliquium utique [Col. 0511C] putaverunt, qui id quoque super Christo praedicatum non scierunt. Et tamen eum mundi casum relatum in archivis vestris habetis. Ubi non video cur archiva alia quam acta publica Romana, accipiamus, ad quae, ni fallor, et Lucianus martyr provocat apud Eusebium. Et cum mundi casum vocat, satis cavit ne Judeae peculiaris crederetur. GROTIUS .
(cap. XXIII) : Non quasi homo Dominus suspenditur, neque quasi filius hominis minas patitur. Zacharias (cap. XVI) , etiam sic tradidit: Et intuebuntur in me, quem transfixerunt. Item David in psalmo XXI: Effoderunt manus meas et pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea: ipsi autem contemplati sunt, et viderunt me, diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam sortem miserunt. Quae utique Propheta non de se locutus est. Fuit enim rex, et numquam perpessus est illa. Sed Spiritus Dei per eum loquebatur, qui fuerat illa passurus post annos mille et quinquaginta. Tot enim colliguntur anni a regno David usque ad crucem Christi. Sed et Solomon, filius ejus, qui Hierosolymam condidit, eam ipsam perituram esse in ultionem sanctae crucis prophetavit: Quod si avertimini a me, dicit Dominus, et non custodieritis veritatem meam, rejiciam Israel a terra quam dedi illis: et domum hanc, quam aedificavi illis in nomine meo, projiciam illam ex omnibus; et [Col. 0509B] erit Israel in perditionem, et in improperium populo: [Col. 0510A] et domus haec erit deserta; et omnis qui transibit per illam, admirabitur, et dicet: Propter quam rem fecit Dominus terrae huic et huic domui haec mala? Et dicent: Quia reliquerunt Dominum Deum suum, et persecuti sunt regem suum dilectissimum Deo, et cruciaverunt illum in humilitate magna, propter hoc importavit illis Deus mala haec.
Quid amplius jam de facinore Judaeorum dici potest, quam excaecatos tum fuisse, atque insanabili furore correptos, qui haec quotidie legentes neque intellexerunt, neque quin facerent cavere potuerunt? Suspensus igitur atque affixus exclamavit ad Dominum voce magna, et ultro spiritum posuit. Et eadem hora terrae motus factus est. Et velum templi, quod separabat duo tabernacula, scissum est in duas partes; et sol repente subductus est, et ab hora [Col. 0510B] sexta usque in nonam tenebrae fuerunt. Qua de re [Col. 0511A] Amos [Col. 0511A] [Col. 0511C] [Variorum Notae to columns 511-502] Amos. Id. cap. VIII, de quo vide S. Hieronymum in Prophetas. Tenebrabitur. Sic restitui ex mss. Regio-Put. antiq., 4, al. Reg., Jun., 6, Colb., 2, Sorbon., 2, Lips., Em., Cant., 2, Clarom. et edit. 3, vet. Rom., Venet. 1490, Ald., Paris., 1525, Cellar., Walch. in recentioribus III, Reg., I Lips. Brun. et 11 excusis est obtenebrabitur; in I Reg. perantiquo, obtenebricabitur. Sed et verbo tenebrare, id est tenebras inducere, utuntur Apuleius lib. VIII, Chrysologus, et Ammianus.— Tenebrabitur. Buneman. autem, obtenebrabitur; et hujus variantis lectionis sic rationem reddit.— Obtenebrabitur. Major debet esse auctoritas antiquissimi [Col. 0511D] codicis Taurin. in quo Epit. c. 46, et in Cypriano, quem hic etiam ipso dictorum ordine ex l. II adv. Jud., c. 23, sequitur, habetur, obtenebrabitur, aeque ut in Lips. primo, Fasit., Gryph., Tornes., Betul., Thomas., Isaeo, Thys., Gall., Sparkio. BUN . Hieremias. Vide c. XV, v. 9, et S. Hieronym. Et subivit sol ei. Hanc lectionem vetustiorum et meliorum codicum 7 Regiorum, 3 Colbert., 1 Sorbon., Em., Cant., Brun., edit. 2 vet. Rom., Florent., Is., restitui, quae verosimili est Lactantii, utpote quam habent Septuaginta et S. Cyprianus lib. II Testimonior. cap. 23. Ναοῦ δὲ. Ex Sibyllar. carminibus Serm. 8, quae interpretantur latine:
Pro ingens, legitur nimis in 3 Colb., 1 Brun, et apud Augustin., de Civ. Dei, lib. XVIII, c. 23.
[Col. 0512B] Σχισθῇ τὸ πέτασμα. Sic emendavi ex antiquissimis et optimis 2 Reg. et ms. codice Sibyllino quem vidit Betuleius, et ex eo quem vidit Isaeus; nec aliter legi potest, ut constare possit ratio metri, quod redundat in aliis rec. 4 Reg., 3 Colbert., 1 Sorbon., 1 Clarom. et in 9 editis, σχισθήσεται_ in 1 Reg. σχισθητοίσατα_ in 3 vulgatis σχισθῆται_ in edit. Is. σχίσθητε. Ms. Cauc. habet ἐσχίσθη.
Detraxerunt eum cruci. Ita mss. et editi codices praeter Em. cui est, detraxerunt eum cruce; ed. Torn., de cruce. Et infra, cap. 26, post med., Corpus patibulo detractum est. Vide Act. XIII.
Integer e sepulcro. Sic reposui ex mss. et quam pluribus editis. 1 Clarom. habet de sepulcro; 1 Colbert. rec. et edit. Fasitel., a sepulcro; vulgati 4, integre e sepulcro. Vide Matth. cap. XVI et XXVIII, Marc. XVI, Joan. XX.
In sepulcro vero, etc. Quale fuit Lazari sepulcrum, tale et Domini nostri fuisse, in crypta nempe ac specu [Col. 0512C] defosso certum est. Cryptam vocat Sidonius: in sinistra autem parte est monticulus Golgotha, ubi Dominus crucifixus est. Inde quasi ad lapidis missum est crypta, ubi corpus ejus positum fuit, et tertia die resurrexit. Non alio genere structa haec crypta videtur, nec alia forma, quam illa Lazari, subterranea quippe, et saxo constructa, et fornice tecta, et foramine, quod lapide cludebatur, aperta, quales omnes cryptae aedificabantur mortuis recondendis. Volunt tamen ex rupe excisam esse illam Dominicam cryptam, inducti his verbis Marci: Ἧν λελατομημένον ἐκ πέτρας, quod erat excisum e petra. Alii rupe interpretantur; quasi et rupes in eo horto fuerit, ubi monumentum erat, in quo positum est corpus Domini. Sed fallit eos ratio. Veteri quidem Graeciae πέτρα idem quod rupem significat. Hic est monumentum ex lapide caeso ac polito constructum. Caeterum quidem vulgus et plebs infima, quae propter facultates monumenta sibi aedificare non poterat, in depressis fossis mortuos suos condebant, et terra obruebant. Nec [Col. 0512D] hoc in Judaea tantum, sed apud Graecos Romanosque pariter obtinuit. Quibus vero facultates suppetebant, hi monumenta habuere structa sibi suisque. Monumentum igitur illud Josephi, in quo Christi corpus jacuit, spelunca quidem fuit sive crypta, et ex terra cavata sed lapide structa, et concamerata, ut solent hodie fieri omnes apothecae vinariae, quas appellamus cavas. Hortus fuit, in quo sub terra constructum illud monumentum, non saxosus, nec scruposus, sed qualem decuit horti agrum esse, in quo nullae rupes, nec rupinae. Sed nec terram ipsam horti ὑπόπετρον fuisse credibile est. Spelunca illa, sive crypta, manu facta quae monumenti usum praebebat, structura et fornice constans, horti solo suberat. In ipso solo foramen, cui lapis impositus operculi vicem gerebat; in horti area illud erat monumentum, sub terra lapide quadrato septum, et fornice tectum, foramine desuper patente, quod saxo devoluto operiebatur. Certum porro est Judaeos corpora defunctorum [Col. 0513B] non condidisse in arcis, aut lectulis, sive sarcophagis, sed solis lineis taeniatim scissis operta et amicta intulisse monumento. In monumenti lateribus exsculpti erant cavi singulis corporibus recipiendis idonei, quibus ea immittebantur, sicut erant taeniis [Col. 0513C] vel fasciis velata. Hi cavi in pariete monumenti excavati, in quos tradebatur cadaver, vicem lectorum vel arcularum praebebant, quibus in Graecia corpora defunctorum condi solebant.
propheta testatur: Et erit in illo die, dicit Dominus, occidet sol meridie, et tenebrabitur dies lucis; et convertam dies festos vestros in luctum, et cantica vestra in lamentationem. Item Hieremias: Exterrita est quae parit, et taeduit animam; et subivit sol ei, cum adhuc medius dies esset; confusa est, et maledicta: reliquos eorum in gladium dabo in conspectu inimicorum eorum. Et Sibylla:
[Col. 0512A] Sed quoniam praedixerat se tertio die ab inferis resurrecturum, metuentes ne a discipulis surrepto et amoto corpore, universi resurrexisse eum crederent, et fieret multo major in plebe confusio, detraxerunt eum cruci, et conclusum in monumento firmiter militari custodia circumdederunt. Verum tertio die, ante lucem terrae motu facto, repente patefactum est sepulcrum, et custodibus, quos attonitos obstupefecerat pavor, nihil videntibus, integer e sepulcro ac vivus egressus, in Galilaeam profectus est, ut discipulos suos quaereret: in sepulcro vero nihil repertum est, nisi exuviae quibus involutum corpus incluserant. [Col. 0513A] Illum autem apud inferos non remansurum, sed die tertio resurrecturum, prophetae cecinerant. David in psalmo [Col. 0513A] [Col. 0513C] [Variorum Notae to columns 513-514] Psalmo. Citatur idem psalmus a B. Paulo in concione quae est Act. XIII. Oseas. Hic primus minorum prophetarum. Sed haec quae ex versione LXX interpretum, minime tamen ad verbum translata sunt, non leguntur in Hebraeo codice. Haec refert etiam B. Paulus I ad Corinth., cap. XV, sed quibusdam immutatis; atque aculeum mortis Apostolus peccatum interpretatur. Nunc non resistet in tribulatione. Haec lectio est quamplurimorum mss. 9 editorum. Scripti novem et vulgati septem habent contribulatione, sed horum quinque sine negatione. Alio loco. Haec in Oseae cap. VI, integre tamen non citatur. Vide etiam S. Hieronymum. Somnum.. Id est mortem, figurate, ut apud sacros scriptores. [Col. 0513D] Καὶ θανάτου. Haec ex Sibyllar. carminib. Serm. 8, quae sic latine leguntur:
Ἀναλύσας. Sic restitui ex mss. 2 Reg. quorum unus est antiquissimus, 1 Colb., et ex codice Sibyllino. Regio-Puteanus et 1 al. Reg. ac edit. Rom. 1470 habent, ἀναδίσας_ 2 Reg. rec., Colb.. 1 Sorbon., Tornes., 1 Clarom., edit. Rom. 1468, Ald. et 4 alii impressi, ἀναδείξας Cauc. et 4 excusi, ἀνακύψας.
Galilaeam. Sicut praedixerat Matth. XXVI et Marc. XIV.
Ne adduceret eos in poenitentiam. Et sic Tertullianus Apologetic., cap. 21. Similes fere locutiones reperies [Col. 0514B] in Joan. IX, 37, et cap. VII, 37, Rom. I, 24, 26, 28, et cap. IX, 15. Vide prolixissimam Isaei notam in hunc locum, ad calcem hujusce voluminis; ubi videbis haec Lactantii verba esse mollienda, ut ad normam catholicam accommodentur.
[Col. 0514C] Perspici nullo modo poterant. Gallaeus dicit Lactantium in hoc allucinari contra II Petr. I, 19. Sed satis explicari potest ex aliis locis. L. IV, c. 15: Illum prophetae annuntiaverunt, nec ullo modo poterant, quae illi loquebantur intelligi, NB. nisi fuissent, universa impleta. De Mort. persec., c. 2: Scripturas interpretatus est, quae usque ad id tempus obscurae, atque involutae fuerunt. Vides, his omnibus locis agi de vaticiniis et mysteriis de Christo ante impletionem non perspectis, quia ut nostro loco infra sequitur: clausa et obsignata . . . . . ad certum tempus, non omne. BUN .
Testamentum vocant. Διαθήκην, quae vox apud Septuaginta testamentum, pactum et foedus significat. Ex Mose testimonium esto, Deuter. XXIX: Καὶ φυλάξεσθε ποιεῖν πάντας τοὺς λόγους τῆς διαθήκης ταύτης. Foedus hoc loco significat, et sic transfertur, ratione nimirum ita postulante. Nam foedus vivi cum vivis ineunt, testamentum mortuus cum vivis. Illud juris gentium est, hoc juris civilis. Propheticum si desideras testimonium, accipe Malachiae ex capite secundo: Διότι ἐγὼ ἐξαπέσταλκα πρὸς ὑμᾶς τὴν ἐντολὴν ταύτην τοῦ εἶναι διαθήκην μοῦ πρὸς τοὺς Λευεῖτας, λέγει Κύριος παντοκράτωρ. ἡ διαθήκη μοῦ ἦν μετ` αὐτοῦ τῆς ζωῆς καὶ τῆς εἶρήνης. Haec igitur juxta Hebraicam veritatem sic redduntur vers.. 4: Nostis me misisse ad vos praeceptum istud, ut sit foedus meum cum tribu Levi, ait Jehova exercituum; foedus meum fuisse cum illa vitae et pacis. Ibique foedus συνθήκη Graecis est, sicut et Symmacho. Sed Paulus ad Hebraeos, cap. IX, LXX secutus, utrinque διαθήκην vocat, vetus nimirum cum Abraham et Mose initum, et novum per Christum cum Ecclesia. BETULEIUS .
Quia nisi testator, etc. Verba Pauli haec asseverant Hebr. IX. Ulpianus testamentum definit hoc modo: Testamentum est voluntatis nostrae justa sententia, de eo quod quis post mortem suam fieri velit. lib. I, ff. Qui testamentum facere possint. BETULEIUS .
Ea . . . quae . . . scripta sunt, novum testamentum nominantur; at obstant omnes libri. Haec dicta, ut Terent. Andr. Act. III, sc. 3. Amantium irae amoris integratio est. Sallust. Jugurtha, 18: Numidae possedere [Col. 0515C] ea loca, quae proxime Carthaginem Numidia appellatur. BUN .
XV: Non derelinques animam meam apud inferos, nec dabis sanctum tuum videre interitum. Item in tertio: Ego dormivi et somnum cepi, et resurrexi; quoniam Dominus auxiliatus est mihi. Oseas (c. XIII) quoque primus XII prophetarum de resurrectione ejus testificatus est: Hic filius meus sapiens; propter quod nunc non resistet in tribulatione filiorum suorum, et de manu inferorum eruam eum. Ubi est judicium tuum, mors, aut ubi est aculeus tuus? Idem alio loco: Vivificabit nos post biduum die tertio. Et ideo Sibylla impositurum esse morti terminum dixit post tridui somnum:
Profectus ergo in Galilaeam (noluit enim se Judaeis ostendere, ne adduceret eos in poenitentiam, atque impios resanaret), discipulis iterum congregatis Scripturae sanctae litteras, id est prophetarum arcana, patefecit; quae antequam pateretur, perspici nullo modo poterant, quia ipsum passionemque ejus annuntiabant. Idcirco Moses, et iidem ipsi prophetae legem, quae Judaeis data erat, Testamentum vocant; quia nisi testator mortuus fuerit, nec confirmari testamentum potest, nec sciri quid in eo scriptum sit, quia clausum et obsignatum est. Itaque nisi Christus mortem suscepisset, aperiri testamentum, id est, revelari [Col. 0514B] et intelligi mysterium Dei non potuisset.
Verum Scriptura omnis in duo Testamenta divisa est. Illud quod adventum passionemque Christi antecessit, id est lex et prophetae, Vetus dicitur; ea vero quae post resurrectionem ejus scripta sunt, Novum Testamentum nominantur. Judaei Veteri utuntur, nos [Col. 0515A] novo: sed tamen diversa non sunt, [Col. 0515A] [Col. 0515C] [Variorum Notae to columns 515-516] Sed tamen diversa non sunt. Irenaeus, lib. IV, cap. 21: Utraque testamenta unus et idem paterfamilias produxit, verbum Dei Dominus noster Jesus Christus, qui et Abrahae et Mosi locutus est, ac nobis in novitate restituit libertatem, et multiplicavit eam, quae ab ipso est, gratiam. BETULEIUS . Abdicato et exhaeredato populo Judaeorum. Eleganter Lactantius has voces conjungit, ut rem majore vi exprimat. Abdicati sunt, qui, vivente patre, jure paternorum bonorum prohibentur; exhaeredati, qui mortuo patre bonis ejus depelluntur. Hieremias. Citatur etiam a Paulo, cap. IX Epist. ad [Col. 0515D] Hebraeos, ac etiam a B. Irenaeo, lib. IV, cap. 21. Sed hic Lactantius nec LXX Interpretes, nec Beatum Paulum secutus est. Immolaverunt. Hic obiter insinuat Christum Dominum pro nostris peccatis factum esse piamen et sacrificium; de quo vide Epistolam ad Hebraeos. Sententiam adversus me. Ita restitui ex vet. Regio-Put., Cauc., Jun., 4 Colb. novemque aliis et 10 editis, nisi quod est adversum in 8 scriptis. In 2 Reg., 2 Colb., 2 Clarom, et 6 excusis est sententias. Haberet. Heuman. legit, deberet.—Dari haberet. Lego, inquit Heumann., deberet. Nihil muto. Cyprianus in eadem re l. I adv. Jud., c. 10: Quod lex nova dari haberet, quod testamentum novum dari haberet. Plura dedi ad l. IV, c. 12. BUN . Adoptionemque successimus. Mss. 1 Reg. veterrimus adoptiones successimus, mendose; Regio Put., Jun., 4 Colbert. et 6 edit. vet., adoptione successimus.—In illorum locum adoptione successimus. Sic restituo [Col. 0516C] ex Goth., Lips. I, 3: In locum succedere dixit iterum l. VI, cap. 12. Cyprianus in praef. l. I adv. Judaeos: Successisse in eorum (Judaeorum) locum Christianos. Justinus l. VII, c. 1: In locum omnium solus successit. BUN . Et appellamur, etc. Hoc alludit ad verbum: Dedit enim potestatem filios dei fieri, his qui credunt in nomine ipsius Ἰουδαίων Sibylla Serm. 5, latine:
Vocavi te ad justitiam. Mss. 2 Reg. et 1 Lips. ac 7 edit., in justitiam; 1 Reg. rec., 1 Lips., ed. Rom. 1474, in justitia; LXX, ἐν δικαιοσύνῃ.
[Col. 0516D] Confirmabo te. Abest te a 5 editis rec.
Ordinata vero discipulis suis Evangelii ac nominis sui praedicatione. Sic lego cum ms. antiquissimo Reg. accedente Regio. Put. cui est, Post ordinata vero discipulis suis Evangelia ac nominis sui praedicatione, mendose. Mss. codices 10 rec. et 7 typis excusi, Ordinata . . . Evangelica, etc. Jun. et Goth., Ordinata discipulis suis Evangelica doctrina, etc. Mss. Cauc., 4 Reg., 4 Colb., 5 al. rec. et 7 vet. edd., Ordinato vero . . . Evangelio, etc. Vide Matth. XIV, Marc. cap. ultimo. Hoc capite breviter et dilucide narrat Lactantius, quae ab ascensione Domini ad excidium Jerusalem gesta sunt.
Daniel. Hunc locum de secundo Christi adventu multi interpretantur.
Facientes et ipsi in nomine. Ex mss. et quam plurimis editis vet. addita praepositio in quae in 1 ms. Reg. et nonnullis editis deerat.
Magistri Dei. Ita passim Lactantius.
quia Novum Veteris adimpletio est, et in utroque idem testator est Christus, qui pro nobis morte suscepta nos haeredes regni aeterni fecit, abdicato et exhaeredato populo Judaeorum; sicut Hieremias propheta testatur (cap. XXXI) , cum loquitur talia: Ecce dies veniunt, dicit Dominus; et consummabo domui Israel et domui Juda testamentum novum, non secundum testamentum, quod disposui patribus eorum in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem illos de terra Aegypti; quia ipsi non perseveraverunt in testamento meo et ego neglexi eos, dicit Dominus. Item alio loco (cap. VI) similiter ait: Dereliqui domum meam; dimisi haereditatem meam in manus inimicorum ejus. Facta est haeriditas mea mihi, sicut leo in silva: dedit ipsa super [Col. 0515B] me vocem suam; ideo odi eam. Cum sit haereditas ejus, coeleste regnum, non utique ipsam haereditatem se dicit odisse, sed haeredes, qui adversus eum ingrati et impii extiterunt. Facta est, inquit, mihi haereditas mea, sicut leo: id est, praeda et devoratio factus sum haeredibus meis, qui me immolaverunt sicut pecus. Dedit super me vocem suam; id est, sententiam adversus me mortis crucisque dixerunt. Nam quod superius ait consummaturum se domui Juda testamentum novum, ostendit, vetus illud testamentum, quod per Mosem est datum, non fuisse perfectum; id autem, quod per Christum dari haberet, consummatum fore. Domus autem Juda et Israel non utique Judaeos significat, quos abdicavit, sed nos, qui ab eo convocati ex Gentibus, in illorum locum [Col. 0515C] adoptionemque successimus, et appellamur [Col. 0516A] filii Judaeorum; quod declarat Sibylla, cum dicit:
Ordinata vero discipulis suis Evangelii ac nominis sui praedicatione, circumfudit se repente nubes, eumque in coelum sustulit, quadragesimo post passionem die, sicut Daniel fore ostenderat (cap. VII) , dicens: Et ecce in nubibus coeli ut filius hominis veniens, usque ad vetustum dierum pervenit. Discipuli vero per provincias dispersi fundamenta Ecclesiae ubique posuerunt, facientes et ipsi in nomine magistri Dei magna, et pene incredibilia miracula; quia discedens instruxerat eos virtute ac potestate, qua posset novae annuntiationis ratio fundari, et confirmari: [Col. 0516C] sed et futura aperuit illis omnia, quae Petrus [Col. 0517A] et Paulus [Col. 0517A] [Col. 0517C] [Variorum Notae to columns 517-518] Petrus et Paulus, etc. Quaestio controvertitur a protestantibus quibusdam, utrum Petrus Romae fuerit umquam; et si ibi fuerit, ut ex D. Hieronymo et scriptoribus antiquis disci potest, quod ibi praefuerit Ecclesiae tamquam pastor. Ad saniorem porro sententiam jamdiu inclinarunt protestantium doctissimi. Si enim Patrum suffragiis agere volumus, inveniemus Petrum Romae praedicasse, passum ibi, sepultumque fuisse. Sic Hieronymus in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum memoriae mandavit. Item Theodoretus Commentar. in cap. I Rom.; Irenaeus antiquissimus, et Apostolorum temporibus proximus, lib. III, c. 3, Romanam Ecclesiam a Paulo ac Petro constitutam fuisse testatur; quem secutus est Epiphanius libri primi tomo secundo, Romanorum episcoporum catalogum recensens. Tertulianus item, de Praescription. Haereticorum, hujus mentionem facit. Eusebius in Hist. Ecclesiast. lib. II, cap. 25, et Caii cujusdam antiqui scriptoris, et sepulcri ipsius (quod et Hieronymus contra Vigilantium facit) testimonium [Col. 0517D] adducit. Meminit item lib. III, cap. 2. Atque idem rursus Eusebius in Chronicis, Petrum sub initium Claudii principatus Romae pontificatu per functum fuisse testatur, et decimo quarto Neronis anno gloriose pro nomine Christi occubuisse. De Petri rebus Romae gestis, deque ipsius sub Nerone passione multa scribit Egesippus, antiquissimus historicus, qui historiam Ecclesiasticam a Domini passione ad sua tempora usque contexuit, lib. III primis tribus capitibus. Neque Clemens obticet. Sunt etiam apud Augustinum et Chrysost. mentiones hujus rei, cujus magnus est apud summae auctoritatis scriptores consensus. BETULEIUS .—Vide doctissimas Exercitationes Historico-criticas Samuelis Basnagii Flottemanvillei ad an. XLIV, n. 25, a pag. 547 ad 564. Verum has Romanas praedicationem et passionem Petri nunc extra controversiam fatentur omnes critici. Adi Davidem Blondellum in Dissertatione, et Pearsonium in Operibus posthumis. Vide etiam librum de Mortibus persecutorum, c. II, circa medium. [Col. 0518C] In memoriam scripta. Hic erat titulus libri cujusdam supposititii, jam deperditi; de quo vide Fabricium in Codice apocrypho N. Testam., pag. 800. Civitates. Plures scripti et editi in plurali: at Subl., Rost., Ven. 1471, in singulari, civitatem, puta Hierosolymam, in quam haec maxime quadrant Luc. XIX, cap. 43. Cum eos Nero interemisset. Certum est Paulum Romae martyrium passum esse: de supplicio veteres fere in gladium consentiunt; sic Eutychius, in Origin. Alexandrin., Gladio trucidavit Paulum. Vide Samuel. Basnagium loco supra citato. Martyrio autem coronati sunt Petrus et Paulus, 29 Junii, aerae christianae anno 66, Suetonio Paulino et L. Pontio Felesino consulibus: non sub Basso et Tusco, qui erant consules anno 258, quo anno facta est translatio SS. Apostolorum, eo ipso die quo eorum festivitas agebatur. Pervideant. Sic quam plurimi mss. et editi, necnon [Col. 0518D] Lactantius infra in hujusce capitis fine, facile pervidebit; et cap. 30, circa medium, vim rationemque penitus pervidebat. 2 Reg. et 1 Clarom. ferunt provideant; 1 Colb., Tornes., 1 Clarom., credant; edd. Ald., Paris. 1525, Crat. et Graph., videant. Volebat. Mss. Tornes., 3 Colb. et 5 excusi, valebat; Em. valebit; Reg. rec. volebant. Professi Dei. Haec lectio est mss. Vaticanorum, 9 Reg., Cauc., 6 Colb., 1 Sorbon., 5 Oxon., Ultr., Em., Cant., Tax., Pen., 2 Clarom., 1 Bonon. rec. Brun. et 14 vet. editorum. In 1 Reg. est professi Deum; in 1 Lips. et Goth. professio Deum; in 1 Bonon. antiq., praeceptis Dei. Mss. 2 Reg. rec. et Cantabrig., 1 Colb. in marg. et edit. 3 vet. Rom., Ald. et 9 alii praemittunt, aiunt. Professi Dei, hoc est, qui se Deum esse profiteretur, neque dissimularet. Sic Mars professus dicitur, non clandestinus aut tectus velo pacis, sed apertus et prae se ferens bellum. Sic legit maxima pars mss. 1 Bonon. legit ut praeceptis Dei, eamque lectionem sequitur Thomas.: sed quidquid [Col. 0519C] dicat, nihil nos immutandum censuimus. GALLAEUS .
Confirmata sunt, ut opinor, quae falsa et incredibilia putantur ab iis, quos vera coelestium litterarum doctrina non imbuit: sed tamen ut refellantur a nobis etiam illi, qui nimium non sine malo suo sapiunt, rebusque divinis fidem detrahunt, argumentis quoque illorum coarguamus errorem; ut tandem aliquando [Col. 0518A] quando pervideant ita fieri oportuisse, sicut nos ostendimus factum. Et quamquam apud bonos judices satis habeant firmitatis vel testimonia sine argumentis, vel argumenta sine testimoniis; nos tamen non contenti alterutro sumus, cum suppetat nobis utrumque, ne cui perverse ingenioso, aut non intelligendi, aut contra disserendi locum relinquamus. Negant fieri potuisse, ut naturae immortali quidquam decederet. Negant denique Deo dignum, ut homo fieri vellet, seque infirmitate carnis oneraret; ut passionibus, ut dolori, ut morti se ipse subjiceret: quasi non facile illi esset, ut citra corporis imbecillitatem se hominibus ostenderet, eosque justitiam doceret (siquidem id volebat) majore auctoritate, ut professi Dei. Tunc enim cunctos fuisse praeceptis coelestibus [Col. 0518B] parituros, si ad ea virtus ac potestas Dei praecipientis accederet. Cur igitur (aiunt) ad docendos homines non ut Deus venit? Cur se tam humilem imbecillemque constituit, ut ab hominibus et contemni, et poena affici posset? cur vim ab imbecillis, et mortalibus passus est? cur non manus hominum, aut virtute repulit, aut divinitate vitavit? cur non majestatem suam sub ipsa saltem morte patefecit? sed ut invalidus in judicium ductus est, ut nocens damnatus, ut mortalis occisus. Refutabo haec diligenter, nec quemquam patiar errare. Illa enim magna et mirabili ratione sunt [Col. 0519A] facta; quam quicumque [Col. 0519A] [Col. 0519C] [Variorum Notae to columns 519-520] Quam quicumque. Sic restitui ex mss. 2 Bon., Regio-Put., 6 al. Reg., 6 Colb. Lipsiensibus, et 10 aliis rec. ac vet. edit. Rom., Cellar, et Walch. referendo scilicet ad mirabilem rationem, 2 Reg., Cauc., Jun. et 15 impressi habent quae, referendo ad facta. Praecepta dat hominibus ad vitam. Ita a me restitutum ex veteribus edit. Rom., Paris. 1525, Crat., antiqua Versione gallica, cunctisque mss. praeter 2 Reg. rec. in quibus ut et in vulgatis 15 legitur, ac vitam. Inter quos agit. Praestat ex ipso Lactantio, quam ex aliis confirmare, lib. IV, c. 27: Quum inter homines ageret. De Ira, c. 1: In carne mortali agentes. De Mort. Pers., c. 10 pr.: Quum ageret in partibus Orientis. BUN . Inter quos agit; et ipsi eodem modo vivendum est. [Col. 0519D] Mss. 11 rec. ferunt, habitat ipse; 6 rec., habitet. Habitat seu habitet videtur glossema esse τοῦ agit, quod antiquissimorum mss. est. Sic infra idem ait initio capitis 27: Cum inter homines ageret. Ait enim S. Joan. Chrysostom.: Qui aliter loquitur quam vixit, docet quomodo Deus eum debeat punire. Ac his ultimis saeculis dicit Comes Mirandulanus, tantum quemque scire quantum operatur. Adstringere. Sic reposui ex cunctis mss. et ex editis 3 vet. Rom. necnon Cellar. et Walch. apposite, ut resolutis opponatur. Adstringere vero et resolvere, rectius opponuntur, quam adstruere et resolvere, quae sunt in 13 impressis.—Exemplo Cicer. pro Cluentio, c. 57: Ne lege ea ex quaestione qua se solutum liberumque esse arbitretur, per paucos judices adstringatur. Ipse Lactantius, l. IV, c. 24: Ut praecepta sua factis adimplendo caeteros parendi necessitate constringat. BUN . Respondet. Restitutum a me ex mss. vet. 2 Bonon., 7 Reg., 5 Vaticanis, Colb., 3 Lips. et 6 aliis. In Cauc. et edit. Betul. est respondeat; in tribus rec., respondit; in 3 al. rec. et in excusis, respondebit. [Col. 0520C] Vetas dolorem, vetas mortem timere. Mss. 11 rec., dolorem vel mortem; 6 vet. edit. et 2 reg., ait mortem; 1 Reg. rec., vetas dolere, vetas mortem timere. Faciet. Sic ms. Sangerm. et edit. Cellarii atque aliae: in multis est faciat. Unde. Ex vet. edit. 8 cunctisque mss. repositum, praeter 4 Reg., 1 Colb. et 10 vulgatos, in quibus est, inde. Malunt exempla, quam verba. Τὰ ἔργα ad aliorum conversionem majorem vim habent, quam ψιλοὶλόγοι, inquit Chrysostomus, Homil. 19, in epist. ad Hebraeos. Efficacior est vox operis, quam sermonis, inquit Bernardus. Plus valet vivendi quam loquendi modus, Augustin., ep. CXII; Optimum est exemplo potius docere quam dictis, Hilarius, c. 5, Matth. JOAN GERHARDI.—Addam Lactantium nostrum Divin. Institut., l. III, [Col. 0520D] c. 16: Qui docent tantum, nec faciunt, ipsi praeceptis suis detrahunt pondus . . . Bonum est autem recta et honesta praecipere: sed nisi et facias, mendacium est; et incongruens atque ineptum, non in pectore, sed in labris habere bonitatem. Et S. Leo, papa, serm. de Jejunio, ait: Validiora sunt exempla quam verba; et plenius opere docetur quam voce. Utinam quidem. Ita restitui ex quamplurimis mss. et editis, recte, propter sed quod sequitur. In 3 Reg. et vulgatis 7 est utinamque. In 1 Lips. praetermissum quidem. Extitisse. Ex mss. veterrimis 2 Bonon., Cauc., 8 Reg., Jun., 4 Colb. aliisque undecim, et 3 editis repositum; in 2 Reg., 2 Colb. et 8 vulgatis legitur esse. Summae doctrinae ac scientiae summa. Mirum in modum mihi placet Betuleii lectio: summa doctrina ac scientia, summae virtutis et perfecta justitia, quam merito Sparkius expressit. Allera est in omnibus mss. et reliquis editis. Vestigia veri in Emman. In quo summa doctrinae ac scientiae. BUN . Consenserit. Sic passim loqui amat Lact. mss. 2 rec. et edit. rec. consenserint.
Quicumque praecepta dat hominibus ad vitam, moresque fingit aliorum, quaero debeatne ipse facere quae praecipit, an non debeat? Si non fecerit, soluta praecepta sunt. Si enim bona sunt quae praecipiuntur, si vitam hominum in optimo statu collocant, non se debet ipse praeceptor a numero coetuque hominum segregare inter quos agit; et ipsi eodem modo vivendum est, quo docet esse vivendum, ne si aliter vixerit, ipse praeceptis suis fidem detrahat, [Col. 0519B] levioremque doctrinam suam faciat, si reipsa resolvat, quod verbis nitatur adstringere. Unusquisque enim, cum audit praecipientem, non vult imponi sibi necessitatem parendi, tamquam sibi jus libertatis adimatur; respondet itaque doctori hoc modo: Non possum facere quae jubes, quoniam sunt impossibilia. Vetas me irasci, vetas cupere, vetas libidine commoveri, vetas dolorem, vetas mortem timere: sed hoc adeo contra naturam est, ut his affectibus animalia universa subjecta sint; vel si adeo putas repugnari posse naturae, et tu ipse quae praecipis fac, ut sciam fieri posse. Cum autem ipse non facias, quae insolentia est, ut homini libero imponere velis leges quibus ipse non pareas? [Col. 0519C] Prius disce, qui doces, et antequam mores aliorum [Col. 0520A] corrigas, tuos corrige. Quis neget justam esse hanc responsionem? Quin etiam in contemptum veniet hujusmodi doctor, et deludetur vicissim, quia videbitur et ipse deludere.
Quid ergo faciet ille praeceptor, si haec ei fuerint opposita? quomodo adimet excusationem contumacibus, nisi ut praesentibus factis doceat, possibilia se docere? Unde evenit, ut philosophorum praeceptis nullus obtemperet. Homines enim malunt exempla, quam verba; quia loqui facile est, praestare difficile. Utinam quidem tam multi bene facerent, quam multi loquuntur bene. Sed qui praecipiunt, nec faciunt, abest ab iis fides. Et si homines fuerint, contemnentur ut leves; si Deus, opponetur ei excusatio fragilitatis humanae. Superest ut factis verba firmentur, [Col. 0520B] quod philosophi facere nequeunt: itaque cum ipsi praeceptores vincantur affectibus, quos vinci praedicant oportere, neminem possunt ad virtutem, quam falso praedicant, erudire; ob eamque causam putant, neminem adhuc perfectum extitisse sapientem, id est, in quo summae doctrinae ac scientiae summa virtus et perfecta justitia consenserit, quod quidem verum fuit. Nemo enim post mundum conditum talis extitit, nisi Christus, qui et verbo sapientiam tradidit, et doctrinam praesenti virtute firmavit.
Age, nunc consideremus, an doctor e coelo missus [Col. 0520C] possit non esse perfectus. Nondum de hoc loquor, [Col. 0521A] quem venisse a Deo negant. Fingamus aliquem de coelo esse mittendum, qui vitam hominum rudimentis virtutis instituat, et ad justitiam formet. Nemini dubium potest esse, quin is doctor, qui coelitus mittitur, tam scientia sit rerum omnium quam virtute perfectus; ne nihil inter coelestem terrenumque differat. Nam in homine interna et propria doctrina esse nullo pacto potest. Nec enim mens terrenis visceribus inclusa, et tabe corporis impedita, aut comprehendere per se potest, aut capere veritatem, nisi aliunde doceatur. [Col. 0521A] [Col. 0521C] [Variorum Notae to columns 521-522] Nisi aliunde doceatur. Quia caro et sanguis, juxta Christum ipsum, non revelat nobis mysteria. [Col. 0521D] Sibi. Verbum istud deest in editionib. ann. 1476, 1497, 1513 et 1515. Et tamen libertatem, etc. Tribuit libero arbitrio quod competit: at sine divino auxilio non possunt homines mereri vitam aeternam. Neque enim peccata vincimus, quia Christus exemplum est, sed quia vires praebet: nisi fortassis per manuum porrectionem, virtutem spiritus Christi intelligere velis. Et non parentibus poena, quia poterant parere, si vellent. Desunt haec verba in 12 manu exaratis et 3 impressis: sed videntur necessaria. Quae irascitur, quae dolet, quae mori timet. Haec lectio est mss. Bonon., Regio Put., 6 Colb. aliorumque plurimorum, et 14 vulgatorum. In 1 Reg. antiquissimo, et in alio item Regio est, quae irascitur, quae dolere, quae mori timet. In editis Thom., Thys., Gall., quae irasci, quae dolet, mendose, repugnante verborum nexu. Itaque ducor invitus, etc. Atqui hoc etiam Paulus conqueritur. Sic enim ad Romanos capite VII, 15, [Col. 0522C] scribit: Non enim quod volo bonum, hoc facio: sed quod odi malum, hoc facio. Velle quidem sibi adesse, [Col. 0522D] ut faciat bonum, sed facultatem faciendi in suis viribus non reperiebat. Sed cap. sequenti, v. 3: Quod impossibile erat legi in quo infirmabatur per carnem, Deus Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne, etc. Confutabit. Manuscriptorum est et edit. Tornes. Refutabit, unius Colb. et editorum. Homini simillimum fieri. Mss. 9 et editi, hominum simillimum. 1 Bonon. antiq., Ultr., hominis simillimum. Jun., homini similem. Constans. Id est, pertinax et perseverans in sua opinione, quam opposuerat. Quia vivi aliter non potest in hoc corpore. Additum vivi, quod deerat pluribus editis. In ms. Em. est, quia vivere aliter non possum. Neque hominem perfecta doctrina esse posse. Mss. 2 Colb., 2 Lips., 2 Clarom. et edit. Tornes. habent, perfectae doctrinae; 1 Reg. antiq. et Em. perfectum doctrina; 1 Colbert. homini perfectam doctrinam. (Vide infra col. 523, lin. 12.) Qui vitae dux. Non vitae dux et magister est duntaxat justitiae, sed etiam dator: immo et vita, et justitia ipsa. Nisi habeat radicem, etc. Sequor mss. 6 Reg., 6 Colb. novemque alios, necnon 11 vet. edit. In scriptis 3 Reg. et 6 vulgatis est habeatque, deleto nisi habeat. Sed Heumannus legit quae habeat. Stabilisque. Mss. 2 Lips., Goth., et ed. Rom. 1474, Venet. 1490, Ald. quae stabilis. Virtutemque in se recipere, cujus doctor est. Ita quamplurimi scripti et antiquissimi cum 9 impressis. Mss. rec. 8 et editi 5 ferunt. recipere doctoris, ut eam. Discant. Nonnulli editi, dicant. Mortalitatem. Id est, mortales, seu homines. Sic etiam Curtius. l. VIII. Cruciatu affici. Ita cum sex impressis omnes mss., praeter unum Colb. qui habet a prima manu cruciatu [Col. 0523D] affigi, a secunda affligi. Editi 5 vet. cruce affigi; Crat. cruci affigi. Vivam legem. Non sicut Cicero in III de Legibus dixit, legem mutum esse magistratum, magistratum vero vivam legem: sed sicut Paulus ad Romanos, legem spiritus vitae, quae (ut per prophetam fuerat praedictum) scripta in hominis pectore, alacrem eum facit. Sic autem de hac vivificante lege scriptum est in VIII cap. ad Rom. BETUL . Templum novum. Nam, ut ait Paulus ad Hebraeos, c. VIII, v. 2, Jesus est sanctuarii minister ac veri tabernaculi. Etiam in homine illum esse, etc. Monet tamen Thomasius in antiquo Bononiensi codice legi, etiam hominem illum esse, etc. quorum verborum sensus clarus est et apertus; atque hic loci apprime convenit. Sine opera genitoris. Lips. 2, sine opere genitoris, perperam. L. I, c. 7: Quum Deus . . . sine usu et opera [Col. 0524C] foeminae possit filios procreare. Lib. IV, c. 13, dixit: Sine patris officio virginali utero procreatus est. BUN . Spiritalem. Edit. Ald., Fasit., Thys., specialem, corrupte; Thomas coelestem. Recte monet Betuleius loco vocis specialem legendum esse spiritalem: error procedit ex abreviationibus manuscriptorum. Mater corporis ejus Virgo. Contra Valentinum, Apollinarem, Eutichetem, et alios, qui negabant Christum ex Maria virgine quidquam accepisse. Vide Irenaeum, l. III, Adversus haeres.; S. Augustin., de Haeres.; Theodoret., Haeretic. fabul., l. IV, in fine. Medius. Iterum Epit., c. 44: Inter Deum et hominem medius factus. Ponitur elegantius, quam mediator. Purius aevum. auctore Salmasio, in Plin. Exercit., fol. 462, non tamen antiquissimum, etiam medium appellavit τὸν μεσίτην. BUN . [Col. 0524D] Μεσίτην. Mediatorem, alii; quae est vox in rebus sacris usurpata, ac multo melior, quam quod Erasmus conciliatorem interpretatur. 1 Timo., 2 Εἷς γὰρ
Θεός, εἷς καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπος Χριστὸς
Ἰησοῦς, etc. et in Epist. ad Hebraeos, non uno in loco, μεσίτης διαθήκης τῆς καινῆς appellatur. Et ad Galat., III, ait μεσίτην unius non esse. Quod autem mediatoris officium sit, docet Augustinus, l. IX, c. 15, de Civit. Dei, et Epiphanius in Ancyrato. BETUL .—Vide Suicerum in Thesauro, in verbo μεσίτην. Ad immortalitatem. Id est, ad beatitudinem et gloriam immortalem. Justitiae operibus emereri. Recte, emereri (id est, consequi, obtinere) operibus justitiae, ut fiat aeternus, id est, beata immortalitate donetur; lib. III, c. 19. Ut haec accuratius intelligantur, cum cura legendi sunt ex lib. VII, cap. 5: Ut illam veram et perpetuam (vitam) aut vitiis amittamus, aut virtute mereamur. BUN .
Discant igitur homines, et intelligant, quare Deus summus, cum legatum ac nuntium suum mitteret, ad crudiendam praeceptis justitiae suae mortalitatem, mortali voluerit eum carne indui, et cruciatu affici, et morte multari. Nam cum justitia nulla esset in terra, doctorem misit, quasi vivam legem, ut nomen ac templum novum conderet; ut verum ac pium cultum per omnem terram verbis et exemplo seminaret. Sed tamen, ut certum esset a Deo missum, non ita illum nasci oportuit, sicut homo nascitur ex mortali utroque concretus: [Col. 0524B] sed ut appareret etiam in homine illum esse coelestem, creatus est sine opera genitoris. Habebat enim spiritalem patrem Deum; et sicut pater spiritus ejus Deus sine matre, ita mater corporis ejus virgo sine patre. Fuit igitur et Deus et homo, inter Deum atque hominem medius constitutus. Unde illum Graeci μεσίτην vocant, ut hominem perducere ad Deum posset, id est, ad immortalitatem: quia si Deus tantum fuisset (ut supra dictum est) exempla virtutis homini praebere non posset; si homo tantum, non posset homines ad justitiam cogere, nisi auctoritas, ac virtus homine major accederet.
Etenim cum constet homo ex carne et spiritu, et oporteat spiritum justitiae operibus emereri, ut fiat [Col. 0525A] aeternus; caro quoniam terrena est, ideoque mortalis, copulatum sibi spiritum trahit secum, et ab immortalitate ducit ad mortem. Ergo spiritus carnis expers dux esse homini ad immortalitatem nullo pacto poterat: quoniam caro impedit spiritum, quominus Deum sequatur. Est enim fragilis, et subjecta peccato: peccatum autem pabulum mortis est. [Col. 0525A] [Col. 0525C] [Variorum Notae to columns 525-526] Pabulum mortis est. Id est, esca malorum, quae mortem animae generant. Et eriperet. Expunxi ut quod interponunt mss. 1 Bonon., Lips., Pal., Cant. ac totidem excusi, et a caeteris tum scriptis, tum editis abest. Dominatio in carnem. Sequor mss. et impressos fere [Col. 0525D] omnes. In 3 Reg. et 5 excusis legitur, in carne; in Jun. et edit. 2 vet. Rom., Paris., Crat., Graph., damnatio in carnem. Nec dominium. Rectissime; et sic Betuleius olim et nuper Heumannus legendum censuerunt. Ita restitutum, lib. II, cap. 5: Neque domus habere dominium sui potest. Sic lib. II, cap. 12: Anima imperet . . . animi imperio: maxime autem, Anima, quae dominium corporis habet. BUN . Mercedem immortalitatis impertit. 2 Bonon. et 4 editi rec. inserunt nobis. Mss. 3 rec. et 7 impressi habent, mercedem expetendae nobis immortalitatis impertit. 3 scripti rec. et 6 vulgati, impartit. Hanc vocem expetendae, recte monet Thomasius esse delendam, quia si immortalitatem tamquam mercedem impertit, tunc expetenda non est; quia nemo expetit id quod habet. Heumannus vult addi nobis post mercedem. Maluerit. Heuman. legit voluerit, cum ms. Em., quia hic nulla est comparatio.— Subire maluerit. Saepe illud malle ponitur, neque tamen comparationis particula quam subsequitur. Heumannus certe hoc agnovit, [Col. 0526C] infra: Cur Deus crucem maluerit. Sic l. VI, c. 17: Coacti . . . fidem prodere, mortem suscipere malimus. Ibid., c. 21; Qui temporalia maluerit, carebit aeternis. L. VII, c. 1: Sine dubio malunt id esse fictum. BUNEMAN . Quae in Christum vera praecessit. Sana mihi videtur lectio omnium omnino librorum hoc sensu: Quae in [Col. 0526D] Christum divinatio praecessit vera, id est, certa et eventu comprobata, non dubia, fallax, falsa. BUN . Significantiam. Vox est Africana. Vide Fabrum in Lexico. Idem mox infra et c. 28: Glossae. Significantia, Σημασία. Fab. Victorin. prooem. in lib. I Cicer. de Invent.: Ars est quae significantiam sui non habet.—haec vox generis triplicem significantiam habet. Mss. Jun. Lips. et edd. significationem. Significabat. Vide Marc. VIII et X; Luc. IV, VII, XIV. Patefecit. Vide Matth. II, Marc. VII, Luc, VII. Hactenus. Id est, hoc tantum. Vid. not. ad Epit. c. 68, et de Mort. Pers. c. 10. Margo Paris. 1513. Hactenus interpretatur in praesens duntaxat tempus. BUN . Admirabilis. Matth. IX, XV; Marc. VII. Pedes. Vide Matth. XI, XV, XXI, Luc. VII. Labes. Vide Matth. VIII, XI, Marc. I, Luc. VII. Elephantiaci. Sic restitui fretus auctoritate vetustissimorum et optimorum codicum mss. 2 Bonon., 6 Reg., Cauc., Jun., 2 Colbert., 2 Lips., 1 Sorbon., Ultr., Pal., 1 Clarom, Brun. In 2 Reg., 1 Colbert., 1 Clarom., legitur elephantiati; in 2 aliis Reg., [Col. 0527C] 1 Lips. 3 Colb., editis tribus vet. Rom. et tredecim aliis impressis elephantici. Elephantiaci, seu elephantici sunt, qui vulgo leprosi dicuntur, quorum in Evangelio saepe fit mentio. Vide Plinium lib. XXVI, c. 1; Celsum lib. III, c. 25.
Dixi de humilitate, et fragilitate, et passione, cur haec Deus subire maluerit: nunc ipsius crucis ratio reddenda est, et vis enarranda. Quid summus pater a principio disposuerit, et quemadmodum cuncta quae gesta sunt ordinarit, non tantum divinatio Prophetarum, [Col. 0525C] quae in Christum vera praecessit, sed etiam ratio ipsius passionis docet. Quaecumque enim passus est, non fuerunt inania, sed habuerunt figuram et significantiam magnam, sicut etiam divina illa opera, quae fecit: quorum vis et potentia valebat quidem in praesens, sed declarabat aliquid in futurum. Aperuit caecorum lumina coelestis virtus, et lucem non videntibus [Col. 0526A] reddidit. Et hoc facto significabat fore, ut conversus ad gentes quae Deum nesciebant, insipientium pectora illuminaret luce sapientiae, et ad veritatem contemplandam oculos cordis aperiret. Vere enim caeci sunt, qui coelestia non videntes, et tenebris ignorantiae circumfusi, terrena et fragilia venerantur. Patefecit aures surdorum. Non utique hactenus vis illa coelestis operata est: sed declarabat brevi fore, ut qui erant veritatis expertes, et audirent, et intelligerent divinas Dei voces. Vere enim surdos dixeris, qui coelestia et vera, et facienda non audiunt. Mutorum linguas in eloquium solvit admirabilis, etiam cum fieret, potentia: sed inerat huic virtuti alia significatio, quae ostenderet mox futurum, ut rerum coelestium nuper ignari, percepta sapientiae disciplina, [Col. 0526B] de Deo, et veritate dissererent. Nam qui rationem divinitatis ignorat, is vere elinguis et mutus est, licet omnium disertissimus. Lingua enim cum verum loqui coeperit, id est, virtutem majestatemque Dei singularis interpretari, tum demum officio naturae suae fungitur. Quamdiu autem falsa loquitur, in usu suo non est; et ideo infans sit necesse est, qui divina proloqui non potest. Pedes quoque claudorum ad officium gradiendi reformavit laudabilis divini operis fortitudo: sed figura id continebat; quod cohibitis erroribus vitae secularis ac deviae, iter veritatis aperiretur, per quod graderentur homines ad Dei gratiam consequendam. Is enim vere claudus existimandus est, qui caligine ac tenebris insipientiae implicatus, et quo tendat ignarus, offensibilibus et [Col. 0526C] caducis gressibus per viam mortis incedit.
Item labes et maculas inquinatorum corporum repurgavit, non exigua immortalis potentiae opera: verum id portendebat haec vis, quod peccatorum labibus, ac vitiorum maculis inquinatos, doctrina ejus purificatura esset eruditione justitiae. Leprosi enim vere atque elephantiaci debent haberi, quos vel infinitae [Col. 0527A] cupiditates ad scelera, vel insatiabiles voluptates ad flagitia compellunt, et dedecorum maculis inustos labe afficiunt sempiterna. Jacentia mortuorum corpora erexit, eosque nominibus suis inclinatos a morte revocavit. [Col. 0527A] [Col. 0527C] [Variorum Notae to columns 527-528] A morte revocavit. V. Mat. IX, Marc. V, Luc. VII, J. XI. Tempora adjecisse perpetua. Ita omnes prope mss. et editi. Perpetua deest in 4 Reg. et 11 vulgatis. In Em. est perpetuae.—Tempora adjecisse. Heumannus, addito et, legit ut Emman.: Adjecisse et perpetuae arcana mortis revelasse. BUN . In laesis. Potuissent nosse editores vim vocis ex hoc [Col. 0527D] capite infra. ubi integrum corpus, et laesum ac diminutum corpus opponuntur. BUN . In laesis affectisque corporibus. Bene; id est mutilis, debilibus, aegrotis. Mss. 2 Reg. rec. et 9 excusi habent illoesis, corrupte; edit. Betul. afflictisque.—Affectisque. Affecta corpora sunt aegrota. Sic saepe Seneca; e. g. ad Polybium cap. 32. Aegro et affecto mederi. l. IV Benef. c. 11. Sic affecto, ut spes ei nulla sit convalescendi. BUN . Exhibebat. Restitui ex 35 mss. In Cauc., 2 Reg. rec. et 19 editis est adhibebat. Virtutis nobis non terrenae opera. Haec virtus non terrena aliis verbis dicitur hoc capite supra, Coelestis virtus; ibid.: Vis coelestis; ibid.: Admirabilis potentia; ibid: Laudabilis divini operis fortitudo: ibid.: Non exigua immortalis potentiae opera; ibid.: Inenarrabilis potestas. BUN . Virtutis non terrena opera monstraret. Ita mss. 3 Reg. vetustissimi. Scripti 9 et vulgati 5 negationi [Col. 0528C] praeponunt nobis. A mss. 7 et excusis 14 abest non, et legitur terrenae. Ergo. Nunc expositurus est figuras passionis J. C. Pollicebatur. Ita mss. et editi; ac simili locutione passim utitur Lactantius. Francius legendum esse censebat, pollicebantur, ut in 3 Reg. rec. Specimen. Mss. 2 Reg., speciem. Corona enim dicitur, etc. Quam Festus Pompeius a choro dictam putat, dempta scilicet aspiratione. Utitur coronae vocabulo hac significatione Cicero pro Milone, in ipso exordio; Livius, pro armato coetu. BET . Electi ergo ex dumis. Ms. Reg. Put., Electis ergo [Col. 0528D] ex dumis; scripti 11 rec. et 4 vulgati, Plecti; quo sensu? Edit. Betul., Plexi.—Ex dumis et sentibus. Rectum junxit, ut Virgilius lib. IX Aeneid., v. 380, sq. quem imitatur:
Factisque praesentibus. Addidi que ex omnibus ferme mss. et editis. In Regio-Put. haec verba desunt.
Perveniret. In nonnullis editis pervenit.
Corporatus est. Hoc est corpus assumpsit; eodem verbo utitur bis lib. II, c. 10, necnon et Tertullianus l. de Carne Christi c. 3 et c. 6. Hinc illi eod. l. IV, corporatio est assumptio humanitatis. BARTHIUS ,
Specimen. Id est, exemplum. Cic. lib. III Leg. c. 3, Is ordo vitio vacato: caeteris specimen esto. Quintil. lib. III Institut. c. 1: Dedit unicum apud nos specimen orandi . . . M. Tullius. BUN .
Sustinuit, etc. Omittit quod erat praecipuum, nempe [Col. 0529C] quod crux maledictionem Dei adjunctam habet. Oportebat autem Christum maledici, ut justificaremur. RIVET.
Quid congruentius Deo? Quid miraculo dignius omnium saeculorum, quam decursam vitam resignasse, completisque hominum temporibus tempora adjecisse perpetua, arcana mortis revelasse? Sed haec inenarrabilis potestas imago virtutis majoris fuit, quae demonstrabat tantam vim habituram esse doctrinam suam, ut gentes in orbe toto, quae alienae a Deo, subjectae morti fuerunt, cognitione veri luminis animatae, ad immortalitatis praemia pervenirent. Eos enim recte mortuos existimaveris, qui datorem vitae Deum nescientes, atque animas suas a coelo in terram deprimentes, in laqueos aeternae mortis [Col. 0527B] incurrunt. Quae igitur tum faciebat in praesens, imagines erant futurorum; quae in laesis affectisque corporibus exhibebat, ea spiritalium figuram gerebant, ut et in praesenti virtutis non terrena opera monstraret, et in futurum potestatem coelestis suae majestatis ostenderet.
Ergo sicut opera ejus significantiam quoque majoris potestatis habuerunt, ita etiam passio non simplex, nec supervacua, nec fortuita praecessit. Sed ut illa, quae fecit, magnam virtutem ac potestatem doctrinae ejus significabant: sic ea, quae passus est, odio futuram esse sapientiam nuntiabant. Aceti enim potus, ac fellis cibus, acerbitates et amaritudines in hac vita sectatoribus veritatis pollicebatur. Et quamquam passio ipsa per se acerba et amara specimen nobis futurorum [Col. 0527C] tormentorum dabat, quae morantibus in hoc saeculo virtus ipsa proponit; tamen illius modi potus, et cibus in os doctoris nostri veniens, pressurarum nobis, [Col. 0528A] ac laborum et miseriarum praebebat exemplum. Quae omnia tolerare ac perpeti necesse est eos, qui veritatem sequuntur; quoniam veritas acerba est, et invisa omnibus, qui virtutis expertes, vitam suam mortiferis voluptatibus dedunt. Nam corona spinea capiti ejus imposita id declarabat, fore ut divinam sibi plebem de nocentibus congregaret. Corona enim dicitur, circumstans in orbem populus. Nos autem, qui ante cognitionem Dei fuimus injusti, spinae, id est mali et nocentes eramus, ignorantes quid esset bonum; et a justitiae notione atque operibus alieni, omnia scelere ac libidine polluebamus. Electi ergo ex dumis et sentibus sanctum Dei caput cingimus; quia convocati ab ipso, et circumfusi undique ad eum, magistro ac doctori Deo, assistimus, regemque illum [Col. 0528B] mundi et omnium viventium Dominum coronamus.
Quod vero ad crucem spectat, magna in ea vis ac ratio est, quam nunc conabor ostendere. Deus namque (sicut superius exposui) cum statuisset hominem liberare, magistrum virtutis legavit in terram, qui et praeceptis salutaribus formaret homines ad innocentiam, et operibus factisque praesentibus justitiae viam panderet, qua gradiens homo, et doctorem suum sequens, ad vitam aeternam perveniret. Is igitur corporatus est, et veste carnis indutus, ut homini, ad quem docendum venerat, virtutis et exempla, et incitamenta praeberet. Sed cum in omnibus vitae officiis justitiae specimen praebuisset, ut doloris quoque patientiam mortisque contemptum, quibus perfecta et consummata sit virtus, traderet homini, venit in [Col. 0528C] manus impiae nationis, cum et vitare potuisset scientia futuri quam gerebat, et repellere eadem virtute, qua mirabilia faciebat. Sustinuit ergo cruciatus, et verbera, et spinas. Postremo etiam mortem suscipere [Col. 0529A] non recusavit, ut homo illo duce subactam et catenatam mortem cum suis terroribus triumpharet. [Col. 0529A] [Col. 0529C] [Variorum Notae to columns 529-530] Mortem cum suis terroribus triumpharet. Sic et libro VI, cap. 23, ad finem, Lactantius dicit, Hic terram triumphabit, sic et vitam vivere alibi passim.— Mortem cum suis terroribus triumpharet. Cum accus. ut l. VI, c. 23: Hic terram triumphabit. Epitom. c. 46: Captivos triumphavit. Et quae notavi ad l. de Morte, Persec. cap. 16: Saeculum cum suis terroribus triumphasti. BUN . Cur infami genere supplicii. Ex omnibus mss. et quamplurimis editis restitui, quae in 5 vulgatis deerant.— Cur infami genere supplicii. Videntur excidisse ex Gallaei editione. Nam habent mss. et editi mei omnes. Eodem sensu, quo hic infami, dixit l. IV, c. 16: Insigni supplicio; c. 30: Exsecrabili patibulo. Arnobius l. I, p. 20 pr.: Idcirco dii vobis infesti sunt . . . quod hominem natum, et quod personis infame [Col. 0529D] est vilibus, crucis supplicio interemptum Deum fuisse contenditis. BUN . Homine libero indignum. Crux enim servilis est poena. Horat. Sat. 3, lib. I; Juvenalis, Sat. 2, Pone crucem servo. Seneca lib. I de Clem. cap. 26; Cic. V in Verrem, ubi ait Romanus orator: Quam servis damnatis crucem fixeras, hanc indemnatis civibus romanis reservares. Videatur etiam Jul. Capitolinus in Opil. Macrino. FABER. Ut humilibus et infimis. Ita restitui ex mss. antiquissimis 1 Bonon., 1 Reg., 2 al. Reg., bonae notae, ac 4 editis, quod et sequentia requirunt. Et sic infra iidem et 7 alii scripti. In 22 est infirmis. Quem die tertio. Ita editi cum omnibus pene mss. In 2 Clarom. est, die tertia; in 1 Reg. optimae notae et in 1 Brun. est quod die tertio. Verum apud Joan. cap. 19, v. 36, melior ratio redditur, nempe ut impleretur quod dictum est Exodi cap. XII et Numer. cap. IX: Os non comminuetis ex eo; ubi verba fiunt de Agno Paschali, qui figura fuit Jesu morientis. [Col. 0530C] Ab inferis. Mss. 1 Clarom. et Brun. a mortuis: quod idem est. Ante de sua passione praedicans. Haec lectio est vetustiorum et potiorum mss. 2 Bonon., Regio-Put., 11 aliorum, ac 9 editorum. In 18 rec. scriptis est ante . . . praedicens: prae enim idem est quod ante. Suffixus itaque quia spiritum deposuerat. Sic reposui ex antiquissimis mss. 1 Reg., 1 Bonon., 2 al. Reg. Manu exarati 16 rec. et 2 edit. vet. habent cum spiritum sponte deposuerat. Scripti 2 Reg. et Tornes. cum edd. 8, cum spiritum sponte deposuisset. Ms. Cant., deponeret. Inhabile redderetur. Non est haec ratio; Deus enim qui creavit corpus, mutilum supplere valebat. Quod etiam eveniet in resurrectione, cum mutila corpora, sana et integra resurgent. Exaltari. Hic alludere videtur ad illud Christi ipsius verbum Johan. XII: Et ego si exaltatus fuero a terra, omnes traham ad me ipsum. [Col. 0530D] Cum limina sua de cruore Agni notant. Sic etiam sensere Cyprianus lib. II adversus Judaeos § 22, et Hieronymus in Isai. LXVI, ut et Lactantius. Ut agnum candidum. Exodi XII, absque macula, non coloris, sed deformitatis, ut claudus, scabiosus, vel alterius vitii ac morbi. Hoc de qualibet victima dicitur Levit. XXII. MENOCHIUS . Primogenita. Sic emendavi ex omnibus mss. et impressis, praeter Em. et Cant. et 5 edit. rec. in quibus est, primogeniti. Sed et primogenita, quod nomen homines et pecudes complectitur; juxta Exod. XII, XXIX. Imago fuerat. Licet abunde esset argumentorum, quibus confirmari possit veritas christianae religionis, fatendum tamen est olim apud quosdam scriptores ecclesiasticos in usu fuisse, ut quaecumque aliquam veri speciem ferrent, ea omnia ad rem suam traherent, tum signa, tum prophetias, etiam allegorice et mystice sumptas, quod hic factum videmus a Lactantio. Attamen nemo est qui neget agnum paschalem figuram Agni veri, id est Servatoris nostri fuisse. Agnus enim. Omnium manuscriptorum est; nam agnus, editorum.
[Col. 0529B] Nec enim hoc cuiquam ignorandum est, quod ipse ante de sua passione praedicans etiam id notum fecerit, habere se postestatem, cum vellet, deponendi spiritum et resumendi. Suffixus itaque quia spiritum deposuerat, necessarium carnifices non putaverunt, ossa ejus suffringere (sicut mos eorum ferebat.) sed tantummodo latus ejus perforaverunt. Sic integrum corpus patibulo detractum est, et sepulcro diligenter inclusum. Quae omnia idcirco facta sunt, ne laesum ac diminutum corpus ad resurgendum inhabile redderetur. Illa quoque praecipua fuit causa, cur Deus [Col. 0530A] crucem maluerit, quod illa exaltari eum fuit necesse, et omnibus gentibus passionem Dei notescere. Nam quoniam is, qui patibulo suspenditur, et conspicuus est omnibus, et caeteris altior, crux potius electa est, quae significaret illum tam conspicuum tamque sublimem futurum, ut ad eum cognoscendum pariter et colendum, cunctae nationes ex omni orbe concurrerent. Denique nulla gens tam inhumana est, nulla regio tam remota, cui aut passio ejus, aut sublimitas majestatis ignota sit. Extendit ergo in passione manus suas, orbemque dimensus est, ut jam tunc ostenderet, ab ortu solis usque ad occasum, magnum populum ex omnibus linguis et tribubus congregatum, sub alas suas esse venturum, signumque illud maximnm, atque sublime, frontibus suis suscepturum.
[Col. 0530B] Cujus rei figuram Judaei etiamnunc exhibent, cum limina sua de, cruore agni notant. Deus enim percussurus Aegyptios, ut ab ea plaga immunes faceret Hebraeos, praeceperat his, ut agnum candidum sine macula immolarent, ac signum liminibus suis de sanguine ejus imponerent. Itaque cum Aegyptiorum primogenita una nocte interissent, Hebraei soli signo sanguinis tuti fuerunt; non quia cruor pecudis tantam in se vim gerebat, ut hominibus saluti esset: sed imago fuerat rerum futurarum. Agnus enim candidus sine macula Christus fuit, id est innocens, et justus, et [Col. 0531A] sanctus, qui ab iisdem Judaeis immolatus, saluti est omnibus qui signum sanguinis, id est crucis qua sanguinem fudit, [Col. 0531A] [Col. 0531B] [Variorum Notae to columns 531-532] Qua sanguinem fudit. Nonnulli editi, quae, male. In . . . conscripserint. Alibi noster ita variat infra, Signum . . . sanguinis in summo corporis sui notare; cap. 27: Signare frontem. De Mort. Pers. c. 10: Imponere fronti immortale signum. BUNEMAN . Pascha nominatur, ἀπὸ τοῦ πάσχειν. Haec graeca absunt a mss. Bon., 1 Colb. et Jun. et edit. Thomasii ac Thysii. Verum quia in caeteris tum mss. tum editis [Col. 0531C] reperiuntur, visum fuit, illa non omittere. Hallucinatur autem Lactant. putans esse verbum graecum; Pascha enim, cum sit Hebraeum, a verbo pasach ducitur; festum enim illud celebratur in memoriam transitus angeli, qui transivit per Aegyptiorum terram, illorum primogenitos necantis, Israelitis vero parcentis. GALLAEUS . Ut appareat. Ita reposui ex plerisque potioribus mss. et veteribus editis. In 3 Reg. Brun. et editis sex est, ut appareret. Tuti omnes. Mss. 7 et 6 impressi, homines. Notaverint. Mss. 9 et vulgati 6, notaverunt. Hujus signi potentiam quantum valeat. Ita mss. Regio-Put. et 6 alii, faventibus 3 aliis mss. et editis quinque, in quibus est de hujus signi potentia. Sic etiam legit clariss. Heumannus, quia Cicero dicit, exponere de quapiam re. In 10 scriptis et 9 excusis est potentiam. Quanto terrori sit daemonibus hoc signum. Vide seqq. [Col. 0531D] et infra lib. de Mortibus persecutorum, cap. 10 et 12. Hominumque mentes emotas. Sic mss. et editi. Sic idem Lactantius lib. I, cap. 4: Quis mentis emotae; et de Opificio Dei. Vide Matth. IV, Marc. I, Luc. IV. Sacra nullo modo litant. Lib. de Mortibus Persecut. c. 10: Quum immolant pecudes, et in jecoribus earum ventura (h. l. futura) quaerunt, solitas in extis notas non vident. Infra: Mactatae hostiae nihil ostendunt . . . non respondent sacra. BUN . Nec responsa. Virg. III Georg., 491. Quidam ministrorum nostri. etc. Ita restitui ex mss. Regio Put. et 7 al. Reg., Bon., 2 Clarom., Brun. necnon et ed. Fasit., nostri. id est ex nostris, scilicet e Christianis, pro quo nonnulli editi legunt, nostrorum, male; 1 Reg. veterrimus, Quidam ministrorum e cultoribus Dei; edd. Ald., Crat., Graph. simpliciter, quidam nostrorum sacrificantibus. Quidam ministrorum e cultoribus Dei. Sic legitur apud Buneman. qui hanc notam exhibet.— Quidam ministrorum e cultoribus Dei. Ita in duobus mss. Regiis Paris. antiquioribus scriptum, [Col. 0532B] teste Nurrio in diss. ad l. de Mort. Pers. p. 181. Hinc praetulimus reliquis obscurioribus; nam proxime accedit verbis de Mort. Persec. cap. 10 pr., Quidam ministrorum scientes Dominum; et l. II, cap. 15: Justos, inquit, id est cultores Dei metuunt. BUN . Sacrificantibus dominis assisterent. Solus Gothanus, sacrificantibus daemoniis assisterent. Nihil muto. Ministrorum est dominis assistere. BUN . [Col. 0532C] In visceribus hostiarum futura depingere. Ms. Cant., bestiarum. Depingere autem metaphorice dictum est pro observare.—In visceribus hostiarum. Ita plures scripti et excusi; at Cant. ms., Sublac., Rost., Ven. 1493, 97, Paris., in visceribus bestiarum. Recte quidem, ut de Mort. Pers. c. 10: Imperator . . . scrutator rerum futurarum immolabat pecudes, et in jecoribus earum (pecudum), id est, in visceribus bestiarum, h. l. ventura quaerebat. Res eodem redit. BUN . Prosecant. Sic lego ex duobus mss. Regiis, suffragantibus Pal. et 4 Oxoniensibus, in quibus est prosecabant. Et quidem hoc verbo utebantur Antiqui, cum de sacrificiis ageretur. Et sane legimus apud Tertullianum in Apologetico cap. 46: Aesculapio tamen gallinacium prosecari jam in fine jubebat. Mss. 6 Reg., 5 Colb., 4 alii, et 4 impressi ferunt prosecrant; 11 scripti ac totidem excusi, prosecrarant; Jun. et Ultr., consecrarant. In Epitome cap. 23 et 37, legimus verbum prosecrare ex ms. Taurinensi.— Quibus [Col. 0532D] prosecant. Haec genuina lectio, quia prosecare est sacrificiorum verbum. Suetonius, Aug. c. 1: Cum Marti rem divinam faceret. semicruda exta, rapta foco, prosecuit. BUN . Profanos homines. Aruspices Christianos h. l. vocant profanos homines, pari modo, ut in libro de Mort. Pers. c. 10: Quod rebus divinis profani homines, id est, Christiani a Gentilium sacris alieni, interessent. BUN . Egerunt Principes suos in furorem. Sic lego cum antiquissimis mss. 2 Regiis, alioque rec. item Regio, et editis Fasitel., Thomas., Is., Thys., Gall., Sparck., Egerunt, pro impulerunt, adegerunt; simplex pro composito, quod Lactantio familiare est. Scriptis 21 rec. et 13 excusis est adegerunt; 1 Reg. rec., cogerunt; 1 Sorbon. et 2 Clarom. edit. Soubron, adegerunt Principes ipsos in furorem.—Adegerunt principes suos in furorem. Adelph. I, 2: Tu adiges me ad insaniam. Desidero adhuc exempla veterum, ubi dixerint, adigere in aliquid; solent enim eamdem praepositionem ad geminare. Aliis verbis Lactantius l. V [Col. 0533C] c. 21: Instigant nescios in furorem. Lib. VII, c. 20: Concitare animos in furorem. BUN .
Nunc satis est, hujus signi potentia quantum valeat, exponere. Quanto terrori sit daemonibus hoc [Col. 0532A] signum, sciet qui viderit quatenus adjurati per Christum de corporibus, quae obsederint, fugiant. Nam sicut ipse, cum inter homines ageret, universos daemones verbo fugabat; hominumque mentes emotas, et malis incursibus furiatas, in sensus pristinos reponebat: ita nunc sectatores ejus eosdem spiritus inquinatos de hominibus, et nomine magistri sui, et signo passionis excludunt. Cujus rei non difficilis est probatio. Nam cum diis suis immolant, si assistat aliquis signatam frontem gerens, sacra nullo modo litant.
Ut expugnarent Dei templum. Ita emendavi ex omnibus prope mss. et impressis, recte, ut puto. Expugnarent Dei templum, Nicomediense scilicet, quod a Diocletiano et Maximiano fuit eversum, de quo c. 1 lib. de Mortibus Persecutorum, cujus auctor esse Lactantius noster adhuc ex isto cap. confirmatur. In 1 Reg. rec. et sex editis legitur expurgarent; in 1 Vatic., expiarent.
Quod gravissimis persequentium poenis expiaretur. De quibus lege Lactantium nostrum lib. de Mortibus Persecutorum.
[Col. 0533D] Non metu. Sic emendavi ex omnibus mss. et nonnullis editis. In pluribus vulgatis est nutu.
Verum odio. Vide Tertullianum Apologetici cap. 27.
Signum immortale munierit. Scilicet signum crucis. Eo saepissime se signabant prisci christiani, teste Tertulliano, de Corona n. 4: Ad omnem progressum atque promotum; ad omnem aditum et exitum; ad vestitum, ad calciatum, ad lavacra, ad mensas, ad lumina, ad cubilia, ad sedilia, quacumque nos conservatio exercet, frontem crucis signaculo terimus. Et adversus Marcionem lib. III, n. 18; S. Augustin. lib. I, Confess. cap. 11, n. 17; in Joan. cap. 1, Tract. III, n. 2, et alibi passim. Idem enarrat. IV in Psal. XXX, n. 7, et in Psal. L, n. 1: Quod si forte christiani in ipso circo aliqua ex causa expavescant, continuo se signant, et stant illic portantes in fronte, unde abscederent, si hoc in corde portarent. Vide infra de Mortibus Persecutorum, cap, 10.
Quos profecto si esse confitentur. Solus Goth., si esse [Col. 0534C] justos.
Vicimus. Ita omnes fere vulgati, et quamplurimi mss. antiquissimi et optimi; in 10 scriptis rec. et tribus editis, vincimus.
Alios daemones. Sunt enim dii gentium daemonia, ait Psalmus XCV. De his supra libro II, cap. 15 et 16. Vide et Eusebium lib. V et VI, de Praeparat. Evang.
Differentiam. 1 Reg. rec. et 6 edd., differentias.
Dementit, effertur, insanit. Vaticinantium proprium. Virg., lib. VI Aeneid.; Prudentius, lib. III contra Symmach.; Apuleius, lib. VIII Miles. Inter haec unus ex illis bacchatus effusius, ac de imis praecordiis anhelitus crebros referens.
[Col. 0534D] Iidem sunt daemones, etc. Verum est vetustissimos Graecorum scriptores daemonas et deos promiscue nominare sua idola. Videndi Euripides in prolog. Hippol. de Diana; de Jove Cleanthes editus a F. Ursino; Arianus, lib. VI Ἀνάβας BARTHIUS .—Ipsi autem daemones et genii iidem erant apud veteres.
Horrebunt. Subaudi uterque, scilicet obsessus homo, et vates Apollinis.
Homero. Vide Homer., Illiad. I, v. 222, et Eusebium, lib. V de Praep. Evang., c. 4.
Daemonibus. Id est, geniis.
Per diversa regionum. Hic graecismus mss. est, inter quos sunt duo vet. Reg. et 6 edd. Ms. Ultr. habet per diversam regionem; 1 Reg., 1 Lips. et Brun., per diversas regiones; 1 Bonon. antiq., per diversa religionum; Pal. et 1 Lips., per diversam religionem; rec. 4 Reg., 4 Colbert. et 5 alii, cum vulgatis septem, perversa religione.
Mentitis. Passive, ut lib. II, c. 16. Daemones hominum [Col. 0535B] credulitatem mentita divinitate deludunt; et infra, mentitis nominibus. Ita Cicero, lib. III Tuscul., c. 24, ementitam opinionem dixit. BUN .
seque vero sacrilegio contaminarent, quod gravissimis persequentium poenis expiaretur. Nec tamen ex hoc ipso caeci homines intelligere possunt, aut hanc esse veram religionem, cui ad vincendum tanta vis inest, aut illam falsam, quae subsistere, aut congredi non potest.
Sed aiunt, hoc deos non metu, verum odio facere; quasi quisquam possit odisse nisi eum, qui aut noceat, aut possit nocere. Immo vero congruens majestati fuit, ut eos, quos oderant, praesentibus poenis afficerent potius, quam fugerent. Sed quoniam neque accedere ad eos possunt, in quibus coelestem notam viderint, nec iis nocere, quos signum immortale munierit tamquam inexpugnabilis murus; lacessunt eos per homines, et manibus persequuntur alienis: quos [Col. 0533B] profecto si esse confitentur, vicimus. Necesse est enim veram esse hanc religionem, quae et rationem daemonum novit, et astuciam intelligit, et vim retundit, et eos spiritalibus armis domitos ac subactos cedere sibi cogit. Si negant, testimoniis poetarum ac philosophorum refellentur. Quod si esse, et malos esse, inficias non eunt, quid superest, nisi ut alios dicant esse deos, alios daemones? Exponant igitur nobis differentiam generis utriusque, ut sciamus quid colendum, quid execrandum sit; habeantne inter se aliquod consortium, an vero inimici sint. Si sunt aliqua necessitudine copulati, quatenus eos discernemus? aut quomodo utriusque generis honorem cultumque miscebimus? Si autem sunt inimici, cur aut [Col. 0533C] daemones deos non timent, aut dii daemones fugare non possunt? Ecce aliquis instinctu daemonis percitus [Col. 0534A] dementit, effertur, insanit: ducamus hunc in Jovis optimi maximi templum; vel, quia sanare homines Jupiter nescit, in Aesculapii vel Appollinis fanum. Jubeat utriuslibet sacerdos, dei sui nomine, ut nocens ille spiritus excedat ex homine: nullo id pacto fieri potest. Quae igitur vis deorum est, si subjectos sibi daemonas non habent? At vero iidem daemones, adjurati per nomen Dei veri protinus fugiunt. Quae ratio est, ut Christum timeant, Jovem autem non timeant, nisi quod iidem sunt daemones, quos vulgus deos esse opinatur? Denique si constituatur in medio et is, quem constat incursum daemonis perpeti, et Delphici Apollinis vates, eodem modo Dei nomen horrebunt; et tam celeriter excedet de vate suo Apollo, quam ex homine spiritus ille daemoniacus, [Col. 0534B] et adjurato fugatoque deo suo, vates in perpetuum conticescet. Ergo iidem sunt daemones, quos fatentur execrandos esse, iidem dii, quibus supplicant.
Si nobis credendum esse non putant, credant Homero, qui summum illum Jovem daemonibus aggregavit: sed et aliis poetis ac pbilosophis, qui eosdem modo daemonas, modo deos nuncupant; quorum alterum verum, alterum falsum est. Illi enim nequissimi spiritus, ubi adjurantur, ibi se daemonas confitentur; ubi coluntur, ibi se deos mentiuntur, ut errores hominibus immittant, et avocent a veri Dei notione, per quam solam potest mors aeterna vitari. Iidem sunt, qui dejiciendi hominis causa, varios sibi cultus per diversa regionum condiderunt, mentitis tamen assumptisque nominibus, ut fallerent. Nam quia [Col. 0534C] divinitatem per seipsos affectare non poterant, adsciverunt sibi nomina potentium regum, sub quorum [Col. 0535A] titulis honores sibi deorum vindicarent. Qui error discuti potest, et in lucem veritatis protrahi. [Col. 0535A] [Col. 0535B] [Variorum Notae to columns 535-536] In lucem veritatis protrahi. Legitur, in lucem veritas protrahi, apud Buneman. qui notam sequentem contexit in hanc variantem.—Restituo veritas, ex Lips. tertio, Reimm. et optimis edd. Torn. 1587, [Col. 0535C] 1613, et Walchio. Ita enim epit. in extr., praef.: In lucem veritas protrahenda est. Plures editi antea: In lucem veritatis protrahi. At secundum lib. III, c. 1: Discussis convictisque erroribus veritas . . . . clarissimum lumen infert. BUN . Evocent Jovem. Non loquitur de evocatione deorum, quos urbium tutelares imperatores obsidentes evocabant; cujus evocationis carmina sunt apud Macrob. lib. III Saturn., cap. 9, et apud Livium, lib. VIII, dec. 1; sed de magia illa, necromantia dicta. Ac Deo. In vetustis edit., Et de Deo. Quia non amplius quam biduo apud inferos fuit. Scilicet integro, si numerentur horae quibus absolvitur quilibet dies naturalis; tribus enim a morte diebus incoeptis, non completis. Christus in sepulcro fuit, et hinc tertia die resurrexit, ut habet Symbolum. Hac aliqua. Ita mss. Regio-Put., 5 al. Reg., 6 Colb., Sorbon., Clarom., Brun., et editi septem. Abest hac a Reg. antiquissimo et 1 Lips. In 1 Bonon. antiq., [Col. 0535D] 3 Reg. rec. et vulgatis novem est hanc aliqua. Qui de Deo Filio locutus est multa. Sic lego ex optimo codice ms. Regio-Put.; quae lectio optimum et clarissimum sensum exhibet. Ms. 1 Bonon. et edit. Gall., Sparck., qui de Deo Patre omnium, de Filio locutus est multa; ms. 1 Reg. antiquissimus, item alii duo Reg. rec. et 8 vulgati, omnia de Filio, etc. Ms. Cauc. 22 alii ac novem impressi, omnia et de Filio, etc. inepte; quis enim de Patre unquam dixit omnia? quae vox certe retineri non potest. Vide igitur Trismegistum in Pimandro, capit. 1 ed. Sublac. habet: Qui de Deo Patre omnia, et de Filio locutus est multa. Deum cognoscat. Sic Christus apud Joannem: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te Deum verum, etc. Agnoscere autem Deum nihil aliud est, quam in Deum credere, et de eo, ut par est, sentire. Generanti nos Deo. Mss. sex rec. et totidem editi, generati. Obstricti Deo et religati sumus. Conjunctionem et restitui ex omnibus mss. praeter quinque, et edit. [Col. 0536B] quatuor; quae conjunctio admittenda est: vide infra quod hominem sibi Deus religaverit, et pietate constrinxerit. Sed et Lactantius, lib. I de Opificio Dei, c. 19, post initium, hominem virtutis sacramento religavit. Cicero. Lib. II de Natura deorum, c. 28. Hanc Ciceronis derivationem a relegendo rejicit Lactantius, [Col. 0536C] qui religionis etymon sumit a religando. Cum Lactantio facit S. Ambrosius libro de Virginibus, ubi virgines Deo nuptas quasi religatas ostendit. Hinc enim religionem dictam esse, etymologia re quam voce verior. Manifestius Lactantio adstipulatur Hieronymus in Amos cap. IX, dictam nimirum esse religionem, quod quasi in fascem Domini vincti et religati simus. Verum Augustinus nonnihil variat, ad Ciceronis expositionem propius accedens. Nam in libro de Civit. Dei X, cap. 4, dictam eam quidem putat a religendo, allusione nominis (ut Vives putat) ad manum ex occasione capta. Verba ipsius sunt: Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis appetitionis est finis. Hunc eligentes, vel potius religentes (amiseramus enim negligentes) hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur, ad eum dilectione tendimus, ut perveniendo quiescamus: ideo beati, quia illo fine perfecti. BETULEIUS . Ita dixit. Manuscriptorum est; dicit ita, editorum. Ex eligendo elegantes. Eligentes scripsit Buneman., [Col. 0536D] qui hujus variantis sic rationem reddit.— Ex eligendo eligentes. Scripsi eligentes, praeeunte mss. Ciceronis, et in Lactantio mss. Jun., Reimm., Rost., Ven. 1471, utraque 78, 1515, Paris., Crat., Gymn., Toru., 1587, 1613. At Goth.. Lips., Fasit., Gryph., Tornaes. 1548, Thomas. sqq., elegantes, quod quia in multis Ciceronis libris praefertur, nec hic damno. BUN . Verbis. Hanc vocem addidi ex omnibus mss. et editis; estque apud Ciceronem. Abest vero a caeteris impressis. Nulla distantia est. Non tam in forma, quam in materia, religionis et superstitionis differentia est. Religio consistit in vero ac prudenti veri numinis cultu; superstitio vero est spurius ejusdem cultus. Religio complectitur veram christianae doctrinae pietatem, fidem, vitam, leges, ritus et sacramenta. Superstitio est imbecilli atque anilis animi, qui aut falso adhaeret, aut veritatem colit, sed non ut par est. Si . . . semel facere. Ita Hieron. adv. Vigilant. t. II Oper. f. m. 124: Quod enim semel fecisse bonum est, [Col. 0537C] non potest malum esse, si frequenter fiat. Nostis reliqua. BUN .
Quae cum ita se habeant, ut ostendimus, apparet [Col. 0535B] nullam aliam spem vitae homini esse propositam, nisi ut abjectis vanitatibus, et errore miserabili, Deum cognoscat, et Deo serviat, nisi huic temporali renuntiet vitae, ac se rudimentis justitiae ad cultum verae Religionis instituat. Hac enim conditione gignimur, ut generanti nos Deo justa et debita obsequia praebeamus; [Col. 0536A] hunc solum noverimus, hunc sequamur. Hoc vinculo pietatis obstricti Deo et religati sumus; unde ipsa Religio nomem accepit, non ut Cicero interpretatus est, a relegendo, qui in libro de Natura deorum secundo ita dixit: «Non enim philosophi solum, verum etiam majores nostri superstitionem a religione separaverunt. Nam qui totos dies precabantur, et immolabant, ut sui sibi liberi superstites essent, superstitiosi sunt appellati. Qui autem omnia, quae ad cultum deorum pertinerent, retractarent, et tamquam relegerent, ii dicti sunt religiosi, ex religendo, tamquam ex eligendo elegantes, et ex deligendo diligentes, et intelligendo intelligentes. His enim verbis omnibus inest vis legendi eadem, quae in religioso: ita factum est in superstitioso et religioso, alterum vitii nomen, alterum laudis.» Haec interpretatio [Col. 0536B] quam inepta sit, ex re ipsa licet noscere. Nam si in iisdem diis colendis, et superstitio, et religio versatur, exigua, vel potius nulla distantia est. Quid enim mihi afferet causae, cur precari pro salute filiorum semel, religiosi, et idem decies facere, superstitiosi esse hominis arbitretur? Si enim semel facere [Col. 0537A] optimum est, quanto magis saepius? Si hora prima; ergo et tota die. Si una hostia placabilis, placabiliores utique hostiae plurimae, [Col. 0537A] [Col. 0537C] [Variorum Notae to columns 537-538] Hostiae plurimae. Sic reposui ex multis mss. et impressis. In 4 Reg. et Brun. editisque 7 legitur plures. Demerentur. Optima quamplurimorum mss. et 9 editorum lectio, quam Amanuenses ignari corruperunt in 2 Colbert., in Tornesiano ac 2 Clarom. substituentes, Deum merentur; in 1 Colbert. et 4 excusis obsequia merentur.—Demerentur potius, quam offendunt. Lips. 2, 3, Reimm. et Torn., mss. ad marg. 1587: Deum merentur potius quam offendunt. Non possum temere repudiare, memor Tertulliani Apolog., c. 21 quibus edocebantur, De promerendo Deo, et non [Col. 0537D] offendendo. BUN . Nomen reprehensibile suscipiat. Mss. 11 rec. et 16 edit., accipiat. Deos magis honorat. Ex mss. veterrimis 1 Bonon., 1 Reg. aliisque sex et editis 4 reposui magis, quod melius sane quadrat, quam satis, quod est in caeteris. Non quemadmodum colas. Quod minus bene a Lactantio dictum est, qua de re vide S. Augustinum l. IV de Civ. Dei, c. 30. Religiosum a superstitioso optime discernitur: superstitiosus pertimescit Deum ut hostem, at religiosus Deum veneratur ut parentem. Quid precere. Mss. 6 rec. totidemque editi, preceris. Melius ergo. Mss. 9 rec. et edit. 7, Eo melius ergo. Lucretius. Haec Lucretii verba ex libro I de Rerum Natur. jam recitata fuerunt supra libro I, cap. 16. Qui ait. Manuscriptorum est, et 4 edit. In 11 vulgatis est quia ait; male. Colebant imagines. Nonnulli mss. et edd., celebrant, quod nihil hic loci significare potest. [Col. 0538C] Ut deorum vice. Ita quamplurimi et antiquissimi mss. et 8 excusi. In 9 scriptis et 11 editis est in deorum vicem; 3 rec., vices. Vana superstitio, etc. Sunt verba Evandri ad Aeneam, libro Aeneidos VIII, quo loco Servius aliam quam Lactantius, sive Cicero, hujus vocis rationem affert: Superstitio, inquit, est timor superfluus et delirus, aut ab aniculis dicta, quae multis superstites per aetatem delirant, et stultae sunt: aut secundum Lucretium superstitio est superstantium rerum, id est coelestium et divinarum, quae super nos stant, inanis et superfluus timor. Haec ille. Lex erat: Separatim nemo habessit deos, neve novos, sive advenas, nisi publice adscitos, privatim [Col. 0538D] colunto. Fortasse. Caput istud videtur scriptum, vel contra Paulum Samosatensem, vel contra Arrianam haeresim. Quaerat. Heuman. legit quaeret. Impegit. Ita mss. et editi. Mss. Cauc., 3 Reg. et edit. octo, impingit. Labare nos. Sic quamplurimi mss. et 16 excusi. Id est, vacillare, seu potius errare. Scripti 6 rec. et 2 vet. edit. Rom., laborare; mss. 7 rec., labore; Regio-Put. a prima manu, 2 Bonon. et Tax., labere nos. Nec Pater sine Filio esse potest, nec Filius a Patre secerni. Ita mss. Regio Put., Cauc., Jun., 5 Colb., Pal., 1 Lips., Em., Cant., 1 Sorbon., 2 Clarom., Brun. et 14 vet. edit. In quibusdam editis deest esse. At in I Bon. antiq., 3 Reg., 1 Lips., 1 Colb. et ed. Is., nec Pater a Filio potest, nec Filius a Patre secerni. Id contra Arianos dictum fuisse existimo.—Quam scripturam confirmat Epit. c. 49 fin.: Neutrum sibi relinquit, qui aut Patr. a Fil., aut Fil. a Patr. secernit. BUN .
Quid ergo est? Nimirum religio veri cultus est, superstitio falsi. Et omnino quid colas interest, non quemadmodum colas, aut quid precere. Sed quia deorum cultores religiosos se putant, cum sint superstitiosi, nec religionem possunt a superstitione discernere, nec significantiam nominum exprimere, diximus nomen Religionis a vinculo pietatis esse deductum, quod hominem sibi Deus religaverit, et pietate constrinxerit; quia servire nos ei ut domino, et obsequi ut patri necesse est. Melius ergo id nomen [Col. 0537C] Lucretius interpretatus est, qui ait, religionum se nodos exsolvere. Superstitiosi autem vocantur, non [Col. 0538A] qui filios suos superstites optant (omnes enim optamus;) sed aut ii, qui superstitem memoriam defunctorum colunt, aut qui parentibus suis superstites, colebant imagines eorum domi tanquam deos penates. Nam qui novos sibi ritus assumebant, ut deorum vice mortuos honorarent, quos ex hominibus in coelum receptos putabant, hos superstitiosos vocabant. Eos vero, qui publicos et antiquos deos colerent, reliogiosos nominabant. Unde Virgilius:
Fortasse quaerat aliquis, quomodo, cum Deum nos unum colere dicamus, duos tamen esse asseveremus, Deum Patrem et Deum Filium: quae asseveratio plerosque in maximum impegit errorem. Quibus cum probabilia videantur esse, quae dicimus, in hoc uno labare nos arbitrantur, quod et alterum, et mortalem Deum fateamur. De mortalitate jam diximus: nunc de unitate doceamus. Cum dicimus Deum Patrem, et Deum Filium, non diversum dicimus, nec utrumque secernimus; quia nec Pater sine Filio esse potest, nec [Col. 0538C] Filius a Patre secerni, si quidem nec Pater sine Filio nuncupari, nec Filius potest sine Patre generari. Cum [Col. 0539A] igitur et Pater Filium faciat, et Filius Patrem, [Col. 0539A] [Col. 0539C] [Variorum Notae to columns 539-540] Pater Filium faciat, et Filius Patrem. Relative scilicet. Ita mss. 10 Reg., 2 Bon., 6 Colb., 1 Sorbon., Em., Cant., 2 Clarom., 2 Brun. et alii, cum 13 vet. editis mss., Cauc. et nonnulli rec. vulgati, et Filius fiat.—Et Pater Filium faciat, et Filius Patrem. At quin (respondet Tertullianus adv. Prax., c. 10) : Pater Filium facit, et Patrem Filius. BUN . [Col. 0539D] Una substantia est. Filius una substantia cum Patre; id contra Arium. Quamvis Lactantius videatur catholicus circa Verbi divinitatem, nimis tamen balbutit, quia summum istud mysterium comparationibus naturalibus explicare conatur. Aeque nec. Omnium mss. est; aeque neque editorum, quod ingrate sonat. Ministra. Perperam sex mss. rec. et 12 editi recentiores addebant est, quod tres vet. edd. Rom. et mss. quamplurimi respuunt; et mox sequitur sunt. Superius. Scilicet hujus libri IV, cap. 13, ex capite XLIV et XLV Isaiae. Praeter me non est Deus. Ita mss. et quamplures editi. Et recte quidem, nec aliter infra Lactantius. In 6 excusis, praeter me nemo est Deus. Quia quidquid est in Patre, etc. Sic etiam Christus Salvator noster, Johann. X, vers. 30: Ego et Pater unum sumus. Atque hinc est quod et alibi dicat, nempe [Col. 0540C] apud eumdem Johannem cap. III, vers. 35: Pater diligit Filium, et omnia dedit in manu ejus. Ne Patrem quidem. Subauditur verbum colit, quod immediate praecessit. 1 Reg. rec. et 6 impressi, nec. In 7 scriptis rec. et 4 vulgatis est, nec Patrem quidem colit. In 8 manu exaratis et 3 vet. edd. Rom., ne Patrem quidem colit. [Col. 0540D] Is vero cum Filio simul. Mss. 7 rec. et totidem editi, is vere. At caeteri mss. et tres vulgati habent, is vero. Luce. Ita omnes mss. et editi codices. Isaeus legendum esse censebat, latice. Et haereses haberent existere. Sic ferunt mss. et impressi, praeter Goth. cui deest, et haereses; Cauc., quod plurimae sectae existerent. Pro haberent edit. Ald., deberent; et ita legendum esse existimabat Gallaeus. Quin immo haereses haberent existere, vera lectio est. Sic enim loqui amat Lactantius ejusdem libri IV cap. 12, circa medium, carne indui haberet in terra; lib. VII cap. 6, ante finem, habent dicere. Et apud Ciceronem, habeo polliceri, lib. I epist. 5, ad Lentulum; et habeo scribere, lib. II, epist. 22, ad Attic. Quod oporteat haereses esse, haec ait Paulus I ad Corinth. cap. XI, XIX. Oportet haereses esse in vobis, ut qui probati sunt, manifesti fiant inter vos. Vide et II Petri, cap. II, I.
Propiore uti exemplo libet. Cum quis habet filium, quem unice diligit; qui tamen sit in domo, et in manu patris, licet ei nomen domini potestatemque concedat, [Col. 0539B] civili tamen jure et domus una, et unus dominus nominatur. Sic hic mundus una Dei domus est; et Filius ac Pater, qui unanimes incolunt mundum, Deus unus, quia et unus est tamquam duo, et duo tamquam unus. Neque id mirum, cum et Filius sit in Patre, quia Pater diligit Filium, et Pater in Filio, quia voluntati Patris fideliter paret, nec unquam, faciat aut fecerit, nisi quod Pater aut voluit, aut jussit. Denique unum Deum esse tam patrem, quam filium, Esaias in illo exemplo, quod superius posuimus, ostendit, cum diceret: Adorabunt te, et in te precabuntur, quoniam in te Deus est; et non est alius Deus praeter te. Sed et alio loco similiter ait: Sic dicit Deus rex Israel; et qui eruit eum Deus aeternus: Ego primus, [Col. 0539C] et ego novissimus; et praeter me non est Deus. Cum duas Personas proposuisset, Dei regis, id est, Christi; et Dei Patris, qui eum post passionem ab inferis excitavit, sicut ostendisse diximus Oseam prophetam, qui ait: Et de manu inferorum eruam eum: tamen ad utramque Personam referens, intulit, Et [Col. 0540A] praeter me non est Deus, cum posset dicere praeter nos: sed fas non erat plurali numero separationem tantae necessitudinis fieri. Unus est enim solus, liber, Deus summus, carens origine, quia ipse est origo rerum; et in eo simul et Filius, et omnia continentur. Quapropter cum mens et voluntas alterius in altero sit, vel potius una in utroque, merito unus Deus uterque appellatur, quia quidquid est in Patre, ad Filium transfluit, et quidquid in Filio, a Patre descendit. Non potest igitur ille summus, ac singularis Deus nisi per Filium coli. Qui solum Patrem se colere putat, sicut Filium non colit, ita ne Patrem quidem. Qui autem Filium suscipit, et nomen ejus gerit, is vero cum Filio simul et Patrem colit, quoniam legatus, et nuntius, et sacerdos summi Patris est Filius. Hic templi maximi janua est, hic lucis via, hic dux salutis, hic ostium [Col. 0540B] vitae.
Sed quoniam multae haereses extiterunt, et instinctibus daemonum populus Dei scissus est: determinanda est nobis veritas breviter, et in suo proprio domicilio collocanda; ut si quis aquam vitae cupiet haurire, non ad detritos lacus deferatur, qui non habent venam, sed uberrimum Dei noverit fontem, quo irrigatus perenni luce potiatur. Ante omnia scire nos convenit, et ipsum, et legatos ejus praedixisse, quod plurimae sectae et haereses haberent existere, quae concordiam sancti corporis rumperent, ac monuisse, ut summa [Col. 0540C] prudentia caveremus, ne quando in laqueos et fraudes illius adversarii nostri, cum quo nos Deus luctari voluit, incideremus. Tum dedisse certa mandata, quae in perpetuum custodire deberemus: quorum plerique immemores, deserto itinere coelesti, vias sibi devias per anfractus et praecipitia condiderunt; per [Col. 0541A] quas partem plebis incautam et simplicem, ad tenebras mortemque deducerent: quod quatenus acciderit, exponam. Fuerunt quidam nostrorum vel minus stabilita fide, [Col. 0541A] [Col. 0541B] [Variorum Notae to columns 541-542] Stabilita fide. Mss. 1 Lips. et Goth., stabiliti fide: Brun., stabiles fide.. Discidium. Ita veteres editiones.— Discidium facerent unitatis. Edo discidium (a discindere) Ex Lips. tert., Reimm., quibus proxime Ven. 1471 et utraque 1478: descidium. Ita sane postulant verba, Concordiam rumperent, et voces, unitatis . . . dissiparent, et frequens in hoc capite imitatio ex Cypriano de Unitate Eccles. Ed. Oxon. f. 105: Haereses iuvenit et schismata, quibus . . . scinderet unitatem; et fol. 119, Scindi unitas non potest, nec corpus unum discidio (Gryph. dissidio, prave) compaginis separari. Idem Epist. 59, [Col. 0541C] Oxon. fol. 129, ed. Erasm. l. I, ep. 3: Nemo discidio unitatis Ecclesiam scinderet. BUN . Quam eos ferre praepositos. Pro quam, est nec in ms. Bononiensi perantiquo; pro ferre est facere in 5 vet. excusis. Haec ad Novatianum spectare videntur.— Quam eos ferre praepositos. Bon., nec eos ferre praepositos. Praepositorum (Ecclesiae) multa fit mentio in Cypriano, e. g. l. I, ep. 3, 4, 5, 11 et alibi ed. Erasmi: sic ep. 59, ed. Oxon. f. 130, Ecclesiae praepositum persequi. BUN . Deus in uterum mulieris includeretur. Ita mss. Regio-Put., 3 Colbert., Em., Cant., 1 Lips. et 3 vet. editiones Romanae ac Cellar. Walch. rectius et aptius, quam Deus in uterum se mulieris includeret, quod est 7 scriptorum et 13 impressorum. In 1 Reg. antiquiss., incluserit, non male, ob id quod sequitur, potuisse deduci. Prophetae, et ipse praedixerat. Mss. 5 rec. et edit. Rom. 1470, praedixerant. At tali locutione verbi singulariter [Col. 0541D] expressi utitur passim in scriptis suis Lactantius. Phryges. Sunt Cataphryges, de quibus Eusebius, Hist. eccles. lib. V, cap. 3, 14 et seqq. His nomen provincia Phrygia dedit, quia ibi extiterunt, ibique vixerunt. Eorum auctores fuerunt Montanus tamquam Paracletus, et duae prophetissae ipsius insanae, Priscilla et Maximilla. Utrumque Testamentum tenebant, Epiphanio teste, sentiebantque nos debere χαρίσματα, id est dona prophetiae suscipere. Fuerunt juxta Epiphanium Antonini Pii anno 9, hoc est aerae christianae 148, juxta Eusebium autem anno 11 Antonini Veri, hoc est Christi 174. Vide et Nicephor., lib. IV, cap. 23, et Augustin. lib. de Haeres. n. 26. Novatiani. Qui se Catharos, quasi puros et immunes a peccatis, superbissime atque odiosissime nominabant, cum, teste Hieronymo, omnium fuerint pollutissimi. Secundas nuptias non admittebant, poenitentiam peccantibus post baptismum denegabant, ad [Col. 0542B] se venientes ex catholica Ecclesia rebaptizabant, Novatum sectantes haereticum, vel etiam Novatianum, Romanae Ecclesiae presbyterum schismaticum, Cornelii papae competitorem. S. Cyprian. epist. 8, l. II, Epiphan. haeres. 50; August. haeres. 38; Raban. Inst. cleric. lib. II, cap. 58. Valentiniani. A Valentino, qui vivebat sub Antonino Pio, anno 146. Triginta aeonas, seu saecula, extitisse asserebant, quorum principium esset profundum; a quo profundo, id est a Patre, Christum missum dicebant spirituale, vel coeleste corpus attulisse, nihilque assumpsisse de virgine Maria; sed per illam, [Col. 0542C] tamquam per rimam aut per fistulam, sine ulla de illa assumpta carne transisse. Negabant etiam resurrectionem carnis. Gnosticos, quasi summa scientia praeditos, vel illuminatos seipsos appellabant (Augustinus haeres. 11). Contra illos potissimum Irenaeus et Tertullianus scripserunt. Marcionitae. Marcion Ponticus Cerdonis secutus est dogma de duobus principiis. Vide Irenaeum, lib. I, cap. 26, Tertullian. et Epiphaninm. Vixit Marcion Antonini Pii temporibus. Anthropiani. Isaeus eos intelligit, qui Jesum Christum ψιλόν (id est purum) dumtaxat hominem fuisse pronuntiabant, ut Ebion et Cerinthus: ii tamen hoc nomine censeri possunt, qui Deum corporeum finxere, ut Badiani et Antropomorphitae, qui Deum sibi fingebant cogitatione carnalem in similitudinem imaginis corruptibilis hominis. De quibus vide Alphonsum a Castro, fol. 145, edit. Antwerp. SPARK .— Anthropiani. Horum mentio in Cypriani, ep. 73, ed. Oxon. f. 200. Diversi ab Anthropomorphitis, negantes Christum [Col. 0542D] Deum, hominem nudum asserebant, uti Sparkio et Cellario accuratius Isaeus docuit, cui adstipulatur Ittigius in diss. de haeresiarch. saec. I et II, sect. I, c. 6, pag. 62, 63, eosdem homuncionitas aliis dictos credens. BUN . Aut Ariani. Haec verba repudiat Isaeus tamquam a quodam posteriore addita, quia, inquit, cum Lactantius scriberet, nondum notum fuerit Arianorum nomen. Sed si absunt a mss. antiquissimis 1 Bonon., 2 Reg. et Cauc., ab alio item Regio rec., Marm., et 1 Clarom. ac tribus editis, reperiuntur in 40 et amplius mss. ac 14 vulgatis: quare ea reliquimus in textu. Innotuisse illam Arianorum haeresim circa annum 315 dicit Isaeus, et Lactantium ad scribendum fuisse extimulatum anno 302. Verum cardinalis Baronius, Betuleius, Baluzius, aliique aliter sentiunt, et nostram lectionem tot mss. ac veteribus editis confirmatam probant ac defendunt. Isaei assertio hoc nititur fundamento, quod nempe Lactantius scripserit anno 302 [Col. 0543A] suos Divinarum Institutionum libros. At Lactantium eos scripsisse, vel dedicasse anno 316, vel circiter, Betuleius aliique contendunt; Tillemontius vero non ante annum 321, ob rationes a se allatas Histor. eccles., tom. VI, pag. 208. quem adire non pigeat. In Oriente septem Divin. Institutionum libros primo [Col. 0543B] prodiisse nonnulli volunt; secundo circa annum 321, aut serius in Occidente; et scriptos antea, a Lactantio recognitos et interpolatos, ac Constantino Magno dedicatos post tempus quo furebat odiosa crudelitas. Vide lib. V, cap. 2. Scribo autem Ariani cum simplici r, ut solent Graeci, siquidem Graecus erat Arius; et quomodo ejus scriberetur nomen, Graecis fuit magis notum, quam Latinis. Et sic scriptum reperio in mss. 4 Reg., 1 Sorbon., 1 Colb., Gat., 1 Clar., Em., Cant. et in edit. Cellar.— Aut Ariani. Leguntur, teste Isaeo, in vaticanis et aliis mss. in his Bonon. altero, Taxaq. Pen. auctore Baronio, in novem vaticanis, duobus vallicellanae bibliothecae; fide Baluzii, in Ultr., Jun., Palat., quatuor biblioth. Reg. Paris. et in sex Colbertinis; in septem Anglicanis, tribus Lips., Goth., Reim. et in Guelferbytanis, quos vidi, et omnibus omnino ante Thomasium editis. Rationibus in utramque partem perpensis, Baluzius ad principium Notarum auctiorum in lib. de Mort. Pers. pro genuinis [Col. 0543C] habet, cui aliisque summis viris libenter subscribimus. BUN .
Quidam vero non satis coelestibus litteris eruditi, cum veritatis accusatoribus respondere non possent, objicientibus vel impossibile, vel incongruens esse, ut Deus in uterum mulieris includeretur, nec coelestem illam majestatem ad tantam infirmitatem potuisse [Col. 0541B] deduci, ut hominibus contemptui, derisui, contumeliae et ludibrio esset, postremo etiam cruciamenta [Col. 0542A] perferret, atque excecrabili patibulo figeretur: quae omnia cum neque ingenio, neque doctrina defendere ac refutare possent (nec enim vim rationemque penitus pervidebant), depravati sunt ab itinere recto et coelestes litteras corruperunt, ut novam sibi doctrinam sine ulla radice ac stabilitate componerent. Nonnulli autem falsorum prophetarum vaticinio illecti, de quibus, et veri prophetae, et ipse praedixerat, exciderunt a doctrina Dei, et traditionem veram reliquerunt. Sed illi omnes daemoniacis fraudibus irretiti, quas prospicere et cavere debuerant, divinum nomen et cultum per imprudentiam perdideruat. Cum enim Phryges, aut Novatiani, aut Valentiniani, aut Marcionitae, aut Anthropiani, aut Ariani, seu quilibet alii nominantur, christiani esse desierunt, qui Christi nomine amisso, humana et externa vocabula induerunt. [Col. 0542B] Sola igitur catholica Ecclesia est, quae verum cultum retinet.
[Col. 0543A] Hic est fons veritatis, hoc domicilium fidei, [Col. 0543A] [Col. 0543C] [Variorum Notae to columns 543-544] Hoc domicilium fidei. Editi habent; Hoc est etc. Sed verbum est expunxi, quod eleganter a mss. abest, [Col. 0544A] neque reperitur in sequenti membro. Quo si quis non intraverit. Ita omnes mss. et editi, praeter 1 Bonon. antiq. et edit Gymnic., Soubron., 2 Paris., Torn., quibus est quod. In qua est confessio et poenitentia, quae peccata . . . . . . salubriter curat. Diriguntur haec spicula contra Novatianum, [Col. 0544B] et ejus sectatores, qui in peccatum lapsos ad poenitentiam non recipiebant, remissionem peccatorum in Ecclesia non reperiri, eique claves aperiendi atque solvendi a Christo datas fuisse negantes: qua de re vide Pacian. epist. I ad Sympronianum, S. Augustinum de Agone Christ. cap. 31. ISAEUS . Et uberius. Sic emendavimus ex mss. 2 Reg. 900 annor., ex altero Reg. 400 annor. optimae notae, duobus Brun., I Lips. et Ultr. In aliis mss. et editis, praeter Lipsiensem, corrupte legitur verius. Quis enim putet tam absurdum fuisse Lactantium, ut in eis, quae ante proposuit, se non satis vere scripsisse affirmet, in alio scripto verius acturus? Caeterum istud separatum propriumque opus contra haereses, seu, ut ait Lactantius, contra omnes mendaciorum sectas, si extitit unquam, ad nostram usque aetatem non pervenit.— Plenius et uberius. Frequenter veteres has voces jungunt, ut Cicero de Clar. Orat., cap. 33, Nemo plenior et uberior ad dicendum fuit. Orat. 2, [Col. 0544C] Philipp. 1: Quid plenius, quid uberius. Caesar 1, B. Civ., c. 53: Haec pleniora etiam et uberiora perscribebant. BUN .
Analysis libri V Lactantii
Partes hujus libri duae sunt: prima reddit causas cur hunc scribendi laborem susceperit (Cap. 1, 2, 3, 4) ; altera doctrinam de justitia legali persequitur, inde [Col. 0543D] usque ad finem.
Causas praesentis scriptionis tum finales, tum impulsivas recitat praemissa petitione, ut prius legant sua, quam judicent Gentiles. Finales has affert: ut revocet errantes ab itinere devio: ut confirmet titubantes in fide; ut delectet conscientiam veritatis professione (Cap. 1) .
Impulsivas duas memorat: unam, quod hactenus nemo eleganter de christiana religione scripserit: non Minucius Felix, non Tertullianus, qui minus comptus et multum obscurus fuerit in eloquendo, Cyprianus autem eleganter quidem, sed mystice locutus sit: alteram, quod haec ipsa doctorum penuria provocarit quosdam, ut auderent scribere contra ignotam sibi veritatem. Inter alios enim, philosophum quemdam calamum strinxisse adversus christianos; quemdam item e numero judicum duos libellos composuisse, quibus falsitatem Scripturae arguere conatus sit, tamquam sibi esset tota contraria, Christum etiam magum et Apollonio inferiorem dixerit; quae omnia (Cap. 3) diluit auctor.
Secunda parte haec ordine pertractat:
Ideo aureum saeculum sub Saturno fuisse, quia unum Deum tum coluerint mortales (cap. 5) .
[Col. 0544D] Sub Jove autem mutatum esse saeculum aureum, quia religionem veram deseruerint (Cap. 9) .
Sed nunc per nuncium Dei (Christum) speciem illius aurei temporis rediisse, justitiamque, hoc est, Dei unici piam et religiosam culturam reductam (Cap. 7) .
Justitiam hanc ideo non omnibus datam, quia virtus cerni non possit, nisi habeat vitia contraria; nec sit perfecta, nisi exerceatur in adversis: deinde quia nihil fuisset pietas, si natura pares omnibus affectus dedisset. Et quia malum non sustulit Deus, ideo aureum saeculum non dici nunc, quamvis hominibus sit missa justitia (Cap. 7) .
Ideo homines malos esse et injustos, quia dii colantur: et ideo mala omnia rebus humanis quotidie ingravascere; quod Deus hujus mundi effector derelictus sit: qui si ab omnibus coleretur, vere tum aureum saeculum futurum esset (Cap. 8) .
Justitiam, quam veram putant, licet veniat, nullum locum apud Paganos habituram, ut qui justitiae sectatores interficiant, vel veritatis odio, vel quod erubescunt [Col. 0545A] coram justis esse nequam; crudeliter occisorum corporibus illudant, ac retorqueant in homines justos convitia sibi congruentia. Quorum nihil cum populo christiano objici possit, vel ex eo intelligere illos posse, se impios, christianos esse pios (Cap. 9) .
Ipsam impietatem Gentilibus videri pietatem; quemadmodum Virgilius Aeneam pium dixerit, qui non tantum non repugnantes, sed etiam precantes interemerat: itaque pro merito impietatis suae gravioribus malis saepe eos vexari, quorum causam fortunae adscribant (Cap. 10) .
Praeterea non posse deorum cultores esse bonos et justos, qui colant cruentum Martem, expulsorem patris sui Jovem, ἄστοργον Saturnum, adulteram deam, furem Mercurium (Cap. 10) .
Hinc tantam illorum rabiem, tantam immanitatem esse, ut praecipites ad occidendum existant, ut gravia tormentorum genera excogitent, ut jura denique impia contra pios condant (Cap. 11) .
Porro injustos esse Gentiles, et malitia ac furore [Col. 0545B] plane occaecatos, vel inde patere quod cum christianos necessario, vel sapientes judicent, vel stultos, tamen non vel sapientes imitentur, vel stultis parcant (Cap. 12) . Deinde quod non videant a christianis stare sapientiam: quorum per totum orbem idem est Dei cultus, eadem ubique patientia, idem mortis contemptus: quorum numerus in ipsa persecutione augetur: quique laudatam a philosophis constantiam tenent. Postremo. quod evertisse se funditus religionem opinentur, si homines inquinaverint, perinde ac lapsis aditus ad Deum interclusus sit, si resipiscant. (Cap. 13 et 14) .
Philosophos ipsos Justitiam nec invenire, nec defendere potuisse, quia principes justitiae partes pietatem et aequitatem ignorarent (Cap. 15) . Apud solos christianos veram aequabilitatem et fraternitatem conspici (Cap. 16) .
Non frustra tamen falli, qui Christianos sapientes stultos putent. Justitiam enim suapte natura speciem quamdam stultitiae habere: id quod Carneades apud [Col. 0545C] Ciceronem doceat, qui Justitiam cum in duas partes divisisset, alteram civilem, alteram naturalem, illam civilem sapientiam quidem esse, justitiam non esse, hanc naturalem justitiam quidem esse, sed non sapientiam docuit. Itaque justum stultum esse, si aut naufrago tabulam, aut saucio equum non ademerit, ut ipse animam suam liberet (Cap. 17) .
Re autem vera justitiam nullum cum stultitia foedus habere. Casum a Carneade propositum homini justo nunquam evenire. Neque enim navigare justum, aut quid petere ex aliena terra, cui sua sufficiunt, neque belligerare pacificum: atque ut eveniat ei hujusmodi casus, tantam esse vim justitiae, ut cum oculos in coelum sustulerit, a Deo mereatur omnia, a quo inter ipsa bellorum et tempestatum discrimina liberetur. Atque ut non liberetur, moriturum potius ipsum, quam occisurum. Rationem quoque docere non posse, eumdem justum esse et stultum, eumdem sapientem et injustum: cum stultus quid sit bonum [Col. 0545D] et justum nesciat, justus ab omni peccato se [Col. 0546A] abstineat. Idem ex definitione stultitiae clarum esse. Cum enim stultitia sit in factis dictisque per ignorationem recti bonique erratio, stultum non esse, qui ne sibi quidem parcit, dum ne noceat alteri (Cap. 18) .
Causam, cur justi stulti videantur, esse, quod pagani immortalitatem animae nesciant: item, quantum nefas sit adorare aliud, quam Deum verum. Causam autem, cur Deus justitiam sub persona stultitiae celatam velit esse; ut mysterium veritatis ac religionis suae sit arcanum; ut sapientiam mundi vanitatis damnet; ut proposita denique difficultate, angustissimus trames ad immortalitatis praemium sublime perducat. (Cap. 19) .
Inexpiabile itaque facinus admittere persecutores Ecclesiae, tum quod seipsos jugulent perditissimis daemonibus serviendo, tum quod nec ab aliis Deum coli patiantur.
Falso quoque animarum interfectores praetendere, se christianis consulere, se ad bonam mentem illos velle revocare. Neque enim vi et tormentis, sed ratione [Col. 0546B] et hortamentis agere eos debere. Nam: Religionem cogi non posse; christianos paratos esse audire; eosdem docere, probare, ostendere sua dogmata; defendendam esse religionem non occidendo, sed moriendo; non saevitia, sed patientia; non scelere, sed fide. Defendendam esse religionem, sed veram: non eam, in qua nihil aliud videatur, quam ritus ad solos digitos pertinens, qualis sit Paganorum; in qua loco puri pectoris, inepta libatio exigitur; ad quam sine delectu sceleratissimi quique veniunt; et ubi se pie sacrificasse quisque opinatur, si cutem laverit (Cap. 20) .
Paganos ipsos deos suos destruere, cogendo invitos ad sacrificium; diffidere enim eos potestati deorum suorum. Postremo nec diis, quibus coacti christiani sacrificant, nec ipsis, quos cogunt, praestare illos aliquid. Non iis quos cogunt, quia non sit beneficium, quod ingeritur recusanti: non diis, quia non est sacrificium, quod exprimitur invito.
Nullius momenti esse exceptionem, quod dicant, [Col. 0546C] puniendos esse qui destruunt religiones: cum Aegyptii, qui turpissimas bestiarum figuras colunt: cum philosophi quidam, qui omnino nullos deos esse aiunt: cum Epicurei, qui providentiam tollunt, vere religionem tollant, et tamen ferantur, imo etiam honorentur (Cap. 21) .
Unde pateat, non ideo paganos adversus christianos insanire, quia deos hi non colant, sed quia veritas penes eos sit; adeoque nescire paganos, quid patiantur, et a spiritibus contaminatis actos caeco et irrationabili furore perferri (Cap. 22) .
Atque haec quidem Deum permittere: ut patientiam suorum probet: ut eos caducis ac mortalibus bonis corrumpi non sinat: ut delinquentes plagis ac verberibus emendet: ut Dei populus augeatur, crudelitate impiorum et fidelium constantia ob hominum oculos posita. Non tamen persecutores impune laturos: sed graves Deo poenas daturos, quod indignationis adversus christianos fuerunt ministri (Cap. 23 et 24) . SCULTETUS .
Divinarum institutionum liber V
Non est apud me dubium, Constantine Imperator Maxime, [Col. 0546D] [Col. 0545D] [Variorum Notae to columns 545-546] Constantine imperator Maxime. Tria haec verba absunt a mss. 1 Bonon. antiq., 1 Reg., Pal., 1 Lips. [Col. 0546D] et edit. Is.; extant autem in caeteris tum scriptis, tum editis. Hoc primum caput est veluti praefatio totius [Col. 0547B] libri, in quo queritur de christiani nominis persecutoribus, quod indicta causa supplicium de innoxiis christianis sumere pergant. Idem prorsus est argumentum cum Apologetico Tertulliani. Immensi rector. 1 Colb. a secunda manu, et 6 edit. ferunt, immensi operis rector, 1 Colbert. rec. et 1 Brun., universi rector. Lactant, lib. II, cap. 5, universi artifex; et cap. 17, rector universi. Impatientes. Rost., Ven. 1471, 72, utraque 78, prave impartientes; hinc Heuman. impotentes rescribit. At mss. Guelf., Lips., Goth., Reimm., Ven. [Col. 0547C] 1493, 97, Parrh., Paris.; reliqui, impatientes, quod servo ob sequentia, legat patienter aut audiat. BUN . Humanitatis jure. Id est, jure gentium, aut etiam naturae. Ut non prius damnet. Aperte in his sequentibus Tertullianum sequitur in Apolog. cap. 1: Unum gestit (veritas) interdum, ne ignorata damnetur. Item Minuc. Fel., cap. 27, fin.: Ut ante nos incipiant homines odisse, quam nosse; ne cognitos aut imitari possint aut damnare non possint. His similia dat Lindenbr. ad Ammiani. l. XV, c. 7, pag. 99: Nec visum hominem nec auditum damnare nefas ultimum, etc. BUN . Cognoverit. Nam si christianum esse tunc causa capitalis erat, jure gentium requirebatur plenissima causae cognitio, ut jureconsulti tradunt. Nam si sacrilegis, etc. Aristides altera in Platonem orat. laudat illud, Πάταξον μὲν, ἄκουσον δὲ. Lex fuit Lycurgi περὶ ἀκρίτων, ut eam vocat Sext. Empiric. III, quae de indemnatis supplicium sumi vetabat, ait Val. [Col. 0547D] Max. VII, cap. 3, 12. Vide etiam Ambros. epistol. 28; Salvian., lib. VIII; Augustin. epist. 50 et 372, GROTIUS .—Tacitus II Annal.: Nec enim prohibendus reus, quominus cuncta proferat, quibus innocentia ejus sublevari possit. In Senecae Apolog.: Dic mihi, etc., quare quemquam ex his quos quasque occidisti, antequam de causa cognosceres, antequam audires damnasti. Ut si quis erit ille, qui. Apparet in reliquis imitatio Ciceronis ex Actione 1 in Verr., c. 18: Si quis erit, qui . . . desideret, audiet. Non male ed. Paris, 1513, in Lactantio verba ( si quis erit ) parenthesi includit, qua ratione reliqua bene fluunt. BUN . Manus dare aliquando. Id est victos se agnoscere. Quibusdam manus dare idem est ac consentire; sic Virgilius lib. XI Aeneid. Servius, manus dedisset, consensisset. In Clementis recognit. lib. II, Rufino interprete. Seneca Nat. quaest. lib. II, cap. 38: Puta me tibi manus dare et fateri, hoc quoque fato esse comprehensum: et Lucretius libro II:
Obstrepunt. Cap. 4: Obstrepere proprie est strepitu [Col. 0548B] facto turbare et impedire. Vid. Dukerum ad Flor. lib. II, c. 19, p. 469. Apte Curtius, lib. VI, c. 9: Fremitus undique indignantium . . . obstrepebat. Add., Pitisc. ad Curt. lib. VII, cap. 7.
Intercedunt. Mss. 3, Reg. rec., 4 Colbert., Brun. et edit. Paris. 1525, atque Graph., intercidunt.
Et oculos suos opprimunt. Minutius, ignorare ingerentem se oculis claritatem coelestem vocat. Vide Paulum II Cor. IV, v. 4.— Oculos suos opprimunt. Heumannus scribit, oculos suos comprimunt. Non opus a consensu omnium librorum abire, et elegantem vocem [Col. 0548C] cum notiori commutare. Ita praeiverunt alii; Valer. Max. l. II, c. 6: Filiarum manus ad supremum opprimendorum oculorum officium advocavit, ubi consule Vorstium. Pari modo dicunt Latini, os, ora, fauces opprimere. Notum illud Terentii, os opprime. Ovid., liv. III, Metam. 5, seqq.:
Quo plane ipsi diffidentiam, etc. Mss. 2 Reg. rec. et 1 Lips. Quod. In 1, Reg. et 3, Lips, est diffidentia.—Quo plane ipsi diffidentiam . . . ostendunt. Revocavi lectionem omnium editionem ante Cellarium ex Goth. et Reimm. conformem nostri stylo l. VI, c. 19. Quo plane ostendunt. Cellarii lectio, quod diffidentia ostendunt, minus planum et commodum sensum habet. BUN .
Audent. Heuman. legit audeant.
Medio. Hic versus ex Ennio lib. VIII, Annal. De quo vide A. Gellium lib. XX, cap. 9. Vide etiam Ciceronem in Orat. pro Mureua num. 30.
[Col. 0548D] Constare de ipsa innocentia. Heuman. de ipsorum innocentia legit. Nihil mutandum. Iterum, Epit. c. 52: Incognita causa tamquam nocentissimos damnant, qui constare de ipsa innocentia noluerunt. Phrasis est Quintiliani l. 7: Instit. 2 ed. Burm., p. 601: Si prius de innocentia nostra constiterit. BUN .
Corrigere se non possint. Ita solus Goth.; at reliqui scripti omnes et editi, corrigere se possint, sine particula negandi. Infra dicit: Quoniam ipsi saluti suae repugnant. BUN .
Coacervant. Sic legunt mss. et impressi. In Bonon. legitur coacerbant, pro coacervant, b, pro v posito. Hoc codice antiquo fretus Thomasius putat legendum esse coacerbant, quasi dicas aggravant: quam loquendi formulam valde latinam, ac sensum optimum putat idem Thomasius.— Coacervant. Coacerbant, inquit Thomasius, legendum est ex antiquo codice; nam verba ipsa acerbare et exacerbare sunt valde latina: sensus vero ipse est optimus, ut dicat eos non contentos esse, quod suos errores sequantur, nisi eos crudelitate sua acerbiores faciant. Quod si legas, errores coacervant, nulla est apta sententia, et apparet [Col. 0549B] manifeste hoc ex illo, b in V mutato, factum esse. Exemplis multis ad Epitom. cap. 2 ex ms. Taurin. [Col. 0549C] ostendo, antiquissimos codd. saepe b pro v ponere: unde causa hic cadit Thomasius; et coacervant, id est, concumulant, legendum. Et quis ex antiquis dixit, coacerbare? Pari vero jure errores crudelibus factis coacervant dici potest, quo Cicero pro Rosc. Amer. c. 11: Haec (maleficia) aliis nefariis cumulant atque adaugent. BUN .
asseritur, si quis attigerit ex istis inepte religiosis (ut sunt nimia superstitione impatientes), insectetur etiam maledictis, et vix lecto fortasse principio, affligat, projiciat, execretur; seque inexpiabili scelere contaminari atque astringi putet, si haec aut legat patienter, aut audiat. Ab hoc tamen, si fieri potest, humanitatis jure postulamus, ut non prius damnet, quam universa cognoverit. Nam si sacrilegis, et proditoribus, et veneficis potestas defendendi sui datur, nec praedamnari quemquam incognita causa licet: non injuste petere videmur, ut si quis erit ille qui inciderit in haec, si leget, perlegat, si audiet, sententiam differat in extremum. Sed novi hominum pertinaciam: nunquam impetrabimus. Timent enim ne a nobis revicti, [Col. 0547B] manus dare aliquando, clamante ipsa veritate cogantur. Obstrepunt igitur, et intercedunt ne audiant; et oculos suos opprimunt, ne lumen videant, quod offerimus. [Col. 0548A] Quo plane ipsi diffidentiam suae perditae rationis ostendunt, cum neque cognoscere; neque congredi audent, quia sciunt se facile superari. Et idcirco disceptatione sublata,
Et ideo cultores Dei summi, hoc est justos homines torquent, interficiunt, exterminant; nec causas odiorum reddere ipsi possunt, qui tam vehementer oderunt: quia ipsi errant, irascuntur iis qui veram [Col. 0548B] viam sequuntur, et cum corrigere se possint, errores suos insuper crudelibus factis coacervant, innocentium cruore maculantur, et dicatas Deo mentes evisceratis [Col. 0549A] corporibus [Col. 0549A] [Col. 0549C] [Variorum Notae to columns 549-550] Evisceratis corporibus. Quintil. declam. 12 extr.: (Sol) ad eviscerata corpora illuxit. Cicero, II Tusc. disput. c. 9: Miserandum adspice Evisceratum corpus lacerati patris. BUN . Ab illo itinere devio. Ed. Sublac. habet de morte. Attigerunt. Sic lego cum editis et mss. praeter 3 rec. et 5 excusos, quibus est attigerint. Poetae perniciosi sunt. Quam perniciosi fuere religioni fictionibus suis! Haec causa fuit, cur Plato eos ex sua republica expulerit, in πολιτ. I, et in libris de Legibus. Imo Pythagoras Homerum apud inferos torqueri dicebat, ideo quod istas fabulas de diis invenerit, [Col. 0549D] et poemati suo intexuerit. Monet etiam Arist. lib. VIII πολιτ., in puerorum institutione magnam esse adhibendam curam quoad fabularum narrationem. RITTERHUSIUS . Mella sunt haec venenum tegentia. Haec habentur in decem editis, et in antiquissimo 900 annorum ms. Reg., in l al. item Regio, Goth., Marm, nisi quod in 1 antiq. Reg. est venena; in 3 aliis, agentia. Absunt autem ab uno Bonon. antiq., Cauc., 8 Reg., 6 Colbert., 2 Sorbon. ac 16 aliis, et a 9 editis. Mella sunt, id ab Horatio poemata melliflua dulcedine fluentia. Sic mellitus gladius, et lethale mulsum, proverbium est. Non modo nihil noceat . . . sed . . . prosit. Lips. tertius, non modo noceat religioni atque justitiae, sed etiam; ut non modo, pro non modo non, ut hinc inde et ad l. de Opif., cap. 19, in not. monui. Sed praefero hic reliquorum, non modo nihil, quod et ipsum elegans, ut l. VI, c. 20: Quia non modo . . . nihil conferunt, sed etiam nocent plurimum: in quibus expressit Ciceronem l. II, de Nat. deor., c. 36: Non modo nihil nocent [Col. 0550B] terris, sed prosunt. BUN . Sit in virtutibus instructior. Praepositionem in addidi [Col. 0550C] ex 2 Bonon., 5 Reg. quorum duo sunt veterrimi, 6 Colb., Tax., 2 Clarom. et 3 editis. Animae pabulum. Lib. I, cap. 1: Nullus suavior animo cibus est, quam cognitio veritatis. Lib. III, cap. 3: Sic animae sapientia alimentum est. Cicero lib. V, de Fin. cap. 19: Animi cultus ille erat ei quasi quidam humanitatis cibus. BUN . Non canimus, etc. Proverbium ex Virg. Eclog. X. Nec enim in tam malo statu res est. In mss. 2 Bonon. est: Non enim. Nonnulli editi cum mss. 2 Reg. veterrimis, Marm., Goth. habent: Nec enim plus impuris spiritibus, quam sancto licet. Inutile additamentum. In quibusdam est iniquis, pro impuris. Ita opinatur Thomasius. Circumlinatur. Alludit ad Lucret. sententiam I, 30, qui de nutricibus ait, quod oras pocula circum contingunt mellis dulci flavoque liquore, ut puerorum aetas improvida ludificetur, deceptaque non capiatur. RIVETUS . [Col. 0550D] Coelesti melle sapientiae. Mss. 12 rec. et 9 excusi, coelestis. Haerere animis. Mss. 6 et 8 impressi, inhaerere.—Haerere animis. Augl., Lips., Goth., Reimm., Ven., 1472, utraque 78, Parrh., Paris., Junt., Ald., Crat., Gymn. reliqui, inhaerere animis, ut l. VI, cap. 20. At Rast., Ven. 1493, 97, haerere. BUN . Sono mulcet. Haec lectio manuscriptorum est, permulcet editorum. Reg. Put. et ed. Rom. 1474, mulcent, mendose. Adeo. Mss. Tornes., Em. et 4 excusi, Ideo. Incutere voluptatem. Singularis hic est Ven. prima 1478 legendo, inducere voluptatem. Reliqui mei, incutere. Nam in re etiam blanda et suavi usurpatur hoc verbum, Lucret. I, 20.
Sic Tertull. adv. Marcion. l. III, c. 20. Risum mihi incuties. BUN .
Plane sint eloquentes. Mss. 14 rec. et 6 edit., plene.
extorquent. Cum talibus nunc congredi et disputare contendimus, hos ad veritatem ab inepta persuasione traducere, qui sanguinem facilius hauserint, quam verba justorum. Quid igitur? Operamne perdemus? Minime. Nam si lucrari hos a morte, ad quam concitatissime tendunt, non potuerimus; si ab illo itinere devio ad vitam lucemque revocare, quoniam ipsi saluti suae repugnant: nostros tamen confirmabimus, quorum non est stabilis, ac solidis radicibus fundata et fixa sententia. Nutant enim plurimi, ac maxime qui litterarum aliquid attigerunt. Nam et in hoc philosophi, et oratores, et poetae sunt, perniciosi quod incautos animos facile irretire possunt suavitate sermonis, et carminum dulci modulatione currentium. Mella sunt haec venenum tegentia. Ob eamque causam volui sapientiam cum Religione conjungere, [Col. 0549B] ne quid studiosis inanis illa doctrina possit officere; ut jam scientia litterarum non modo nihil noceat Religioni atque justitiae, sed etiam prosit quamplurimum, si is, qui eas didicerit, sit in virtutibus instructior, et in veritate sapientior.
Praeterea, etiamsi nulli alii, nobis certe proderit: delectabit se conscientia, gaudebitque mens in veritatis se luce versari; quod est animae pabulum, incredibili quadam jucunditate perfusum. Verum non est desperandum. Fortasse
Veritas idoneis praeconibus indigeat. Mss. Tornes. et 1 Colbert. rec. praeconiis.
Minucius Felix. Elegantem ejus christianae religionis apologiam sub titulo Octavius habemus. Vixit anno aerae christianae 235, quo tempore vivebat et Tertullianus. Jam hujus facta est mentio supra lib. I, cap. [Col. 0551C] 11, post medium.
Tertullianus. Satis notus scriptis editis. Omni genere doctrinae fuit refertus. Ejus opera graece ab ipso scripta extant in Regia Hispaniarum Scorialensi Bibliotheca, ut a Rege Catholico Philippo V didicerat Marchio de Santa Cruz de Marzenado, vir usquequaque, et probitate, et scientia ornatus. Mirum est haec in utraque lingua hucusque non fuisse edita. Tertullianum vero tanti faciebat S. Cyprianus, ut nullum praetermitteret diem sine ejus lectione; atque teste S. Hieronymo, solitus erat dicere sanctus episcopus: «Da mihi magistrum,» Tertullianum significans. De hoc infra capite 4 aliquid adhuc dicetur.
Quoniam et magnam. mss. 1 Reg. rec. et Brun., maximam: pro quoniam, legitur qui in tribus rec. et 6 editis.
Quaesierat. Pro acquisierat; simplex pro composito passim apud Lactantium. Vide lib. de Mortibus persecutorum.
An felicior. Sic mss. antiquissimi 1 Bon., 2 Reg., [Col. 0551D] 1 al. item Reg. rec. sed bonae notae, 1 Colb., Rohan., Ultr., Brun. At recentiores, etiam Sangerman., cum impressis habent facilior: utraque lectio bona; mox enim praecessit ingenio facili, etc.
Coprianum. Quasi dicas Stercorarium, aut, si mavis, Scurram, aut faeda et vilia loquentem. mss. Vict. et 1 Colb. Ciprianum, male ad Lactantii mentem; nec melius manuscripti rec. 1 Reg., Tornes. et 1 Colb. Caprianum. Cavillum est ex allusione κοπρία, stercus. Scurrae copriae dicebantur. GALL .—Rhetores, sycophantae, rabulae, scurrae, et hujuscemodi multitudo eorum, qui magna ac multa promittunt ac minantur, miraque de se praedicant, κοπρολόγοι et κοπρίαι vulgo appellati. Copriae, οἱ κοπρίαι, apud Sueton. in Tiberio cap. 61, scurrae sunt, qui ridiculi gratia vana ac multa de se jactabant, et pollicebantur: unde et verbum incopriare, pro, circulatorem agere, et fumos vendere, quod et fumare dicebant, ut Graeci [Col. 0552B] καπνίζειν. Glossae Isidori: Scurra, qui incopriat; in aliis glossis: Scurra qui fumat. Idem Isid.: Circulator, qui fumat: sic nugatores, mendaces et vaniloquos, coprias vocabant. Ita Cyprianum olim Gentiles quidam Coprianum, una littera mutata, appellarunt, quod aniles (ut ipsi volebant) fabulas, et multa mendacia [Col. 0552C] scriptis suis inseruisset. SALMASIUS .—Vide etiam Casaubonum ad Suetonium in Tiberio, et Lipsium Electorum lib. II, cap. 17. De S. Cypriano ait Hieronymus, superfluum esse hujus librorum catalogum contexere, cum sole clariora sint ejus opera. Ejus laudes non Latini modo, verum etiam Graeci cecinerunt, ut Nazianzenus. De Cypriani eloquentia lege Prudentium, S. Augustin. lib. IV, de Doctrina christiana, et Hieronymum in epistola ad Paulinum.
Qui. Sic ms. Cantab. et quatuor editi: multi alii, quod.
Contulisset. Post hoc verbum, sequentem hanc orationem in ms. Bon. antiq. invenisse se testatur Isaeus: Unde apparet, disertissimo et doctissimo viro, quantum ad sacrilegos attinet refellendos, non facultatem [Col. 0552C] In MS. est discendi. Hanc orationem non habent nec Rohan. nec Sangerm. nec etiam alii. dicendi, sed consilium defuisse, in eo praecipue quod Demetrianum veritatis expertem, non ratione prudentiae mundanae, qua uti in principio debuit, sed auctoritate coelestium praeceptorum, quorum ille se hostem fatebatur, astrinxit.
[Col. 0552D] Apud nos. Sic reposui ex edit. Tornes. et Soubron. ac mss. omnibus, praeter I Reg. rec. in quo, sicut in vulgatis, est nostros.
Lacessierunt. Suavius nobis exhibent 2 vet. edit. Rom. et omnes ferme mss. quam caeteri vulgati et 5 rec. mss., lacesserunt. Hoc ultimum erratum est juxta linguam latinam.
Oratorias litteras, etc. Nicomediae videlicet. Docuit ibi Oratoriam, ut etiam Hieronymus in ejus vita retulit, Latinam in Graecia, fortassis quia tum quoque temporis romani suam linguam per orbem romanum propagatam voluerunt: sed fortassis frustra; destituebatur enim auditoribus. Bithynia, Asiae minoris provincia, e regione Constantinopoleos, ad Pontum Euxinum. Hanc populo romano rex Nicomedes testamento reliquerat. Natolia hodie haec provincia vocatur.
Et si qui forte litteratorum se ad eam contulerunt, defensioni ejus non suffecerunt.
Ex iis, qui mihi noti sunt, Minucius Felix non ignobilis inter causidicos locifuit. Hujus liber, cui Octavio titulus est, declarat, quam idoneus veritatis assertor esse potuisset, si se totum ad id studium contulisset. Septimius quoque Tertullianus fuit omni genere litterarum peritus: sed in eloquendo parum facilis, et minus comptus, et multum obscurus [Col. 0551B] fuit. Ergo ne hic quidem satis celebritatis invenit. Unus igitur praecipuus, et clarus extitit Cyprianus, quoniam et magnam sibi gloriam ex artis oratoriae professione quaesierat, et admodum multa conscripsit in suo genere miranda. Erat enim ingenio facili, copioso, suavi, et (quae sermonis maxima est virtus) aperto, ut discernere nequeas, utrumne ornatior in eloquendo, an felicior in explicando, an potentior in persuadendo fuerit. Hic tamen placere ultra verba [Col. 0552A] sacramentum ignorantibus non potest, quoniam mystica sunt, quae locutus est, et ad id praeparata, ut a solis fidelibus audiantur. Denique a doctis hujus saeculi, quibus forte scripta ejus innotuerunt, derideri solet. Audivi ego quemdam hominem sane disertum, qui eum immutata una littera Coprianum vocaret; quasi qui elegans ingenium, et melioribus rebus aptum, ad aniles fabulas contulisset. Quod si accidit hoc ei, cujus eloquentia non insuavis est, quid tandem putemus eis accidere, quorum sermo jejunus est et ingratus; qui neque vim persuadendi, neque subtilitatem argumentandi, neque ullam prorsus acerbitatem ad revincendum habere potuerunt?
Ergo quia defuerunt apud nos idonei peritique doctores, qui vehementer, qui acriter errores publicos redarguerent, qui causam omnem veritatis ornate copioseque defenderent: provocavit quosdam haec ipsa penuria, ut auderent scribere contra ignotam sibi veritatem. Omitto eos, qui prioribus eam temporibus nequicquam lacessierunt. Ego cum in Bithynia oratorias litteras accitus docerem, contigissetque [Col. 0553A] ut eodem tempore Dei templum [Col. 0553A] [Col. 0553B] [Variorum Notae to columns 553-554] Dei templum. Hic innuere videtur Lactantius Diocletianam persecutionem anno 302, quo circiter tempore Nicomediam a Diocletiano Lactantius accitus fuit, ut oratoriam artem doceret, teste Hieronymo. De hujus templi instauratione agit Lactantius initio libri de Mort. persecutorum, his verbis: Profligata nuper Ecclesia rursum exurgit, et majore gloria templum Dei, quod ab impiis fuerat eversum, misericordia Domini fabricatur. Quorum alter antistitem se philosophiae profitebatur, etc. Mirum cur nomina suppresserit. Hinc perpende quam parum odiosus esset in hostes, quorum nominibus parcit. Nec opus est curiosa inquisitione in re, quam auctor noster celatam voluit. Ex BETUL .—Hunc tamen existimant fuisse Maximum philosophum, quem Nicomediae audierat Julianus dictus Apostata. Iste philosophus Ephesius erat, qui veluti artes magicas exercens interfectus est. Hic ab aliis, non Maximus, sed Porphyrius a Lactantio indigitari creditur. Porphyrius enim, juxta Suidam, ab Aureliani tempore ad Diocletianum usque vixit: at nemo [Col. 0553D] nescit quanta fureret in Christianos crudelitate. Verum probat Holstenius in Vitae Porphyrii cap. 3, ac ultimo, hunc philosophum non fuisse Porphyrium. Idem Baelius in suo Dictionario historico, verbo Hierocles. Vitia sua capillis, etc. Mos erat philosophis barbam alere, quam ideo sapientem poeta vocavit: Horat. II, Serm. 3.
Hinc philosophi saepe barbati magistri dicebantur. Hinc Persius Satyr. 4:
Barbam alebant eo quod aliquam sibi majestatem ea conciliari arbitrarentur. Diogenes rogatus cur tam magnam nutriret barbam: Ut eam videns, inquit, et [Col. 0554B] tangens, virum me esse meminerim. Unde et homines [Col. 0554C] sanctitatem barba affectabant, quemadmodum hic philosophus de quo Lact. hoc loco. Vide eumdem Lact., de Ira Dei, cap. 22.
Quos sedibus agrisque pellebat. In mss. 5 rec. et editis 7 est aedibus, omissa prima littera, quae eadem est ultima prioris vocabuli, fortasse per incuriam librarii.
Resanescant. Sic Lactantius lib. IV, cap. 20, initio, resanaret; et infra hujusce lib. V, cap. 22, in fine, resanati. Quae verba vix apud ullos auctores latinos reperies.
Neu saevas. Mss. 9 rec., et 6 typis excusi, nec.
In caeteris rebus. Mss. octo et editi addunt humanis, quod respuunt multi potiores et antiquiores scripti et ed. Rom. 1474.
Humanis. Haec vox abest a pluribus mss.
Et anili superstitione. Proprium epithetum, pro extrema superstitione, quia muliebris sexus est ad superstitionem propensior; unde mulieres τὰς δεισιδαιμονίας ἀρχηγὸυς dicebat Strabo, lib. VII. Sane ad sexus infirmitatem et levitatem, aetatis quoque imbecillitas accedit. HERALDUS .
Vanus. Mss. 1 Colb. a prima manu, Cotton. et 1 Clarom. varius.
Conticerent. Ita mss. Anglican. et 11 alii, atque meliores editiones, annor. 1476 et 1497, atque Tornes. et Soubr., Conniverent, in quibusdam aliis, ms. 1 Reg. rec. coniberent; 1 Lips., 1 Colb. cohiberent; Ultr., 1 Brun., cohiberentur; 1 Colb., convenirent; 4 mss. et totidem editi conticescerent; 1 Bon. rec. conticesceret; 1 Reg. antiq., congrueret; 1 Bon. antiq., Nam si quis nostrorum affuisset . . . . conniveret . . . . derideret.
Eruditurum alios ad veritatem. Eadem locutione utitur Lactant. lib. III, c. 11, et c. 27; lib. V, cap. 2 et 11; lib. VI, cap. 2; lib. VII, c. 14; lib. de Ira Dei, cap. 23.
everteretur: duo extiterunt ibidem, qui jacenti atque abjectae veritati, nescio utrum superbius, an importunius insultarent; quorum alter antistitem se philosophiae profitebatur: verum ita vitiosus, ut continentiae magister, non minus avaritia, quam libidinibus arderet, in victu tam sumptuosus, ut in schola virtutis assertor, parcimoniae paupertatisque laudator, in palatio pejus coenaret, quam domi. Tamen vitia sua capillis et pallio, et (quod maximum est velamentum) divitiis praetegebat; quas ut augeret, ad amicitias judicum miro ambitu penetrabat, eosque sibi repente auctoritate falsi nominis obligabat; non modo ut eorum sententias venderet, verum etiam ut confines suos, quos sedibus agrisque pellebat, a suo repetendo [Col. 0553B] hac potentia retardaret. Hic vero, qui suas disputationes moribus destruebat, vel mores suos disputationibus arguebat, ipse adversus se gravis censor, et accusator acerrimus, eodem ipso tempore, quo justus populus nefarie lacerabatur, tres libros evomuit contra Religionem nomenque christianum: professus ante omnia philosophi officium esse erroribus hominum subvenire, atque illos ad veram viam revocare; id est, ad cultus deorum, quorum numine ac majestate (ut ille dicebat) mundus gubernetur, nec pati homines imperitos quorumdam fraudibus [Col. 0554A] illici, ne simplicitas eorum praedae ac pabulo sit hominibus astutis.
Itaque se suscepisse hoc munus philosophia dignum, ut praeferret non videntibus lumen sapientiae, non modo ut susceptis deorum cultibus resanescant, sed etiam ut, pertinaci obstinatione deposita, corporis cruciamenta devitent, neu saevas membrorum lacerationes frustra perpeti velint. Ut autem appareret cujus rei gratia opus illud elaborasset, effusus est in principum laudes; quorum pietas et providentia (ut quidem ipse dicebat) cum in caeteris rebus, tum praecipue in defendendis deorum religionibus claruisset: consultum esse tandem rebus humanis, ut cohibita impia et anili superstitione, universi homines legitimis sacris vacarent, ac propitios sibi deos [Col. 0554B] experirentur. Ubi autem religionis ejus, contra quam perorabat, infirmare voluit rationem, ineptus, vanus, ridiculus apparuit; quia gravis ille consultor utilitatis alienae, non modo quid oppugnaret, sed etiam quid loqueretur nesciebat. Nam si qui nostrorum affuerunt, quamvis temporis gratia conticerent, animo tamen derisere, utpote cum viderent hominem profitentem se illuminaturum alios, cum ipse caecus esset; reducturum alios ab errore, cum ipse ignoraret ubi pedes suos poneret; eruditurum alios ad veritatem, cujus ille ne scintillam quidem unam vidisset [Col. 0555A] aliquando, quippe cum sapientiae professor, profligare sapientiam niteretur. Omnes tamen id arguebant quod illo potissimum tempore id operis esset aggressus, quo furebat odiosa crudelitas. [Col. 0555A] [Col. 0555B] [Variorum Notae to columns 555-556] Quo furebat odiosa crudelitas. Intelligit tempus persecutionum sub imperatoribus. Hinc colligi potest Lactantium post haec tempora scripsisse. [Col. 0555C] Pro sua vanitate. Sic ms. Goth. et edit. 1476 et Gymnic. aliae inanitate. Alius eamdem materiam scripsit. Pro de eadem materia Lactantius noster non semel quarto casu gaudet pro sexto. Mordacius. Singularis hic est Veneta 1471 legens, moderatius. Conf. infra: Ut humane ac benigne consuluisse putaretur. BUN . Alius eamdem materiam mordacius scripsit. Fuit iste Hierocles, quem libros suos, quos contra Christianos scripsit; φιλαληθὴς, id est amatoris veritatis titulo praenotasse scribit Eusebius, qui et illos egregio refutavit commentario. ISAEUS .—Hierocles eodem tempore vixit quo Lactanctius, scilicet initio quarti post Christum natum saeculi. Hierocles propter animum in Christianis persequendis ita Diocletiano placuit, ut putent eruditi quidam, ex judice Nicomediensi, praefectum factum fuisse Alexandrinum; de quo vide librum de Mortib. persecut., c. 16. Epiphanius de ejus saevitia agit haeresi 68, atque ob [Col. 0555D] id male audiebat Hierocles. Qui erat tum e numero judicum. Exercebat enim eo tempore praefecturam Augustalem Alexandriae, ut tradit Epiphanius, Haeres. 68. ISAEUS . Demosthenes. Antonomasia, pro summo oratore: sicut paulo post Aristophanes pro vano poeta, et Aristarchus pro homine valde litterato, qui eruditionis alienae censor et ὀβελίζων proverbio celebratur. Quid quod etiam Aristophanis lucerna, propter summam diligentiam, in proverbium abiit. Intelligit ergo Lactantius litteratos quidem homines, sed profanos, et ad capienda Dei mysteria parum idoneos. BETULEUIS . Assensus. Sic est emendandum, juxta mss. Rohanneum, et Sangermanense, non vero, ut correxerat Joan. Bapt. le Brun, qui legebat accensus. Hic Lactantius indicat Hieroclem suscepisse fidem, quam postea ejuraverat, quod recte exprimitur per verbum assensus, religioni scilicet. At minus proprie [Col. 0556B] diceretur accensus fidei. Atque optime dicitur assentiri religioni aut fidei. En tamen qualis est nota J. Bapt. le Brun, quam merito improbamus.—«Sic [Col. 0556C] accensus emendavi ex quamplurimis mss. inter quos sunt vetustissimi duo Regii, et Cauc. In 7 rec. et 15. vulgatis legitur assensus, corrupte; in rec. 1 Colb. et 2 Lips. ascensus. Sed optime accensus, adscriptus, ab accenseo. Quae vox notat ministrum magistratus, aut eum qui subrogatur in locum defuncti militis, vel qui legioni jam integrae superadditus est. Vide Vegetium de Re militari, lib. II, cap. 19.»—In eadem voce accensus, sic habet. BUNEMAN .— Accensus. Editi ab 1465, 1685, omnes, etiam Rost. (licet aliter Heumannus scribat) assensus. At accensus ex membranis primus restituit Jan. Gulielm. ad Plaut. in Menaechm.. Quaest. c. 4, atque ita Goth., Lips. 1 Emman., Cauc. et Ultr. Conf. Lact. lib. II, cap. 9, Accensetur. Mox ibid. Adscribitur. BUN . Abfuit a fide et veritate. Ex omnibus mss. et pluribus editis addidi a fide, quod caeteris deest. mss. 1 et 1 Reg. et 1 Colb. pro veritate, habent caritate. Aristophanes . . . Aristarchus. Probabile, monente Heumanno, ex conjunctione, Aristophanem Byzantinum [Col. 0556D] grammaticum, praeceptorem hic commemorati Aristarchi Grammatici intelligi . . . De utroque plura Fabricius bib. Gr. vol. VII, pag. 51 et 53. BUN . Ab his. Ab apostolis scilicet, quorum mentionem facit praecedenti capite. Aut quis possit. Mss. Jun. Colb. et 4 impressi, posset. In scriptis rec. 2 Reg., 3 Colb., Bodl., Cotton., 1 Clarom., quasi possit. Apta inter se et cohaerentia. Vid. lib. I, c. 4. Cic. lib. II Philipp., c. 8: Tam eras excors, ut tota in oratione tua tecum ipse pugnares: ut non modo (pro non modo non), cohaerentia inter se diceres, sed maxime disjuncta atque contraria. BUN . Consentit. De philosophorum dissensionibus et contrarietatibus, atque de sacrarum Scripturarum concordia lege S. Augustinum, lib. XVIII de Civitate Dei, cap. 41. Non enim questus. Ita reposui ex 4 antiquissimis [Col. 0557B] mss. 1 Bon., Jun., Cauc., Regio-Put. et edit. Is. In aliis pro enim est igitur.
Alius eamdem materiam mordacius scripsit, qui erat tum e numero judicum, et qui auctor in primis faciendae persecutionis fuit: quo scelere non contentus, etiam scriptis eos, quos afflixerat, insecutus est. Composuit enim libellos duos, non contra Christianos, ne inimice insectari videretur, sed ad Christianos, [Col. 0555B] ut humane ac benigne consulere putaretur. in quibus ita falsitatem Scripturae sacrae arguere conatus est, tanquam sibi esset tota contraria; nam quaedam capita, quae repugnare sibi videbantur, exposuit, adeo multa, adeo intima enumerans, ut aliquando ex eadem disciplina fuisse videatur. Quod si fuit, quis eum Demosthenes poterit ab impietate defendere? qui religionis cui fuerat assensus, et fidei cujus nomen induerat et sacramenti quod acceperat, proditor factus est? nisi forte casu in manus ejus [Col. 0556A] divinae litterae inciderunt. Quae igitur temeritas erat id audere dissolvere, quod illi nemo interpretatus est? Bene, quod aut nihil didicit, aut nihil intellexit. Tantum enim abest a divinis litteris repugnantia, quantum ille abfuit a fide et veritate: praecipue tamen Paulum Petrumque laceravit, caeterosque discipulos, tanquam fallaciae seminatores, quos eosdem tamen rudes et indoctos fuisse testatus est; nam quosdam eorum piscatorio artificio fecisse quaestum: quasi aegre ferret, quod illam rem non Aristophanes aliquis aut Aristarchus commentatus sit.
[Col. 0556B] Abfuit ergo ab his fingendi voluntas et astutia, quoniam rudes fuerunt. Aut quis possit indoctus apta inter se et cohaerentia fingere, cum philosophorum doctissimi Plato, et Aristoteles, et Epicurus, et Zeno, ipsi sibi repugnantia et contraria dixerint? Haec est enim mendaciorum natura, ut cohaerere non possint. Illorum autem traditio, quia vera est, quadrat undique, ac sibi tota consentit; et ideo persuadet, quia constanti ratione suffulta est. Non enim quaestus et [Col. 0557A] commodi gratia religionem istam commenti sunt; quippe qui, et praeceptis, et re ipsa, eam vitam secuti sunt, quae et voluptatibus caret et omnia quae habentur in bonis spernit; et qui non tantum pro fide mortem subierint, sed etiam morituros esse se, et scierint, et praedixerint, et postea universos, qui eorum disciplinam secuti essent, acerba et nefanda passuros. Ipsum autem Christum affirmavit a Judaeis fugatum, collecta nongentorum [Col. 0557A] [Col. 0557B] [Variorum Notae to columns 557-558] Nongentorum. Mss. 2 rec. et edd. fere omnes noningentorum.—Noningentorum. Quinque syll. omnes libri, praeter Goth. in quo, ingentorum, vitiose. In solo Heumanni textu, nongentorum, num consilio, an casu, nescio. Utramque formam Columell. lib. V, caput 2, ed. Gesner. habet. Prior rarior. BUN . [Col. 0557C] In somnis. Mss. 6 rec. et 4 edit. in somniis. Apollo. Alludit ad proverbium: Quid tibi Apollo cecinit? Homicidam Martem. Vide supra lib. I, cap. 10. Hoc epitheto Mars insignitur etiam apud Homerum. Idem. Sic restitui ex quamplurimis et veterrimis mss. In 7 rec. et pluribus editis est Item; in Brun. Deinde. Apollonium. Augustinus epist. v. ad Marcellinum: Quis autem vel risu dignum non putet, qui Apollonium vel Apuleium . . . conferre Christo vel etiam praeferre conatur? Huic parti, qua Christum cum Apollonio comparavit Hierocles, suum adversus Hieroclem librum Eusebius opposuit. BUN . Apollonium vel paria, etc. Apollonius Tyaneus scribitur, quod cum ante Domitianum steterit, in consistorio repente non comparuit: quod ut noscas, summatim delibabimus historiam. Apollonius Tyaneus, ut tradit Philostratus lib. IV, maximus philosophiae professor, magus, sive (ut potius Pythagorici volunt) [Col. 0557D] philosophus, cum ad brachmanas profectus esset, audivisset que hierarcham in throno sedentem, Ephesiosque liberasset, plurimaque divinitus effecisset, accusatus est quod male de Domitiano sentiret, quodque magiam exerceret, aliaque id genus ridicula. Romam, jubente Domitiano, evolat Apollonius; se ad judicem sistit, in carcerem conjicitur, compedibusque reservatur ad judicium. Damis, qui solus illum fuerat secutus, cum ipso custoditur, cui ut fidem faceret, esse in sua potestate egrediendi ex carcere cum voluerit, ostendit compedes, ex quibus pedes retrahebat, et in easdem insinuabat ex animi sui sententia. Quod conspicatus Damis, tunc manifeste virum divinum credidit Apollonium, a quo praemissus est Puteolas, horamque, qua illum in littore praestolari deberet, praedixit. Educitur Apollonius e carcere, sistitur ante tribunal Domitiani, absolvitur ab imperatore. Sed discedere prohibitus, admonitusque a Domitiano esse sibi quae secum communicare vellet, [Col. 0558B] illi in coetu maximo sic respondit Apollonius: Scias velim, domine, me non subdi tibi ullo fato, et ut plenius noveris tibi in caput meum non permitti potestatem, vale. Haec locutus subito evanuit, omnibus stupentibus, et novitate miraculoque rei vix suis credentibus: contendit ad Damim Apollonius, quem in littore spatiantem deprehendit anxium, et de ipso Tyaneo sollicitum. Ex Hieronymo. Joh. Bapt. Pius. [Col. 0558C] Eunapius in prooemio semideum quemdam facit, et Philostratum inscribere opus suum debuisse dicit, non, Ἀπολλονίου βίον, sed θεοῦ εῖς ἀνθρώπους ἐπιδημίαν. Caracalla imperator tanti eum fecit, ut heroico monumento ornandum sibi existimarit. Hierocles blasphemus comparare eum Christo ausus fuit, quem libro proprio confutavit Eusebius. MEURSIUS .—Hanc autem de Apollonio historiam fabulam esse contendunt omnes. Numeratur Apollonius inter celebres magos ab Arnobio libro 1. In ejus historia multa sane fabulosa, quaedam tamen vera esse existimat S. Hieronymus. Epist. ad Paulinum. Apuleium. Qui magiae accusatus, pro se apologiam conscripsit. Domitianus. Hujus rei meminit S. Hieronymus adversus errores Joannis Hierosolymitani. Non comparuit. Vide vitam Apollonii a Philostrato, lib. IV. Ipsa opera comparare. Ita cum 8 vet. editis omnes [Col. 0558D] mss. praeter 1 Reg. rec. et Cauc., quibus est computare. Idem sentit Betuleius, qui comparare, ac post ipsum Thomasius, legi debere opinantur. Cur statuas, cur imagines comparant. Imagines funeribus nobilium fuisse adhibitas, testis Porphyrion ad illud Horatii, funus atque imagines ducunt triumphales: ubi sic ait interpres: In funere nobilissimis quibusque solebant praeferri imagines majorum, quod observari videmus in funeribus principum. Crebro hujus ritus meminere auctores. Cic. XI. Orat. Brute, quid sedes? quid illam anum patri nuntiare vis tuo? quid illis omnibus, quorum imagines duci vides? quid majoribus tuis? Val. Max. lib. VIII, cap. 15: Africanus imaginem in cella Jovis Opt. Max. positam habet: quae quotiescumque funus aliquod Corneliae genti celebrandum est, inde petitur. Epitome Livii XLVIII, de Lepido: Praecepit filios lecto se strato sine linteis, sine purpura efferrent, imaginum specie, non sumptibus nobilitari maximorum virorum funera solere. Tacit. lib. III. Annal. tradit de Junia 20, clarissimarum familiarum imagines [Col. 0559B] ante latas fuisse. Idem. l. IV, de funere Drusi. Circumfusas lecto Claudiorum Liviorumque imagines, defletum in foro, laudatum pro rostris. Neque in Germanici funere eas praelatas, auctor est Tacit. lib. II: Funus sine imaginibus et pompa, per laudes et memoriam virtutum ejus celebre fuit. Erant autem hae imagines nihil aliud, quam expressa corporis effigies humerorum tenus e cera, consolationis ergo asservatae. Hujusmodi imaginibus atria sua nobiles Romani exornabant, collocando eas ordine in ligneis quibusdam thecis, vel armariis, unde exsequiarum tempore depromebantur, ut colligere est ex Plinio lib. XXXV, cap. 2: Expressi cera vultus singulis disponebantur armariis, ut essent imaginesque comitarentur gentilitia funera, semperque defuncto aliquo, totus aderat familiae ejus, qui unquam fuerat, populus. In principum tamen funeribus non solum gentilitiae, sed quorumlibet [Col. 0559C] magnorum virorum ac virtute praestantium imagines praelatae, ut in funere Augusti, Dio lib. LVI. Idem factum in aliis exsequiis. Si quis turpis et immani crimine damnatus esset, ejus imago damnari et frangi solebat, nec in exsequiis ferebatur. Vide Juvenalem Sat. 8, Tacit. lib. I Annal. Sic Bruti et Cassii imagines abolitas docet Tacitus in fine lib. III Annal., 20. Quot igitur majorum imagines, totidem videntur lectuli funeribus praelati, ita ut suus cuilibet imagini lectulus esset, in quo portabatur: quanquam interdum, non in hujusmodi lectis, sed in oblongis perticis, vel hastis imagines has fuisse latas, ut ferculis triumphorum solebant, non inepte quis aestimaverit, praeeunte nobis ad hanc conjecturam Silio lib. X, de funere Pauli.
Porro non imagines solum, sed et simulcra gentium [Col. 0559D] urbiumque subactarum, et nomina sub titulis hostium victorum, ipsaque spolia ab hostibus capta praeferri et exhiberi solebant in funeribus imperatorum, ut videtur apud Dionysium Halicarn. lib. VIII, de funere Coriolani. Tacitus de funebri pompa Augusti: Tunc consultatum est de honoribus, ex quibus maxime insignes visi, ut porta triumphali funus duceretur: Galtus Asinius, ut legum latarum tituli, victarum ab eo gentium vocabula anteferrentur. Quod etiam factum esse dicit Dio lib. LVI. Id ipsum de Pertinacis funere narrat idem auctor lib. LXXIV. Transierunt deinde nationes omnes subjectae imperio Rom. in statuis aeneis, sic ornatis, ut est cujusque gentis patria consuetudo. Intellexit hoc Lucanus lib. VIII, de funere Pompeii, quem non petere dicit,
Quin imo lictores cum fascibus, aliaque insignia magistratuum, quos olim gesserant, praecessisse, Polybius [Col. 0560B] tradidit lib. VI. Et notandum, fasces hosce verti solitos, ut discimus ex Tacito lib. III Annal., de funere Germanici: Igitur tribunorum centurionumque humeris cineres portabantur: praecedebant incompta signa, versi fasces. Quem morem tetigisse videtur Virgil. Aeneid., lib. XI. Albinovanus in funere Drusi:
JOAN. KIRCHMANNUS .—Porro notandum est has cereas imagines olim etiam in funere regnum nostrorum fuisse cum summo honore delatas.
hominum manu, latrocinia fecisse. Quis tantae auctoritati audeat repugnare? Credamus hoc plane; nam fortasse hoc illi in somnis Apollo aliquis nuntiavit. Tot semper latrones perierunt, et quotidie pereunt; utique multos et ipse damnasti: quis eorum post crucem suam, non dicam deus, sed homo appellatus est? Verum [Col. 0557B] tu forsitan ex eo credidisti, quia vos homicidam Martem consecrastis, ut deum: quod tamen non fecissetis, si illum Areopagitae in crucem sustulissent.
Idem cum facta ejus mirabilia destrueret, nec tamen negaret, voluit ostendere, Apollonium [Col. 0558A] vel paria, vel etiam majora fecisse. Mirum quod Apuleium praetermisit, cujus solent, et multa, et mira memorari. Cur igitur, o delirum caput, nemo Apollonium pro Deo colit? nisi forte tu solus, illo scilicet deo dignus, cum quo te in sempiternum verus Deus puniet. Si magus Christus, quia mirabilia fecit, peritior utique Apollonius, qui (ut describis) cum Domitianus eum punire vellet, repente in judicio non comparuit, quam ille, qui et comprehensus est, et cruci affixus. Atenim ex hoc ipso fortasse insolentiam Christi voluit arguere, quod Deum se constituerit, ut ille verecundior fuisse videatur, qui cum majora faceret, ut hic putat, tamen id sibi non arrogaverit. Omitto nunc ipsa opera comparare, quia in secundo et superiore libro de fraude, ac praestigiis [Col. 0558B] artis magicae dixi. Nego esse quemquam qui non optet in primis id sibi post mortem contingere, quod etiam reges maximi concupiscunt. Cur enim sibi homines sepulcra magnifica, cur statuas, cur imagines comparant? cur aliquibus claris factis, aut etiam pro civibus morte suscepta, student opiniones hominum [Col. 0559A] promereri? Cur denique ipse ingenii tui monimentum, hac detestabili stultitia tanquam coeno aedificatum, constituere voluisti, nisi quod immortalitatem de memoria nominis speras? Stultum igitur est, id putare Apollonium noluisse, quod optaret utique, si posset; quia nemo est qui immortalitatem recuset, maxime cum eum dicas, [Col. 0559A] [Col. 0560B] [Variorum Notae to columns 560-561] Cum eum dicas. Addidi eum ex omnibus mss. et impressis, praeter 1 Colb. Adoratum esse a quibusdam, sicut deum. Vopiscus d. l. Apollonium dicit ipsum pro numine frequentandum. Et paucis interjectis de eodem: Norat vultum [Col. 0560C] philosophi venerabilis Aurelianus, atque in multis ejus imaginem viderat templis. CELL . Alexicaci. Id est, malorum depulsoris. Cum Ephesus peste laboraret, liberavit eam Apollonius hoc modo, si tamen Philostrato credatur. Convocato in concionem ad sacra facienda populo, comparuit mendicus habitu, qui facile homines ad misericordiam commoveret, jussitque Ephesios eum lapidibus obruere. Cunctante vero prae misericordia populo, instabat Apollonius tamdiu, dum aliquos saltem ad lapides tollendos perduceret. Mendicus cum semel atque iterum igneos ostenderet oculos, tota turba ipsum daemonem rata, lapidibus obruit. Remotis post lapidibus, jacuit in medio cadaver canis exanime. Liberati ex hoc Ephesii a peste, illi ceu Herculi ἀποτροπαίῳ_ (sic enim apud Philostratum legitur, non ἀλεξικάκῳ ) statuam posuerunt. Est alioquin hoc epitheton Herculis. BETUL . Et creditus est, quia vere fuit. Sic restitui ex omnibus ferme mss. et edit. Cellar. In 2 Reg. rec. et 16 [Col. 0560D] excusis legitur verus; in Brun. et creditus est Deus, quia vere Deus fuit. Sacramentum. Id est, mysterium, modo loquendi Lactantio proprio. Assignatum. 1 Colb. a secunda manu et 6 vet. edit. obsignatum; Jun. signatum. Legerent. Ita restitui ex mss. 5 Reg. et 2 Brun. ac pluribus vet. editis, approbante Francio; multis est legerint; scriptis 4 rec. totidemque editis ignoraverunt. Non solum idcirco a nobis, etc. Ita mss. 10 Reg., 1 Bonon. antiq. et 5 editi. Abest solum a 14 mss. totidemque impressis. Attamen addendum esse judicat Thomasius. Non solum idcirco . . . . . verum etiam quia vidimus. Lib. IV, cap. 13. Nam quod ait (Apollo) portentifica illum (Christum) opera fecisse, quo maxime divinitatis fidem meruit, adsentiri nobis jam videtur, quum dicit eadem quibus nos gloriamur. Epit. c. 45. ob haec [Col. 0561C] miracula quum . . . multitudo . . . ut erat, Dei filium . . . crederet.
Non potuit ergo post mortem deus credi, quia et hominem, et magum fuisse constabat; et ideo alieni nominis titulo affectavit divinitatem, quia suo nec [Col. 0559B] poterat, nec audebat. Noster vero et potuit deus [Col. 0560A] credi, quia magus non fuit; et creditus est, quia vere fuit. Non, inquit, hoc dico, idcirco Apollonium non haberi deum, quia noluerit: sed ut appareat nos sapientiores esse, qui mirabilibus factis non statim fidem divinitatis adjunximus, quam vos, qui ob exigua portenta deum credidistis. Non est mirum, si tu, qui a Dei sapientia longe remotus es, nihil prorsus intelligis eorum quae legisti; cum Judaei, qui a principio prophetas lectitaverant, quibusque sacramentum Dei fuerat assignatum, tamen quid legerent, ignoraverint. Disce igitur, si quid tibi cordis est, non solum idcirco a nobis Deum creditum Christum, quia mirabilia fecit, sed quia vidimus in eo facta esse omnia, quae nobis [Col. 0560B] annuntiata sunt vaticinio prophetarum. Fecit mirabilia: [Col. 0561A] magum putassemus, ut et vos nunc putatis, [Col. 0561A] [Col. 0561C] [Variorum Notae to columns 561-562] Nunc putatis. Sic rescribo cum mss. 1 Reg. antiquissimo et 1 al. Reg. recentiori, sed bonae notae, ac edit. Gymnic. et ita Sparkius legendum esse censet, quam lectionem confirmant proxime sequentia. Quaedam scripta et impressa legunt nuncupatis. Prophetae omnes, etc. Ita mss. vet. 4 Reg. et Marm. a prima manu, cum pluribus editis. Non magis ex factis. 1 Bonon. tam ex factis. Sicut canes lambitis. Cicero lib. III, in Verr., cap. 11. Quos (canes) tribunal meum vides lambere. Fortius Ammian. Marcell. l. XV, c. 3: Tribunal unius legati non lambentes, sed membra totius reipublicae . . . vexantes. BUN . Potuit, aut. Addidi ex omnibus mss. et plerisque [Col. 0561D] editis. Excidere. 1 Bonon. antiq. Goth. et edit. Is. ex dere; 1 Reg. rec. excidere. Connisus. Mss. 10 rec. connixus. Φιλαληθεῖς. Id est, veritatis studiosos et amatores, quo etiam titulo Hierocles decoravit librum, quem contra christianos scripserat. Annotare. Walchius exponit, allegare, citare, ut simul significet titulum. Barthius Adversar. l. L, c. 10, pr. f. 2363, recte explicat, inscribere: ita vero omnino elegantius alibi scribit l. I, c. 11; l. VI, c. 18; l. VII, c. 18. BUN . O mentem cimmeriis (ut aiunt) tenebris atriorem! Cimmerii populi fuerunt Scytici, a quibus Bosphorus Cimmerius nominatus est. In cujus ostio fuit oppidum Cimmerion, quod alio nomine Cerberion vocabatur, ut auctor est Plinius in quinto: existimat Strabo in septimo dictum esse, Bosphorum Cymmerium, quasi Cymbricum a Cymbris, qui incertis errabundi sedibus, [Col. 0562C] usque ad Maeotim paludem militiam agitarunt. Cimmeriorum clima obscurum esse ac tenebrosum, putarunt antiqui, ut idem memorat in primo, cujus rei etiam meminit Homerus sic loquens de Cimmeriis:
Tibullus quoque, Homerici carminis aemulator, ita cecinit in heroico poemate:
Cum itaque Cimmeriorum regio esset tenebricosa, et aer caliginosus, deductum est inde Proverbium: Tenebrae Cimmeriae.
Anaxagorae. De quo jam dictum est supra libro III, [Col. 0562D] cap. 23.
Sub ovis pelle. Alludit ad illud Christi Domini verbum, Matth. VII: Cavete vobis a pseudoprophetis, qui veniunt ad vos in vestitu ovium, sed intus sunt lupi rapaces.
Enim. Additum ex 6 excusis et omnibus mss. praeter 2 Reg. rec. in quibus deest, sicut et in editis ann. 1476, 1497, 1513 et 1515, atque delendum putat Heumannus. Ii ergo. 2 Reg. et edit. Crat. Hi ergo.
Deo. Abest Deo a 3 Colbert. et 5 vulgatis.
Uno semel impetu profligarem. Mss. 7 rec. et 5 edit. habent simul.
Monimentum injustitiae suae struxerint. Mss. 14 et edit. 5 struxerunt; 1 Bon. antiq. et Tax. instruxerint.
Cui Apologetico nomen est. Sic passim loqui amat Lactantius. Mss. rec. 2 Reg. et 4 Colb. ferunt Apologeticon; 1 Reg. rec. et Brun. Apologeticus.
Defensione. Defensio, hic est affirmatio.
et Judaei tunc putaverunt, si non illa ipsa facturum Christum prophetae omnes uno spiritu praedicassent. Itaque Deum credimus, non magis ex factis operibusque mirandis, quam ex illa ipsa cruce, quam vos sicut canes lambitis: quoniam simul et illa praedicta est. Non igitur suo testimonio (cui enim de se dicenti potest credi?), sed prophetarum testimonio, qui omnia, quae fecit ac passus est, multo ante cecinerunt, fidem divinitatis accepit; quod neque Apollonio, neque Apuleio, neque cuiquam magorum potuit, aut potest aliquando contingere. Cum igitur talia ignorantiae suae deliramenta fudisset, cum veritatem penitus excidere connisus esset, ausus est libros suos nefarios, ac Dei hostes, φιλαληθεῖς annotare. O caecum [Col. 0561B] pectus! o mentem Cimmeriis (ut aiunt) tenebris atriorem! Discipulus hic fortasse Anaxagorae fuerit, cui nives atramentum fuerunt. Atqui eadem caecitas est, et vero falsitatis, et mendacio veritatis nomen imponere. Videlicet homo subdolus voluit lupum sub ovis pelle celare, ut fallaci titulo posset irretire lectorem. Verum esto, inscitia hoc, non malitia feceris. Quam tandem nobis attulisti veritatem? nisi quod assertor deorum, eos ipsos ad ultimum prodidisti. Prosecutus enim summi Dei laudes, quem regem, quem maximum, quem opificem rerum, quem fontem bonorum, quem parentem omnium, quem factorem altoremque viventium confessus es, ademisti Jovi tuo regnum, eumque summa potestate depulsum [Col. 0561C] in ministrorum numerum redegisti. Epilogus itaque [Col. 0562A] te tuus arguit stultitiae, vanitatis, erroris. Affirmas enim deos esse; et illos tamen subjicis et mancipas ei Deo, cujus religionem conaris evertere.
Ii ergo de quibus dixi, cum, praesente me, ac dolente, sacrilegas suas litteras explicassent, et illorum superba impietate stimulatus, et veritatis ipsius conscientia, et (ut ego arbitror) Deo, suscepi hoc munus, ut omnibus ingenii mei viribus accusatores justitiae refutarem: non ut contra hos scriberem, qui paucis verbis obteri poterant; sed ut omnes, qui ubique idem operis efficiunt, aut effecerunt, uno semel [Col. 0562B] impetu profligarem. Non dubito enim, quin et alii plurimi, et multis in locis, et non modo graecis, sed etiam latinis litteris, monimentum injustitiae suae struxerint: quibus singulis quoniam respondere non poteram, sic agendam mihi hanc causam putavi, ut et priores cum omnibus suis scriptis perverterem, et futuris omnem facultatem scribendi aut respondendi amputarem. Praebeant modo aures: efficiam profecto ut quicumque ista cognoverit, aut suscipiat quod ante damnavit, aut, quod est proximum, deridere aliquando desistat. Quanquam Tertullianus eamdem causam plene peroraverit in eo libro cui Apologetico nomen est: tamen, quoniam aliud est accusantibus respondere, quod in defensione aut negatione [Col. 0562C] sola positum est, aliud instituere, quod nos facimus, [Col. 0563A] in quo necesse est doctrinae totius substantiam contineri, non defugi hunc laborem, ut implerem materiam, quam Cyprianus non executus est in ea oratione, qua Demetrianum [Col. 0563A] [Col. 0563B] [Variorum Notae to columns 563-564] Qua Demetrianum, etc. Demetrianus ille non proconsul Africae, sed minoris ordinis judex Carthaginensis. Is aiebat Christianis mala omnia esse imputanda quibus tum mundus urgebatur. [Col. 0563C] Oblatrantem atque obstrepentem veritati. Haec verba sunt ipsiusmet Cypriani initio libri sui. Non enim Scripturae testimoniis . . . . . sed argumentis et ratione fuerat refellendus. Longe aliter sentit Augustinus. Immerito hic Lactantius et Hieronymus sanctum Cyprianum arguunt, quod contra proconsulem Demetrianum gentilem sacrae Scripturae, seu prophetarum Hebraeorum testimonia protulerit; siquidem, ut ait Augustinus lib. XIII contra Faustum, cap. VII: Ostendimus fidem prophetarum ex iis quae ventura cecinerant, et venisse cernuntur. Et eodem libro, cap. 10: Per eorum quippe codices probamus, non a nobis tanquam de rerum eventu commonitis ista esse conscripta, sed olim in illo regno praedicta atque servata, nunc autem manifestata et impleta. Sed et cap. 2 ejusdem libri: Dicere autem non esse aptam Gentibus hebraeam prophetiam, ut credant in Christum, cum videat omnes gentes per Hebraeam prophetiam credere in Christum, ridicula insania est. Haud secus sentit antiquus auctor Tractatus contra 5 haereses, olim sub nomine Augustini, [Col. 0563D] cap. 7, in Append. tom. VIII, pag. 9. Hic esto, et tu, Pagane, audi quid dicat propheta. Non mihi ego quod volui scripsi: codex in quo haec scripta leguntur, in armario Judaei habetur. Inimicus meus testis est meus; ab ipso quaere: aperi, lege, et crede. Veritatis ignarum. Negat quidem Episcopus Oxon. in sua editione ad Cypr. Demetrianum ipsum fuisse veritatis ignarum, quia saepe ad Cyprianum venerit disceptaturus de fidei capitibus; sed ipse tamen Cyprianus tribuit ipsi imperitiam, et studio magis contradicendi, quam voto discendi venisse dicit. BUN . Monstrare. Ms. 1 Bonon. antiq. demonstrare. Nam sicut infans. Hac similitudine utitur ipse Paulus I Corinth. c. III et in epistola ad Hebr. c. V, I Petr., II, 2. Ut. Addidi ex mss. et multis impressis. Abest a mss. 1 Reg. antiq. et nonnullis editis. Ac si hortatu nostro. Reposui Ac ex quamplurimis mss. inter quos sunt veterrimi 2 Bonon., 2 Reg. et 18 al. et edd. Is., Cellar. In 10 scriptis et 10 vulgatis est At. [Col. 0564B] Ingenia . . . jactare. Quintil. l. III. Instit. c. 1: Admiscere tentavimus aliquid nitoris, non jactandi ingenii gratia. Tacit. l. XIII Annal. c. 11 fin. BUN . Tum etiam solam veram. Haec lectio est antiquissimorum [Col. 0564C] et optimorum codicum 1 Bonon., 1 Reg., Cauc., item 2 al. Reg. et 1 Colbert. In scriptis 17 rec. et 4 editis legitur: tum etiam et solam veram; in 10 mss. rec. et 5 vulgatis et solam et veram. Reddenda. Reddere hic habet vim simplicis dare, quae vis mansit in phrasi, rationem reddere: sic l. V, c. l: Nec causas odiorum reddere ipsi possunt. Ita Manilius l. I v. 561:
Et lib. I, v. 803:
Summa virtus. Mss. rec. 2 Reg. Cant. ac edd. tres vet. Rom. et Paris. 1525, sola virtus. Haec ultima lectio magis Betuleio placet.— Quae aut ipsa est summa virtus. Quid impedit hanc generalem, sc. universalem justitiam dici summam virtutem? Recte hoc vidit Walchius illustrans ex Cic. lib. III de Off. cap. 6: Haec una virtus (justitia) omnium est domina et regina virtutum. Quid multis, ipsi Lactantio iterum hoc libro [Col. 0564D] cap. 14: Justitia vocatur summa virtus, quae infra, omnes simul virtutes amplectatur. BUN . Aut fons est ipsa virtutis. Ita mss. 2 Reg. vetustissimi, 8 alter. Reg., 6 Colb. aliique, et 9 vet. edit. In pluribus excusis est virtus.—Aut fons est ipsa virtutis. Solus Emman. ipsa non habet; reliqui scripti editique agnoscunt ipsa, scil. justitia: iidem, virtutis. Lib. VI, cap. 9: Fons est ipse bonitatis Deus. Ibid., cap. 21: Ipsum veritatis attigit fontem. BUN .
Cessisse e terra. Ex 5 vet. editis. et omnibus prope mss. reposui praepositionem e, quae in nonnullis scriptis et multis impressis litterarum similitudine perierat. Vide Hesiodum in operibus, Virgilium II Georgicorum, Aratum in Phoenomenis.
Ut doceant. Ms. 1 Bonon. antiq. ut edoceant; tres editi, ut docerent.
A Saturni temporibus. Unde Saturnia regna etiam Virgilius appellavit. Hic et Graeci et Latini inter se non conveniunt, quia varios in unum confundunt Saturnos.
(sicut ipse ait) oblatrantem atque obstrepentem veritati redarguere conatur: qua materia non est usus, ut debuit; non enim Scripturae testimoniis, quam ille utique vanam, fictam, commentitiamque putabat, sed argumentis et ratione fuerat refellendus. Nam cum ageret contra hominem veritatis ignarum, dilatis paulisper divinis lectionibus, formare hunc a principio tanquam rudem debuit, eique paulatim lucis principia monstrare, ne toto lumine objecto caligaret.
Nam sicut infans solidi ac fortis cibi capere vim non potest ob stomachi teneritudinem, sed liquore [Col. 0563B] lactis ac mollitudine alitur, donec, firmatis viribus, vesci fortioribus possit: ita et huic oportebat, quia nondum poterat capere divina, prius humana testimonia offerri, id est, philosophorum et historicorum, ut suis potissimum refutaretur auctoribus. Quod quia ille non fecit, raptus eximia eruditione divinarum litterarum, ut iis solis contentus esset, quibus fides constat, accessi Deo inspirante, ut ego facerem, et simul ut viam caeteris ad imitandum pararem. [Col. 0564A] Ac si hortatu nostro docti homines ac diserti huc se conferre coeperint, et ingenia sua vimque dicendi in hoc veritatis campo jactare maluerint, evanituras brevi religiones falsas, et occasuram esse omnem philosophiam nemo dubitaverit, si fuerit omnibus persuasum, cum hanc solam religionem, tum etiam solam veram esse sapientiam. Sed evagatus sum longius quam volebam.
Nunc reddenda est de justitia proposita disputatio: quae aut ipsa est summa virtus, aut fons est ipsa virtutis; quam non modo philosophi quaesierunt, sed poetae quoque, qui et priores multo fuerunt, et ante natum [Col. 0564B] philosophiae nomen pro sapientibus habebantur. Hi plane intellexerunt abesse hanc a rebus humanis, eamque finxerunt offensam vitiis hominum, cessisse e terra, in coelumque migrasse; atque ut doceant, quid sit juste vivere, (solent enim praecepta per ambages dare) a Saturni temporibus, quae illi vocant aurea, repetunt exempla justitiae, narrantque in quo statu fuerit humana vita, dum illa in terra moraretur. [Col. 0565A] Quod quidem non pro poetica fictione, sed pro vero habendum est. Saturno enim regnante, nondum deorum cultibus institutis, nec adhuc ulla gente [Col. 0565A] [Col. 0565C] [Variorum Notae to columns 565-566] Nec adhuc ulla gente, etc. In 27 mss. et 3 editis est illa. Melius ulla in caeteris; ad quid enim illa referri potest, cum nullius gentis supra fuerit facta mentio? Heumannus tamen fretus vetustis editionibus existimat legendum esse illa, quasi agatur de Saturni familia: sed male, ut puto. Nondum vesanos: Ovidius:
Loquitur. Hoc verbum addidi ex mss. et edd. quod in nonnullis vulgatis rec. deest.
Nota. Id observandum, quod apud Germanicum legitur nata. Sed idem fere sensus est.
Ut Cicero in suo narrat. Ita ferme omnes mss. et 7 editi. Et recte. Jam enim praecessit, ut Germanicus [Col. 0565D] Caesar in Arataeo loquitur carmine. Jun., Ultr., et 7 excusi, Ut Cicero in suo ait Arato; 1 Bonon. antiq., ut Maro in suo, etc., 1 Reg. rec., 1 Colb., Lips., Brun., ut Virgilius in suo narrat, quod. Quae Betuleius in commentario suo ad hunc locum habet, parum ad rem nostram faciunt. At Lactantius modo Germanici, modo Ciceronis Arataeorum translatione utitur.
Ne signare, etc. Hic versus Maronis est, ex primo Georgic. vers. 126, quae expresse neque in Arato, neque in Hesiodo leguntur. Apud Aratum forte haec excolere voluit:
Quae etiam Germanicus copiose circumlocutus est, Virgilium fortasse secutus:
[Col. 0566C] In medium. Id est, in commune. Ex Marone iterum libro de Ira, c. 7: In medium quaesita reponunt. Seneca Agamemn. v. 666: In medium deflere suos. BUN .
Nec ulli deesset. Ms. 1 Bonon. antiq., nec ulli datum est; Lactinius, nec ulli datum esset.
Omnino. Thysius omni, sed male.
Flumina. Versus est Ovid. Metamorph. I initio. Cujus vestigia nec apud Hesiodum, nec apud Aratum leguntur.
Arma. Versus est Virg. VIII Aeneid., 320. Vide et S. Augustinum de Civit. Dei lib. VII, cap. 26.
Deseruit propere terras. Mss. 2 Bonon., 5 Reg. et 1 Brun. proprie; ex Germanico Caesare in Arati carminibus, ubi poeta expressit quod de ferreo saeculo expressit graece Aratus.
[Col. 0566D] Cicero. Qui hic Hesiodum potius quam Aratum secutus est. Caeterum de aureo saeculo lege Platonem in Politico, ubi aliis cum scriptoribus convenit.
Resedit. Ita mss. et editi. 1 Colb. rec. residet, mendose, pro resedit, litteris transpositis. Grotius legit, recepta est.
Ille. Versus Virg. I Georg., 139, ubi Jovem, quamvis optimum, facit auctorem mali; quo fit ut Deus non sit.
Insevit. Mss. 2 Reg. rec. et 1 Colbert. sevit; in 18 rec. et 5 excusis, inseruit. Apud Buneman inseruit. —Ut Boethius l. I Consol., p. 44: Sapientiam mentibus inseruit Deus; et l. III, Pros. II: Mentibus hominum veri boni naturaliter inserta cupiditas. Conf. not. l. VI, cap. 13. BUN .
Venenati. Hoc est perniciosi, pestiferi, et in hominum perniciem nati, ut Neronis, Caligulae, Domitiani, et id genus animantium. SALMASIUS .
Fecerit. Ms. 1 Bonon, fecerat; nonnulli editi fecit.
ad divinitatis opinionem consecrata, Deus utique colebatur. Et ideo non erant neque dissensiones, neque inimicitiae, neque bella.Et idcirco efferasse. Mss. 11 rec. ideo. In 1 Reg. rec. est et ideo et feras, et serpentes, ac lupos.
Tradatur. Rectius mss. 5 rec. et editi multi traditur, in quorum uno est saevisse, pro acuisse.
Diremptum est foedus. Diremptum, licet Taurin. et quidam alii in Epitom. cap. 59: Diruptum est . . . foedus. . direpta societas, praeferant; saepe enim, ut ad epitomen dico, hae voces confunduntur. Latini vero non diripere, sed dirimere foedus, societatem dicunt. Ita noster ex Cicerone l. VI, c. 6: Dirimunt hi . . . societatem. BUN .
Manus conserere. Ms. Brun. inferre; editi quinque inserere.
Omnium malorum fons cupiditas. Cupiditas est avaritia, de qua capite quinto integro egit. His gemina illa Sallustii Catil. X, c. 3: Primo pecuniae, deinde imperii cupido crevit. Ea materies omnium malorum fuere. BUN .
[Col. 0567D] Non participabant alios. Sic restitui ex mss 3 Reg. quorum duo sunt veterrimi, et ex edit. Cellarii. Scripti recentiores et editi habent aliis, quod cum participandi verbo non convenit. Omnino enim participare jungitur cum accusativo. Plautus dixit, servum participare consilii sui, Cistell. Act. I, III, vers. 17; et Cicero, participare alium alio, lib. I de Legibus n. 33.— Non participabant aliis ii. Participare alicui saepissime in antiquissima et saeculo secundo exeunte, ut Grabius et Fabricius censuere, confecta versione Irenaei l. I. Haeres., cap. 1, fol. 10. Nus excogitabat reliquis aeonibus participare magnitudinem patris. L. I. c. 9, fol. 59: Qui participavit ei suam gratiam. L. 2, c. 61, fol. 191: Anima participans suo corpori . . . vitam participans corpori. L. IV, c. 28, fol. 316: Gloriam suam participare volens discipulis suis. BUN .
In usus hominum. Ita omnes (quod sciam) mss. et editi. Rectius fortasse legeris omnium, quae est Isaei, Joannis Cauci et Francii conjectura. Nam omnium recte [Col. 0568C] opponitur τῷ paucorum.—In usus omnium. In libris antiquis per notas hoîum, id est hominum, et oîum, id est omnium, scribitur: hinc facilis confusio. Agnovit jam olim interpres Gall., vertens: pour l'usage de tous hommes. BUN .
Corraderent. Mss. 2 Reg. rec., 1 Colbert. contraderent, pro conraderent, quod est in 2 Reg. antiq. et 4 aliis; in 2 Reg. rec. et 5 editis, contraherent.
Sibi nomine justitiae. Sic mss. 2 Reg. antiquissimi, 1 al. Reg. et 4 edit. Et recte. Vide infra, Hinc honores sibi, et purpuras, et fasces invenerunt. Scripti 26 rec. et 12 vulgati addunt munitas; 1 Bonon. antiq. sub justitiae nomine. Attamen Thomasio assentimur qui putat sensum forte meliorem si legatur, leges etiam sub justitiae nomine iniquissimas. De his legibus vide Tertullianum in Apologetico, cap. 4.
Malitia. Mss. 14 rec. et vet. edd. 5, avaritia.
Altioresque se caeteris hominibus. . . faciebant. Mss. [Col. 0568D] 6 Reg. et edd. 4. altioresque caeteris hominibus. . . fulgebant.
Sed impiam tyrannidem vi et hominibus armatis occupavit. Mss. 1 Bon. antiq.: Sed imperium tyrannidemque hominibus, etc.
Titanum robustam . . . gentem. Mss. 13 et 5 excusi, Titanam, male, ex commutatione unius litterae. Vide supra lib. I, cap. 10 ante finem, et cap. 14. Occidione deleverat. Ita mss. antiquissimi 2 Bonon., 1 Reg., Cant. cum 14 impressis. Scripti rec. 25 et editi 5 legunt occisione; quae magis usitata est vox, nec ideo magis genuina. Utraque vox Ciceroniana; illa Philipp. XIV, cap. ultim.; haec lib. XV, epist. 4. Sed et Tacito est occidione occumbere, XII, 38.
Hunc verebantur. Sic lego cum 2 mss. Reg. et edit. vet. Rom, Ald., Paris. 1525, Crat., Graph., idque praecedentia et sequentia requirunt: nec video in quo differant venerabantur caeterorum, ab eo quod sequitur, huic maximum honorem deferebant; quod unum et idem est.
serpentes, ac lupos acuisse tradatur.
Quorum omnium malorum fons cupiditas erat: quae scilicet ex contemptu verae majestatis erupit. [Col. 0567B] Non tantum enim, non participabant alios ii quibus aliquid affluebat: sed aliena quoque rapiebant, in privatum lucrum trahentes omnia, et quae antea in usus hominum etiam singuli laborabant, in paucorum domos conferebantur. Ut enim servitio caeteros subjugarent, in primis necessaria vitae subducere et colligere coeperunt, eaque firmiter conclusa servare, ut beneficia coelestia facerent sua; non propter humanitatem, quae nulla in ipsis erat, sed ut omnia cupiditatis et avaritiae instrumenta corraderent. Leges etiam sibi nomine justitiae iniquissimas injustissimasque sanxerunt [Col. 0567C] quibus rapinas et avaritiam suam contra vim [Col. 0568A] multitudinis tuerentur. Tantum igitur auctoritate, quantum viribus, aut opibus, aut malitia praevalebant. Et quoniam nullum in his vestigium justitiae fuit, cujus officia sunt humanitas, aequitas, misericordia, jam superba et tumida inaequalitate gaudebant; altioresque se caeteris hominibus, satellitum comitatu, et ferro, et insigni veste faciebant. Hinc honores sibi, et purpuras, et fasces invenerunt, ut securium gladiorumque terrore subnixi, quasi jure dominorum perculsis ac paventibus imperarent. In hac conditione humanam vitam rex ille constituit, qui, debellato ac fugato parente, non regnum, sed impiam tyrannidem vi et hominibus armatis occupavit; et aureum illud justumque saeculum sustulit, coegitque homines malos et impios fieri, vel ex hoc [Col. 0568B] ipso, quod ipsos avertit a Deo ad se adorandum: quod terror insolentissimae potestatis expresserat.
Quis enim non metueret eum, quem arma cingebant, quem ferri et gladiorum fulgor insuetus circumdabat? aut cui parceret alieno, qui ne patri quidem suo pepercerat? Quem vero metueret, qui Titanum robustum et excellentem viribus gentem bello vicerat, occidione deleverat? Quid mirum, si omnis multitudo, insolito metu pressa, in unius adulationem concesserat? Hunc verebantur, huic honorem maximum deferebant. Et quoniam mores ac vitia [Col. 0568C] regis imitari, genus obsequii judicatur, abjecerunt [Col. 0569A] omnes pietatem, ne exprobrare regi scelus viderentur, si pie viverent. Sic assidua imitatione corrupti, divinum fas reliquerunt; et paulatim male vivendi consuetudo mos factus est. [Col. 0569A] [Col. 0569B] [Variorum Notae to columns 569-570] Consuetudo, mos factus est. Contra Arnobius, II. p. 58: Fiet enim familiaris e more consuetudo. Perottus in Cornu Cop., ed. Ald. f. 653: Mos proprie diffinitur [Col. 0569C] ratio vivendi consuetudine firmata. Varroni mos est institutum animi, quod sequi debet consuetudo. BUN . Expulsa justitia. Scribo ex Lips. 2, 3, expulsa, quia sequitur inf. justitia a Jove pulsa; et expulsio justitiae; ubi tamen Bonon. explotio, quasi explosio Cap. 7, Fugatam justitiam dicit. BUN . Imprudentes igitur poetae, qui eam confugisse cecinerunt ad Jovis regnum. Ita mss. 10 Reg., 6 Colbert. aliique sex, et edit. 5. Scripti sex rec. et, 12 excusi, . . . cecinerunt, id est ad Jovis regnum. Rohanneus codex et ed. Sublac. sic habent: Imprudentes igitur poetae, qui eam ad coelum confugisse cecinerunt ad Jovis regnum: Sangermanensis vero legit: Imprudenter igitur poetae qui eam confugisse cecinerunt ad Jovis regnum; eligas quidquid velis. Expulsio justitiae. 1 Bonon. ant. explosio Jovis justitiae. Non aurem precanti. 1 Colbert, aurum, pro aurem; 1 Bonon. antiq. avarus, forte, pro aures. Largus. . . laudes Tullius. Betuleius et Gall. dicunt, hunc locum hodie in Ciceronis monumentis non [Col. 0569D] inveniri. Cellarius, forte in deperdito quodam libro. Walchius, quo loco incertum. At tres posteriores ex Isaei margine potuissent discere, locum esse ex Orat. pro Dejotaro, cap. 9: Frugi hominem dici non multum habet laudis in rege: fortem, justum, . . . largum, beneficum, liberalem, hae sunt regiae virtutes. BUN Quas regias esse laudes. Non negat illas regias esse: sed et hanc talem putat, quae reges non minus ornet, quam privatos, et utrisque communis sit. FRANCIUS . Tullius. Non ex deperdito Ciceronis libro, ut putat Betuleius, ac post eum Cellarius; sed ex Orat. pro Dejotaro paulo post med., cap. 9. Regnante primum. Ad evitandam ambiguitatem hoc ordine edo ex Lips. 2, 3, Reimm., Rost., Ven. 1471, 1515, Paris., Crat., Gymn., Torn. 1587, 1613. Walchio, ubi Fasit., Gryph., Thomas., Gall., Spark., Cell., primum regnante. BUN . Nuntium misit. Ms. 1 Bonon. antiq. et cum eo 5 editi rec. post nuntium, addunt suum, quod a caeteris [Col. 0570B] tum scriptis, tum excusis abest.— Nuntium suum misit. Quum ex Bonon. antiquissimo Thomasius, teste Isaeo, in variis, et hic et seqq. addiderint, non debebant [Col. 0570C] pronomen Cellarius et recentiores fastidire. Ita solet, e. g., lib. IV, c. 25: Quum legatum ac nuntium suum mitteret. BUN . Nec in eam multitudo universa consenserit. Reposui in eam ex mss. 2 Reg. et Cauc. antiquissimis, aliisque decem, et vet. editis Rom., Torn. et Soubron. Caeteri in ea.—In eam multitudo. . . consenserit. Lego quidem, in eam, ex Ultr., Cauc., Rost., Ven. 1471, 72, utraque 78, 93, 97, Parrh., Paris., Junt., Torn. 1587, 1613, uti lib, I, cap. 18: Si omnes in concordiam consenserint. Lib. V, cap. 13: In quam tanta hominum millia consentiant. Quintil. Decl. 12, cap. 10: Concio in unam vocem consentiat. Alteram tamen, in ea, quoque probam scias, et habent Lips., Goth., Reimm. Vide lib. IV, cap. 23: In quo. . . consenserit. De Ira, cap. 9: In quo priores universi. . . consenserant. Ibid. cap. 11: Adeo in unitate natura universa consentit. Ipse Cicero pro Sextio, cap. 51: In qua causa omnes consentiunt. BUN . Retenta. Ms. BRUN. reperta. [Col. 0570D] Alio loco. Supra lib. II, cap. 18. Explicabitur. Vide infra lib. VI, cap. 15 et 22, atque lib. de Ira Dei, cap. 15. Non esse perfectam, nisi exerceatur adversis. Intellige in hac vita mortali. Quid enim; num in beatis non est perfecta virtus? At haec non exercetur adversis. Deus ergo. Post haec mss. 1 Reg. antiquiss. Cauc., Goth., Marm. et 5 editi addunt, justitiam reducturus. Pro malum, ms. Pen. habet malitiam. Quod autem dicit, non exclusit malum, id est, permisit malum. Ecce Thomasii Scholia ad hunc locum. Hujus haec verba sunt. Hae etiam voces justitiam reducturus, expungendae, quae sane ex margine videntur fuisse translatae in textum. In hoc sane capite multa videtur dicere Lactantius, quibus quodam modo auctorem mali faceret Deum. Verum si recte singula considerentur, hoc ipse non asserit. Namque aut dicit Deum non excludere malum, vel permittere ut virtus cum quo pugnet habeat. hoc etiam in loco, [Col. 0571B] atque alibi cum de malis agit, nomine malorum, saepe non tam res ipsas turpes, vel turpitudinem earum intelligit, quam res adversas et naturae contrarias; ut [Col. 0571C] infelices eventus, venena et similia, quae proprie et per se mala non sunt, sed quia nobis sunt noxia, vulgo mala vocantur. Idem vero quod hic ait Lactantius, dixit Ambrosius in Expositione Psalm. CXXVIII, Serm. 16; tantum quae Lactantius more vulgi vocavit mala, illa nominavit austera. Et mala, inquit Ambrosius, non creavit Deus, sed haec quae videntur nobis austera, verbera, mors et hujusmodi alia, quae propter emendationem praescripta sunt noxiorum. In malo etiam, et quovis peccato, sicut theologi, et imprimis Augustinus, lib. V, cap. 3, contra Julianum late disputat, duo considerari possunt, turpitudo ipsa et poena. Turpitudo nihil pertinet ad Deum: poenae tamen recte dicitur Deus auctor esse. Et hac quidem divisione poterit vere defendi hoc loco Lactantius, quamvis quod ante diximus, commodius videatur verbis Lactantii posse aptari. Si cui tamen videtur hic Lactantius dicere Deum simpliciter esse mali auctorem, sciat nos eam opinionem, quam maxime execrari, ac propterea hunc laborem suscipere, ut videatur ea opinio [Col. 0571D] nullos auctores praeter Manichaeos habuisse. Haec Thomasius in suis ad Lactantium notis.
Sed Deus, ut parens indulgentissimus, appropinquante ultimo tempore, nuntium misit, qui vetus illud saeculum fugatamque justitiam reduceret; ne humanum genus maximis et perpetuis agitaretur erroribus. Rediit ergo species illius aurei temporis, et reddita quidem terrae, sed paucis assignata justitia est; quae nihil aliud est, quam Dei unici pia et religiosa cultura. Sed moveat aliquem fortasse, cur si haec sit justitia, non omni humano generi sit data; nec in eam multitudo universa consenserit. Magnae hoc disputationis est, cur a Deo, cum justitiam terrae [Col. 0570B] daret, sit retenta diversitas: quod et alio loco declaravi, et ubicumque oportune inciderit, explicabitur. Nunc designare id brevissime satis est: Virtutem aut cerni non posse, nisi habeat vitia contraria; aut non esse perfectam, nisi exerceatur adversis. Hanc enim Deus bonorum ac malorum voluit esse distantiam, ut qualitatem boni ex malo sciamus, item mali ex bono; nec alterius ratio intelligi, sublato altero, potest. Deus ergo non exclusit malum, ut ratio virtutis constare posset. Quomodo enim patientia vim suam nomenque [Col. 0571A] retineret, si nihil esset, quod pati cogeremur? Quomodo laudem mereretur devota Deo suo fides, nisi esset aliquis qui a Deo vellet avertere? Nam et ideo [Col. 0571A] [Col. 0571D] [Variorum Notae to columns 571-572] Nam et ideo. Conjunctio et desideratur in 1 Bonon. Regio-Put. et in 3 editis. Potentiores esse injustos. Mss. 12 rec. et edd. vet. Rom., et Ald., potiores. Quae rara est. Sic reposui ex mss. 1 Bonon. antiq., 5 Reg., 1 Clarom. a secunda manu, et edit. Gymnic. Multi habent quod; Regio-Put. quo; rec. quod raro est. Capite obvoluto. Fuit hoc declamationis nomen, sed deperditae.— In capite obvoluto. Periit hoc scriptum. Obvolutum est opertum, ut lib. I, cap. 22: Obvolutam vini amphoram poni. Plaut. Mostell. II, 1: Capite obvoluto ut fugiat. . . fuge atque operi caput. BUN . Virtus esset innocentia. Mss. 2 Bonon., 1 Reg. rec., Tax., innocentiae. In id quod incubuerunt. Haec lectio est mss. antiq. 2 Bonon., 6 Reg., 3 Colb., 1 Clarom., Brun. In 4 Reg. rec., 23 Colb. est, incubuerint, quod habet etiam [Col. 0572B] Buneman.— In id quod incubuerint. Bonon. Reimm., Lips. 2: In id, quod incubuerunt. Omnes vero, in id quod, pro in id, in quod: per ellipsin praepositio antecedens [Col. 0572C] non repetitur. Sic Epit. 27: Ne quis in eosdem laqueos incidat, quos illi veteres inciderunt. BUN . Culpa vacare. Quia, juxta Hieronymum, in carne vivere praeter carnem, angelica magis vita est, quam humana. Ciceroni quidem, ut in septimo Epistolarum libro ad Marium scribit, Culpa vacare magnum solatium est. Et est sane conscientia mille testes: sed Paulus universum mortalium genus culpae subjicit. BETULEIUS .—Et, si dixerimus quoniam peccatum non habemus, veritas in nobis non est. (I Joan., I, 8) . Si natura pares omnibus affectus dedisset. Sic emendavi ex mss. Regio-Put., 5 al. Reg., 6 Colbert., 2 Clarom., Em., Cant., Brun. et editis 11. Scripti tres totidemque vulgati, affectibus; nonnulli effectus, male. Nullam esse virtutem. 1 Bonon. antiq. nihil esse virtutem. Et quanto frequenter impellitur, tanto firmiter roboratur. Sic restitui ex omnibus mss. Et sic Lactantius scripsit phrasi nonnullis scriptoribus ecclesiasticis peculiari; in editis magis usitata est quanto frequentius, [Col. 0572D] tanto firmius. Sed mss. ferunt frequenter, firmiter. Ita et S. Augustinus, amoto comparativo, quod reticere amat, ait lib. II, Retractat. cap. 15, n o 6: Quae mihi quasi declamatio levis (pro levior ), quam gravis confessio videtur.—Quanto frequenter. . . tanto firmiter. Altum de hac lectione in Spark., Cell., Walchio, Heumanno silentium; eam tamen praestant Bonon., Tax., Pen. et mss. fere omnes Isaei. Omnia satis latina sunt, modo subaudias magis. Vide Gronov. ad Livii lib. I, cap. 25, et ad Livii lib. XXXIV, cap. 4; Tacitus lib. III Annal., cap. 46: Quanto pecunia dites et voluptatibus opulentos, tanto magis imbellos Aeduos evincite; lib. XII Annal., cap. 11: Clementiamque ac justitiam, quanto ignara barbaris, tanto tolerantiora capesseret. Quod hic et alii in uno membro solum faciunt, id saepe in utroque Tertullianus, c. g. lib. I, Nation. 7: Quanto proni ad malitiam, tanto ad mali fidem opportuni estis. BUN . Collocate. Mss. 12 rec. et 6 editi, Constituite.
Hoc quam verum sit, docet necessitas ipsa rationis. Si enim virtus est, malis ac vitiis fortiter repugnare, [Col. 0571B] apparet sine malo ac vitio nullam esse virtutem: quam Deus ut absolutam perfectamque redderet, retinuit id quod erat ei contrarium, cum quo depugnare posset. Agitata enim malis quatientibus, stabilitatem capit; et quanto frequenter impellitur, tanto firmiter roboratur. Haec nimirum causa efficit, ut quamvis sit hominibus missa justitia, tamen aureum saeculum non esse dicatur; quia malum non sustulit, ut retineret diversitatem, quae sacramentum divinae religionis continet sola.
Qui ergo putant justum esse neminem, ante oculos habent justitiam, sed eam nolunt cernere. Quid est enim, cur illam vel in carminibus, vel in omni sermone describant, conquerentes ejus absentiam, cum sit facillimum bonos esse si velint? Quid vobis inanem justitiam depingitis, et optatis cadere de coelo, tanquam in aliquo simulacro figuratam? Ecce in conspectu vestro est: suscipite, si potestis, eamque in domicilio vestri pectoris collocate; nec difficile, aut alienum a temporibus existimetis. Estote aequi [Col. 0572B] ac boni; et sequetur vos sua sponte justitia, quam quaeritis. Deponite omnem malam cogitationem de cordibus vestris; et statim vobis illud tempus aureum revertetur: quod aliter consequi non potestis, quam si Deum verum colere coeperitis. Vos autem, manente cultu deorum, justitiam desideratis in terra; quod fieri nullo pacto potest: sed ne tum quidem potuit, cum putatis; quia nondum natis diis istis, quos impie colitis, necesse est unius Dei cultum fuisse per terram: ejus scilicet qui execratur malitiam, [Col. 0573A] exigitque bonitatem; cujus templum est, non lapides, aut lutum, [Col. 0573A] [Col. 0573B] [Variorum Notae to columns 573-574] Non lapides, aut lutum. Mss. Brun. non lapis, aut lutum. Non auri et gemmarum donis. Sequor mss. antiquiores 6 Reg., 4 Colbert. Scripti 8 rec. et editi ferunt auro. Ornatur. Nonnulli editi, ornetur. Discite. Ita reposui ex quamplurimis editis ex omnibus mss. praeter 1 Reg. rec. qui habet a prima manu Disce, ut in quibusdam impressis. [Col. 0573C] Si quid vobis reliquae mentis est. Walchius, reliqua, inquit, mens, quae hominibus post lapsum relicta fuit. Mihi valent haec eadem, ac l. I, c. 21; Si habetis aliquid sanitatis; lib. V, c. 3: Si quid vobis cordis est; ibid. c. 9: Si quid sapitis. Heumannus, pro reliquae, scribit reliquum: sed non est opus ab lectione omnium librorum abire. Ita Prudentius Cathemer. XI, 94, 95: Si quidquam tibi mentis resedit integrae. Burmannus ex Suetonii Tiber. c. 62: Classiariorum manu elidente cadavera, nec cui residui spiritus quidquam inesset. BUN . Et injustos esse, quia dii coluntur. Crimen objectorum malorum impietatisque bene retorquet in nationes. Turtull. Apolog. cap. 41: Vos igitur importuni rebus humanis, vos rei publicorum incommodorum, vos malorum illices semper, apud quos Deus spernitur, statuae adorantur. Cyprian. ad Demetrian.: Quando ea fiunt quae iram Dei indignantis ostendunt, non propter nos fiunt, a quibus Deus colitur; sed delictis et meritis [Col. 0573D] vestris irrogantur, a quibus Deus omnino nec quaeritur, nec timetur. ELMENHORST . Ideo mala . . . . ingravescere. Legit vestigia Cypriani adv. Demetrianum. Objiciebant Gentiles Christianos esse omnium malorum causas. Talia ut refutarent, Arnobius suos libros contra Gentiles, et Augustinus opus de Civitate Dei, et Orosius Historiam suam scripsit. BUN . Copulatis. Sine ulla interpunctione. Sic restitui ex mss. 7 Reg. inter quos duo sunt vetustissimi, ex 4 Colbert. multisque aliis, et vet. edit. Rom. Scripti 7 rec. et plurimi editi habent copulatos. Praepararet. Ita reposui ex mss. Regio-Put. et quamplurimis aliis, et vet. editis Rom. favente 1 alio Reg. antiquissimo, in quo legitur praepararit; in 4 Reg. rec., 2 Colbert. et 9 excusis; praeparet. Pervidet. Sic restitui ex mss. maximo numero, ac 2 vet. edit. Rom. Hoc verbo passim utitur Lactantius; et congruentius est, quam videt manuscriptorum sex [Col. 0574B] et impressorum octo. Hoc probant voces clandestina; item cogitationes. Ut fragilibus. Addidi ut ex 6 editis cunctisque mss. praeter 1 Colbert. et 1 Clarom., in quibus et in 9 vulgatis desideratur. Et ibidem pro praeferrent, Francius ad oram sui Lactantii legebat praeferre. Foeminam . . . . quaerat. Ms. Brun. et edit. Betul. foeminas. . . . quaerant. Mares libidinem continerent. Genuina lectio a me restituta ex edit. Betul. et Cellar. cunctisque mss. [Col. 0574C] praeter 2 Reg. rec. quibus, ac caeteris excusis, est contemnerent. Religiosa collatio. Id est collectae eleemosynae. Non essent igitur, ut dixi. Ms. 1 Bonon. antiq. et 5 edit. rec. Nec essent mutua, ut dixi; inepte. Si ab omnibus. Ex cunctis pene mss. restitutum. In 2 Reg. rec. 3 Colbert. et editis 16, si ab hominibus. In legem Dei conjuraretur. Id est, conspiraretur, seu, ut Gallaeus et Francius volunt, juraretur. Vox enim conjurare plerumque in malam partem accipitur a scriptoribus. Lactantius igitur proprie voluit accipere pro simul jurare; atque alludit ad priscum illum morem, quo sancti viri Judaeos juramento obstringebant, se servaturos Dei legem, nec ab illa ullo modo deflexuros. Talis conjuratio bona et laudabilis. GALLAEUS .—Attamen non discedendum a consensu omnium scriptorum et editorum. Nam licet plerumque in malam partem sumatur, Servius tamen ad [Col. 0574D] Virg. VIII Aen. 5: Notandum, inquit de re bona conjurationem dici posse. Notum illud Claudiani de III, Consul. Honorii, pag. 96, 98:
Moraretur. Ni Lactantius sic loqui amaret, ut jam annotavi, lubenter cum Francio scriberem morarentur: quod contra mss. et editorum fidem facere non audeo.
Tam multis. Jamdiu dixerunt cordati ac sapientes, multas leges argumentum esse corruptorum in Repub. morum. Unde Cicero II de Officiis, et Sallustius dixerunt, ex malis moribus bonas nasci leges.
Praesidum. Qui provinciis praeerant.
Ultro ad justitiae opera homines erudiret. Praepositionem ad ex mss. et excusis addidi, quae deest uni Bononiensi antiq. et editis quinque. Vide infra cap. 10, erudiantur ad injustitiam; et cap. 11 ad finem, Ad haec opera cultores suos erudiunt.
sed homo ipse, qui figuram Dei gestat. Quod templum non auri et gemmarum donis corruptibilibus, sed aeternis virtutum muneribus ornatur. Discite igitur (si quid vobis reliquae mentis est) homines ideo malos et injustos esse, quia dii coluntur; et ideo mala omnia rebus humanis quotidie ingravescere, quia Deus hujus mundi effector et gubernator derelictus est; quia susceptae sunt, contra quam fas est, impiae religiones; postremo, quia ne coli quidem, vel a paucis, Deum sinitis.
Quod si solus Deus coleretur, non essent dissensiones et bella, cum scirent homines unius se Dei filios esse; ideoque divinae necessitudinis sacro et inviolabili vinculo copulatis, nullae fierent insidiae, cum scirent cujusmodi poenas Deus animarum interfectoribus [Col. 0573B] praepararet, qui clandestina scelera, et ipsas etiam cogitationes pervidet. Non essent fraudes, neque rapinae, si Deo praecipiente didicissent, et suo, et parvo esse contenti, ut fragilibus, et caducis, solida [Col. 0574A] et aeterna praeferrent. Non essent adulteria, et stupra, et mulierum prostitutiones, si omnibus notum esset, damnari a Deo quidquid appetitur ultra generandi cupiditatem. Nec foeminam necessitas cogeret pudorem suum profanare, ut victum sibi obscoenissimum quaerat; cum et mares libidinem continerent, et habentium pia et religiosa collatio non habentibus subveniret. Non essent igitur, ut dixi, haec omnia in terris mala, si ab omnibus in legem Dei conjuraretur; si ab universis fierent, quae unus noster populus operatur. Quam beatus esset, quamque aureus humanarum rerum status, si per totum orbem mansuetudo, et pietas, et pax, et innocentia, et aequitas, et temperantia, et fides moraretur! Denique ad regendos homines non opus esset tam multis et tam variis legibus, cum ad perfectam innocentiam [Col. 0574B] Dei lex una sufficeret; neque carceribus, neque gladiis praesidium, neque terrore poenarum, cum praeceptorum coelestium salubritas humanis pectoribus infusa, ultro ad justitiae opera homines erudiret. Nunc [Col. 0575A] autem mali sunt [Col. 0575A] [Col. 0575C] [Variorum Notae to columns 575-576] Mali sunt. Ms. Cantabrig. et 6 vet. edit. perperam addunt homines. Disputans enim. Mss. Goth., 1 Lips., Brun., disputans valide, omisso enim. Sicut una, etc. Non extat hic locus, neque in libris de Legibus, nec in aliis Ciceronis operibus. Hinc et aliunde conjicere est truncatos esse ac multum depravatos Ciceronis libros. [Col. 0575D] Sub unam eamdemque tutelam. Mss. 6 rec., sub una eademque tutela. Deorum profecto vitam homines viverent. Mss. 16 rec. et 5 edit. habent, deorum profecto vita homines viverent. At ipsa phrasis est inter Ciceronis fragmenta lib. I de Legibus, deorum profecto vitam omnes viverent. Et Cic. Orat. 4 Verrin., n. 118: Tutiorem vitam sese meo praesidio victuros esse arbitrantur. Caeterum homines in omnes, contra omnium Lactantianorum codicum fidem, mutare nolui. Et Lactantius noster alibi quoque dixit lib. I, cap. 14: Agrestem vitam vivebant, lib. VII, cap. 24: Vivent homines tranquillissimam et copiosissimam vitam; et lib. de Ira Dei, cap. 7: Vitam pecudum sub humana specie vivet. Interim. Mss. 5 rec. et vet. edit. Rom. iterum. Quia bona operentur. Sic lego cum antiquioribus mss. 5 Reg. pluribusque aliis, et 9 editis vet. In 3 scriptis rec. est, qui bona operentur; in 5 rec. et 7 vulgatis, quia bona operantur; in 2 excusis qui. Tamen parcitur victis, etc. Augustinus in 1 cap. lib. [Col. 0576C] I, de Civ. Dei conqueritur civitatem Christi, quae Ecclesia est, exulare in hoc mundo, et affligi ab iis ipsis, quorum ars, secundum poetam, et laus peculiaris,
Et in altero cap. aliquot exemplis docet, nulla unquam [Col. 0576D] bella fuisse gesta, ut victis victores parcerent.
Inter arma. Vide Cicer. Orat. pro Marcello.
Lupi. Vide Virg. II Aeneid., 356.
Dicamus? Ita omnes mss. et editi, praeter 1 Colbert. et 3 edit. quibus est dicemus?
Veritas. Terent. Andr. act. I, scen. 1. Hoc ait Sosias libertus.
Divino spiritu instinctus. Mss. 8 rec. et edit. 4, instructus; caeteri instinctus.
Graves . . . putant. Plane geminus est locus lib. V, cap. 21: Persequuntur (sanctos et justos viros), quos sibi graves sentiunt . . . ut . . . auferant omnino de terra ne sint qui possint eorum nequitiam coercere.
Tamquam vita eorum coarguatur. Conf. ad rem, c. 6. Sulp. c. Sever. lib. II, cap. 28: Semper inimica virtutis vitia sunt, et optimi quique ab improbis quasi exprobrantes adspiciuntur. Seneca de Vita Beata, c. 19: Expedit vobis neminem videri bonum, quasi aliena virtus exprobratio delictorum vestrorum sit. BUN .
Quibus coram male vivere pudet. Ita omnes prope [Col. 0577B] mss. et plerique editi. Et recte, per anastrophen; hoc est, coram quibus christianis pudet ethnicos male vivere. At mss. Oxon. et 11 vulgati, ediderunt quos coram male vivere pudet: quasi pronomen quos cum pudet jungi poscat.—Non infrequens nostro anastrophe. lib. VI, cap. 5: Queis in versamur. Ibid. cap. 17: Quos contra disputant. Sensus est, pudet ethnicos coram Christianis male vivere: sensu eodem dixit supra: Erubescant coram justis et bonis esse nequam. BUN .
ignoratione recti ac boni. Quod quidem Cicero vidit; disputans enim de legibus: «Sicut una, inquit, eademque natura mundus omnibus partibus inter se congruentibus cohaeret ac nititur: sic omnes homines inter se natura confusi, pravitate dissentiunt; nec se intelligunt esse consanguineos, et subjectos omnes sub unam eamdemque tutelam: quod si teneretur, deorum profecto vitam homines viverent.» Universa igitur mala, quibus humanum genus seipsum invicem conficit, injustus atque impius deorum cultus induxit. Nec enim poterant retinere pietatem, qui communem omnium patrem Deum tanquam prodigi ac rebelles liberi abnegassent.
Nonnunquam tamen sentiunt se malos esse, et veterum saeculorum statum laudant, et de suis moribus meritisque conjectant abesse justitiam: quam obversantem oculis suis non tantum non suscipiunt, nec agnoscunt, verum etiam violenter oderunt, et persequuntur, et exterminare contendunt. Fingamus hanc interim non esse justitiam, quam nos sequimur: quomodo, si illa venerit, quam veram putant, eam recipient, qui laniant et occidunt cos, quos et ipsi fatentur imitatores esse justorum, quia bona operentur et justa; cum, si tantummodo malos occiderent, digni essent ad quos justitia non veniret, cui nulla fuit alia causa linquendi terram, quam humani cruoris effusio. Quanto magis, cum pios interficiant, et [Col. 0575C] ipsos justitiae sectatores pro hostibus ducant; immo vero plus quam pro hostibus? quibus, utique cum animas eorum, et opes et liberos ferro et igni appetant, tamen parcitur victis; et est locus inter arma clementiae: aut si adeo saevire placuit, nihil plus in [Col. 0576A] eos fit, quam ut occidantur, vel in servitutem abducantur. Hoc vero inenarrabile est, quod fit adversus eos qui malefacere nesciunt. Et nulli nocentiores habentur, quam qui sunt ex omnibus innocentes.
Audent igitur homines improbissimi justitiae facere mentionem, qui feras immanitate vincunt, qui placidissimum Dei gregem vastant,
[Col. 0577A] Nec est magnopere mirandum, si adversus homines ista fiunt, cum adversus ipsum Deum, [Col. 0577A] [Col. 0577B] [Variorum Notae to columns 577-578] Ipsum Deum. Christum scilicet. [Col. 0577C] Populus in spe constitutus. Judaicus scilicet, de quo Actor. c. XXVI, v. 6: In spe quae ad patres nostros repromissionis facta est a Deo. Justos. Id est, Christianos. Sua perfidia. Mss. 1 Regio-Put. et 8 rec. cum editis, suapte; Brun. suadente. Caeteri scripti, inter quos 1 Bonon. et 1 Reg. antiquissimi, ut in textu, coeleste sacramentum deseruerint; id est, Christi religionem. Et honoribus mactant. Id est, augent, cumulant, apud Plautum et Ciceronem. 1 Colb. et Brun., magnificant. Francius forte lactant. At mactant, genuina Lactantii lectio. Sic infra, cap. 10, infortunio mactant. Desperatos vocant, etc. Desperatus est παράβολος· ita vocati qui aliter confectores dicebantur, qui ad bestias pugnabant, et illis conficiendis operam suam locabant, quos inde παραβόλους desperatos vocabant. Et ita olim Christiani indigitati, quod sibi non parcerent, atque animam libenter pro Deo suo ponerent. SALMASIUS .—Mallentque lacerari, quam fidem Christo datam violare. [Col. 0577D] Impios enim vocant. Christiani vulgari convitio ab ethnicis impii, infausti, athei, irreligiosi, profani et sacrilegi nuncupati, quia diis nil omnino tribuebant, nec pro imperatoribus sacrificabant, Tertull.: Deos, inquitis, non colitis, et pro imperatoribus sacrificia non impenditis, etc. itaque sacrilegii et majestatis rei convenimur. Arnob. lib. IV: Quoniam nos impios, irreligiosos vocatis. Adeo nec pudor ullus. Mss. 3 rec. et 6 vet. editi, Adeo vero nec pudor ullus. Retorquent. Ms. Jun. et 5 excusi, detorquent; 2 Colb. et 1 Clarom. torquent. Ipsi scilicet pii, et ab humano sanguine abhorrentes. Haec per ironiam dicta. Mss. 14 et edit. Rom. 1470, ipsi scilicet impii, male; non enim cohaeret cum et ab humano sanguine abhorrentes. De nostro, sed ex illorum numero. Ita plurimi mss. inter quos sunt antiqui. In 12 rec. bis legitur de; bis ex in Brun. [Col. 0578B] Si nimium pii fuerint. Goth.: Si minus pii fuerint. At volebant magis pii videri, qui exponebant pueros, quam qui strangulabant. Alias facile erat corrigere, si nimirum pii fuerint. Variare enim has voces in mss. ostendi ad lib. I, cap. 10. BUN . Exponant. Sic Tertull. Apol., capite 9: Imprimis filios exponitis, suscipiendos ab aliqua matre extranea. Arist. lib. VII, Politic., cap. 17. Secundum legem Atheniensibus libitum fuit interficere, vel exponere, quidquid natum nollent: quae crudelitas etiam apud [Col. 0578C] populum sapientissimum! Thebani contrarium lege caverant, ut si quis infantem exposuisset, morte plecteretur. Aelianus Variar. hist. lib. II, cap. 7. Exponebantur vero saepe infantes cum monumentis, quae generali nomine Graecis γνωρίσματα, Latinis crepundia dicuntur. Terent. Eunuch. Act. IV, Sc. 6:
Addebantur haec crepundia, tanquam fortunae viatica, ut, qui infantes inveniret, haberet unde aleret. Variae hujusmodi monumentorum species recensentur apud Longum, lib. I ποιμενία Ibi de fasciis, ensiculo, mitra, crepidis aliisque id genus, loquitur. BETUL .
Sacerdote. Pro Vestali virgine, sic Aeneid. I, 277, Regina Sacerdos, pro Vestali.
Nec culleum. Ita scribo cum antiquis, et cum [Col. 0578D] mss. 1 Regio-Put., 4 al. Reg., 2 Colb., 1 Sorbon., Nav., Vict.. Gat., Marm., 1 Clarom. edit., 2 vet. Rom., et Fasit. 1543. At 1 Colbert. et Brun. nec ullum; 1 Reg. rec., 4 Colbert., 1 Clarom. et 6 excusi, nec culeum; 1 Reg. antiq. 2 Colbert. a secunda manu, Jun., nec eculeum. De hoc supplicii genere dixi ad c. 14, l. III.
Atque illis usitata. Sic ferunt quamplurimi mss., inter quos duo sunt Regii antiquissimi, 1 Bonon. quoque qui addit illis. Sed Cauc., Lips., Pal., Ultr., legunt neque usitata; alii rec. et totidem editi, atque inusitata. Secuti sumus lectionem a Thomasio allatam ex veteri codice Bononiensi desumptam; quam doctissimus editor hoc confirmat exemplo. Haec, inquit, testamentorum suppositio ad haereditates invadendas, apud Gentiles valde erat usitata: quo nomine M. Crassus, qui unus erat ex principibus Rom. Reipub. male audivit. Quod cum in principe accideret, quid de aliis credendum est?
propter eamdem causam, insurrexerit etiam populus in spe constitutus, nec Dei nescius; sequiturque justos eadem necessitas, quae ipsum justitiae violavit auctorem. Vexant ergo, et exquisitis poenarum generibus excruciant; parumque habent interficere quos oderunt, nisi etiam crudelitas corporibus illudat. Si qui autem doloris vel mortis metu, vel sua perfidia coeleste sacramentum deseruerint, et ad funesta sacrificia consenserint, eos laudant, et honoribus mactant, ut eorum exemplo caeteros illiciant. Qui autem magni aestimaverint fidem, cultoresque se Dei non abnegaverint, in eos vero totis carnificinae suae viribus, veluti sanguinem sitiant, incumbunt; et desperatos vocant, quia corporis suo minime parcunt: quasi [Col. 0577B] quidquam desperatius esse possit, quam torquere ac dilaniare eum, quem scias esse innocentem. Adeo nec pudor ullus apud eos superest, a quibus abest omnis [Col. 0578A] humanitas! Et retorquent in homines justos convicia sibi congruentia.
Impios enim vocant, ipsi scilicet pii, et ab humano sanguine abhorrentes; cum si et actus suos considerent, et illorum quos tanquam impios damnant, jam intelligant, quam mendaces sint, et iis omnibus, quae adversus bonos aut dicunt, aut faciunt, digniores. Non enim de nostro, sed ex illorum numero semper existunt, qui vias obsideant armati, maria praedentur; vel si palam grassari non licuit, venena clam temperent; qui uxores necent, ut dotes earum lucrentur, aut maritos, ut adulteris nubant, qui natos ex se pueros aut strangulent, aut si nimium pii fuerint, exponant; qui libidines incestas, nec a filia, nec a sorore, nec a matre, nec a sacerdote contineant; qui adversus cives suos patriamque conjurent: qui nec [Col. 0578B] culleum metuant; qui denique sacrilegia committant, et deorum, quos colunt, templa dispolient; et ut quae levia sunt atque illis usitata dicamus, qui haereditates [Col. 0579A] captent, testamenta supponant, justos haeredes vel auferant, vel excludant; qui corpora sua libidinibus prostituant; qui denique immemores, quid nati sint, cum foeminis patientia certent; [Col. 0579A] [Col. 0579B] [Variorum Notae to columns 579-580] Cum foeminis patientia certent. Contra eos qui in viros libidine exardescunt. [Col. 0579C] Qui sanctissimam quoque corporis sui partem contra fas omne polluant. Dum videlicet execrabilem in se furorem admittunt: qui nec capiti quidem parcit, ut ait lib. VI, c. 33, ita ISAEUS . Num de crimine intelligitur cum vir in seipso violat continentiam?— Sanctissimam . . . corporis . . . partem. Sc. caput. Vide Scriptores a me citatos ad l. VI, c. 23. Hic expressit Ciceronem post reditum, c. 5, Qui ne a sanctissima quidem parte corporis potuisset hominum impuram intemperantiam propulsare. Videsis Graevium h. l. p. 367. BUN . Qui virilia sua ferro metant. Arnob. lib. V: Et non quotidie videamus eos, qui sibi demessuerint has partes. Senecae libros. Inter ea quae ejus extant, lege alteram epistolam libri decimi sexti, ubi cum in alia scelera, tum vero maxime in judices corruptos invehitur. Eadem videas in Tertulliani Apologetico, cap. 12. In manum sumant. Cicero lib. III, de Orat. cap. 4: Qui haec in manus sument. Lib. II, Tuscul. cap. 3: Epicurum . . . in manus sumit. Plinius lib. I. epist. 16: [Col. 0579D] Quum ejus orationes in manus sumpseris. Quintil. lib. X Inst. cap. 1, pag. 882: Quarum orationes in manus sumpserimus. BUN . Pariterque die. Ita Regio-Put. aliique. In 17 rec. et editis 5 est dies. 1 Reg. antiq. pariter quidem. Induforo. Mirum quam hic varient manuscripti. Lego Induforo ex 1 Reg. antiquissimo, Pal. et Pen. et ipso Lucilio, edito a Francisco Dousa, accedentibus mss. Cauc., 4 Reg., 5 Oxon., 3 Colbert., Jun., Ultr., Nav., Gat., Marm., Em., 2 Clarom., Brun., et 6 edit. quibus est indeforo, pro induforo, per archaismum, ut legitur apud Lucretium, lib. IV. vers. 318; edit. Lambin. Indugredi, vel endogredi pro ingredi. Dixerunt enim Antiqui indu et endo, pro in, ut observat Lambinus ibidem, pag. 456 et 277. Apud eumdem Lucretium indu manu, indu statu, pro in manu, in statu; lib. V, indu manus, pro in manus; et lib. VI, indu mari, pro in mari. 1 Bonon. antiq. et 4 alii rec. habent induforum; 2 Reg. induforus; 1 Reg. et 5 [Col. 0580B] vulgati indufori; 1 Colbert. et Vict. videre foro, corrupte. Legitur etiam induforo apud Ennium libro VII. [Col. 0580C] Induforos eos existimat Betuleius, qui otia sua in foro terunt; sicut inforare apud Plautum idem est, ac aliquid in foro vulgare. Fere similia in Virgilio induperator, pro imperator; et indugredi ac indupeditus apud Lucretium, pro ingredi et impeditus. Existimat tamen Thom. Spark. legendum esse endo forum, quia sic Lucret. lib. II, habet:
atque endogredi apud eumdum Lucretium, pro ingredi.
Blanditia certare. Ita cuncti fere mss. et edd. nec aliter legitur apud Lucilium. mss. rec. 1 Reg., Balliol. et vulgati sex, blandiri, certare.
Nostro. Ita etiam Tertullianus.
Universa sequeretur. Sic omnes prope mss. et impressi. Regio-Put. et excusi ferunt sequitur; 1 Bonon. antiq. quaereretur: 2 Reg. rec., 1 Colb., Cant. et 3 vet. edit. frequentatur. Nostra lectio multum arridebat Antonio Augustino, viro in litteris sagacissimo.
[Col. 0580D] Eoque fieri. Ita restitui ex multis editis, cunctisque mss. praeter 2 Reg. et 7 edit. qui habent aeque; edit. Thomas. Atque; 1 Bonon. antiq. Atquin. Haec emendatio est Antonii Augustini jamjam laudati, qui legebat, quod est summum, per caetera universa sequitur, eoque fieri non potest, etc. quae lectio multum Thomasio arridebat. At Buneman habet. Aeque fieri non potest, et in hanc vocem notam sequentem exhibet.—Frequenter ita Lactantius voce aeque utitur, quod hinc inde libri, substituto eoque, corruperunt. Sic l. III, c. 17: Sapientis est male facere . . . Aeque stulti est bene facere. Ibid., c. 27: Qui religionem non suspiciunt, terreni sunt, quia . . . est; et qui animam putant . . . interire, aeque in terram spectant, quia, etc. BUN .
Non et in religione fallantur. Ex cunctis mss. et editis quamplurimis restitui particulam negantem, quae abest a nonnullis editis. In 6 excusis est, non etiam.
Servaret in caeteris. Haec lectio est quamplurimorum [Col. 0581C] mss. et 7 editorum. Regio-Put. et 7 alii rec. et 5 edit. servat et; ms. Jun. servant.
qui sanctissimam quoque corporis sui partem contra fas omne polluant et profanent; qui virilia sua ferro metant; et, quod est sceleratius, ut sint religionis antistites; qui ne vitae quidem suae parcant, sed extinguendas publice animas suas vendant; si judices sedeant, aut immeritos perdant mercede corrupti, aut noxios impune dimittant; qui coelum quoque ipsum veneficiis appetant, tanquam illorum malitiam terra non capiat. Haec, inquam, et his plura scelera utique ab iis fiunt, qui deos colunt.
Quis inter haec tot ac tanta justitiae locus est? Et ego de multis collegi, non ut arguerem, sed ut ostenderem. Qui volent scire omnia, Senecae libros in [Col. 0579B] manum sumant, qui morum vitiorumque publicorum et descriptor verissimus, et accusator acerrimus fuit. Sed et Lucilius tenebrosam istam vitam circumscripte breviterque depinxit his versibus:
Operae pretium est cognoscere illorum pietatem, ut ex iis, quae clementer ac pie faciunt, possit intelligi qualia sint quae ab his contra jura pietatis geruntur. Ac ne quem videar inclementer incessere, aliquam mihi personam poeticam sumam, quae sit [Col. 0581A] vel maximum pietatis exemplum. Apud Maronem rex ille, [Col. 0581A] [Col. 0581C] [Variorum Notae to columns 581-582] Rex ille. Aeneas scilicet, Virgil. I Aeneid. 544. Vinxerat. Virgil. XI, v. 81. Umbris. Umbrae sunt animae defunctorum. Inferias. Inferiae sunt sacra mortuorum XXX et XL. et anniversario die, cum aspersione super tumulum. Vid. Virg. lib. V. Caeso sanguine. Pro caesorum sanguine; ut idem Aeneid. lib. X, V. 520, Captivo sanguine, pro sanguine captivorum. Sparsurus. Ex omnibus ferme mss. et 15 excusis; melius quam sparsuros, ut est in 1 rec. Reg., Jun., 1 Colbert. et 6 vet. edit. In 3 scriptis rec. sparsuras, mendose. Clementius. Ironice. Ita mss. 1 Reg. antiquissimus, [Col. 0581D] 2 Bonon., 4 al. Reg., 4 Colbert., 3 Lips., Bold. Cotton. Marm., 1 Clarom. edit. vet. Rom. 1474, et al. 7. Et recte. Vide supra clementer, et inclementer, et infra quae sequuntur. Ms. Jun. cum Francio inclementius; Regio-Put. et 13 rec. scripti ac 10 edit. dementius. Hanc lectionem ultimam minus apte defendit Gallaeus; nec enim advertebat hic esse ironiam Lactantii in Gentiles. Vide not. ad c. 36, de Mortibus Persecutorum. Quid potest esse hac pietate clementius. —Mss. Jun. inclementius, unde 10; Columbus ad c. 31, libri de Mort. Pers. veram lectionem esse colligit: Quid esse potest hac pietate inclementius? Quid dementius, quam mortis.., pascere, ut hoc velit: Nihil inclementius, adeoque nihil Aenea, qui pium se jactavit, indignius (nam et clementia pietas dicta, ut prius est ostensum) quam caedere et exurere crudeliter innoxios homines; nihil inconvenientius duci perito et prudenti, quam credere mortuos pasci cruore humano. Heumannus in addendis credit, Columbum ingeniose ac feliciter ita emendasse. BUN . [Col. 0582C] Qui insignem pietate virum insigne scelare foedaverit. Virgil. I Aeneid. Haec lectio est ex mss. Regio-Put., 5 al. Reg., 6 Colb. Cant., 2. Clarom. et 6 edit. nisi quod 4 scripti totidemque impressi legunt foedavit; caeteri foedaverit; 2 Reg. et 7 vulgati, qui illum insignem. Ecce pius Aeneas. Sic restitui ex mss. et excusis, praeter 1 Bonon. antiq. et 3 edit., in quibus est, Tum pius Aeneas; minus apte ad Lactantii mentem. Sulmone. Haec ex Aeneid. lib, X, v. 517. Sulmone, quod in antiquo Latio oppidum fuit, ait Plinius. Quattuor hic juvenes . . . quos immolet umbris. Tertullianus: Olim, quoniam animas defunctorum humano sanguine propitiari creditum erat, captivos vel servos in exequiis immolabant. Eodem ipso tempore. Idem ipse, passim apud Lactantium. [Col. 0582D] Equidem. Virgil. Aeneid. lib. XI, vers. 111. Bonus. Per ironiam, ex Virg., l. II. Adjuratus enim per eumdem patrem. Aeneidos, lib. X, v. 524:
Et per spes surgentis Iuli. Ex Virgil. Aeneid., X, v. 524. Vocem per restitui ex 3 mss. Reg. quorum duo sunt antiquissimi. In 10 rec. et 6 impressis est, et spem.
Furiis. Virg., Aeneid., l. XII, v. 946.
Et manium patris. Mss. 3 Colb. et 1 Clarom. manum; Em. inanimis.
Repugnantes. 1 Bonon. antiq. pugnantes; Jun. deprecantes.
Dicet, etc. Eximia descriptio, qua docetur qui sint, vel esse debeant christiani.
Fiunt. Heum. legit. sunt; recte.
Nihil ad deos. De hoc in libro de Ira Dei, c. 4, et supra, l. III, c. 17.
Censentis. Ms. 1 Bonon. antiq. contestantis.
Dicet hic aliquis: Quae ergo, aut ubi, aut qualis est pietas? Nimirum apud eos, qui bella nesciunt, qui concordiam cum omnibus servant, qui amici sunt etiam [Col. 0582B] inimicis, qui omnes homines pro fratribus diligunt; qui cohibere iram sciunt, omnemque animi furorem tranquilla moderatione lenire. Quanta igitur caligo, quanta tenebrarum et errorum nubes hominum pectora obduxit; qui cum se maxime pios putant, tum maxime fiunt impii! Quanto enim religiosus terrenis istis simulacris inserviunt, tanto magis scelerati adversus nomen verae divinitatis existunt. Itaque pro merito impietatis suae gravioribus malis saepe vexantur, quorum causam quia nesciunt, fortunae culpa omnis adscribitur: et locum invenit Epicuri philosophia, nihil ad deos pertinere censentis; nec gratia eos tangi, nec ira moveri, quia et contemptores eorum saepe videant beatos, et cultores saepe miseros. Quod [Col. 0582C] eo fit; quia cum religiosi videantur, et natura boni, [Col. 0583A] nihil tale creduntur mereri, quale saepe patiuntur. Consolantur se tamen accusatione fortunae; nec sentiunt quod si esset ulla, cultoribus suis nunquam noceret. Merito igitur hujusmodi pietatem poena consequitur, et offensa divinitas scelere hominum prave religiosorum gravi eos infortunio mactat; [Col. 0583A] [Col. 0583C] [Variorum Notae to columns 583-584] Infortunio mactat. Ita et apud Plautum Amphytr., act. IV, scen. 2, et Curcul., act. IV, scen. 3; Terent. Phorm., v, 8, 39. Ita supra honore mactare, pro honore cumulare. Summa fide. Hic tantum agitur de fide civili quae, apud Ciceronem de Officiis, fundamentum est justitiae. Martem, etc. Contra vanitates istas satis dictum est libris I et II. Saturnum. Ed. Sublac. habet qui colunt Saturnum. Prostitutam. Lips. 2, 3, Reimm., destitutam. At plures mss. editi vero omnes, prostitutam. Ipse de eadem Venere, l. I, c. 17: Quid loquar, obscoenitatem Veneris omnium libidinibus prostitutae? Conf., l. III, c. 22: Non adulterae . . . sed prostitutae. BUN . [Col. 0583D] Exprimuntur. Em. Exponuntur.—Exprimuntur. Ita, excepto Emman., omnes scripti et editi, et recte. Proprium in hac re verbum. Epit., c. 63: Histrionum etiam impudici gestus . . . libidines quas saltando exprimunt, docent. Non obscure exprimit Cyprianum, l. II, ep. 2, ed. Erasm. f. 33, exprimunt impudicam Venerem, adulterum Martem, etc. Erudiantur ad injustitiam. Sic res poscit, et omnes fere mss. et editi. Nonnulli scripti et vulgati, ad justitiam, sed male. Religiosissimus est cultus, imitari. Augustinus: Summa religionis est imitari eum quem colas. Seneca, ep. XCV: Satis deos coluit, quisquis illum imitatus est. Iis igitur hominibus, etc. 3 Reg., 2 Colb., Bodl., Cotton., 1 Clarom., ii igitur homines . . . quia gravem habent acerbamque justitiam. Bestiae nominantur. Vide Ezechielis, c. XXXIV, 5, 8, 25, 28; Sophoniae, c. II, 14 et 15; Exodi, c. XXVI, 6 et 22. Sic etiam Danielis, VII capite, per quatuor animalia, quatuor regna tyrannica describuntur. [Col. 0584C] Praeclare itaque Marcus Tullius. Hic locus non extat, ait Betuleius, sed similem habes, lib. III, Offic., c. 3. Emori. Apud Ciceronem, mori. Figuram bestiae. De simili, sed fabulosa hominum in bestias transformatione, vide Plinium, lib. VIII, cap. 22. Animo esse efferato. Ms. Mertoniensis, animum esse efferatum. Saeviores. Edit. 1476, Brutiores. Quis Caucasus, etc. Respicit ad illud Didonis, Aen., IV, v. 365:
Caucaso immanitatem tribuunt, propter Promethei [Col. 0584D] fabulam: ego malo propter multitudinem pantherarum, quibus eum Philostr. in vita Apollonii scribit esse refertum. India et Hircania tigride formidabiles sunt. Plin., l. VIII, c. 18. De elephante, tigride et formica Indiae, lege Arrianum, l. VIII, qui est de rebus Indicis. Taceo Heliodorum in sua Theagenis et Charicleae fabula. BETUL .
Illa est vera bestia. Quantum conjecturis locus est dandus, intelligit Diocletianum, cujus edicta et persecutio describuntur ab Eusebio in Ecclesiastica hist., l. VIII, et de Nicomedica praesertim truculentia, c. 5 et 6 ejusdem libri, et de Mortib. persecut.
Jussione. Sic et infra satellites impiae jusssionis. Quae vox non est admodum latina.
Funditur, etc. Virgilius Aeneid., l. IV, v. 646, et l. II, v. 368.
In cineres furit. Ex hoc loco illustratur liber de Mort. pers., c. 21, extr. qui facit, ut de Galerio non minus explicem, quam de Diocletiano, ad quem Betuleius retulerat. Conf. Euseb. Hist. eccles., l. VIII, [Col. 0585B] c. 5 et 6. Ita sub Juliano narratur in Ammian. Marcellin., l. XXII, c. 11: Iisdem . . . subdito igne crematis, [Col. 0585C] cineres projecit (multitudo) in mare, id metuens, ut clamabat, ne collectis supremis, aedes illis exstruerentur, ut reliquis, qui deviare a religione compulsi pertulere cruciabiles poenas, adusque gloriosam mortem intemerata fide progressi, et nunc martyres appellantur. BUN .
qui licet sanctis moribus vivant, in summa fide atque innocentia, tamen quia deos colunt, quorum ritus impios ac profanos Deus verus odio habet, a justitia, et a nomine verae pietatis alieni sunt.
Nec est difficile docere, cur deorum cultores boni et justi esse non possint. Quomodo enim sanguine abstinebunt qui colunt cruentos deos, Martem atque Bellonam? quomodo aut parentibus parcent, qui expulsorem patris sui Jovem; aut natis ex se infantibus, [Col. 0583B] qui Saturnum? quomodo pudicitiam tuebuntur, qui colunt deam nudam et adulteram, et quasi apud deos prostitutam? Quomodo se a rapinis et fraudibus abstinebunt, qui Mercurii furta noverunt, docentis non fraudis esse decipere, sed astutiae? quomodo libidines coercebunt, qui Jovem, Herculem, Liberum, Apollinem, caeterosque venerantur quorum adulteria, et stupra in mares et foeminas, non tantum doctis nota sunt, sed exprimuntur etiam in theatris, atque cantantur, ut sint omnibus notiora? Possuntne inter haec justi esse homines, qui, etiamsi natura sint boni, ab ipsis tamen diis erudiantur ad injustitiam? Ad placandum enim Deum quem colas, iis rebus opus est, quibus illum gaudere ac delectari [Col. 0583C] scias. Sic fit ut vitam colentium Deus pro qualitate [Col. 0584A] nominis sui formet, quoniam religiosissimus est cultus, imitari.
Is igitur hominibus, qui deorum suorum moribus congruunt, quia gravis est et acerba justitia, eamdem impietatem suam, qua in caeteris rebus utuntur, adversus justos violenter exercent. Nec immerito a prophetis bestiae nominantur. Praeclare itaque Marcus Tullius: «Etenim si nemo est, inquit, quin emori malit, quam converti in aliquam figuram bestiae, quamvis hominis mentem sit habiturus; quanto est miserius in hominis figura animo esse efferato? Mihi quidem tanto videtur, quanto praestabilior est animus corpore.» Aspernantur itaque corpora belluarum, [Col. 0584B] quibus sunt ipsi saeviores; sibique adeo placent, quod homines nati sunt, quorum nihil, nisi lineamenta et summam figuram gerunt. Nam quis Caucasus, quae India, quae Hircania tam immanes, tam sanguinarias unquam bestias aluit? Quoniam ferarum omnium rabies usque ad ventris satietatem furit, fameque sedata, protinus conquiescit. Illa est vera bestia, cujus una jussione.
Sepulturae locus. Intelligit haud dubie Dorotheum, Petrum et Gorgonium, qui cum aulici essent, eorum tamen corpora misere excarnificata, terrae mandata sunt, mox jussu tyranni effossa et in mare projecta: de quibus Eusebius.
Terram mortuis. Vide S. Augustinum, de Civit. Dei, l. I. c. 12.
Provectio. Requiro adhuc majorem hujus vocis apud veteres auctoritatem: a Kresbio de Stylo Lact., et a Walchio in Diatribe non est notata. Provehere ad dignitatem est Plinii in Epistolis. BUN .
Genera crudelitatis. Haec vide in Actis martyrum, quae collegit vir aeque doctissimus ac piissimus, Theodoricus Ruynart e congregatione S. Mauri Benedictinus.
[Col. 0585D] Quisque saeviit. Sic ex mss. antiquissimis 1 Bon., Cauc., Betul., 2 Colb. et ed. Cellar. Suavius fluit, quam saevivit 3 Regiorum, Marm. totidemque editorum. Scripti 12 rec. habent saevit; 5 rec., quique saeviunt.
Prae nimia timiditate. Ita mss. 8 Reg. inter quos sunt duo antiquissimi, Cauc., 5 Colb. aliique, cum editis 13, quod est ministris et servis convenientius, ne minus fecisse, quam jussi erant, viderentur. Scripti 5, tumiditate. Nemo enim crudelior quam timidus homo, cum viribus superiorem se putat. Idem fere est, l. de Mortib. Persecut., c. 11: Quidam proprio adversus christianos odio tollendos esse censuerunt, et qui aliter sentiebant, intellecta imperatoris voluntate, vel timentes, vel gratificari volentes, in eamdem sententiam congruerunt.
Quam jubebatur. Duo rec. manu exarati codices, jubeatur; 7 rec. et totidem editi, jubebantur; 3 rec., videbantur, mendose.
[Col. 0586B] Aliqui. Hanc vocem delet Heum.
In Phrygia. Historiam vide apud Eusebium, Hist. [Col. 0586C] eccl., l. VIII, c. 11.
Cum ipso pariter conventiculo. Historia extat apud Euseb. Caeterum prisci christiani non habebant templa, sed conventicula, aedes, etc. abhorrebant enim a templi nomine, quo utebantur gentiles.
Tanto clementior. Mss. 11 rec. cum edit. Rom. 1468, dementior, male. Caeteri, inter quos sunt antiquissimi, habent clementior. Brevitatem enim suplicii, combustionis scilicet, clementiam vocat respectu lentae et protractioris necis.
In excogitandis poenarum generibus. Cyprianus contra Demetrianum: Admoves laniandis corporibus longa tormenta, multiplicas lacerandis visceribus numerosa supplicia, nec feritas ac immanitas tua usitatis potest contenta esse tormentis: excogitat novas poenas ingeniosa crudelitas. Conf. Lact., l. VI, c. 17; epit., c. 54; Senec., l. 1; Clem., c. 25 (Saevitia): Nova supplicia conquirit, ingenium advocat, instrumenta excogitat, per quae varietur atque extendatur dolor, etc. BUN .
[Col. 0586D] Victoriam cogitant. Ita cum edit. vet. Rom. omnes mss. praeter 1 Reg. rec., in quo, sicut et in caeteris editis, est excogitant.
Visus esset. Codices 5 rec. manu exarati et 9 typis excusi, visus est.
Nihil aliud devitant. Sic mss. 2 antiquissimi, 1 Reg. et Cauc., 2 alii Reg. multique alii et 8 editi. Scripti 14 rec. et 5 excusi, aliud evitant; 1 Bonon. et 1 Reg. antiquiss. aliud vitant.
Torti moriantur. In ipso supplicio.
Tormenta quanto fuerint. Ita restituo ex Lips. secundo, Reimm., Rost., Ven. 1471, 72, utraque 78, 93, 97, Parrh., Paris., Junt., Ald., Crat., Gymn., Tornes., Betul., Fasit., Gryph., pro recentiorum Thomasii, Isaei, Thys., Gall., Spark., Cell., Walch.: Tormenta, quae quanto . . . pariant. Si voluissent post tormenta subaudire beatos faciant, debuissent pariunt edere, non pariant. BUN .
Constitutiones. Quae scilicet ab Eusebio recitantur.
[Col. 0585A] quasi vero id affectent, qui Deum confitentur, ut ad eorum sepulcra veniatur, ac non ut ipsi ad Deum perveniant.
Quaenam illa feritas, quae rabies, quae insania est, lucem vivis, terram mortuis denegasse? Dico igitur nihil esse miserius iis hominibus, quos ministros furoris alieni, quos satellites impiae jussionis necessitas aut invenit, aut fecit. Non enim honor ille, aut provectio dignitatis fuit, sed hominis damnatio ad carnificinam, Dei vero ad poenam sempiternam. Quae autem per totum orbem singuli gesserint, enarrare impossibile est. Quis enim voluminum numerus capiet tam infinita, tam varia genera crudelitatis? Accepta enim potestate, pro suis moribus quisque saeviit. Alii prae nimia timiditate plus ausi sunt, quam [Col. 0585B] jubebatur: alii suo proprio adversus justos odio; quidam naturali mentis feritate; nonnulli ut placerent, et hoc officio viam sibi ad altiora munirent. Aliqui ad occidendum praecipites extiterunt, sicut unus in Phrygia, qui universum populum cum ipso pariter conventiculo concremavit. Sed hic quanto saevior, tanto clementior invenitur. Illud vero pessimum genus est, cui clementiae species falsa blanditur: ille gravior, ille saevior est carnifex, qui neminem statuit occidere. Itaque dici non potest, hujusmodi judices quanta et quam gravia tormentorum genera excogitaverint, [Col. 0586A] ut ad effectum propositi sui pervenirent.
Haec autem non tantum ideo faciunt, ut gloriari possint, nullum se innocentium peremisse (nam et ipse audivi aliquos gloriantes, quod administratio sua in hac parte fuerit incruenta), sed et invidiae causa; ne aut ipsi vincantur, aut illi virtutis suae gloriam consequantur. Itaque in excogitandis poenarum generibus, nihil aliud quam victoriam cogitant. Sciunt enim certamen esse illud, et pugnam. Vidi ego in Bythynia praesidem gaudio mirabiliter elatum, tamquam barbarorum gentem aliquam subegisset; quod unus, qui per biennium magna virtute restiterat, postremo cedere visus esset. Contendunt igitur ut vincant, et exquisitos dolores corporibus immittunt, et nihil aliud devitant, quam ut ne torti moriantur. Quasi vero mors tantummodo beatos faciat, ac non etiam tormenta, [Col. 0586B] quae quanto fuerint graviora, tanto majorem virtutis gloriam pariant. Illi autem pertinaci stultitia jubent, curam tortis diligenter adhiberi, ut ad alios cruciatus membra renoventur, et reparetur novus sanguis ad poenam. Quid tam pium, tam beneficum, tam humanum fieri potest? non curassent tam sollicite, quos amarent. Haec est deorum disciplina. Ad haec opera cultores suos erudiunt; haec sacra desiderant. Quin etiam sceleratissimi homicidae contra pios jura impia condiderunt. Nam et constitutiones sacrilegae, et disputationes [Col. 0587A] jurisperitorum leguntur injustae. Domitius, [Col. 0587A] [Col. 0587C] [Variorum Notae to columns 587-588] Domitius. Ulpianus scilicet, Adriani imperatoris Scriniorum magister, secundo vixit saeculo, atque Tyrius erat. Hujus de principum rescriptis erant olim libri decem: sed quorum nihil hodie superest, nisi fragmenta, in titul. de Officio proconsulis. Libro septimo. Ita mss. 1 Bon. antiq., 1 Reg. antiq. et alii 23 cum excusis 12. Et hanc lectionem probant Cujacius libro X Observat., c. 34, et Thomasius in notis. In edit is quinque est libris septem; in Regio-Put., Cauc., 1 Clarom., l. VII quod bifariam legi potest. Rescripta principum nefaria. Ex omnibus mss. et editis ferme reposui vocem principum, quae nonnullis [Col. 0587D] vulgatis deest. In 1 Reg. antiquissimo legitur scripta principum nefaria. In quibusdam editis deest principum. Quid iis facias. Ita passim Lactantius. Prudentes. Pungit hic Lactant. jureconsultos, qui olim prudentes vocabantur.— Justos se esse tamen . . . videri volunt. Goth. esse non habet. Rost., Ven., utraque 1478, 1515, Paris., Crat., Gymn., justos esse se tamen. Reimm. et reliqui, justos se esse . . . volunt. De hoc archaismo Conf. not. ad l. v, c. 20, et ad l. de Mort. Persec., c. 14. BUN . Sceleris contagione. Mss. 2 Reg. et 5 Oxon., cogitatione. Communiter cum . . . loquimur. Mihi non incommode videtur hic valere in genere, in universum; non cum his illisve tantum: ita maneret antiqua elegantia. Ita auctor Epithalamii Maximiano et Constantino dicti, c. 3, Communiter dicere, et c. 13, separatim loqui opponit. BUN . [Col. 0588C] Liceat per vos benefacere vobiscum. Ita cum 2 antiquissimis Reg. multisque aliis manuscriptis editi duodecim. Scripti 5 rec. et vulgati 4, per vos benefacere nobiscum, mss. 5 et edd. Rom. 1470, per nos benefacere vobiscum; quinque manu exarati et edit. Basil. 1532, per nos benefacere nobiscum. Nobis enim stultitia nostra prodest. Mss. 6 Reg., 2 Colbert., Brun., vobis, etc. Utraque lectio habet sensum suum. Prior lectio nobis melior videtur. Vid. seq. Qui odistis. Cum Francio libenter legerem, qui nos odistis. Quae habetur a Furio contra justitiam. Vide S. Augustinum, l. II de Civit. Dei, c. 21. Locus ille ex [Col. 0588D] Cicerone, lib. III de Republica depromptus est. Hic Lactantius eximie refellit paradaxon L. Furii Philonis oratoris, qui optabat magis sapiens et probus videri, cum foret malus, quam malus existimari, cum foret bonus. Caeterum personas, quae in libris de Republica loquebantur, recenset Cic., l. IV Epist. ad Atticum, ep. XV. Alter insignis scelere et audacia. Ita cum 3 vet. edit. Rom. et Cellar. Mss. novem: quod melius respondet praecedentibus, quam insigni scelere, 13 manuscriptorum et 16 impressorum. Existimet. Sic omnes prope mss. inter quos sunt antiquissimi, et vet. edit. ac Cellar. et Walch. Ms. Lips. existimat; 1 Reg. rec. et Brun., aestimet; 1 Reg. rec. et sex edit., existimetur. Omnibus miserrimus esse videatur. 2 Colb. et Em., omnium. Eventura essent. 1 Reg. rec. et 13 editi, ventura. Sua sibi habeant regna reges, suas divitias divites, etc. [Col. 0589B] Plautus in Curcullione, act. I, scen. III, v. 22. Sic et Paulinus episcopus Nolanus, epist. I, novae editionis J. B. le Brun (alias 6), n. 7: Fruantur interim voluptatibus, dignitatibus, opibus suis; nobis inopiam nostram, ut putant, et stultitiam nostram relinquant.
Quid iis facias, qui jus vocant carnificinas veterum tyrannorum adversus innocentes rabide saevientium? Et cum sint injustitiae crudelitatisque doctores, justos se esse tamen ac prudentes videri volunt, caeci et hebetes, et rerum et veritatis ignari. Adeone vobis, o perditae mentes, invisa justitia est, ut eam summis sceleribus adaequetis? Adeone apud vos perit innocentia, [Col. 0587B] ut ne morte quidem simplici dignam judicetis? Sed supra omnia facinora habeatur, nullum facinus admittere, pectusque purum ab omni sceleris contagione praestare. Et quoniam communiter cum deorum cultoribus loquimur, liceat per vos benefacere vobiscum. Haec est enim lex nostra, hoc opus, haec religio. Si vobis sapientes videmur,imitamini: si stulti, contemnite, aut etiam ridete, si libet; nobis enim stultitia nostra prodest. Quid laceratis? quid affligitis? non invidemus sapientiae vestrae. Hanc stultitiam malumus: hanc amplectimur. Hoc nobis credimus expedire, ut vos diligamus, et in vos ipsos, qui odistis, omnia conferamus.
Est apud Ciceronem non abhorrens a vero locus, in ea disputatione, quae habetur a Furio contra justitiam. «Quaero, inquit, si duo sint, quorum alter optimus [Col. 0587C] vir, aequissimus, summa justitia, singulari fide; [Col. 0588A] alter insignis scelere et audacia: et si in eo sit errore civitas, ut bonum illum virum, sceleratum, facinorosum, nefarium putet, contra autem, qui sit improbissimus, existimet esse summa probitate, ac fide; proque hac opinione omnium civium, bonus ille vir vexetur, rapiatur, manus ei denique auferantur, effodiantur oculi, damnetur, vinciatur, uratur, exterminetur, egeat postremo, jure etiam optimo omnibus miserrimus esse videatur: contra autem ille improbus laudetur, colatur, ab omnibus diligatur; omnes ad cum honores, omnia imperia, omnes opes, omnes denique copiae conferantur; vir denique optimus omnium existimatione, et dignissimus omni fortuna judicetur: quis tandem erit tam demens, qui dubitet utrum se esse malit.» Profecto quasi divinaret, quae [Col. 0588B] nobis mala, et quomodo eventura essent propter justitiam, hoc posuit exemplum. Haec enim populus noster patitur omnia, errantium pravitate. Ecce in eo est errore civitas, vel potius orbis ipse totus, ut bonos et justos viros, tamquam malos et impios, persequatur, excruciet, damnet, occidat. Nam quod ait, neminem esse tam dementem, qui dubitet utrum se esse malit; ille quidem, ut is qui contra justitiam disserebat, hoc sensit, malle sapientem malum esse cum bona existimatione, quam bonum cum mala.
A nobis autem absit haec amentia, ut falsum vero anteponamus. An boni nostri qualitas ex populi potius pendebit erroribus, quam ex conscientia nostra, et judicio Dei? Aut aliqua nos illiciet umquam felicitas, ut non potius veram bonitatem cum omni malo, quam falsam cum omni prosperitate malimus? Sua [Col. 0588C] sibi habeant regna reges, suas divitias divites (ut loquitur [Col. 0589A] Plautus), suam vero prudentium prudentes: relinquant nobis stultitiam nostram, quam vel ex hoc apparet esse sapientiam, quod eam nobis invident. Quis enim stulto invideat, nisi qui sit ipse stultissimus? Illi autem non sunt adeo stulti, ut stultis invideant: sed ex eo, quod accurate, quod sollicite persequuntur, [Col. 0589A] [Col. 0589B] [Variorum Notae to columns 589-590] Persequuntur. Ita mss. 10 Reg., 4 Colbert. aliique quamplurimi. At mss. Bonon., Tax., 1 Colb., 2 Clarom. et edit. Fasit., prosequuntur. Cum diis suis cariosis. Id est, qui carie et putredine dilabuntur. Sic Arnobius, l. VI, ait signa deorum carie [Col. 0589C] relaxari. Hanc lectionem ut meliorem elegi, quam habent cum edit. Ald. 1535 Ms. 1 Reg. 900 annor. aliique recentior. In duobus item aliis utriusque aetatis desideratur illa vox. Nostram lectionem approbant Isaeus et Francius; eique favent edit. Gymnic., Tornes., Soubron., Betul., Fasit., 2 Paris. in quibus est curiosis, 2 Colb., Marm., Cant., variosis. Accedunt 2 Reg. rec., 1 Colb., Em., 1 Clarom., qui legunt nariosis; 2 Bonon., 2 Reg., 2 Colb. et excusi 4 habent narinosis; Jun. narosis, 1 Sorbon. narinosos; sic dictos. ut volunt, quod naribus odores imbibant; 2 Reg., Tornes., 5 Oxon. ed Rom. 1470, varicosis. Ultr. nanosis, 1 Colb. et 1 Brun. vanosis; 1 Reg., Vict., Gatian., Nav., alter Brun. ventosis; 1 Colb. viciosis. Editio Coloniensis anni 1544 legit ex mss. : Cum diis suis (quos narinosos appellant, quod odoribus thuris colantur) narinosis relinquantur. Haec interpretatio, in textum irrepsit. Ad marginem legitur varicosis et curiosis: rectius leges diis cariosis, id est, qui a vermibus et tineis, vel corroduntur, vel corrosi sunt: ita [Col. 0589D] apud Columellam terra cariosa. Caries enim est infestatio vermium.—Mirum in modum hic locus in libris variatur. Jo. Clerici ex Art. Crit., part. III, sect. I, c. 8, n. 9 ; conjecturam araneosis receperat Cellarius. Certe Tertullianus in Apologetico, c. 12, dixit, christianos laudem mereri, si statuas et imagines frigidas mortuorum suorum simillimas non adorent, quas milvi, mures, et araneae intelligant. Arnob., lib. VI, p. 202: Non (id est, nonne videtis) in ore simulacri ab araneis ordiri retia atque insidiosos casses? etc. Minuc., c. 24: Araneae faciem ejus (idoli) intexunt, et de ipso capite sua fila suspendunt. Nihilommus cum Isaeo, Gall., Spark., Heumanuo praetuli cariosis; nam non tantum ligno, quod Cellarius hic putavit, sed et aliis tribuitur caries. Hinc Phaedr., l. V, fab. X, v. 5, de cane scripsit, cariosis dentibus. Immo Arnobius, l. VI, p. 202: (deorum) signa . . . putredinis modo CARIE relaxare; et hoc amplius Prudentius, lib. I, contra Symmach., v. 433-434: Non patiar ut cariosorum venereris monstra [Col. 0590B] deorum. Sed sagax, ut inquit Plautus, nasum habeat necesse est, qui veram hic scripturam odorari voluerit. BUN . Quid metuant. Mss. 10 recent. et 9 impressi, quid metuunt. De deorum cultoribus augeatur. Deest de in 9 editis. Istud caput est conferendum cum Apologetico Tertulliani sub finem. Praepositionem de habent sex veteres editiones decimi quinti saeculi. Nunquam vero, etc. Fides christiana persecutione [Col. 0590C] non modo non extinguitur, sed magis etiam magisque propagatur. Nam omnino sic divinitus comparatum est, ut ager ille Evangelicus piorum et innocentum cruore tanto magis pinguescat quanto largius funditur. Justus siquidem ut palma florebit. Vide Tertull. sub finem Apologet. Tandem tam excors. Sic lego cum mss. 2 vetustissimis Reg. et 7 aliis. In 5 recent. pro tandem, legitur tamen; in 1 Bonon. antiq., 2 Lips., edit. Romana 1474, et aliis vulgatis, tam demens: quod quis non videt ex tandem factum esse? A 4 Reg. recent., 4 Colbert. et 8 veterib. editis utrumque abest. In uno Colbert. est vecors.—Quis est tandem excors, tamque caecus. Forte plenius ita legendum: Quis est tandem tam demens, tam excors tamque caecus? Cap. 12, infra, quis tandem erit tam demens? BUNEMAN . Quum habeant in potestate, supplicia . . . . . vitare. Reimm. et editi omnes: quum habeant in sua potestate supplicia vitare. Negare tamen non possum Lactantium in hac phrasi non solere pronomen addere. [Col. 0590D] Cap. 10: Quos vivos habebat in potestate; cap. 18: Non habet in potestate, ut. Conf. de Ira. c. 21. Minucius tamen, c. 37: Quum dimitti haberent in sua potestate, addito pronomine; et Seneca, ep. 9: In sua potestate habet, quam cito reparet. Ut utrumque sit rectum. BUNEMAN . Desipit. Ita restitui ex mss. pene omnibus ac 7 veteribus editis, quod postulat verbum caret infra positum. Mss. 5 totidemque excusi habent desipuerit. Utique innumerabiles. Mss. Reg. Put., caeterae quoque ; Francius, ut quae. Prudentia caret. Ita quamplurimi mss. inter quos sunt tres antiquissimi 1 Reg., 1 Bonon., Cauc. In Regio-Put. aliisque 7 et in impressis legitur providentia. Unis ac paribus animis. Sic restitui ex 6 veteribus editis, et omnibus mss. praeter 1 Reg. recent., 1 Colb. a prima manu, et 12 editis, quibus est unitis. Sed et supra Lactantius legit, una et pari mente. Unis autem in plurali numero est vox Ciceroniana: unas, inquit [Col. 0591B] in pluribus epistolis, a te accepi litteras. Item apud Arnobium, lib. VII adversus Gentes, cum deorum sint sententiae dispares substantiaeque non unae. Haec ad grammaticos.
Cum autem noster numerus semper de deorum cultoribus [Col. 0589B] augeatur, nunquam vero, ne in ipsa quidem persecutione minuatur (quoniam peccare homines, et inquinari sacrificio possunt, averti autem non possunt a Deo; valet enim vi sua veritas); quis est tandem [Col. 0590A] tam excors tamque caecus, qui non videat in utra sit parte sapientia? Sed illi malitia et furore caecantur, ne videant; stultosque arbitrantur esse, qui cum habeant in sua potestate supplicia vitare, cruciari tamen et emori malunt; cum possint ex eo ipso pervidere non esse stultitiam, in quam tanta hominum millia per orbem totum una et pari mente consentiant. Si enim foeminae sexus infirmitate labuntur (nam interdum isti muliebrem aut anilem superstitionem vocant), viri certe sapiunt. Si pueri, si adolescentes improvidi sunt per aetatem, maturi certe ac senes habent stabile judicium. Si una civitas desipit, caeterae utique innumerabiles stultae esse non possunt. Si una provincia, una natio prudentia caret, caeteras omnes habere intelligentiam recti necesse est. Cum [Col. 0590B] vero ab ortu solis usque ad occasum lex divina suscepta sit, et omnis sexus, omnis aetas et gens, et regio unis ac paribus animis Deo serviant, eadem sit ubique patientia, idem contemptus mortis; intelligere [Col. 0591A] debuerant aliquid in ea re esse rationis, quod non sine causa usque ad mortem defendatur; aliquid fundamenti ac solidatatis, quod eam religionem non tantum injuriis ac vexatione non solvat, sed augeat semper, et faciat firmiorem. Nam et in hoc quoque malitia illorum convincitur, qui evertisse se funditus religionem Dei opinantur, si homines inquinaverint; cum et Deo satisfacere liceat, et nullus sit tam malus Dei cultor, quin data facultate, ad placandum Deum revertatur; [Col. 0591A] [Col. 0591B] [Variorum Notae to columns 591-592] Quin data facultate, ad placandum Deum revertatur. Sic restitui ex omnibus prope mss. et 5 vet. excusis. In 1 Reg. rec. et 9 editis rec. qui . . . non. Mss. Cauc. et 1 Lips., ad placidum Deum. Devotione majori. Fit aliquando ut lapsi, qui ad saniorem [Col. 0591C] vitam revertuntur majori devotione, quam antea Deum diligant; non vero majori semper devotione, quam ii qui nusquam lapsi sunt. Nec igitur poenitentium fides firmior est quam fides eorum qui eam religiose servaverunt. In hanc ergo Lactantii opinionem recte animadvertet theologus quisque catholicus. Multo firmior . . . Catholice contra Donatistas, poenitentiam lapsis denegantes. Quid est tandem, cur. Ita scribo cum mss. 2 Bonon. septemque aliis ac edit. Rom. 1474, et Cellar. Mss. 7 Reg., inter quos sunt duo antiquissimi, et 1 Colb. habent, tamen cur; inepte, cum mox tamen praecesserit. 3 Colbert., 1 Clarom. et 14 impressi, quid est tandem quod. —Lib. I, c. 17: Erat plane, cur. Ibid., c. 18: Est vero, cur. Conf. lib. II, cap. 6; l. III, cap. 17; Heins. ad Ovid., Metam. II, v. 518: Est vero, cur. Propius vero nostro loco, l. II, c. 8: Quid est, cur; l. VI, c. 11: Quid causae est, cur; ibid., c. 9: Quid tandem habet, cur. Denique plane ut hic de Opif., c. 1: Quid [Col. 0591D] est tandem, cur nobis invidiosum putet. BUNEMAN . Libaverit. Mss. 2 Reg., 1 Clarom., Bun., libarit. Francius, forte LITAVERIT. Nisi forte contaminatos semel putant animum translaturos. Legitur vero apud Buneman.: Nisi forte contaminatos semel animos ita putant posse transferri; et ille in hanc lectionem notam sequentem exhibet.—Ita scribo ex Lips. 2, 3, Reimm., ubi Torn. 1587, 1613 et Gen. 1630, quam Walch. expressit: Nisi si forte contaminatos semel animos ita putant posse transferri; altera 1478: Nisi forte contaminatos semel putent animos translaturos. At Rost., Ven. 1493, 97, Parrh., Paris., Junt., Fasit., Gryph., Thomas., Isaeus, Thys., Gall., Spark., Cantab., Cell.: contaminatos semel putant animum translaturos. At rectius in plurali Ald. Crat., Gymn., Torn. 1548, et Betuleius: Contaminatos semel putant animos translaturos. Ita noster, lib. IV, cap. 10: Judaei ad profanos Aegyptioum ritus animos transtulerunt. Ipsa phrasis, transferre animum, [Col. 0592B] est elegans. Cicero, l. III Fam., ep. 13 fin.: Me . . . ab angoribus abducam, transferamque animum ad ea. BUNEMAN . Obeat. Scripti 6 et edit. 5, subeat; Cauc., abeat. Aeterna poenarum insignia. Ita omnes edd. et mss. praeter Goth., 3 Lips. et 3 ed. in quibus est externa. Versio Gallica, les enseignes perpétuellès. Aeterna, id est, perpetua. Pace. Id est, restituta tranquillitate Ecclesiae, ut c. [Col. 0592C] 21: Quandiu pax est in populo Dei. Conf. de Mort. persec., c. 1, c. 3, c. 52. BUNEMAN . Et qui fuerint aversi, redeant. Sic emendavi ex mss. 1 Colbert., 2 Brun. et edit. Tornes., Soubron. et Betul. Recte, ut opinor : siquidem Lactantius supra dixit, averti a Deo; et infra, cap. 20, si animus sacrificantis aversus est. Caeteri mss. et impressi legunt universi. Novus populus. Cyprian. Exhort. Mart. XI: Quod si tantus ostenditur et probatur Christianorum martyrum populus, nemo difficile vel arduum putet esse martyrem fieri, quando videt martyrum populum non posse numerari. BUNEMAN . Quam videat vulgus. Tertull., l. I ad Nationes, c. 1 et ad Scapulam extr.: Nec tamen deficiet haec secta, quam tunc magis aedificari scias, quum caedi videtur; quisque enim tantam tolerantiam spectans, ut aliquo scrupulo percussus et inquirere accenditur, quid sit in causa, et ubi cognoverit veritatem, et ipse statim sequitur. Huc pertinent ex Lact. lib. V, cap. 22. BUNEMAN . Variis tormentorum generibus. Vide l. de Mort. Pers., [Col. 0592D] c. 18. Ea describunt Sagittarius et Gallonius de Cruciatibus martyrum; et sparsim Kortholt. in aureo libro de Persecutionibus Ecclesiae primaevae. BUNEMAN . Posse. Mss. 1 Bon. addit sponte sua. Inspirata patientia. Mss. 8 rec. inspiratio patientiae; 1 Clarom. desperatio patientiae, corrupte, 1 Colb. inspiratio sapientiae, mendose, pro patientiae. Legitur quoque apud Arnobium, lib. VII. Et mulierculae. Haec et sequentia desumpta sunt ex Minucio Felice. Vide Clementem Alexandrin. Stromat. lib. IV. Vide Arnob., lib. VII et Acta vera et sincera martyrum. Eant Romani, etc. Male tamen hic interpretatur Lactantius duo patientiae ac fortitudinis Romanae exempla. Regulus ad Carthaginenses etiam cum tormentorum ac vitae periculo rediit, ut fidem datam servaret, maluitque patientia cruciatus superare, quam sibi mortem consciscere. Mutius vero non minorem testatus est patientiam ac fortitudinem in supplicio [Col. 0593B] libens suscipiendo, ob Porsennam a se per errorem non trucidatum. De his vide S. August. de Civit. Dei, lib. I, cap. 15 et 24, et lib. IV, cap. 20.— Eant Romani . . . [Col. 0593C] glorientur. Imitatur Cypr., l. II, ep. 4, ed. Erasm., ed. Oxon. ep. 37, p. 73: Eant nunc magistratus, et consules sive proconsules annuae dignitatis insignibus et duodecim fascibus glorientur: Ecce. BUNEMAN .
Si ergo ipsi, cum deos sibi arbitrantur iratos, tamen donis, et sacrificiis, et odoribus placari eos credunt: [Col. 0591B] quid est tandem, cur Deum nostrum tam immitem, tam implacabilem putent, ut videatur is jam christianus esse non posse, qui diis eorum coactus invitusque libaverit? nisi forte contaminatos semel putant animum translaturos, ut sua sponte jam facere [Col. 0592A] incipiant quod per tormenta fecerunt. Quis id officium libens obeat, quod ab injuria coepit? Quis cum videat laterum suorum cicatrices, non magis oderit deos, propter quos aeterna poenarum insignia, et impressas visceribus suis notas gestet? Ita fit ut, data divinitus pace, et qui fuerint aversi, redeant, et alius propter miraculum virtutis novus populus accedat. Nam cum videat vulgus dilacerari homines variis tormentorum generibus, et inter fatigatos carnifices invictam tenere patientiam, existimant, id quod res est, nec consensum tam multorum, nec perseverantiam morientium vanam esse, nec ipsam patientiam sine Deo cruciatus tantos posse superare. Latrones et robusti corporis viri ejusmodi lacerationes perferre nequeunt: exclamant, et gemitus edunt; [Col. 0592B] vincuntur enim dolore, quia deest illis inspirata patientia. Nostri autem (ut de viris taceam) pueri, et mulierculae, tortores suos taciti vincunt; et exprimere illis gemitum nec ignis potest. Eant Romani, et Mutio glorientur, aut Regulo: quorum alter necandum [Col. 0593A] se hostibus tradidit, quod captivum puduit vivere; alter ab hostibus deprehensus, cum videret se mortem vitare non posse, manum foco injecit, ut pro facinore suo satisfaceret hosti, quem voluit occidere, eaque poena veniam, quam non meruerat, accepit. [Col. 0593A] [Col. 0593C] [Variorum Notae to columns 593-594] Accepit. Heumann. legit acciperet.—Accepit. Clare et hic sequitur Minucium, c. 37 seqq.: Vos ipsi calamitosos viros fertis ad coelum, Mutium Scaevolam, qui quum errasset in regem, periisset in hostibus, nisi dexteram perdidisset. BUNEMAN . Sexus infirmus. Haec est lectio mss. antiquorum et 9 editorum. Scripti rec. 10 et excusi 6 pro infirmus, habent foemineus, quod mihi glossema sapere videtur.— Sexus infirmus. Sic Cyprianus, epist. 4, ed. Oxon. f. 8: Nec pati virgines cum masculis habitare . . . quando et sexus infirmus, et aetas adhuc lubrica per omnia . . . regi debeat. BUNEMAN . Urique. Edit. Aldi utique: at male; ignis enim adhibebatur in cruciatibus, ut videre est supra.— Urique. Etiam hic Minucium exprimit, c. 37: Et quot [Col. 0593D] ex nostris non dexteram solum, sed totum corpus uri, cremari sine ullis ejulatibus pertulerunt, quum dimitti praesertim haberent in sua potestate? Conf. Lact. de Mort. pers., cap. 16, cap. 21, cap. 22, epist. cap. 66. BUNEMAN . Deo. Mss. 12 et edd. 8, in Deo. Sed. Addidi ex Editt. Coloniensi anni 1544 et Betuleii 1563. Philosophi quoque gloriabundi. Tertull. Apolog., c. 50: Multi apud vos ad tolerantiam doloris et mortis hortantur, ut Cicero in Tusculanis, ut Seneca in Fortuitis, ut Diogenes, ut Pyrrhon, ut Callinicus: Nec tamen tantos inveniunt verba discipulos, quantos Christiani factis docendo. BUN . Nullis tortoribus. Ita correxi ex 7 mss. Reg. antiquioribus et Em. Alii ferunt terroribus. Vide supra, nostri autem (ut de viris taceam) pueri, et mulierculae tortores suos taciti vincunt; et Epitom., cap. 54, si superatis tortoribus animam pro fide ac religione ponamus. Scripti 14 et 8 impressi, de sententia et propoposito; [Col. 0594B] 5 rec. manu exarati et 8 vulgati, de sententiae proposito. Et mori. Mss. 5 et ed. 4, et emori. —Bon., Tax., [Col. 0594C] Pen., Lips. alter., Reimm., Rost., Ven. utraque 78, 1515, Paris, Crat., Gymn., Isaeus, cruciari et mori. Pal., Jun., Goth., Lips. 1, 3 Fasit., Gryph., Torn., Thomas., cruciari et emori. Vid., cap. 13, not. BUN . Subactus. Em. coactus. Flaccus. Horat. l. III carm., Od. 3. Praesidum. Qui provincias regebant. Solo. 1 Colbert. Seculo. Vel colendi, quod nolim . . . colendi. Sequitur Tertull. Apolog., c. 23: Videte, ne et hoc ad irreligiositatis elogium concurrat, adimere libertatem religionis, et interdicere optionem divinitatis, ut non liceat mihi colere, quem velim, sed cogar colere quem nolim. Conf. Lact. Epit., c. 53 et c. 54: Nec imponi cuiquam necessitas potest, ut colat, quod non vult. BUN . Relinquetur. Mss. Regio-Put., 1 Colbert. et Brun., relinquatur; 1 Reg. rec. relinquitur. Extorquet. Ms. 1. Reg. antiquiss. et edit. Ald. 1515, Graph., Crat., extorqueat. Seneca. Hic locus est inter fragmenta, quae sunt [Col. 0594D] initio operum Senecae. Scilicet in Fortuitis. Sic legitur apud Tertullianum in epilogo Apologetici: Multi apud vos ad tolerantiam doloris et mortis hortantur, ut Cicero in Tusculanis, ut Seneca in Fortuitis, ut Diogenes, ut Pyrrhon, ut Callinicus. Virtus. 1 Brun. justitia. Summae perversitatis. 1 Reg. summum perversitatis; 1 Bonon. antiq. Summae pravitatis. Sibylla. Vide Serm. 8, et apud Theophil. ad Autolyc., lib II. Terram digitis suis imaginatam. Id est, in imaginem figuratam, atque formatam digitis suis. Sic S. Remigius in suo testamento apud Brisson. formul., lib. VII: Tibi haeredi meae ecclesiae supra memoratae jubeo thuribulum et imaginatum calicem fabricari. ISAEUS .—Lactantius verbum imaginor passive posuit quod activum semper est.—Elegantius dixit de Ira, c. 20. Adorant opera humanis digitis laborata . . . de terra ficta et formata venerantur. BUN .
Sed haec est vera virtus, quam philosophi quoque gloriabundi, non re, sed verbis inanibus jactant, disserentes nihil esse tam congruens viri sapientis gravitati atque constantiae, quam nullis tortoribus de sententia et proposito posse depelli; sed tanti esse [Col. 0593B] cruciari et mori, ne fidem prodat, ne ab officio discedat, ne metu mortis aut dolore acerbo subactus, aliquid faciat injustum. Nisi forte delirare illis videtur Flaccus in Lyricis, cum dicit:
Quae vero causa sit, [Col. 0595A] [Col. 0595B] [Variorum Notae to columns 595-596] Quae . . . causa sit . . . putent? Magna ratio est. Posui interrogandi signum post putent, ut quasi respondeat: Magna ratio est, quae nobis, etc. BUN . [Col. 0595C] Possit. Scripti 11 rec. et edit. 5, potest. Agamus. Mss. 9 rec. et editi, agemus. Ipsum ex praedicatione Ciceronis intelliget. Mss. 2 Bonon., Tax., Pen., ferunt, is ipsum; Cantabr. et edd. 15, is, neglecto ipsum; 2 Reg. rec. et edd. II vet. Rom. neutrum habent. Haec Ciceronis erant in tertio de Republica libro.—Heum. legit, intelligat. Nec si Carneadem, etc. Antonomasia proverbialis, pro, hic si ab inferis resurgat. Hujus eloquentia celebratur a pluribus. De cujus studio et industria lege in primis Valer. Max. Fuit is novae Academiae princeps, ut ait Lucianus. BETULEIUS . Is, cum legatus, etc. De hac legatione sic scriptum est apud Macrob., libro I, cap. 5, Saturn.: Illos dico, quos Athenienses quondam ad senatum legavere, impetratum uti multam remitteret, quam civitati eorum fecerat, propter Oropi vastationem: ea multa fuerat talentum fere quingentum. Erant isti philosophi Carneades ex Academia, Diogenes Stoicus, Critolaus Peripateticus: quos ferunt, seorsum quemque ostentandi gratia [Col. 0595D] per celeberrima urbis loca magno hominum conventu dissertasse. Fuit (ut relatum est) facundia Carneades violenta et rapida: scita et tereti Critolaus: modesta Diogenes, et sobria. Sed in senatum introducti, interprete usi sunt Caecilio senatore. Locus hic ex Gellii Noctibus Atticis desumptus est, lib. VII, cap. 14, ubi Auctor de tribus phraseos generibus verba facit. Atque haec dixit de causa legationis, cujus meminit Gell. sub finem, lib. XVII. Galba, et Catone Censorio. Mss. 19 recentiores et 6 edit. habent Censoribus. At Censorio recte admodum praeferunt mss. 6 Reg. ex quibus duo sunt antiquissimi. 1 Sorbon., 2 Colb., Marm., 1 Lips., 1 Clarom. ac tredecim vulgati. Neque enim Galba, sed L. Val. Flaccus cum Catone censura functus est, ut ex Livio et Plutarcho omnes noverunt, qui in Historicorum monumentis versati sunt. Neque hoc ad Censores quidquam. Sed hi duo, ut oratores illius aetatis celeberrimi (quod ex Ciceronis Bruto intelligitur) eloquentissimorum virorum facundiam audivisse, significantur. [Col. 0596B] BETULEIUS .— Catone Censorio. Rem conficit huc pertinens locus Quintil., l. XII Instit., c. 1, p. 1053: Neque Carneades ille, qui Romae audiente Censorio Catone [Col. 0596C] non minoribus viribus contra justitiam dicitur disseruisse, quam pridie pro justitia dixerat, injustus ipse vir fuit. BUN . Sed idem, etc. Quintil., lib. V, c. 1: Neque enim Academici, cum in utramque disserunt partem, non secundum alteram vivunt; neque Carneades ille, qui Romae, audiente Censorio Catone, non minoribus viribus contra justitiam dicitur disseruisse, quam pridie pro justitia dixerat, injustus ipse vir fuit, etc. Plutarchus multis scribit, quam aegre ipsos oratores in Civitate declamitantes tulerit. Plin., lib. VII, cap. 30, id ipsum paucissimis perstringit. Cato, inquit, Censorius in illa nobili trium sapientiae procerum ab Athenis legatione, audito Carneade, quam primum legatos eos censuit dimittendos; quoniam illo viro argumentante quid veri esset, haud facile discerni posset, etc. Cujus firma et stabilis debet esse sententia. Mss. 11 rec. et 2 edit. habent, cujus prudentia firma, etc. Scripti 10 rec. prudentiae. Hanc vocem rejiciunt antiquiores mss. et 15 vulgati. [Col. 0596D] Quidlibet afferentes Ita restitui ex mss. veterrimis I Bonon., 2 Reg. et Pen. In Regio-Put. quidquid libet afferentes. Mss. Cauc., 12 alii rec. et 2 edit. quidlibet asserentes. Scripti rec. 4 et 2, quodlibet asserentes. Scripti 1 Reg. et 1 Colb. quidlibet disserentes. Justitia evertitur. Scripti 11 recentiores et 5 edit. subvertitur. Labefactare. Mss. 3 Reg., 1 Sorbon., 1 Colb., 2 Clarom. labefactari. Scripti 11 rec. addunt, ut diceret anhelantem laborare; 2, labore; 9 edit. ut diceret inaniter laborari. Cerneretur. Mss. Tornes. et 1 Colb. a secunda manu, edit. Rom. 1470, et Crat. in marg. diceretur. Ne secundam. Mss. 12 rec. nec. Justitia quamvis, etc. Proverbium est, quod Aristoteles saepe, praesertim tamen in lib. V Moralium citat cap. 1, atque hanc justitiam generalem intelligit, quae specialem una cum aliis honesti partibus in generalitatis suae sinum complectitur.
Atque utinam tot ac tales viri, quantum eloquentiae [Col. 0596B] quantumque animi, tantum etiam scientiae ad implendam defensionem summae virtutis habuissent, cujus origo in religione, ratio in aequitate est! Sed ii, qui primam illam partem nescierunt, ne secundam quidem tenere potuerunt. Volo autem prius circumscripte, ac breviter, quid sit ostendere, ut intelligatur philosophos ignorasse justitiam, nec id, quod minime noverant, potuisse defendere. Justitia quamvis omnes simul virtutes amplectatur, tamen duae sunt [Col. 0597A] omnium principales, quae ab illa divelli separarique non possunt, pietas et aequitas. Nam fides, temperantia, probitas, innocentia, integritas, et caetera hujusmodi, vel natura, [Col. 0597A] [Col. 0597C] [Variorum Notae to columns 597-598] Vel natura. Apud Plutarchum disputatio est, utrum virtus doceri possit. Esse in iis hominibus, Mss. 4 Reg. recentissimi, 4 Colb., 1 Clarom., esse in iisdem hominibus; 6 edit. vet. inesse iisdem hominibus, cum 1 Reg. rec. Pietas autem, etc. Supra, cap. 16, lib. II. Aliter autem philosophi et oratores pietatem definiunt. Nam Cic. in Rhet. Pietas, inquit, est per quam sanguine conjunctis, patriaeque et benevolis officium et diligens tribuitur cultus. Confundit igitur speciem cum specie; nam cultum deorum, religionem appellat. Divisio ergo illa Ciceronis negligenda prorsus est, ut quae hanc disputationem non modo nihil juvat, sed etiam vehementer remoratur. Idem Cic., de Nat. deor., pietatem definit, justitiam esse adversus deos, sanctitatem vero scientiam colendorum deorum. Trismegistus. In Pimand., cap. 9. Alio loco. Vide lib. II, cap. 16, et lib. III, cap. 9. Potest eam ipsam nosse. Vox ipsam abest a 2 Reg. et 7 editis. In 1 Clarom. est noscere. [Col. 0597D] Qui. Ita emendo ex mss. 1 Bon. antiq., 6 Colb., 1 Clar., edit. Rom. 1470, Paris. 1525, aliisque 11. In caeteris quae, male. Plato. In Timaeo, sub initium. Socrates. Nota Socratem negantem plures deos esse. Quid esset futurum iis hominibus. Sic restitui ex cunctis prope mss. et 15 editis. In 2 Colb. est his omnibus; in nonnullis impressis legitur in hominibus. Defendere. 1 Colb. et Brun. defenderent. Utraque lectio bona. Singulari. Id est, unico, verbo Lactantio familiari. Altera est justitiae pars aequitas. Sic mss. 2 Reg. antiquissimi, 3 al. Reg., 1 Colbert., Marm., Scripti, 16 rec. et impressi addunt igitur. Quam Cicero aequabilitatem vocat. Ita antiquiores et potiores mss. ac edit. 12. In scriptis 16 rec. et 5 vulgatis legitur aequalitatem. Utraque lectio bona, estque apud Ciceronem. Vide Ciceronem, lib. II de Oratore et lib. I de Officiis, cap. 32. Sic etiam Cicero, lib. II [Col. 0598C] de Officiis, cap. 25. In Juris aequabilitate exercenda etiam est facilitas. Omnes aequos, etc. Politian. ex Plat. non dubitavit asserere: Non esse quemquam regum, qui non sit e servis ortus; nec servum cui non sit origo regis, omnia enim ista tempus miscuit. Audiatur vetus sapiens Boeth. Metro VI:
Adstipulatur Euripid. in Alexand. JOH. WEITSIUS.
Nemo a beneficiis . . . segregatur. Lib. 1, c. 5; lib. IV, c. 23; lib. VII, c. 18. In his et sequentibus mutatis verbis sequitur Cyprianum de Eleemos. ed. Oxon. f. 208: Nec quisquam a beneficiis ejus et muneribus arcetur, quominus omne humanum genus bonitate ac largitate divina aequaliter perfruatur. Sic aequaliter dies luminat, sol radiat, imber rigat, ventus adspirat; et [Col. 0598D] dormientibus somnus unus est, et stellarum splendor ac lunae communis est. Quo aequalitatis (lego ex Bodl., lib. I, c. 2, aequitatis) exemplo Dei patris imitator est. BUN .
Servus est. Jus civile quoddam est civitati christianae constitutum aequabile, quo omnes ii utantur, qui Deo nomen dederunt: quae quidem Juris communicatio multis locis a B. Paulo memoratur, ad Corinth. Epistola priori, cap. XII, et Epist. ad Ephesios, cap. IV.
Clarissimus . . . perfectissimus. His epithetis Lactantius amat alludere ad titulos, quibus pro ratione dignitatis multi cohonestati sunt. Nam praefectus urbi vir gloriosissimus dicebatur; praefecti praetorio per Illyricum, viri eminentissimi; vir spectabilis praefectus Aegypti; viri clarissimi rectores provinciarum; vir perfectissimus praeses Galliae. Qua de re vide Cangii glossarium his verbis, Perfectissimus; Clarissimus; Egregiatus. Vide Not. ad caput 21, libri de Mortibus persecutorum; et Pancir. in Notit. Dignitatum, c. 2 et seqq.
vel institutis parentum, possunt esse in iis hominibus qui justitiam nesciunt, sicuti semper fuerunt. Nam Romani veteres, qui justitia gloriari solebant, iis utique virtutibus gloriabantur, quae (ut dixi) proficisci a justitia possunt, et ab ipso fonte secerni. Pietas vero et aequitas, quasi venae sunt ejus; his enim duobus fontibus constat tota justitia. Sed caput ejus et origo in illo primo est, in secundo vis omnis ac ratio. Pietas autem nihil aliud est quam Dei notio; sicut Trismegistus verissime definivit, ut alio loco diximus. Si ergo pietas est cognoscere Deum, cujus cognitionis haec summa est, ut eum colas, [Col. 0597B] ignorat utique justitiam, qui religionem Dei non tenet. Quomodo enim potest eam ipsam nosse, qui unde oriatur ignorat? Plato quidem multa de uno Deo locutus est, a quo ait constitutum esse mundum: sed nihil de religione; somniaverat enim Deum, non cognoverat. Quod si justitiae defensionem vel ipse, vel quilibet alius implere voluisset, in primis religiones deorum evertere debuit, quia contrariae sunt pietati. Quod quidem Socrates quia facere tentavit, in carcerem conjectus est; ut jam tunc appareret quid esset futurum iis hominibus, qui justitiam veram defendere, Deoque singulari servire coepissent.
[Col. 0598A] Altera est justitiae pars aequitas: aequitatem dico non utique bene judicandi, quod et ipsum laudabile est in homine justo; sed se cum caeteris coaequandi, quam Cicero aequabilitatem vocat. Deus enim, qui homines generat, et inspirat, omnes aequos, id est pares esse voluit. Eamdem conditionem vivendi omnibus posuit, omnes ad sapientiam genuit, omnibus immortalitatem spopondit: nemo a beneficiis ejus coelestibus segregatur. Nam sicut omnibus unicum suum lumen aequaliter dividit, emittit omnibus fontes, victum subministrat, quietem somni dulcissimam tribuit: sic omnibus aequitatem virtutemque largitur. Nemo apud eum servus est, nemo dominus. Si enim cunctis idem pater est, aequo jure omnes liberi sumus. Nemo Deo pauper est, nisi qui justitia indiget; nemo dives, nisi [Col. 0598B] qui virtutibus plenus est; nemo denique egregius, nisi qui bonus et innocens fuerit; nemo clarissimus, nisi qui opera misericordiae largiter fecerit; nemo perfectissimus, nisi qui omnes gradus virtutis impleverit. Quare neque Romani, neque Graeci justitiam tenere potuerunt, quia dispares multis gradibus homines habuerunt, a pauperibus ad divites, ab humilibus ad potentes, a privatis denique usque ad regum sublimissimas potestates. Ubi enim non sunt universi pares, aequitas non est; et excludit inaequalitas ipsa justitiam, cujus vis omnis in eo est, ut pares faciat eos, qui ad hujus vitae conditionem pari sorte venerunt.
Duobus igitur illis justitiae fontibus immutatis, omnis virtus, et omnis veritas tollitur, et ipsa justitia remigrat in coelum. Ideo non est illud verum bonum a philosophis repertum, quia ignorabant vel unde oriretur, vel quid efficeret; quod nullis aliis, praeterquam nostro populo revelatum est. Dicet aliquis: Nonne sunt apud vos alii pauperes, alii divites; [Col. 0599A] [Col. 0599A] [Variorum Notae to columns 599-600] Nonne sunt apud vos alii pauperes, alii divites, etc. Hic infra observamus ex Salmasio, ex appellatione [Col. 0599B] fraternitatis mutua inter primos christianos, illos vixisse etiam tanquam fratres, in commune conferentes quod habebant, praeter uxores, ut notat Tertull. Hoc vero non ita accipiendum esse, quasi omnia omnium bona communia inter illos fuerint, ut fuisse certum est Apostolorum tempore in ecclesia Hierosolymitana, ex hoc Lactantii loco manifestum est, et ex ipso Tertull. loco laudato Apol. eadem pagina: Etiam si quod arcae genus est, inquit, non de honoraria summa quasi redemptae religionis congregatur. Modicam unusquisque stipem menstrua die, vel cum velit, et si modo velit, et si modo possit, apponit. Nam nemo compellitur, sed sponte confert. Haec quasi deposita pietatis sunt. Si quantum quisque vellet, conferebat, idque singulis mensibus, non universorum bonorum fiebat collatio, sed stipis tantum modicae. Genus ἐράνου plane hoc fuit, in singulis christianorum ecclesiis per singulos menses colligi soliti. Ad quem usum dispensaretur, statim subjicit, ad egenos nempe alendos, et [Col. 0599C] humandos. Nam inde non epulis, nec potaculis, nec ingratis voratrinis dispensatur, sed egenis alendis, humandisque, et pueris ac puellis re ac parentibus destitutis, jamque domesticis senibus. Justinus Martyr in 2 Apologia ejusdem collatitiae stipis, sive ἐράνου a christianis fieri soliti meminit, nisi quod nihil habet de menstrua die. Quomodo igitur, si hoc genere tantum collationis usi, indiscreta omnia apud ipsos dicere potuit idem Tertullianus? An non haec inter se pugnant? Nam generalis collatio universorum bonorum pauperes divitibus exaequat; et praestat, ut in eo coetu, in quo singuli omne, quod habent, conferunt, nemo dives sit aut pauper, sed omnes invicem aequales. Atqui vel ex Tertulliano liquet alios tum fuisse pauperes in Ecclesia, alios divites. Nam ad alendos pauperes, conferebant divites. Quae aequalitas nescio an unquam in Ecclesia christiana obtinuerit, ne aetate quidem Apostolorum. Hujusmodi enim collectas etiam sub Apostolis ex eorum praescripto frequentatas constat ex Paulo Epist. I ad Corinth., cap. XVI. Quomodo [Col. 0599D] faciendas instituerit, ibidem legere est. Ab eo tempore collectarum ille mos, de quo S. Justinus et Tertullianus, in Ecclesiis servatus est. At quid opus hujusmodi collectis, si bonorum a singulis facta universorum collatio? In ecclesia Hierosolymitana illa communio locum tantum videtur habuisse, ut Lucas refert in Actis, cap. IV. Quod et ipsum tamen liberum cuique fuit facere, et non facere, ut Petrus capite sequenti ad Ananiam dixit, qui pretii partem ex divenditis bonis subtraxerat, et reliquum ad Apostolorum pedes abjecerat. Sed quomodo conciliabitur quod auctores scribunt de communicatione rei familiaris inter Christianos fieri consueta, si communio illa abfuit, quam plerique fuisse imaginantur? Certe et Justinus, qui collectae illius meminit, qua quisque arbitratu suo in arcam communem conferebat, in eadem Apologia tradit, hoc christianorum disciplinae fuisse proprium, ut in commune conferrent quae haberent. Ostendit quae differentia fuerit ea in re Gentilis et Christiani. Olim, inquit, cum Gentiles eramus, quaestum lucrumque [Col. 0600A] ante omnia sectari soliti, nunc quae habemus in commune conferentes, omni indigenti ea communicamus. [Col. 0600B] Toto certe coelo deerrarunt, qui sibi persuasere ex illis testimoniis, veteres christianos omnia revera bona inter se habuisse communia, quibus pro indiviso in medium collatis unusquisque frueretur. Ut aequalitas dignitatum inter ipsos non in ipsis personis fuit, sed in animo, quo se major parem minori ferebat, et dominus servum non aliter tractabat, quam si frater esset, ita et communio bonorum apud eos non in re ipsa fuisse dignoscitur, sed in voluntate sola communicandi, quam et effectus sequebatur, si usus veniret. SALMASIUS . Fratrum nomen impertiamus. Clemens Strom. II: Ideo nos fratres, quod eodem verbo regenerati. Euseb. Emiss. Homil. IV: Fratres, sorores, non natura, sed officio et affectione; quos enim diligimus, his nominibus vocare solemus. WOUWER .—Noluit Deus, ut jam ante notavimus, ullum reperiri egentem in populo suo, sed omnes tanquam fratres inter se vivere, ut erant ab uno parente omnes. Haec fratrum appellatio [Col. 0600C] inter christianos etiam aliquandiu viguit, nec solum tantisper dum intra Hierosolymitanam civitatem sub apostolis Ecclesia Christi stetit. sed etiam aliis, in quibus propagata est locis, praesertim quamdiu fuit persecutionibus vexata. Nec fratres modo invicem se appellabant, quod unius Dei parentis homines, quod consortes ejusdem fidei, et spei cohaeredes, ut ait Minucius, sed etiam quia fraterno inter se more viverent, ut solent fratres, qui pro indiviso paternis bonis una fruuntur. In commune quod quisque habebat, conferebant, convivia communia agitabant, dilectionis nomine vocitata; nihil indiscretum denique habebant, praeter uxores, ut ait Tertullianus in Apologetico, cap. 39, qui hanc etiam fraterni nominis inter christianos communicati causam affert. At quanto, inquit, dignius fratres et dicuntur, et habentur, qui unum patrem Deum agnoverint, qui unum spiritum biberint sanctitatis, qui de uno utero ignorantiae ejusdem ad unam lucem expaverint veritatis. Sed eo fortasse minus legitimi existimamur, quia nulla de nostra fraternitate tragoedia exclamat, [Col. 0600D] vel quia ex substantia familiari fratres sumus, quae penes vos fere dirimit fraternitatem. Itaque qui animo animaque miscemur, nihil de rei communicatione dubitamus. Omnia indiscreta sunt apud nos, praeter uxores. Corporum. Heumannus legendum esse putat servorum. Nisi quod possunt, etc. Mss. Cauc., Jun. ac 3 Reg. rec. et 14 impressi, nisi quos. Utraque lectio bona. Sed ea quae est in textu genuina nobis visa est ex mss. 2 Bonon., 5 Reg. vet., 6 Colbert. multisque aliis et edit. Is. petita, et praecedentibus et sequentibus confirmata. Vide supra, nisi quia pares esse nos credimus; et infra, quia et non egent. Non quia divitias habent, sed quia utuntur illis. Ita mss. 8 Reg., 5 Colbert. Brun. aliique, cum nonnullis editis. Bene. Vide infra quia et non egent. Mss. Cauc. Jun., 2 Reg. rec. 1 Colb. et 8 vulgati, non qui divitias habent, sed qui; non inepte tamen. Et qui pauperes videntur. Sic restitui ex mss. Reg. Put. et 5 al. Reg., 1 Colb., 2 Clarom. aliisque, et 15 impressis. Scripti 9 et nonnulli vulgati habent et quia. Quia et non egent. Ita mss. 4 Reg. vet. multique alii, cum pluribus editis. Vocem non respuunt 11 mss. rec. et 3 vulg. Sublimior est. Alludere videtur ad illud Ciceronis, qui in libro Officiorum ait, quemque tanto sublimiorem esse quanto humilius se gesserit. In hac vita saeculari. Id est, temporali, ut infra cap. 18, et lib. VII, cap. 4 et 11. Hic deesse aliquid videtur; manca est enim oratio. A Sapientis ratione. Mss. 6, sapientia. Ex mss. veterrimis pluribusque aliis expunxi et, quod erat in quibusdam editis. [Col. 0601D] Semotius. Mss. 5, submotius; 6, summotius; 2, remotius. Caeteri et omnes editi, semotius. Apud Lucretium, lib. I, vers. 46, a curis semotus. Apud Deum. I Cor. I. Firma. Mss. Brun., summa. Se extollit. Luc. XIV et XVIII; Mat. XXVIII. Exposui, etc. Hucusque integra Epitome Lactantiana caruimus. Fragmentum illius hoc loco incipiebat. Nunc cura Pfaffii habemus integram fere. Quod propterea moneo, ut studiosus eam cum ipso opere diligenter conferat. Sic enim intelliget eamdem rem saepius bene dici posse; augebit praeterea hac ratione dicendi copiam; et experietur, id quod verum est, ejusdem esse artificis breviter et copiose dicere. Fiet porro ut, detracto eloquentiae copiosioris ornatu, rem propius contueatur. BETULEIUS . Quae a philosophis afferebantur. Ita mss. antiquiores et meliores ac 10 editi. In scriptis 10 rec. et 4 excusis est asserebantur; in 3 mss. rec. et 3 vet. edit. [Col. 0602C] Rom., disserebantur. Refellendi. In ms. Jun. haec sequentia, quae in impressis non extant, habentur: Volens aliud esse jus civile, aliud naturale: civile jus dici civilem sapientiam et naturale sine sapientia fieri, ac si utrumque nullum foret. Quam sententiam in textum admittere non placuit; in nullo enim alio ms. expressa deprehenditur. GALLAEUS . Vide Ciceronem, lib. III de Officiis. Qui totius orbis potirentur. Sic omnes fere mss. et editi. Et recte; hoc enim verbum etiam gaudet genitivo apud Ciceronem IV Acad., 126, et I Finib., 7; apud Velleium Paterculum, regni potiri; apud Caesarem, totius Galliae sese potiri posse sperant; et potiri hostium, apud Plautum. Nonnulli ignorantes addiderunt, dominio, ut in mss Jun. et 2 Reg. rec. et 2 vet. edit. Rom., sed admodum frustra, siquidem mox praecessit [Col. 0602D] imperio. Romanis ipsis injustitias exprobrant S. Augustinus in libris de Civitate Dei, et Tertullianus, cap. 25 Apologetici. Et in egestate. Ita restitui ex mss. 1 Bonon. et 1 Reg. antiquissimis, 3 al. Reg., 1 Colbert., 1 Lips., Goth., Brun., edit. Is. et ipsomet Lactantio Epitom. cap. 56: Quod si omnes populi penes quos sit imperium, ipsique Romani, qui orbem totum possederint, justitiam sequi velint, ac suum cuique restituere quod vi et armis occupaverunt, ad casas et egestatem revertentur. Mss. Cauc. et 15 rec. habent in necessitate. Quatuor illa verba desunt in Regio-Put. Si profitebitur, bonus quidem quia. Mss. rec. 5 Colbert., 2 Clarom. et 10 edit. ferunt: Si profitebitur, emptori fugitivum esse, bonus quidem. At tria haec verba, quae interponunt, a caeteris absunt. Ac ea eradenda esse recte docet Thomasius, quia haec non ad servum tantum fugitivum respiciunt, verum etiam ad domum pestilentem et similia referenda sunt.
Cum igitur et liberi servis, et divites pauperibus humilitate animi pares simus, apud Deum tamen virtute discernimur. Et tanto quisque sublimior est, quanto justior. Si enim justitia est, parem se etiam minoribus facere, quanquam hoc ipso praecellat, quod se inferioribus coaequavit; tamen si non tantum quasi parem, sed etiam quasi minorem se gesserit, utique multo altiorem dignitatis gradum, Deo judice, consequetur. Nam profecto in hac vita saeculari, quoniam brevia et caduca sunt omnia, et praeferunt se alteris homines, et de dignitate contendunt: quo nihil foedius, nihil arrogantius, nihil a sapientis ratione semotius. Rebus enim coelestibus [Col. 0601B] contraria sunt ista universa terrena. Sicut enim sapientia hominum summa stultitia est apud Deum, stultitia autem (ut docui) summa sapientia est: sic Deo humilis et abjectus est, qui fuerit conspicuus et sublimis in terra. Nam ut taceam, quod haec praesentia terrae bona, quibus magnus honos tribuitur, virtuti contraria sunt, et vigorem mentis enervant; quae tandem potest firma esse nobilitas, quae opes, quae potentia, cum possit Deus reges quoque ipsos inferiores etiam infimis facere? Et ideo consulens nobis Deus, inter divina praecepta illud praecipue posuit: Qui se extollit, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur. Cujus praecepti salubritas docet, quod qui se apud homines planum fecerit, humilemque praebuerit, [Col. 0601C] hic apud Deum praecellens et insignis habeatur. [Col. 0602A] Nec enim falsa est illa sententia, quae apud Euripidem fertur in hunc modum: Quae hic mala putantur, haec sunt in coelo bona.
Exposui causam cur philosophi nec invenire justitiam, nec defendere potuerunt. Nunc redeo ad id quod intenderam. Carneades ergo, quoniam erant infirma quae a philosophis afferebantur, sumpsit audaciam refellendi, quia refelli posse intellexit. Ejus disputationis summa haec fuit: «Jura sibi homines pro utilitate sanxisse, scilicet varia pro moribus; et apud eosdem pro temporibus saepe mutata: jus autem [Col. 0602B] naturale esse nullum: Omnes et homines, et alias animantes ad utilitates suas natura ducente ferri; proinde aut nullam esse justitiam, aut si sit aliqua, summam esse stultitiam, quoniam sibi noceret alienis commodis consulens.» Et inferebat haec argumenta: «Omnibus populis qui florerent imperio, et Romanis quoque ipsis, qui totius orbis potirentur, si justi velint esse, hoc est, si aliena restituant, ad casas esse redeundum, et in egestate ac miseriis jacendum.» Tum omissis communibus ad propria veniebat. «Bonus vir, inquit, si habeat servum fugitivum, vel domum insalubrem ac pestilentem, quae vitia solus sciat, et ideo proscribat ut vendat, utrumne profitebitur fugitivum servum ac pestilentem domum se [Col. 0602C] vendere, an celabit emptorem? Si profitebitur, bonus [Col. 0603A] quidem, quia non fallet: [Col. 0603A] [Col. 0603A] [Variorum Notae to columns 603-604] Non fallet. Mss. 11, et edit. Rom. 1468, non fallit. Sed fallet exposcunt sequentia, consulet, fallet. Rei consulet. Ms. 1 Bonon. antiq. et ed. Is. sibi consulet. Quia fallet. Mss. 5 rec., quia fallit. An indicabit? Mss. Cauc. Jun. et 9 edit. an id indicabit? Transcendebat. Ita mss. antiquiores et potiores maximo numero, cum editis multis. Scripti 10 et typis excusi 5, transibat. Posset. Mss. 1 Bon. et 4 rec. totidemque editi, [Col. 0603D] potest; 1 Clarom. possit. Jam justus ille. Hanc lectionem unius ms. Reg. et edit. Ald., Florent., Juntar., Paris. 1525., Crat., Gymnic., Graph., Fasit., Betul., Gall., Spark., Walch., retinui, quantumvis invitis et reclamantibus tum mss. tum impressis codicibus, ubi habetur, jam non justus ille, exceptis 1 Reg. rec., 1 Colb. et Brun. qui referunt, jam non sapiens ille. Nostra lectio maxime convenit sententiae Carneadis: adversativa vero omnino repugnat; non enim in hac disputatione injustitia, sed justitia cum stultitia, injustitia vero cum ipsa sapientia conjungebatur: et ita dicebatur, quod ille quidem justus erit, sed stultus; si vero contra fecerit, idem sapiens habebitur, sed erit injustus. Hoc liquet ex alio sequenti exemplo. ISAEUS .—At Heumannus putat esse legendum, jam vero justus, ut in antiquis editis.— Jam vero justus ille, sed stultus est. Praetuli istam lectionem, quia altera, jam non justus ille, repugnat sententiae Carneadis, integro Lactantii capiti 17 maxime infra, et verbis Epitomes, cap. 56: [Col. 0604C] Utrumne. . . . tabula . . . . equo deturbabit, ut ipse possit evadere? Si volet justus esse, non faciet; sed idem stultus judicabitur, qui dum alterius vitae parcit, suam prodit. Si faciet, sapiens quidem . . . sed . . . malus. BUN . Dum parcit alienae. Receptam firmant c. 17: Stultitia est alienae animae parcere, cum pernicie suae; et verba paulo ante ex epit. c. 56 citata. BUN . Venenata. Heumannus suspicatur Lactantium scripsisse pene invicta. Nihil contra libros muto: quia haec argumenta aculeata, perniciosa et gravia erant, illa vocat venenata. Sic Ciceronis orationes contra Antonium, [Col. 0604D] lib. III, c. 14 vocavit venenatas. BUN . Non potuerit refellere. Ita omnes manu exarati et impressi, praeter 4 mss. rec. et 3 edit., in quibus est potuit. Faciat . . . . respondentem. Eleganter, ut lib. I, c. 10: Facit assidentem. Cic. lib. I de Nat. Deor., cap. 12, Facit Socratem disputantem. Conf. lib. I de Natura Deorum, cap. 8. BUN . Pro justitiaque. Ita alibi Lactantius; et sic lego cum 3 editis omnibusque mss., exceptis 2 Reg. rec. et cunctis fere editis in quibus est, proque justitia. Irrefutata. Pro non refutata, est nova vox. Qui profecto licet sapiens fuerit. Hujus sapientia celebratur a Cicerone libro de Finibus secundo, de Offic. II, et praecipue de Amicitia, quae Laelii nomine inscribitur. BETUL . Qui. Heuman. legit quia, ex editis. Plato. Cujus libri decem de Republica, de Justitia, inscripti sunt. Aristoteles. Libro V Moralium.
Quod ad praesentem disputationem pertinebat, ostendi quomodo justitia similitudinem stultitiae gerat; ut appareat non sine causa decipi eos, qui putant, nostrae religionis homines stultos esse, qui talia facere [Col. 0604B] videantur, qualia ille proposuit. Nunc majus a me exigi sentio; ut ostendam, quare justitiam Deus stultitiae specie convolutam, ex oculis hominum voluerit auferre, si prius Furio respondero, quia parum plene respondit Laelius: qui profecto licet sapiens fuerit, ut vocabatur, patrocinari tamen verae justitiae nullo modo poterat, qui caput ipsum fontemque justitiae non tenebat. Nobis autem facilior est ista defensio, quibus coelesti beneficio familiaris est ac penitus nota justitia, quique illam non nomine, sed re, novimus. Nam Plato et Aristoteles honesta quidem voluntate justitiam defendere cupierunt, effecissentque aliquid, si conatus eorum bonos, si eloquentiam, si virtutem ingenii, divinarum quoque rerum doctrina juvisset. Itaque opus illorum inane atque [Col. 0604C] inutile jacuit; nec cuiquam hominum persuadere potuerunt, ut eorum praescripto viveret, quia fundamentum a coelo disciplina illa non habuit. Nostrum [Col. 0605A] opus certius sit necesse est, quos [Col. 0605A] [Col. 0605C] [Variorum Notae to columns 605-606] Quos. Ita quamplurimi et antiquissimi mss. et 4 editi. Caeteri cum 9 rec. scriptis, quod. Afferebant. Sic restitui ex mss. 5 veterrimis, 1 Bonon., 2 Reg., 3 al. Reg., 2 Colbert., 2 Clarom. In scriptis 10 et 10 editis legitur asserebant; in aliis disserebant. Perspexit. Ita emendavi ex mss. 5 Reg. antiquioribus, 4 Colbert., 2 Clarom., Brun. et edit. Betul., faventibus Cauc., 1 Bonon. rec. et Tax. in quibus est perspexerit. 1 Bonon. antiq., 5 Reg. rec., 2 Colb. et 11 vulgati habent, prospexit. Et rationem tamen. Addidi tamen ex 10 editis cunctisque mss. praeter 1 Bon. antiq., Pen. et 4 edit. rec. quibus deest. Decretum disciplinae. De talibus decretis multa Seneca [Col. 0605D] in epist. 95. Arnob. l. II, p. 48: Qui (philosophi) dum alter alterius labefactant, destruunt, convelluntque decreta, cuncta incerta fecerunt. BUN . Ut decretum disciplinae suae tueretur. Academicae factionis scilicet, nihil certo sciri; sive ut sequitur, nihil percipi ut certum posse. Decretum autem dixit dogma institutum, ἀρεστὸν. Partim ex BETULEIO . Cur enim naviget, etc. Sic etiam alii Patres negotiationem tanquam rem illicitam damnarunt. Vide Tertull., lib. de Idololat., c. XI. Eorum rationes erant quod illa vix possit exerceri sine cupiditate et mendacio. GALLAEUS . Versetur. Francius, versatur. Vide praecedentia. 1 Reg. rec. versatur a secunda manu. Heuman. legit etiam versatur. Qui nec lucrum sciat appetere, etc. Supra dixit, virum justum nihil quidquam appetere alieni, et hic nec lucrum, etc. Quae sic accipi non volo, quasi injustitiae sit arguendus qui lucrum appetit. Quod hic [Col. 0606C] generaliter asserit auctor noster, sane de immodico appetitu intelligit, quo sensu ejus assertio vera est. Spectare. Respicit ad leges christianorum, quibus fas non erat spectaculis gladiatoriis interesse. Vel invitus ad haec subeunda cogatur. Nimirum ad caedem faciendam, dum militare cogitur; nam illo aevo, non solum sub imperatoribus gentilibus, sed etiam christianis, cum delectus tironum ageretur, quibus militaris aetas ac statura esset, et qui ejus erant conditionis, uti militiae vacationem non haberent, ad militare sacramentum adigebantur, nec illud defugere poterant. Qui semel autem id sacramentum dixissent, ante emensa stipendia, et nisi ex justa ac merita causa impetrata missione, discedere a signis non habuere fas: qui aliter militiam deseruisset, capite [Col. 0606D] plectebatur. Ergo illi sunt, quos invitos ad militiam, id est trucidandorum hominum legitimam artem subeundam, ex necessitate legum cogi dixit Lactantius, et quos propterea excusandos, tam ipse insinuat quam Patres Concilii Nicen. Can. 12. SALMASIUS . O Carneade. Ita plures mss. et editi. 2 Reg. rec. et 2 Colb. o Carneades; Brun. tu Carneades; 1 Colbert. tu, o Carneades.—O Carneade. Sic mss. et editi, quod recte tuetur Heumannus, et illustrat ex Vossio lib. II Anal., c. 3 et c. 10. Defendit quoque Gronovius. O Socrate, vocandi casu, in fragment. Ciceronis ed. Verburg., p. 3936. BUN . Qui sacramentum hominis ignorant. Id est, veram rationem et conditionem hominis. Supra lib. II, cap. 18: Quicumque igitur sacramentum hominis, rationemque natura suae nititur obtinere. WALCH . Integer. Horat. I Carm., Od. 22. Lambit Hydaspes. Sic antiquiores et meliores mss. [Col. 0607C] et 12 edit. ac libri Horatiani. Scripti 16 rec. Lactantiani et 3 vet. edit. Rom. Ambit, nec male.
Videamus ergo, utrumne justitia foedus aliquod habere cum stultitia possit. Justus, inquit, si aut equum saucio, aut tabulam naufrago non ademerit, ut ipse animam suam liberet, stultus est. Primum omnium, nego ullo modo fieri posse, ut homini, qui quidem vere justus sit, ejusmodi casus eveniat; quia justus neque cuiquam nato inimicus est, neque quidquam omnino appetit alienum. Cur enim naviget, aut quid petat ex aliena terra, cui sufficit sua? Cur autem belligeret, ac se alienis furoribus misceat, in cujus animo pax cum hominibus perpetua versetur? Scilicet peregrinis mercibus, aut humano sanguine delectabitur, [Col. 0605C] qui nec lucrum sciat appetere, cui sufficit victus; et [Col. 0606A] non modo ipse caedem facere, sed interesse facientibus, ac spectare ducat nefas. Sed omitto ista; quoniam fieri potest, ut vel invitus ad haec subeunda cogatur. Adeone ergo justitiam, o Furi, vel potius, o Carneade, cujus est illa omnis oratio, tam inanem, tam supervacuam, tamque contemptam Deo putas, ut nihil possit, nihilque habeat in sese, quod ad custodiam sui valeat? Sed videlicet qui sacramentum hominis ignorant, ideoque ad hanc vitam temporalem referunt omnia, quanta sit vis justitiae, scire non possunt. Nam et cum de virtute disputant, quamvis intelligant aerumnis ac miseriis esse plenissimam, tamen expetendam esse aiunt sua causa; ejus enim praemia, quae sunt aeterna et immortalia, nullo modo vident. Sic rebus omnibus ad hanc praesentem vitam [Col. 0606B] relatis, virtutem plane ad stultitiam redigunt; siquidem tantos hujus vitae labores frustra et inaniter suscipit. Sed haec alio loco plenius.
Interim de justitia, ut coepimus, cujus tanta vis est, ut cum oculos in coelum sustulerit, a Deo mereatur omnia. Recte igitur Flaccus tantam esse dixit innocentiae vim, ut ad tutelam sui non egeat nec armis, nec viribus, quacumque iter fecerit;
In tabula naufragum, etc. Idem habet et sentit cum Lactantio Ambrosius lib. III, offic. cap. 4.
Quid carius. Mss. 12 rec. et 3 edit. clarius.
Perduxeris. mss. 6 rec., perduxerit, non male.
[Col. 0607D] Judicabis. Mss. 10 rec. et 13 edit. judicabitur, 2 Colbert. et Pen. judicabit. At scribo judicabis cum 1 Bonon. et 1 Reg. antiquissimis, 1 al. Reg. bonae notae, ac quinque aliis et edit. Betul. Vide praecedentia.
Pythagoraei. Mss. rec. 2 Reg. et 1 Clarom. a secunda manu, edit. Rom. 1470, et Florentina, Pythagorici: Damon scilicet ac Pythias, de quibus Valerius lib. IV, cap. 7; Cicer. lib. III Officior. cap. 10.
Tyranno. Scilicet Dionysio Syracusano.
Duceretur. Scil. ad supplicium. Absolute, more veterum. Sic ter Seneca de Pisone, qui militem duci jusserat, de Ira lib. I, cap. 16. BUN .
Quod alter. Antiquiorum et meliorum mss. est. In 4 rec. et 4 edit. est quorum alter; in 13 rec. et vulgatis 5 est cum alter.
His. Ita restitui ex mss. et multis editis. In nonnullis est hic. Deprecatus. Id est, precatus, Lib. VI, cap. 20: Misericordiam deprecantes. Conf. lib. de Mort. persec. c. 41, cap. 46, cap 52, et Val. Max. lib. IV, cap. 7. [Col. 0608C] Saepe hoc sensu Veteres. BUN .
Dissolvitur. 1 Colb. dissolvetur: 1 Colb., 1 Lips., Em., solvitur.
Dum ne. Ita antiq. et mel. mss. et edd. locutio Ciceroniana pro dummodo non recentiorum: Cic. ad Atticum lib. VI, cap. 1: dum ne negotiatori; et VIII, [Col. 0608D] ep. 13, dum ne tibi, non laboro.
Conciliatricem. Vide Cic. lib. I de Natura deorum, 104.
Quia malum est. Id est, quatenus malum est.
Nesciunt enim, quia malum est, nocere. Lactantius aliique scriptores sacri, Tertullianus, Augustinus, maxime Cyprianus vel sexcenties, ut vulgatam versionem omittam, post scio aliaque verba sentiendi, loco accusativi cum infinitivo, aut quod cum conjunctivo, eadem vi quia cum indicativo ponunt. Lactantius lib. VI, cap. 22: Scit enim, quia mortis est fabricatrix voluptas. Notamus ibidem plura, et ad lib. IV, cap. 12: Ut scias, quia ego sum Dominus. BUN .
Homo vero, qui. Ita mss. veterrimi 1 Bonon., 3 Reg. quorum unus est optimae notae, aliique sex ac todidem editi, tum etiam sex veteres editiones XV saeculi. In 12 mss. et 8 excusis est quia.
Quo a mutis. Mss. 3 rec. et 2 edit. multis.
Calliditas autem et astutia in mutis animalibus. Addidi [Col. 0609C] autem ex 21 mss. Post mutis 8 scripti rec. et 14 excusi addunt quoque.
Non invitus confiteor, morietur potius, quam occidet. Nec ideo tamen justitia, quod est singulare hominis bonum, stultitiae nomen accipiet. Quid enim melius, quid carius esse homini debet, quam innocentia? quae utique tanto perfectior sit necesse est, quanto illam perduxeris ad extremum, morique malueris, ne quid de innocentiae ratione minuatur. Stultitia est, inquit, alienae animae parcere cum pernicie suae. Num etiam [Col. 0607B] pro amicitia perire, stultum judicabis?
Quid ergo illi familiares Pythagoraei laudantur a vobis, quorum alter se tyranno vadem mortis pro altero dedit, alter ad praestitutum tempus, cum jam sponsor ejus duceretur, praesentiam sui fecit, eumque interventu suo liberavit? quorum virtus in tanta gloria non haberetur, quod alter pro amico, alter etiam pro fide mori voluit, si stulti putarentur. Denique ob hanc ipsam virtutem tyrannus his gratiam retulit, utrumque servando, et hominis crudelissimi natura mutata est. Quin etiam deprecatus esse dicitur, ut se tertium in amicitiam reciperent, non utique tanquam stultos, sed tanquam bonos et sapientes viros. Itaque non video, quare cum pro amicitia et fide mori, summa gloria computetur, non etiam [Col. 0607C] pro innocentia perire, sit homini gloriosum. Ergo stultissimi sunt, qui nobis crimini dant, mori velle pro Deo, cum ipsi eum, qui pro homine mori voluit, in coelum summis laudibus tollant. Denique ut concludam disputationem, non posse eumdem justum esse, ac stultum, eumdem sapientem, et injustum, docet ipsa ratio. Qui enim stultus est, quid sit justum [Col. 0608A] ac bonum nescit; et ideo semper peccat. Ducitur enim quasi captivus a vitiis; nec resistere ullo modo potest, quia caret virtute, quam nescit. Justus autem ab omni peccato se abstinet, quod aliter facere non potest, quam si habeat recti pravique notitiam.
Rectum autem discernere a pravo quis potest, nisi sapiens? Ita fit, ut numquam possit esse justus, qui stultus est, neque sapiens, qui fuerit injustus. Quod si est verissimum, manifestum est eum, qui aut naufrago tabulam, aut equum saucio non ademerit, stultum non esse; quia haec facere peccatum est, a quo se sapiens abstinet. Videri tamen et ipse confiteor, per hominum errorem ignorantium cujusque rei proprietatem. Itaque omnis haec quaestio non tam argumentis, [Col. 0608B] quam definitione dissolvitur. Stultitia igitur est in factis dictisque, per ignorantiam recti ac boni, erratio. Ergo stultus non est, qui ne sibi quidem parcit, dum ne noceat alteri, quod est malum. Quod quidem nobis et ratio, et veritas ipsa praescribit. In omnibus enim videmus animalibus, quia sapientia carent, conciliatricem sui esse naturam. Nocent igitur aliis, ut sibi prosint; nesciunt enim quia malum est, nocere. Homo vero, qui scientiam boni ac mali habet, abstinet se a nocendo, etiam cum incommodo suo, quod animal irrationale facere non potest; et ideo inter summas hominis virtutes innocentia numeratur. Quibus rebus apparet sapientissimum esse, qui mavult perire ne noceat; ut id officium, quo a mutis discernitur, servet. Nam qui vendentis errorem [Col. 0608C] non redarguit, ut aurum parvo emat, aut qui non profitetur fugitivum servum, vel pestilentem se domum vendere, lucro et commodo suo consulens, non est ille sapiens, ut Carneades videri volebat, sed callidus et astutus. Calliditas autem et astutia in mutis quoque animalibus sunt, vel cum insidiantur aliis et dolo capiunt ut devorent, vel cum insidias aliorum [Col. 0609A] vario genere deludunt. Sapientia vero in hominem solum cadit. Sapientia est enim intelligentia vel ad bonum rectumque faciendum, vel ad abstinentiam [Col. 0609A] [Col. 0609C] [Variorum Notae to columns 609-610] Vel ad abstinentiam. Sic reposui ex antiquissimis mss. 1 Bonon. et 2 Reg. edd. Tornes., Soubron., Is Vide praeced. ad bonum. Quamplurimi scripti et impressi habent vel abstinentia. Dictorum factorumque. Haec lectio est quamplurimorum [Col. 0609D] mss. inter quos sunt antiquissimi Reg. et Bonon. atque 11 editorum. Recte. Vide seq. Scripti 10 et 3 edit. vet. legunt delictorum factorumque. Quo solo. 4 mss. rec. et 7 edit. vet., qua sola; quae sola; Colb., quae solo.—Quo solo. Id est, qua re sola, scil. sapientia; quae vox quoniam fuit paulo remotior, usus est, ut et alibi, neutro, quod ad omnia de sapientia dicta referendum. Sed nimirum haec causa efficit, etc. Hactenus Furium confutavit, injustitiae patronum. Jam indicabit causas, cur Laelius, qui sapientissimus habebatur, justitiae partes non pro dignitate tueatur; nempe quod illius sapientia non coelitus fuit. Ostendit autem Laelium sibi contraria asserere. Ab initio vero capitis investigat errorum philosophicorum, atque vulgi scaturiginem; nempe quod articulus de spe resurrectionis non satis constater creditur. Ex his fundamentis colligit, quod Vivit apud superos, et habet sua munera virtus. [Col. 0610C] Virtutem autem dicit ipsam justitiam, quae materia totius hujus quinti libri est. Qui egere. 1 Bonon. antiq. et 1 Clarom. a prima manu, quia. Ex qua persuasione. Ms. Cant. et edit. 5, Ex eaque persuasione. Hanc praesentem. Subaudi vitam, quod Goth. adscriptum [Col. 0610D] habet, opinor, ex glossa receptum. CELL . Nunquam. Ms. 1 Reg. rec. et 15 edit., nequaquam; in 1 Reg. rec. nunquam poteris. Labantemque sententiam. Scripti 7 et 2 edd. labentem; 1 Reg. rec. laborantemque. Effodiantur oculi. Mss. 3 rec. et 12 editi interponunt ei, quod mox praecessit. Angustissimus trames. Ms. Brun. angustissimo tramite; 4 Colbert. angustissimos tramites, mendose. Scripti 6 rec. et 5 vulgati per angustissimos tramites. Lege de hoc infra lib. VI, cap. 3.— Angustissimus trames . . . perduceret. Nam unam tantum viam, unum tramitem ad immortalitatem ubique statuit; hinc lib. VII, cap. 20: Angustus admodum trames est, per quem justitia hominem deducit in coelum. Idem docent lib. VI, capp. 3 et 4 integra, maxime ibid., cap. 7: Via mendax . . . multos tramites habet . . . via veritatis . . . et simplex . . . et angusta . . . et ardua, etc. BUN .
[Col. 0609B] Sed nimirum haec causa efficit, ut stultus esse videatur, qui egere aut mori malit, quam noceat, vel eripiat aliquid alteri, quod hominem morte deleri putant. Ex qua persuasione omnes tum vulgi, tum etiam philosophorum nascuntur errores. Si enim post mortem nihil sumus, profecto stultissimi est hominis non huic vitae consulere, ut sit quam diutina et commodis omnibus plena. Quod qui faciet, a justitiae regula discedat necesse est. Si autem superest homini vita melior et longior, quod et philosophorum magnorum argumentis, et vatum responsis, et prophetarum divinis vocibus discimus; hanc praesentem cum suis bonis contemnere, sapientis est, cujus omnis jactura immortalitate pensatur. Apud Ciceronem idem ille justitiae defensor Laelius. «Vult, inquit, plane virtus [Col. 0609C] honorem; nec est virtutis ulla alia merces.» Est plane, et quidem virtute dignissima, quam tu, Laeli, nunquam poteras suspicari; nihil enim divinarum noveras litterarum. Quam tamen illa, inquit, accipit facile, exigit non acerbe. Erras vehementer, si putas ab homine praemium solvi posse virtuti, cum ipse alio loco verissime dixeris: «Huic tu viro quas divitias [Col. 0610A] objicies? quae imperia? quae regna? qui ista putat humana, sua bona divina judicat?» Quis ergo te sapientem, Laeli, putet, cum ipse tibi loquare contraria? et paulo post virtuti adimas, quae dedisti? Sed videlicet ignorantia veri facit incertam labantemque sententiam.
Deinde quid adjungis? «Sed si aut ingrati universi, aut invidi multi, aut inimici potentes suis virtutem praemiis spoliant.» O quam fragilem, quam inanem virtutem induxisti, si spoliari praemio suo potest! Quae si bona sua divina judicat, ut aiebas, qui possunt existere tam ingrati, tam invidi, tam potentes, qui virtutem spoliare valeant iis bonis, quae fuerint in eam collata divinitus? «Nae illa se, inquit, multis solatiis oblectat; maximeque suo decore seipsa [Col. 0610B] sustentat.» Quibus solatiis? quo decore? cum in crimen saepe veniat, et in poenam decor ille vertatur. Quid enim, si ut Furius dicebat, «rapiatur, vexetur, exterminetur; egeat, auferantur ei manus, effodiantur oculi, damnetur, vinciatur, uratur, miseris etiam modis necetur,» perdetne suum praemium virtus? An potius peribit ipsa? Minime. Sed et mercedem suam Deo judice accipiet, et vivet, et semper vigebit. Quae si tollas, nihil potest in vita hominum tam inutile, tam stultum videri esse, quam virtus; cujus naturalis bonitas et honestas docere nos potest, animam non esse mortalem, divinumque illi a Deo praemium constitutum. Sed idcirco virtutem ipsam Deus sub persona stultitiae voluit esse celatam, ut mysterium veritatis ac religionis suae esset arcanum; ut has religiones, [Col. 0610C] sapientiamque terrenam extollentem se altius, sibique multum placentem, vanitatis errorisque damnaret; ut proposita denique difficultate, angustissimus trames ad immortalitatis praemium sublime perduceret.
Docui, ut opinor, cur populus noster apud stultos stultus habeatur. Nam cruciari atque interfici malle, quam [Col. 0611A] thura tribus digitis comprehensa in focum jactare, [Col. 0611A] [Col. 0611C] [Variorum Notae to columns 611-612] In focum jactare. Scripti 10, in focum jacere; ms. Tornes., in focis jacere. Praeterquam Deum. 1 Colbert., 1 Clarom. et Francius, praeter Deum. Eadem varietas infra, praeterquam alimenta, et praeter alimenta. Dominum suum. Sic reposui ex cunctis mss. et pluribus editis: bene. Vide seqq. Nonnullis impressis est, dominum summum, male. Exhaeres. De exhaeredatione liberorum titulus est [Col. 0611D] in Institut. Imperialibus, lib. II, cap. 13. Exhaeredationis causae in Juris constitutionibus numerantur quatuordecim. BETULEIUS . Domini et patris. Vide lib. IV, cap. 3. Unus est pater vester, qui in coelis est. Matth. XXIII. Praeter alimenta. Ita mss. In editis est praeterquam. Non habet in potestate. Sic restitui ex edit. Rom. 1470, cunctisque mss. praeter 1 Reg. rec. et 12 edit. in quibus est, non habet potestatem.. Nisi quia Deus ipse constituit. Habent ea verba omnes libri; et omnia recta, modo suppleas, nisi iis quae . . . constituit? Quod respicit constitutum supra. Sic lib. VI, cap. 25: Quid Deo dignum, nisi quod ipse . . . poposcit? BUN . Impiis. Isai. ult. Eccl. VII, Judith. XVI, Ps. X.— Ignem, quod ipse . . . comminatur. Constanter libri quod, idque neutrum pro re, de qua actum, ponitur saepe; ut dixi ad cap. 17: Quod sc. se parasse injustis aeternum ignem; ut hoc capite supra: Superest . . vita . . . longior, quod . . . discimus. BUN . [Col. 0612C] Praedonum suorum. Per praedones, inquit Walchius, intelligit pontifices, sacerdotes: immo vero intelligit daemonas; nam mox sequitur: Quos deos esse opinantur. Iterum c. 20: Adorant hostes suos, latrones et interfectores suos victimis placant, etc. Conf. lib. II, cap. 16; lib. V, cap. 21. BUN . Instigationibus. lib. IV, cap. 27: Instigantibus . . . daemonibus; cap. 30, Instinctibus daemonum. Lib. V, cap. 21: Spiritus . . . perditi . . . instigant nescios in furorem. [Col. 0612D] BUNEMAN . Inhaerentes persuasioni vulgari. Ms. 1 Bonon. antiq. haerent; alter Bonon. recentior inhaerent. Scripti 18, inhaerente persuasione vulgari.—Inhaerente persuasione vulgari. Rost., Ven. 1471, 72, utraque 78: Parrh., Junt., Ald., et reliqui, inhaerentes persuasioni vulgari. Participium exprimit melius voluntatem; dicit enim statim, eos libenter errare: ut l. I, cap. 1: Multi enim superstitionibus vanis pertinaciter inhaerentes, obdurant se contra manifestam veritatem. BUN . Ignoratio. Ita antiquiores et potiores mss. et octo editi. Haec vox Lactantio familiaris. Scripti 18 rec. et septem impressi ignorantia. Ea faciunt in corporibus. Eleganter. Cic. in Verrem, Act. 1, c. 5: Neque hoc solum in statuis ornamentisque fecit. Conf. Cortium ad Sall. Catil. 11, n. 4, p. 47: Foeda crudeliaque in civibus facinora facere. BUNEMAN . Tenebras. Haec alludunt ad illud Isaiae cap. V, 20: Vae dicentibus malum bonum, et bonum malum; qui [Col. 0613B] ponunt tenebras in lucem, et lucem in tenebras; qui ponunt amarum in dulce, et dulce in amarum.
[Col. 0611C] Discant igitur, et suarum et alienarum interfectores animarum, quam inexpiabile facinus admittant: primum, quod seipsos jugulant perditissimis daemonibus serviendo, quos Deus in aeterna supplicia [Col. 0612A] damnavit: deinde, quod nec ab aliis Deum coli patiuntur, sed avertere homines ad mortifera sacra contendunt; nitunturque summa diligentia, ne qua sit anima incolumis in terra, quae salvo statu suo spectet in coelum. Quid aliud dicam quam miseros, qui praedonum suorum instigationibus parent, quos deos esse opinantur? quorum neque conditionem, neque originem, neque nomina, neque rationem sciunt: sed inhaerentes persuasioni vulgari, libenter errant, et stultitiae suae favent. A quibus si persuasionis ejus rationem requiras, nullam possint reddere: sed ad majorum judicia confugiant, quod illi sapientes fuerint, illi probaverint, illi scierint, quid esset optimum; seque ipsos sensibus spoliant, ratione abdicant, dum alienis erroribus credunt. Sic impliciti rerum omnium ignorantia, nec [Col. 0612B] se, nec deos suos norunt. Atque utinam soli errare, soli desipere vellent! Alios etiam in consortium mali sui rapiunt, quasi habituri solatium de perditione multorum. Sed haec ipsa ignoratio efficit, ut in persequendis sapientibus tam mali sint, fingantque se illis consulere, illos ad bonam mentem velle revocare.
Num igitur hoc sermone, aut aliqua ratione reddita facere nituntur? Minime; sed vi atque tormentis. O mira, et caeca dementia! In iis putatur mala mens esse, qui fidem servare conantur; in carnificibus autem bona. In iisne mala mens est, qui contra jus humanitatis, contra fas omne lacerantur? an potius in iis qui ea faciunt in corporibus innocentum, quae nec saevissimi latrones, nec iratissimi hostes, nec [Col. 0612C] immanissimi barbari aliquando fecerunt? Adeone etiam sibi mentiuntur, ut vicissim boni ac mali nomina transferant et immutent? Quid ergo non diem, noctem vocant? solem, tenebras? Alioquin eadem [Col. 0613A] impudentia est, [Col. 0613A] [Col. 0613D] [Variorum Notae to columns 613-614] Impudentia est. Mss. 8 rec., imprudentia; Jun., prudentia. Ne, si nostra. Ms. 1 Colbert. et quidam editi, nec, [Col. 0613C] sed male. Augetur . . . religio Dei . . . premitur. Vid. not. c. 13, c. 22, sqq. Tertull. Apol. extr.: Nec quidquam tamen proficit exquisitior quaeque crudelitas. Illecebra est magis sectae. Plures efficimur, quoties metimur a vobis. BUNEMAN . Pontifices. Apparet etiam Lactantii temporibus antiqua illa Romanorum sacerdotia viguisse. BETULEIUS . Seu minores, seu maximi. Pontifices Numa instituit, quibus Martium generum suum Maximum praefecit, penes quem summa ceremoniarum potestas erat. BETUL .— Fuere pontifices minores, Scribae pontificum qui fastos et commentarios habebant, fidelem custodiam rerum gestarum referebant, qui Annales maximi dicebantur; quique illis ministri aderant, quod omnis aevi gesta mandabant litteris, pontifices minores dicti sunt. Alex. ab Alex. lib. II, cap. 8. Flamines. Sive Diales, sive Martiales a Romulo instituti, sive Quirinales a Numa. BETULEIUS . [Col. 0613D] Augures. Quos a Chaldaeis originem traxisse credunt, qui ab his ad Graecos, a Graecis ad Hetruscos, ab Hetruscis ad Latinos propagati sunt. Reges sacrificuli. Qui post exactos reges instituti sunt, ut regiis praeessent sacris. De quibus lege Pomponium Laetum, Lucium Fenestellam, Alexandrum ab Alexandro, Blondum, etc. qui ex Livio, Dionysio, Varrone et aliis, de sacerdotiis Rom. multa memoriae prodiderunt. BETULEIUS .—Mss. 7 Reg., 2 Colb., Tornes., 2, Clarom., sacricolae. Cohortentur nos ad. Repetunt nos a me additum Angl., Lips. tert., Reimm. et editi ab anno 1465, 1524, Gymn. et Isaeus; omittunt Fasit., Gryph. et reliqui, et satis eleganter subauditur. BUN . Quae merces in cultu, quae poena in contemptu maneat. Heumannus hic omnibus editoribus insultans tandem, Scribe, inquit, quae merces cultum, quae poena contemptum maneat. Mihi lectio communis omnium librorum satis elegans videtur, subaudito accusativo [Col. 0614B] mortales, vel homines. BUN . Destringant aciem ingeniorum. Editum antea ab omnibus, ut quoque habet Gothanus, distringant. Quod verbum hic minus quadrat; valet enim stringere in diversas partes: nisi intelligas sensu rariori, [Col. 0614C] ubi valet ligare, constringere; atque ut Latinis destringere aciem, gladium, est expedire: sic Lactantius l. III, c. 8: expediant acumen suum, BUN . Afferatur. Ita restitui ex omnibus prope mss. 9 Reg., 6 Colbert. aliisque multis, et edit. Rom. 1470. Scripti Jun. et 2 Lips. habent asserant, nec male; 1 Clarom. asserantur. 3 Oxonienses et 14 vulgati: afferatur. Et rationem. Sic legendum cum 1 Colbert., nisi mavis ut rationem, quod est in vet. mss. 1 Bonon., 1 Reg., Cauc. et 15 aliis et edit. 2 vet. Rom., Is., Cellar. In 6 aliis manu exaratis rec. et 17 impressis est aut. Qui devotione ac fide caret. Emman.: qui fide ac ratione careat. Non movenda prior lectio. Inf. Dei cultus devotionem maximam fidemque desiderat; cap. 22: Ut devotionem ac fidem . . . corroboret. De Opif., c. 19: Si quis fidem suam devotionemque non prodiderit. De Mort. Persec., c. 18, Adimere tibi fidem ac devotionem nulla vis potuit. Conf. lib. V, cap. VII. BUN . [Col. 0614D] Hiscant. Sic lego cum 1 ms. Reg. et 14 excusis: quod cum non intelligerent amanuenses 8 Reg., 6 Colb., Jun., Pen., Lips., Pal., Ultr. 2 Clarom., Brun., et 5 vet. edit. pro hiscant, scripserunt discant; 2 Bonon., Tax., dicant. Tit. Liv. lib. VI, 16: Nec attollere oculos aut hiscere audebunt. Arnob. lib. IV, an mutire, an hiscere. Ridebitur. Haec lectio est omnium mss. et vet. edit. Rom. In caeteris impressis est irridebitur; in 1 Reg. veterrimo justitia ridebitur. Ex mortibus. Ita antiquiores ac meliores mss. et octo editi. Scripti 16 rec. et 6 vulgati ex moribus. Sic quoque legitur apud Buneman, qui de hac variante notam sequentem exhibet.— Ex moribus. Confirmatur haec lectio ex l. I, c. 11. Jovem ex rebus gestis, et ex moribus hominem fuisse deprehendimus, etc. Conf. de Ira, c. 11: S. Augustin. de Civ. Dei lib. VII, c. 18: Unicuique deorum ex ejus ingenio, moribus, actibus, casibus, sacra constituta sunt. BUN .
Procedant in medium pontifices, seu minores, seu maximi; flamines, augures, item reges sacrificuli, quique sunt sacerdotes et antistites religionum. Convocent nos ad concionem: cohortentur ad suscipiendos [Col. 0613B] cultus deorum; persuadeant multos esse quorum numine ac providentia regantur omnia: ostendant origines et initia sacrorum ac deorum, quomodo sint mortalibus tradita; qui fons, quae ratio sit, explicent; proferant, quae merces in cultu, quae poena in contemptu maneat, quare ab hominibus coli se velint, quid illis, si beati sunt, humana pietas conferat. Quae omnia non asseveratione propria (nec enim valet quidquam mortalis hominis auctoritas), sed divinis [Col. 0614A] aliquibus testimoniis confirment; sicuti nos facimus. Non est opus vi et injuria, quia religio cogi non potest: verbis potius quam verberibus res agenda est, ut sit voluntas. Distringant aciem ingeniorum suorum: si ratio eorum vera est, afferatur. Parati sumus audire, si doceant: tacentibus certe nihil credimus; sicut ne saevientibus quidem cedimus. Imitentur nos, et rationem rei totius exponant. Nos enim non illicimus, ut ipsi objectant: sed docemus, probamus, ostendimus. Itaque nemo a nobis retinetur invitus; inutilis est enim Deo, qui devotione ac fide caret. Et tamen nemo discedit, ipsa veritate retinente. Doceant isti hoc modo, si qua illis fiducia veritatis est, loquantur: hiscant, audeant (inquam) disputare nobiscum aliquid ejusmodi; jam profecto [Col. 0614B] ab aniculis quas contemnunt, et a pueris nostratibus error illorum ac stultitia ridebitur. Cum enim sint peritisssimi, deorumque progeniem, et res gestas, et imperia, et interitus et sepulchra de libris noverint; ipsosque ritus, quibus sunt initiati, vel ex rebus gestis hominum, vel ex casibus, vel etiam ex mortibus natos sciant: incredibilis dementia est, deos putare, quos fuisse mortales negare non audeant; vel si tam impudentes fuerint ut negent, suae illos ac [Col. 0615A] suorum litterae coarguant, [Col. 0615A] [Col. 0615B] [Variorum Notae to columns 615-616] Coarguant. Mss. 12 rec. et 8 impressi, coarguent. Vide praeced. audeant, et seq. convincant. Jun. coarguantur. [Col. 0615C] Convincant. Mss. 10 rec. et 6 editi, convincent. Cum sint. Pro quum, quod est in melioribus mss. et impressis, in pluribus excusis erat quam. In mss. 3 Reg. rec., Brun. et edit. Ald., Crat., Graph., legitur qui. Ne et a nostris derideantur. Conjunctionem restitui ex 6 Reg., 5 Colb., et 5 aliis ac 7 editis: pro et, est aut, in Reg. antiquissimo. In 5 rec. scriptis et 12 vulgatis deest et. Nam fere vulgus. Ita scripti 12. In ms. Cauc. et 16 rec. necnon in editis, Nam forte vulgus. Incorruptum . . . . . judicium. Incorruptum hic valet, castum, integrum, ut in Cicerone testis incorruptus atque integer, testimonium incorruptum. Pro Marcello cap. 9: Qui judicabunt . . . . . fortasse incorruptius quam nos. BUN . Fida silentia. Virgil. III Aeneid., v. 112. Quae cum imperarentur, dicebatur: Favete linguis. Unde proverbium Ostium obdite, profani. Cum hoc proverbio convenit Canon in decretis de Consecrat. dist. 2, qui arcet plebem a presbyterio. BETUL . [Col. 0615D] Cur nobis aut non credunt. 1 Ms. rec. credant; 2 Reg. rec., Jun., Cantabrig. multique impressi, Cur nobis aut nostris non credunt. Inquiunt. Vide supra lib. III Institution. init. cap. 3. O quam honesta voluntate. Ironice. Sic ferunt 3 mss. quorum unus est antiquissimus, alteri bonae notae. Ms. Cauc. ac 19 alii rec. et editi sex habent inhonesta. Non occidendo, sed moriendo. Haec lectio est omnium fere mss. et octo editorum. Et recte. Est enim relativum, occidere, et mori. Vide infra, ut religionem patientia vel morte defendas. 2 Reg. rec. et sex vulgati habent monendo. S. Bernardus Serm. 61 in Cantic.: Fides suadenda est, non imperanda; et Serm. 64, Haeretici capiantur potius quam effugentur; capiantur dico, non armis, sed argumentis quibus refellantur errores eorum. Athanas. Apol. II. Caedes et vincula aliena sunt a nostra Ecclesia. Pro moriendo Cellarius et Heumannus habent monendo, quod, inquiunt, [Col. 0616B] refertur ad persecutores, qui ferro et flammis superstitiones suas defendebant.— Non occidendo, sed moriendo. [Col. 0616C] Apte Augustinus, de Civit. Dei l. 2, c. 29, Christianos rom. scribit: Adversus potestates inimicissimas conflixisse, easque fortiter moriendo vicisse. BUN . Si malo. Hic aliorum fere omnium malo, rectum. Malo, id est, scelere, quod est malum et malorum. Vid. supra, et c. 20. Bono . . . adducendi homines ad bonum . . . non malo. BUN . Jam sublata, jam nulla est. Ms. 1 Bonon. antiq. jam supplicatio nulla est. Fides conservata. Ms. Jun. et 5 vet. edit. consecrata; minus bene. Vide paulo post, fidem servat . . . . et fides servanda est. Consequitur. 1 Reg. rec. et Brun. consequetur. Vide praeced. Mortem occubuerit. Sic habent quamplurimi mss. et cuncti ferme editi, sicut vitam vivere, apud eumdem Lactantium Divin. Institut. lib. I, cap. 14: lib. V, cap. 8; lib. VII, cap. 24: et libro de Opificio Dei, infatigabilem militiam Deo militemus. Sed Ciceronis etiam est, vitam vivere, Orat. IV in Verrem, n. 118. Itaque perperam scripserunt librarii morte occubuerit in mss. 5 Reg., 1 Colbert., Brun., edd. Rom. 1470, [Col. 0616D] et Isaei.— Mortem occubuerit. Occumbere mortem recte latine, et saepe dicitur; vide Pitiscum ad Curt. lib. IV, c. 15: Ante oculos sui quisque regis mortem occumbere ducebant egregium; Gebhardum, Gruterum, Davisium ad Cic. I Tuscul., 42, fin.: Qui pro patria mortem non dubitaret occumbere. BUN . Mortuis praemium potest virtutis exsolvere. 1 Bonon. antiq., praemium mortis exsolvet. Quoniam militia coelestis est, devotionem maximam, etc. Desumptum a militia corporali; milites enim se totos reipub. devovebant, aut Caesari consecrabant. Vegetius: Jurant autem per Deum, et per Christum, et per Spiritum sanctum, et per majestatem imperatoris, quae secundum Deum generi humano diligenda est et colenda: nam imperatori, cum Augusti nomen accepit, tanquam praesenti et corporali Deo fidelis est praestanda devotio, et impendendus pervigil famulatus. Aut praestabit precanti. Mss. 2 Reg. rec. pro precanti, legunt petenti.
Quid ergo saeviunt? ut stultitiam suam, dum minuere volunt, augeant. Longe diversa sunt carnificina et pietas; nec potest aut veritas cum vi, aut justitia cum crudelitate conjungi. Sed merito non audent de rebus quidquam docere divinis, ne et a nostris derideantur, et a suis deserantur. Nam fere vulgus, cui simplex incorruptumque judicium est, si mysteria illa cognoscat in memoriam mortuorum constituta, damnabit; aliudque verius, quod colat, quaeret.
In templo, et cum templo. Deest et cum templo in tribus rec. scriptis.
Nihilque secum ex ea neque afferunt. In 1 Bonon. antiq. deest ex ea; 1 Reg. abest neque.
Neque firmae atque immutabiles. Ita mss. 1 Bonon., 6 Colb. et 5 alii, ac 9 vet. edit. aliae vero, neque firmos ac immutabiles. At nostra lectio melior est; opponit enim falsas religiones verae, quae firma est et immutabilis.
Lenae procaces. Lenas, quae infra, multos bonis exuunt, docte vocat procaces. Festus: Procari poscere est; unde et proci, et procaces meretrices ab assidue poscendo. BUN .
Ut occidant. 9 Reg. mss., 1 Clarom. et 8 edit. occidat. Utraque lectio bona.
Quid venenarius? Mss. 2. Reg. rec., I Colbert. a [Col. 0617D] secunda manu., Torn., Em., Cant. et 3 vet. edit. Rom., foenerarius? nisi ut fallat, id est, latenter agat, machinationes suas occultet.— Quid venenarius. Venenarius ponitur pro venefico supra; et quisnam magis fallit, quam veneficus, venenarius? Hinc loco gemino lib. V, c. 9: Si palam grassari non licuit, venena clam temperent; qui uxores necent, ut dotes earum lucrentur, aut maritos, ut adulteris nubant . . . qui coelum ipsum veneficiis appetant. BUN .
Nisi ut mortem viri optet, aut ut sua impudicitia celetur. Sic editiones Betuleii, Cellarii, Walchi, Heumanni, atque pauci mss., Cantabrigiense scilicet et Lipsiense; in aliis tum mss. tum editis legitur, nisi aut mortem viri, aut ut sua impudicitia celetur, quod mancam exhibet orationem.
Quid lena? Mss. 10, leno, virili genere. Caeteri omnes ut in textu.
Sacrificare. Ita 6 vet. edit. cum omnibus mss. praeter [Col. 0618C] 2 Reg. et 11 edit. In iis est, sacrificasse; in 1 Reg. rec. satisfacere.
Si cutem laverint. Quaevis scelera aqua expiabant. Cato Orig. 3; Tertull. de Bapt., cap. 5; Seneca in Hercule furente; Apuleius Mil. l. XI; Dion. lib. XLVIII; Eurip. in Iphig. Taur.; Clemens Alexand. lib. VII Strom. Corpus autem totum, vel manus tantummodo lavabant, juxta Sophocl. enarrator. Athenaeum l. IX: Mos erat veteribus, quando sive caedem hominis sive ali as caedes fecissent, lavare manus, in purgationem piaculi. Apud veteres enim optimum et grave habebatur manus lavare. Justin. Martyr. Apol. II: Et balneum quidem hos resciscentes daemones a propheta praedicatum operati sunt, et ipsos aspergere ad sacra sua accedentes, et immittere eis constituerunt libamina, et nidores talia perficientes: perficiebant vero ut accedentes se lavarent, priusquam ascenderent ad sacra; inde purgati operabantur sacris. Sed et caedem credebant aspergine [Col. 0618D] tolli, quod Maro II Aeneid. attingit. Hinc Pilatus lavat manus, ut se innoxium, vel insontem mortis Christi declaret. Vide Matt. XXVII, v. 24,
Abluant. Ita fere Ovid. in Fastis:
Sordidatur. Vox ecclesiastica, quam apud probae latinitatis auctores non reperies: sed adjectivum sordidatus passim apud Ciceronem.— Ulli amnes abluant. Ut ex cap. 20 infra patet, etiam hic respexit ad Cic. l. II, de Leg. 10: Caste jubet lex adire ad deos, animo videlicet, in quo sunt omnia: nec tollit castimoniam corporis . . . nam illud vel aspersione aquae . . . tollitur: animi labes nec diuturnitate vanescere, nec amnibus ullis elui potest. BUN .
Isti autem. Mss. 4 et octo editi, Ipsi. Caeteri tum mss., tum impressi, Isti.
sicut invenerant, relinquunt; nihilque secum ex ea neque afferunt, neque referunt. Inde est, quod ejusmodi religiones neque bonos facere possunt, neque firmae atque immutabiles esse.
Traducuntur itaque ab his homines facile, quia nihil ibi ad vitam, nihil ad sapientiam, nihil ad fidem discitur. Quae est enim superstitio illorum deorum? quae vis? quae disciplina? quae origo? quae ratio? quod fundamentum? quae substantia? quo tendit? aut quid pollicetur, ut ab homine possit fideliter servari, fortiterque defendi? In qua nihil aliud video, quam ritum [Col. 0617B] ad solos digitos pertinentem. Nostra vero religio eo firma est, et solida, et immutabilis, quia justitiam docet, quia nobiscum semper est, quia tota in animo colentis est, quia mentem ipsam pro sacrificio habet. Illic nihil exigitur aliud, quam sanguis pecudum, et fumus, et inepta libatio: hic, bona mens, purum pectus, innocens vita. Illuc veniunt sine delectu adulterae impudicae, lenae procaces, obscoenae meretrices; veniunt gladiatores, latrones, fures, venefici, et precantur nihil aliud, quam ut scelera impune committant. Quid enim latro sacrificans, aut gladiator roget, nisi ut occidant? Quid venenarius, nisi ut fallat? Quid meretrix, nisi ut plurimum peccet? [Col. 0618A] Quid adultera, nisi ut mortem viri optet, aut ut sua impudicitia celetur? Quid lena, nisi ut multos bonis exuat? Quid fur, nisi ut plura compilet? Hic vero etiam levi communique peccato locus est nullus. Et si quis ad sacrificium non integra conscientia venerit, audit quae illi Deus comminetur, ille qui latebras cordis videt, qui peccatis semper infestus est, qui exigit justitiam, qui fidem poscit. Quis hic malae menti, aut malae preci locus est? At illi infelices, nec ex sceleribus suis intelligunt quam malum sit, quod colunt, quandoquidem flagitiis omnibus inquinati, veniunt ad precandum; et se pie sacrificare opinantur, si cutem laverint: tanquam libidines intra pectus inclusas ulli amnes abluant, aut ulla maria purificent. Quanto satius est mentem potius eluere, [Col. 0618B] quae malis cupiditatibus sordidatur; et uno virtutis ac fidei lavacro universa vitia depellere? Quod qui fecerit, quamlibet inquinatum ac sordidum corpus gerat, satis purus est.
Isti autem, quia nesciunt, vel quid, vel quomodo sit colendum, caeci et imprudentes in contrarium cadunt. Adorant itaque hostes suos: latrones et interfectores suos victimis placant; et animas suas cum thure ipso cremandas aris detestabilibus imponunt. Irascuntur [Col. 0619A] etiam miseri, quod non similes [Col. 0619A] [Col. 619B] [Variorum Notae to columns 619-620] Similes. Heuman. legit simul et. Nobis irascuntur. Ms. 1 Bonon. antiq., bonis. De quorum potestate diffidunt. De deest in mss. 2 Regiis; in altero rec. est potestati. Cum caste. Proprio adversarios jugulans gladio, [Col. 0619C] recitat legem 12 Tabularum, ex secundo Ciceronis de Legibus libro, cujus primum caput est: Ad divos advento caste. Rem praeclarissime dictam plurativa perdit inflexione. Pietatem, etc. Alterum caput, Pietatem adhibento. Pietas autem animi est, quo Deus colitur: juxta illud, Deus spiritus est; adorandus ergo in spiritu et veritate. BETUL . Vide Ciceronem libro II de Legibus, sub init. Opes amovento. Tertium hoc legis caput est, Opes amovento: ex Platonis, opinor, Alcibiade II desumptum, qui liber περὶ προσευχῆς inscribitur. At loco facit, existimat Betuleius legendum esse faxit, ut antiquarum legum majestas et stylus servetur. Deus ipse vindex erit. Francius, forte ipsi. Ms. 1 Clarom. illi Deus judex erit. Si suam non potest. Mss. 13 et edit. 5, qui suam. Quos cogunt, etc. Epit. c. 53. Tertull. ad Scapul. c. 2: Nec religionis est cogere religionem, quae sponte suscipi debeat, non vi; quum et hostiae ab animo libenti [Col. 0619D] expostulentur. Ita etsi nos compuleritis ad sacrificandum, nihil praestabitis diis vestris; ab invitis enim sacrificia non desiderabunt, nisi contentiosi sint: contentiosus autem Deus non est. BUN . Non est beneficium. Hinc e contrario Jureconsulti dicunt: Volenti non fit injuria. Eos miseris modis aut perdant. Aut additum ex mss. et quamplurimis editis: in nonnullis deest. Inutiles faciant. Eo alludit Lact., l. VI, c. 11: Largire . . . debilibus, claudis . . . inutiles sunt hominibus, sed utiles Deo. Et infra, egentes atque inutiles alere. BUN . Faciunt. Id est, sacrificant; et hoc sensu reperitur apud Varronem de L. L. lib. V, cap. 4, et Virgil. Eclog. 3, v. 77. Quibus cum lacrymis. Sic legendum ex mss. et quamplurimis editis; in nonnullis impressis deest cum. Qui est omnium. Scilicet Deus; mox enim praecessit Deum. Itaque perperam additur creator in mss. [Col. 0620B] Cauc., 2 Reg. rec., Cant. et 11 editis: a caeteris abest. Velit, nolit. Ita quamplurimi mss., inter quos sunt veterrimi et optimi 1 Bonon., 3 Reg., 5 Oxon., 3 Lips., 2 Colbert., aliique. In mss. 13 et editis 5 est [Col. 0620C] velint, nolint. Bunemannus quoque admittit hanc ultimam lectionem, et notam sequentem exhibet.—Pluralem recepi ex Cauc., Lips. 2, 3 Goth., Emm., Reimm., Ven. 1472, utraque 78. Ad rem Tertullianus Apologet. 23: Bene est, quod omnium Deus est, cujus, velimus, aut nolimus, omnes sumus. BUN . Quam etiam. Addidi etiam ex 3 vulgatis et omnibus mss. praeter 2 Reg. rec. in quibus deest, ut in plerisque editis.— Quam etiam servorum. Ego vero in Goth., Reimm., Emman., quam etiam inveniri addo et confirmo, tamquam Lactantio stylo conforme, ita ubi nihil obmovere potest Heumannus. Legitur de Ira, cap. 13. Omnia propter hominem proposita, tam bona, quam etiam mala. De Mort. pers., c. 48: Tam ego Constantinus Augustus, quam etiam ego Licinius Augustus. BUN . Labores. Id est, calamitates. Ne verbo quidem reluctamur. Epit. cap. 53. Contra calumnias, quasi conspirarent Christiani contra imperatores, [Col. 0620D] haec faciunt. BUN . Sed Deo remittimus. Remittimus, id est, reservamus. Lib. VI, c. 8: Ultionem suam non sibi assumat, sed judicio Dei reservet. BUN . Qui defensores deorum suorum. Mss. 10 rec. totidemque editi addunt se esse. Efferate. Sic omnes. De hac vocula nondum ex antiquioribus observata nihil in lexicis, Krebsii dissertatione, Walchii diatribe. BUN . Num pejus. Bene. Vide seqq. mss. 1 Bonon. Num potius. Aegyptiorum. Non modo a christanae philosophiae scriptoribus, sed a prophetis quoque, Aegyptiorum superstitio male audit. De animalibus quae ab Aegyptiis pro diis coluntur nemo copiosius scripsit, quam Herodotus in Euterpe. Vide etiam Philostratum, libro VI de Vita Apollonii, et Artheneum in septimo. Meminit etiam Cicero in Quinto Tusculan. Quaestion. et de Natura deorum lib. I. Sicut et Lucianus in Dialogo [Col. 0621A] de Sacrificiis. Videndus est etiam Euseb. lib. II de Praeparat. Evangel. cap. I.
At nos contra non expetimus, ut Deum nostrum, qui est omnium, velit, nolit, colat aliquis invitus; nec, si non coluerit, irascimur. Confidimus enim majestati ejus, qui tam contemptum sui possit ulcisci, quam etiam servorum suorum labores et injurias. Et ideo cum tam nefanda perpetimur, ne verbo quidem reluctamur: sed Deo remittimus ultionem; non ut ii faciunt, qui defensores deorum suorum videri [Col. 0620B] volunt, et saeviunt efferate adversus non colentes. Ex quo intelligi datur, quam non sit bonum deos colere; quoniam bono potius adducendi homines ad bonum fuerant, non malo. Sed quia illud malum est, etiam officium ejus bono caret. At enim puniendi sunt qui destruunt religiones. Num pejus nos destruimus, quam natio Aegyptiorum, qui turpissimas bestiarum ac pecudum figuras colunt, [Col. 0620D] [Col. 0621A] [Variorum Notae to columns 621-622] Qui turpissimas bestiarum ac pecudum figuras colunt. Qui geminus ab Aegyptiis cultus, alter Mnevis nuncupatus, et ab Heliopolitanis; alter Apis, et a [Col. 0621B] Memphitis pro numine habitus. Sic Plutarchus in lib. de Iside et Osiride. Apim intelligit Tibullus, cum lib. I Eleg. 7 ait:
Nam διακρίτικῶς eum appellat Memphitem bovem, ab illo qui Mnevis nomine Heliopoli colebatur diversum. De Api etiam Cicero, lib. I de Natura deorum: Quid igitur censes? Apim illum, sanctum Aegyptiorum bovem, nonne deum videri Aegyptiis? Uti Plinius lib. VIII, c. 46: Bos in Aegypto etiam numinis vice colitur; Apim vocant. Et paulo post: Sunt delubra ei gemina, quae vocant thalamos, auguria populorum. Alterum intrasse laetum est; in altero dira portendit. Et Clemens Pseudo-Romanus lib. V Recognitionum: Alii Aegyptiorum bovem, qui Apis dicitur, colendum tradidere. Apidis etiam meminere Clemens Alexandrinus, Admonitione ad gentes; Mela, de Situ Orbis, lib. I [Col. 0621C] cap. 19: Solinus, cap. 35; Lucianus in Concilio Deorum, et de Sacrific.; Spartian. in Hadriano: Diodor. Sicul. lib. I; Aelianus, de Animal. lib. XI, cap. 10, et aliis. Sub bove autem Aegyptii solem colebant. Macrobius lib. I, cap. 21: Taurum vero ad solem referri, multiplici ratione Aegyptius cultus ostendit: vel quia apud Heliopolim taurum Soli consecratum, quem Neton cognominant, maxime colunt; vel quia bos Apis in civitate Memphi Solis instar excipitur. Ubi pro Neton, legendum censeo Mnevim, uti ab aliis vocatur; quae haud dubie vera est lectio. Haec cum scripsissem, incidi forte in locum Cl. Seldeni Syntag. I, de Diis Syris, ubi video jam ab eo monitum, Mnevim apud Macrobium reponendum esse. Aelianus autem lib. XI Histor. Animalium, cap. 11 ait, Apim non solis, sed lunae symbolum fuisse; et, ut Heliopolitani bovem suum soli, ita Memphitas suum lunae consecrasse. Ab hoc Aegyptiorum Apide veterum quidam volunt originem traxisse vitulum illum aureum, quem Israelitae sibi in deserto erigebant, colebantque. Sic [Col. 0621D] Lactantius lib. IV, cap. 10: In luxuriam prolapsi, ad profanos Aegyptiorum ritus animos transtulerunt. Cum enim Moyses dux eorum ascendisset in montem, atque ibidem quadraginta dies moraretur, aureum caput Bovis, quem vocant Apin, quod eos in signo praecederet, figurarunt. Idem et tradit de Jeroboami vitulis, de quibus I sive III Regum, cap. XII, 28. D. Ambrosius, sive alius quis in Epist. Roman., cap. I. Idem etiam de utrisque sentit D. Hieronymus ad cap. IV Hoseae: Videtur, inquit, idcirco mihi populus Israel in solitudine fecisse sibi vituli caput quod coleret, Jeroboam filius Nabat vitulos aureos fabricatus, ut quod in Aegypto didicerant, Ἄπιν καὶ Μνεῦιν, qui sub figura boum coluntur, esse deos, hoc in sua superstitione servarent. Scimus tamen, quorumdam animantium cultum universis Aegyptiis communem fuisse, quorumdam etiam quibusdam tantum civitatibus observatum. De singulis quaedam subjiciemus. Post bovem, de cujus cultu jam diximus, addit Strabo, canem. De hujus [Col. 0622A] veneratione quoque Cicero lib. V Tuscul. Quaest.; Aegyptiorum morem quis ignorat? quorum imbutae mentes pravitatis erroribus, quamvis carnificinam prius subierint, quam ibim, aut aspidem, aut felem, aut canem, aut crocodilum violent. Meminit et canis venerationis [Col. 0622B] libro I de Legib; item Plutarchus in lib. de Iside et Osiride; et Juvenalis, satyra 15:
Clemens etiam Alexandrinus προτρεπτ. qui et indicat, canem praecipue a Cynopolitanis cultum. Κυνοπολίται δὲ (σέβουσι) κύνα. De canis cultu etiam Herodotus in Euterpe, et Diodorus Siculus l. II, qui et addunt Aegyptios, in quorum domibus canis moreretur, solitos fuisse ad luctum indicandum, totum corpus radere. Felem quoque summo cultu sunt venerati; de quo cum Herodoto et Plutarcho, vide Ciceronem lib. I de Legibus, Tusculanar. Quaestion. lib. V, num. 78, et libro I de Natura deorum: Ne fando quidem auditum est, crocodilum, aut ibim, aut felem violatum ab Aegyptio. Juvenalis quoque satyra 15:
[Col. 0622C] Sic enim ibi legendum, non coeruleos, ut est in vulgatis, optime monuit Brodaeus Miscellan. lib. VII, cap. II. Diodorus etiam Siculus Bibliothecae Historicae lib. I, causam hujus cultus adducit; quia felis contra aspidum aliorumque serpentium morsus utilis est. Felis quoque cultus meminit Plutarchus Symposiacon, lib. IV, quaest. 5. Et Clemens Pseudo-Romanus lib. V Recognit., loco ex parte superius jam allato: Alii Aegyptiorum bovem, qui Apis dicitur, colendum tradidere, alii hircum, alii gattas. Per gattas enim plane feles, sive aeluros designat. Sic enim tum temporis locuti sunt, et gattas, vel cattas, feles appellabant. Unde in Gloss. Catta. αἴλουρος. Et aliae: Κάττα, Catta. Sic Callimachi Scholiastes ait αἶλούρους, sive feles, κάττας ἶδιοτικῶς nominatas fuisse. Item Evagrius lib. VI, cap. 24: Catii voce etiam utitur auctor Historiae Barlaami, ubi de Aegyptiorum superstitionibus agit: Quidam, inquit, illorum coluerunt ovem, quidam hircum, alii vitulum, et porcum, nonnulli corvum [Col. 0622D] et accipitrem, et vulturem, et aquilam. Alii vero crocodilum, quidam cattum, et canem, et lupum, et simiam, et draconem; et aspidem: alii cepas, et allia, et spinas. Porro apud Herodotum libro dicto legimus, Aegyptios ob felis mortem, non, ut in morte canis totum rasisse corpus, sed tantum supercilia. Addit deinde, feles mortuas saliri solitas atque ita Bubastim deferri, ubi sepeliebantur.
De quibus etiam mimos agi. Ita cum 4 editis omnes prope mss. In 2 Reg. rec., 1 Colb. a secunda manu, Cant. et 11 vulgatis est per mimos agi.—Mimos agi. Mimi hic non sunt ipsi actores, sed fabulae; et nota phrasis mimos agere, restituta quoque a me in Epit., c. 55. De re ipsa Augustinus de Civ. Dei, l. IV, c. 26: In ludis scenicis . . . numinum crimina frequentantur. BUN .
Sponte esse nata. Sic veteres editi saeculi XV, alii multi omittunt esse.
Fortuitu. Ita meliores et maximo numero mss. inter quos 6 Regii et 4 Colb. et editi. Scripti 9 quorum [Col. 0623C] octo sunt recentissimi, habent fortuito. Sed fortuitu legitur apud ipsum Lactantium, lib. I cap. 2, lib. VII, cap. 9; apud Ciceronem Philipp. X, n. 2; X Attic. 6: lib. I Offic., n. 103, et II ad Her., 16.
[Col. 0621A] quaedam etiam pudenda dictu tanquam deos adorant? Num pejus quam iidem ipsi? qui, cum deos colere se dicant, tamen eos publice turpiterque derident; de quibus etiam mimos agi cum risu et voluptate patiuntur. Qualis haec religio aut quanta majestas putanda, quae adoratur in templis, illuditur in theatris? Et qui haec fecerint non poenas violati numinis pendunt, sed honorati etiam laudatique discedunt. Num [Col. 0622A] pejus nos destruimus, quam quidam philosophi, qui omnino nullos deos esse aiunt: sed omnia sua sponte esse nata, omnia fortuitu fieri quae geruntur? Num pejus quam Epicurei, qui esse quidem deos, sed curare quidquam negant; neque irasci eos, neque gratia commoveri? Quibus dictis utique persuadent, colendos omnino non esse; siquidem nec colentes respiciunt, neque non colentibus irascuntur. Praeterea [Col. 0623A] cum contra metus [Col. 0633A] [Col. 0623C] [Variorum Notae to columns 623-624]Contra metus. Mss. 2 Reg. rec., 1 Colb., Brun. et edit. Betul. contra metum.
Dii non coluntur a nobis. Mss. 24 et editi 16. addunt, A multis enim non coluntur. Haec autem respuunt mss. antiquissimi 1 Reg., 2 Bonon., Tax., Navarr. Vict., 1 Sorbon., 1. Colbert.
Odium parit. Terent. Andr., act. I, scen. 1.
Quid patiantur. Mss. Jun., Ultr., 1 Colb. et editi 4, qui patiuntur?
Pergitur enim caeco et irrationabili furore. Ita restitui [Col. 0623D] ex mss. Regio-Put., 2 al. Reg. 6 Colb., Jun. aliisque undecim, necnon ex edit. 3 vet. Rom. et 5 al. In 2 Reg. scriptum est, Feruntur enim caeco, etc. In 1 Reg. rec. et 8 impressis, Perciti enim perferuntur caeco, etc.
Spiritus contaminati. Vide supra libro II, capit. 16.
Animasque divexant. Sic antiquiores et potiores mss. ac 7 editi, et Lactantius l. VII, c. 15. In mss. rec. 3 Reg., 3 Colb., 5 Oxon. et 5 aliis ac 6 vulgatis est diu vexant.
Quo audito tremunt, exclamant, etc. Prudent. Apotheos.
Excruciati virtute divini nominis, exsolantur. Sic lego cum mss. 3 Reg. quorum unus est antiquissimus, 2 Colb., 1 Brun. Accedunt Cauc., 1 Reg., 3 [Col. 0624C] Colbert. qui referunt, exulantur; 2 Reg. et Jun., expelluntur; 1 Reg. exultantur; 1 Reg. et Marm., exultant; quid pejus dici potest? 1 Reg. rec. alter Brun. et 18 edit., exulant. Forte legendum, exululant. Lactantius enim libro II, de Origine erroris, cap. 16, ait: Nec Deo per quem adjurantur . . . mentiri possunt. Itaque, maximis saepe ululatibus editis, verberari se, et ardere, et jam jamque exire proclamant. Proclive esset emendare ejulant, si concurrerent mss. Hoc enim verbum memini me legere apud priscos Patres, cum agunt de exorcismorum virtute: inter eos Cyprianus, de Idolorum Vanit.: Daemones tamen adjurati per Deum verum nobis statim cedunt, et fatentur, et de obsessis corporibus exire coguntur. Videas illos nostra [Col. 0624D] voce et oratione occulte flagellis caedi, igni torqueri, incremento poenae propagantis extendi, ejulare, gemere, etc.
Quae tota non in corpore, etc. Reposui tota ex 12 excusis, omnibusque mss. quod fuerat neglectum in 1 Bonon. antiq. et nonnullis editis.
Quod quia oculis manuque tractabile est. Ita omnes ferme mss. et octo editi. Scripti rec. Reg., 1 Colb., 2 Clarom. novemque vulgati post quod quia, addunt videtur oculis, sed perperam; quippe Lactantius etiam dixit oculis contrectari lib. de Opificio, cap. 1. Vide not. ibidem; et lib. II Div. Inst. cap. 6, contemplatione contrectent.
Inspici possunt. Mss. 10 rec. et 9 edit., aspici.
disserunt, nihil aliud efficere conantur, quam ut nemo deos timeat. Et haec tamen ab hominibus et audiuntur libenter, et disseruntur impune.
Non ergo ideo adversus nos insaniunt, quia dii non coluntur a nobis: sed quia veritas penes nos est, quae (ut est verissime dictum) odium parit. Quid igitur existimabimus, nisi nescire illos quid patiantur? Pergitur enim caeco et irrationabili furore; quem nos videmus, illi nesciunt. Non enim ipsi homines persequuntur, qui causam cur irascantur innocentibus non [Col. 0623B] habent: sed illi spiritus contaminati ac perditi, quibus veritas et nota est, et invisa, insinuant se mentibus eorum, et instigant nescios in furorem. Hi enim quamdiu pax est in populo Dei, fugitant justos, et pavent; et cum corpora hominum occupant, animasque divexant, adjurantur ab his, et nomine Dei veri fugantur. Quo audito tremunt, exclamant, et uri se verberarique testantur; et interroganti, qui sint quando venerint, quomodo in hominem irrepserint, confitentur. Sic extorti et excruciati virtute divini nominis, exsolantur. Propter haec verbera et minas, sanctos et justos viros semper oderunt. Et quia per se nocere his nihil possunt, publicis eos odiis persequuntur, quos sibi graves sentiunt; exercentque saevitiam quam violentissime possunt, ut aut eorum [Col. 0623C] fidem minuant per dolorem, aut, si id efficere non [Col. 0624A] quiverint, auferant omnino de terra, ne sint qui possint eorum nequitiam coercere. Non me fugit quid responderi e contrario possit. Cur ergo Deus ille singularis, ille magnus, quem rerum potentem, quem dominum omnium confiteris, haec fieri patitur; nec cultores suos aut vindicat, aut tuetur? Cur denique qui eum non colunt, et opulenti, et potentes, et beati sunt, et honoribus regnoque potiuntur; eosque ipsos ditioni suae ac potestati subjectos habent?
Reddenda et hujus rei ratio est, ne quid remaneat erroris. Nam in primis haec causa est cur existimetur religio Dei vim non habere, quod inducuntur homines specie terrenorum ac praesentium bonorum, quae ad curam mentis nullo modo pertinent: quibus quia carere justos vident, et affluere injustos, et Dei cultum [Col. 0624B] inanem arbitrantur, in quo inesse illa non cernunt, et deorum ritus aestimant veros, quoniam cultores eorum, et divitiis, et honoribus, et regnis fruantur. Verum ii qui sunt in hac existimatione, non perspiciunt altius vim rationemque hominis; quae tota non in corpore, sed in mente est. Nihil enim vident amplius, quam videtur, corpus scilicet; quod, quia oculis manuque tractabile est, imbecillum, fragile, mortale est; cujus sunt illa omnia bona, quae cupiditati, ac miraculo sunt, opes, honores, imperia, quoniam corpori afferunt voluptates; et ideo tam caduca sunt quam corpus ipsum. Animus vero, in quo solo est homo, quoniam subjectus oculis non est, nec bona ejus inspici possunt, quae in sola virtute sunt posita; et ideo tam stabilis, et constans, et perpetuus sit necesse [Col. 0624C] est, sicut ipsa virtus, in qua est animi bonum.
Longum est universas virtutis species [Col. 0625A] [Col. 0624D] [Variorum Notae to columns 624-625] Universas virtutis species. Scripti 6 rec. totidemque impressi ferunt, virtutum; Brun. omnes virtutum species. (Vide infra col. 625, lin. 3.) Ab illis bonis abhorrere. Mss. Cauc. et 2 Reg. et octo editi interponunt omnibus. (Vide infra col. 625 lin. 5.) [Col. 0625C] Celebrant. Mss. 2 Reg. rec., Cant. et 4 edit. concelebrant; 1 al. Reg. rec. colebant. Bunemannus vero habet, summis laudibus concelebrant, et sic rationem reddit hujus lectionis variantis.—Ms. Cantabr. et vetus ed. Rom., concelebrant, quod aptius numero, cujus observantissimus noster est, quam vulgatum celebrant. CELL . Perlatio. Vox rara vel etiam nova.— Perlatio. Tolerantia. Hoc sensu Lactantius, quod sciam, primus dixit. Conf. not. ad lib. III, cap. 2; alios ensu lexicis ignoto Hyginus in praefat. lib. I. poet. Astron.: Uniuscujusque historias causamque ad sidera perlationis ostendimus. BUN . Non potest. Id est, vix potest. Vitio peccatoque subjectus. Post haec verba, mss. 2 Reg. quorum unus est antiquisimus, et Marm. sexque [Col. 0625D] editi addunt, Domini affectat in liberos, quia temperantiam non habet. Subjectus est. Cancellis inclusum quidam addunt, Dominari affectus in liberos, quia temperantiam non habet, frag. At exterminant illa verba libri Bon., Tax., Pen., Pal., Jun., Angl., Lips., Reimm. et editi ab anno 1645, 1524, et Gymn., Thomas., Isaeus, Gall., Spark., reliqui. BUN . Quia illa omnia humana. In quamplurimis mss. et 7 vulgatis additur sunt, quod a vetustissimis mss. 3 et ab octo editis abest. Laelio. Vide Cic. ut supra cap. 12, 18 et 19, ex tertio de Repub.— Quia illa omnia, (ut est a Laelio dictum), sua bona divina judicat. Aperte provocat ad Laelii verba, quae indicavit noster, c. 18: Huic tu viro (justo) quas divitias objicies? . . . Quae regna? Qui ista putat humana, sua bona divina judicat; et infra, Quae virtus, si bona sua divina judicat? BUN . Et eadem conditione. Reimm.: ab eodem Deo, eadem [Col. 0626C] conditione, omisso, et. Goth., Angl., Rost., Ven. 1493, 97, Ald. et reliqui, et eadem conditione. L. V, c. 14: Deus, qui homines generat . . . eamdem conditionem vivendi omnibus posuit. Epitom., c. 59: Si nos idem Deus fecit, et universos . . . pari conditione generavit, fraterna . . . necessitudine cohaeremus. BUN . Impertit. 2 Colb. impartit; Jun. et 4 edit. impartitur. Eo accedit quod. Sic reposui ex mss. 2 Reg. antiquissimis, Cauc, aliisque sex, et edit. 4. In 11 rec. est, Et accedit ex eo quod. In 2, rec. Reg. et 6 impressis, Et accedit ex eo quod; in 1 Bon. et 3 vulgatis Accedit quod. In 1 Reg. rec. Accedat quod. Libidinum victor. Hoc enim nomine Aristoteles continentiam patientia potiorem judicat, quod vincere praestantius est, quam resistere: sicut [Col. 0626D] etiam praestantius est vincere, quam non vinci. BETULEIUS . Idem nihil tumoris. Mss. 3 Reg. rec. Id. est, nihil tumoris; 1 Reg., Jun. et 4 vet. edit. et nihil tumoris; scripti 6 et 4 vulgati, timoris; male. Fit enim antithesis ad superiora, ubi dixerat, impatientem elato animo insolenter tumere. Planus est. Sic supra Lactantius eodem libro, cap. 15, ad finem, id est, humilis. Nec aliena cupiat. Loquitur hic de justo et vere sapiente, sc. Christiano. Quid vero magni, si hic nihil rapiat? ne cupit quidem. Hinc de eodem dixit sup. Nec alienum quidquam concupiscit; et l. VI, c. 24: Nihil omnino appetat, nihil concupiscat alienum. BUN . Et hic in servitutem abeat. Mss. 25 et edit. 3: Et hic in se virtutem habeat: sed contra mentem Lactantii, qui id solum efficere vult, virum bonum esse in potestate hominis injusti. Vide supra justum hominem subjectum esse injusto; et infra, idcirco enim [Col. 0627B] voluit sub aliena ditione atque imperio degere . . . premi eos voluit ab iis in quorum manibus eos collocavit. At secundam lectionem admittit Buneman. et sic illam [Col. 0627C] defendit:— Et hic in se virtutem habeat. Vix dixit: Necesse est justum hominem subjectum esse injusto, quorsum denuo: justum in servitutem abire, quia justus est. Contra, si legas, in se virtutem habeat, justa est oppositio inter peccatum et virtutem. Ergo justus ac sapiens, quia virtutem capit, Habet in se patientiam. Phrasis occurrit, l. V, c. 10: Quisquamne putet hunc aliquid in se virtutis habuisse?
Inde injusti, ac Deum nescientes, et divitiis, et [Col. 0625C] potentia, et honoribus florent. Haec enim cuncta injustitiae [Col. 0626A] praemia sunt; quia et perpetua esse non possunt, et per cupiditatem violentiamque quaeruntur. Justus vero ac sapiens, quia illa omnia humana (ut est a Laelio dictum) sua bona, divina judicat, nec alienum quidquam concupiscit, ne quem contra jus humanitatis laedat omnino, nec ullam potentiam honoremve desiderat, ne cui faciat injuriam. Scit enim cunctos ab eodem Deo, et eadem conditione generatos, jure fraternitatis esse conjunctos. Sed et suo contentus, et parvo, quia fragilitatis suae memor, non amplius quaerit, quam unde vitam sustentet; et ex eo ipso, quod habuerit, impertit etiam non habenti, quia pius est: pietas autem summa virtus est. Eo accedit, quod voluptates caducas vitiosasque contemnit, quarum causa opes [Col. 0626B] appetuntur; quoniam continens est, ac libidinum victor. Idem nihil tumoris atque insolentiae gerens, non extollit se altius, nec erigit superbum caput: sed placidus, et concors et comis, et planus est, quia conditionem suam novit. Cum ergo injuriam nulli faciat, nec aliena cupiat, nec sua quoque, si vi auferantur, defendat: cum sciat etiam illatam injuriam moderate ferre, quia virtute praeditus est: necesse est justum hominem subjectum esse injusto, et contumeliis affici ab insipiente sapientem, ut et ille peccet, quia injustus est, et hic in servitutem abeat, quia justus est.
Si quis autem volet scire plenius, cur malos et injustos Deus potentes, beatos et divites fieri sinat; [Col. 0626C] pios contra, humiles, miseros, inopes esse patiatur: [Col. 0627A] sumat eum Senecae librum cui titulus est: Quare bonis viris [Col. 0627A] [Col. 0627C] [Variorum Notae to columns 627-628] Quare bonis viris. Abest viris a mss. Brun. Deus, inquit, homines pro liberis habet. Haec ipsa verba haud certe reperias apud Senecam. Quare aut Senecae liber excidit, aut quasi Senecae verbis eam Lactantius extulit sententiam, ut et alibi factitat. Horum verborum sententiam habes in ejus libello de divina Providentia, sub initium. ISAEO . Castigat. Vide Proverb. cap. III, v. 12; ad Hebraeos XII, v. 6; Apocal. III, v. 19. Unde nemini. Ms. 1. Bonon. Nec mirum. Quum vexamur . . . . . gratias agimus. Cyprianus de Lapsis, in principio: Quamvis agere gratias nostra vox [Col. 0627D] nec in persecutione cessaverit. Adde notas ad Lact. l. VI, c. 25: Etiam in malis gratias agat. BUN . Tum maxime gratias agimus. Act. V, v. 12. Chrysost. Homil. 5, de Jobo: Qui amore Christi aduritur, eligeret potius vinctum esse pro Christo, quam coelos inhabitare, clariusque hoc habebit, quam super duodecim sedes sedere, quamdiu voluntas Dei est, quod patiatur. JO. GERARDI. Quoniam, cum peccamus, irascitur. Ita scripti 9 rec. totidemque vulgati. At quibus cum peccamus, irascitur, habent mss. Cauc., Pal., 1 Lips., 1 Colb. et editi quidam. In 13 manu exaratis et 4 impressis, quibus, quoniam peccamus, irascitur. I Brun. pro quoniam habet quando. Quorum nos successores ac posteri. In locum enim Judaeorum a Deo reprobatorum gentiles insiti sunt tanquam surculi, quasi oleastri inserti in illis, et socii radicis et pinguedinis olivae facti, participantes eumdem spiritum fidei et gratiae, qui fuit in Abramo [Col. 0628B] et veteribus Judaeorum patriarchis: sic a Christo suscitati sunt Abrahae filii, ejus habentes fidem, operaque facientes. [Col. 0628C] Aberrarunt a disciplina, et legis vincula ruperunt. Mss. 8, aberraverunt. 1 Reg. antiquissimus, pro et legis, habet et Dei. Alter veterrimus Reg. cum aliis 4 rec. aberrarunt a disciplina legis, vinculaque ruperunt; item 4 Reg. rec., 4 Colbert. et 5 impressi aberraverunt. Deo autem quia repugnari non potest. Mss. 2 Reg. rec. et 2 Clarom. cui pro quia. Sed contra milites ejus. Immo in militibus imperator, in membris caput violatur. Actor. IX: Saule, Saule, quid me persequeris? RIVET. Pressurae verberibus. Ita restitui ex 1 Reg. antiquissimo, 7 al. Reg., 6 Colbert. aliisque decem, et editis 12. In 1 Bonon. antiq. est pressura verberibus; in Thys. et Gall. pressurae et verberibus, male. Deest pressurae, in Regio-Put. et forsan aptissime.— Pressurae, verberibus. Pressura, vox nostro et patribus pro persecutione, calamitate, frequens. Conf. infra, persecutiones. Lact. l. IV, c. 26: Pressurarum nobis ac laborum et miseriarum praebebat exemplum. Lib. VII, c. 17: [Col. 0628D] Erit pressura et contritio. Obiter hic observo, alibi esse magis reconditum usum hujus vocis, ubi medicis pressura notat somnum gravem, alias oppressionem. BUN . Diffluentem. Sic reposui ex edit. Cellar. et omnibus libris mss. praeter rec. 2 Reg., 2 Colb., 1 Clarom. et edd. in quibus est deffluentem. Colligat disciplinam. Ita emendavi ex antiquissimo et optimo Regio-Put. In 2 al. Reg. Tornes., 3 Colb. et editis corrigat. 1 Reg. et Brun. corrigant. Monstrare. 1 Bonon. antiq. monstrari; 1 Reg. rec. demonstrare. A deorum cultibus. Ita optimi et antiquissimi mss. Bonon. et Reg. aliique plures cum scripti, tum editi; idque propius est rei exprimendae, quam cultoribus, quod est in 17 recentioribus mss. et 8 vulgatis. Legitur cultus plurali numero passim apud Lactantium. Praeterea apud Claudianum, quamvis alia notione, epigram. 23.
Partim ex CELLARIO .
multa mala accidant, cum sit providentia; in quo ille multa, non plane imperitia saeculari, sed sapienter ac pene divinitus elocutus est. «Deus, inquit, homines pro liberis habet: sed corruptos et vitiosos luxuriose ac delicate patitur vivere, quia non putat emendatione sua dignos. Bonos autem, quos diligit, castigat saepius, et assiduis laboribus ad usum virtutis exercet; nec eos caducis ac mortalibus bonis corrumpi ac depravari sinit.» Unde nemini mirum debet videri, si pro nostris saepe delictis castigamur a Deo. Imo vero, cum vexamur ac premimur, tum maxime gratias agimus indulgentissimo patri; quod corruptelam nostram non patitur longius procedere, sed plagis ac verberibus emendat. Ex quo intelligimus [Col. 0627B] esse nos Deo curae; quoniam, cum peccamus, irascitur. Nam cum posset populo suo, et opes, et regna largiri, sicut dederat ante Judaeis, quorum nos successores ac posteri sumus; idcirco enim voluit sub aliena ditione atque imperio degere, ne rerum prosperarum felicitate corruptus, in luxuriam laberetur, ac Dei praecepta contemneret, sicut illi majores nostri, qui saepe terrenis ac fragilibus his bonis enervati, aberrarunt a disciplina, et legis vincula [Col. 0628A] ruperunt. Providit ergo, quatenus cultoribus suis praestaret quietem, si mandata servassent, et tamen eos emendaret, si praeceptis non obtemperassent. Itaque ne tam corrumperentur otio, quam patres eorum licentia, premi eos voluit ab iis, in quorum manibus eos collocavit, ut et labantes confirmet, et corruptos ad fortitudinem reparet, et fidos experiatur ac tentet. Quomodo enim potest imperator militum suorum probare virtutem, nisi habuerit hostem? Et illi tamen adversarius exurgit invito, et quia mortalis est, et vinci potest. Deo autem quia repugnari non potest, ipse adversarios nomini suo excitat, non qui contra ipsum Deum pugnent, sed contra milites ejus, ut devotionem ac fidem suorum vel probet, vel corroboret, donec pressurae verberibus [Col. 0628B] diffluentem colligat disciplinam.
Est et alia causa cur adversum nos persecutiones fieri sinat, ut Dei populus augeatur. Nec est difficile monstrare cur aut quomodo id fiat. Primum, fugantur a deorum cultibus plurimi, odio crudelitatis. Qui enim talia sacrificia non horreant? Deinde placet quibusdam virtus ac fides ipsa. Nonnulli suspicantur, deorum cultum non sine causa malum putari a tam multis hominibus, ut emori malint quam id facere, [Col. 0629A] quod alii faciunt, ut vivant. Aliquis cupit scire [Col. 0629A] [Col. 0629B] [Variorum Notae to columns 629-630] Aliquis cupit scire. Sic restitui ex omnibus mss. praeter 1 Reg. rec. in quo legitur, ut in editis, Aliqui cupiunt scire: 1, al. rec. Regius, Alii. [Col. 0629C] Quodnam sit. Ita reposui ex cunctis mss. praeter 1 Clarom., cui est quod non sit; 1 Reg. et 3 Colb. in quibus, sicut et ineditis, est quidnam sit. Non sacrificare se lapidibus. Pro non, ms. Jun. et 7 edit. habent, nolle.—Lapidibus humana manu factis. Vindicamus iterum ad lib. de Ira, c. 2: Abjicere . . . cultus humana manu fabricatorum. Ipse Cicero l. V, in Verrem cap. ultimo dixit, Effigiem non humana manu factam. BUN . Ultio consecuta. Mss. 10 rec. et edit. 2, secuta. Hoc probat Lactantius in libro de Mortibus persecutorum.— Ultio consecuta. Quod auctor de Mortibus persecutorum probat. Lips. autem consecuta: Angl. secuta. CELLARIUS . Ne haec quidem levis causa est. Sic restitui ex 8 Reg., 2 Bon. aliisque octo, et editis 7, quod suavius fluit, quam nec haec 4 manuscriptorum totidemque editorum. In 2 Reg. rec. et edit. Rom. 1470, nec quidem. Immundi . . . . immergunt. Cyprian., l. II, ep. 2: Immundos [Col. 0629D] spiritus, qui se hominibus immerserint, ad confessionem minis increpantibus cogere, ut excedant. BUN . Adhaereant religioni. Mss. 11, adhaerent.—Adhaereant religioni. Quasi causa reddatur cur permittat Deus tam multos a daemonibus agitari; nempe ut resanati [Col. 0630B] adhaereant, ac reliqua. BUN . Bestias malas. Sic Christianorum vexatores vocat Lactantius supra cap. 11, et pluribus in locis lib. de Mortibus persecutorum, scilicet cap. 4, 9, 16, 25, 32 et 39, ubi plura. Vide Apocalyps. cap. 19. Dominum autem sibi reservasse ultionem ex hoc capite [Col. 0630C] notum, et ex Deuter. XXXII, v. 35; et Psalm. LXXVIII, 10; Rom. XII, 19; Hebr. X, 30. Vexationes. Eleganter vocat ita persecutiones. Nostrum, ut in aliis, sic in hac voce sequitur Sulpic. Severus l. I Hist. c. 1: Vexationes populi christiani. Lib. II, c. 32: Christianorum vexatio. BUNEMAN . Jubet. Vide Deut. XXXII, Eccl. XXVIII, Rom., XII, Hebr. X. Quos sic obterunt. Ms. 1 Bonon. antiq. hic. Veniet, veniet rabiosis. Ita plures mss. inter quos 1 Reg. antiquissimus, 1 al. Reg. bonae notae, Goth., Marm. et edit. octo. In multis deest repetitio, quam amat Lactantius, ut lib. VI, cap. 2, Hic, hic, Marce Tulli, aberrasti; et lib. VII, cap. 25, ad finem, Illa, illa est civitas. In sex tamen saeculi XV editionibus semel tantum est, veniet.—Veniet, veniet. Saepe ita Hieronymus ad Heliodorum f. 1, 2: Veniet, veniet postea dies; fol. 4: Veniet, veniet illa dies. Epist. de Vitando suspecto Contubernio, fol. 227: Veniet, veniet tempus. BUNEMAN . [Col. 0630D] Ut ab hominibus nihil aliud in nobis. Reposui aliud ex omnibus mss. et quampluribus impressis, quod in nonnullis editis deerat. Ita et, nihil . . . . aliud ab homine, initio libri sexti. Hic justitia sumitur pro cultu Dei, more scilicet Lactantiano.
Quidquid ergo adversum nos mali principes moliuntur, fieri ipse permittit. Et tamen injustissimi persecutores, quibus Dei nomen contumeliae ac ludibrio fuit, non se putent impune laturos, quia indignationis adversus nos ejus quasi ministri fuerunt. Punientur enim judicio Dei, qui, accepta potestate, supra humanum modum fuerint abusi, et insultaverint etiam Deo superbius, ejusque nomen aeternum vestigiis suis subjecerint impie nefarieque calcandum. Propterea vindicaturum se in eos celeriter pollicetur, et exterminaturum bestias malas de terra. Sed idem, quamvis populi sui vexationes et hic in praesenti soleat vindicare; tamen jubet nos expectare patienter illum coelestis judicii [Col. 0630B] diem, quo ipse pro suis quemque meritis aut honoret, aut puniat. Quapropter non sperent sacrilegae animae contemptos et inultos fore, quos sic obterunt. Veniet, veniet rabiosis et voracibus lupis merces sua, qui justas et simplices animas, nullis facinoribus admissis, excruciaverunt. Nos tantummodo laboremus, ut ab hominibus nihil aliud in nobis, nisi sola justitia puniatur. Demus operam totis viribus, ut mereamur a Deo simul, et ultionem passionis, et praemium.
Analysis libri VI Lactantii
De agnitione Dei dictum est hactenus: docebo nunc, quo ritu, quove sacrificio Deum coli oporteat.
Cultus Dei vel falsus est, vel verus. Falsus est paganorum, qui quidquid aspectu rarum, quidquid opere [Col. 0631A] aut odore pretiosum est, id gratum esse diis suis judicant (Cap. 1) .
Itaque mactant iis pingues hostias, quasi esurientibus; profundunt vina, tanquam sitientibus; accendunt lumina, velut in tenebris agentibus.
Verus cultus est in quo mens colentis se ipsam Deo immaculatam victimam sistit: de quo nunc ita agendum ut, manentibus praeceptis philosophorum de probitate, superstruamus praecepta pietatis et justitiae (Cap. 2) .
Ut autem cultus, ita via quoque duplex est, per quam humanam vitam progredi necesse est: una quae in coelum ferat, altera quae ad inferos deprimat.
Philosophi alteram virtutum esse voluerunt, alteram vitiorum; et illam quidem primo aditu arduam, in summo vero amoenam; hanc contra primo ingressu amoenam, in reliquo spatio confragosam. Sapienter haec quidem: sed si virtutum formas, sed si virtutum terminos novissent.
Poetae hoc bivium apud inferos esse voluerunt: qui [Col. 0631B] in eo falluntur, quod eas vias mortuis proposuerunt.
Nos igitur rectius duas illas vias coeli et inferorum esse dicimus; quia justis immortalitas, injustis poena aeterna proposita est. Quae et causa est cur has vias longe aliter nos, quam philosophi, explicemus (Cap. 3) .
Una igitur virtutis via est, quae fert ad coelum, difficilis et clivosa. In hac posuit justitiam, temperantiam, patientiam, fidem, caeterasque virtutes: sed simul cum his paupertatem, ignominiam, laborem, etc.
Una est et sinistra via, quae ad orcum mittit: cujus figura plana, et patens, et omni genere florum delectabilis esse videtur. In hac opulentia, honor, quies, voluptas, illecebrae omnes sunt positae; sed cum his pariter injustitia, crudelitas, superbia, perfidia, libido, caeteraque vitia.
Illam si quis patienter triverit, corona virtutis, immortalitate nimirum donatur: hac si quis ierit, ad inferos dejicitur. In illa monstrantur temporalia prius mala cum aeternis bonis: in hac temporalia prius bona cum aeternis malis.
Praestat igitur perpetuis bonis mala brevia pensare, [Col. 0631C] quam pro brevibus et caducis bonis mala perpetua sustinere. Laboramus in hoc saeculo, et cum hostibus nostris decertamus, ut postmodum simus in otio: magno labore ea nobis paramus, quae perire rursum possunt. Decertandum igitur est adversus hostem nostrum spiritualem: recusandus labor nullus, quo id acquiramus, quod nullo modo potest amitti; praesertim cum velit Deus nos expeditos in acie semper stare, et hostis noster variis nos artibus captet, pro cujusque natura et moribus saeviens.
Viam porro virtutis quaesiverunt quidem philosophi, non autem invenerunt; quippe qui nec virtutem definire, nec quid sit bonum et malum intelligere potuerunt.
Lucilius virtutem definiit boni et mali scientia; falso, scientia enim non potest esse virtus, quia non est intus in nobis, sed ad nos extrinsecus venit, et potest esse sine virtute, sicut in plurimis philosophorum fuit.
Horatius virtutem fuga vitiorum descripsit: inepte, quod eam contraria terminavit (Cap. 5) .
[Col. 0631D] Nescierunt quid sit bonum et malum, quia nec Deum bonorum, nec adversarium humani generis malorum auctorem sciverunt. Et quod consequens est, ad hanc brevem vitam finem bonorum retulerunt; quod patet ex Lucilio, qui virtutem in iis rebus quaerendis statuit, in quarum contemptu vis virtutis apparet, quique virtutem putat fines patriae propagare, quae propagatio cum summa est injustitia conjuncta. Et fatetur Cicero ipse Romanos veri juris, germanaeque justitiae solidam et expressam effigiem nullam tenere (Cap. 6) .
Fuerunt quidem sapientes nonnulli habiti et nominati: [Col. 0632A] sed et isti similitudinem duntaxat, speciemque sapientium gesserunt. Ut enim via sapientiae habet aliquid simile stultitiae, ita via vitiorum, cum tota sit stultitia, habet aliquid simile sapientiae, quod arripiunt ii, qui stultitiam publicam intelligunt. Et hae sunt artes diaboli, qui ostensa hominibus specie veri et boni, variis semitis eos ad eamdem mortem ducit (Cap. 7) .
Causa cur non invenerint viam veritatis et virtutis philosophi, est, quia eam in terra, ubi apparere non potest, quaesiverunt. Nobis autem lex Dei revelata est, quae perinde ut stellae nautis noctu, nobis praelucet ad viam sapientiae.
Lex illa est recta ratio, naturae congruens, diffusa in omnes, constans, sempiterna: quae vocet ad officium: jubendo, vetando, a fraude deterreat: quemadmodum praeclare Cicero eam depinxit, lib. III de Republica.
Legis hujus capita quaedam sunt primaria, quaedam secundaria. Primaria duo sunt: unum de pietate, alterum de humanitate (Cap. 8) .
[Col. 0632B] Pietas est Deum nosse et colere: cujus Dei ignorantia facit, ut diis alienis homo serviat; ut gentis suae leges tanquam verum jus amplectatur, quas non justitia, sed utilitas reperit; utque adeo omnes virtutes Ethnicorum sint instar corporis, quod est sine capite.
Impius igitur est, quisquis Deum non agnoverit; omnesque virtutes ejus in illa mortifera via reperiuntur, quae est tota tenebrarum. Idem insanus est qui dempta spe immortalitatis, quam Deus pollicetur in sua religione versantibus, virtutem propter se expetit, et omnis generis pericula subit.
Contra sapiens est qui Deum novit, et debita pietate prosequitur (Cap. 9) .
Humanitatis est virtus, quae nos conjungit cum homine; quae eadem et misericordia dicitur. Haec dignissima homine est; quia ab uno homine omnes orimur, ideoque consanguinei sumus: quia item Deus praecipit, inimicitias per nos nunquam faciendas, semper esse tollendas; denique quia ab uno Deo omnes inspirati et animati sumus.
Contrarium humanitatis adversum est feritas, sive immanitas belluina, quae contra jus humanitatis [Col. 0632C] spoliat, cruciat, occidit, exterminat homines.
Errant igitur philosophi qui misericordiam de homine sustulerunt; primumque sibi ipsi contradicunt, qui societatis humanae communionem docent esse retinendam, et tamen humanitatem ipsam ab homine excludunt. Deinde aut hac de causa sunt homines congregati, ut mutuis auxiliis imbecillitatem suam tuerentur, aut humanitatis ipsius causa. Si prius verum, succurrendum est igitur homini qui egeat auxilio. Sin posterius, homo certe hominem debet agnoscere. Et si fecerunt hoc rudes et feri illi homines, utique expoliti et assueti hominibus facere id multo magis debent (Cap. 10) . Qui hoc non facit, hominis se appellatione dispoliat. Praeterea si in iis casibus, qui periculum vitae homini afferunt, succurrere humanitatis esse concedunt, nulla causa est cur si homo esuriat, sitiat, algeat, succurrendum esse non putent.
Errat et Cicero qui in libris suis Officialibus suadet non esse omnino largiendum; refraenansque [Col. 0632D] homines ab humanitate monet, ut rem familiarem diligenter custodiant, malintque arcam quam justitiam conservare.
Errat idem in eo, quod hominibus IDONEIS de re familiari impertiendum scribit; quia humanitatis officia utilitate metitur: cum non idoneis, hoc est iis qui gratiam referre possint, sed iis, qui non sunt idonei, sit largiendum. Contradicit etiam sibi ipse, qui pluribus locis clamat, virtutem non esse mercenariam; et promptum est hinc colligere, si virtus propter se expetenda est, non esse justitiam nostro commodo, sed suo pretio aestimandam. Taceo, quod isti, quia neque naturam retinent, neque praemium [Col. 0633A] in eo quod fit, sciunt, dum perdere timent, perdunt, dum vel patrimonia sua effundunt, vel opes exhibendis muneribus impendunt, vel publicis operibus extructis memoriam nomini suo quaerunt, vel denique tribulibus suis aut clientibus largiuntur (Cap. 11) .
Humanitatis surculi sunt: hospitalitas, captivorum redemptio, viduarum defensio, aegrotorum cura, peregrinorum et pauperum sepultura.
Hospitalitas praecipua virtus est, quam Deus praecepit: sed de qua rursus erravit Cicero, qui voluit domos nostras hospitibus illustribus patere. Atqui humilibus et abjectis patere domus nostrae debent.
Captivorum redemptio proprium etiam justorum opus est, largitioni munerum longe anteponendum.
Pupillorum et viduarum defensio divina lege universis demandata est.
Aegros qui curat, fovetque, hic vivam hostiam Deo acquirit, et quod alteri dat ad tempus, ipse a Deo accipiet in aeternum.
[Col. 0633B] Maximum etiam pietatis officium est peregrinorum et pauperum sepultura. Quod Philosophi prorsus non attigerunt.
Quaeritur hic, an omnia in egenos conferenda?
Respon. Bonum non timere paupertatem, et qui apud Deum dives est, pauperem esse nunquam posse. Deinde pro virili parte quemque operari debere justitiam, ut quantum divitiis inter caeteros, tantum opere praecellat (Cap. 12) .
Liberalitas igitur exercenda est, quia peccata largitione tolluntur, nemoque sine delicto esse potest, quamdiu indumento carnis oneratus est (Cap. 13) .
Liquet hinc, longe abfuisse ab humano bono philosophos stoicos, qui hanc virtutem, misericordiam dico, pro vitio semper habuerunt: et tollendo vitia, virtutes ipsas sustulerunt, et eodem tandem reciderunt per imprudentiam, quo peripatetici perveniunt ratione; vitia, quia tolli non possunt, esse moderanda (Cap. 14 et 15) .
[Col. 0633C] Quanquam et peripatetici ipsi errarint, qui vitia esse concesserunt: sed ea mediocriter temperarunt; quia et mediocribus vitiis carendum est, et monstrandum est, non ipsos affectus, sed eorum causas esse moderandas (Cap. 16) .
[Col. 0634A] Metus et cupiditas si projiciantur in terram, vitia fiunt; virtutes autem, si ad divina referantur. Non igitur evellendi hi affectus, ut stoïci, neque temperandi sunt, ut peripatetici volunt; sed in veram viam dirigendi (Cap. 17) .
Secundaria legis capita sunt, ut cultor Dei non mentiatur unquam: pecuniae, si quam crediderit, non accipiat usuram; munus non accipiat a paupere; male dicenti bene dicto respondeat; inimicum sua culpa non faciat; illatam sibi injuriam non vindicet.
Male igitur definit Cicero virum bonum, qui prosit omnibus, noceat nemini, nisi lacessitus injuria. Si enim nocet lacessitus, ex hoc ipso viri boni nomen amittit, cum nocere alteri non sit secundum hominis naturam. Si nocet, non est innocens, non est patiens. Et Cicero ipse, contra suum praeceptum, oblivionem injuriarum in magnis laudibus posuit (Cap. 18) .
Peccant et peripatetici, qui iram dicunt esse comitem [Col. 0634B] virtutis. Poetae item, qui tres Furias esse dixerunt, Iram, Cupiditatem, Libidinem. Nam Deus certos limites statuit his affectibus, quos si transcendant, in morbos et vitia tum demum vertuntur (Cap. 19) .
Prostremo cultor Dei quinque sensuum voluptates virtute superare atque opprimere debet: nempe voluptatem oculorum, ut non intersit publicis spectaculis, et scenis (Cap. 20) ; voluptatem aurium, ut non cantuum suavitate se oblectet (Cap. 21) ; voluptatem saporis et odoris, ut non ventri et gulae serviat (Cap. 22) ; voluptatem tactus, ut fraenet libidinem, vel cohibeat eam matrimonio, non scortatione, non adulterio, sive operationis, sive cogitationis (Cap. 23) .
Quod si quis ad injustitiae viam fuerit lapsus, non desperet de se ipse: sed ad meliora conversus, Deo satisfaciat, cui interiores quoque cogitationes [Col. 0634C] nostrae patent (Cap. 24) .
Sacrificare autem si cultor Dei voluerit, duo offeret Deo incorporalia: integritatem animi, et nominis divini laudem. Ad haec enim capienda nos Deus generavit; haec munera Trismegistus Hermes Deo offerenda docuit (Cap. 25) . SCULTETUS .
Divinarum institutionum liber VI
Quod erat officium suscepti muneris, divino Spiritu instruente, ac suffragante ipsa veritate, complevimus: cujus asserendae atque illustrandae causam [Col. 0634D] mihi et conscientia, et fides, et ipse Dominus noster imposuit; [Col. 0634D] [Col. 0633D] [Variorum Notae to columns 633-634] Cujus asserendae atque illustrandae causam mihi et conscientia, et fides, et ipse Dominus noster imposuit. Sic restitui ex 1 Reg. antiquissimo, 1 al. Regio optimae notae, et 2 Brun., favente 1 Lips in quo est conscientiam; item mss. 2 Reg., 2 Claromont., Bodl., Cotton., 1 Sorbon., 1 Colbert. et edit. Walch. nisi quod habent scientia. 2 Reg., 3 Oxon., 1 Colb. et 8 excusi, causam mihi, et scientiam et fidem, etc. 4 Colb., Em., Cant., Got., Marm., et edit. Rom. 1474. Parr. ac Cellar., causam mihi, et scientiam, et fidem ipse [Col. 0634D] Dominus, etc. In Jun. et 1 Clarom. pro Dominus est Deus, in priori voce ipse deleta. Veritatem illustrare Lactantio familiare, Divin. Institut. lib. I, cap. 1 bis, cap. 2; lib. IV, cap. 5; lib. VI, cap. 1; lib. VII, cap. 7, et lib. de Opificio Dei, cap. 20. Apud Buneman. legitur: Et scientiam et fidem ipse Dominus. —Walch. Causam mihi et scientia et fides et ipse Dominus. Lib. III, cap. 13: Ad quam (causae bonitatem) . . . defendendam scientia divinitatis et ipsa veritas sufficit. BUN . Ficti. Mss. 2 Reg. rec. Jun. Tornes. Pal. et 5 vet. edit. facti. Anaxagoras. De quo supra dicum est, l. III, c. 9 et 23. Et coeli Deum. 1 Bonon. antiq. et coeli Dominum. Defenderim. Mss. 9, defenderimus; Edit. Paris. et Graph. defenderem. Nihil enim sancta et singularis illa majestas aliud ab homine desiderat, quam solam innocentiam. Non quia exterius quoque sacrificium Deo non sit acceptissimum: sed haec saepe prisci Patres ingerebant auribus Ethnicorum, qui sceleribus omnibus cooperti se religiosos putabant, si templa et aras hostiarum sanguine [Col. 0635C] cruentarent, tanquam Deus victimis indigeret. Caeterum de sanctissimo eucharistiae a Christo Domino instituto sacrificio, quod missam nominamus, quodque ex hoc vel aliis hujusmodi locis temere admodum infamant haeretici, vide antiquissimorum Patrum testimonia: Ignatii Christi contemporanei, et Apostolorum discipuli Epist. 10, et ad Philadelph. Epist. 9, ad Ephes. Epist. 14, ad Romanos Epist. 15. Irenaei discipuli Polycarpi, qui fuit auditor Joannis Apostoli, lib. IV, cap. 32, ubi ait: Ex creatura panis accepit, et gratias egit dicens: Hoc est corpus meum, et calicem similiter, qui est ex ea creatura, quae est secundum nos, suum sanguinem confessus est, et Novi Testamenti novam docuit oblationem, quam Ecclesia ab Apostolis accipiens in universo mundo offert Deo. Et cap. 34: Igitur Ecclesiae oblatio, quam Dominus docuit offerri in universo mundo, purum sacrificium reputatum est apud Deum, et acceptum esse ei. Item Tertulliani lib. II ad Uxor., de Monogam., de Corona milit., de Oration., de Castit., de Cultu foeminar., pr. adversus Marcion. et alibi [Col. 0635D] saepe; Cypriani epist. 63, ad Caecilium, et epist. 66, Nazlanzeni in carmine ad Episcopos; Chrysost. in Homil. de prodit. Jud. et super Epist. ad Hebraeos; Hieronymi ad Damas. de Fil. prodig.; Augustini de Civit. Dei lib. XVII, cap. 20; Cyrilli Catech. Mystagog.; Gregorii Magni 4 Dialog., cap. 58; Leonis pr. ad Dioscor. epist. 9; Fulgentii ad Monim. lib. II, etc. Si focos odorati ac veteris vini, etc. Ita ferunt 7 Reg. inter quos sunt duo antiquissimi, II Colb., 4 Oxon., Marm., Brun., et alii, ac 9 impressi, et 1 Lips. antiq., necnon ed. Cellar. in quibus est aut, pro ac. 1 Reg. et 1 Colb. adorati, corrupte; 1 Clarom. odorarint; alter Clarom odoraverint, mendose; Cauc., Jun., 1 Colb. et 6 typis excusi, adoleverint. Si focos odorati. SA. Jun. legunt pro illud odorati, adoleverint. Sic etiam habent editiones, Gymnici 1539, et Cratandri 1524, Aldi 1515. Isaeus testatur se ita reperisse in aliis mss. antiquiss. Editio Veneta anni 1490 legit, si foco adoraverint; L. C. si focos adoraverint. Ego receptam [Col. 0636B] lectionem mutare nolui, quippe quae ad rem, nec ullam secum adfert absurditatem. GALLAEUS . Profusione. Mss. 6 rec. et 7 edit., perfusione. Arnobius lib. VII: Merum thuris est socium, quod explanari consimiliter poscimus, cur ei superinfundatur incensioni. Quasi aliquid inde libaturis offerunt. Rectissime libaturis, id est, gustaturis diis. Hinc cap. 2: Mactant . . . hostias. Deo quasi esurienti; profundunt vina tanquam sitienti. Epitom. cap. 28: His quotidie libatur, ut laribus; quasi id dii essent libaturi aut gustaturi, ut Bel in hist. Danielis. BUN .— Quasi aliquid inde libaturis offerunt. Quidquid, etc. Mss. 11 rec. et edit. [Col. 0636C] 5., libaturi; 1 ms. Colb., offerant. Libaturis autem, ut puto, hic est pro delibaturis, simplex pro composito, quod Lactantio familiare est; vel de excidit, similitudine praecedentis syllabae. Vid. Arnob. lb. VII, circa med. Id gratum esse diis suis. Mss. 16 rec. et 5 edit. et haec grata esse. Terrenis opibus. Mss. 2 Reg. rec., Jun., 1 Clarom. et 5 edit. vet. operibus. Mancipaverunt. Nam juxta Sallustium, ita comparati esse debemus, ut animi imperio, corporis servitio utamur. Libidinibus frena permittunt. Videtur alludere ad Socratis fabulam, quae apud Platonem in Phaedro est, ubi animam trifariam dividit. Nihil . . . moderati aut pensi habent. Lips. 2, 3, Reimm. nihil moderati ac pensi. Imitatur Sallustii Catil. XII. 2, ubi et ad Catil. 5, 6, consule Cortium, qui priori loco nihil moderati atque pensi habere, exponit [Col. 0636D] non considerare, nec temperanter tractare. BUN . Stipati familiarum gregibus. Sic emendavi ex mss. 7. Reg. inter quos duo sunt antiquissimi, 3 Colb. Goth. 2 Lips. 1 Clarom. Brun. edit. 3 vet. Rom. ac rec. Cellar. et Walch. id est, coetu servorum, seu magno famulitio. Familia enim, servi apud Phaedrum lib. II Fabul. 8, de cervo ac bove; lib. III, fab. 7, de lupo ad canem: et 10 ejusdem libri, necnon 19, de Aesopo ad garrulum, et ut videtur Instit. de Lege Fus. Canin. Scripti rec. 3 Reg., 2 Colb., 1 Clarom. et 9 vulgati, familiarum; quod idem est, sed minus forsan tum temporis usitatum. Seneca enim in obsoletis ponit epist. 47; Dominum, inquit, patrem familiae appellaverunt: servos, quod etiam in mimis durat, familiares. Partim ex CELLARIO . Per dimotum populum semper incedant. Ita mss. 9. Reg. ex quibus sunt duo veterrimi, 4 Colb., 3 Lips., 2 Clarom., Brun., et 6 edit. Id est per servos, aut si magistratus esset, per lictorem turba submota de via. Scripti 1 Reg., Tornes., 1 Colb. et nonnulli alii, [Col. 0637B] veteresque octo editi, domitum, corrupte.— Per dimotum populum. Illustravit uberius Gronovius ad Livii, l. XXVIII, c. 2. Frequentius hac in re verbum submovere; hinc l. III Liv. c. 48: Lictor, submovet urbam, et da viam domino. BUN .
Nihil enim sapiunt, nisi terram; bonaque et mala solius corporis sensu et voluptate perpendunt. Hujus arbitrio, ut religionem ponderant, sic totius vitae suae acta disponunt. Et quoniam se semel a coeli contemplatione averterunt, sensumque illum coelestem corpori mancipaverunt, libidinibus fraena permittunt; tanquam secum ablaturi voluptatem, quam momentis omnibus capere festinant, cum animus ministerio corporis, non corpus ministerio animi uti debeat. Iidem maximum bonum judicant opes. Quas si bonis artibus assequi non possunt, malis assequuntur; fraudant, rapiunt, spoliant, insidiantur, abjurant. Nihil denique moderati aut pensi habent, dummodo auro coruscent, argento, gemmis, vestibus fulgeant, avidissimo [Col. 0636B] ventrio pes ingerant, stipati familiarum gregibus per dimotum populum semper incedant. Sic [Col. 0637A] addicti et servientes [Col. 0637A] [Col. 0637B] [Variorum Notae to columns 637-638] Sic addicti et servientes. Metaphora ex jure civili. Nam jureconsultis addicti sunt, homines obaerati, qui et nexi dicuntur, qui lege XII Tabb. ob aes alienum creditoribus in temporariam servitutem addicebantur. Et bene quidem. Nam peccatorum servitus verius in diem addictio est, quam servitus alia: ex qua ad libertatem per poenitentiam janua resipiscentibus beneficio Christi patet. BETULEIUS . [Col. 0637C] Quae sunt terrae. Ita mss. et quamplures edit. In nonnullis impressis legitur qui, mendose. A coelo. Mss. 13 rec. et 7 edit. de coelo. Eadem miseros ubique caecitas premit. Conspirant omnes libri in edita lectione: sunt haec dicta, ut l. III, c. 24: Nam semper eodem modo falluntur. BUN . Quasi esurienti. Ita Apuleius l. VIII Metam. p. 215: A quodam . . . pinguissimum deposcunt arietem, qui deam Syriam esurientem suo satiaret sacrificio. Observa in Lactantio copiam, quasi, tanquam, velut. BUN . Accendunt lumina. Omnium pene gentium communis fuit ritus ad gaudii significationem ignem accendere; neque occurrit quidquam frequentius apud veteres auctores, quam λυχνοκαΐας, et accensarum facum mentio, ob res sive publice, sive privatim laetas. Nec solum in templis lumina accendebant, sed etiam domi quisque suae, eaque januis et fenestris appendebant. Juvenalis in 12 apparatum diei festi describens, non quidem ex judaïca disciplina, sed ex ritu romano:
Velut in tenebris agenti. Lactantius Ethnicis exprobrare potuit, quod de die in templis deorum suorum, velut in tenebris agentium, lumina accenderent sine ulla necessitate, siquidem in aperto sacrificabant, ut ipse ait Div. Institut. lib. II, cap. 2. Neque ex supradictis auctoris nostri verbis concludere debuit Gallaeus, Lactantii aevo, in Christianorum conventiculis non obtinuisse morem illum candelas accendendi; siquidem priscis Christianis necesse erat uti lucernis et lampadibus, cum persecutionis metu ante lucem conventus agerent, et in cryptis sacrificarent. Itaque lumina ibi erant omnino necessaria. Celeberrimas Galliae urbes olim lustrando, vidi in ecclesia S. Petri urbis Andecavorum, seu Andegavorum (Gallice Angers ), antiquissimas cryptas duas, in quarum una, scilicet subtus chorum, fornici infixi adhuc suspiciuntur unci multi, etiamque trochleae [Col. 0638B] plures, quibus lampades vel cerei appendebantur. Huic usui assueta Ecclesia illum eo libentius retinuit, quod lumen necessarium esset in sacris aedibus, quae sedatis persecutionibus fuerunt constructae valde obscurae; et etiamnum tales extant plures, inter quas sunt Bituricensis, Carnotensis, et Sancta Capella Parisiensis, in quibus accensos vidi cereos necessarios ad cantandam in libris solemnem missam et sextam hyeme hora decima matutina; nec non ecclesiae ordinis Cisterciensis, in quibus ponitur ex ejus ordinario, seu caeremoniali ms. in abbatia Vallium-Sarnaii dioecesis Parisiensis asservato, lumen in absconsa accensum, sacerdoti missam post tertiam celebranti necessarium [Col. 0638C] ad legendum. Et quod olim fuit absolutae necessitatis, hodieque est in nonnullis ecclesiis, fit in aliis majestatis causa, ad gaudii significationem, et ad laetitiam testandam, ut demonstrat Hieronymus adversus Vigilantium. Vide Athanasium in epist. ad Orthodoxos; Euseb. lib. VI Histor. cap. 33; S. Epiphan. ad Joan. Hierosolym. episc.; S. Paulin. carm. in Natali 3 et 6 S. Felicis; S. Augustinum in Serm., de Tempore, 215; Theodoret. in Historia sanctorum Patrum, cap. 21, in Jacobo; Bellarminum, lib. II de Reliquiis sanctorum, c. 3 et 4; ac Baronium, tom. I Annal. ad annum Domini 58. Ex S. Justino Dialog. cum Tryphone Judaeo, lucernae in liturgia apud christianos accensae fuisse videntur. Haec J.-B. LE BRUN.
Cognoscant. Heum. legit cognoscerent.
Jam sentient. Mss. 3 Reg., 2 Colb. et 11 ed., sentiant.
Quam non indigeat. Ita omnes prope.mss. inter quos sunt Bonon. ac Reg. et ed. vet. Rom., Is., Cellar. In 1 Reg. rec. legitur quia; in Cauc., Jun. 1 Reg. rec. et 13 editis, quod.
[Col. 0638D] Tam claram, tam candidam lucem. Simplicius in cit. loco Epitomes solem dixit. Docte vero hic vocat candidam lucem, exemplo Ennii, Ciceronis, aliorum. Ennius in Cic. lib. I, Divin., c. 48:
Cic. l. II, de Nat. deor. c. 15: solis candor illustrat. BUN .
Quam humani capitis. Heraclitus solem latitudine pedali esse dixit: Epicurus tantum, quantus apparet, ut Plut. in Placitis refert. Laert. hoc posterius etiam ad Heraclitum refert. Contra Epicurum disputat Cleomedes lib. II. Caeterum de solis magnitudine lege Plin. lib. II, cap. 11; Macrob. lib. I, de Somnio Scip., cap. 20; ipsum Ptol. lib. V, cap. 16, de Magna Construct.; et ibidem Theonem, atque eumdem rursus in Arato.
Non queat contueri. Ms. Torn. non valeat contueri; 2 Clarom., non queat intueri.
Tantumque istarum rerum. Id est, tantum fulgoris [Col. 0639C] et caloris. Ita saepe Lactantius et Cicero. Noster, l. I Instit., cap. 3: Ut tantum in eo (Deo) sit istarum rerum (id est, magnitudinis, potestatis, virtutis, majesatis), quantum, etc. BUN .
voluptatibus, vim vigoremque mentis extinguunt; et cum vivere se maxime putant, ad mortem concitatissime properant. Nam, sicut in secundo libro docuimus, coeli ratio in animo, terrae autem in corpore est. Qui bona negligunt animi, et corporis appetunt, in tenebris ac morte versantur, quae sunt terrae atque corporis; quia vita et lumen a coelo est: cujus quoniam expertes sunt, corpori serviendo, longe absunt ab intellectu rerum divinarum. Eadem miseros ubique caecitas premit: sicut enim qui sit verus Deus, ita qui sit verus cultus, ignorant.
Mactant igitur opimas ac pingues hostias Deo, [Col. 0637B] quasi esurienti; profundunt vina, tanquam sitienti; accendunt lumina, velut in tenebris agenti. Quod si suspicari, aut percipere animo possent quae sint [Col. 0638A] bona illa coelestia, quorum magnitudinem, terreno adhuc corpore obvoluti, sensu capere non possumus, jam se cum his officiis inanibus stultissimos esse cognoscant. Vel si coeleste lumen, quod dicimus solem, contemplari velint, jam sentient quam non indigeat lucernis eorum Deus, qui ipse in usum hominis tam claram, tam candidam lucem dedit. Et tamen cum in tam parvo circulo, qui propter longinquitatem non amplius quam humani capitis videtur habere mensuram, tantum sit fulgoris, ut eum mortalium luminum acies non queat contueri; et si paulisper intenderis, hebetatos oculos caligo ac tenebrae consequantur: quid tandem luminis, quid claritatis apud ipsum Deum, penes quem nulla nox est, esse arbitremur? [Col. 0638B] qui hanc ipsam lucem sic moderatus est, ut neque nimio fulgore, neque calore vehementi noceret animantibus; tantumque istarum rerum dedit [Col. 0639A] ei, quantum aut mortalia corpora pati possent, [Col. 0639A] [Col. 0639C] [Variorum Notae to columns 639-640] Pati possent. Sic emendavi ex 3 editis cunctisque mss. quod poscunt praeced. noceret, et seq. postularet. Postularet. Heuman. leg. postulat. Cerarum. Mss. 1. Reg. vet. cerorum; 1 Reg. rec. et edit. Is. cereorum; 1 al. Reg. rec. cerearum. Caeteri ut in textu. Poeta. Lucret. lib. v. de Natura rerum. Sed liquidum. Hoc est, clarum, quod sincerum, a vino colis defoecato translatione facta. Ita Virg.Ecl. 6:
et Lucret:
[Col. 0639D] dixere. Quae contraria omnino videntur igni. Liquidum enim a liquore: sed liquidus vocatur, hoc est purus, fumo non inquinatus. TURNEBUS.
Φῶτες nuncupamur. Sic restitui ex mss. 2 Reg. antiquissimis, suffragantibus veterrimis Cauc., 1 Bonon. et rec. 2 Reg., Marm. 1 Clarom. et Brun. quibus est φῶτες nuncupatur; Ultr. fortes; 2 Reg. rec. φωτος_ 1 Reg. et ed. Rom. 1474, phantes; 1 Reg., 1 Bonon., Pen., edd. Florent. et Ald. 1515, Phanetes; 1 Clarom. focus; 1 Reg., 2 Colb. focos; 1 al. Colb. fodes; in altero Colb. fontes, mendose, pro φῶτες, quod est viri nuncupamur. In 1 Reg., 2 Colb. et editis φῶς nuncupatur, id est, lux appellatur. Grammatici dicunt φὼς, quando virum significat, gravi tono scribi; quando vero lumen, circumflexo.
Eo vesci. Sc. sanguine. Rarius vesci de potionibus. Cic. lib. II de Nat. deor., cap. 23: Dii nec escis nec potionibus vescuntur. BUN .
[Col. 0640C] Hujusmodi. Ita repositum ex omnibus ferme mss. et edit. Paris. 1525. In 2 Reg. rec. cunctisque fere editis est hujuscemodi. Persius Satyr. 2, v. 30.
Emeris auriculas. Id est, auditionem benignam.
Lactibus unctis. Hoc est, pinguibus intestinis.
Non carne . . . . . ad placandam. Egregie Cic. pro Cluentio c. 68: Neque intelligit, pietate et religione, et justis precibus deorum mentes, nec superstitione, neque ad scelus perficiendum caesis hostiis posse placari. BUN . Naturali sit honestate generosum. Persii verbis vocem naturalis adjecit, quam perperam acceperunt nonnulli. Ideo autem vox illa inserta, quia naturalia firmissime haerent, ut nativi colores et similia; nisi tamen honestatem naturalem appellavit Lactant. ad dogma Stoicum respiciens. Generosum dixit, quia vera pietas generosa est, bonae spei plena; contra vero superstitio meticulosa, et in humum dejecta. Quare Plato superstitionem esse disputat, non [Col. 0640D] θεραπείαν numinis, sed κολακείαν· cui vitio proprium τὸ ταπεινὸν, quod generoso animo repugnat. IS . CASAUBONUS . Incoctum generoso pectus honesto. PERS.
De Officio. Scripti ergo sunt Officiorum libelli ante Hortensium, qui periit.
Pro seditioso homine Cornelio. Non Balbo, cujus actionis de civitate quaestio est. Actionum pro Cornelio meminit ipse Cicero in lib. de Orat. et de Petitione consulatus. Caeterum haec Ciceronis verba puto ex Hortensio esse deprompta. BETULEIUS .
Credo, ut libros. Ita restitui ex edit. Cellar. cunctisque mss. praeter 2 Reg. rec. in quibus, ut in vulgatis, legitur libellos.
Testatur. Cicer. de Offic. initio.
Infinitum. 1 Colb. Brun. edit. Rom. 1470, et Is. infimum.
Perfectus. Inter philosophos, alii erant proficientes, alii perfecti.
aut frugum maturitas postularet. Num igitur mentis suae compos putandus est, qui auctori et datori luminis candelarum ac cerarum lumen offert pro munere? Aliud vero ille a nobis exigit lumen, et quidem non fumidum, sed (ut ait poeta) liquidum atque clarum, mentis scilicet, propter quod a poetis φῶτες nuncupamur, quod exhibere non potest, nisi qui Deum agnoverit. Illorum autem dii, quia terreni sunt, egent luminibus, ne in tenebris sint: quorum cultores, quia coeleste nihil sapiunt, etiam religiones, quibus deserviunt, ad terram revocant. In ea enim lumine opus est quia ratio ejus, et natura tenebrosa est. Itaque diis non coelestem sensum, sed humanum potius attribuunt. Ideoque illis necessaria et grata credunt esse, quae nobis; quibus aut esurientibus [Col. 0639B] opus est cibo, aut sitientibus, potu, aut veste algentibus, aut cum sol decesserit, lumine, ut videre possimus.
Nullis igitur ex rebus tam probari et intelligi potest, deos istos, cum aliquando vixerint, mortuos esse, quam ex ipso ritu qui est totus e terra. Quid enim coelestis in se boni potest habere pecudum sanguis effusus quo aras inquinant? nisi forte deos existimant eo vesci, quod homines aspernantur attingere. Et quisquis illis hanc saginam praestiterit, quamvis ille grassator, adulter, veneficus, parricida sit, beatus ac felix erit. Hunc diligunt, hunc tuentur; huic omnia, quae optaverit, praestant. Merito ergo [Col. 0639C] Persius hujusmodi superstitiones suo more deridet:
Apud Ciceronem Catulus in Hortensio philosophiam rebus omnibus praeferens, malle se dicit vel unum [Col. 0640B] parvum de Officio libellum, quam longam orationem pro seditioso homine Cornelio. Quae sententia non utique Catuli, qui fortasse illud non dixit, sed Ciceronis est putanda, qui scripsit. Credo, ut libros, quos de Officiis erat scripturus, commendaret: in quibus ipsis, nihil esse testatur in omni philosophia melius et fructuosius, quam praecepta vitae dare. Quod si hoc illi faciunt, quibus non est veritas cognita; quanto magis nos facere debemus, qui a Deo eruditi et illuminati possumus vera praecipere? Nec tamen sic docebimus, ut quasi prima virtutis elementa tradamus, quod est infinitum: sed tanquam docendum susceperimus eum, qui apud illos jam perfectus esse [Col. 0640C] videatur. Manentibus enim praeceptis eorum, quae [Col. 0641A] solent ad probitatem recte dare, [Col. 0641A] [Col. 0641C] [Variorum Notae to columns 641-642] Recte dare. Sic emendavi ex omnibus mss. ac vet. edit. Rom. et Betul. Et sic legendum, quae [illi scilicet] solent ad probitatem recte dare. Edit. 13, dari. Duae sunt viae. Post haec verba in multis mss. Constantine imperator addi asserit Gallaeus, additaque etiam reperi in uno Reg. veterrimo, in alio item Regio, Marm. et in editis sex. Desunt in 2 Bon., 7 Regiis, 6 Colb., 5 Oxoniensibus, aliisque 18 rec. in editis 3 vet. Rom. et 9 aliis. Quas et poetae. Hesiodus. in Ergis. Et philosophi. Xenophon, vel apud Xenophontem in libro Ἀπομνημονευμάτων II; Socrates ex Prodico [Col. 0641D] Herculis narrat insomnium, quo virtus et voluptas illi visae, quarum utraque juvenem ad sui studium pellicere satagit: quo loco citati a nobis Hesiodi versus referuntur. Qua de re vide etiam Philostratum in Prodico, et Ciceronem Officiorum primo; et apud Platonem in Protagora ipse Prodicus inducitur, de hoc virtutis colle verba faciens. Atque hujus rursus meminit idem Plato lib. de Legib. quarto. Nec dissimilia sunt, quae Cebes nobis in sua depinxit tabula. Esse, et virtutes. Deest et in 1 Bonon. antiq. ac 5 editis. Humanae vitae cursum Y litterae esse similem. Litterae Pythagoricae meminit ex ecclesiasticis scriptoribus Hieronymus, in epistola quadam ad Laetam, item ad Pammachium, de obitu Paulinae; et in c. 10 Ecclesiastis, hunc locum liquido cum elogio citat. Describitur ab Ausonio his versiculis:
Attingit et Palingenius in Sagittario. Ptyhagorica fortassis dicitur, quia y et z creduntur a Pythagora [Col. 0642D] inventae. Ex BETULEIO , qui perperam hos versus sub Maronis nomine citaverat, cum sint Ausonii, ut observavit Francius. Vide Servium in lib. VI Virgil. Aeneid.
Cum primae adolescentiae limen attigerit. Ita mss. omnes, praeter 2 Reg. rec. in quibus, et in vulgatis, est primum.
Partes. Haec ex Virgil. VI Aeneid. v. 540.
Findit. 1 Reg., 1 Brun. et edit. Thomas. scindit.
In sinistram viam, quae melioris speciem mentiatur. Edit. 5, ad sinistram. Mss. Cauc., Jun., ed. Gymmic. et Betul., quae virtutis ac melioris speciem mentiatur.
Incidere. Sic emendavi ex antiquioribus ac melioribus mss. 1 Bonon. et 2 Reg. necnon edit. Is. Et sic legendum esse censebant Isaeus et Francius. Alii codices incedere.
Videntur. Heum. legit videantur.
Apud inferos. De hoc sequenti capite dicetur.
ignota illis superstruemus, ad perficiendam consummandamque justitiam, quam non tenent. Ea vero, quae possunt cum illis esse communia, praetermittam; ne quid ab iis videar mutuari, quorum errores coarguere atque aperire decreverim.
Duae sunt viae (Constantine imperator) per quas humanam vitam progredi necesse est: una, quae in coelum ferat; altera, quae ad inferos deprimat; quas et poetae in carminibus, et philosophi in disputationibus suis induxerunt. Et quidem philosophi alteram [Col. 0641B] virtutum esse voluerunt, alteram vitiorum: eamque quae sit assignata virtutibus, primo aditu esse et arduam, et confragosam; in qua si quis, difficultate superata, in summum ejus evaserit, habere eum de caetero planum iter, lucidum amoenumque campum, et omnes laborum suorum capere fructus uberes atque jucundos. Quos autem primi aditus difficultas deterruerit, eos in eam vitiorum viam labi atque deflectere, quae primo ingressu sit quasi amoena, multoque tritior, deinde cum in eam paulo ulterius processerint, amoenitatis ejus speciem repente subduci: exoriri autem viam praecipitem, nunc saxis asperam, nunc obductam sentibus, nunc gurgitibus intercisam, vel torrentibus rapidam, ut laborare, haerere, labi, cadere sit necesse. Quae omnia eo proferuntur, [Col. 0641C] ut appareat in virtutibus capiendis labores esse maximos, in perceptis autem maximos fructus, et solidas atque incorruptas voluptates: vitia vero [Col. 0642A] quibusdam delinimentis naturalibus illicere animos hominum, et inanium jucunditatum specie captos ad acerbas amaritudines miseriasque perducere. Sapiens prorsus disputatio, si virtutum ipsarum formas atque terminos scirent. Non enim didicerant, vel quae sint, vel quid eas mercedis a Deo maneat; quod nos his duobus libris docebimus.
Hi vero, quia ignorabant aut dubitabant animas hominum immortales esse, et virtutes, et vitia, terrenis honoribus aut poenis aestimaverunt. Omnis ergo haec de duabus viis disputatio, ad frugalitatem ac luxuriam spectat. Dicunt enim humanae vitae cursum Y litterae esse similem, quod unusquisque hominum, cum primae adolescentiae limen attigerit, et in eum locum venerit,
Quomodo autem hae viae [Col. 0643A] [Col. 0643C] [Variorum Notae to columns 643-644] Quomodo autem hae viae. Ita edit. Betul., Is., cunctique mss. praeter 2 Reg. rec. et Cant. in quibus, ut in 14 impressis, est viae istae; in 4 excusis, vitae istae, male; non enim Lactantius loquitur de vitis, sed permanet in allegoria duarum viarum, quarum una in coelum, altera itur ad inferos. Aperiam. Editi plerique hic perperam addunt que.—Aperiamque, quae. Saepe talia in libris corrupta ab iis, qui putarunt male sonare, que quae. At ita supra, eamque, quae sit assignata. Lib. VI, c. 18: Patientiaeque, quae omnium virtutum maxima. Cic. lib. I de Nat. deor. c. 2: Multaque, quae dicentur; Ibid., cap. 42: [Col. 0643D] Eaque, quae. Lib. III de Nat. deor., c. 7: Omniaque, quae. Vindicavit Sallustio et illustravit Cortius. Catil. III 5, p. 25. BUN . Sive enim virtutes inseras, vitia sua sponte decedent: sive vitia eximas. Mss. 6 Reg. rec. et 3 edit. legunt, Si enim; mss. 13 rec. et 8 impressi codices inferas, male. Vide infra, virtutes inseri. Post sive, mss. 7 addunt etiam, quod respuunt antiquiores ac potiores scripti et typis excusi. Vitia detrahi. Mss. 16 rec. et 2 edit., retrahi. Mox sequitur, sine detractione vitiorum. Nec virtutes inseri. Ita mss. omnes et quamplures typis excusi. Ed. Paris. 1525, Crat., Is., inferri. Vide supra virtutes inseras.—Virtutes inseri. Recte. Epit. c. 60: De nostris animis prius vitia detrahenda, et tum demum virtutes inserendae; cap. 61: Hae vitiorum stirpes eruendae, ut virtutes inseri possint . . . neque detrahi possunt., . . natura insiti. Infra, Neque detrahendos . . . Deus insevit. BUN . [Col. 0644C] Ac bonis praesit. Edit. Sublac. habet: bonis sit praeditus. Perenni luce potietur. Vox perenni in Ven. 1493 et 97 desideratur: forte ob consimilem vocem praemio excidit. Vindicavi ad l. IV, c. 30: perenni luce potiatur. Itaque. Mss. Jun. Ult. et 5 edit. vet. igitur. At laeva malorum. Verba Maronis in VI Aeneid. citantur, ab eodem Hier. in X Ecclesiastis caput. Similis ex eadem re argumentatio est apud Chrysost. contra vituperatores vitae monasticae, lib. II. Omni genere florum. Expunxi superabundantem copulam [Col. 0644D] et, quam praemittunt 8 mss. totidemque vulgati; sed quae abest a plurimis bonae notae et 5 vet. editis. Esse. Hoc verbum desideratur in Bon., Tax., Pen. Posita sunt omnia. Ita restitui ex mss. 2 Bonon., Regio-Put. aliisque 2 Reg., 3 Lips., 2 Colbert., Jun., Torn., Bodl., Christ., 2 Clarom. aliisque optimis et antiquissimis, ut observavit Michael Thomasius. Eamque lectionem mavult Isaeus, quam posuit Deus omnia, 1 Reg. antiq. et 13 recentissimorum, novemque edit. necnon scriptorum 3 Oxon. et 4 vulgatorum, expuncto nomine Deus; nulla enim vitia posuit Deus. Nam, ut optime observat Thomasius, illa quae mala sunt, vel speciem quamdam habent mali, non referenda sunt ad Deum, sed ad nos, qui peccatis nostris mala nobis creamus, rebusque bonis in perniciem nostram utimur. Hujus viae. Mss. 5 rec. et 4 edit.; hujus vitae legitur in quibusdam, sed male. Cum ventum fuerit ad extremum. Seneca Vit. [Col. 0645C] Brev., c. 3: Simul ad temporis jacturam ventum est. Virg. VI. Aen. 45: Ventum erat ad limen. Sil. Ital. XV. v. 510: Ut ventum in culmen. BUN .
Una est itaque virtutis ac bonorum via, quae fert, [Col. 0644B] non in Elysios campos (ut poetae loquuntur), sed ad ipsam mundi arcem:
In altitudinem profundam cadat. Sic emendavi ex omnibus ferme mss. et editis. Quam lectionem non improbandam existimo, ut improbavit Thomasius; cum enim altitudo a profunditate, ut ita dicam, nonnisi ratione differat, saepe altitudo pro profunditate, seu profundo ponitur. Sic Altitudinem maris, Ps. LXVIII, 2; Ab altitudine inferorum eduxit illos, Sap. X, 19; De altitudine ventris inferis, Eccli. LI, 7; Duc in altum, Luc, v. 4; et, Puteus altus est, Joan. IV, 11, id est, ubi profunda est aqua, Hac quoque voce eodem [Col. 0645D] significatu usi sunt Caesar l. IV, Bell. Gallic.; Cicero ad Attic. IX: Terra descendit ad infinitam altitudinem. lib. I de Divinatione; et, Sacrum depressum est in mirandam altitudinem, VII Verr. Cels, lib. VII, cap. 7; Lactantius ipse Divin. Institut. lib. III, cap. 28: In puteo sic alto, ut fundus sit nullus. In Epitome cap. 72: Subsident valles in altitudinem profundam, juxta ms. Taurin; et recte. Vide seq. Porro quamvis opposita videantur altitudo et profundum, tamen, juxta Augustinum, Altitudo in latina lingua utrumque significat; et quod sursum versus est, altitudinis nomen habet; et quod in profundum altum est, altitudinis nomen habet. S. Augustinus Serm. 165, de Verbis Apostoli Ephes. III. Ita quenon opus est emendatione ms. Bononiensis antiq. quam inducunt Thomasius, Isaeus, Thysius, Gallaeus, Sparkius, Walchius, scilicet, ex altitudine in profunda cadat.—In altitudinem profundam cadat. Seneca ep. 70: O virum fortem! . . quam animose in profundam se altitudinem maris . . . immisisset! Arnobius [Col. 0646C] l. V, p. 173: Profundae altitudinis specum dixit.
Posuit. Intelligas, Deus.
Amaritudines. Mss. Christ. Merton. Em. valetudines.
Angustias illas ingredi. Paulinus Nolanus ep. 29, c. 2: Pharisaeus . . . intrare non potuit, quia subfarcinatos arcta non capiunt. Nec poterat eo recipi lata jactantia, quo se humilitas angusta collegit, et angusto angustior contriti cordis exilitate penetravit.
Provenire. Eleganter. Idem mox, procedere. Justin. l. VII, c. 6: Rebus feliciter provenientibus. Cic. l. 1, de Fin., c. 14: Nec quid proventurum sit, providet.
Difficile. Adverb. Plinius l. II, c. 18: Difficile se . . . explicantibus. L. XVII, c. 23 fin.: Difficile sanescunt; [Col. 0646D] et alibi saepius. Vocula hodie fere neglecta, cujus in Fabro duo tantum loca ex Cic. et Velleio producta.
Cupiditas, aut voluptas. Mss. 1 Bonon. antiq., Cauc., Jun., Lips., cupiditas ac voluptas.
In una enim. Bonon. antiq., In sua enim.
Incidat mala. Bene, ob praeced. consequatur bona. Mss. 14 rec. et 8 edit., incidet.
Vita corporalis. Ita mss. antiq. et optimi permulti. Cauc. 9 rec. cum edd. habent temporalis. At ibi fit antithesis de corporali ad spiritalem. ISAEUS , atque ante ipsum THOMASIUS .
Cum simul. Mss. 12 semel. Videas saepe in mss. confundi semel et simul.
Pignoribus. Id est, filiis.—Salvis pignoribus. Id est, liberis. Conf. l. VI, c. 12, not. Saepe Cyprianus, e. g. de Eleemos., ed. Gryph., p. 334; Charis pignoribus . . . providere . . . Da utilia et salutaria praecepta pignoribus.
Quisquis enim praesentium bonorum specie captus, et in his consequendis ac fruendis occupatus, non praeviderit ea quae post mortem secutura sunt, seque a Deo averterit: is vero ad inferos dejectus, in aeternam damnabitur poenam.
Via vero illa coelestis, difficilis et clivosa proposita est, vel spinis horrentibus aspera, vel saxis extantibus impedita; ut cum summo labore ac pedum tritu, cumque magna cadendi sollicitudine sit cuique gradiendum. In hac posuit justitiam, temperantiam, patientiam, fidem, castitatem, abstinentiam, concordiam, scientiam, veritatem, sapientiam, caeterasque [Col. 0645B] virtutes; sed simul cum his paupertatem, ignominiam, laborem, dolorem, amaritudines omnes. Quisquis enim spem suam porrexerit longius, et meliora maluerit, carebit his terrae bonis, ut expeditus ac levis difficultatem viae superet. Nec enim potest, qui se apparatu regio circumdederit, aut divitiis oneraverit, angustias illas vel ingredi, vel tenere. Unde intelligitur, idcirco malis et injustis facilius provenire quae cupiant, quia prona et declivis est eorum via: bonis autem, quae optent, difficile procedere, quia difficili et arduo itinere gradiuntur. Justus ergo, quoniam durum asperumque iter ingressus est, contemptui, derisui, odio sit necesse est. Omnes enim quos cupiditas, aut voluptas praecipites trahit, invident ei qui virtutem capere [Col. 0645C] potuit; et inique ferunt id habere aliquem, quod ipsi non habent. Erit itaque pauper, humilis, ignobilis, [Col. 0646A] subjectus injuriae; et tamen omnia, quae amara sunt, perferens. Et si patientiam jugem ad summum illum gradum finemque perduxerit, dabitur ei corona virtutis; et a Deo pro laboribus, quos in vita propter justitiam pertulit, immortalitate donabitur. Hae sunt viae quas Deus humanae vitae assignavit, in quibus singulis, et bona ostendit, et mala, sed ordine praepostero atque converso. In una enim monstravit temporalia prius mala cum aeternis bonis, qui est ordo melior: in altera, temporalia prius bona cum aeternis malis, qui est ordo deterior; ut quicumque praesentia mala cum justitia delegerit, majora et certiora consequatur bona, quam fuerunt illa, quae sprevit: quisquis autem praesentia bona praeposuerit justitiae, in majora et longiora incidat mala, quam [Col. 0646B] fuerunt illa, quae fugit. Haec enim vita corporalis, quia brevis est, idcircò et bona ejus, et mala, brevia sint necesse est. Illa vero spiritalis, quae huic terrenae contraria est, quoniam sempiterna est, idcirco et bona ejus, et mala, sempiterna sunt. Ita fit, ut et bonis brevibus mala aeterna, et malis brevibus bona aeterna succedant.
Itaque cum simul proposita sint homini bona, et mala, considerare unumquemque secum decet, quanto satius sit, perpetuis bonis mala brevia pensare, quam pro brevibus et caducis bonis mala perpetua sustinere. Nam sicut in hoc saeculo, cum est propositum cum hoste certamen, prius laborandum est, ut sis postmodum in otio; esuriendum, sitiendum, aestus, frigora perferenda, humi quiescendum, vigilandum, [Col. 0646C] periclitandum est ut, salvis pignoribus, et domo, et re familiari, et omnibus pacis ac victoriae bonis [Col. 0647A] perfrui possis: sin autem praesens otium malueris, quam laborem, malum tibi maximum facias necesse est; praeoccupabit enim adversarius non resistentem; vastabuntur agri, diripietur domus, in praedam uxor ac liberi venient, et tu ipse interficiere, aut capiere: quae omnia ne accidant, praesens commodum differendum est, ut majus longiusque pariatur. Sic in omni hac vita, quia nobis adversarium Deus reservavit, ut possemus capere virtutem, omittenda est praesens voluptas, ne hostis opprimat: vigilandum, stationes agendae, [Col. 0647A] [Col. 0647B] [Variorum Notae to columns 647-648] Stationes agendae. Mimesis ex fragmento de Rep. Unde etiam hoc est, quod Deum imperatorem ( αὐτοκράτορα ) nominat. De quo supra libro III, cap. 18. BETULEIUS . Eo . . . promptius, quod. Multi quidem scripti, in his Witt., Lips., Reimm., cum editis omnibus, eo . . . promptius, quo; sed edidi ex Guelferb. et Goth. membranis: eo promptius, quod: ita noster c. 6: Faciunt . . . [Col. 0647C] multa quae boni faciunt, eo quidem promptius, quod fallendi gratiafaciunt. BUN . Quibus id acquiritur. Mss. 3 rec., quo id acquiritur. Editi octo, quo id acquiratur. Ad unius hostis insidias. Mss. 1 Reg. et Brun., ad hujus hostis; Cauc., 1 Reg., 1 Colbert. et 7 editi, ad invisibilis hostis; 3 Reg., 4 Colbert., 2 Clarom., Cant. et ed. Rom. 1470, ad unius vel invisibilis hostis insidias. Ut voluptati et corpori. 1 Reg. rec. et Brun., ut voluptati corporis servientes. Inflat ambitionibus. Ita emendavi ex antiquissimis et optimis mss. 1 Bonon. antiq., 3 Reg., Cauc., 1 Lips., Pal., Brun. et edit. Is. At scripti 7 Reg. rec., 6 Colbert., 1 Clarom. et 14 typis excusi ferunt inflammat, quod non convenit, et jam mox praecessit inflammat irae stimulis. 1 Clarom., inflammat et inflat ambitionibus.—Alios inflat ambitionibus. Ita l. VI, c. 24: Superbia tumidus infletur. Lib. VII, c. 1. Ambitione [Col. 0647D] inflati. Conf. not., l. V, c. 22. Cyprian., l. II, ep. 2: Inflet superbia, iracundia inflammet. Plurali numero ambitiones in Verrinis Cicero dixit. Conf. Lact., l. IV, c. 16, injustitias. BUN . Et annis. Legendum forte anno. Et annis nomen imponant. Quam varia et multiplex in numerandis suis annis Vetustas fuerit, enarrare hic longum foret. Consulantur D. Augustin., lib. XII de Civit. Dei, cap. 10; et lib. XV ejusdem operis, cap. 14. C. Plin. lib. VII, cap. 48. A. Gell., lib. III Noct. Atticar., cap. 48. Censorinus de Die Natali, cap. 15 et copiosius. Jan. Parrhas., epist. 63. Pet. Nannius Miscellaneor., lib. V, cap. 7. Carol. Sigon., lib. II. Emendat., cap. 16. Servius Honoratus ad illud, lib. I Aeneid.
Et primi mortalium Aegyptii ante usum litterarum inventum, draconem ore caudam retinentem, ad motus reciprocos astrorum et vicissitudines exprimendas, [Col. 0648B] pro anno effinxerunt. Isidor. Hispalens., lib. v. Etymolog. cap. 36, et alii. Idem Servius ad illud, l. v. Aeneid.:
Annum autem Jovi, menses Junoni consecrabant. Plutarch. problemat. Rom. ca.p 77, constatque initio [Col. 0648C] unius tantum mensis spatium annum habuisse, quem quia ad lunae cursum metiebantur, lunarem appellabant. Joan. Jovian. Pontan. lib. II Uraniae, de Luna:
Alii bimestris spatio annum terminabant, inter quos et Aegyptii. Idem Pontanus eodem loco:
Iidem illi Aegyptii interdum in tres menses, aliquando in quatuor annum suum secabant. Plutarch. in Numa. Cares et Acarnanes sex mensium spatio annum claudebant. Censorin. lib. de die Natali, cap. 19, ut et Hebraei ad lunae motum annum sex mensium effecere, Suid. in voce ἐνιαυτὸς, annus. Atque hi quidem pro summo Deo lunam venerabantur; ideo ad ejusdem cursum annos suos circumscribebant: aliis aliter visum, qui coelestium siderum ducem Solem [Col. 0648D] agnoverunt, ejusque metientes cursus, annos suos ad motum illius conformabant. Serv. ad illud lib. III. Aeneid.:
— Ut fastos signent, et annis nomen imponant. Agit Lactantius de iis quos inflavit ita ambitio, ut nihil cogitent aliud quam ut gerant magistratus, tales maxime, quibus Fastorum signandi et annis nomen imponendi ratio adjuncta fuit; id est, agit de consulibus, de quibus Fasti consulares dicti, iidemque consules annis nomen imponebant. Apte Seneca de Ira libro primo exeunte: Ambitio non est contenta honoribus annuis; si fieri potest, uno nomine occupare fastos vult, per omnem orbem titulos disponere. Salvianus, lib. VI, ed Brem., p. 106: Quum haec omnia ipsi (consules) agant, gui annis nomina tribuunt, et a quibus anni ipsi exordium sumant.
Variis implicat. Sic lego cum mss. antiquissimis [Col. 0649B] 2 Bonon., Regio-Put., Jun., 3 al. Reg. et 2 Colbert. In 4 Reg., Cauc., 3 Colbert., Em., 2 Clarom. et 13 edit.; vanis implicat; in 1 Colbert., vanis impleat; in 1 Reg. rec., Pen., Cant. et 6 vulgatis, inanibus implicat; in 1 Reg. rec., inanibus impleat.—Vanis . . . . religionibus. Bon., Jun., Goth., variis. Pen., Subl., Rost., Ven. 1471, 1515, Paris., Crat., Gymn., [Col. 0649C] Isaeus, inanibus. Cauc., Lips., Reimm., Fasit., Gryph., Torn., Thomas. et sqq., vanis. BUN .
militares expeditiones obeundae, fundendus ad ultimum cruor, omnia denique amara et gravia patienter ferenda; eo quidem promptius, quo nobis imperator noster Deus praemia pro laboribus aeterna constituit. Et cum in hac terrena militia tantum homines laboris exhauriant, ut ea sibi pariant, [Col. 0647B] quae possunt eodem modo perire, quo parta sunt: certe nobis nullus labor est recusandus, quibus id acquiritur, quod nullo modo possit amitti.
Voluit enim Deus, qui homines ad hanc militiam genuit, expeditos in acie stare, et intentis acriter [Col. 0648A] animis, ad unius hostis insidias vel apertos impetus vigilare; qui nos, sicut periti et exercitati duces solent, variis artibus captat, pro cujusque natura et moribus saeviens. Aliis enim cupiditatem insatiabilem immittit, ut opibus suis tanquam compedibus illigatos a via veritatis excutiat. Alios inflammat irae stimulis, ut ad nocendum potius intentos, a Dei contemplatione detorqueat. Alios immoderatis libidinibus immergit, ut voluptati et corpori servientes, ad virtutem respicere non possint. Aliis vero inspirat invidiam, ut suis ipsi tormentis occupati, nihil cogitent aliud nisi eorum, quos oderint, felicitatem? Alios inflat ambitionibus. Ii sunt, qui ad gerendos magistratus omnem vitae suae operam curamque convertunt, ut fastos signent, et annis nomen imponant. Quorumdam cupiditas tendit altius, non ut provincias [Col. 0648B] temporali gladio regant: sed ut infinita et perpetua potestate dominos se dici velint universi generis humani. Quos autem pios viderit, variis implicat religionibus, ut impios faciat. Iis vero, qui sapientiam quaerunt, philosophiam in oculos impingit; [Col. 0649A] uti specie lucis excaecet, [Col. 0649A] [Col. 0649C] [Variorum Notae to columns 649-650] Uti specie lucis excaecet. Mss. 2 Bonon. et 2 Clarom. a prima manu, speciem. Vias publicis laetus erroribus. Mss. 2 Reg., 4 Colb. et 1 Brun. ac 5 edit. vet. latas; 1 Clarom. latenter.—Laetus erroribus. Neglexerunt Lexica constructionem cum ablativo, qua etiam usus Claudianus in Eutrop. 573: profunda laetus caede. Saepe Ovidius, e. g., Heroid. ep. XII, 178:
L. 4 Pont. 9:
Armavit. Ms. Tornesianus, firmavit.
Incipio. Sic reposui ex antiquissimis et optimis mss. 2 Bonon., 6 Reg., Tax. et ed. Cellar. In mss. 13 rec. et 17 impressis est incipiam. Sed et lib. III, cap. 8, priusquam dicere incipio.
In definitione. Ita sex edit. vet. cum omnibus mss. [Col. 0649D] praeter 1 Reg. rec. cui, ut et editis 14 est in definitionem.
Virtus. In Lucilii fragmentis circa finem. Vide et Horat., lib. I, Epist. 1 ad Maecenatem.
Queis in versamur. Id est, in queis, vel quibus versamur, per anastrophen, ut lib. V, c. 9, Quibus coram. BUN .
Virtus est homini. Sic restitui ex mss. pene omnibus, 12 editis, et ex Lucilio ipso. In 4 scriptis rec. et 6 vulgatis est hominis.
Hos magnifacere. 1 Reg. antiquissimus, magis facere corrupte. Mss. 15 et 4 vet. edit., Hos magnificare, male, repugnante metro. 1 Colbert., 1 Clarom., Magnificare hos.
Panaetium Stoicum secutus. Cic. lib. I de Offic., cap. 2: Panaetius sine controversia de officiis accuratissime disputavit, quemque nos, correctione quadam adhibita, potissimum secuti sumus. Hunc 4 Acad. quaest., cap. 33, Principem prope Stoicorum dicit; et Scipionis Africani familiarem, de Offic., lib. I, c. 26. [Col. 0650B] Puta minoris, seu Aemiliani, quod ex Velleii, lib. I, cap. 13 apertum est. CELL .
Dignatio divina. Ex stylo Apuleii et maxime Scriptorum Sacrorum. Apul. ad Asclep., p. 80: Homines soli deorum dignatione perfruuntur. Saepe Cyprianus, lib. I, epist. 1, ed. Gryph., p. 38: Et si quis . . . prior divinae dignationis celeritate praecesserit, lib. I, ep. 2, [Col. 0650C] p. 39: Plebem divina dignatione nobis commissam . . . praeparemus. Ep. 3. p. 47: Quibus honor tantus de Dei dignatione conceditur.
Scire quid sit. Disputat Plutarchus, utrum virtus doceri possit; et Musonius apud Stobaeum virtutis genus facit scientiam. At quamvis radicem virtutis, quae est vel in ipsa benigna natura, vel in gratiae divinae operatione, doceri nemo possit, ipsius tamen limites, attributa, ac circumstantias, non nisi a magistris prudentibus habere possumus.
Quid minus. Brevius facere potuit. Mss. 3 rec., quod minus brevius; 1 Colbert., quid minus brevius; Jun., quid tamen brevius; 6 al. scripti, quid minus brevius, absque ulla incisione.
Cicero. In III Offic., cap. 1, haec ait: Nam sive honestum solum bonum est, ut Stoicis placet; sive quod honestum est, id ita summum bonum est, quemadmodum Peripateticis placet . . . dubitandum non est, quin nunquam possit utilitas cum honestate contendere.
Verum scientia, etc. Argumentum hoc non tam verum [Col. 0650D] est, quam verosimile. Nam fides quae ex Platone est vera Dei cognitio in Theaeteto, virtus est: atqui fides, ut Paulus ad Rom. scripsit, ex auditu est. Quare diligentius expendendum est, quatenus in nobis sit, vel non sit. Quod si philosophis illis credimus, nostrum discere nihil aliud esse, quam reminisci, facile intelligemus quiddam in nobis esse, quod per doctrinam excitatur, quod Dialectici φυσικὴν δύναμιν appellant, Ethici φυσικὴν ἀρετήν. Taceo, quod ne forinsecus quidem docente doctore, et mentis lumen per suam doctrinam accendente, doctrina coelestis accedit, nisi una coelestis doctor in pectora nostra latente quadam vi penetraverit; non magis quam vera virtus ipsa, quam nemo in pectoribus humanis, quam solus sanctificator formare potest. Usque adeo non in nobis est virtus illa, ut quidquid illud sit, quod in nobis a nobis est, nil valeat ad salutem, nisi id fuerit a numine divino per regenerationem emendatum, reformatumque.
ne quis comprehendat ac teneat veritatem. Sic hominibus obstruxit aditus omnes, et obsepsit vias, publicis laetus erroribus: quos ut discutere possemus, ipsumque auctorem malorum vincere, illuminavit nos Deus, et armavit vera coelestique virtute; de qua nunc mihi disserendum est.
Sed priusquam singulas virtutes exponere incipio, determinanda est ipsa virtus, quam non recte philosophi definierunt, quid esset, aut in quibus rebus; quid operis, quid habeat officii. Nomen itaque solum retinuerunt, vim vero, et rationem, et effectum perdiderunt. Quaecumque autem in definitione virtutis solent dicere, paucis versibus colligit et enarrat Lucilius, [Col. 0649B] quos malo equidem ponere; ne, dum multorum sententias refello, sim longior quam necesse est.
Haec autem quam falsa sint, mox videbimus, ut appareat quantum in nos dignatio divina contulerit, quae nobis aperuit veritatem. Virtutem esse dixit, scire quid sit bonum et malum; quid turpe, quid honestum, quid utile, quid minus. Brevius facere potuit, si tantum bonum ac malum diceret, quia nihil potest esse utile vel honestum, quod non idem bonum [Col. 0650B] sit, nihil inutile ac turpe, quod non idem malum. Quod et philosophis videtur, et idem Cicero in tertio supradicti operis libro ostendit. Verum scientia non potest esse virtus, quia non est intus in nobis, sed ad nos extrinsecus venit. Quod autem transire ab altero ad alterum potest, virtus non est, quia virtus sua cuique est. Scientia igitur alieni beneficii est, [Col. 0651A] quia posita est in audiendo. Virtus tota nostra est, [Col. 0651A] [Col. 0651C] [Variorum Notae to columns 651-652] Virtus tota nostra est. Rem alioqui veram docet ex fundamentis parum solidis. Nam Paulus volebat quidem recte facere, dictante hoc spiritu: sed praestandi facultatem in se non inveniebat; sicut etiam Petro caro et sanguis veram sapientiam non revelaverant. Quare ita statuendum est; virtutem et scientiam juxta in homine vel esse, vel non esse. Est enim in homine scientiae lumen, si coelitus fuerit accensum: ita virtus vera in nobis non est, nisi divino numine in nobis excitata: quae tamen, dum in hac carne vivimus, ita imbecillis est, ut in conflictu saepe succumbat; neque quidquam roboris habet, nisi fuerit divinitus suppeditatum. [Col. 0651D] Faciendi boni. Sic restitui ex quatuor vetustissimis optimisque mss. 1 Bonon., 2 Reg., Cauc. Alii 15 rec. ferunt bona; 1 Reg., Cant. et ed. Rom. 1468, faciendi bonum, mss. Tornes., 1 Reg. et 1 alter Reg. a secunda manu, faciendi bene. In itinere celebrando. Antiquiores et meliores mss. 28 cum ed. Rom. 1470, celebrando; edit. 18, celerando. At celebrare viam apud Cicer. pro Coelio 4, viae celebritas et via celebrata, in eodem Cicerone. Apud Lactantium campus celebratus, pro frequentatus, lib. de Mortibus Persec.— In itinere celebrando. Celebrare nonnunquam est frequentare et velociter ire; unde Cicero aliquoties celebrare viam dixit. Ciceronem sequitur Hieronymus epist. 14, ad Celantium f. m. 109. Illa (via) celebratur et teritur a multis, haec vix invenitur a paucis. BUN . Vires suppetant. Ita restitui ex 5 edd. cunctisque mss. praeter 2 Reg. rec. in quibus, ut in impressis 11, est suppeditent. [Col. 0652C] Cupiditas recta. Vel quia gratiae obicem ponunt, vel quia gratiae resistunt. Quod potest. Mss. 15 et 12, edit. quia: quod idem est. In quo, quoniam recte ad culpam pertinet. Recte desideratur in 5 editis: reperitur autem in caeteris editis et omnibus mss. Subsequatur. 1 Bonon. antiq. consequatur.—Actio subsequatur. Bon. consequatur, eleganter quidem pro sequatur. Sed plurimi hic subsequatur, pro more nostri, lib. II, c. 8: Intelligentia subsequi. Lib. VII, c. 2: Intelligere est quasi e vestigio subsequi. BUN . [Col. 0652D] Horatius. Quem vide, lib. I, Ep. 1. Stultitia caruisse. Haec duo verba quae Horatii sunt, desiderantur in 23 mss. et in octo editis, et necessaria videntur, quia pertinent ad haec et sapientia prima non autem ad illa priora, virtus est vitium fugere. Et ita videtur Isaeo. Sanctitatem. Id est, castitatem. Tacit., lib. XIV Annal., 60: Plures perstitere sanctitatem dominae (Octaviae) tueri . . . castiora, etc. Lact. VI, c. 24: Alienam mulierem sancte videat. BUN . Recta faciamus. Mss. Torn. et 1 Colbert. recte. Omne igitur virtutis officium est. 1 Reg. a secunda manu, et 7 edit. Omnis; Ed. Is., Nunc igitur. Determinem. Ita restitui ex vet. edit. Rom. cunctisque mss. praeter 1 Clarom. in quo est determinentur; in 13 excusis, determinemus. Quia pene. Sic reposui ex omnibus fere mss. et edit. Rom. 1470. In sex rec. scriptis et 13 editis, quod; in edit. Paris., plene; in 1 Reg. rec., plane; in Jun., bene.
Verum nos faciamus, quod ille debuit. Virtus est, [Col. 0652A] iram cohibere, cupiditatem compescere, libidinem refrenare; id est enim, vitium fugere. Nam fere omnia, quae fiunt injuste atque improbe, ab his oriuntur affectibus. Si enim commotionis hujus, quae ira dicitur, impetus retundatur, omnes hominum contentiones malae sopientur; nemo insidiabitur, nemo prosiliet ad nocendum. Item si cupiditas temperetur, nemo terra marique grassabitur, nemo exercitum ducet, ut rapiat et vastet aliena. Item si ardor libidinum comprimatur, omnis aetas et sexus retinebit suam sanctitatem; nemo quidquam pudendum aut patietur, aut faciet. Ergo universa scelera et flagitia, his commotionibus virtute sedatis, ex hominum vita moribusque tollentur. Quae sedatio commotionum et affectuum hanc habet rationem, ut omnia recta faciamus. Omne [Col. 0652B] igitur virtutis officium est, non peccare. Quo profecto fungi non potest, qui Deum nescit: quoniam ignoratio ejus, a quo bona oriuntur, imprudentem impingat in vitia necesse est. Itaque ut brevius et significantius utriusque rei summa officia determinem, scientia est, Deum nosse, virtus, colere: in illo sapientia, in hoc justitia continetur.
Dixi, quod erat primum, scientiam boni non esse virtutem; deinde quid sit virtus, et in quo sit. Sequitur, ut id quoque ipsum, quid sit bonum et malum [Col. 0652C] nescisse philosophos, breviter ostendam, quia pene declaratum est libro tertio, cum de Summo Bono disputarem. [Col. 0653A] Quia autem [Col. 0653A] [Col. 0653C] [Variorum Notae to columns 653-654] Quia autem. Haec lectio est quamplurimorum mss. et edit. Tornes. ac Soubron.; Qui autem 4 mss. rec. et omnium fere excusorum. Quid esset summum nescierunt. Ita mss. maximo numero et antiquissimi, ac sex editi. In 8 rec. scriptis et 4 vet. editis inseritur bonum. Haec autem vox summum et summa Lactantio familiaris et peculiaris est, pro notitia veri Dei, sive cultus illius, ut hic, lib. VI, c. 6, initio, et c. 8, et c. 23; lib. VII, c. 3 et [Col. 0653D] c. 5; Epitom., c. 67, in fine, c. 69 initio, lib. de Ira Dei, c. 6, et de Opificio Dei, c. 6, ante finem. Quae non potest. Sic quamplurimi manu exarati, et 8 typis excusi. Mss. 1 Reg. et. 1 Bonon. antiquissimi, 1 Colb. et 1 Clarom., quia; 2 Reg., Jun., Pen. et 8 vulgati, quod. Ut a coelestibus avocatum. Praepositionem, a, quae plerisque editis deest, restitui ex omnibus mss. et editis 2 vet. Rom., Gymnic., Grat., Tornes., Soubron. Et recte. Vide infra, ab immortalibus suis operibus avocari. Num igitur dubium est, quin . . . ignoraverint. Ita mss. antiquiores. Recentiores, Non . . . ignoraverint, sine interrogatione. Qui nec Deum, nec adversarium Dei scierint. Haec lectio est 9 Vaticanorum, 7 Regiorum, Cauc., Goth., Ultr., 2 Lips., 1 Clarom. et 5 ed. At 2 Reg. rec., 3 Vatic., Pen. et omnes fere impressi referunt adversarium ejus; 3 rec., scierunt, 1 Reg., 1 Lips. 1 Brun. [Col. 0654C] pro adversarium, habent aemulum; 1 Bonon. antiquior, nec adversarium humani generis. Omnes hae lectiones bonae sunt. Lactantius supra, lib. II, Institut., cap. 10, diabolum vocavit antitheum, id est Dei adversarium. Possessio. Quin imo etiam juxta Stoicos, neque corpus nostrum in nobis esse crediderunt, neque earum rerum quidquam quae ad corpus pertinent. Qua [Col. 0654D] de re vide Epictetum in Enchiridio, cap. 1. Quaestu. Ita omnes scripti, editique; mallem quaesitu, quo praeter Plinium l. 51, c. 9, usus et Boethius, l. IV, Pros. 6: Rem quaesitu maximam dicens. BUN . Ab immortalibus suis operibus avocari. Mss. rec. 1 Colb., Cotton., 1 Clarom. opibus.—Ab immortalibus suis opibus. Edidi opibus ex Cotton., Lips. altero et Reimm., ubi alii et editi omnes, ab immortalibus suis operibus. Agitur hic ubique de opibus, et dicit animam coelestibus intentam bonis. Facilis confusio; quum opibus et opibus differant modo linea per o ducta. BUN . Idem fere significat. Mss. 2 rec. vere. In 3 rec. scriptis id. 1 Bonon. antiq. legitur id significat. Id enim poeta. 1 Reg. antiq. Hic enim; 2 Reg. rec., 1 Clarom. et edit. 4, Idem enim; 1 Colb., Brun., Idem ille; 2 Reg. et ed. Rom. 1470, Iidem enim poetae; male. Vide seqq. Caeteri id, recte; refertur enim ad pretium, quod praecessit. Quidam enim probitate ficta, etc. Haec Licinio recte [Col. 0655C] conveniunt. Vide librum de Mortibus Persecutorum, cap. 36, 48, 50, 51.
[Col. 0654B] Dicet aliquis fortasse: Quid tu? negas ne hanc esse virtutem? Non equidem nego; contraria enim videar probare, si negem. Sed veram nego; quia non sit illa coelestis, sed tota terrena, quandoquidem nihil efficit, nisi quod remaneat in terra. Quid sit autem recte opibus uti, et qui sit ex divitiis fructus petendus, declarabo apertius, cum de pietatis officio loqui coepero. Jam caetera, quae sequuntur, nullo modo vera sunt. Nam improbis inimicitias aut indicere, bonorum defensionem suscipere, potest cum malis esse commune. Quidam enim probitate ficta viam sibi ad potentiam muniunt, faciuntque multa, quae boni solent, eo quidem promptius, quod fallendi gratia faciunt. Utinamque tam facile esset praestare, quam facile est simulare bonitatem. Sed ii, cum esse coeperint [Col. 0654C] propositi ac voti sui compotes, et summum potentiae gradum ceperint, tum vero simulatione deposita, mores suos detegunt: rapiunt omnia, et violant, et vexant; eosque ipsos bonos, quorum causam susceperant, insequuntur, et gradus per quos ascenderunt [Col. 0655A] amputant, ne quis illos contra ipsos possit imitari. Verumtamen putemus, hoc officium non nisi boni esse, ut bonos defendat. At id suscipere, facile est, implere, difficile; quia cum te certamini congressionique commiseris, in arbitrio Dei, non tuo, posita victoria est. Et plerumque improbi, et numero, et conspiratione sunt potentiores, quam boni; ut ad eos superandos, non tam virtus sit, quam felicitas necessaria. An aliquis ignorat, quoties melior [Col. 0655A] [Col. 0655C] [Variorum Notae to columns 655-656] An aliquis ignorat, quoties melior, etc. Sic restitui ex 5 vet. editis et 20 manu exaratis, inter quos sunt antiquissimi 1 Bon. et 2 Reg. Cneius Pompeius. 4 Reg., 3 Colbert., 2 Clarom. habent Gneius; Jun., 1 Colbert., edit. Ald., Paris., Juntar., Crat., Graph., Cneius enim Pompeius; Ultr., Brun., Cum enim Pompeius. De Cneii Pompei in rempublicam amore vide Plutarchum, Appian. Alexandrinum, ac praesertim Ciceronem in epistolis passim. Idem. Sic reposui ex omnibus mss. et ed. vet. Rom. et Betul. In caeteris legitur, Is tamen victus. Occidit. Ita omnes prope mss. et impressi. 3 Reg. et Jun. et 5 vet. edit., occiditur; 1 Colbert., occubuit. A Spadonibus Aegyptiis. Photinum eunuchum regium intelligit, qui loco Ptolomaei juvenis regnum administrabat. [Col. 0655D] BETULEIUS . Sublata hominum concordia, virtus nulla est omnino. Deest virtus in 8 Reg., 6 Colbert., Cauc., Jun. et 10 aliis. In 14 scriptis, pro nulla, legitur nihil. Patriae commoda. Naturae sive humanitatis jus constringit et copulat universum genus humanum, quod qui violat, naturam ipsam evertit: contra quod peccant ii, qui sui commodi causa, quod aliis proprium est detrahunt. Hoc enim, juxta Ciceronem, magis est contra naturam ipsam, quam mors, quam dolor, quam alia quaevis mala. Hinc colligere licebit, jus istud humanum nihil prorsus aliud esse, quam jus Gentium, quod qui dirimit, dirimere etiam omnem generis humani consociationem putandus est. Nulla siquidem lex aequa censenda est, quae vel in fraudem naturae constituitur, vel non ex aeterna lege fluit. Unde etiam privilegia omnia contra aequabilitatem consociationis humanae invecta, cum aequitate conjuncta non sunt. Ex hac nota emenda totum hunc Lactantii locum, [Col. 0656C] qui justam defensionem cum iniqua aggressione confundit. Ereptos. Sic restitui ex 8 vet. editis, omnibusque mss. praeter Pal. et 1 Lips. in quibus est ereptis, mendose; in Cauc. et 13 impressis, ejectis. Vectigalia facere majora. Mss. 2 Colb., Goth., et 7 edit., meliora. Plinius in Panegyric., Fisci nunquam causa bona est, nisi sub bono Principe.—Vectigalia facere meliora. Caesar libro 1 de B. Civ., c. 35, dixit vectigalia augere; et ex opposito l. I de B. Gall., c. 36, vectigalia deteriora facere. Forte scripsit noster: vectigalia facere majora atque meliora. BUN . Ciceronis. Lib. III Offic. cap. 2, unde haec omnia desumpta sunt. Justitia funditus tollitur. Funditus, quod deest in nonnullis editis, restitui ex caeteris impressis omnibusque mss. et ex ipso Cicerone lib. III Offic. cap. 2. [Col. 0656D] Justus esse. Post haec, ex omnibus mss. et editis quamplurimis addidi, qui nocet, qui odit, quod in nonnullis deerat. Disciplinae auctoritas. Sic reposui ex 11 Mss. quorum unus est antiq. Regio-Put. adduntque nonnulli quoque. In scriptis 8 et vulgatis 17 est disciplina et auctoritas. Disputant. Mss. Jun. et 3 edit., disputent. Oratio. Mss. Tornes., 2 Colb. et edd. 4, ratio. Cicero. Offic. lib. III, cap. 3, vel n. 69, de his infra cap. 12. Umbra et imaginibus utimur. 1 Clarom., umbris; et sic legendum esse censebat Francius. Utraque lectio bona. Legitur umbra hic loci apud Ciceronem; et mox Umbra et imago justitiae, et infra cap. 7: Specie virtutis inducti, umbras et imagines apprehendunt; et cap. 12, umbram imaginemque virtutis, et ad umbram imaginemque justitiae; capite vero 11 circa medium, Abjice umbras illas imaginesque justitiae.
Non est igitur virtus, aut hostem malorum esse, aut defensorem bonorum, quia virtus incertis casibus non potest esse subjecta.
Haec itaque (ut ipsi appellant) bona quisquis patriae acquisierit, hoc est, qui eversis civitatibus, gentibusque [Col. 0656B] deletis, aerarium pecunia referserit, agros ceperit, cives suos locupletiores fecerit; hic laudibus fertur in coelum, in hoc putatur summa et perfecta esse virtus. Qui error non modo populi et imperitorum, sed etiam philosophorum est; qui praecepta quoque dant ad injustitiam, ne stultitiae ac malitiae disciplinae auctoritas desit. Itaque cum de officiis ad rem militarem pertinentibus disputant, neque ad justitiam, neque ad veram virtutem accommodatur illa omnis oratio, sed ad hanc vitam moremque civilem, quem non esse justitiam, et res indicat, et ipse Cicero testatus est. «Sed nos, inquit, veri juris, germanaequae justitiae, solidam et expressam effigiem nullam [Col. 0656C] tenemus. Umbra et imaginibus utimur; easque ipsas [Col. 0657A] utinam sequeremur! Feruntur enim ab optimis naturae ac veritatis exemplis.» [Col. 0657A] [Col. 0657B] [Variorum Notae to columns 657-658] Ab optimis naturae ac veritatis exemplis. Ita omnes (quod sciam) mss. et editi Lactantii. In nonnullis editis Ciceronis habetur, ex optimis naturae principiis, et veritatis exemplis, quod rectius est. Quaedam tamen editiones non habent τὸ principiis. [Col. 0657C] Aut cum Fabricius (inquit) aut Aristides justus nominatur, aut ab illis fortitudinis, aut ab his justitiae petitur tamquam a sapiente exemplum. Hunc locum sic emendavi et restitui, non solum ex 8 mss. Reg., 4 Colb. aliisque, sed et ex Cicerone, expuncto nomine fortis, post Fabricius; ita ut vox illis referatur ad duos Decios et ad duos Scipiones, quos Cicero viros fortes mox commemoravit. Sic habetur hic locus apud Ciceronem lib. III Officiorum, cap. 4: Nec vero cum duo Decii, aut duo Scipiones etiam fortes viri commemorantur, aut cum Fabricius, aut Aristides justus nominatur, aut ab illis fortitudinis, aut ab his justitiae tamquam a sapiente petitur exemplum, etc. Hinc vides Fabricium a Cicerone adduci non ad Fortitudinis, sed ad Justitiae exemplum. Unde hic vox fortis abundare videtur; et locus ex Cic. restituendus. Ex ISAEO .— Aut cum Fabricius. Heumannus legi vult nec cum Fabricius. Cato et Laelius. De hoc apud ipsum Ciceronem in [Col. 0657D] Laelio, sive de Amicitia, et in Catone, sive de Senectute. Vide supra lib. V, cap. 18. Sapientium. Ita manuscripti, praeter 2 Brun. et 4 edd. in quibus est sapientiae. 1 Reg. rec. et ed. Rom. 1470, sapientiam, mendose; 3 edd., sapientum. Si ergo et philosophis. Addidi ergo ex omnibus mss. et 12 vulgatis. Nisi justus ac sapiens. Post haec verba addidi ex 12 editis cunctisque mss. praeter tres, Justus autem ac sapiens, quae desiderantur in 1 Reg., 1 Bonon. antiq. et in 1 Sorbon. in quorum postremis duobus et in 4 editis est, quod nemo est. In 1 Reg., nullus est. Nam illi omnes. Nam reposui ex edit. 2 vet. Rom. et Is. ac Cellar. nec non ex omnibus mss. praeter 1 Reg. rec. cui est Jam, ut et 15 impressis. Disciplinarum. Ita legendum ex omnibus mss. et 12 editis. Plures vulgati vitiose legunt discipulorum, quod vitio typographorum aut librariorum accidisse constat ex sequentibus, quae sunt dissimiles atque diversae. [Col. 0658B] Si Lactantius discipulorum scripsisset, foeminino genere sequentia non potuissent enuntiari: deinde ex scopo Auctoris sic etiam legendum esse patet, quia non propter discipulorum, sed propter disciplinarum [Col. 0658C] varietatem ipsi discipuli feruntur ad occasum. GALLAEUS . In vita hominum dissimiles. 1 Colb. et 7 edit., hominis. Quod arripiant. Sic reposui ex mss. antiquissimis Bonon., 2 Reg., Cauc., 4 Reg. rec., 4 Colbert. aliisque et 3 vet. edit. Scripti 7 et vulgati 14 habent arripiunt. Praecursor ejus viae. Ita ferunt omnes prope editi et mss. inter quos sunt veterrimi et optimi. Et sic legendum, quia Lactantius loquitur de inductione in fraudem, quod de praecursore commodius, quam de percursore, ut habent nonnulli mss. et editi, dici potest. Ostentaret. I Bonon. antiq. solus, ostenderet. Immortale illud arcanum ejus. 1 Bonon. antiq., immortalitatem, ita arcanum. Deus enim, ut immortale illud arcanum ejus, etc. Locus perobscurus, ait Thomasius, ac primo aspectus videtur Lactantius Deum auctorem facere rerum turpium et malarum: sed ex [Col. 0658D] his, quae ante in eodem capite dixit, et praesertim ex capite ultimo praecedentis libri, hic locus debet intelligi. Ait ergo Deum in via sua posuisse ea, quae turpia vel mala, vulgo putantur; ut sunt cruces, opprobria, verbera et mors. Quare? primum ut probentur electi, dein ut multi, qui sapientiam inquirebant, videntes Christianos pro religione et disciplina suscepta constanter omnia tormenta, et mortem ipsam subire, inquirant quaenam sit ea disciplina, cui se addictos profitentur. Ita illi qui aversi erant a sapientia et veritate, id est, a vera doctrina christianorum, cum tamen sapientiam sine ullo duce quaererent, quam tamen quomodo quaererent nesciebant, in id ipsum incidebant, quod vitare ac fugere cupiebant, id est, in ipsam religionem et sapientiam christianam, vel in illa eadem tormenta et cruces, quas antea vitare constituerant. Quod quidem exemplo suo docuit Justinus philosophus et martyr; sic enim de se ait: quod cum Platonis philosophia delectaretur, [Col. 0659C] audiens multos ex nostris martyribus pro religione christiana constantissime mortem oppetere, voluit eam Religionem nosse, pro qua illi tam libenter occum bebant; quam quidem ille cum perfectissime intellexisset, pro eadem postea non dubitavit vitam libentissime profundere, in se expertus, quod in aliis antea fuerat admiratus. Haec eo fine scribimus, ut Lactantium ab omni errore liberemus, ne dicatur gravissimum auctorem, Deum auctorem mali fecisse, a quo errore ex aliis Scriptoris hujus locis nobis videtur immunis.— Arcanum ejus in operto esset. Remittit nos Lactantius ad librum praecedentem, id est, quintum, ubi c. 18: Idcirco virtutem ipsam Deus sub persona stultitiae voluit esse celatam, ut mysterium veritatis ac religionis suae esset arcanum. Quod nostro loco dicitur arcanum ejus in operto esset, in libro quinto est, ut mysterium . . . esset arcanum. Idem dicit l. IV, c. 2: [Col. 0659D] Stultitiae velamento Deus, ne arcanum sui divini operis in propatulo esset, thesaurum sapientiae veritatis abscondit. Ibid., c. 5: Multi veritatem sub velamine stultitiae latentem aspernantur ac respuunt. BUN .
Nam illi omnes, qui per aliorum confessam stultitiam [Col. 0658A] sapientes existimantur, specie virtutis inducti umbras et imagines apprehendunt, nihil verum. Quod ea fit ratione, quoniam via illa mendax, quae fert ad occasum, multos tramites habet, propter studiorum et disciplinarum varietatem, quae sunt in vita hominum dissimiles atque diversae. Nam sicut via illa sapientiae habet aliquid simile stultitiae, quod libro praecedente monstravimus: ita haec, cum sit tota stultitiae, habet aliquid simile sapientiae, quod arripiant ii, qui stultitiam publicam intelligunt; et ut habet vitia manifesta: sic habet aliquid, quod simile esse videatur virtuti; ut habet apertum scelus: sic imaginem quamdam speciemque justitiae. Quomodo enim praecursor ejus viae, cujus vis et potestas omnis in fallendo est, universos in fraudem posset inducere, [Col. 0658B] nisi verisimilia hominibus ostentaret? Deus enim, ut immortale illud arcanum ejus in operto esset, posuit in via sua, quae homines pro malis et turpibus aspernarentur, ut aversi a sapientia et veritate, quam sine ullo duce requirebant, in id ipsum inciderent, quod vitare ac fugere cupiebant. Itaque illam perditionis ac mortis viam multiplicem ostendit, vel quod multa sunt genera vitae, vel quod dii multi qui coluntur.
Hujus dux praevaricator ac subdolus, ut videatur [Col. 0659A] esse discrimen aliquod falsi et veri, mali ac boni, alia ducit luxuriosos, alia eos qui frugi appellantur; alia imperitos, alia doctos; alia inertes, alia strenuos; [Col. 0659A] [Col. 0659D] [Variorum Notae to columns 659-660] Alia inertes, alia strenuos. Goth. alia ineptos, alia strenuos. Inepte. Reliqui inertes, recte; repetuntur enim fortes ab inertibus. Inertes fortibus ac strenuis opponuntur. Conf. not. l. VI, c. 14: Quietum ab inerti; cap. 18: Habebitur pro segni et inerti, cui ibidem fortis ac strenuus oppositus. Ita in Valer. Max. l. VIII, c. 8, inertes et strenui sibi adversantur. Boethius IV Metr. 7: Ite nunc fortes . . . . . cur inertes terga non datis? BUN . Per fragosa. Ita scribo ex antiquissimis mss. 2 Bonon., Betul. et 1 Regio-Put. a prima manu: quae vox reperitur apud Virgilium et Quintilianum. Nostrae lectioni favet vet. editio Romana 1468, quae habet fragrosa, vitiose. Alii mss. rec. complures et editi confragrosa. [Col. 0660C] Non sunt aliae viae. Bonon. antiq. solus non sunt clivosa. Referuntur. Id est, rursum feruntur. Francius. Una sedes. Ms. solus 1 Bonon. antiq. et cum eo edit. 4 rec. addunt suavis, quae vox proscribenda videtur.— Una sedes, et simplex est. Sed simplex hic dicitur in oppositione viae mendacis, quae supra, multos tramites habet: inde vocat viam multiplicem. BUN . Quod. Heumann. legit quo. Nec ducem sequuntur ullum. Ultimam vocem ullum 5 rec. editis neglectam restitui ex caeteris et cunctis mss. praeter 1 Bonon. antiq. cui est, Nec ducem sequuntur. Rationem hanc. Pro ullum, 1 Reg. rec., 1 Colb., 1 Brun. habent, illum. Non hominem sequi debet. Abest debet ab 1 Bonon. antiq. Multo clarior sol est, quam hic, etc. Sic restitui ex [Col. 0660D] mss. 3 Reg. quorum duo sunt veterrimi, 2 Colb., Goth., Marm., 1 Clarom., faventibns scriptis 2 Reg. et 2 Colb. in quibus est, multo clarior sole est; in Brun., multo clarior, quam sol est. In mss. 4 Reg. rec., 2 Colb., 2 Lips., 1 Clarom. et editis, multo clarius sole est. Quem carne mortali videmus. Ita scripti et editi, praeter ms. Pal. et sex edit. quibus est, quem in carne mortali videmus. Sic reget. Haec ex mss. et plerisque editis addidi, quae nonnullis impressis desunt. Ut ad Summum sapientiae. Ita ex mss. et quamplurimis editis vet. reposui. In sex vulgatis est, summam. Dirigat. Jam dixerat David: Lucerna pedibus meis verbum tuum. Lex. Sic idem Cicero lib. I de Legibus ait: Lex est ratio summa, insita in natura, quae jubet ea quae facienda sunt. Huic legi nec obrogari fas est. Sic legunt mss. 1 Reg. antiquissimus, Ultr., Pal., Lips., Brun., et 6 [Col. 0661B] edit. Et ita emendandum esse censent Latinius, Joan., Cauci, Betuleius, Francius. Alii legunt abrogari; promulgari, propagari, prorogari, corrupte. Obrogari. Ex Ulpiano lex obrogatur, cum prior lex tollitur derogatur, cum pars primae tollitur: subrogatur, [Col. 0661C] cum aliquid adjicitur; abrogatur, cum aliquid mutatur. SPARK .—Quae interpretatio est ipsius Ulpiani.
[Col. 0659C] Haec est via, quam philosophi quaerunt: sed ideo [Col. 0660A] non inveniunt, quia in terra potius, ubi apparere non potest, quaerunt. Errant ergo velut in mari magno, nec quo ferantur intelligunt, quia nec viam cernunt, nec ducem sequuntur ullum. Eadem namque ratione hanc vitae viam quaeri oportet, qua in alto iter navibus quaeritur; quae nisi aliquod coeli lumen observent, incertis cursibus vagantur. Quisquis autem rectum iter viae tenere nititur, non terram debet aspicere, sed coelum: et (ut apertius loquar) non hominem sequi debet, sed Deum; non his terrestribus simulacris, sed Deo servire coelesti; non ad corpus referre omnia, sed ad mentem; non huic vitae dare operam, sed aeternae. Itaque si oculos in coelum semper intendas, et solem, quo oritur, observes, eumque habeas vitae quasi navigii ducem, sua sponte in viam [Col. 0660B] pedes dirigentur; et illud coeleste lumen, quod sanis mentibus multo clarior sol est, quam hic quem carne mortali videmus, sic reget, sic gubernabit, ut ad summum sapientiae, virtutisque portum sine ullo errore perducat.
Suscipienda igitur Dei lex est, quae nos ad hoc iter dirigat: illa sancta, illa coelestis, quam Marcus Tullius in libro de Republica tertio pene divina voce depinxit; cujus ego, ne plura dicerem, verba subjeci: «Est quidem vera lex, recta ratio, naturae congruens, diffusa in omnes, constans, sempiterna; quae vocet ad officium, jubendo; vetando, a fraude deterreat: quae tamen neque probos frustra jubet, aut vetat; [Col. 0660C] nec improbos jubendo, aut vetando movet. Huic legi [Col. 0661A] nec obrogari fas est, neque derogari ex hac aliquid licet, neque tota abrogari potest. Nec vero aut per Senatum, aut per populum solvi hac lege possumus. Neque est quaerendus explanator, aut interpres ejus alius. Nec erit alia lex Romae, alia Athenis, [Col. 0661A] [Col. 0661C] [Variorum Notae to columns 661-662] Nec erit alia lex Romae, alia Athenis. Notatio est juris nimirum civilis, non unius, sed alterius etiam reipublicae. De quo vide § Sed jus. Institut. de jure naturali, gent. et civili. et in Decretis Pontific. cap. 2, distinctione 1. Sed et omnes gentes. 1 Bonon. antiq., omni genti. Continebit; unusque erit. Idem Bonon. quam si continebit, unusquisque, erit. Cicero igitur in secundo de Legibus ait de lege scilicet naturali: Hanc igitur video, sapientissimorum fuisse sententiam, legem neque hominum ingeniis excogitatam, nec scitum aliquod esse populorum, sed aeternum quiddam, quod universum mundum regeret, imperandi prohibendique sapientia. Verum, juxta mentem Thomasii, nolumus Lectorem privare antiqua codicis Bononiensis lectione in qua sic legitur: sed et omni genti et omni tempore una lex est sempiterna et immutabilis, quam si continebit unusquisque, erit communis quasi magister. Quae Verba [Col. 0661D] egregium etiam sensum repraesentant. Inventor. Ergo Demosthenes de civili lege faciens verba, cum ait: πάντα τὸν νόμον εὕρημα καὶ δῶρον
θεῶν εἶναι· significat, eas ex naturali fluere, et ob id veras esse, nulloque tempore abolendas. Caeterae, quae ex naturali originem non habent, sine piaculo vel negligi, vel abrogari possunt. Facile vero ex hoc lib. intelligetur, quae leges ex hac aeterna non manarint: nempe quae cum vera religione et cum charitate proximi pugnant; et illae quia vi potissimum constant, legis nomen non merentur, nec apud Graecos, nec apud Latinos. His enim delectum significat, a legendo nimirum dicta: illis, ἀπὸ τοῦ νεμειν, eo quod suum cuique tribuat. Nemini autem quidquam debemus, inquit Apostolus, praeter charitatem. Nam praecepti finis est charitas. 1 ad Timotheum c. 1. BETULEIUS . Aspernatus. Sic emendavi ex vetustissimis mss. Bonon. Reg. et quamplurimis aliis ac 3 vet. edit. Scripti vero 2 Reg. rec., 2 Colbert., 2 Clarom. habent [Col. 0662B] aspernatur; 10 impressi, aspernabitur. Posset. Ita quamplurimi mss. inter quos sunt antiquissimi Bonon., 8 Reg., Jun., 4 Colbert. Brun. et 5 vet. edit. Scripti 6 rec. et 12 vulgati, possit. Imprudentes. Sic restitui ex omnibus fere mss. et [Col. 0662C] 2 vet. editis. In 1 Reg. rec. et 1 Colbert. ac 14 impressis est imprudenter. Vetus versio Gallica, Ceux qui sans le connaître disent les choses vraies. Tamquam divinent spiritu aliquo instincti. Pro divinent, ms. 1 Lips. habet dementes. 1 Colb., 1 Clarom. et Brun., tanquam divinent spiritu aliquo instructi. Jun. et 5 excusi, tanquam divino spiritu instructos. Vide supra eodem libro 6, initio capitis 1, divino spiritu instruente. De lege aeterna prae caeteris ecclesiasticis Scriptoribus praeclare locutus est S. Augustinus lib. I de Libero Arbitrio. Fuisset. 1 Colb., fuit; 3 Reg. et tredecim edit. esset. Hujus legis. 1 Bon. antiq. et 1 Reg. rec., Cujus. Solum colere. Exod. XX, Deuter. V, Psal. LXXX. Ut diis alienis serviat. Brun. aliis. 1 Bonon. antiq. facit diis alienis servire. Bonitatis. Vel si. ms. Brun. et edit. Betul., bonitatis ac veritatis. Vel si; 1 Bonon. antiq., bonitatis. Ne si. Justitiam sequi volet Dei. Vocem Dei deletam vult Heumannus; et posset abesse, ut saepe justitiam sequi [Col. 0662D] ita posuit, etiam quum de divina agit, ut lib. II, cap. 17, et lib. VII, cap. 11. Sed habent hic omnes libri. Conf. infra. BUNEMAN . Qui per Feciales bella indicendo. In mss. 2 Reg. rec., Lips., Ultr., Brun., qui frequenter per Feciales, etc. 1 Bonon. antiq., qui perfida bella indicendo. Fecialium officium erat, dare operam ne bellum injustum alicui inferretur; si laesi essent Romani, legatos mittere, ut jus illorum repeteretur; et si confoederati spernebant legatos vel verba, tum illi faciebant postulata, et bellum indicebant: pacem item conficiebant, aut illegitimam irritam reddebant; judicabant etiam de legatorum injuriis, etc. De quibus vide Dionysium et Plin. GALLAEUS . Et legitime injurias faciendo. Haec est lectio omnium fere mss., 2 vet. edit. Rom., Is., Cellar., Walch. In Cauc., Em., Cant. et 11 excusis legitur inferendo. Legitime vero, id est, secundum Romanas leges. Aliena cupiendo. Lips. 2, 3, Reimm., Torn. 1587, [Col. 0663B] 1613, Genev. 1630, aliena capiendo. Praefero prius. lib. V, cap. 22: Concupiscit aliena et rapit, quae concupierit, [Col. 0663C] per injuriam. Conf. not. lib. V, cap. 22. BUNEMAN .
Hujus legis caput primum est, ipsum Deum nosse, soli obtemperare, solum colere. Non potest enim rationem hominis obtinere, qui parentem animae suae Deum nescit; quod est summum nefas. Quae ignoratio facit, ut diis alienis serviat, quo nihil sceleratius committi potest. Hinc jam proclivis est ad malitiam gradus per ignorantiam veri ac singularis boni; quia Deus, quem nosse refugit, fons est ipse bonitatis. Vel si justitiam sequi volet Dei, divini tamen juris ignarus, [Col. 0662B] gentis suae leges tanquam verum jus amplectitur; quas non utique justitia, sed utilitas reperit. Cur enim per omnes populos diversa et varia jura sunt condita, nisi quod unaquaeque gens id sibi sanxit, quod putavit rebus suis utile? Quantum autem a justitia recedat utilitas, populus ipse Romanus docet, qui per Feciales bella indicendo, et legitime injurias faciendo, semper aliena cupiendo, atque rapiendo, et possessionem sibi totius [Col. 0663A] orbis comparavit. Verum hi justos se putant, [Col. 0663A] [Col. 0663C] [Variorum Notae to columns 663-664] Hi justos se putant, si. Addidi si ex omnibus fere mss. et impressis. Deest in ms. Cantabrig. et 5 editis. Num idcirco . . . . 1 Bonon. antiq., Non idcirco. Duodecim Tabularum conditores. Decemviri. Imo injusti fuerunt, eo quod in unum annum condendarum legum causa creati, rempub. vi quadam oligarchica occupantes, neque magistratum, neque exercitum deponere voluerunt: praesertim Appius Claudius, qui tyrannide plus quam Sicula, Virginiam contra jus et fas in servitutem vindicare nitebatur. De quo Pomp. lib. II, ff. de orig. juris. Lege ex historicis Livium lib. V, Urbis cond.; Dionys. Halicarn. lib. X et XI; Val. Max. lib. VI, cap. 1; Florum lib. I, cap. 24; Eutrop. lib. I, cap. 12; Oros. lib. II, cap. 13; Plin. de Viris illust. cap. 21; Plutarchus in lib. cui titulus est, De sera numinis vindicatione, leves [Col. 0663D] aliquot et inutiles leges Atheniensium, Lacedaemoniorum et Romanorum enarrat, sicut etiam Phavorinus apud Gell. Decemvirales eodem notavit nomine. Theophilus in sua paraphrasi memorat aliquot leges, in una repub. utilissimas quidem illas, in altera nullius momenti futuras. BETULEIUS . Et ipsam justitiam ignoret necesse est. Sic legendum esse patet ex scopo auctoris, et ex omnibus mss. dempto uno Cantabrig. in quo, ut et in 7 editis, legitur, et ipsum Deum ignoret. Lectionis vero, quam in textu sequimur, sensus clarus est ac facilis; vult enim probare Romanos, quia Deum ignoraverunt, justitiam quoque ipsam ignoravisse. At contrarium colligeretur, si legeretur ut in vulgatis quibusdam editionibus, quem qui ignorat, et ipsum Deum ignoret necesse est; quod minime congrueret cum superiori oratione.— Quem qui ignorat, et ipsam justitiam. Ald., Fasit., Gryph.; Torn., Betul., Thomas., Thys. et Cant. ed., quam justitiam qui ignorat, et ipsum [Col. 0664B] Deum ignoret. At uterque Bonon., Tax., Pen., Jun., Lips., Goth., Reimm., Angl., Rom., Rost., Ven. [Col. 0664C] 1471, 72, utraque 78, 90, 93, 97, Pier., Parrh., Paris., Junt., Crat., Gymn., Isaeus, Gall., Spark., Walch., Heum.: Quem qui ignorat, et ipsam justitiam. BUNEMAN . Qualem fuisse Cimonem. Praeter Plutarchum et Aemilium Probum celebrant Cimonis hospitalitatem Athenaeus lib. XII; Cicero lib. Off. III. Sed ad quaestionem. Quid ergo? Numquid Cornelii hominis gentilis eleemosynae, quae ἀπὸ τοῦ ἐλεοῦς nomen acceperunt, in memoria apud Dominum fuerunt? An non Samaritani in vulneratum officium ab ipso Christo commendatur? Respondemus: Illis hominibus fidei naturalis quemdam igniculum causam efficientem fuisse, finalem vero ipsam pietatem: in Cimone solum gloriae studium, humanitate quadam tinctum. BETULEIUS . Similis erit. Ita reposui ex quamplurimis vet. et opt. mss. In 9 recentioribus legitur, similis est. Similis erit, habent codices Thomasii. [Col. 0664D] Eget. Scripti 6 rec., indiget; 2 Reg. rec. et 5 edit., caret. Non possit. Sic restitui ex omnibus prope mss. et 6 vet. editis. In 1 Reg. rec. legitur posset; in Cauc. Pal. et in excusis, 7 potest. Debile. H. l. non est aegrum, sed, ut exponit sup. Membris quibusdam egens. De Opif. cap. 7. Quod membrum si detrahas, imperfectum sit animal ac debile. BUNEMAN . Vivet. Ita reposui ex cunctis fere mss. et veteribus editis. In Brun. et 10 vulgatis est vivit. Habere enim caput coepit. Christiani atque regenerati homines, et exteriores corporis et interiores animi sensus communes habent cum hominibus ethnicis: sed ea hominis pars quae spiritus appellatur, amplius et acutius et videt et audit, et eadem proportione reliquis sensibus utitur longe copiosius atque potentius. BETULEIUS .
Sed putemus fieri posse, ut aliquis naturali et ingenito [Col. 0663B] bono veras virtutes capiat, qualem fuisse Cimonem Athenis accepimus, qui et egentibus stipem dedit, et pauperes invitavit, et nudos induit. Tamen cum illud unum quod est maximum deest, agnitio Dei, jam illa bona omnia supervacua sunt et inania, ut frustra in his assequendis laboraverit. Omnis enim justitia ejus similis erit humano corpori caput non habenti; in quo tametsi membra omnia, et locis suis constent, et figura, et habitudine, tamen quoniam deest id, quod est omnium principale, et vita, et [Col. 0664A] omni sensu caret. Itaque membra illa formam tantummodo membrorum habent, usum non habent, tam scilicet, quam caput sine corpore. Cui similis est, qui cum Deum non ignoret, vivit injuste. Id enim solum habet, quod est summum: sed frustra, quoniam virtutibus tanquam membris eget.
Itaque ut sit vivum ac sensibile corpus, et agnitio Dei necessaria est, quasi caput; et omnes virtutes, quasi corpus. Ita fiet homo perfectus, ac vivus: sed tamen summa omnis in capite est; quamvis constare non possit sine omnibus, sine quibusdam tamen potest. Et erit quidem animal vitiosum ac debile; sed tamen vivet, sicut is qui et Deum novit, et in aliqua re peccat. Dat enim veniam peccatis Deus. Itaque sine membris aliquibus vivi potest, sine capite nullo modo. [Col. 0664B] Haec res efficit, ut philosophi, etiamsi natura sint boni, tamen nihil sciant, nihil sapiant. Omnis doctrina et virtus eorum sine capite est; quia Deum nesciunt, qui est virtutis ac doctrinae caput: quem qui non agnoscit, licet videat, caecus est; licet audiat surdus; licet loquatur, elinguis est. Cum vero conditorem rerum parentemque cognoverit, tunc et videbit, et audiet, et loquetur. Habere enim caput coepit, in quo sunt sensus omnes collocati, hoc est oculi, aures, et lingua. Nam profecto is videt, qui veritatem in qua Deus est, vel [Col. 0665A] Deum in quo veritas est, oculis cordis aspexerit: is audit, qui divinas voces ac praecepta vitalia [Col. 0665A] [Col. 0665C] [Variorum Notae to columns 665-667] Praecepta vitalia. Imitatur Cyprianum de Idolor. vanit., cap. 7: Ut de eo ad praecepta vitalia instrui possent. De Habitu Virg., ed. Gryph., p. 280: Dominica et vitalia praecepta custodit. Lib. IV, epist. 3: Evangelii sancta praecepta et . . . mandata vitalia . . . teneantur. BUNEMAN . [Col. 0665D] Dempta spe. Jun., 1 Clarom. et Brun., adempta spe. Mortem, quae timentur. Editi habent, mortemque quae timentur. Delendum que, quod abest a mss. et videtur natum ex altero quae, quod sequitur. Quia constet. Sic reposui ex antiq. et melioribus mss. et 7 vet. editis. In rec. 10 scriptis et 8 excusis est, constat. Si sunt alia majora. Sic restitui ex edit. Torn. ac Soubr. cunctisque mss. praeter 2 Reg. rec. et Cant. in quibus est aliqua. Tanti sit. Eleganter. Vid. l. III, c. 8, c. 12, et de Opif. c. 3. Seneca de Provid. c. 5 extr.: Est tanti per ista ire casuro. De hac elegantia Ciceroni frequentissima conf. Graevium ad l. V Attic., ep. 20, p. 542. Ea vero nulla sunt alia. Ita mss. plerique antiquissimi et optimi Bonon., Reg. Put., Jun. sexque alii ac decem vulgati. Cauc. et 10 scripti rec. cum 5 editis addunt bona; 1 Reg. rec., 1 Colb., Pent. et vet. ed. Rom., dona; 1 Reg. antiquiss. et 3 edit.: Ea vera nulla [Col. 0666C] sunt alia. BUN . Ut in tertio docui. Subauditur libro, quam vocem addunt 4 mss. rec. et edit. Torn. ac Soubron. Nisi perpetuae vitae. 2 Reg. rec. et Brun. nisi perpetua vita. Pietate. Hoc loco affectu filiali. Senec. l. I Clement., [Col. 0666D] c. 13: Non amicorum fidei credens, non liberorum pietati. BUN . In eo promerendo. Plane vero, inquit Heumannus, huc non quadrat verbum hoc. Lege, demerendo. Sed habent omnes libri; et quidni quadraret toties in nostro aliisque ita obvium? Vindicamus ad l. VI, c. 13: Ut promereare viventem; et ad libr. de Ira cap. 5: Beneficiis . . . genus hom. promereri. Tertull. Apol. c. 21: Quibus edocebatur de promerendo Deo. BUN . Homo Dei simulacrum est. Minutius Felix in Octav. Quod simulacrum Deo fingam? cum si recte existimes sit Dei homo ipse simulacrum. Cultorum Dei. Juxta illud Evangelii: Estote misericordes sicut Pater vester coelestis. Naturalibus. De his vide librum de Opificio Dei, infra. Nam si ab uno homine. Act. cap. XVII, v. 26. Hieron. contra Helvid., Omnes homines ex uno patre vel homine. Tollendas. Matth. V, Luc. VI, Rom. XII.
Si enim mortales sunt animae, si virtus dissoluto corpore nihil futura est, quid fugimus attributa nobis bona, quasi aut ingrati, aut indigni qui divinis muneribus perfruamur? Quae bona ut habeamus, scelerate impieque vivendum est; quia virtutem, id est, justitiam paupertas sequitur. Sanus igitur non est, qui nulla spe majore proposita, iis bonis, quibus caeteri [Col. 0665C] utuntur in vita, labores, et cruciatus, et miserias anteponat. Si autem virtus (ut ab his rectissime dicitur) capessenda est, quia constet ad eam nasci hominem, subesse debet spes aliqua major, quae malorum et laborum, quos perferre virtutis est, magnum afferat praeclarumque solatium. Nec aliter virtus, cum per se dura sit, haberi pro bono potest quam si acerbitatem suam maximo bono penset. [Col. 0666A] Aeque non aliter his bonis praesentibus abstinendum est, quam si sunt alia majora, propter quae tanti sit, et voluptates omittere, et mala omnia sustinere. Ea vero nulla sunt alia (ut in tertio docui) nisi perpetuae vitae. Hanc autem praestare quis potest, nisi Deus, qui virtutem ipsam proposuit? Ergo in Dei agnitione et cultu rerum summa versatur: in hoc est spes omnis ac salus hominis; hic est sapientiae gradus primus, ut sciamus quis sit nobis verus pater, eumque solum pietate debita prosequamur, huic pareamus, huic devotissime serviamus; in eo promerendo actus omnis, et cura, et opera collocetur.
[Col. 0666B] Dixi, quid debeatur Deo: dicam nunc, quid homini tribuendum sit; quanquam id ipsum quod homini tribueris, Deo tribuitur, quia homo Dei simulacrum est. Sed tamen primum officium justitiae est, conjungi cum Deo; secundum, cum homine. Sed illud primum, Religio dicitur; hoc secundum, misericordia vel humanitas nominatur. Quae virtus propria est justorum et cultorum Dei; quod ea sola vitae communis continet rationem. Deus enim, qui caeteris animalibus sapientiam non dedit, naturalibus ea munimentis ab incursu et periculo tutiora generavit. Hominem vero quia nudum fragilemque formavit, ut eum sapientia potius instrueret, dedit ei praeter caetera hunc pietatis affectum ut homo hominem tueatur, diligat, foveat, contraque omnia pericula et accipiat, [Col. 0666C] et praestet auxilium. Summum igitur inter se hominum vinculum est humanitas: quod qui disrupit, nefarius et parricida existimandus est. Nam si ab uno homine, quem Deus finxit, omnes orimur, certe consanguinei sumus; et ideo maximum scelus putandum est, odisse hominem, vel nocentem. Propterea Deus praecepit inimicitias per nos nunquam faciendas, semper esse tollendas; scilicet ut eos, qui sint nobis [Col. 0667A] inimici, necessitudinis admonitos mitigemus. Item si ab uno Deo inspirati omnes et animati sumus, quid aliud quam fratres sumus? Et quidem conjunctiores, quod animis, quam quod corporibus. [Col. 0667A] [Col. 0667B] [Variorum Notae to columns 667-668] Conjunctiores, quod animis, quam quod corporibus. Sic restitui ex mss. antiquissimis 2 Reg., 2 Bonon., 2 Colbert., Tax., Pen., 1 Clarom., Brun. ed. Is. In 3 Reg. rec. 1 Colbert., 1 Clarom. et 9 editis legitur, conjunctiores qui animis, quam qui corporibus. Caeteri male; 2 Reg. conjunctiores quidem animis; 3 Colbert. quam animis; 1 Reg. conjunctioresque animis. Simile aliquid legimus apud Paulinum Nolanum epist. 20 (alias 16) ad Delphinum n. 1. Quanto fortior carne est spiritus, tanto potior est conjunctio animorum, quam corporum. Lucretius. Lib. II. Cui simile Paulus in actis c. 17. Athenaeus citat ex Arati Phaenomenis: [Col. 0667C]
Quod etiam Ovidius expressit:
BETUL.—Vide et Lactantium de Opificio Dei, c. 19.
Semine oriundi. Ita omnes mss. et editi; sed infra lib. de Opificio Dei, cap. 19, semine creti..
Qui homini nocent. Ita omnes mss. sed praeter Cauc., Jun., 2 . . . Reg. rec. qui cum editis habent hominibus.
Praescribit. EZECH. XVIII, ISAI., LVIII, Matth. XXV.
Ad hanc partem. Walchius exponit, quod attinet ad hanc partem. Eleganter dicitur, esse praecepta ad aliquid, et praecipere ad aliquid. Lib. VI, c. XXIV: Haec sunt, quae ad continentiam praecipiuntur a Deo. Lib. VII, cap. I: Quae Deus ad justitiam praecipit. Imitatur [Col. 0667D] Ciceronem III Off., c. VII: At quas ipsas consultationes . . . satis multa praecepta sunt. BUN . Philosophorum praecepta nulla sunt. Praesertim Stoïcorum. Nam peripatetici, qui iram laudant, misericordiam non improbant; et Cicero in Caesare misericordiam commendat. Stoici autem inter doloris species τὸ ἔλεος numerant. Cicero pro Muraena, Stoicorum paradoxa enumerans: Fuit, inquit, quidam summo ingenio vir Zeno, cujus inventorum aemuli Stoici nominantur; hujus sententiae sunt, atque praecepta hujusmodi: sapientem gratia nunquam moveri, nunquam cujusquam delicto ignoscere, neminem misericordem esse, nisi stultum, et levem, viri non esse neque exorari, neque placari. Contra Stoicos disserit Augustinus libro de Moribus ecclesiae primo, cap. XXVII. Non autem improbo eos, qui generaliori voce pietatem appellant eam virtutem. BETULEIUS .— Nulla praecepta. Walchius explicat nulla per nullius pretii. Lactantius, vero vult: Nulla omnino praecepta esse ad misericordiam [Col. 0668B] data, sive philosophos Stoicos nihil plane de misericordia praecepisse. Expresse c. XIV: Adparet philosophos longe abfuisse ab humano bono, qui neque praeceperunt ejusmodi quidquam, neque fecerunt, sed virtutem, quae in homine propemodum singularis est, pro vitio semper habuerunt. BUN .
Falsae virtutis specie. Heumannus falsa scribit, neque hoc male, ut l. V, c. XI: Cui clementiae species falsa blanditur. At quia in omnibus libris falsae, hic nihil muto; nam sic rectum. III, c. XXVIII: Specie virtutis falsae inducti. BUN .
Dum volunt sanare, vitiaverunt. Sic restitui ex mss. VI reg. quorum duo sunt antiquissimi, 3 Colb., Goth., 1 Lips., Brun., Em., Cant. et vet. editis Rom. [Col. 0668C] In 11 mss. rec. et 18, vulgatis est sanare vitia, auxerunt. At Ciceronis, ut et Lactantii, est verbum vitiare Gallice gâter, corrompre. Lactantius lib. II. Div. Institut. cap. XV, valetudinem vitiant; hoc libro VI, cap. XVI, aer vitiabitur; lib. VII, cap. XII, cum mentem vis aliqua morbi vitiaverit. Attamen putat Heumannus legendum esse, dum volunt sanare vitia, auxerunt.
Urbis condendae originem. De hac vanitate lege Euseb. lib. I de praepar. evang. cap. 5, plurima ex Diodoro recitantem. Lege deinde Polydorum Urbinatem, libro de inventoribus rerum I, cap. III. BETULEIUS .
Cum per silvas, etc. Macrob. de Somnio Scip. II, cap. 10, ex hujusmodi incrementis probat, mundum non esse aeternum. Rem veram, inquam, ex re dubia probat. Nam, inquit, quis facile mundum semper fuisse consentiat, cum et ipsa historiarum fides multarum rerum cultum emendationemque, vel ipsam inventionem recentem esse fateatur? Cumque [Col. 0668D] rudes primos homines, et incuria Sylvestri non multum a ferarum asperitate dissimiles, meminerit vel fabuletur antiquitas, tradatque nec hunc eis, quo nunc utimur, victum fuisse: sed glande prius et baccis alitos, sero sperare de sulcis alimoniam; amplexi fortassis philosophi pro vero sunt, quod Protagoras Platonicus in fabula Promethei atque Epimethei recensuit. Apud Plutarch. Euripides deorum opinionem refellens, homines olim belluinam vitam egisse testatur. De glandium cibo mentionem facit etiam Plin. in praefatione lib. XVI, et libro septimo, cap. LVI, ubi de inventoribus rerum scribit. Strabo ex Platone tria hominum genera post diluvium fuisse refert, lib. XIII, primum, quod in montibus vitam degerit: alterum, quod in radicibus montium: tertium, quod in campis. Ab hac Sylvestri vita Orpheum homines traxisse fabulantur, cum exponunt quidnam illud sit, quod saxa et arbores sua lyra traxisse creditus est. BETULEIUS .
Itaque non errat Lucretius, cum dicit:
Ob hanc necessitudinem germanitatis docet nos Deus, malum nunquam facere, semper bonum. Id autem ipsum bene facere quid sit, idem ipse praescribit: praestare auxilium depressis et laborantibus; [Col. 0667B] impertiri victum non habentibus. Deus enim, quoniam [Col. 0668A] pius est, animal nos voluit esse sociale. Itaque in aliis hominibus nos ipsos cogitare debemus. Non meremur in periculo liberari si non succurrimus: non meremur auxilium, si negamus. Ad hanc partem Philosophorum nulla praecepta sunt; quippe qui falsae virtutis specie capti, misericordiam de homine sustulerunt, et dum volunt sanare, vitiaverunt. Et cum iidem plerumque fateantur, societatis humanae communionem esse retinendam, ab ea plane seipsos inhumanae suae virtutis rigore dissociant. Convincendus ergo etiam hic error illorum est, qui nihil cuiquam impertiendum putant. Urbis condendae originem atque causam non unam intulerunt: sed alii eos homines, qui sint ex terra primitus nati, cum per silvas et campos erraticam degerent vitam, [Col. 0668B] nec ullo inter se sermonis aut juris vinculo cohaererent, [Col. 0669A] sed frondes et herbam pro cubilibus, speluncas et antra pro domibus haberent, bestiis et fortioribus animalibus praedae fuisse commemorant. Tum eos, qui aut laniati effugerant, aut laniari proximos viderant, admonitos periculi sui ad alios homines decurrisse, praesidium implorasse, et primo nutibus voluntatem suam significasse; deinde sermonis initia tentasse, ac singulis quibusque rebus nomina imprimendo, [Col. 0669A] [Col. 0669C] [Variorum Notae to columns 669-670] Nomina imprimendo. Sic lego cum omnibus mss. et ed. Rom. 1470. Posteriores edd. habent imponendo. Cum autem nec multitudinem ipsam. Nec, quod in 12 mss. et 5 editis deest, ut necessarium restitui ex mss. Regio-Put. III, al. reg., 2 Colb., Goth., Em., Cant., I Clarom., 3, vet. edit. Rom. et 14 aliis. Vide seqq. Viderint. Reimm., viderint. Non male, quia sequitur existimaverint. Nihilominus recentior in Reimm., ut est in plerisque correxit, viderent. Goth., viderunt. BUN . Cubilia. mss. rec. Goth., 2 Reg., Cant. et 18 edit., cubicula. Quid metuere. 2 Reg. rec. et 18 edit. addunt sibi, [Col. 0669D] quod a caeteris scriptis abest et abesse potest. Disceptatio. Mss. 1 Reg. rec. et Jun. disputatio. 1 Reg. rec. et 1 Colbert. discrepatio. Tanquam ex draconis alicujus dentibus. Notat Cadmeam victoriam. Fabula est apud Ovidium in tertio Metamorphoseon. Vide infra libro VII, cap. 4. Proseminati. Sic restitui ex mss. antiquissimis Bon., 5 Reg., 1 Lips., Em., Goth. Et sic scripsisse Lactantium putat Joannes Cauci. In 2 Reg., Cauc., 2 Colb., et in edit. Rom. 1470 legitur perseminati; in 2 Reg. rec., 2 Colbert., 1 Clarom., 2 Lips., Brun. et 10 excusis praeseminati; in 1 Reg. rec., 1 Clarom. ac Jun. et in 6 vulgatis seminati. Sic adolescenti olim dixit Diogenes, ebrius te proseminavit pater. Unus homo a Deo fictus est. Mss. 6 recentissimi et 15 editi, factus est.—A Deo fictus. Fictus plures mss. et Ven. 1471, 72, utraque 78, Paris., fictus; ut supra, Hominem Deus finxit. Conf. Epitom., c. 63, vide ad Lib. I, cap. 1. Saepe hae voces confunduntur. BUN . Praeter infantiam. Ita emendavi ex cunctis ferme [Col. 0670C] mss. et edit. Torn. ac Soubron. id est, excepta infantili aetate; Gallice, hors l'enfance: melius quam propter, quod habent 3 Reg. rec., 2 Colb.,1 Clar. et 16 editi.— Praeter infantiam. Mihi hic incidit Augustin. de Civ. Dei lib. XVI, c. 43 fin: A pueritia homo incipit loqui post infantiam, quae hinc appellata est, quia fari non potest. BUN . Ut eos suis potissimum sensibus et suis rationibus refellamus. Idem Lactantius lib. v, cap. 4, sub finem, suis potissimum refutaretur auctoribus. Inierint et sanxerint. Mss. 8 et 2 edit. rec., et sanxerint foedus: illud; 5 al. scripti sine ulla interpunctione. Ictum. Sic restitui ex antiquissimo mss. Reg. 900 [Col. 0670D] annor. optime. Apud Ciceronem pro Sext. 24, legitur quoque foedus ictum; pro Cornel. 21, 31, foedus icisse; et 1 P. 88, foedus iceras; apud Phaedr. lib. I, Fabul. 30, de milvio et columbis, icto foedere. Pro ictum, mss. Regio-Put., 4 al. Regii, 6 Colbertini, 2 Clarom. habent tutum, corrupte, litterarum similitudine, unde statutum in Em., statum in 2 Reg. et 1 Brun. atque in 2 Reg. rec. et in vulgatis, initum. Opera indigere. Ita reposui ex 3 edit. cunctisque mss. praeter 2 Reg. rec. qui cum 13 impressis ferunt ope. A corpore. Id est, a societate.—A corpore, id est, societate. De Mort. Pers., c. 48: Quae . . . corpori Christianorum . . . tradi oportebit. Euseb. X Hist. c. 5: τῷ σωματίῳ_ mox, ad jus corporis eorum, id est, ecclesiarum, non hominum singulorum pertinentia. Seneca 1. Clemen. 12. Cives et ex eodem corpore. Plin. l. x, epist. 118: Quasi per corpora, non viritim. BUN . Retentio. Retentio, inquit Krebsius de Stylo Lact. p. 26, pro eo quod retinetur, antiquis non est usitatum. [Col. 0671C] At, qui Ciceronis locum l. XIII. Att. ep. 21 legit, facile cognoscet, retentionem aurigae alia notione, quam hic sumi, pro ἐποχῇ et inhibitione; in Lactantio vero retentio idem est quod conservatio, ut ex supra conservare patet. Rarior quoque vocis hujus usus est in Cic. lib. XIII, Att., epist. 13: Ista retentione omnes uti, quae Gronovius docte explicat ibidem. Propius nostro sunt loca ab aliis, quod sciam, non observata; Tertulliani l. IV adv. Marcion. c. 28: Remissio et retentio delicti. Lib. V Adv. Marc., c. 3: Pervertentes evangelium retentione veteris disciplinae. BUN .
O ingenia hominibus indigna quae has ineptias protulerunt! [Col. 0669B] miseros, atque miserabiles, qui stultitiam suam litteris memoriaeque mandaverunt! Qui cum viderent mutis quoque animalibus ingenitam esse rationem, vel conveniendi, vel invicem appetendi, vel periculi fugiendi, vel mali cavendi, vel cubilia sibi et latibula parandi; homines autem ipsos existimaverint non nisi exemplis admoneri ac discere potuisse, quid metuere, quid cavere, quid facere deberent; aut nunquam conventuros inter se fuisse, nec loquendi rationem reperturos, nisi eos bestiae comedissent. Haec aliis delira visa sunt (ut fuerunt) dixeruntque, non ferarum laniatus causam fuisse coeundi, sed ipsam potius humanitatem: itaque inter se congregatos, quod natura hominum solitudinis fugiens, et communionis ac societatis [Col. 0669C] appetens esset. Non magna inter eos disceptatio est. Siquidem causae dispares sunt, res eadem est. Potuit [Col. 0670A] igitur utrumque, quia non repugnat: sed tamen utrumque nullo modo verum est; quia non per omnem terram nati sunt homines e terra, tanquam ex draconis alicujus dentibus proseminati (ut poetae ferunt) sed unus homo à Deo fictus est, ab eoque uno omnis terra humano genere completa est, eadem scilicet ratione, qua rursus post diluvium: quod certe negare non possunt. Nulla igitur in principio facta est ejusmodi congregatio; nec unquam fuisse homines in terra, qui praeter infantiam non loquerentur, intelliget cui ratio non deest. Fingamus tamen illa vera esse, quae otiosi et inepti senes fabulantur, ut eos suis potissimum sensibus et suis rationibus refellamus.
Si hac de causa sunt homines congregati, ut mutuis [Col. 0670B] auxiliis imbecillitatem suam tuerentur; succurrendum est igitur homini, qui egeat auxilio. Cum enim praesidii causa homines societatem cum hominibus inierint et sanxerint, foedus illud inter homines a principio ortus sui ictum aut violare, aut non conservare, summum nefas putandum est. Nam qui se a praestando auxilio removet, etiam ab accipiendo se removeat necesse est; quia nullius opera indigere se putat, qui alteri suam denegat. Huic vero, qui se ipse dissociat ac secernit a corpore, non ritu hominis, sed ferarum more vivendum est. Quod si fieri non potest, retinendum est igitur omni modo vinculum societatis humanae, quia homo sine homine nullo modo potest vivere. Retentio autem societatis est communitas, id est auxilium praestare, ut possimus accipere. Sin vero [Col. 0670C] (ut illi alii disputant) humanitatis ipsius causa facta est hominum congregatio, homo certe hominem debet [Col. 0671A] agnoscere. Quod si fecerunt illi rudes et adhuc feri homines, et fecerunt nondum constituta loquendi ratione, quid putemus hominibus expolitis, et sermonis [Col. 0671A] [Col. 0671C] [Variorum Notae to columns 671-672] Expolitis, et sermonis. Sic restitui ex antiquissimis mss. 2 Reg. et Cauc., 5 al. Reg.. 4 Colbert. et 6 aliis [Col. 0671D] ac edit. Rom. 1470, item ex 1 Bonon. antiq., 1 Lips., Pal., Em., quibus deest et. In 5 scriptis et 18 impressis est sermone; in 1 Reg. rec. et 1 Lips. edit. Rom. 1474, et Parrhas., sermonibus. Ciceronis. Libro III Officiorum. Dispoliat. Quod verbum recurrit infra cap. 18.— Despoliat. Ita rectius scribunt Reimm. et Rost. Ven. 1471, 72, utraque 78 et Heumann. Saepe monui, syllabas de et di in verbis compositis confundi, idque in hac ipsa phrasi fit c. 18. BUN . Qui flecti ac misereri non putant esse sapientis. Ut Stoici, referente Cicerone III Tuscul. et in Oratione pro Muren. contra Catonem; ut Seneca lib. II de Clement. cap. 5; ut Agesilaus fortissimus imperator, cujus sententiam, etc., refert Plutarchus in Laconic. Apophthegmat., difficile esse, misereri simul, et sapere. ISAEUS . Impudentes. Quod magis convenit, quam imprudentes, quod est scriptorum 16 rec. et 5 editorum. [Col. 0672C] Impertiant. Mss. 4 Reg., 1 Colb. et 8 edit., impartiant. Male meretur, etc. Hic versus apud Plaut. ita legitur in Trinummo Act. II, scen. 2, de mendico: Male meretur, qui ei dat quod edat, aut quod bibat. ISAEUS . Persona. Personae, actores sunt partium scenicarum. Marcus Tullius. Vide Cic. II Offic. cap. 10. Ita benignitate benignitas tollitur. Ita reposui ex tribus antiquissimis mss. 1 Reg., 1 Bonon. et Cauc. aliisque septem ac 8 vet. excusis et Cicerone ipso. Mss. Regio-Put., Jun., aliique sex cum undecim editis referunt bonitate.—Benignitate benignitas tollitur. Ad hunc locum, quod ad rem, non verba, [Col. 0672D] pertinet, respexit Hieronymus, Ciceronem, ut monet Erasmus, quasi explicans, ep. 13 ad Paulin., f. 104: Considera, ne Christi substantiam imprudenter effundas, id est, immoderato judicio rem pauperum tribuas non pauperibus, et secundum dictum prudentissimi viri liberalitate liberalitas pereat. BUN . Alio capite. Vide Ciceronem de Officiis lib. III, cap. 15, Mox alio capite. 1 Reg. et 12 vulgati habent mox ex alio capite; item 9 mss. rec. et vet. edit. Rom. expuncto mox, ita ut alterum ex altero natum esse appareat. Antiquissimi 2 Reg., 14 alii et edit. Crat. ut in textu. Quasi actus poenitentia. Vide Ciceronem ipsum lib. II de Offic. c. 10 et 15. Idoneis. Boni vel idonei praecipue Jurisconsultis sunt locupletes. Vide Senecam lib. IV de Benefic. cap. 39. Cujus vocis ambiguitate inductus injuria Lactantius invadit in verba Ciceronis lib. II de Officiis cap. 15: Saepe idoneis hominibus egentibus de re familiari [Col. 0673B] impertiendum. Lactantii aevo idonei homines haud alii fere, quam boni et locupletes dicebantur: ideo tanquam astutum et ἐπικούρειον hoc praeceptum reprehendit, quasi illis solum foret impertiendum, qui restituere possent, lib. VI, c. 11. Et persuasit (quod mirum) Turnebo lib. III Adversariorum cap. 16. Sed idoneos indigentes omnino dicit Cicero probos homines [Col. 0673C] paupertate oppressos. GRONOV .
Conservanda est igitur humanitas, si homines recte dici velimus. Id autem ipsum conservare humanitatem, quid aliud est, quam diligere hominem, quia homo sit, et idem quod nos sumus? Discordia igitur atque dissensio non est secundum hominis rationem. Verumque est illud Ciceronis, quod ait, hominem naturae obedientem homini nocere non posse. [Col. 0671B] Ergo si nocere homini contra naturam est, prodesse igitur homini secundum naturam sit necesse est. Quod qui non facit, hominis se appellatione dispoliat; quia humanitatis officium est, necessitati hominis ac periculo subvenire. Quaero igitur ab iis, qui flecti ac misereri non putant esse sapientis: si homo ab aliqua bestia comprehensus, auxilium sibi armati hominis imploret, utrumne succurrendum putent, an minime? Non sunt tam impudentes, ut negent fieri oportere quod flagitat, quod exposcit humanitas. Item si aliquis circumveniatur igni, ruina opprimatur, mergatur mari, flumine rapiatur, num putent hominis esse, non auxiliari? non sunt ipsi homines, si putent. Nemo enim potest ejusmodi periculis non esse subjectus. [Col. 0671C] Imo vero et hominis et fortis viri esse dicent, [Col. 0672A] servare periturum. Si ergo in ejusmodi casibus, qui periculum vitae homini afferunt, succurrere humanitatis esse concedunt, quid causae est, cur, si homo esuriat, sitiat, algeat, succurrendum esse non putent? Quae cum sint paria natura cum illis casibus fortuitis, et unam eamdemque humanitatem desiderent, tamen illa discernunt, quia non re ipsa vera, sed utilitate praesenti omnia metiuntur. Illos enim, quos periculo surripiunt, sperant sibi gratiam relaturos. Egentes autem, quia non sperant, perire arbitrantur quidquid ejusmodi hominibus impertiant. Hinc est illa Plauti detestanda sententia:
Quid Marcus Tullius in suis Officialibus libris, nonne hoc idem suadet, non esse omnino largiendum? Sic enim dixit: «Largitio quae fit ex re familiari, fontem ipsum benignitatis exhaurit; ita benignitate benignitas tollitur, qua quo in plures usus sis, eo minus in multos uti possis.» Et idem paulo post: «Quid autem est stultius, quam quod libenter facias, curare ut id diutius facere non possis?» Videlicet professor sapientiae refrenat homines ab humanitate, monetque ut rem familiarem diligenter custodiant; malintque arcam, quam justitiam conservare. Quod cum intelligeret inhumanum esse, ac nefarium, mox alio capite, quasi actus poenitentia, sic ait: «Nonnunquam tamen est largiendum; nec hoc benignitatis genus omnino [Col. 0672C] repudiandum, et saepe idoneis hominibus egentibus [Col. 0673A] de re familiari impertiendum.» Quid est idoneis? nempe iis, qui restituere ac referre gratiam possint. Si nunc Cicero viveret, exclamarem profecto: Hic, hic, Marce Tulli, aberrasti a vera justitia; eamque uno verbo sustulisti; cum pietatis et humanitatis officia utilitate metitus es. [Col. 0673A] [Col. 0673C] [Variorum Notae to columns 673-674] Metitus es. Lactantius dixit per archaismum, pro mensus es.—Officia utilitate metitus es. Hunc archaismum etiam Reimm. et omnes editiones exhibent, illustratum a Vossio de Vit. Serm. Lat. I, c. 24, et l. 3 de Analog., c. 33. BUN . Quantum potest. Potes 1 Clarom., 2 Reg. rec., 2 Colb. Tenere vos dicis. Ita reposui ex mss. 2 Reg. antiquissimis. Scripti 7 rec. et 14 editi, dicitis. Vide seq. Cicero lib. III de Officiis cap. 17. Mercenariam. Cic. cap. 1 de Legib. et III Offic. cap. 1.— Pluribus locis clamas, mercenariam non esse. Ex iis locus est, ad quem mox provocat, lib. I, de Legib., c. 18. Liberalitas, inquit, gratuitane est an mercenaria? Si sine praemio benigna est, gratuita: si cum mercede, conducta. CELL . Benignusque. Apud Ciceronem, benignusve, melius. [Col. 0673D] Cicero lib. I de Legib. prope fin. Homines copiosi. Hoc est, pecuniosi, divites: copia per se divitias significat. Cyprian. Serm. de Mortalitate: Fides firma et anima devota, quae ad praesentis vitae copiam non movetur. BARTHIUS .— Copiosi. Sequentia explicant. lib. VII, c. 27: Ille ad Deum copiosus, ille opulentus adveniet. Lib. VI, c. 3: Copiosam vitam peragere. BUN . Ultimae necessitati. Id est, extremae egestati. Epitom. cap. 34: Ultima fames. Alibi, nempe lib. VII, cap. 27: Ultima necessitas significat mortem. BUN . Mercedem. Sic restitui ex omnibus mss. et 14 editis. Aliis est justitiam. Memini alicubi me legisse, virtus abunde sui praemium est. Hic vero lege dicis, ut supra, non dicitis; Ciceronem enim alloquitur. Ut dicis. Cicer. III Offic. cap. 3, et I de Legib. Justitiam. Ita scribo cum mss. et pluribus editis, in aliis excusis est justitia.—Justitiam matrem. Alterutram ex postremis res poscit, et genuinus locus. [Col. 0674B] L. III, cap. 22: Justitia virtutum omnium mater est. BUNEMAN . Aestima. Ei potissimum tribue. Sequor antiquissimos codices 2 Reg., 6 alios Reg., 4 Colbert., aliosque; necnon edit. Rom. 1470, qui copulam que, vel et, respuunt, quae in 4 scriptis recent. multisque editis legitur. [Col. 0674C] Moriendum est. 1 Bonon. antiq., minus vivendum est. Qui eos retinet in vita, qui spiritu donat. Sic lego cum omnibus mss. praeter 5 recent. qui habent spiritum, et 1 Bonon. antiq. et 2 Reg. recent. in quibus legitur qui eis vitam, qui spiritum donat. Nostrae lectioni accedunt edit. Thys., Gall., quibus est, qui eos vita, qui spiritu donat. Caeteris ut in textu nostro. Qui spiritu donat, etc. Hic respicit Lactantius ad dictum Evangelicum, qui solem suum facit oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos. Matth. V, v. 44. Verum quidquid dicat dominus le Brun, nobis placeret magis lectio manuscripti antiqui Bononiensis, ubi habetur, qui eis vitam, qui spiritum donat; cujus lectionis ratio est, quod latine non dicatur retinere in vita. Qui succurrere perituro potest, etc. Apuleius Metam. VII: An ignoras eos etiam qui morituris auxilium salutare denegarunt, quod contra bonos mores id ipsum fecerint, solere puniri? PRICAEUS Ambrosius in Psalmum CXVIII: Hoc est occidere hominem, vitae suae subsidia [Col. 0674D] denegare. Et alibi: Pasce fame morientem. Quisquis enim pascendo hominem servare poteras, si non pavisti, occidisti. Hic locus refertur a Gratiano Distinct. 86, cap. 20, sub nomine S. Ambrosii lib. de Officiis, ubi non reperitur, sed apud Anselmum. Reperitur quoque apud S. Thomam. 2. 2. quaest. 32, art. 5, in corp. Sed et Gregorius magnus Pastoral. III part. Admonit. 22: Incassum ergo se innocentes putant, qui commune Dei munus sibi privatim vendicant: qui cum accepta non tribuunt, in proximorum nece grassantur. Populari levitate. Id est, levi seu exigua ducti ratione, popularem quippe auram captandi. Veteres (inquit A. Gellius N. A. XVI, 11) leves dixerunt, quos vulgo nunc viles et nullo honore dignos dicimus. Popularis vero est, qui parandae populi gratiae studet; populare, id est, quod populo gratum: ut adeo Lactantius dixerit populari levitate per hypallagen. WALCHIUS .
Haec est vera illa et germana justitia, cujus solidam et expressam nullam tenere vos dicis. Ipse pluribus locis clamas, mercenariam non esse virtutem; faterisque in libris Legum tuarum, liberalitatem gratuitam esse, his verbis: «Nec est dubium, quin is, qui liberalis benignusque dicitur, officium, non fructum sequatur.» Cur ergo idoneis potius largiris, nisi ut [Col. 0673B] postea mercedem recipias? Te igitur auctore ac praeceptore justitiae, quisquis idoneus non erit, nuditate, siti, fame conficietur; nec homines copiosi, et usque ad delicias abundantes subvenient ultimae necessitati. Si virtus mercedem non exigit, si propter se ut dicis, expetenda est; ergo justitiam matrem principemque [Col. 0674A] virtutum suo pretio, non tuo commodo aestima. Ei potissimum tribue, a quo nihil speres. Quid personas eligis? quid membra inspicis? Pro homine tibi habendus est, quisquis ideo precatur, quia te hominem putet. Abjice umbras illas imaginesque justitiae, atque ipsam veram et expressam tene. Largire caecis, debilibus, claudis, destitutis; quibus, nisi largiare, moriendum est. Inutiles sunt hominibus, sed utiles Deo, qui eos retinet in vita, qui spiritu donat, qui luce dignatur. Fove, quantum in te est, et animas hominum, ne extinguantur, humanitate sustenta. Qui succurrere perituro potest, si non succurrerit, occidit. Verum isti, quia neque naturam retinent, neque praemium in eo quod sit sciunt, dum perdere timent, perdunt; et in id, quod maxime cavent, incidunt, ut [Col. 0674B] quidquid largiuntur, aut pereat omnino, aut ad tempus brevissimum prosit. Nam qui exiguam stipem miseris negant, qui conservare humanitatem sine damno suo volunt, patrimonia sua effundunt, ut aut peritura et fragilia sibi comparent, aut certe maximis suis damnis nihil consequantur.
Quid enim dicendum est de iis, qui populari levitate [Col. 0675A] ducti, vel magnis urbibus suffecturas opes [Col. 0675A] [Col. 0675B] [Variorum Notae to columns 675-676] Vel magnis urbibus suffecturas opes, etc. Mirum est quantum veteres impenderint in Ludis Theatralibus et scenicis; id etiamnum hodie patet ex variis theatris magno sumptu aedificatis, quae supersunt in variis [Col. 0675C] Orbis partibus, Romae, Patavii, Nemausi, Avenione, aliisque urbibus. De his scenicis sumptibus vide Budaeum de Asse lib. II.— Magnis urbibus suffecturus opes . . . . muneribus. Haec illustrat Lipsius de Magnit. Rom. l. II, c. 11. Ad Cyprianum de opere et Eleemosyna ed. Oxon., f. 206: Munera . . . quam grandia, quam pretiosa, quam nimio et longo labore quaesita sumptuosissimis adparatibus comparant, rebus suis vel obligatis in muneris comparatione, vel venditis, etc. BUN . Exhibendis muneribus. Scilicet ludis gladiatoriis et aliis edendis. Vide Tertullianum de Spectaculis, Lactantium nostrum Div. Institut. lib. VI, cap. 20, Epitom. cap. 63, al. 6, et Lipsium lib. I Saturn. cap. 7. Munerarius et Munerator appellabatur, qui hos ludos edebat, quandoque Editor. WALCH . Quod et ipsi perdant et nemo . . . . accipiat. Imitatur Cyprianum ad Donatum ed. Oxon., f. 8: Quibus (damnis) redemptus favor vulgi, et . . . popularis aura quaesita est. Stulta prorsus et vana jactura, frustrantis [Col. 0675D] spectaculi voluptate id parare voluisse, quod nec populus acciperet, et perderet magistratus. BUN . Aut si adeo placuerunt. Sic lego cum mss. 2 Reg. antiquissimis, 3 Colbert., 2 Brun., edit. Paris. 1525, et Betul. In 12 scriptis recent. et 3 excusis placuerint; in 1 Lips., placaverint; 1 Reg., 1 Colb., 1 Clar. et 5 edit. placuerint; 1 Reg., 1 Colb., et si adeo placuerint. Patrimonia . . . prodiguntur. Ven. 1493, 97, patrocinia, prave. Mihi occurrit in Tertull. de Pudic. cap. 8: Prodacta substantia Dei; cap. 9. Omni substantia prodacta. Hieronym. ep. ad Sabinian. f. 228: Prodacta patris substantia. BUN . Qui publicis operibus exstructis, etc. De hoc vide Inscriptiones Gruteri, qui prolixe hanc vanitatem a pag. 158 usque ad p. 225, multis exemplis et Inscriptionibus ostendit. GALLAEUS . Ne isti quidem recte: bona. Hic locus adhuc male distinctus fuit: legerunt enim omnes una serie: Ne [Col. 0676B] isti quidem recte bona sua in terra sepeliunt. Quid vero est bona sua recte in terra sepelire? Unde ita distinguo: Ne isti quidem recte (scilicet faciunt. ) Praecessit enim: Num ergo illi sapientius (sc. faciunt) qui . . . [Col. 0676C] quaerunt? Resp. Ne isti quidem recte. Hinc sequitur inf. Illi ergo melius, sc. faciunt. Cap. 15: Peripatetici ergo rectius. BUN . In terra sepeliunt. Sic reposui ex 3. impressis et omnibus mss. praeter 2 Reg. rec. qui, ut multi editi, habent in terram. Opere et manu factum, quod non conficiat et consumat vetustas. Ita omnes mss. et editi. Apud Ciceronem legitur: Nihil enim est opere aut manu factum, quod non aliquando conficiat et consumat vetustas. Et statim, At haec justitia et lenitas animi florescit. Cicero pro Marcello n o 10. Quo loco docet Caesaris clementiam immortalem fore, si cum aliis rebus fluxis et caducis conferatur. At haec justitia et lenitas florescit. Plures mss. et editi. Ad haec, male. Caeteri ut in textu, praeter Brun. et 1 Clarom. quibus est florescet quotidie magis, ut apud Ciceronem Orat. pro Marcello, n. 11. Tribulibus suis. Ita cum editis quam plurimi mss. [Col. 0676D] In 1 Reg. rec., 1 Colb., Ultr. Brun. legitur contribulibus suis, id est, ejusdem tribus consortibus. 1 Bonon. antiquior, qui indigentibus amicis suis. Nulla est. De beneficentia lege Senecam in libris de Beneficiis, in quibus tam bene, tam praeclare de ea disserit, quam homo ethnicus et a Christo alienus potest. Tenendum est igitur. 1 Bon. antiq. Tenenda.—Tenendum est. Id est, sciendum et pro certo habendum. Non, ut Bon., Tenenda est. BUN . Omni modo. Mss. 6 rec. et 5 vet. edit., omnino, quod est in hujus periodi clausula. Expectanda. Sic emendavi ex omnibus mss. praeter 3 Colb., 1 Clarom. et edito Fasitel. in quibus est expectenda, mendose; et 2 Reg. rec. et 1 Colb., expetenda, ut in excusis. Beneficii foeneratio. mss. 2 Goth. 2 Colb. et 2 vet. edit. Rom. remuneratio. Qui quod facit. Ita restitui ex antiquissimis mss. 1 [Col. 0677C] Bonon., 2 Reg., 17 aliis et 5 impressis. Scripti Cauc. et 5 alii, necnon 15 vulgati, fecit.
Haec est illa perfecta justitia, quae custodit humanam, de qua philosophi loquuntur, societatem. Hic divitiarum maximus ac verissimus fructus est, non uti [Col. 0676B] opibus ad propriam unius voluptatem, sed ad multorum salutem, non ad praesentem suum fructum, sed ad justitiam, quae sola non interit. Tenendum est igitur omni modo, ut ab officio misericordiae spes recipiendi absit omnino. Hujus enim operis et officii merces a Deo est expectanda solo: nam si ab homine expectes, jam non humanitas erit illa, sed beneficii foeneratio; nec potest videri bene meruisse, qui quod facit, non alteri, sed sibi praestat; et tamen res eodem [Col. 0677A] redit; [Col. 0677A] [Col. 0677C] [Variorum Notae to columns 677-678] Eodem redit. Eodem restitutum ex mss. veterrimis 2 Bonon., 2 Reg. et 5 aliis. Caeteri cum editis, eo redit. Idem Deus. Mss. 14 rec. et 5 edd., Item. Qui revocare non possint. Scilicet ad convictum, Revocare est verbum invitatorium, et absolute significat, eum, qui antea nos convivio excepit, vicissim vocare. WALCHIUS . Interdictum sibi putet, aut communione cum amicis. Ita antiquiores et meliores mss. 1 Bonon., Regio-Put., 3 al. Reg., Tax., 1 Colb. 1 Clarom. cum 4 editis. Et recte. Interdicere enim saepius cum dativo et ablativo construitur. Frustra scripti Cauc., 1 Reg. rec., Jun., 2 Lips. atque impressi 12, interdictam . . . communionem . . . aut charitatem; 1 Reg. antiq. et 15 alii rec. et edit. Sublac., interdictum . . communionem . . aut charitatem, etc. Buneman. quoque habet charitatem.—Interdictum . . . communionem . . . charitatem. Ut antiquis [Col. 0677D] futura in RUM. fuere saepe immobilia, e. g., Cic., lib. V, in Verrem c. 65: Hanc sibi rem praesidio futurum; ita idem praeteritis passivis interdum accidit. BUN . Verum et justum. Heumannus scribit, vere justum. At pro recepta sunt omnes libri; et c. 11: Sed non est illa vera et justa largitio. BUN . Oportet. Sic reposui ex omnibus mss. ac edit. Rom. 1470. et Betul. Omnes fere editi, oportere.—Ita nos oportet. Ego ita intelligo: Benefacere amicis et proximis, id est, cognatis, pertinet ad hominem, id est, est mere humanum opus; at benefacere iis, qui non possunt vicem reddere, est divinum opus, ejusque beneficentiae merces a Deo exspectanda. Vid. supra et cap. 10. BUN . Hospitalitas. Rom. XII, Hebr. XIII, I Petr. IV, Matth. XXV. Cicero. Lib. II de Officiis a Theophrasto cap. de Divitiis in libro de Moribus. [Col. 0678C] Idoneis. De idoneis, vide supra Not. ad caput 11. Quid id faciat. Ita editiones Parisienses annorum 1513 et 1525, atque ita legendum monent Betuleius ef Isaeus. Vulgatae editiones habent quid faciat, etc. at 1 Reg. recent. faciat; 2 Reg. a secunda manu et Brun., quid faciat potentem; Jun., qui faciat. Haec Cicero de Officiis circa finem.— Quid id faciat. Exprimit hic vero mentem potius, quam verba Ciceronis, quae sunt l. III Off., cap. 18: Est . . . vehementer utile iis, qui honeste posse multum volunt, per hospites apud externos populos valere opibus et gratia. BUN . Coargui posset. Ita restitui ex omnibus mss. praeter 2 Reg. rec. in quibus, ut in editis, est redargui. Idem etiam negat simplicis et aperti. In hunc fere modum disserit de simplice et aperto homine, lib. I de Offic., cap. 30. CELL . Mihi. Abundat eleganter mihi pari modo,, ut tibi, lib. III, c. 14: Cur non tibi verum confiteare? Commode Cicer. lib. VII, Fam. epist. 1: Tu mihi istam imbecillitatem valetudinis tuae sustenta. [Col. 0678D] Tu mihi . . utilitati tuae. Heumannus in sua editione sex versus typis diversis imprimendos curavit, et sunt, inquit, haec verba Ciceronis, vel potius ei afficta a Lactantio. Imo vero Lactantius his verbis Ciceroni ironice quasi insultat. Conf. sup. unde nulla hic typorum diversitas esse debet. BUN . Te justum. In aliquot excusis deest humanum. Prudens ac sciens. Etiam in his apparet Cicero pro Marcello c. 5: Ut prudens et sciens tanquam ad interitum ruerem voluntarium. L. 6 ad Famil. 6: Sic ego prudens et sciens ad pestem ante oculos positam sum profectus. BUN . In hos se laqueos induit. Ita mss. antiq., 1 Bonon., 2 Reg., 3 al. Reg., Cauc. et 9 alii, edd. Rom. 1470, Is. ac Cellar. In 3 scriptis rec. injecit. At 9 scripti rec. et 14 impressi, induxit. Vide infra c. 24, in laqueos inducatur. Cic. IV Verr., c. 24, in quot se laqueos induerit. Falsum ergo quod Thomasius ait, neminem dixisse: se in laqueos induere.
Praecipua igitur virtus est hospitalitas; quod philosophi quoque aiunt: sed eam detorquent a vera justitia, et ad commodum rapiunt. «Recte, inquit Cicero, a Theophrasto est laudata hospitalitas. [Col. 0677B] Est enim (ut mihi quidem videtur) valde decorum, patere domos hominum illustrium hospitibus illustribus.» Eodem modo rursus erravit, quo tum, cum idoneis esse diceret largiendum. Non enim justi et sapientis viri domus illustribus debet patere, sed humilibus et abjectis. Nam illustres illi ac potentes nulla re possunt indigere; quos opulentia sua et munit, et honorat. Nihil autem a viro justo faciendum est, nisi quod sit beneficium. Beneficium autem si refertur, interit, atque finitur; nec enim possumus id habere integrum, cujus pretium nobis persolutum est. In his itaque beneficiis justitiae ratio versatur, [Col. 0677C] quae salva et incorrupta permanserint: permanent [Col. 0678A] autem non aliter, quam si praestentur hominibus iis, qui prodesse nullo modo possunt. At ille in recipiendis illustribus nihil spectavit aliud, nisi utilitatem; nec dissimulavit homo ingeniosus, quid ex eo commodi speraret. Ait enim, qui id faciat, potentem apud exteros futurum per gratiam principum, quos sibi hospitii et amicitiae jure constrinxerit. O quam multis argumentis Ciceronis inconstantia, si id agerem, coargui posset! Nec tam nostris, quam suis verbis refelleretur. Idem quippe ait, ut quisque maxime ad suum commodum referat, quaecumque agit, ita minime esse virum bonum. Idem etiam negat, simplicis et aperti hominis esse, ambire, simulare aliquid, et praetendere, aliud agere videri, cum aliud agat; praestare se alteri fingere, quod sibi praestet: sed [Col. 0678B] malitiosi potius, et astuti, et fallacis, et subdoli. Quomodo ergo defenderet, quominus ambitiosa illa hospitalitas malitia esset? «Tu mihi per omnes portas circumcurses, ut advenientes populorum atque urbium principes domum tuam invites, ut per eos apud cives eorum potentiam consequare; velisque te justum, et humanum, et hospitalem videri, cum studeas utilitati tuae.» Verum hoc ille non potius incaute? Quid enim minus in Ciceronem convenit? Sed ignorantia veri juris, prudens ac sciens in hos se laqueos induit. Quod ut ei possit ignosci, testificatus est non ad veram justitiam, quam non teneat, praecepta se [Col. 0678C] dare; sed ad umbram imaginemque justitiae. Ignoscendum [Col. 0679A] est igitur umbratico et imaginario praeceptori; [Col. 0679A] [Col. 0679B] [Variorum Notae to columns 679-680] Umbratico praeceptori. Per lusum eum vocat umbraticum, dixerat enim ad umbram imaginemque justitiae . . [Col. 0679C] praecepta se dare. BUN . Atque haec benignitas. Atque restitutum ex omnibus mss. et 7 vet. edd. caeteris est, Itaque. Pauperes. Tob. IV, Eccles. IV, Matth. XXV. Iis enim maximae laudis est. 1 ms. Reg. antiq., maximae laudi, nec male. BUN . Quos nemo speravit esse facturos. Davisius ad c. l. tentat, Queis nemo speravit esse facturos. Non displicet, sed sine libris non recepimus, BUN . Non magnam laudem. Hic alludere videtur Lactantius ad illud verbum Dominicum Matth. V, 46: Si dilexeritis eos qui vos diligunt, quam mercedem habebitis? Patrimonia sua. Hic notatur Crates, de quo supra libro III, cap. 23. Abjicientium. Copiae causa hic dixit, abjicere. Cap. 11: Patrimonia sua effundere; infra, In res supervacuas prodigere; Ibid. In terra sepelire. Cap. 12: In supervacua impendere. Voce cognata Cic. I. II Off., c. 17: Periclem vituperat . . . qui tantam pecuniam in . . . [Col. 0679D] propylaea conjecerit. Divina lex. Exod. XXII, Job. XXIX et XXXI, Psalm. LXVII, Eccl. IV, Jacobi I. Commendantur pupilli et viduae in multis Davidicis Psalmis. Esaias cap. X, numine divino afflatus, invehitur in legislatores, sive νομοφύλακας, quorum negligentia, sive iniquitate atque avaritia fiebat, ut pupilli atque viduae ipsis quasi praeda exponerentur. Duo sunt apud Ciceronem injustitiae genera: unum, eorum qui inferunt; alterum, eorum qui ab iis quibus infertur, si possint, non propulsant injuriam. Iniqui autem judices, non modo non propulsant a pupillis et viduis injuriam: sed etiam ipsis, quos defendere deberent, veluti praedae inhiant. BETULEIUS . Boni quique judices, etc. Non hic parentum, non patronorum, non fiduciariam tutelam intelligit; nec eam quae lege Hebraeorum divina, commissa judicibus et magistratui fuit: sed eam, quae jure Romanorum civili lege Attilia (unde etiam Attiliani tutores dicebantur, quos Praetor urbanus dare consueverat) [Col. 0680B] lege item Julia et Titia dabatur: qua de re lege cap. 20 libri primi in Institutionibus Imperialibus. Justinianus [Col. 0680C] igitur hoc nomine mihi reprehendendus videtur, quod pupillo ea conditione tutorem dari publice jussit, si facultates ejus ad quingentos solidos valeant. Quasi vero pupillus non gravius periclitetur, qui de unius solidi summa in periculum veniat, quam qui de centum. Itaque verum esse apparet, quod Lactantius ait illos non perspexisse, cur tutores pupillis dari debeant. Vituperandi propterea etiam nostri municipales mores sunt, quibus habentibus dumtaxat tutores dantur, et non potius inopia oppressis: quasi vero eos, qui semel miseri esse coeperunt, ad extremum usque miseros esse oporteat. BETULEIUS . Ut eos naturali humanitate foveant. Ita quamplurimi mss. et omnes fere impressi. In 2 Bonon., 5 Reg., Cauc. et 11 aliis, ut his . . . faveant. Sed verbum foveri infra est eodem sensu. Proprie nostra sunt. Goth. et Rom., propria. Sed etiam recepta lectio bona et laudanda. Cicero lib. IX, ep. 15, ad Paetum: Quod tu ipse tam amandus es, tamque [Col. 0680D] dulcis, tamque in omni genere jucundus, id est proprie tuum. CELL . Nostra sunt, qui legem. Haec duo ultima verba, quae in nonnullis editis desunt, addidi ex omnibus mss. et plurimis impressis. De his operibus vide Deuter. XXVII, et Isaiae I. Defendi ac foveri jubet. Mss. 12 rec. et 6 vet. editi, pro foveri, habent tueri, quod mox praecessit: sed male (ut opinor) verbum activum, seu deponens jungitur cum passivo: in 6 Reg. antiquioribus aliisque, et in 10, excusis est foveri. Pignorum. Pignora ponuntur pro liberis.— Pignorum suorum. Aliquoties Cyprianus de opere et eleemos. ed. Oxon. f. 205: Multorum pignorum pater, . . alendis sustinendisque pignoribus . . . quo amplior . . . pignorum copia . . . pignorum numerus. BUN . Quibus defuerit qui assistat. Mss. Jun., 3 Colbert. et 5 edit., quibus defuerint qui assistant. Magnae operationis est. In Psychomach. v. 575: Avaritiae opponitur operatio, ubi ab Aldo, Ant., Nebrissensi [Col. 0681B] et Ge. Fabricio simili glossa miseratio, contra fidem mss. teste Rosweydo et N. Heinsio, fuerat subornata. Egregie Prudentius c. l.
Captivorum redemptio magnum atque praeclarum justitiae munus est: quod idem ipse Tullius approbavit. «Atque haec benignitas, inquit, etiam reipublicae est utilis, redimi e servitute captos, locupletari tenuiores. Hanc ego consuetudinem benignitatis largitioni munerum longe antepono. Haec est gravium hominum, atque magnorum.» Proprium igitur justorum opus est, alere pauperes, ac redimere captivos, cum apud injustos, si qui haec faciant, graves et magni appellentur. Iis enim maximae laudis est benefacere, quos nemo speravit esse facturos. Nam qui bonum facit vel consanguineo, vel proximo, vel amico; [Col. 0679B] aut nullam, aut certe non magnam laudem meretur; quia facere debet, sitque impius ac detestabilis, nisi fecerit id, quod ab eo et natura ipsa, et necessitudo exigit; et si facit, non tam gloriae assequendae, quam reprehensionis vitandae gratia facit. Qui autem fecit alieno, et ignoto, is vero dignus est laude; quoniam, ut faceret, sola ductus est humanitate. Ibi ergo justitia est, ubi ad benefaciendum necessitatis vinculum nullum est. Hoc igitur officium benignitatis ne anteponere quidem largitioni munerum debuit, [Col. 0680A] quod est comparantis, et e duobus bonis id, quod sit melius, eligentis. Illa enim largitio hominum patrimonia sua in mare abjicientium inanis, et levis, et ab omni justitia remotissima est. Itaque ne dici quidem munera oportet, in quibus nemo accipit, nisi qui accipere non meretur.
Non minus magnum justitiae opus est, pupillos et viduas destitutos, et auxilio indigentes tueri, atque defendere. Quod adeo universis divina lex illa praescribit; quando quidem boni quique judicesad officium suum judicant pertinere, ut eos naturali humanitate foveant, ac iisdem prodesse nitantur. Verum haec opera proprie nostra sunt, qui legem, qui verba ipsius Dei praecipientis accepimus. Nam illi sentiunt quidem natura esse justum tueri eos, qui tutela carent: [Col. 0680B] sed, cur ita sit, non perspiciunt. Deus enim, cujus perpetua clementia est, idcirco viduas pupillosque defendi ac foveri jubet, ne quis respectu ac miseratione pignorum suorum retardetur, quominus mortem pro justitia fideque suscipiat: sed incunctanter ac fortiter subeat, cum sciat se caros suos Deo relinquere, nec his unquam praesidium defuturum. Aegros quoque, quibus defuerit qui assistat, curandos fovendosque suscipere, summae humanitatis et magnae operationis est: quod qui fecerit, vivam hostiam [Col. 0681A] Deo acquiret; et quod alteri dederit ad tempus, ipse a Deo accipiet in aeternum. Ultimum illud et maximum pietatis officium est, peregrinorum et pauperum sepultura: [Col. 0681A] [Col. 0681C] [Variorum Notae to columns 681-682] Peregrinorum et pauperum sepultura. Illud maximum (ut vocat Lactantius) pietatis officium in peregrinorum et pauperum sepultura. Sepultura, res sacra fuit semper. Achab tanto infelicior habitus fuit, quod sepultura caruerit; et Joakim, quod asini sepulcrum sortitus fuerit. Isaias, cap. IV, Regi Babylonis ominatur, ipsum de sepulcro suo abjiciendum esse. An Christianorum corporibus officiat, si inhumata abjiciantur, disputat S. August. lib. I de Civitate Dei cap. 12 et 13. Nunc etiam vulgatum est, ut magnorum scelerum rei sepultura priventur. De pietate circa sepulturam sic ait Servius in lib. VI Aeneid.: Qui de pietatis generibus scripserunt, inquit, primum locum in sepultura esse voluerunt. Unde cum pontificibus nefas esset cadaver videre, magis tamen nefas fuit, si visum insepultum relinquerent. De sepultura porro exhibenda benignissime impendit cathedralis ecclesia Viennensis in Delphinatu. Si quis enim peregrinus et pauper Viennae aegrotans, divinis munitus sacramentis, in mortis articulo requisierit humari in cathedralis [Col. 0681D] ecclesiae coemeterio, quod est in medio claustri, mortuus terrae ibi mandatur, pulsantibus campanis, sicut in canonici exequiis. Illius funeris exequias prosequuntur, non solum canonici et ejusdem ecclesiae clerus, verum etiam archiepiscopus ipse, si tunc sit in urbe, praecedentibus cruce et candelabris argenteis; iique amplum faciunt funus. Omnia officia. Mss. 12 rec. et 7 edit. addunt sua. Verum Cellarius et Heumannus recte judicant non addendum esse sua. Propius oberrarunt. Ita mss. 5 Reg. quorum duo sunt antiquissimi, 1 Colb., 2 Clarom., 2 Brun. ut non tam longe a recta via fuerint. Hoc vult particula propius, inquit Walchius, 3 Reg. rec., 3 Colbert., Em. et 8 edit. oberraverunt; 1 Reg., Jun., Pal., 2 Lips. aberraverunt; 3 Reg., 2 Colb., 1 Lips., Cant. et 2 vet. edit. Rom. aberrarunt. Quod verbum Heumannus rectius putat quam aliorum oberraverunt. Supervacaneam facerent sepulturam. 1 Reg., 1 Colb. [Col. 0682B] et Brun., supervacuam. Em., supervacaneam dixerunt esse sepulturam. Inutilem porro sepulturam opinati sunt Diogenes Cynicus, Menippus, Theodorus Cyrenaeus: [Col. 0682C] de quibus Ludovicus Vives in commentario ad S. Augustinum de Civitate Dei. Inhumatum. Id est, sine sepultura. Divinae voces. Item lib. IV, cap. 26, Scriptura sacra. Non ergo patiemur. Sic restitui ex antiquissimis mss. 2 Bonon., 8 Reg., 5 Colb. aliisque, et ed Torn. In 2 Reg. rec. et 1 Colb. ac impressis est enim, quod mox praecessit. At Heumannus vult etiam deleri enim, et legi ergo sicut nos legimus. Sed reddemus id terrae. Ita restitutum ex 4 Reg., 4 Colb., Em., Cant., Pen. ac 10 editis; et sequentia postulant, necessariorum munus implebimus. In 11 mss. et 6 excusis est, sed reddamus. Quamvis in homine ignoto, etc. Haec perfectum omnino reddunt sensum; et sic ferunt mss. 2 Bon., Cauc. et 2 Reg. antiquissimi, Tax. et Marm. a prima manu. Alii tum mss. tum editi varie inserunt, quae ut glossemata ex ora libri in textum irrepsisse videntur, ideoque rejeci. Post necessariorum, 19 scripti rec., edit. 2 vet. Rom., Juntar., Parrhas., Gymn., [Col. 0682D] Is. addunt, sepulturam nulli negandam. Mss. sequendo Heumannus aeque ac nos cum doctiss. Cellario haec tria verba eradenda esse putat: at, inquit, recte Thomasius ea omisit in sua editione 5 Oxon. et 7 excusi, nulli negandum munus. Manu exarati 4 et edit. Betul. sepulturam nulli negandam impendemus; 1 Reg. rec. et Gat. necessariorum et amicorum sepulturam nulli denegandam impendendo, munus et officium implebimus. Desiderabitur. 1 Colb., Em., Cant., et ed. Rom. 1470, desiderabit. Quae cum fit. Haec verba quae fit, sunt ex 2 mss. Bononiensibus et nonnullis editis, desunt in aliis. Id est cum fit id quod ad humanitatem pertinet: illa vero dictio quae relativa fuit omissa in multis, propter conjunctionem que adjunctam dictioni justior. Ex THOMAS. Sacrificium. Misericordiam enim a nobis Deus exigit potius, quam sacrificium. Quam etiam vestri philosophi laudant. Vide Senecae epist. 17, 20 et alibi.
Quin etiam non defuerunt, qui supervacaneam facerent sepulturam; nihilque esse dicerent mali, jacere inhumatum atque abjectum: quorum impiam sapientiam, cum omne humanum genus respuit, tum [Col. 0681B] divinae voces, quae id fieri jubent. Verum illi non audent dicere, id non esse faciendum: sed, si forte non fiat, nihil esse incommodi. Itaque in ea re non tam praecipientium, quam consolantium funguntur officio, ut si forte id sapienti evenerit, ne se ob hoc miserum putet. Nos autem non quid sapienti ferendum sit dicimus: sed quid facere ipse debeat. Itaque non quaerimus nunc utrumne tota sepeliendi ratio sit utilis, necne: sed haec, etiamsi sit inanis (ut illi existimant), tamen facienda est, vel ob hoc solum, quod [Col. 0682A] apud homines bene et humane fieri videtur. Animus enim quaeritur, et propositum ponderatur. Non ergo patiemur, figuram et figmentum Dei feris ac volucribus in praedam jacere: sed reddemus id terrae, unde ortum est; et quamvis in homine ignoto necessariorum munus implebimus, in quorum locum, quia de sunt, succedat humanitas, et ubicumque homo desiderabitur, ibi exigi officium nostrum putabimus. In quo autem magis justitiae ratio consistit, quam in eo, ut quod praestamus nostris per affectum, praestemus alienis per humanitatem; quae est multo certior justiorque? Quae cum fit, jam non homini praestatur, qui nihil sentit; sed Deo soli, cui carissimum sacrificium est opus justum. Dicet aliquis fortasse: Si haec omnia fecero, nihil habebo. Quid enim, si magnus hominum numerus egebit, algebit, capietur, morietur, [Col. 0682B] ut haec facientem vel uno die patrimonio exui sit necesse, perdamne rem familiarem, meo, aut majorum labore quaesitam, ut jam ipsi mihi aliena misericordia vivendum sit?
Quid tu tam pusillo animo paupertatem times? quam etiam vestri philosophi laudant: nihil hac tutius, nihilque tranquillius esse testantur. Hoc quod times, sollicitudinum portus est. An ignoras, quot periculis, quot casibus cum his malis opibus subjaceas? Quae [Col. 0683A] tecum bene agent, si sine tuo cruore transierint. Tu vero praeda onustus incedis, et spolia geris, quae irritent animos etiam tuorum. Quid ergo dubitas bene collocare id, quod tibi forsan [Col. 0683A] [Col. 0683B] [Variorum Notae to columns 683-684] Forsan. 3 Reg. rec. et 16 edit. forsitan. [Col. 0683C] Thesauros tuos custodi Deo credere. Hoc est, apud Deum deponere. Nam Tertullianus in Apolog. cap. 39, ubi de Christianorum disciplina verba facit, in hunc modum scribit: Modicam unusquisque stipem menstrua die, vel cum velit, et si modo possit, apponit. Nam nemo compellitur, sed sponte confert. Haec quasi deposita pietatis sunt. Nam inde non epulis, nec poculis, nec ingratis voratrinis dispensatur, sed egenis alendis humandisque, et pueris ac pupillis re ac parentibus destitutis aetateque domitis senibus, item naufragis, et si qui in metallis, et si qui in insulis, vel in custodiis duntaxat ex causa Dei sectae alumni confessionis suae sunt, etc. BETUL .— Thesauros . . . custodi Deo credere, Ven. 1493, 97, tradere. Nihil muto. Imitatur Cyprianum de Opere et Eleemos., ed. Oxon. f. 205: Patrimonium Deo creditum nec resp. eripit, nec fiscus invadit, nec calumnia aliqua forensis evertit. In tuto haereditas ponitur, quae Deo custode servatur. Conf. Lact. Epit. cap. 65. BUN . [Col. 0683D] Rubiginem. Matth. VI, Luc. XII. Potest. Mss. Cauc. et Jun. et 5 edd., poterit. Divitias tuas in aram Dei conferas. Sic lego ex antiquissimis codicibus mss. 2 Bonon., 6 Reg. et Tax. In 1 Colb. est iram, pro aram. In aram vero confert divitias, inquit Thomasius, qui illas dando pauperibus, Deo donat et offert: in arcam vero cum 12 editis rec. et excusis legi non potest, quia non eas accipit Deus ut recondat. Firmiora. Subl., Meliora. Captos redime. Mss. 7 rec., captivos. Unde homines ad gladium comparas. A lanista gladiatores emis, ut populi voluptati committas. CELLAR .—Lanista autem erat ille, qui gladiatores in arte gladiatoria exercebat. Bestiarios. Bestiarii erant, qui ludis publicis in amphitheatro cum bestiis pugnabant, vel ad id mercede conducti, vel poena damnati. WALCHIUS . Pro his veris muneribus. In 1 Reg. rec. deest his. Mallem legere pro his vanis muneribus; vel his terrae, [Col. 0684B] ut in 1 Clarom. [Col. 0684C] Si audieris. Matth. V, Luc. VI, ubi haec non ad ver bum, sed quoad sensum. Et ego animum tuum contra te geram. Adversus te immisericors ero, sicut tu erga alios fuisti. 7 Scripti totidemque excusi omittunt tuum, quod in caeteris legitur, et necessarium est utique. Ex THOMASIO et CELLARIO . Dignus audiri. Ita omnes ferme mss. quod elegantius est, quam exaudiri editorum, et 3 mss. rec. Dignus cum infinitivo, more poetarum.— Dignus audiri. De Mort. Pers., cap. 1 et cap. 52: Qui a Deo mereris audiri; ut saepe Cyprianus de Orat. Dominica ed. Ox., pag. 427: Cornelius Centurio quum oraret, meruit audiri; et pag. 428: Ipsi quoque a Deo merentur audiri. BUN . Quia peccaveris. Sic habent 3 veterr. mss. ac 9 alii, cum 3 editis. Recentiores, peccaveras. Agi poenitentiam jubet. Ita scribo cum antiquissimis Bonon., 2 Reg. et 12 aliis, ac 7 editis. In 6 scriptis rec. et 8 vulgatis legitur agere. Jerem. XVIII, Ezech. [Col. 0684D] XVIII, Luc. V. Agere poenitentiam . . . est affirmare, se ulterius non peccaturum. Id prolixe explicat Lactantius cap. 24: Is enim quem facti sui poenitet, errorem suum pristinum intelligit . . . quem errati piget, castigatque seipsum dementiae, et confirmat animum suum ad melius vivendum, tum illud ipsum maxime cavet, ne rursus in eosdem laqueos inducatur. Et alibi lib. IV, cap. 17: Si cor nudaverimus, id est, si peccata nostra confessi, satis Deo fecerimus, veniam consequemur. Nemini autem, qui aut cupiditate victus, aut libidine impulsus, aut vi coactus ad injustitiae viam lapsus est, ait de salute sua desperandum, si eum poeniteat actorum, et ad meliora conversus, Deo satisfaciat: ubi vides poenitentiam a satisfactione aperte distinctam. Et ante Lactantium, dixerat Tertullianus: Ubi emendatio nulla, ibi ponenitentia necessario vana est. Etenim, ut ait Gregorius magnus Pastoralis lib. III, Admonitione 31: Qui admissa deserunt, nec tamen plangunt, ne jam relaxatas aestiment culpas, quas etsi agendo non multiplicant, nullis [Col. 0685B] tamen fletibus mundant. Neque enim scriptor si a scriptione cessaverit, quia alia non addidit, etiam illa quae scripserat delevit: nec qui contumelias irrogat, si solummodo [Col. 0685C] tacuerit, satisfecit, cum profecto necesse sit, ut verba praemissae superbiae verbis subjunctae humilitatis impugnet: nec debitor absolutus est, quia alia non multiplicat, nisi et illa quae ligaverat solvat. Neque enim, ait S. Joan. Chrysostomus, vulnerato sufficit ad salutem tantummodo spicula de corpore evellere, sed etiam remedia adhibere vulneribus.
[Col. 0684B] Quoties igitur rogaris, tentari te a Deo crede, an sis dignus audiri. Circumspice conscientiam tuam et, quantum potes, medere vulneribus. Nec tamen quia peccata largitione tolluntur, dari tibi licentiam peccandi putes. Abolentur enim, si Deo largiare, quia peccaveris; nam si fiducia largiendi pecces, non abolentur. Deus enim purgari homines a peccatis maxime cupit, ideoque agi poenitentiam jubet. Agere autem poenitentiam, nihil aliud est, quam profiteri et affirmare, se ulterius non peccaturum. Ignoscitur [Col. 0685A] itaque iis qui ad peccatum [Col. 0685A] [Col. 0685C] [Variorum Notae to columns 685-686] Peccatum. Sublac. addit ignoranter. Veniam non habet, qui sciens peccat. Puta, qui post susceptum baptismum, maligna et nocenti improbitate, seu mala mente admittit peccata, veluti calumniae, meditatae caedis, ille veniam a Deo difficulter admodum obtinet. Nam, inquit Basilius M., serm. ad adolescentes, Quomodo ex graecis auctoribus utilitas capienda sit: Involuntarie quidem ab officio conveniente delinquenti venia aliqua a Deo contigerit: de industria vero deteriora eligenti nulla excusatio contingere potest, ut non mutiplex supplicium subeat. Valde enim difficile est, ut per poenitentiam restituantur, qui post baptismum talia perpetraverunt scelera (quae nec ignorantiae, [Col. 0685D] nec humanae sunt infirmitatis), tum quia difficile est, ut veram ac sinceram agant poenitentiam, dignos faciant (juxta Evangelium) poenitentiae et satisfactionis fructus, tum quia duram ac difficilem poenitentiae actionem a talibus exigit christianae severitas disciplinae. Et quidem Ambrosius lib. II de Poenitentia cap. 10, n o 96, ait se facilius invenisse qui innocentiam servaverint, quam qui congrue egerint poenitentiam. Ad eam tamen peccatores ille hortatur duobus libris, et praecipue lib. I, cap. 16, n. 90: Si quis, inquit, occulta crimina habens, propter Christum tamen studiose poenitentiam egerit . . . volo veniam reus speret: petat eam lacrymis, petat gemilibus, petat populi totius fletibus ut ignoscatur obsecret, etc. Quae deleat. Id est, quae debeat redimere. In medelam vulnerum. Id est, peccatorum. Cyprianus, de Lapsis, c. 13: Census omnis in medelam vulneris erogetur. Eidem in fine de Opere et Eleem. ed. Oxon., fol. 209: operatio (id est, eleemosyna) ipsi [Col. 0686B] dicitur medela peccati. BUN . Nemo esse. III Reg. cap. VI, 2; Paral. cap. VI; Eccl. VII; Proverb. XX et XXIV, 1; Joan. cap. I. [Col. 0686C] Abstinere. III Joan., vers. 10; Ps. XXXIII, 1; Petr. III, vers. 11. Cogitatione. Isai. I; Jerem. IV, 1; Cor. XIII. Qui primum gradum ascendit, satis justus est. Non ille satis justus est, si ab o peribus malis abstinens, male tamen aut loquatur, aut cogitet; id quod vel ipse Lactantius et confitetur, et docet infra, cap. 23, et lib. VII, cap. 27, ubi ait Deum judicaturum esse etiam pravas cogitationes. ISAEUS . Ne in cogitationem quidem admittere, etc. Mss. 13 rec. et 2 edit., ne in cogitatione; edit. 4, nec cogitatione. Vitalis viri. Hoc est, hominis vita digni, frugi et ad rem attenti: sic Horatius lib. II, Satyra 7:
Ac Seneca libro V, Epistola 39: Magni animi magna contemnere, ac mediocra malle, quam nimia. Illa enim utilia, vitaliaque sunt. Vide Turnebum in Adversariis [Col. 0686D] lib. XXVIII, caput 27.
Insensibilia. Sensu carentia. FRANCIUS .
Nec gratias agere, quod acceperint. Restitui quod ex. vet. edit. Rom. omnibusque mss. praeter I Reg. rec. et 16 editos quibus est, qui acceperint; I al. Reg., qui acceperunt.
Viventia Dei simulacra. Homines scilicet.
Promereare viventem. Ita mss. antiquissimi Bon., 4 Reg., Cauc., Jun. et 3 excusi. At mss. recentiores et omnes pene edit. ferunt, ut promereare invenire viventem. Scripti 2 Reg., 2 Colb., Tornes., 2 Clarom., ut promereare videre viventem. — Ut promereare viventem. Eodem pertinent Cypriani de Opere et Eleemos. ed. Oxon., f. 203. Ut intelligamus haec opera Deo dari, et eum, quisquis haec faciat, Dominum promereri. Ibidem f. 209: Promeretur Christum judicem. BUN .
Et probabit. Addita vocula et ex omnibus mss. et plurimis impressis.
imprudenter incauteque labuntur: veniam non habet, qui sciens peccat. Nec tamen si aliquis fuerit purificatus ab omni labe peccati, temperandum sibi ab opere largitionis existimet, quia non habeat peccata, quae deleat. Imo vero tum magis justitiam debet operari, cum factus est justus, ut quod ante in medelam vulnerum fecerat, postmodum faciat in laudem gloriamque virtutis. Eo accedit, quod nemo esse sine delicto potest, quandiu indumento carnis oneratus est. Cujus infirmitas triplici modo subjacet dominio peccati, factis, dictis, cogitationibus.
Per hos gradus ad summum culmen justitia procedit. Primus est virtutis gradus malis operibus abstinere; secundus, etiam malis verbis; tertius, etiam [Col. 0685B] cogitatione rerum malarum. Qui primum gradum ascendit, satis justus est; qui secundum, jam perfectae virtutis: siquidem neque factis, neque sermone delinquat: qui tertium, is vero similitudinem Dei assecutus videtur. Est enim pene supra humanum modum, ne in cogitationem quidem admittere, quod sit vel factu malum, vel improbum dictu. Itaque etiam justi homines, qui fraenare se possunt ab omni opere injusto, nonnunquam tamen ipsa fragilitate vincuntur, ut vel in ira malum dicant, vel in aspectu [Col. 0686A] rerum delectabilium tacita cogitatione concupiscant. Quod si mortalis conditio non patitur esse hominem ab omni macula purum, debent ergo largitione perpetua peccata carnis aboleri. Unum est enim sapientis, et justi, et vitalis viri opus, divitias suas in sola justitia collocare: qua profecto qui eget, licet ille Craesum, aut Crassum divitiis superet, hic pauper, hic nudus, hic mendicus putandus est. Danda igitur opera, ut indumento justitiae pietatisque velemur, quo nos exuat nemo, quod nobis sempiternum praebeat ornatum. Nam si deorum cultores simulacra insensibilia excolunt, et quidquid pretiosi habent, in ea conferunt, quibus nec uti possunt, nec gratias agere, quod acceperint: quanto justius est, et verius, viventia Dei simulacra excolere, ut promereare [Col. 0686B] viventem? Quae sicut usui habent quidquid acceperint, et gratias agunt: ita Deus, in cujus conspectu bonum feceris, et probabit, et mercedem pietatis exsolvet.
Si ergo in homine praeclarum et excellens est bonum misericordia, idque divinis testimoniis, et bonorum malorumque consensu optimum judicatur: [Col. 0687A] apparet philosophos longe abfuisse ab humano bono [Col. 0687A] [Col. 0687C] [Variorum Notae to columns 687-688] Ab humano bono. Nihil invitis libris mutandum: ab humano bono est, a bono hominibus proprio, ab humanitate, a misericordia. BUN . Sed virtutem. Omnes fere editi articulum hanc interponunt, quem cum mss. respuunt editi Rom. 1470 ac Cellar., et expunxi ut inutilem. Contra Stoicorum de affectibus sententiam disputavit S. Augustin. de Civit. Dei lib. XIV, cap. 8 et 9. Liberalem a prodigo. Liberalitatis (inquam) rationem Philosophus in IV Moralium suis extremis hoc modo circumscribit: Prodigalitas, liberalitas, sordes, avaritia. Parcimonia igitur, quae Ciceroni, ubi stoicam tuetur personam, ingens vectigal esse dicitur, parcos, tenaces, , aridos, pro vitiosis habet, eo quod dando deficiunt. Sed Lactantius videtur parci nomine [Col. 0687D] frugalem intelligere. BETULEIUS . Parcum. Mss. 3 rec. purum; 1 Colbert. a splendido. Quietum ab inerti. Quietus est, deficiens, iners, exuperans, succensens, Puto enim prorsus id esse, quod Arist. I, V Moral., c. 4, tradidit. Videtur, inquam, pro mansueto quietum dixisse, pro stolido inertem. BETUL . Aut cautum a timido. Arist. timiditatem defectum fortitudinis facit, sicut audaciam exuperantiam. Cicero in IV Tuscul. Stoicorum εὐλαβειαν interpretatur cautionem, eam a metu hoc nomine separans, quod hic contra rationem, illa cum ratione pericula vitat. BETULEIUS . Fit impudentia. Ita antiquiores mss. et quamplures editi. Et sic ut, quod mox praecessit, ponitur pro quemadmodum, ut apud Ciceronem, quod Cellarius non animadvertit, nec Francius, qui legere volebant sit impudentia, ut est in mss. 1 Reg., Brun. et Marm. a prima manu. Convertitur. Sic reposui ex multis excusis et omnibus [Col. 0688C] mss. praeter 1 Colb. cui est convertatur; edit. 4, convertetur. Vide seq. contumacia est; fit saeva crudelitas. Libertas quoque, etc. Παῤῥησία, quam Erasmus in Novo Testamento saepe fiduciam transfert, cujus exempla clarissima sunt in ipso Domino Christo, in Petro, in Paulo, qui Pharisaeis et Sacerdotibus sibi infestis fortiter restiterunt. Ergo fortitudinis species est, eadem fortassis, quam Cicero fidentiam, Graeci καρτερίαν appellant: Plutarchus, in eo libro cui titulum fecit: De discrimine adulatoris et amici, docet τὴν παῤῥησίαν amici esse propriam, et quomodo ea, ne acerbior offendat, sit condienda. BETULEIUS . Libertas. Huc pertinet egregius locus Valerii Maximi l. VI, c. 2: Quae (libertas) inter virtutem vitiumque posita, [Col. 0688D] si salubri modo se temperaverit, laudem: si, quo non debuit, profuderit, reprehensionem meretur. BUN . Contumacia. Opponitur libertati. Haec illustrat locus Macrob. II Saturn. c. 5. (Augustus) etiam militis non libertatem tantum, sed et temeritatem . . . quis non miratus est, non offenso Caesare abiisse militem contumacem? Suetonius in August. c. 52: Nec ideo libertas aut contumacia fraudi cuiquam fuit. Ubi Graevio contumacia est contradicendi studium, et libido in censendo. BUN . Saeva crudelitas. Juxta illud dictum: Summum jus summa injuria. Quae . . . qualitur. Nempe omnium viventium ratio. Phrasi, quati affectibus, usus quoque Augustinus l. XIV de Civ. Dei, c. 9 exeunte; uterque duce Cicerone l. III Tuscul. c. 6: Aegritudine, quasi tempestate quati. Fiunt. Ita restitui ex omnibus mss. et multis editis. In 8 vulgatis legitur, sunt.
Itaque dicunt, eos, qui mali videantur, non sua sponte peccare, nec mala potius eligere: sed bonorum specie lapsos, incidere in mala, dum bonorum ac malorum discrimen ignorant. Haec quidem falsa non sunt: sed ad corpus cuncta referuntur. Nam parcum esse, aut constantem, aut cautum, aut quietum, aut fortem, aut severum, virtutes sunt quidem, sed hujus temporariae vitae. Nos autem, qui hanc vitam contemnimus, alias nobis virtutes propositas habemus, de quibus philosophi ne suspicari quidem [Col. 0687C] ulla ratione potuerunt. Itaque et virtutes quasdam [Col. 0688A] pro vitiis, et vitia quaedam pro virtutibus habuerunt. Nam Stoici affectus omnes, quorum impulsu animus commovetur, ex homine tollunt; cupiditatem, laetitiam, metum, moestitiam, quorum duo priora ex bonis sunt aut futuris, aut praesentibus, posteriora ex malis. Eodem modo haec quatuor, morbos (ut dixi) vocant, non tam natura insitos, quam prava opinione susceptos. Et idcirco eos censent extirpari posse radicitus, si bonorum malorumque opinio falsa tollatur. Si enim nihil censeat sapiens bonum, nihil malum; nec cupiditate ardescet, nec laetitia gestiet, nec metu terrebitur, nec aegritudine contrahetur. Mox videbimus, an efficiant, quod velint, aut quid efficiant: interim propositum arrogans, ac pene furiosum, qui se putent mederi, et eniti posse contra vim [Col. 0688B] rationemque naturae.
Haec enim naturalia esse, non voluntaria, omnium viventium ratio demonstrat, quae iisdem omnibus quatitur affectibus. Peripatetici ergo rectius, qui haec omnia detrahi posse negant, quia nobiscum simul nata sint; et conantur ostendere, quam providenter, et quam necessario Deus, sive natura (sic enim dicunt) his nos armarit affectibus: quos tamen, quia vitiosi plerumque fiunt, si nimii sint, posse ab homine, adhibito modo, salubriter temperari, ut tantum homini, quantum naturae satis est, relinquatur. Non insipiens disputatio, si (ut dixi) non ad hanc vitam [Col. 0688C] omnia referrentur. Stoici ergo furiosi, qui ea [Col. 0689A] non temperant, sed abscindunt, rebusque a natura insitis [Col. 0689A] [Col. 0689C] [Variorum Notae to columns 689-690] Rebusque a natura insitis. Mss. 11 rec. carent praepositione.— Natura insitis. Reimm. cum editis, A natura insitis. At solet sine praepositione ponere, ut infra, Natura insitos; cap. 14: Morbos vocant non tam natura insitos. Epitom. cap. 61: Siquidem natura [Col. 0689C] insiti. Cicero pro Sulla c. 30: Hoc natura est insitum. BUN . Metum cervis. Poetae cervos timidos fingunt. Sic Ovid. lib. V Tristium:
Placiditatem pecudibus. Dixit l. III, cap. 26: Da mihi virum qui sit iracundus . . . tam placidum quam ovem reddam: ubi notavi Terentium exprimi. Item de Opif., c. 14: placidiora quaeque animalia. Seneca l. II de Ira c. 8: Ferarum iste conventus est, nisi quod illae inter se placidae sint. Imo ipsa vox placiditas est aureae aetatis; ea enim usus Varro de Ovibus l. II, R. R. c. 1, n. 4: Putant oves assumptas et propter utilitatem, et propter placiditatem. Maxime enim . . . quietae, etc. BUN .
Medici affirmant. Ita restitui ex mss. In 3 rec. et in editis est dicunt; in 1 Reg., afferunt.
In splene. Sunt qui putent, adimi risum simul homini, intemperantiamque joci constare lienis magnitudine. Plin. lib. II, cap. 37: Caussa est, quod melancholicum [Col. 0689D] ad se trahit humorem, quo sanguis purus ad cerebrum ac caeteras partes permeet. BETULEIUS .
Irae in felle. Plin. ibidem: Sed in felle, inquit, nigro insaniae caussa homini, morsque toto reddito. Hinc et in mores crimen, Bilis nomine. Adeo magnum est in hac parte virus, cum se fundit in animum. Hinc fel irae symbolum est. BETULEIUS .
Libidinis in jecore. Tityrus apud poetas propterea jecore poenam luere fingitur, quod eo libidine accensus, Latonam ad stuprum sollicitare ausus fuit, auctore Heraclide Pontico. Alexander Aphrodiseus in Problem. ait, sues ob id voluptati tam deditos esse, quod jecore sunt grandiore. Affectuum sedes Ovidius in Tristibus disticho complexus est:
BETULEIUS . Vide Lactantii librum de Opificio Dei c. 14.
Timoris in corde. Plin. loco jam saepius citato: Bruta, inquit, existimantur animalium, quibus durum [Col. 0690B] riget: audacia quibus parvum est: pavida, quibus praegrande. Unde Ulyss. Odyss., teste eodem Heraclide, procis iratus, cor pulsat, ceu domicilium quoddam τῆς μισοπονηρίας. Sed si rem rectius considerabimus, cor principale est organon omnium affectuum. De [Col. 0690C] his lege cap. 14 de Opificio Dei. BETUL .
Nam si virtus est, etc. Haec sequentia caute sunt intelligenda; non absolute enim vera esse haec, patet in sanctis glorificatis: sed in hac vita.
Cedentibus vitiis. Mss. Cant. et edit. Rom. 1470, cadentibus vitiis; 1 Colb., cadentibus spinis.
Posuit . . . materiam vitiorum . . . in vitiis. Haec incommodius dicta emolliri quidem possunt ex Epit. c. 61, ubi de affectibus agit: Non enim per se mala sunt, quae Deus homini rationabiliter insevit . . . male utendo fiunt mala; at non videtur noster undequaque sanus fuisse in doctrina de origine mali, ut ad Epit. cap. 29, notabitur. BUN .
Aut apparet, aut constat. Mss. Jun. et 5 edit. aut appareat, aut constet; 1 Colbert., 1 Clarom. aut appareat, aut constat, mendose.
Ex opinione bonorum. Δοκούντα Graeci, Cicero opinata vocat. Verum sapiens non opinionibus ducitur. Quare cupit ea quae oportet: laetatur in rebus honestis, [Col. 0690D] timet vere mala; dolet etiam, et aegro animo fert, quidquid dolendum acciderit. Quare multo rectius Ludovicus Vives, qui in lib. III de Philosophia praeclare de his rebus disserit. BETULEIUS .
Ut pro cupiditate. Ita 1 Bon. antiq. et plures editi.
Quam velle. Expunxi malum: quae vox abest a ms. Betuleii codice; neque enim sano sensu retineri potest. Lactantio quippe cum Stoicis res est. quibus Solenne erat in verbis ludere; et proinde asserit cupiendi verbum adeo in se nihil vitii continere, ut longe praestet cupere quam velle, si modo circa bonum versetur hic affectus. SPARK .— Bonum cupere, quam velle. Major vis inest in verbo cupere, et cupiditas, quam in velle et voluntas. Patet ex lib. VI, cap. 17: Dicet Stoicus, voluntate opus esse ad haec consequenda, non cupiditate. Imo vero parum est velle. Multi enim volunt: sed quum dolor visceribus accesserit, voluntas cedit, cupiditas perseverat. BUN .
Immutandi nominis eos ratio defecit. Ita emendavi ex vetustiss. mss. 2 Bon., Reg.-Put., Cauc., Tax, [Col. 0691C] Pen. et edd. Betul. In 6 aliis deficit. In aliis 9 legitur, nominis eis ratio deficit; in 5 rec. et in excusis, nominis ejus ratio deficit. Sed et infra in praeterito, non illis rem defuisse, sed verbum.
castrare hominem quodammodo volunt. Quod tale est, quale si velint, aut metum detrahere cervis, aut venenum anguibus, aut iram feris, aut placiditatem pecudibus. Nam quae singula mutis animalibus data sunt, ea vero universa homini simul. Quod si, ut medici affirmant, laetitiae affectus in splene est, irae in felle, libidinis in jecore, timoris in corde; facilius est interficere animal ipsum, quam ex corpore aliquid evellere: quod est animantis naturam velle mutare. Sed homines prudentes non intelligunt, cum vitia ex homine tollunt, etiam se virtutem tollere, cui soli locum faciunt. Nam si virtus est, in medio irae impetu seipsum cohibere ac reprimere, quod negare non possunt; caret ergo virtute, quisquis [Col. 0689B] ira caret. Si virtus est, libidinem corporis continere; virtute careat necesse est, qui libidinem quam temperet, non habet. Si virtus est, cupiditatem ab alieni appetitione fraenare; nullam certe virtutem potest habere, qui caret eo ad quod cohibendum virtutis usus adhibetur. Ubi ergo vitia non sunt, nec virtuti quidem locus est: sicut nec victoriae quidem, ubi adversarius nullus est. Ita fit, ut bonum sine malo esse in hac vita non possit. Affectus igitur, quasi ubertas [Col. 0690A] est naturalis animorum. Nam sicut in sentes ager, qui est natura foecundus, exuberat: sic animus incultus, vitiis sua sponte invalescentibus, velut spinis obducitur. Sed cum verus cultor accesserit, statim, cedentibus vitiis, fruges virtutis oriuntur.
Deus itaque, cum hominem primum fingeret, mirabili providentia ingeneravit ei prius istas animi commotiones, ut posset capere virtutem, sicut terra culturam; posuitque materiam vitiorum in affectibus, virtutis, in vitiis. Quae profecto aut nulla erit, aut in usu esse non poterit, si desint ea, per quae vis ejus aut apparet, aut constat. Videamus nunc, iidem illi, qui vitia penitus excidunt, quid effecerint. Quatuor illos affectus, quos ex opinione bonorum malorumque nasci putant; quibus evulsis, sanandum esse animum [Col. 0690B] sapientis existimant: quoniam intelligunt et natura insitos esse, et sine his nihil moveri, nihil agi posse; alia quaedam in eorum locum vicemque supponunt: ut pro cupiditate, substituunt voluntatem: quasi vero non multo sit praestabilius, bonum cupere, quam velle. Item pro laetitia gaudium, pro metu cautionem. At in illo quarto immutandi nominis eos ratio defecit. Itaque aegritudinem penitus, id est, moestitiam doloremque animi sustulerunt: quod fieri nequaquam [Col. 0691A] potest. Quis enim possit non dolere, si patriam aut pestilentia exhauserit, aut hostis everterit, [Col. 0691A] [Col. 0691C] [Variorum Notae to columns 691-692] Hostis everterit. Mss. 4 et 5 edd. invaserit. Bonos viros. 1 Bonon. antiq. vicinos. Imposita, aut certe non multum. Cauc., Jun. et 8 edit. interponunt, aut nihil, male; quia totam hanc orationem perturbat, ut ait Thomasius. Professum gaudium. Mss. 3 rec. et editi, profusum gaudium. At scripti prope omnes melius professum, id est, apertum et externis signis demonstratum. Ed. Is. perfusum. [Col. 0691D] Medie temperanda sint. Ita restitui ex omnibus mss. (praeter 7) et ex ed. Rom. 1470, et Gymnic. Quae lectio et infra sequentibus confirmatur, mediocriter temperant. Medie est modice, mediocriter, ut habet 1 Reg. rec. In 7 scriptis rec. et excusis legitur medio temperanda sint: cum vox medie parum usitata videretur, fecerunt medio. Est tamen medie apud Apuleium de Doctrina Plat. lib. II, pag. 22, medie morati; et apud Eutropium lib. VII, cap. 8, in Claudio, medie imperavit. In Gryphiana et Betuleiana, legitur temperanda, sicut et in Tornesiana: sed haec ultima monet in suo ms. esse medie temperanda. At si medie supprimas, recta aeque et concinna erit oratio. Nec enim quidquam vitiosum nasci potest. Caute haec legenda sunt. Nam David confitetur se in iniquitatibus conceptum. Interim tamen verum est, affectus ex sui natura peccata non esse, nisi malis affectibus adsit consensus. Adeas Sanctum Augustinum. BETUL . Gradiendum quiete. Recte. ms. 1 rec. et 7 edd. [Col. 0692C] moderate. Quid si ostendo. Ita scribo in praesenti cum editis 3 vet. Rom. et Betul., Gymnic. omnibusque mss. praeter 2 Reg. rec. et 1 Clarom. in quibus legitur ostendero, ut in 15 editis. Punctum gaudere. Id est, per punctum, seu momentum temporis. Sic supra dixit lib. VIII, cap. 17: Ergo nullum diem, nullum denique temporis punctum fluere nobis sine voluptate patiamur. Item lib. VII, cap. 12. Fraenare debeat. Sic emendavi ex mss. 5 Reg. inter quos sunt duo veterrimi, multisque aliis; faventibus 9 aliis rec. in quibus est refraenare debeat. In 2 Reg. rec. editis refraenare debeant; et in 7 vulgatis fraenare [Col. 0692D] debeant; mendose. Vide supra sapienti . . . videat. Quin et in illo exiguum laetari, etc. Loquitur juxta opinionem Gentilium Philosophorum, contra quos erat disputatio, ut eos suis ipsis positionibus arguat, quod hisce in libris professus est se esse facturum lib. V, cap. 4, non autem juxta dogmata Christianae sapientiae, qua docemur, vel ipsis hostibus bona omnia cupienda: de quo et ipse praeclare disserit infra cap. 18. ISAEUS .— Quin et in illo exiguum laetari. Haec est mens Lactantii: Nemo dubitat, quin et in illo, si inimico quid mali accidat, exiguum, id est, vel tantillum laetari sit gravissimum peccatum, quia inimico suo vere sapiens bene vult, nec est εὑχαιρέκακος· contra vero in hoc, si libertas et salus civibus parta sit, parum, id est, non satis, frigide laetari, aeque magnum crimen sit; talis enim proderet, se malle servitium iniquum et interitum civitatis. Sole clarius est ex supra: Quid si ostendo, ubi non tantum modicum, sed vel punctum gaudere vitiosum sit, etc. BUN .
Ut enim praesentibus laetamur bonis: sic malis angimur, ac dolemus. Si ergo laetitiae, quoniam vitiosam putabant, nomen aliud indiderunt: sic aegritudini, quoniam et ipsam vitiosam putabant, aliud vocabulum tribui congruebat. Unde apparet non illis [Col. 0691B] rem defuisse, sed verbum; cujus indigentia eum totum affectum, qui est vel maximus, contra quam natura pateretur, auferre voluerunt. Nam illas nominum commutationes poteram coarguere pluribus, et ostendere, aut sermonis ornandi, augendaeque copiae gratia, multa nomina iisdem rebus imposita, aut certe non multum inter se illa distare. Nam et cupiditas a voluntate incipit; et cautio a metu oritur; et laetitia nihil aliud est, quam professum gaudium. Sed putemus, ut ipsi volunt, esse diversa. Nempe igitur cupiditatem esse dicent, perseverantem ac perpetuam voluntatem; laetitiam vero, insolenter se efferens gaudium; metum autem, nimiam et excedentem modum cautionem. Ita fit, ut ea, quae tollenda esse censent, non tollant, sed temperent; siquidem nomina tantummodo immutant, res ipsae manent. Eo igitur [Col. 0691C] imprudentes revolvuntur, quo Peripatetici ratione perveniunt; ut vitia, quoniam tolli non possunt, medie [Col. 0692A] temperanda sint. Ergo errant, quia non efficiunt, quod volunt, et longo asperoque circuitu in eamdem viam redeunt.
At ego ne Peripateticos quidem accessisse ad veritatem puto, qui vitia esse concedunt, sed ea mediocriter temperant. Carendum est enim vitiis etiam mediocribus: quin potius efficiendum fuit primum, ne vitia essent. Nec enim quidquam vitiosum nasci potest: sed vitia fieri, si male utamur affectibus; si bene, virtutes. Deinde monstrandum est, non ipsos affectus, sed eorum causas esse moderandas. Non est, [Col. 0692B] inquiunt, laetitia nimia gestiendum; sed modice, ac moderate. Hoc vero tale est, quale si dicerent, non esse currendum concitate, sed gradiendum quiete. At potest et qui graditur, errare; et qui currit, rectam viam tenere. Quid si ostendo esse aliquid, ubi non tantum modicum, sed vel punctum gaudere, vitiosum sit; et aliud contra, in quo vel exultare laetitia minime criminosum? Quid tandem nobis ista mediocritas proderit? Quaero utrumne sapienti laetandum putent, si quid inimico suo mali videat accidere; aut utrumne laetitiam fraenare debeat, si victis hostibus, aut oppresso tyranno, libertas et salus civibus parta sit?
Nemo dubitat quin et in illo exiguum laetari, et in hoc parum laetari sit maximum crimen. Eadem de caeteris affectibus dicere licet. Sed, ut dixi, non in [Col. 0692C] his moderandis sapientiae ratio versatur, sed in causis eorum: quoniam extrinsecus commoventur; nec [Col. 0693A] ipsis potissimum fraenos imponi [Col. 0693A] [Col. 0693C] [Variorum Notae to columns 693-694] Fraenos imponi. Ita plerique editi cum omnibus mss. praeter Jun. in quo, ut in 4 vulgatis, est fraena imponi. Utraque lectio recepta, vide infra fraenos imponere cap. 23, paulo ante finem; et cap. 18, post med. fraena permittere. Sequor mss. codices. Possunt. Sic emendavi ex omnibus mss. et multis editis; in nonnullis possint. Sed possunt, recte. Vide seq. et maximi possunt. Sin vero appetit alienum. Scilicet torum de quo supra. 1 Reg., 1 Colb., 1 Lips. et ed. Torn. ac Soubron., aliena.—Appetit aliena. Alienum in neutro sumas in nostro loco; non enim debet ad torum referri, quia omnem libidinem legibus vetitam, non tantum adulterium proscribit. BUN . [Col. 0693D] Sed iracundum esse. Habitus ergo vitiosus est: subitus animi motus, praesertim ex justa caussa, vitio caret, juxta illud: Irascimini, et nolite peccare, etc. Animadvertis ergo circumstantias ad caussae defensionem plurimum facere. Racha fratri imprecari, peccatum est: sed videmus Apostolos praeceptoris sui exemplo sine crimine non semel in iras exarsisse in vitia. BETUL . Aut cum non oportet. In 7 scriptis et 12 vulgatis est, aut cui. Earum rerum impetus. Addidi rerum, ex mss. quod in Thys. et Gall. deest. Careat. Mss. 3 rec. et 5 edit., caret. Summum metum. Summum non in se; est enim cum amore et laetitia conjunctus: sed respectu ejus, qui metuitur, qui utique summus est. Timorem enim Dei intelligit, quem verius reverentiam dicas. CELL . Qui autem Deum metuit, etc. Non ut judicem severum, qui timor servilis a theologis nominatur. Sed timor [Col. 0694C] de quo hic Lactantius, nihil aliud est, quam amor, quo filii boni parentes prosequi solent: quia hic amor timore aliquo permixtus est, tunc reverentia Latinis, sive etiam veneratio dicitur. Spectatae sunt enim semper, spectanturque adhuc. Ita omnes prope mss. In 2 Bonon. et Tax. est semperque spectantur; in Cauc. et 1 Colb. et 9 editis deest semper. Horret animus recordari. Antiqua elegantia, optimis quibusque solemni. Livius, lib. II, c. 37: Horret animus, ne quid inconsulte ac temere fiat. Plinius, l. VI, epist. 20: Animus meminisse horret. Lact., l. VII, c. 15: Horret animus dicere. BUNEMAN . Immanium bestiarum. Hic intelligit crudelissimos [Col. 0694D] homines tyrannos, aliosque quorum ministerio imperatores in vexandis Christianis utebantur; multoties enim in cineres martyrum saevitum est, ut novo hoc crudelitatis commento omnem Christiano resurgendi spem praeciderent. Vide caput 2 libri de Mort. persecut. ubi legere est, ossa (martyrum) in pulverem comminuta in flumen aut mare projecta fuisse. Metus Dei. Id est, reverentia vel metus hominis ne Deo displiceat. Auferendi sunt metus. Pluralis nostro frequens. Lib. V, cap. 20; lib. VII cap. 16; Seneca epist. 13: Nulli tam perniciosi, tam irrevocabiles, quam lymphatici metus sunt. Epist. 24: Vanos esse inferorum metus. BUN . Ut hic solus relinquatur. Sic restitui ex antiq. 2. Bonon., 7 Reg., 4 Colb. aliisque et 3 excusis. 7 Script. rec. et 12 vulgati habent ut is; ed. Rom. 1470, ut his. Cupiditas. Est desiderium; sic apud Celsum revertit cupiditas cibi; et apud Quintilian. lucis cupiditas. Cupiditas non est vitium nisi cum malo adhaeret.
Sed evectus sum coarguendi studio longius; cum sit mihi propositum, ea, quae vitia philosophi putaverunt, ostendere non tantum vitia non esse, verum etiam magnas esse virtutes. Ex aliis docendi gratia sumam, quae pertinere ad rem maxime puto. Metum, [Col. 0693C] seu timorem in maximo vitio ponunt, summamque [Col. 0694A] imbecillitatem esse animi putant; cui sit contraria fortitudo, quae si sit in homine, locum timori esse nullum. Creditne ergo aliquis, fieri posse, ut idem metus summa sit fortitudo? Minime. Neque enim videtur capere natura, ut aliquid in contrarium recidat. Atqui ego non arguta aliqua conclusione, ut apud Platonem Socrates facit, qui eos, quos contra disputat, cogit ea, quae negaverant, confiteri; sed simpliciter ostendam summum metum summam esse virtutem. Nemo dubitat, quin timidi et imbecilli sit animi, aut dolorem metuere, aut egestatem, aut exilium, aut carcerem, aut mortem: quae omnia quisquis non exhorruerit, fortissimus judicatur. Qui autem Deum metuit, illa universa non metuit. Ad quod probandum argumentis opus non est; spectatae sunt enim semper, spectanturque adhuc per orbem poenae cultorum Dei, in [Col. 0694B] quibus excruciandis nova et inusitata tormenta excogitata sunt. Nam de mortis generibus horret animus recordari; cum immanium bestiarum, ultra ipsam mortem, carnificina saevierit. Has tamen execrabiles corporum lacerationes felix atque invicta patientia sine ullo gemitu pertulit. Haec virtus omnibus populis, atque provinciis, et ipsis tortoribus miraculum maximum praebuit; cum patientia crudelitas vinceretur. Atqui hanc virtutem nihil aliud, quam metus Dei fecit. Itaque (ut dicebam) non evellendus, ut Stoici, neque temperandus timor, ut Peripatetici volunt; sed in veram viam dirigendus est, auferendique sunt metus; sed ita, ut hic solus relinquatur, qui quoniam legitimus ac verus est, solus efficit, ut possint caetera omnia non timeri. [Col. 0694C] Cupiditas quoque inter vitia numeratur: sed si haec [Col. 0695A] quae terrena sunt, concupiscat, vitium est; virtus autem, si coelestia. Qui enim justitiam, qui Deum, qui vitam perpetuam, qui lucem sempiternam, eaque omnia, quae Deus homini pollicetur, consequi cupit, opes istas, et honores, et potentatus, [Col. 0695A] [Col. 0695C] [Variorum Notae to columns 695-696] Potentatus. Rarius verbum; nec tamen ideo minus Latinum. Caesar Bell. Gallic., lib. I, cap. 31: Hi cum tantopere de potentatu inter se multos annos contenderent. Et Livius, l. VI, c. 38: Aemulo potentatus inimicus. Parum est velle. Eleganter exprimit illa Ovidii l. III, de Ponto I, 35:
Adde not. ad Lact. VI, c. 15: praestabilius bonum [Col. 0695D] cupere, quam velle. BUN .
Quamlibet concitate ierit. 1 Reg. vet., 1 Colb. et 7 edd. licet quam concitate ierit.
Per confragosa. Supra cap. 7 et 3, viam confragosam. Id est, asperam.
Sic currus ille vitae. Ita meliores mss. Vide supra currui; et hic, equis pernicibus ducitur. Alii, cursus.
Animae conservatione. Mss. 2 Colb. et edit. Rom. 1740, conversatione.
Est enim frugalitas, etc. Sunt qui σωφροσύνην graece dictam putant: quam tamen Cicero tum temperantiam, tum moderationem solet appellare, nonnunquam etiam modestiam. Certe frugalitatis apud Lactantium definitio congruit cum ea, qua Graeci τὴν σωφροσύνην definiunt. BETUL .
Praetimentis. Sic restitui ex 4 editis et mss. 8 Reg., 3 Colbert. aliisque plurimis. Quod verbum est Plauto usitatum in Prologo Amphitr. V, 29. Scripti 7 rec. cum pluribus editis habent pertimentis.
[Col. 0696C] Rursus. Mss. 2 Reg. rec. Brun. et ed. Betul., prorsus.
Qui et bene meritis. Sic lego cum mss. 10 Reg., 2 Bonon., 5 Colbert. aliisque pluribus, et cum 7 editis. Scripti Cauc., Pen., Jun., Lips., Pal., 1 Colb. et 8 vulgati interponunt cibum: quae vox addita videtur.
Perductores. Ita restitui ex mss. 10 Reg., 3 Colb., 2 Clarom., Brun. et 11 editis. In 2 Colb. et in quibusdam excusis est productores. Vox perductores extat [Col. 0696D] apud Ciceronem III in Verrem de Praet. urb. cap. 12: Lenonum, aleatorum, perductorum nulla mentio fiat. Ubi Asconius Pedianus: Lenones sunt scortorum; perductores etiam invitarum personarum, et in quibus stupra exercita legibus vindicantur. Tertullianus, Apolog. cap. 43: Lenones, perductores, aquarioli. Ex WALCH .
Ad immobilem stuporem. Ven. 1471, et Rost. ad mobilem stuporem, perperam. Vid. infra. Stupor immobilis: est idem, qui de Ira, c. 17, Stupor insensibilis, ubi paulo ante dixit: Deum faciunt immobilem, id est, insensibilem. BUN .
Animum perturbationibus liberare. Ita mss. omnes. In cunctis fere editis legitur, a perturbationibus.
Sicut aqua, etc. Similitudines satis probabiles. Plin. lib. XXXI, cap. 3. Quaeritur inter medicos, cujus generis aquae sint utilissimae. Stagnantes pigrasque merito damnant, utiliores quae profluunt existimantes. Et Varro de Re rustica aquam vivam caeteris praefert, lib. I, cap. 1 BETUL .
et regna ipsa contemnet.
Dicet fortasse Stoicus, voluntate opus esse ad haec consequenda, non cupiditate: imo vero parum est velle. Multi enim volunt: sed cum dolor visceribus accesserit, voluntas cedit, cupiditas perseverat; quae si efficit, ut contemptui sint omnia, quae a caeteris appetuntur, summa virtus est, siquidem continentiae mater est. Ideoque illud potius efficere debemus, ut affectus, quibus prave uti vitium est, dirigamus in rectum. Nam istae concitationes animorum juncto [Col. 0695B] currui similes sunt; in quo recte moderando summum rectoris officium est, ut viam noverit: quam si tenebit, quamlibet concitate ierit, non offendet. Si autem aberraverit, licet placide ac leniter eat, aut per confragosa vexabitur, aut per praecipitia labetur, aut certe, quo non est opus, deferetur. Sic currus ille vitae, qui affectibus, velut equis pernicibus ducitur, si viam rectam teneat, fungetur officio. Metus igitur, et cupiditas, si projiciantur in terram, vitia fient; virtutes autem, si ad divina referantur. Parcimoniam contra virtutis loco habent: quae si studium est habendi, non potest esse virtus; quia in augendis, vel tuendis terrestribus bonis tota versatur. Nos autem summum bonum non referimus ad corpus; sed omne officium solius animae conservatione metimur. Quod [Col. 0695C] si (ut supra docui) patrimonio minime parcendum est, ut humanitatem, justitiamque teneamus; non est virtus frugi esse: quod nomen virtutis specie fallit ac decipit. Est enim frugalitas, abstinentia quidem voluptatum: sed eo vitium, quia ex habendi amore [Col. 0696A] descendit; cum sit et voluptatibus abstinendum, et pecuniae minime temperandum. Nam parce, id est, mediocriter uti pecunia, quasi quaedam pusillitas animi est, aut praetimentis, ne sibi desit; aut desperantis, posse se illam reparare; aut contemptum terrestrium non capientis. Sed illi rursus eum, qui rei familiari suae non parcat, prodigum vocant. Nam ita liberalem distinguunt a prodigo, quod is liberalis sit, qui et bene meritis, et cum oportet, et quantum satis est, largiatur; prodigus vero, qui et non meritis, et cum opus non est, et sine respectu rei familiaris effundat.
Quid ergo? Prodigumne dicemus eum, qui misericordiae causa tribuat egentibus victum? Atqui multum refert utrumne scortis propter libidinem largiare, [Col. 0696B] an miseris propter humanitatem: utrum pecuniam tuam perductores, aleatores, lenonesque diripiant; an illam pietati ac Deo praestes: utrumne illam ventri ac gulae ingeras, an in thesauro justitiae reponas. Ut ergo vitium est, effundere in malam partem: sic in bonam, virtus. Si virtus est, non parcere opibus, quae possunt reparari, ut hominis vitam sustentes, quae reparari non potest; vitium igitur parcimonia est. Quare nihil aliud dixerim, quam insanos, qui hominem, mite ac sociale animal, orbant suo nomine; qui evulsis affectibus, quibus omnis constat humanitas, ad immobilem stuporem mentis perducere volunt; dum student animum perturbationibus liberare, et (ut ipsi dicunt) quietum tranquillumque reddere. Quod fieri non tantum non potest, quia vis [Col. 0696C] et ratio ejus in motu est; sed ne oportet quidem. Quia sicut aqua semper jacens et quieta insalubris et magis turbida est: sic animus immotus ac torpens inutilis est etiam sibi; nec vitam ipsam tueri poterit, quia nec faciet quidquam, nec cogitabit: cum cogitatio [Col. 0697A] ipsa nihil aliud sit, quam mentis agitatio. [Col. 0697A] [Col. 0697C] [Variorum Notae to columns 697-698] Mentis agitatio. Mens, ut ait Thales, est substantia quae semper, et ex se ipsa movetur; id est Deo motus principium dante. Immobilitatem animi. Mss. Cant. et 5 edd. vet. immutabilitatem. Et omnes. ms. Cant. et 9 edit. ut: quae particula mox praecessit. Haec vera constantia. Mss. 2 Reg. rec. Jun., 2 Colbert. Brun., Haec est vera constantia. Ciceronis, etc. Ab auctoritate. Eodem modo idem [Col. 0697D] Cicero in III Offic. cap. 8, ait detrahere alteri sui commodi causa magis esse contra naturam, quam mortem, quam dolorem, quam caetera. Senecae nullus liber hoc titulo extat: periit procul dubio. Flamma ore rapienda est. Sic ferunt edd. Rom. 1470, et Cellar. cunctique mss. praeter 1 Reg. in quo, sicut in multis editis, legitur recipienda est. Haec patitur. Pierr., Parrh., Ald., Crat., Gymn.: Nec patitur, perperam. Rectius mss. et Rost., Ven. 1471, 97, Paris., Fasit. Gryph., reliqui, Haec patitur. Reimm. Hoc patitur. BUN . Ergo justus est. Ex mss. vetustissimo Regio-Put., 5 al. Reg., 4 Colb. aliisque 5 et edit. 3 addidi est, quod necessarium videtur. Nihil sciunt. Academicos intelligit. Pro summa scientia. Redolent haec stylum Lactantii; ita enim de Ira, cap. 1: Ut id ipsum, pro summa doctrina profiteretur, quod nihil scire didicisset. Pro summa scientia, idem est ac, tanquam summam scientiam, [Col. 0698C] quod nostro solemne e. g., lib. III, cap. 3: Sapientiam pro summa stultitia computat. BUN . Praeferunt. Ita restitui ex mss. antiquissimis 2 Bon., Cauc., 8 Reg., 5 Colb., 3 Lips. et 8 aliis. Scripti 2 Reg. rec. ac editi 12. prae se ferunt: quod idem valet. Perspiciunt. Mss. 2 Reg. rec. prospiciunt. 2 Bonon., 3 Reg., Jun., Tax., 1 Colb., 2 Clarom. et 4 edit., percipiunt. Comprehensis; ut, Non mentiatur. Ita distinxi. Ut enim h. l. idem est quod exempli gratia, si genuinum [Col. 0698D] est. BUN . Nullus mendacio locus est. Apage itaque officiosum mendacium homine Christiano indignum. Vide Augustinum, lib. de Mendacio, et contra Mendacium; nec non Jonam Aurelianensem episcopum, lib. II de Institutione laicali, cap. 27. Accipiet. Buneman. legit Accipiat, suamque sic confirmat lectionem:—« Legendum, inquit Heumannus, accipiet, quia praecessit, dicet, existimabit, committet. At nihil mutandum: ea, quae cultori Dei dicit observanda, effert in praesenti conjunctivi; quae cum illustrat, variat in temporibus. Praecepta talia sunt: Non mentiatur, supra: Non accipiat usuram, inf. Munus non accipiat a paupere, ibid. Male dicenti benedicto respondeat, ibid. Caveat ne . . . inimicum faciat, ibid. Innocentiam . . . custodiat, etc. BUN .— Pecuniam si quam crediderit, non accipiet usuram. Sic lego cum mss. 9 Reg. quorum duo sunt veterrimi, 2 Bonon., 5 Colb., Jun., multisque aliis. Eodem [Col. 0699C] loquendi modo usum fuisse Lactantium aliosque auctores puto me vidisse, saltem in Vulgata Psalm. CXVII, v. 22: Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli; et Joan. XIV, 24: Sermonem quem audistis, non est meus, sed ejus qui misit me Patris. In I Reg. rec. et 3 aliis est pecuniae; in Ultr. et Brun., pecuniaeque. In Goth. et Lips. pecuniam si qui crediderit: si qui, est pro si quis ut in mss. Ciceronis saepe legitur. Scripti 11 habent accipiat. Sed mox praecessit dicet, existimabit, committet; et sequitur, praetermittet, inquinabit, efficiet. Quoad usuram ex hoc loco et lib. I, cap. 15, a Gallaeo intellectam, consule si lubet librum gallice Parisiis editum an. 1677, cui titulus est: Défense des sentiments de Lactance sur le sujet de l'Usure. Vide et Levitici capite XXV, Deuteron. XXIII, Psalm. IV, et Ezechiel. cap. XVIII.
Virtus est constantia: non ut inferentibus injuriam resistamus, his enim cedendum est; quod cur fieri debeat, mox docebo: sed ut jubentibus facere nos contra Dei legem contraque justitiam, nullis minis, aut suppliciis terreamur, quominus Dei jussionem hominis jussioni praeferamus. Item virtus est, mortem contemnere: non ut appetamus, eamque ultro nobis inferamus, sicut philosophorum plurimi et maximi saepe fecerunt; quod est sceleratum ac nefarium: sed ut coacti Deum relinquere, ac [Col. 0697B] fidem prodere, mortem suscipere malimus, libertatemque defendamus adversus impotentium stultam vecordemque violentiam, et omnes saeculi minas atque terrores fortitudine animi provocemus. Sic ea, quae alii timent, excelsa et insuperabili mente dolorem mortemque calcamus. Haec est virtus, haec vera constantia, in hoc tuenda et conservanda solo, ut nullus nos terror, nulla vis a Deo possit avertere. Vera igitur Ciceronis illa sententia est: «Nemo, inquit, justus potest esse, qui mortem, qui dolorem, qui exilium, qui egestatem timet.» Item Senecae in libris moralis Philosophiae dicentis: «Hic est ille homo honestus, non apice, purpurave, non lictorum insignis ministerio, sed nulla re minor, qui cum mortem in vicinia videt, non sic perturbatur, tanquam rem novam viderit; qui, sive toto corpore tormenta [Col. 0697C] patienda sunt, sive flamma ore rapienda est, sive extendendae per patibulum manus, non quaerit quid patiatur, sed quam bene.» Qui autem Deum colit, haec patitur, nec timet. Ergo justus est. His rebus [Col. 0698A] efficitur, ut neque virtutes, neque virtutum exactissimos limites nosse aut tenere possit omnino, quisquis est a Religione Dei singularis alienus.
Sed omittamus philosophos, qui aut omnino nihil sciunt, idque ipsum pro summa scientia praeferunt; aut qui non perspiciunt etiam quae sciunt; aut qui, quoniam se putant scire quae nesciunt, inepte arroganterque desipiunt. Nos ergo (ut ad propositum revertamur) quibus solis a Deo veritas revelata, et coelitus missa sapientia est, faciamus quae jubet illuminator noster Deus: sustineamus invicem, et labores hujus vitae mutuis adjumentis perferamus: nec tamen, [Col. 0698B] si quid boni operis fecerimus, gloriam captemus ex eo. Monet enim Deus, operatorem justitiae non oportere esse jactantem; ne non tam mandatis coelestibus obsequendi, quam studio placendi, humanitatis officio functus esse videatur; habeatque jam pretium gloriae, quod captavit; nec praemium coelestis illius ac divinae mercedis accipiat. Caetera, quae observare cultor Dei debet, facilia sunt, illis virtutibus comprehensis; ut non mentiatur unquam decipiendi aut nocendi causa. Est enim nefas, eum, qui veritati studeat, in aliqua re esse fallacem; atque ab ipsa, quam sequitur, veritate discedere. In hâc justitiae virtutumque omnium via, nullus mendacio locus est. Itaque viator ille verus ac justus non dicet illus Lucilianum:
Quod succurrit. Sic restitui ex omnibus mss. et quamplurimis editis. Vulgati 5 habent, succurrat.
[Col. 0699D] Accipiat. Ita complures mss. et 9 editi, et sequentia illud postulant. Scripti Cauc., Jun., 1 Colb. et 6 impressi ferunt accipiet. De muneribus non suscipiendis lege Exod. XXIII, Proverb. XV, Deuteron. XVI, Luc. VI, ad Romanos XV.
Respondeat. Vide Matth. V, Lucae VI, et ad Roman. XII. Ne verbum malum. Ita cum omnibus mss. edit. vet. Rom. et Cellar. Caeteri vulgati, nec.
Qui colit Verbum bonum. Id est, Jesum Dei Filium, qui est Verbum Patris.
Et ultionem suam sibi non assumat. Pronomen suam, quod abest a mss. 1 Bon. antiq. et 4 editis, addidi ex caeteris.
Judici Deo reservet. Sic lego cum 2 Reg. antiquissimis, quod praestantius est, quam judicio Dei reservet, in caeteris tam mss. quam editis, praeter 1 Bonon. antiq. et 5 edit. in quibus est servet. De non ulciscendo, vide Deuteron. cap. XXXII, et ad Hebraeos cap. X, Roman. XII.
[Col. 0700C] Speculator ac testis omnium. Sequitur Minucium cap. 32: Quanto magis Deus auctor omnium ac speculator omnium, a quo nullum potest esse secretum, etc. Plura talia Lact. l. II, c. 16; l. VI, c. 24: Scit ille omnia . . . putemus. . . . desuper spectari ab eo qui et judex, et testis ipse futurus est, etc. De Ira c. 8. BUN .
Pro segni et inerte. Ita ferunt mss. Regio-Put., 4 al. Reg., 5 Colbert., 3 Lips. aliique, et sic infra. In 3 Reg., 1 Colb. et 16 excusis est inerti.
Tametsi prodesse pluribus possit. Sic reposui ex omnibus prope mss. et editis Cellar. et Walch. expunctis omnibus vel, quae non extant nisi in margine unius ms. Colb. et in 10 editis. Pluribus vero deest etiam in 4 Reg. quorum unus est antiquissimus, in 1 Colb. et Brun.
Officialibus. Mss. duo rec. et 15 impressi addunt libris, quae vox deest in caeteris; neque necessaria est, siquidem supra ante finem capitis 17, praecessit sententia Ciceronis, petita ex secundo libro de Officiis.
[Col. 0700D] Nisi lacessitus injuria. Post haec verba sequitur haec sententia in mss. Lat. Ubi male adjecit Tullius, non lacessitus injuria.
Caudam turpissimam. Forte nonnulli prae castitate noluerunt caudam nominare, ut Lact. l. I, cap. 17, et Epit., c. 9; Semen in mss. omiserunt. Reliqui et Fasit., Gryph. legunt recte caudam. BUN .
Quod si patientiam. Sic emendavi ex omnibus mss. et pluribus editis: in nonnullis est, sapientiam. Certa emendatio. Vide praeced. et seqq.
Tanquam. Mss. 1 Reg. rec. et 1 Colb. novemque edit. perperam addunt si, quod a caeteris abest, et merito. Infra cap. 19 initio, tanquam nemo possit adversus hostes fortiter dimicare.—Tanquam igni. Cicero quoque improbitatem cum incendio comparat l. I, in Verrem c. 58: Communi praesidio talis improbitas tanquam aliquod incendium restiguenda est. BUNEMAN .
necessitati, et abstineat se prorsus alieno. In hoc enim genere officii debet suo esse contentus, quem oporteat alias ne proprio quidem parcere, ut bonum faciat; plus autem accipere, quam dederit, injustum est. Quod qui facit, insidiatur quodammodo, ut ex alterius necessitate praedetur.
At justus nunquam praetermittet quominus aliquid misericorditer faciat; nec inquinabit se hujusmodi quaestu: sed efficiet, ut sine ullo suo damno, id ipsum, quod commodat, inter bona opera numeretur. Munus non accipiat a paupere; ut si quid ipse praestiterit, eo bonum sit, quo fuerit gratuitum. Maledicenti benedicto respondeat: numquam ipse maledicat; ne verbum malum procedat ex ore hominis, [Col. 0699B] qui colit Verbum bonum. Quin etiam caveat diligenter, ne quando inimicum sua culpa faciat; et si quis extiterit tam protervus, qui bono et justo faciat injuriam, clementer ac moderate ferat, et ultionem suam sibi non assumat, sed judici Deo reservet. Innocentiam semper et ubique custodiat. Quod praeceptum non ad hoc tantum valet, ut ipse injuriam non inferat: sed ut illatam sibi non vindicet. Sedet enim maximus et aequissimus judex, speculator ac testis omnium. Hunc homini praeferat; hunc malit de causa sua pronuntiare, cujus sententiam nemo effugere potest, nec defensione cujusquam, nec gratia. Ita fit, ut homo justus contemptui sit omnibus; et [Col. 0700A] quia putabitur semetipsum defendere non posse, habebitur pro segni et inerte. Qui autem fuerit ultus inimicum, hic fortis, hic strenuus judicatur: hunc colunt, hunc omnes verentur. Bonus vero ille tametsi prodesse pluribus possit, illum tamen suspiciunt, qui nocere, quam qui prodesse possit. Sed justum pravitas hominum depravare non poterit, quominus Deo studeat obtemperare; malitque contemni, dummodo semper boni fungatur officio, mali nunquam. Cicero in iisdem illis Officialibus: «At vero si quis voluerit, inquit, animi sui complicitam notionem evolvere, jam se ipse doceat, eum virum bonum esse, qui prosit quibus possit, noceat nemini, nisi lacessitus injuria.»
O quam simplicem veramque sententiam duorum verborum adjectione corrupit! Quid enim opus fuerat [Col. 0700B] adjungere, nisi lacessitus injuria? ut vitium bono viro quasi caudam turpissimam apponeret; patientiaeque, quae omnium virtutum maxima est, faceret expertem. Nociturum esse dixit bonum virum, si fuerit lacessitus: jam ex hoc ipso boni viri nomen amittat necesse est, si nocebit. Non minus enim mali est, referre injuriam, quam inferre. Nam unde certamina inter homines, unde pugnae contentionesque nascuntur, nisi quod improbitati opposita impatientia magnas saepe concitat tempestates? Quod si patientiam, qua virtute nihil verius, nihil homine dignius inveniri potest, improbitati opposueris, extinguetur protinus, tanquam igni aquam superfuderis. [Col. 0701A] Sin autem provocatrix illa improbitas impatientiam sibi comparem [Col. 0701A] [Col. 0701C] [Variorum Notae to columns 701-702] Comparem. Improbitas et impatientia hic ut par gladiatorum componuntur. Vid. l. VI, c. 20 et de Opif. c. 19, in notis: Nisi fuerit compar aliquis. BUNEMAN . Quid igitur. Mss. 5 rec. et 20 edit. Quid ergo. 1 Bonon. antiq. Cauc., 1 Colb., pro igitur, habent enim, quod mox praecessit. Caeteri maximo numero ut in textu. Quod cum de virtute. Reposui quod ex cunctis fere [Col. 0701D] mss. In 3 rec. et in editis legitur quia. Loqueretur. Sic restitui ex mss. 1 Bonon. et 1 Reg. antiquissimis, 2 al. Reg. rec. quorum unus est optimae notae, Lips., Pal., 1 Colbert. Marm. a prima manu. Scripti 8 et 10, editi habent quaereretur; 11 mss. rec. et 7 vulgati, quaeritur. Et ruentem quacumque improbitas provocarit. Ita mss. ferme omnes. Brun. provocaverit. Subaudiendum parte, quod ex glossa forsan. mss. 2 Reg. rec. Cantabrig. et edit. 3 vet. Rom. receperunt, quacumque in parte, referentes, et 1 Colb. in marg. In vulgatis 8 est quamcumque in partem. Explica (inquit Walchius) et per etiam; sensus carebit obscuritate. Caninam . . . facundiam. Plures ad hoc Appii dictum provocant de quo uberius Wasse ad Sallust. Frag. l. VI, c. 11, p. 88. Omnes praetermiserunt locum Hieronymi Lactantiano proximum in epist. ad Rusticum Mon. f. 47: Procedunt in publicum, ut caninam exerceant facundiam. Isidorus, l. III de Summo Bono, c. 60: Antiqui forensem eloquentiam caninam facundiam [Col. 0702C] nuncupabant, eo quod causidici in certaminibus caussarum omissis quae agunt, veluti canes alterutrum se latrant, jurgiaque causarum ad injurias suas commutant. BUN . Refert. Apud Nonium in Rabula. Quintilian., l. XII, cap. 9. Canino modo. Mss. 3 rec. canino more. Petetur exemplum. Mss. 3 rec. et 3 edd. Peteretur. Praeceptoris. In 1 Reg. et in editis est doctoris, id [Col. 0702D] est, Ciceronis ipsius morte. Quod si lacessitus. Mss. Jun. et 5 edd. Qui. Orationes alieno titulo inscriptas. Philippicarum, quas ad imitationem Demosthenis hoc modo inscripsit. Historiam lege apud Plut. in Vita Cicer. et Antonii: apud Appianum lib. IV Bellorum Civilium. Vix potest excusari Cicero, qui illatam sibi ab Antonio potius, quam publicam injuriam tam acriter vindicavit. Quam ut caperet homo justus. Ita restitui ex mss. antiquissimis 1 Bonon., 2 Reg. aliisque 18 ac 7 vet. editis: id est, quam ut posset continere homo justus. Scripti 10 totidemque vulgati legunt, qua ut non careret homo justus. Victus est. 1 Clarom. victus erit; Jun. virtus non est; 1 Bonon. antiquior, virtus nulla est. Caeteri ut in textu. Imperat sibi. 1 Reg. rec. et 12 editi addunt conjunctionem et, quam respuunt caeteri ut superfluam. Idem in fine, cap. 19, hic patiens, hic fortis, his justus est.
Duobus igitur verbis duas virtutes maximas bono et sapienti viro, innocentiam patientiamque detraxit. Sed quia ipse caninam illam facundiam (sicut Sallustius [Col. 0702A] ab Appio dictum refert) exercuit, voluit quoque hominem canino modo vivere, ut remordeat lacessitus. Quae retributio contumeliae quam perniciosa sit et quas edere soleat strages, unde opportunius petetur exemplum, quam ex ipsius praeceptoris tristissimo casu; qui dum his philosophorum praeceptis obtemperare gestit, ipse se perdidit? Quod si lacessitus injuria patientiam tenuisset; si dissimulare, si ferre contumeliam boni viri esse didicisset; nec illas nobiles orationes alieno titulo inscriptas, impatientia, et levitas, et insania profudisset: nunquam capite suo rostra, in quibus ante floruerat, cruentasset; nec rempublicam funditus proscriptio illa delesset. Sapientis ergo ac boni viri non est velle certare, ac se periculo committere: quoniam et vincere non est in [Col. 0702B] nostra potestate, et est anceps omne certamen: sed est sapientis atque optimi viri, non adversarium velle tollere; quod fieri sine scelere ac periculo non potest: sed certamen ipsum, quod fieri et utiliter, et juste potest. Summa igitur virtus habenda patientia est: quam ut caperet homo justus, voluit illum Deus (ut supra dictum est) pro inerte contemni. Nisi enim contumeliis fuerit affectus, quantum habeat fortitudinis in seipso cohibendo, ignorabitur. Si autem lacessitus injuria laedentem persequi coeperit, victus est. Si vero motum illum ratione compresserit, hic plane imperat sibi; hic regere se potest. Quae sustentatio sui, recte patientia nominatur: quae una virtus omnibus est opposita vitiis et affectibus. Haec perturbatum ac fluctuantem animum ad tranquillitatem suam [Col. 0702C] revocat: haec mitigat, haec hominem sibi reddit.
Ergo quoniam naturae repugnare impossibile est et inutile, ut non commoveamur omnino; prius tamen, quam commotio illa prosiliat ad nocendum, quoad fieri potest, maturius sopiatur. Praecepit Deus [Col. 0703A] non occidere Solem super iram nostram, ne furoris nostri testis abscedat. Denique Marcus Tullius contra suum praeceptum, de quo paulo ante dixi, oblivionem injuriarum in magnis laudibus posuit. «Spero, inquit, Caesar, qui oblivisci nihil soles, nisi injurias.» Quod si hoc ille faciebat, homo non a coelesti tantum, sed a publica quoque civilique justitia remotissimus; quanto magis id nos facere debemus, qui immortalitatis velut candidati sumus? [Col. 0703A] [Col. 0703C] [Variorum Notae to columns 703-704] Immortalitatis velut candidati sumus. Sic emendavi ex 12 mss. et 4 editis. Ita legunt veteres editiones XV saeculi, quod etiam probat Thomasius ex veter. mss. Gallaeus in editione sua rescripsit, immortalitatis velamine canditati; et sic habent mss. 2 Reg. rec., 1 Colb. a secunda manu, Jun. et Cantabrig. ac nonnulli recentiores editi. In mss. 1 Colb., Nav., Marm. et Victor., immortalitatis velo canditati. At optimi et antiqui codices mss. 4 Reg., 1 Bon., Tax., Cauc., Pal., Brun., Emmanuel., 1 Colbert. a prima manu, ed. Betul., Is., Spark., Walch., immortalitatis velut candidati sumus. Recte; faventibus mss. 5 Reg., Gat., Tornes., 1 Sorbon., 2 Clarom., Cott., Bodl. qui habent immortalitate velut candidati sumus. 1 Bon. antiq. immortalitate candidati sumus; Et profecto candidatos immortalitatis dixit Lactantius eodem sensu, quo Cyprianus virgines integritatis et pudoris candidatas, quo Tertullianus profligatae conscientiae homines candidatos diaboli vocat, sumpta a Romanorum more similitudine, apud quos alba toga induti procedebant, [Col. 0703D] qui magistratus officium ambiebant, et sic induti ad comitia veniebant, et in colle considebant. ut ab omnibus possent videri. Candidatos igitur immortalitatis appellat Christianos; quemadmodum candidati consulatus vel praeturae dicebantur, ii qui consulatum vel praeturam petebant. Hoc cum non intelligerent scribae quidam amanuenses, ex illa vocula velut, fecerunt velamine, quod plane ineptum est, juxta Thomasium. Stoicis. Veteres editiones XV saeculi habent Stoici. Recte id quidem. Ita mss. et edd. Francius mallet, Recte ii quidem. Verum in hoc capite improbat Lactantius Peripateticorum doctrinam, qui affectus in homine tanquam necessarios esse contendebant. Lactantii doctrina toto in hoc capite apprime congruit cum catholica veritate. Cotem dicunt esse virtutis. Haec lectio est manuscriptorum 1 Regio-Put., 4 Colb., Jun., Ultr., Nav., Vict., Marm., 2 Lips., Em., Brun. et codicis quo [Col. 0704C] usus est Janus Guilielmi et 4 editorum. Et recte. Haud dubie enim auctor noster expressit illud Ciceronis Academic. Quaest. lib. IV, cap. 44: Iracundiam fortitudinis quasi cotem esse dicebant, puta veteris Academiae sectatores. 1 Reg. antiq., 2 Colbert., 1 Sorb., Gat., Cant., ed. 2 vet., Rom., Veneta 1490, Fasit., Thys. legunt comitem. Longius abeunt Ald., Parrhas. et 9 al. edit., fomitem praeferentes. Quae si nobis ideo data est. Reprehendit caussam finalem, quae novam gignit quaestionem, utrum Christiano bella gerere liceat: quam suspensam in medio brevitatis causa relinquimus; homo enim animal est paci natum. Videtur autem Lactantius hic ea reprehendere, quae sunt apud Aristotelem in III Moralium, cap. 7. BETULEIUS . Agant. Sic reposui ex antiq. mss. Regio-Put., Cauc., Jun. aliisque septem, ac 5 editis vet. In 12 scriptis et 14 vulgatis est agunt; in 1 Brun. faciunt. Dixerunt. Orph. in hymn. Eumenid., Virgil. lib. XII [Col. 0704D] Aen. Exagitent. Ita restitutum ex cunctis ferme mss. et editis, ut supra agant. Sic etiam editiones saeculi decimi quinti. Mss. 2 Reg. rec., 2 Colb., 1 Clarom. cum 5 excusis exagitant; alter Clarom. agitant. Libido, ad sobolem propagandam. De Ira c. 18: Libidinem producendae sobolis gratia dedit. Epit. c. 61: Libidinis affectus ad procreandos liberos insitus et innatus est: inde cognoscas copiam. Isaeus legit, libido ad sobolem procreandam. Non male quidem; nam ita dixit l. VII, c. 5: Procreare sobolem: at libri omnes, ad sobolem propagandam; ut noster dixit, l. I, c. 8. BUN . Id est. Restitui ex omnibus mss. et 8 editis. Maledicis. Matth. IX. Sic emendavi ex antiquissimis mss. Regio-Put., Cauc. et 16 aliis, ac 9 editis, cum antea esset maledictis, mendose, in 8 scriptis rec. et 15 impressis. In 1 Bonon. et 3 Reg. pro maledicis est inimicis; idque dictum est juxta Christi Domini praeceptum de inimicis diligendis.
Stoicis, cum affectus ex homine, tanquam morbos, conantur evellere, Peripatetici se opponunt; eosque non modo retinent, sed etiam defendunt; nihilque in homine esse dicunt, quod non magna ratione [Col. 0703B] ac providentia sit innatum. Recte id quidem, si singularum rerum veros terminos scirent. Itaque hanc ipsam iram, cotem dicunt esse virtutis, tanquam nemo possit adversus hostes fortiter dimicare, nisi fuerit ira concitatus. Quo plane ostendunt, nec quid sit virtus scire se, nec cur homini tribuerit iram Deus. Quae si nobis ideo data est, ut ea utamur ad occidendos homines, quid immanius homine? quid similius feris belluis existimandum est, quam id animal, quod ad communionem et innocentiam Deus fecit? Tres sunt igitur affectus, qui homines in omnia [Col. 0704A] facinora praecipites agant; ira, cupiditas, libido. Propterea poetae tres Furias esse dixerunt, quae mentes hominum exagitent: ira ultionem desiderat, cupiditas opes, libido voluptates. Sed his omnibus Deus certos limites statuit: quos si transcenderint, majoresque esse coeperint, necesse est naturam suam depravent, et in morbos ac vitia vertantur. Qui autem sint isti limites, non est magni laboris ostendere.
Cupiditas ad ea comparanda nobis data est, quae sunt ad vitam necessaria; libido, ad sobolem propagandam; irae affectus, ad coercenda peccata eorum, qui sunt in nostra potestate, id est, ut arctiore disciplina minor aetas ad probitatem justitiamque formetur: quae nisi metu cohibeatur, licentia pariet audaciam, quae ad omne flagitium et facinus evadet. Itaque ut ira uti adversus minores et justum est, et [Col. 0704B] necessarium: sic et adversus pares et perniciosum est, et impium. Impium, quod violatur humanitas; perniciosum, quod, illis repugnantibus, aut perdere necesse est, aut perire. Hanc autem quam dixi esse rationem, cur homini sit irae affectus datus, ex ipsius Dei praeceptis intelligi potest, qui jubet uti maledicis et laedentibus non irascamur; manus autem nostras supra minores semper habeamus; hoc est, ut peccantes eos assiduis verberibus corrigamus; ne amore inutili et indulgentia nimia educentur ad malum, et ad vitia nutriantur. Sed rerum imperiti et [Col. 0705A] rationis ignari, eos affectus, qui sunt homini ad usus bonos dati, exterminaverunt; [Col. 0705A] [Col. 0705C] [Variorum Notae to columns 705-706] Exterminaverunt. Id est, extra terminos miserunt. Novo quidem sensu exterminare, pro extra terminos suos mittere. Hinc Nonius, exterminatus, inquit, est extra terminos missus. Utuntur ira. Mss. 1 Bon. antiq. interponit impie, quod mox praecessit, nec est in sequentibus membris. Congerendas. Sic editiones decimi quinti saeculi. Vulgares editi habent congregandas, alii cogendas. Exorta sunt. Cum editis Torn. Sonbron. et Cellar. sic ferunt mss. omnes praeter 1 Reg. rec. in quo, ut in excusis, legitur orta sunt. [Col. 0705D] Corruptelae. Id est, vitiationes Virginum; quo sensu eadem vox apud Ciceron. lib. I de Divinatione, cap. 53, et Sueton. in Claudio, capite 16. Contra quinque sensuum voluptates. Mss. 2 Vatic. habent, contra quinque sensuum corporis voluptates; 1 Bon. antiq., contra iniquos sensus voluptatis. Magis tamen Thomasio placet contra iniquos sensus voluptatis vel voluptatum: «Nimis, inquit, scolastice ac pueriliter dicitur, contra quinque sensuum voluptates. » Caeterae animantes, etc. Hallucinatur Lactantius nonnihil in rei naturalis cognitione. Nam ex Aristotele atque Gellio evidenti demonstratione indicatur, quod visus, auditus et olfactus hominis proprii sint, tactus et gustus cum belluis communes: quanquam interim exemplis evidentissimis ostendere possem, animantium mutorum quaedam etiam ex olfactu voluptatem capere; atque adeo etiam, si necesse sit, ex auditu et visu. BETUL . Recusant. Edendi. Has inter voces lepide et barbare [Col. 0706C] interserunt Lips. 2 et Reimm. recusant. Et multi homines, quos ipse novi, edendi ac bibendi officium ventris plenitudine metiuntur. BUN . Quia proposuit. Ita omnes mss. et cuncti fere editi; nonnullis est qui. Domestico hoste. Lex carnis, quae etiam lex mortis et peccati dicitur, hostis domesticus est atque intestinus. Stupra, etc. Haec addita putat Heumann. atque ex margine in textum Lactantii inducta fuisse. Omne flagitium. 1 Bonon. antiq., omnia flagitia. Voluptatis regno. Haec apud Ciceronem non leguntur. [Col. 0706D] Cicero . . . consistere. Ita omnes libri. Heumannus putat haec omnia olim fuisse margini inscripta, nec Lactantii esse, orationem iis omissis melius cohaerere, relictis iis impeditiorem esse; nec putat Lactantium ita fuisse scripturum, Cicero stupra, inquit, excitari; sed ita, Cicero: stupra, inquit, excitantur. Imo non Ciceroni tributurum fuisse haec verba, sed cujus sunt, Archytae Tarentino. BUN . Sed e contrario. Huc usque Cicero. Suavitatibus. Voluptas esca malorum, juxta Platonem. Ditioni suae subjiceret. Voluptas non Deus. Illi enim, qui subjecti sunt ditioni voluptatis, eique unice serviunt, sempiterna morte damnantur. CELL . Philosophi. Architas, Cato, Cicero. Coelum potius, quam coelata. Prosonomasia. Alludit antem dubio procul ad eam coeli etymologiam, quam Varro et Plinius afferunt, quod nimirum a caelando sit dictum. BETULEIUS .
[Col. 0705B] Restat ut contra quinque sensuum voluptates dicam breviter; nam et ipsius libri mensura jam modum flagitat: quae omnes, quoniam vitiosae ac mortiferae sunt, virtute superari atque opprimi debent; vel (quod paulo ante dicebam de affectibus) ad rationem suam revocari. Caeterae animantes praeter unam voluptatem, quae ad generandum pertinet, nullam sentiunt. Utuntur ergo sensibus ad naturae suae necessitatem: vident, ut appetant ea, quibus opus est ad vitam tuendam: audiunt invicem, seque dignoscunt, ut possint congregari. Quae utilia sunt ad victum, aut ex odore inveniunt, aut ex sapore percipiunt; inutilia respuunt, aut recusant. Edendi ac bibendi officium ventris plenitudine metiuntur. [Col. 0705C] Homini vero solertissimi artificis providentia dedit voluptatem infinitam, et in vitium cadentem; quia proposuit ei virtutem, quae cum voluptate semper, [Col. 0706A] tanquam cum domestico hoste pugnaret. Cicero in Catone majore: «Stupra vero, inquit, et adulteria, et omne flagitium nullis excitari aliis illecebris, nisi voluptatis. Cumque homini sive natura, sive quis Deus nihil mente praestabilius dedisset, huic divino muneri ac dono nihil tam inimicum, quam voluptatem. Nec enim libidine dominante, temperantiae locum esse; neque in voluptatis regno virtutem posse consistere:» sed e contrario Deus idcirco virtutem dedit, ut expugnaret ac vinceret voluptatem; eamque egredientem fines sibi datos intra praescriptum coerceret, ne hominem suavitatibus delinitum atque captum ditioni suae subjiceret, ac sempiterna morte multaret.
Voluptas oculorum varia et multiplex est, quae [Col. 0706B] capitur ex aspectu rerum quae sunt in usu hominum, vel natura, vel opere delectabiles. Hanc philosophi rectissime sustulerunt. Aiunt enim multo esse praeclarius et homine dignius, coelum potius, quam caelata intueri: et hoc pulcherrimum opus intermicantibus astrorum luminibus, tanquam floribus adornatum, quam picta, et ficta, et gemmis distincta mirari. Sed cum diserte ad contemptum terrestrium nos exhortati sunt, et ad coeli spectaculum excitaverunt, tamen spectacula haec publica non contemnunt. Itaque his et delectantur, et libenter intersunt. Quae, quoniam maxima sunt irritamenta vitiorum, et ad corrumpendos animos potentissime valent, tollenda sunt nobis, quia non modo ad beatam vitam nihil conferunt, sed etiam nocent plurimum. [Col. 0706C] Nam qui hominem, quamvis ob merita damnatum, in conspectu suo jugulari pro voluptate computat, conscientiam suam polluit, tam scilicet, quam si [Col. 0707A] homicidii, quod fit occulte, spectator et particeps fiat. Hos tamen ludos vocant, in quibus humanus sanguis effunditur. Adeo longe ab hominibus secessit [Col. 0707A] [Col. 0707] [Variorum Notae to columns 707-708] Adeo longe ab hominibus recessit. Scribo recessit ex Lips. 2, 3, Reimm., Torn., 1587, 1613, Gen. 1630 et Walchio, ubi plures editi secessit. BUN . Sanguinem voluptati habent. Cyprian. l. II, ep. 2: Paratur gladiatorius ludus, ut libidinem crudelium luminum sanguis oblectet . . . homo occiditur in hominis [Col. 0707C] voluptatem. BUN . Quaero nunc. Mss. 10, Quaere. Sed et flagitant. Restitutum et ex Mss. ac 2 edd. quod non tantum postulat. Et, pro etiam. 2 Reg. et 16 edit., sed efflagitant. Nec cruore contenti. Adde quae Plinius scribit lib. XXVIII, cap. 1, quod Gladiatorum sanguinem spectatores bibere soliti erant. Percussos jacentesque repeti jubent. Aliquando ictus repetebant gladiatores, et manus mittebant in vulnus, ne quis spectatores simulata morte deludat. Et participes esse non convenit. Salvian. de Provid. VI conqueritur, in spectaculis olim expletos fuisse ferarum alvos humanis carnibus, cum laetitia circumstantium; hocque esse ait non minus pene hominum aspectibus, quam bestiarum dentibus devorari. Hieronym. contr. Rufin.: Procul, inquit, sit a moribus Christianis, ut sine gladio, voluntate sint homicidae. Et ad D. Augustin. scribens, Haeretici, inquit, quos gladio nequeunt voto interficiunt. Minut. in [Col. 0707D] Octav. diserte profitetur, Christianis fas non esse homicidium videre, aut audire, tantumque ab humano sanguine illos cavere olim solitos, ut nec edulium pecorum in cibis sanguinem novissent. JURETUS .—Vide Tertullianum in libro de Spectaculis. Cyprian. Epist. 1 ad plebem, August. lib. III de Civit. Dei, c. 8 et seqq. Ita neque militare justo licebit. Anabaptisticum dogma sequitur Lactantius tantum pro tempore illo primitivae et adolescentis Ecclesiae, quae nec gladium habebat, nec decebat illam armis uti, sed dumtaxat per passiones et miracula augeri. Caeterum et hominem justum militare posse, et militiam aliquando justam esse, ex SS. Ambrosio, Augustino, Gregorio, caeterisque Patribus prodit Gratianus in Decret. tota causa 23, quaest. 1, 2, 3, et Sixt. Senens. l. VI Bibliothec. annot., 156. ISAEUS .—Haec de injustis tantum bellis et caedibus sunt intelligenda, quod et capite 19 vocat bella contra justitiam. Vide S. Thomam [Col. 0708B] 2-2 quaest. 40, l. I, et Bellarmin. lib. III de Laicis, cap. 14. Neque vero accusare quemquam crimine capitali. Non est hoc simpliciter verum. Possunt enim justae accusandi causae subesse, vel cum accusator vocatur in judicium, vel cum intellexerit scelus in reipublicae [Col. 0708C] perniciem cessurum. S. Gregor. apud Gratian. in can. Si quis super his; in can. Metropolitanum; et Gelas. in can. Qua propter secunda, quaest. 7, S. Thom. 2-2 quaest. 68, art. 1. ISAEUS .—Quod Christiano non licet, ut totus feratur in privatam vindictam. Vide Bellarminum lib. III de Laicis, cap. 12 et 13. Sanctum animal esse voluit. Sanctum in propria significatione hic accipit Lactantius, ab injuria hominum munitum atque defensum. Donatus: Sanctum dicitur, quod omni observatione inviolatum est: sic leges sanctae dicuntur, etc. ISAEUS . Ut recens natos. Ex antiquiss. mss. 2 Reg., 1 Bonon. aliisque octo, et vet. editis Rom., Betul., Is. restitui recens, instar adverbii. Mss. 10 rec. et 15 edit. legunt recentes; septem scripti recenter. Vide Tertullian. Apologet. cap. 2 et 9. Oblidere. Est frangendo, vel premendo praefocare. Oblidere est apud Arnobium et in omnibus fere Lactantii [Col. 0708D] mss. et editis codicibus: in Merton. Christ. Em. est elidere; in 1 Bonon. antiqu. allidere. Veteres saeculi XV Edit. concordant cum textu. Animis. Pro animabus; sic Cicero Epistolar. lib. XIV, epist. 14. Abnegant lucem, etc. Loquitur de immanitate illa, qua mulierculae potiones bibunt ad abortum procurandum. Paulus JC., lib. V Sentent., c. 23: Qui abortionis aut amatorium poculum, etiamsi id dolo non faciant, tamen mali exempli res est, humiliores in metallum, honestiores in insulam amissa parte bonorum relegantur. Quod si ex hoc homo aut mulier perierit, summo supplicio afficiuntur. ELMENHORST . Falsa pietas. Sed nisi me fallunt omnia, falsa pietas haec erat, quod putarent esse magis pium et innocentius exponere, quam strangulare. Patet ex l. V, cap. 9: Qui natos ex se pueros aut strangulent, aut, si nimium pii fuerint exponant. BUN . Viscera sua. Id est, liberos suos. Sic sumitur a Statio, Thebaid. VII, 751, vide Barthium ad hunc [Col. 0709B] locum pag. 730.— Viscera sua. H. l. infantes, liberos tantum. Alibi enim etiam parentes et amici ita dicti, nobis cari, pro visceribus, uti ostendit Pitiscus ad Curt. l. IV, c. 14. BUN .
Quaero nunc, an possint pii et justi homines esse, qui constitutos sub ictu mortis, ac misericordiam deprecantes, non tantum patiuntur occidi, sed et flagitant, feruntque ad mortem crudelia et inhumana suffragia, nec vulneribus satiati, nec cruore contenti: quin etiam percussos jacentesque repeti jubent, et cadavera ictibus dissipari, ne quis illos simulata morte deludat. Irascuntur etiam pugnantibus, nisi celeriter e duobus alter occisus est; et tanquam [Col. 0707B] humanum sanguinem sitiant, oderunt moras. Alios illis compares dari poscunt recentiores, ut quamprimum oculos suos satient. Hac consuetudine imbuti, humanitatem perdiderunt. Itaque non parcunt etiam innocentibus: sed exercent in omnes, quod in malorum trucidatione didicerunt. Hujus igitur publici homicidii socios et participes esse non convenit eos, qui justitiae viam tenere nituntur. Non enim cum occidere [Col. 0708A] Deus vetat, latrocinari nos tantum prohibet; quod ne per leges quidem publicas licet: sed ea quoque ne fiant monet, quae apud homines pro licitis habentur. Ita neque militare justo licebit, cujus militia est ipsa justitia; neque vero accusare quemquam crimine capitali: quia nihil distat utrumne ferro, an verbo potius occidas; quoniam occisio ipsa prohibetur. Itaque in hoc Dei praecepto nullam prorsus exceptionem fieri oportet, quin occidere hominem sit semper nefas, quem Deus sanctum animal esse voluit.
Ergo ne illud quidem concedi aliquis existimet, ut recens natos liceat oblidere, quae vel maxima est impietas; ad vitam enim Deus inspirat animas, non ad mortem. Verum homines, ne quod sit facinus, [Col. 0708B] quo manus suas non polluant, rudibus adhuc et simplicibus animis abnegant lucem non a se datam. Expectet vero aliquis ut alieno sanguini parcant, qui non parcunt suo: sed hi sine ulla controversia scelerati et injusti. Quid illi, quos falsa pietas cogit exponere? Num possunt innocentes existimari, qui viscera sua in praedam canibus objiciunt, et quantum in ipsis est, crudelius necant, quam si strangulassent? [Col. 0708B] [Col. 0709C] [Variorum Notae to columns 709-710] Num possunt . . . strangulassent? Num cum interrogatione, velut acrius et validius, reposui ex mss. veterrimis 2 Reg., 1 Bonon. aliisque 12, nisi quod in 4 Reg. et 2 aliis est, Num possint; in 1 Colb., extrangulassent. Alienae misericordiae. Rost. alieni misericordiae. At illa solemnia in hac re verba. Tertull. l. I Nation. 16: Qui infantes alienae misericordiae exponitis. Minuc. Fel. c. 30: Domi natos frequenter alienae misericordiae exponitis. BUN . [Col. 0709C] Qui alienae misericordiae locum tribuit. Expunxi non ex mss. 2 antiquissimis Reg. aliisque 9 qui negationem respuunt; nec illa admitti debet: alioquin perverteretur auctoris nostri sententia. Sequitur enim, Si contingat ei, quod voluit, ut alatur. Haec vero aliena est misericordia.— Locum tribuit. Lips. 2, 3, Reimm. et omnes ante Cellarium editiones perperam, locum non tribuit. At exponere erat certo respectu alienae misericordiae locum tribuere; unde Paulus, l. IV D. de agnosc. et alendis lib. scite dicit: Necare videtur non tantum is, qui partum praefocat (Lact. elidit, oblidit ) sed et is, qui publicis locis, misericordiae causa, exponit, quam ipse non habet. BUN . Ad servitutem. Si sit masculus. Ad lupanar. Si sit femella. Aedipodis. Qui Laium patrem, a quo infans fuerat expositus, cum adolevisset, imprudens interfecit, et matrem Jocastam uxorem duxit.— Aedipodis. Historia tragica est, celebrata ab ipso Sophocle, in ea fabula [Col. 0709D] quae Oedipi sive Tyranni nomine inscripta est; a Seneca in Thebaide et Oedipo; a Statio in II et XII Thebaidos. Scribitur etiam ab Hygino fabul. 67. BETUL . Duplici scelere confusum. Imo quadruplici; nam patris interfector fuit, matris maritus, suus proinde vitricus, et filiorum frater. Oros. lib. I, c. 12. Vide Platonem lib. VIII de Legibus, et Plutarchum de Curiositate. In potestate. Addidi ex omnibus mss. et cunctis fere editis. Pauperiem. Editi XV saeculo, Paupertatem. Nec interesse omnino conceditur, ne conscientiam perfundat ullus cruor. Non licet justo interesse homicidio hominis: adeo abhorret Ecclesia a cruore, de qua re vide Minucium Felicem in Octavio jam supra laudatum col. 707, not. Et participes. Sanguis . . . praestatur. Id est, caedes fit populo ad eum oblectandum. Lact. l. V, cap. 5, fin.: Gloriam ex sanguine comparare. BUN . [Col. 0710B] Nescio an sit. Nescio an, haud scio an, dubito an, speciem dubitationis, sed plerumque significationem affirmandi habent . . . . . . . . Interdum tamen simpliciter significatione dubitandi dicuntur. Prius hic obtinere credo. Hinc Epit. cap. 63: Quid scena? Num sanctior? Cicero, lib. II de Nat. deor., c. 4: Vir sapientissimus, atque haud scio, an omnium praestantissimus, peccatum suum, quod celari posset, confiteri maluit, etc. Val. Max. lib. II, cap. 9: Hoc crimen nescio an superiore majus. Lib. IV, c. VI: Sed nescio an hoc fortius. BUN . In scenis nescio an sit corruptela vitiosior. Idem Lactantius infra: Quid de mimis loquar corruptelarum praeferentibus disciplinam, qui docent adulteria [Col. 0710C] dum fingunt. Ludos scenicos et turpes, et quaecumque spectacula Ecclesiasticis viris omnibusque Christianis interdicta semper fuisse, testantur Patres et Concilia. Laodicenum can. 54: Non oportet Sacerdotes aut Clericos quibuscumque spectaculis in scenis interesse. Item Concil. Turon. III, can. 7, Carthaginense III, can. 11, addit, quandoquidem a spectaculo et omnes laici prohibeantur. Semper enim Christianis omnibus hoc interdictum est, ut ubi blasphemi sunt, non accedant. Videndi Tertullianus, lib. de Spectaculis, ubi ea christianis omnibus interdicit: vocat ea diaboli negotium Cyprian., epist. 1; Minutius in Octav.: in scenicis non minor furor, turpitudo prolixior: nunc enim mimus vel exponit adulteria, vel monstrat; Arnob. p. 172; Augustinus, lib. de Catechizandis rudibus cap. 16, Homil. 21, lib. L Homiliar., et lib. II de Civit. Dei, cap. 8, 9; et Ludovicus Vives in hunc Augustini locum. Comicae fabulae de stupris virginum loquuntur, Tertullianus, [Col. 0710D] lib. de Spectaculis, comoedias et tragoedias vocat, libidinum et scelerum auctrices cruentas, lascivas, impias et prodigas. Aut amoribus meretricum. 2 Reg. et Brun., amatoribus. Cothurnata scelera. Scilicet mimorum, quorum calcei sublevato subere altiores erant, ut Regum et Principum personam agentes, grandioris staturae apparerent. Itaque Lactantius cothurnata scelera appellat, grandia et elata, quae a tragoedis exhibebantur. NOURRY. Et docent. Ita scribo cum omnibus mss. praeter 3 Reg. rec. in quibus deest conjunctio et, ut in excusis. Foeminas . . . gestibus mentiuntur. Colum. praef. lib. I: Attoniti miramur gestus effoeminatorum, quod a natura sexum viris denegatum muliebri motu mentiantur, decipiuntque oculos spectantium. Quid de mimis. De his vide caput 20, lib. I, et Epitom. cap. 6, atque Tertullianum Apologetici cap. 15.
[Col. 0710A] Ergo si homicidium facere nullo modo licet, nec interesse omnino conceditur, ne conscientiam perfundat ullus cruor: siquidem populo sanguis ille praestatur. In scenis quoque nescio an sit corruptela vitiosior. Nam et comicae fabulae de stupris virginum loquuntur, aut amoribus meretricum; et quo magis sunt eloquentes, qui flagitia illa finxerunt, eo magis sententiarum elegantia persuadent, et facilius inhaerent audientium memoriae versus numerosi et ornati. Item tragicae historiae subjiciunt oculis parricidia, et incesta regum malorum, et cothurnata scelera demonstrant. Histrionum quoque impudentissimi motus quid aliud, nisi libidines et docent, et instigant? quorum enervata corpora, et in muliebrem incessum habitumque mollita, impudicas foeminas inhonestis [Col. 0710B] gestibus mentiuntur. Quid de mimis loquar corruptelarum praeferentibus disciplinam? qui docent [Col. 0711A] adulteria, [Col. 0711A] [Col. 0711B] [Variorum Notae to columns 711-712] Qui (mimi) docent adulteria, etc. Egregie Val. Max. l. II, c. 6, n. 7 ext.: Massilia severitatis custos acerrima est, nullum aditum in scenas mimis dando, quorum argumenta majore ex parte stuprorum continent actus, ne talia spectandi consuetudo etiam imitandi licentiam sumat. Conf. Tertull. de Spectac. c. 17 et Salvian. lib. VI Gubern. D. pag. 108. BUN .— Docent adulteria, dum fingunt. Cyprianus, de Gratia ad Donatum p. 6: Adulterium discitur, dum videtur, et lenocinante ad vitia publicae auctoritatis malo, quae pudica fortasse ad spectaculum matrona processerat, de spectaculo revertitur impudica. Et Minucius Felix, p. 345: Histrio amorem dum fingit, infligit. Quae aspectu, etc. Atque nescio qui fiat, quod ne in nostris quidem dramatibus quidquam salvum atque sacrum satis sit. Multo siquidem majori applausu excipitur, cum senes Susannam se lavaturam, et jam crura sandalibus induentem speculantur, quam [Col. 0711C] quando ad supplicium accessura pignoribus valedicit: cum Judith Holopherni libidinosis gestibus blanditur, quam cum cilicio induta preces ad Dominum fundit, cum Sara suam marito ancillam permittit, quam cum de filii sacrificio sollicitus pater ad Deum orat: cum Putiphari conjux Josephum de stupro sollicitat, quam cum Jacob annonae penuria premitur. Usque adeo sunt oculi rebus vanis, quam seriis spectandis promptiores. BETUL . Praefigurat. Conf. Epit., c. 12, pr. Lexica in auctoritate Lactantii subsistunt. Ante eum usi hoc verbo Tertull. Praescr. Haer. cap. 26, Praefiguraverat. Cyprianus, l. II, ep. 3: Sacramentum praefiguratum . . . veritas praefiguratae imaginis. BUN . Praematuris vitiis. It. mss. et impressi. Francius legere malebat praematuros vitiis: non male. Sed tamen mox praecessit, adhaerentibus vitiis. Quos peccare jam non decet. Post haec verba, mss. 2 Reg. rec., Jun., Cant. et 1 Colb. in marg. ac 9 editi addunt, in talem vitiorum semitam dilabuntur: quae [Col. 0711D] caeteri respuunt.— Peccare jam. Id est, amplius. Vid. Passeratium ad Cic. pro Quint. cap. 1: Mihi est jam sanctum atque sincerum in civitate. Conf. Vorst., Lat . . . Neglecta, pag. 230. Lactantius saepe, e. g., l. III, c. 17: Est tempus . . . quo et nos jam non sumus. L. V, cap. 13: Ut videatur is jam Christianus non esse. BUN . Circensium. Tarquinius Priscus Circum Romae, qui Maximus dicitur, primus instituit, in quo ludos opulentius instructiusque quam caeteri reges fecit: auctor Livius lib. 1: Fuit autem Circus ( ἱππικὰ
θέατρα Plutarchus vocat) inter Palatinum et Aventinum montem: de quo vide Pomp. Laetum de Antiquitatibus Romae. Varro de Lingua Lat. IV: Armilustrum, inquit, ab ambitu lustri: locus idem Circus Max. dictus, quod circumspectaculis aedificatus, ibi ludi fiunt, et quod ibi circum metas fertur pompa, et equi currunt. Fuerunt autem metae. 7. Propertius:
[Col. 0712B] In ludis circensibus nobilissimi juvenes, ut ex Tranquillo manifestum est, quadrigas, bigas, et equos desultorios agitabant. Hunc tamen morem non vetustissimum fuisse, vel ex Livio patet. Nam in quarto loco lib. V Decadis, scribens gesta anni D. LXXXIII: Mos erat tum, inquit, nondum hac effusione inducta, bestiis omnium gentium circum complendi varia spectaculorum conquirere genera: nec semel quadrigis, semel desultore misso vix unius horae tempus utrumque curriculum complebat. Circenses ludi a scriptoribus aliquoties Magni, nonnunquam etiam Romani appellantur; dicti autem circenses, si Servio credimus, vel a circuitu, vel ab ensibus circa quos circumibant. BETUL .
Insidat. Ita omnes pene mss. et 4 edd. In 2 Reg. est insidiat; in 5 Reg., 1 Colbert. et 14 excusis insideat.
Itidem infra sequenti cap. post initium ex quamplurimis. mss.
[Col. 0712C] Et primitus quidem venationes. Non memini me haec alibi legere, quam apud Alexandrum, qui haec sua procul dubio ex Lactantio transcripsit: nisi quod Comoedias atque Tragoedias Libero patri sacras fuisse, Donatus in Terentii prolegomenis testatur etiam. Sed in Andriae commentario, Comoediam Apollini, Tragoediam Baccho constitui solitas testatur. Servius in VIII Aeneid., Circenses ait Conso, tatur. Servius in VIII Aeneid., Circenses ait Conso, hoc est Neptuno equestri sacros fuisse. Consum autem dictum, quod consultorum sit deus. Tertullianus quoque sub finem libri de Muliebri habitu testatur, se de saecularibus Spectaculis volumen edidisse. BETUL .
Munera. Munerum appellatio non ad gladiatores tantum, sed et ad ferarum confectores, apud Plin. libro LXXXIV, cap. 3, haud dubie pertinet, imo et apud alios plerosque. Sueton. in Julio cap. 75, et Calig., capite 27, bestiarum, ad munus populi comparatum alicubi commeminit. Vid. Sen. lib. de Benef. cap. 12.
[Col. 0712D] Circenses vero Neptuno. Paulatim tamen. Sic emendavi ex mss. 6 Reg. quorum duo sunt veterrimi, 5 Colb., 3 Lips. Em., Brun. et editis Cellar., Walch. In edit. Rom. 1470 bis vero; in 1 Colb. Circenses vota Neptuno. Paulatim tamen; corrupte vota, pro vero. In 4 Reg. rec. et 12 vulgatis, Circenses Neptuno.
Singulique ludi, etc. Arnobius lib. VII contra Gentes: Vos aeris tinnitibus et tibiarum sonis, vos equorum curriculis et theatralibus ludis persuasum habetis deos delectari et affici, irasque aliquando conceptas eorum satisfactione molliri.
Nominibus. Ita restitui ex cunctis mss. et edit. Rom. 1470. Editi fere omnes numinibus. Sed qui sibi vult: Caeteris diis honorem tribuere, et numinibus eorum consecrare ludos? Ex mss. multo melius nominibus, scilicet qui suam habent denominationem a fictorum deorum nominibus, veluti Saturnales a Saturno, Martiales a Marte, Apollinares ab Apolline, Cereales a Cerere, Florales a Flora, etc.
dum fingunt, et simulatis erudiunt ad vera? Quid juvenes aut virgines faciant, cum haec et fieri sine pudore, et spectari libenter ab omnibus cernunt? Admonentur utique quid facere possint, et inflammantur libidine, quae aspectu maxime concitatur; ac se quisque pro sexu in illis imaginibus praefigurat, probantque illa, dum rident, et adhaerentibus vitiis, corruptiores ad cubicula revertuntur; nec pueri modo, quos praematuris vitiis imbui non oportet: sed etiam senes, quos peccare jam non decet.
Circensium quoque ludorum ratio quid aliud habet, nisi levitatem, vanitatem, insaniam? Tanto namque impetu concitantur animi in furorem, quanto illic [Col. 0712A] impetu curritur; ut jam plus spectaculi exhibeant, qui spectandi gratia veniunt, cum exclamare, et efferri, et exilire coeperint. Vitanda ergo spectacula omnia, non solum ne quid vitiorum pectoribus insidat, quae sedata et pacifica esse debent: sed ne cujus nos voluptatis consuetudo deliniat, et a Deo atque a bonis operibus avertat. Nam ludorum celebrationes, deorum festa sunt; siquidem ob natales eorum, vel templorum novorum dedicationes sunt constituti. Et primitus quidem venationes, quae vocantur munera, Saturno sunt attributae; ludi autem scenici Libero; circenses vero Neptuno. Paulatim tamen et caeteris diis idem honos tribui coepit; singulique ludi nominibus [Col. 0713A] eorum consecrati sunt, sicut Sisinius Capito [Col. 0713A] [Col. 0713C] [Variorum Notae to columns 713-714] Sisinius Capito. Heumannus putat legendum esse Asinius Capito, cujus doctissimi viri mentionem facit Aulus Gellius lib. V, cap. 20, idemque Festus. Eumdem tamen Sisinnium Capitonem vocat S. Hieronymus, Quaest. in Genesim ad cap. X. Convenitur. Soli mss. antiq. 1 Bon. et 1 Reg. convenit. Intimum. Mss. 8 rec. et ed. Rom. 1470, integrum.—Sensum intimum. Goth., Ven. 1471, Rost.: sensum integrum. Prius aptius, cujus elegantiam et vim ex Cicerone Gronovius ad Minucii Fel. cap. 1, pag. 4, Intimis sensibus, illustrat. Sic Lact. lib. I, cap. 20: Quae sensibus intimis horrere debuerant. BUN . Inde homines litterati. Quare in prooemio tertii, Tullianam sibi optavit eloquentiam: non quod veritas, cujus sermo simplex est, lenocinio verborum indigeat, sed propter eos qui omnem orationem nisi dulce quiddam tinnientem fastidiunt. Verum illic de hoc satis est dictum. BETULEIUS . Cum ad Dei religionem accesserint. Ex antecedentis capitis 20, fin., ad Dei religionem accedere, idem est [Col. 0713D] quod discedere a deorum cultu, et ad Deum (Dei Religionem) se conferre; aut inversis verbis in Epit. cap. 63, pr.: Relectis profanis ritibus, ad Dei cultum transire; aut ex lib. VII, cap. 22: Deos relinquere, et ad unius se Dei cultum religionemque convertere; aut denique idem quod lib. VII, cap. 11: Coelestem religionem Dei (justitiam) sequi. BUNEMAN . Si non fuerint ab aliquo perito doctore fundati. De his, qui minus solida fundamenta posuerunt, dixit elegantius lib. V, cap. 1: Quorum non est stabilis ac solidis radicibus fundata et fixa sententia. Nutant enim plurimi, ac maxime qui litterarum aliquid attigerunt. BUNEMAN . Accesserint, si non fuerint ab aliquo perito doctore fundati, minus credunt. Si non, etc. Haec verba delet Heuman. Verum hunc locum ita restitui ex mss. antiquissimis 1 Bonon. et 1 Reg., consentientibus 1 Regio-Put., 1 al. Reg., 2 Colb., 1 Clarom., 2 Lips., ed. Rom. 1468, in quibus est accesserint, ab aliquo perito doctore [Col. 0714C] fundati: deest si non fuerint. Mss. Cauc., Jun., 16 alii et 14 editi, accesserint, ab aliquo imperito doctore fundati; 2 Reg. in aliquo imperito, Ms. Cant. et edd. Thom., Thys. et Gall., accesserint, si non fuerint ab aliquo imperito, etc., omnino male. Quae omnia cum satis non sint enodata in hac Dom. Joan. Bapt. le Brun annotatione, ea paulo fusius explicanda esse credidimus, ut lectio, quam textus noster repraesentat, melius ac dilucidius confirmetur. Sensus vero hic est, ut dicat Lactantius, homines litteratos et politis litteris imbutos, cum ad religionem accedunt, minus solere credere, quod despiciant simplicitatem sermonis sacrarum Litterarum. Id tamen non eveniet, si accedentes ad veram religionem, habeant doctorem religionis exercitatum in rebus sacris, peritum et litteris imbutum. Vulgaris lectio habebat prius: Inde homines litterati, cum ad Dei religionem accesserint, ab aliquo imperito doctore fundati minus credunt. Quae quidem eumdem fere sensum repraesentat, ac ille qui in textu nostro legitur: sed oratio minus elegans, atque obscurior [Col. 0714D] est. Illae vero voces doctore fundati, quae saepe non leguntur in veteris eloquii latini sermonis auctoribus, videntur tamen in jurisconsultis, qui fundatos in jure dicunt. Fundo igitur idem est ac doceo. Sic apud Livium legitur leviter fundata fides. Insidit. Ita cuncti fere mss. et ed. Rom. 1470. In 2 rec. est insistit; in 1 Colb. et sedit; in 4 rec. et 11 vulgatis insidet. Et mentis, et vocis. Neque vox sine mente est. Dicitur abusive vox de inanimis quoque ac mutis, strepitus atque sonitus, Latinis. Quamquam Aristoteles mutis etiam vocem tribuit. BETULEIUS . Carere fuco. De simplicitate SS. Scripturarum vide Isidor. Pelus. lib. XI, Ep. 5. Quae animam sibi vinciant. Mss. 1 Bon. antiq., 1 Lips. et Brun. subjiciunt. Sic legitur apud Buneman.:— Animam sibi subjiciunt. Conjeci legendum viciant, id est vitiant (nam Rost. fere semper, e. g. lib. II, cap. 2, viciant pro vitiant scribit) . Huc igitur pertinerent [Col. 0715C] supra, voluptas . . . vitiosa. Verbum vitiant itaque textui integro aptum, quia et de animo et corpore dicitur. BUN .
Aurium voluptas ex vocum et cantuum suavitate percipitur; quae scilicet tam vitiosa est, quam oblectatio illa, de qua diximus, oculorum. Quis enim non luxuriosum ac nequam putet eum, qui scenicas artes domi habeat? Atqui nihil refert, utrumne luxuriam solus domi, an cum populo exerceas in theatro. Sed jam de spectaculis dictum est. Restat unum, quod est nobis expugnandum; ne capiamur iis, quae ad sensum intimum penetrant. Nam illa omnia, quae verbis [Col. 0713B] carent, id est aeris et nervorum suaves soni, possunt facile contemni, quia non adhaerent, nec scribi possunt. Carmen autem compositum, et oratio cum suavitate decipiens, capit mentes, et quo voluerit impellit. Inde homines litterati cum ad Dei religionem accesserint, si non fuerint ab aliquo perito doctore fundati, minus credunt. Assueti enim dulcibus et politis sive orationibus, sive carminibus, divinarum litterarum simplicem communemque sermonem pro sordido aspernantur. Id enim quaerunt, quod sensum [Col. 0714A] demulceat. Persuadet autem quidquid suave est, et animo penitus, dum delectat, insidit. Num igitur Deus et mentis, et vocis, et linguae artifex diserte loqui non potest? Imo vero summa providentia carere fuco voluit ea quae divina sunt, ut omnes intelligerent quae ipse omnibus loquebatur.
Ergo qui veritati studet, qui non vult se ipse decipere, abjiciat inimicas ac noxias voluptates, quae animam sibi vinciant, ut corpus cibi dulces: praeferantur vera falsis, aeterna brevibus, utilia jucundis. Nihil aspectu gratum sit, nisi quod pie, quod juste fieri videas; nihil auditu suave, nisi quod alit animam, melioremque te reddit. Maximeque hic sensus non est ad vitium detorquendus, qui nobis ideo datus est, ut doctrinam Dei percipere possemus. Itaque si voluptas est, audire cantus et carmina, Dei laudes canere et audire jucundum sit. Haec est voluptas vera, [Col. 0714B] quae comes et socia virtutis est. Haec est non caduca et brevis ut illae quas appetunt, qui corpori, ut pecudes, serviunt; sed perpetua, et sine ulla intermissione delectans. Cujus terminos si quis excesserit, nihilque aliud ex voluptate petierit, nisi ipsam voluptatem; hic mortem meditatur, quia sicut vita perpetua in virtute est, ita mors in voluptate. Qui enim temporalia maluerit, carebit aeternis; qui terrena praetulerit, coelestia non habebit.
Ad voluptates. Ad, pro quod attinet, usurpatur. Nihil hic supplendum. Eleganter Veteres, etsi rarius, disputare ad aliquid, disserere ad aliquid. Iterum Lactantius ex Gellio in Epit. cap. 29: Ad ea Chrysippus cum dissereret. BUN .
Nihil est quod a nobis disputetur. Mss. Cauc., Jun. et edit. 7, nihil est aliud quod, etc.
Ventri et gulae. Hos fugiendos docet Paulus ad Philippenses III, 19, quorum deus venter est.
Si unguentis oblitus, etc. Arnobius lib. V: Quid compti violaceis coronis? Unguentum olere, et satyris [Col. 0715D] et scenis explosum est, tanquam molle, et virili decoro adversum. Aristoteles in III Moral. cap. 10, eos ponit in numero τῶν ἀκολάστων, qui odoribus et suavi musices concentu supra modum delectantur; intemperantes tamen magis accedere affirmat τοὺς τῶν μύρων ὀσμαῖς Χαίροντας. Verum Aristoteles reprehensione dignissimus est, quod temperantiam corpori, atque non item animo assignat. Quid quod scriptores ecclesiastici florum odorem, sertorumque usum damnant. Nam Tertullianus in eo libro quem de Corona militis inscripsit, florum in coronis usum execratur. Et in Apologet. cap. 46, probat, christianos nihilominus portionem suam ad vitae consociationem adferre, etiamsi flores naribus non admoveant, si spectacula nulla spectent. Minucius: Quot caput non coronamus, ignoscite; nec mortuos coronamus, cum beatus non egeat, et miser non gaudeat floribus.
Itaque fecit omnia. 1 Bonon. antiq. Idque fecit omne.
[Col. 0716C] Ab hominibus. Ita restitui ex editis Torn. ac Soubron. cunctisque mss. praeter 2 Reg. rec. et 1 Colb. in quibus, velut in impressis, est ab hominibus, vel ex omnibus; 1 Brun. et edit. Betul. ab aliis.
Quia. Est pro quod. Et sic alibi passim Lactantius, aliique auctores; ut passim videre est.
Ex tactu voluptatem. Tactus ( ἅφη ) totius corporis organo utitur, cum reliqui sensus singuli singula sua instrumenta habeant. Atque sic pro portione libido omnium maxima est et suavitate quae ex coitu capitur (nam caetera totus hic sensus vitio caret), totum corpus hiat. De quo vide Aristot. lib. de Generatione animal. primo, cap. 18. BETUL .
Cupiditas. De qua vide Plinium lib. X, cap. 63.
Ut esset laus. 1 Colb. a prima manu, et edit. Is. in [Col. 0716D] marg.: Forte, ut esset ei laus.
Quam quidam necessitatem. Mihi videtur Hermetem Trismegistum et Apuleium, quem legerat, intellexisse. Apul. in Apolog. p. 327: Nubendi . . . seu rationem seu necessitatem fato adscribit. BUN .
Objicit, etc. Sic emendavi ex omnibus prope mss. et 12 impressis. Reg. 1 rec. et Goth., Objicit itaque oculis; 1 Bonon. antiq. Objicitque prae oculis. Editi nonnulli, Objicitque oculis, male; mox enim sequitur, suggeritque.
Tum in intimis visceribus. Praepositionem, quam in plurimis libris absorbuit syllaba sequens, addidi ex Reimm., Torn. 1587, 1613.
Lupanaria quoque constituit. Per suos nimirum satellites. Nam in historiis de Caligula et Heliogabalo legimus, quod lupanaria constituerint. Caeterum de lupanaribus, lib. I dictum est, cap. 20. Tertul. in Pallio: Aspice lupas popularium libidinum nundinas.
Ad voluptates autem saporis et odoris, qui duo sensus ad solum corpus pertinent, nihil est quod a nobis disputetur; nisi forte quis exigit ut dicamus, turpe esse sapienti ac bono, si ventri et gulae serviat; si unguentis oblitus, ac floribus coronatus incedat: quae qui facit, utique insipiens, ineptus, et nihili est, et quem ne odor quidem virtutis attigerit. Fortasse quispiam dixerit: Cur ergo illa facta sunt, nisi ut iis fruamur? Atenim jam saepe dictum est, virtutem nullam futuram fuisse, nisi haberet quae opprimeret. Itaque fecit omnia Deus ad instruendum certamen rerum duarum. Ergo illecebrae istae voluptatum arma [Col. 0715B] sunt illius, cujus opus unum est, expugnare virtutem, justitiamque ab hominibus excludere. His blandimentis et suavitatibus titillat animas. Scit enim quia mortis est fabricatrix voluptas. Nam sicut Deus hominem ad vitam, non nisi per virtutem ac laborem vocat: ita ille ad mortem per delicias ac voluptates; et sicut ad verum bonum per fallacia mala, sic ad verum malum per fallacia bona pervenitur. Cavenda sunt igitur oblectamenta ista, tanquam laquei et plagae; ne suavitudinum mollitie capti, sub ditionem mortis cum ipso corpore redigamur, cui nos mancipavimus.
Venio nunc ad eam, quae percipitur ex tactu, voluptatem: qui sensus est quidem totius corporis. Sed ego non de ornamentis, aut vestibus, sed de sola libidine dicendum mihi puto; quae maxime coercenda est, quia maxime nocet. Cum excogitasset Deus duorum sexuum rationem, attribuit iis, ut se invicem appeterent, et conjunctione gauderent. Itaque ardentissimam cupiditatem cunctorum animantium corporibus admiscuit, ut in hos affectus avidissime ruerent, eaque ratione propagari et multiplicari genera possent. [Col. 0716B] Quae cupiditas et appetentia in homine vehementior et acrior invenitur; vel quia hominum multitudinem voluit esse majorem, vel quoniam virtutem soli homini dedit, ut esset laus et gloria in coercendis voluptatibus, et abstinentia sui. Scit ergo adversarius ille noster, quanta sit vis hujus cupiditatis, quam quidam necessitatem dicere maluerunt; eamque a recto et bono, ad malum et pravum transfert. Illicita enim desideria immittit, ut aliena contaminent, quibus habere propria sine delicto licet. Objicit quippe oculis irritabiles formas, suggeritque fomenta, et vitiis pabulum subministrat: tum intimis visceribus stimulos omnes conturbat et commovet, et naturalem illum incitat atque inflammat ardorem, donec irretitum hominem implicatumque decipiat. Ac ne quis [Col. 0716C] esset, qui poenarum metu abstineret alieno, lupanaria [Col. 0717A] quoque constituit; et pudorem infelicium mulierum publicavit, ut ludibrio haberet tam eos qui faciunt, quam quas pati necesse est.
His obscoenitatibus animas, ad sanctitatem genitas, velut in coeni gurgite demersit, pudorem extinxit, pudicitiam profligavit. [Col. 0717A] [Col. 0717C] [Variorum Notae to columns 717-718] Pudicitiam profligavit. Sic editio Cellarii et Heumanni, et quidem recte, ut sit gradatio, demersit, extinxit, profligavit. Alii flagitavit, quasi diceres, ardenter ad stupra et flagitia sollicitare, vel de stupro instantius aliquam virginem appellare. Mss. 6 Vaticani, 1 Reg. rec., 1 Lips., 1 Clarom. et Aldus inter emendanda errata suae editionis habent flagitiavit; insolens verbum. Marm. et 1 Reg. a secunda manu profugavit; 2 Reg. rec. fugavit. At non mihi placent variantes istae lectiones, nec Betuleii nec Isaei correctiones. Pudicitiam flagitavit, in multis mss. Et sic Ulpianus de privat. delic., cap. 2, et lege 2 Digest. de priv. delic., § 5, ancillam alienam flagitare. Sed [Col. 0717D] haec satis ad rem facere non videntur.— Pudicitiam. Hic perpende illa lib. I, cap. 20: Nulla pudicitia, libidinibus effraenatis omnem sexum et omnes corporis partes contaminantibus. BUN . Mares maribus admiscuit. 1 Bon. antiq. applicuit. Crimen sodomiticum. Vide Epistol. ad Romanos, c. l. Institutum Dei. Sic restitui ex 14 vet. editis cunctisque mss., exceptis Em. et 1 Clarom., in quibus est justitiam Dei, ut in 5 vulgatis. Nisi etiam suum profane, etc. Ita mss. 2 Bonon., Tax., Pen. In Cauc., Jun. et 8 editis, pro etiam, est et. Scripti 7 Reg., inter quos sunt duo veterrimi, et 11 alii rec. habent, nisi etiam suum sexum profane; 5 rec. totidemque editi, nisi et suum sexum profane, perperam repetentes vocem sexum, quae mox praecessit. Ne capiti quidem parcit. De hoc peccato propter ejus obscoenitatem nihil dicimus. Vide, si potes salva verecundia, quae refert Suetonius de monstro hominis Tiberio; nam in hac re scelus fuerit eruditum esse. [Col. 0718C] De hoc peccato abunde tractat Hieron. Magius, ut videre est in Thesauro Critic. Gruteri tom. II, p. 1353. Ex GALLAEO . Consequatur. Restitui ex ed. Torn. Soubron. et omnibus mss. praeter 1 Reg. cui est exequatur. 2 Reg. rec. et 3 Colb. ac 16 editi, assequatur. Prohibebit. Ms. 1, Reg. cohibebit; alii 8 rec. et 6 edd. prohibet; 1 Colb. prohiberet. Caeteri, ut in textu. Alienis, quae. Post alienis, multi mss. cunctique fere editi addunt toris, quod stare non potest cum relativo quae. 1 Reg. rec. quos. —Attamen Buneman. habet alienis toris et notam sequentem exhibet in hanc vocem:— Alienis toris, quae. Constanter ita libri; [Col. 0718D] ut dicatur utroque genere torus, torum, tori, tora, ut forus, forum, lectus, lectum. BUN . Proponere. Sic emendavi ex edit. Cellar. cunctisque mss. praeter 2 Reg. rec. et 1 Clarom. qui ferunt praeponere, ut 18 edit. Huic. ms. 1 Bonon. antiq. Cui. Ad mortemque condemnant. Ita restitui ex mss. et omnibus fere editis. 1 Bonon. antiq. solus, et nonnulli typis excusi habent, morteque condemnant. In quod habet mors potestatem. Reposui quod ex mss. 2 antiquissimis Reg., 1 al. Reg. optimae notae, et 2 Brun. In 7 Reg., 6 Colb., 2 Clarom. et 17 edit. legitur in quo. Pudorem. Scripti 16 et 12 edit. addunt que, sed frustra; a sequenti enim membro abest. Ad deteriora desciscere. Sic restitui ex mss. 1 Bonon. antiq., Pal., 2 Reg., favente antiquissimo Regio, in quo legitur desuescere; corrupte pro desciscere. In 16 scriptis et 19 editis est descendere.
Quod si aliqua necessitas prohibebit, tum vero [Col. 0718A] maxima adhibenda virtus erit, ut cupiditati continentia reluctetur. Nec tantum alienis, quae attingere non licet, verum etiam publicis vulgatisque corporibus abstinendum, Deus praecepit; docetque nos, cum duo inter se corpora fuerint copulata, unum corpus efficere. Ita qui se coeno immerserit, coeno sit oblitus necesse est; et corpus quidem cito ablui potest: mens autem contagione impudici corporis inquinata non potest, nisi et longo tempore, et multis bonis operibus, ab ea quae inhaeserit colluvione purgari. Oportet ergo sibi quemque proponere, duorum sexuum conjunctionem generandi causa datam esse viventibus, eamque legem his affectibus positam, ut successionem parent. Sicut autem dedit nobis oculos Deus, non ut spectemus, voluptatemque capiamus, sed ut videamus propter eos actus, qui pertinent [Col. 0718B] ad vitae necessitatem, ita genitalem corporis partem, quod nomen ipsum docet, nulla alia causa nisi efficiendae sobolis accepimus. Huic divinae legi summa devotione parendum est. Sint omnes, qui se discipulos Dei profitebuntur, ita morati et instituti, ut imperare sibi possint. Nam qui voluptatibus indulgent, qui libidini obsequuntur, ii animam suam corpori mancipant, ad mortemque condemnant: quia se corpori addixerunt, in quod habet mors potestatem. Unusquisque igitur, quantum potest, formet se ad verecundiam, pudorem colat, castitatem conscientia et mente tueatur; nec tantum legibus publicis pareat: sed sit supra omnes leges, qui legem Dei sequitur. Quibus bonis si assueverit, jam pudebit eum ad deteriora desciscere: modo placeant recta et honesta, [Col. 0718C] quae melioribus jucundiora sunt quam prava et inhonesta pejoribus.
[Col. 0719A] Nondum omnia castitatis officia executus sum: quam Deus non modo intra privatos parietes, sed etiam praescripto lectuli terminat; ut cum quis habeat uxorem, neque servam, neque liberam [Col. 0719A] [Col. 0719C] [Variorum Notae to columns 719-720] Neque servam, neque liberam, etc. Quare reprehendenda est in jure civili Romanorum lex Julia, quae inter liberas tantum personas adulterium stuprumve passas locum habet; caeterum injuriarum, vel servi corrupti actionem relinquat actori adversus eum, qui cum serva consuetudinem habeat. Lib. Inter liberas, ff. ac lib. Jul. de Adul. Non levior error est eorumdem jureconsultorum, qui adulterium et stuprum eum fecisse dicunt, qui vel cum conjuge tua consuetudinem habuit, vel filiam vitiavit; et tu, licet fidem uxori fefelleris, adulter non eris, nisi te altera pars reum fecerit: atque ita adulterium ex passis, non ex inferentibus metiuntur. Adulter ipsis est, qui cum alterius uxore consuetudinem habet, etiam si maritus non sit. Stuprum intulisse dicitur, licet maritus, si rem cum virgine viduave habuerit. Sed sacrae litterae eum adulterii teneri dicunt, qui fidem conjugalem fefellit. BETULEIUS . [Col. 0719D] Sola mulier adultera est, etc. Hoc non ita est accipiendum. quasi vel contra conjugis tuae adulterum, vel quasi filiae stupratorem (si modo haec Modestini differentia admittenda est, quam Ulpianus καταχρηστικώτερον confundi fatetur) actio data non sit: sed quod mulieri lex Julia non permittat in publico judicio adulterii accusationem, ut Impp. Severus et Antoninus Cassiae rescripserunt, leg. prima, Cod. ad leg. Juliam de Adult. BETUL . Maritus autem, etc. Ex Petito lex Solonis, quae partim extat apud Lysiam, partim apud Plutarch. ita habet: Ne quis pro moecho prehenditor in ea, quae vel in lupanari, vel publice prostat. Quae publice prostant, etiam servorum injuriae obnoxiae sunto; per lupanaria namque atque ancillulas libido permittitur. Hieronym. in Vita Fabiolae: vide et August. de Civ. Dei lib. XIV, cap. 17. Hinc apud Quintilian. lib. VII, cap. 4, quaeritur an deprehensus cum alterius uxore adulter sit: quia non de appellatione, sed de vi facti ejus ambigitur, [Col. 0720C] an omnino peccaverit. Divina lex. Matth. XIX, Marc. X, I Cor. VII, Ephes. V. Solam omnium mulierem, etc. Plinius ait lib. VII, cap. 11: Praeter mulierem pauca animalia coitum novere gravida. In paucis iis sunt equa et sus, ut idem Plinius ait extremo cap. 63 lib. X; sed solius equae meminit Aristot. lib. IV de Gen. Anim., cap. 5. Libido cogeret viros aliud appetere. Ms. Brun alias; Francius, aliam. Iniquum est enim, etc. Ulpian in lib. Si uxor., § Judex, ff. ad leg. Jul. de adult. «Judex, inquit, ante oculos habere debet, et inquirere, an maritus pudice vivens mulieri quoque bonos mores colendi auctor fuerit. Periniquum enim videtur esse, ut pudicitiam vir ab uxore exigat, quam ipse non exhibeat. Quae res potest et virum damnare, non rem ob compensationem mutui criminis inter utrosque communicare.» BETUL . Effecit. Mss. 10 rec. et 4 vet. edit. id effecit, 5 alii, [Col. 0720D] id efficit. Exemplo ipso concitata. Sic reposui ex mss. 10 Reg., 5 Colb. et 8 aliis. 1 Colb. et 1 Clarom. habent, exemplo ipsa concitata; edit. 12, exemplo ipso incitata; in 4 aliis excusis deest ipso.—Exemplo . . . concitata. Cic., l. II de Fin., c. 19, animi ardore . . . concitati, et Lactant., l. I, c. 10, concitatus dolore injuriae; sed plane, ut hic, in l. de Mortibus Persec., c. 9, concitatus domesticis exemplis dixerit. Vindicari. Ex edit. Rom. 1470, cunctisque mss. est, praeter 1 Colb., in quo, sicut et in 17 vulgatis, legitur vindicare. Adduntur illa. Ita correxi ex mss. 2 antiquissimis Reg. aliisque sex. In 13 totidemque editis est addantur; in 1 Bon. antiq. et 4 aliis adducuntur. Dimissam duxerit. 1 Colb. divisam; 1 Bon. antiq. duxerit ejectam; Luc. VI. Adulteram fieri mentem. Ovid., adultera mens est. FRANCIUS .
Cavendum igitur, ne occasionem vitiis nostra intemperantia demus: sed assuescant invicem mores duorum, et jugum paribus animis ferant. Nos ipsos in altero cogitemus. Nam fere in hoc justitiae summa [Col. 0720B] consistit, ut non facias alteri, quidquid ipse ab altero pati nolis. Haec sunt quae ad continentiam praecipiuntur a Deo. Sed tamen ne quis divina praecepta circumscribere se putet posse, adduntur illa, ut omnis calumnia, et occasio fraudis removeatur, adulterum esse, qui a marito dimissam duxerit, et eum qui praeter crimen adulterii uxorem dimiserit, ut alteram ducat; dissociari enim corpus et distrahi Deus noluit. Praeterea non tantum adulterium esse vitandum, sed etiam cogitationem; ne quis aspiciat alienam, et animo concupiscat: adulteram enim fieri mentem, si vel imaginem voluptatis sibi ipsa depinxerit. Mens est enim profecto quae peccat; quae immoderatae libidinis [Col. 0721A] fructum cogitatione complectitur: [Col. 0721A] [Col. 0721C] [Variorum Notae to columns 721-722] Libidinis fructum cogitatione complectitur. Augustin. contra Manich.: Justitia tenet sola mala voluntate, quamvis quod voluerint, implere nequiverint. Salvian., VI: Ipsa rei turpis cupiditas pro actione damnatur. Ambros., l. I de Offic.: Adulterium non solum facti colluvione, sed et aspectus attentione committitur. PRICAEUS . Cum propositum sit hominibus. Scripti 9 rec. et 10 edit. vet., omnibus hominibus. Etiam vincere. Sic reposui ex 5 vet. impressis, et omnibus fere mss. praeter 1 Lips. cui est et eam vincere; 1 Colb. et 8 edit., eam vincere. Hoc coelesti genere vitae. Id est caelibatu. FRANCIUS , in ora libri sui. Sed tamquam sinat. In solo mss. Regio antiquiore, sed tamquam qui libertatem arbitrio largiatur: quod est glossema. Terram triumphabit. In quarto casu, sicut alibi dixit, vitam vivere, mortem occumbere, militiam militare. [Col. 0721D] Per terram triumphare, intelligit Lactantius, de terrenis bonis et voluptatibus triumphare. Vide Epitom., cap. 51 et 66. Cepit. Jun., 1 Colb. et 5 edit., ceperit. Nam quia virtus. 1 Reg. antiq., nam si; Bon., 8 Reg., Tax., Pen., 2 Colb., 2 Clarom., namque virtus; Brun., nam quoniam virtus. Caeteri cum omnibus editis, ut in textu: quod videtur aptius. Nobis exeundum est. Exire, de opere dicitur studio et labore ad finem perducto. CASAUB . Aut de se ipse desperet. 1 Reg. antiq., ac; Brun., de se ipso. In 8 scriptis rec. et 6 edd. deest ipse. Ad injustitiae viam lapsus est. 2 Colb. justitiae, vitiose; 6 rec. et ed. Betul., a justitiae via lapsus est. Academico tertio. Cicero ad Atticum monet quatuor se de Academicis Quaestionibus libros ad duos contraxisse. Citatur tamen liber quartus a Nonio Marcello, qui alter ex duobus est qui extant, sicut tertius a Lactantio. Hic tamen cum aliis plerisque interiit. [Col. 0722C] Quod si liceret ut iis, etc. Hic Ciceronis locus non extat hodie. ISAEUS . Viam deviam. Ita emendavi ex pluribus mss. et editis. Gallice, la mauvaise voie: aptior lectio, quam vitam deviam aliorum 10. Etenim nostra confirmatur ex aliis Lactantii locis, l. IV Div. Inst., c. 30, vias sibi devias condiderunt, et l. V, c. 1, ab illo itinere devio. In iis scilicet Ciceronem imitatus est.—Legitur apud Bunem.:— Vitam deviam. Gothan., Rost., Ven. 1471, 1515, Paris., Crat., Gymn., Tornes., sic viam deviam. Via hic non habet locum et hinc melius Lips., Reimm., Fasit., Gryph., Betul., Thomas. reliqui, vitam deviam. Sic vita devia est vita a vera via virtutis aversa, auctore Graevio ad Cicer., Amicit., cap. 25. Plura ad Lact., lib. III, cap. 11. Facilior. Sic restitui ex omnibus mss. et compluribus editis; felicior est in 9 excusis. Liberos nostros. Quae res eleganter effecta est in [Col. 0722D] filio prodigo, Lucae XV. Suscipimus, fovemus, amplectimur. Mss. 12 rec. et edit. Gymnic. praeponunt sustentamus; 2 Reg. quorum unus est antiquissimus, respuunt fovemus; in 2 aliis Reg. et Brun. legitur suscipiamus, foveamus, amplectamur. Poenitendo posse placari. 1 Bonon. antiq., non posse. Oblitteraturum. Haec lectio est antiquissimorum mss. codicum, 2 Bon., 7 Reg., Cauc. 3, Colb., 1 Clarom., Ultr., 2 Lips., 2 Brun. et 16 edit. In mss. 11 rec. et 4 vulgatis est obliturum. An respicit Isaiae locum, XLIII, 25: Qui deleo iniquitates tuas propter me, et peccatorum tuorum non recordabor. Peccata vetera correcto. 1 Reg. rec. correcta, male. 1 al. Reg. correpta, pejus; 1 Reg., Tornes., 1 Clarom. habent vetera correpto; 1 Reg. antiquissimus, et vitia correcto. Is enim quem facti sui poenitet. Ita mss. veterrimi [Col. 0723B] Regio-Put., Cauc., Jun., et 7 alii ac 13 vulgati. In antiquissimis 1 Reg., 1 Bon., 12 aliis rec. et 7 editis est, quem enim, etc. In 1 Colb., quem enim peccati sui poenitet.
Nec tamen deficiat aliquis, aut de se ipse desperet, si aut cupiditate victus, aut libidine impulsus, aut errore deceptus, aut vi coactus, ad injustitiae viam lapsus est. Potest enim reduci, ac liberari, si eum poeniteat actorum, et ad meliora conversus, satisfaciat Deo. Quod fieri posse Cicero non putavit, cujus haec in Academico tertio verba sunt: «Quod si liceret ut iis qui in itinere deerravissent, sic viam deviam secutos corrigere errorem poenitendo, facilior esset emendatio temeritatis.» Licet plane. Nam si liberos nostros, cum delictorum suorum cernimus [Col. 0722B] poenitere, correctos esse arbitramur, et abdicatos abjectosque rursus tamen suscipimus, fovemus, amplectimur: cur desperemus clementiam Dei patris poenitendo posse placari? Ergo idem Dominus ac parens indulgentissimus remissurum se poenitentibus peccata promittit, et oblitteraturum omnes iniquitates ejus, qui justitiam denuo coeperit operari. Sicut enim nihil prodest male viventi ante actae vitae probitas, quia superveniens nequitia justitiae opera delevit: ita nihil officiunt peccata vetera correcto, quia superveniens justitia labem vitae prioris abolevit. Is enim quem facti sui poenitet, errorem suum pristinum intelligit; ideoque Graeci melius et significantius [Col. 0723A] μετάνοιαν [Col. 0723A] [Col. 0723B] [Variorum Notae to columns 723-724] Μετάνοιαν. Dissimulandum non est Tertullianum, lib. adversus Marcionem II, τὴν μετάνοιαν Deo impertinenter [Col. 0723C] tribuisse, cum ea stultorum tantum sit, juxta illud Hesiodicum: Damno accepto stultus sapit; unde etiam Epimethei nomen fluxit. Neque etiam ἡ μετάνοια, ut ille inquit, simplex sententiae prioris conversio est, quae etiam sine reprehensione vel in homine possit admitti, nedum in Deo: quasi ullus in Deo resipiscendi locus esse possit, cum nemo nisi stultus resipiscat. Quid quod in Genesin non verbum μετανοεῖν, sed τὸ ἐνθυμεῖσθαι legitur; quod indignationem, non poenitudinem significat. Sic enim in cap. 6, ubi Dei de humano genere delendo consilium, scriptum sic legitur: Καὶ ἐνθυμήθη ὁ Θεὸς, ὅτι ἐποίησε τόν ἄνθρωπον
ἐπὶ τῆς γῆς, Cogitavit Deus quod fecisset hominem super terram. Et postea, subdit: Καὶ διενοήθη, et recogitavit, etc. Nec aliter Augustinus, l. XV de Civit. Dei, c. 24, et de Locut. Sed verbum Διανοεῖσθαι consultationem in se continet, non poenitudinem. Verbum igitur poenitendi nec culpa caret (utar enim ipsius verbis), nec graeco sono poenitentiae nomen ex animi demutatione, sed ex delicti confessione compositum [Col. 0723D] est. Unde Laur. Valla in posteriorem ad Corinth., c. VII, Lactantii nostri interpretationem probat; et Erasm. in suis ad eumdem locum, atque item ad cap. III Matthaei, Vallae adstipulatur. Caeterum de Poenitentia ejusdem Tertulliani egregius extat liber. BETUL . Quam nos latine possumus, etc. Ex mss. 10 Reg., Cauc., 5 Colb. multisque aliis et 11 edd. addidi latine, quod desideratur in 1 Bonon. antiq. et 8 editis, in quorum tribus est possimus, ut in mss. 6 rec. Diligentem facit. Ita omnes mss. et 10 editi. In quibusdam excusis est, faciat. Ut non aliquando. Septies enim cadit justus. Prov. XXIV, Joan. I, Jac. III. Pro sua pietate. Augustin., de Civit. Dei, l. X, c. 1: Pietas quoque proprie de Dei cultu intelligi solet, quam Graeci εὐσέβειαν vocant: haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi, hoc nomen [Col. 0724B] etiam in operibus misericordiae frequentatur: quod ideo arbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus; eaque sibi vel pro sacrificiis, vel prae sacrificiis placere testatur: ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius. Quem sane Graeci, nullo suo sermonis usu, εὐσεβῆ vocant, quamvis εὐσέβειαν, pro [Col. 0724C] misericordia, illorum etiam vulgus usurpet. Hactenus ille. Cujus ex oratione colligimus obtinuisse usum (qui magister loquendi est) ut Deum clementem, ut misericordem hominem, alio quoque latino vocabulo pium, atque εὐσεβῆ graeco designemus. PETR. FABER . Portum salutis. Idem virtutis portum, supra, c. 18, circa med. Quicumque aberraverit, etc. Mss. Brun., aberraverint . . . referant pedem, recipiant ac reforment, quod melius cohaeret sequentibus, vix divelli possunt . . . sequerentur . . . attigissent. Sed revocare. Ex Virg. Aeneid. VI. Verba sunt Sibyllae, quae Lactantius ad suum detorquet sensum. Male jucundis. Male, id est, in perniciem. FRANCIUS . Exhortationes suas Seneca, etc. Ita omnes fere mss., edd. Rom. 1470, et Cellar. Scripti 2 Bonon., Tax., [Col. 0724D] Pen., edit. Is.: Qua exhortationes suas. Ms. Jun. et 10 excusi, quod in exhortationibus suis; 4 Vulgati, quod exhortationibus suis. Sensus tamen textus nostri is est, ut velit dicere, ea sententia, quam antea retulit, Senecam exhortationes suas terminasse: quod adductis etiam Senecae verbis ostendit. Nihil prodest inclusam esse conscientiam. Patemus Deo. Sic emendavi ex omnibus mss. et excusis, praeter 1 Bonon. antiq. et 4 editos, in quibus legitur, nihil prodest inclusa conscientia. Augustinus, ep. LXXXIII: Quid prodest ab homine aliquid esse secretum? nihil Deo clausum est: interest animis nostris, et cogitationibus mediis intervenit. Verae religionis ignaro. Hieronymus tamen eum in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum recenset, argumento sumpto ab epistolis ab ipso atque Paulo mutuo scriptis, ut falso crediderunt nonnulli. Augustini, l. X Civit., c. 6, ipsum inter christianos non numerat, quia hoc coluit, quod reprehendere fuit ausus. BETUL .
Nemo enim potest esse tam prudens, tam circumspectus, ut non aliquando labatur. Et idcirco Deus imbecillitatem nostram sciens, pro sua pietate aperuit [Col. 0723B] homini portum salutis; ut huic necessitati, cui fragilitas nostra subjecta est, medicina poenitentiae subveniret. Ergo quicumque aberraverit, referat pedem, seque quamprimum recipiat ac reformet:
Verus Dei cultor. Ita mss. et edd. Francius malebat, veri.
Si quis illi monstrasset. Verum Deum.
Zenonem. Is erat Stoicae factionis princeps.
Et magistrum suum Sotionem. Hieronymus Chronico Eusebiano extremo Augusti imperio: Sotio philosophus, Alexandrinus, praeceptor Senecae, clarus habetur. Et ipse Seneca ep. XLIX: Modo apud Sotionem philosophum puer sedi, modo causas agere coepi. BUNEM .— Sotionem. Philosophum Hispanum, qui Senecae magister fuit.
Ignorantiae confessio. Em. ignorantis confessio.
Nihil prodest inclusam esse conscientiam. Ita restitui ex omnibus ferme mss. et edit. Is. In mss. Cauc., 2 Reg. rec., Em., Cant., et 13 impressis est inclusam habere conscientiam.
Dei autem divinitas nec visceribus submoveri potest. Est enim scrutans corda et renes Deus, psal. VII, 10. Minucius in Octavio, tenebris interest, interest cogitationibus nostris.
[Col. 0725D] Numquam potes. Mss. 10 Reg., 2 Colb., ed. Betul., potest, male.
Puta, tibi contigisse, ut oculos omnium hominum effugias demens. Seneca, l. I; Clem., c. 26: Sed puta tutam esse crudelitatem. L. III Benef., c. 30: Puta me vitam pro vita reddidisse. Ep. LXIV: Puta, relicta nobis medicamenta. BUN .
Non habere conscium habenti conscientiam. Habere conscium abest a nonnullis editis, in quibus est habenti scientiam. Haec emendatio est Nicolai le Nourry, in suo Bibliothecae Patrum Apparatu, tomo II.
Tullius. Cicero, l. III de Offic., c. 3.
Mentem suam, etc. Antoninus, l. XII, § 26, ὁ ἑκάστου νοῦς θεός. Hermes Pimand. cap. 12, ὁ νοῦς ἐν ἀνθρώποις θεός ἐστιν. Atque inde Synes., in Calvit. encom. de capite, Dei templum caput, quia mentis sedes. [Col. 0726C] Cicer., Offic., l. III, § 44, a Lactant. laudat. Institut., l. VII, et Euripid. apud Theon. Soph. in Progymn. GATAKER .
Ut rationem reddendam. Seneca, ep. XII: Mors tam juveni ante oculos esse debet, quam seni. Epictet. Enchirid., c. 28, vide ibi totum. Augustin., Homil. 13: Ultimum diem latere voluit, ut omnes observarentur. Gregor. Rom. in Job., l. XXII: Dies ultimus salubriter ignoratur, ut semper proximus esse credatur. Quomodo enim de die in diem differendo peccas, cum extremum diem, an iste sit nescias? Horat., lib. I, epist. IV:
Et Hieronym. in Matth. c. XXIV: Sic vivamus quotidie, quasi die illa judicandi simus. GATAKER .
Dixit. Actione ult. in Verr.
Testis idem. Mss. 16 rec. et 6 edit. legunt testis ipse.
[Col. 0726D] Invidiam detrahet. Ita vetustissimi mss. 2 Reg., 1 Bonon., Jun., Em., Cant. cum edit. Betul. In mss. 18 Reg. et 17 vulgatis est distrahet.
Superbia tumidus infletur. 1 Bon. antiq., Em., Cant., superbia tumore infletur.
Alienam mulierem sancte videat. Horat. oculo irretorto. FRANCIUS .—Curtius, l. III, c. 12, de Alexandro: Virgines excellenti forma tam sancte habuit, quam si eodem quo ipse parente genitae forent.
Non concupiscat alienum. Sic lego cum Regio-Put., 3 al. Reg., 3 Colb., 1 Clarom., Em., Cant. et 4 vet. editis. In 11 scriptis et 13 excusis, pro non, est nihil.
Hic cultor est verus Dei. Ita ferunt antiquissimi mss. 1 Bon., 1 Reg., 3 alii et edit. Is. Vide supra, potuit esse verus Dei cultor. In 21 mss. et 18 vulgatis legitur, hic cultor est veri Dei.
si quis illi monstrasset; ac contempsisset profecto Zenonem, et magistrum suum Sotionem, si verae sapientiae ducem nactus esset. «Huic nos, inquit, approbemus.» Coelestis prorsus oratio, nisi antecederet ignorantiae confessio; nihil prodest inclusam esse conscientiam: patemus Deo.» Nullus ergo mendacio, nullus dissimulationi locus est; quia parietibus oculi hominum submoventur: Dei autem divinitas nec visceribus submoveri potest, quominus totum hominem perspiciat, et norit. Idem in ejusdem operis primo: «Quid agis, inquit? quid machinaris? quid abscondis? Custos te tuus sequitur; alium tibi peregrinatio subduxit, alium mors, alium valetudo: haeret hic, quo carere numquam potes. Quid locum abditum legis, et arbitros removes? [Col. 0725B] Putas tibi contigisse, ut oculos omnium effugias? demens! Quid tibi prodest non habere conscium habenti conscientiam?»
Non minus mirabiliter de conscientia et Deo Tullius. «Meminerit, inquit, Deum se habere testem; id est, ut ego arbitror, mentem suam, qua nihil homini dedit Deus ipse divinius.» Item cum de justo ac bono viro loqueretur: «Itaque talis vir, inquit, non modo facere, sed ne cogitare quidem quidquam audebit, quod non audeat praedicare.» Purgemus igitur conscientiam, quae oculis Dei pervia est; et, ut ait idem, «semper ita vivamus, ut rationem reddendam nobis arbitremur;» putemusque nos momentis [Col. 0726A] omnibus non in aliquo ut ille dixit, orbis terrae theatro ab hominibus, sed desuper spectari ab eo, qui et judex, et testis idem futurus est; cui rationem vitae reposcenti, actus suos inficiari non licebit. Ergo satius est aut effugere conscientiam, aut nos ipsos ultro aperire animum, et perniciem rescissis vulneribus effundere: quibus nemo alius mederi potest, nisi solus ille, qui gressum claudis, visum caecis reddidit, maculata membra purgavit, mortuos excitavit. Ille ardorem cupiditatis extinguet, extirpabit libidines, invidiam detrahet, iram mitigabit. Ille reddet veram et perpetuam sanitatem. Appetenda est haec omnibus medicina, quoniam majori periculo vexatur anima, quam corpus; et quamprimum latentibus morbis adhibenda curatio est. Neque enim si utatur aliquis oculorum acie clara, membris [Col. 0726B] omnibus integris, firmissima totius corporis valetudine; tamen eum dixerim sanum, si efferatur ira, superbia tumidus infletur, libidini serviat, cupiditatibus inardescat: sed eum potius, qui ad alienam felicitatem non attollat oculos, opes non admiretur, alienam mulierem sancte videat, nihil omnino appetat, non concupiscat alienum, non invideat ulli, non fastidiat quemquam; sit humilis, misericors, beneficus, mitis, humanus; pax in animo ejus perpetua versetur.
Ille homo sanus, ille justus, ille perfectus est. Quisquis igitur his omnibus praeceptis coelestibus obtemperaverit, hic cultor est verus Dei, cujus sacrificia [Col. 0727A] sunt, mansuetudo animi, et vita innocens, et actus boni. Quae omnia qui exhibet, toties sacrificat, quoties bonum aliquid ac pium fecerit. Deus enim non desiderat victimam, [Col. 0727A] [Col. 0727B] [Variorum Notae to columns 727-728] Deus enim non desiderat victimam. Pluribus editis deest non, quod reposui ex omnibus mss. et multis editis. Neque verbenis opus est, neque februis, neque cespitibus, etc. Februis ait pro intestinis, pars pro toto. Sacra facturi super aras cespitem ex gramine, seu verbenas apponebant. Verbena item et laurus suffitionibus frequentes erant. Virg., eclog. VIII:
[Col. 0727C] Verbenam Donatus in Andria dictam ait, quasi herbenam; verbenasque esse omnes herbas atque frondes festas, ad aras coronandas. Nulla herba plus nobilitatis Romae habuit, teste Plinio, l. XXV, c. 9. Hac (inquit) Jovis mensa verritur, domus purgatur, lustraturque. Hinc Dioscorides, l. IV, ἱεροβοτάνην, id est, sacram herbam dictam ait. BETUL .— Februis. Sic lego ex antiquissimo ms. Regio, suffragante altero Regio-Puteano, codice item vetustissimo et optimo, cui est febris pro februis. Alii ferunt fibris. At legendum esse februis, probant ista Varronis verba: Februum Sabini purgamentum, et id iis sacris nostris verbum. Nec minus diserte Festus: Quaecumque purgamenti causa (inquiebat) in quibusque sacrificiis adhibentur, februa appellantur: id vero quod purgatur, dicitur februatum; sicut et Augustinus, l. VII de Civit. Dei, c. 7, atque Ovidius.
De intimo pectore. Sic restitui ex omnibus mss. praeter 4 rec. et edit., quibus est corde: sed mox sequitur.
[Col. 0727D] In aram Dei, quae vere maxima est. Alludit ad aram Herculis maximam. Virg., VIII Aeneid., 2, 271 et 272.— Quae vere maxima. Recte monuit Heumannus, nostrum respexisse ad aram maximam, de qua Livius, l. I, c. 7, et Virg., l. VIII Aen., v. 271. Conf. de eadem Macrob., lib. III Saturn., 12. Romanae arae maximae hanc vere maximam quasi opponit.
Ut a Cicerone dictum est. Addidi est, ex omnibus mss. multisque editis. Hoc Ciceronis est in I libro de Legibus.
Nunc de sacrificio ipso pauca dicemus. Non satis cordate disputat hoc capite Lactantius de externo Dei cultu, templis eorumque ornatu, donariis, sacrificio. Videtur enim omnem externum Dei cultum improbare. Equidem praecipuum Ecclesiae sacrificium eucharistiae externum quoque magna ex parte est, et externo ritu mactatur. Insuper etsi cultus internus mentis et spiritus sit praecipuus, et quem magis ab unoquoque nostrum requirit Deus; nam ille externus [Col. 0728B] sine interno non affert salutem christiano: at noster externus Dei cultus ex se pius, sanctus, bonus, atque Deo gratus est; externaque ornamenta ecclesiarum, quae partim in fabricis, partim in vasis aureis, vestibus sericis, etc. consistunt, ex ipso sui genere conferunt ad pium et sanctum Dei cultum; et contrarium sentire, haeresis est Petrobrusianorum, Wiclefistarum, ac Novatorum nostri temporis. Vide Bellarminum, l. III de Cultu Sanctorum, c. 6, et Baron., tom. I Annal. anno 57. Quod vero attinet ad mentem Lactantii hoc capite, eam in bonum sensum [Col. 0728C] recte sic reducit Thomasius, adversus eos enim loquitur qui religionem in solo cultu externo positam putabant. Attamen Lactantius minus caute loquitur.
Ebur, inquit, Plato, non castum donum Deo. Plato, l. XII de Legibus circa medium. Plinius, l. VIII, c. 10, indicat eboris maximum in sacris usum fuisse. Dentibus, inquit, ingens pretium, et deorum simulacris laudatissima ex iis materia. Invenit luxuria commendationem et aliam; expetit in collo manus vim saporis: haud alio de causa, credo, quam quia ipsum ebur sibi mandere videtur. Magnitudino dentium videtur quidem in templis praecipua, etc. Idem, Plin., lib. XII, c. 1: Arbore sulcamus maria, terrasque admovemus: arbore aedificamus tecta. Ex arbore et simulacra numinum fuere, nondum pretio excogitato belluarum cadaveri, antequam ut a diis nato jure luxuriae, eodem ebore numinum ora spectarentur, et mensarum pedes. BETUL .
Incorporali. Cicero, l. I, de Nat. deor.
[Col. 0728D] Seneca. Libro de Superstitionibus, qui liber etiam a Tertulliano et S. Augustino laudatur.
In proximo. Id est, proximum. Cyprian., lib. III Test. ad Quir., c. 23, jam tempus in proximo est; aut, ut Elmenhorst. in indice ad Apuleium, in proximo, in vicinia.
Sed mente pura, etc. Paulinus, ep. XXXII:
Sed matris in pectore jam inchoaverat Christus templum suum, et exordium sanctae habitationis. Augustin., l. II Confess., c. 3.— Mente pura. Cic., l. II de Nat. deor.: Cultus deorum est optimus idemque castissimus, atque sanctissimus, plenissimusque pietatis, ut eos semper pura, integra, incorrupta mente et voce veneremur.
neque muti animalis, neque mortis ac sanguinis, sed hominis et vitae. Ad quod sacrificium neque verbenis opus est, neque februis, neque cespitibus, quae sunt utique vanissima: sed iis quae de intimo pectore proferuntur. Itaque in aram Dei, quae vere maxima est, et quae in corde hominis collocata, coinquinari non potest sanguine, justitia imponitur, patientia, fides, innocentia, castitas, abstinentia. Hic est verissimus ritus: haec illa lex Dei, ut a Cicerone dictum est, praeclara et divina, semper quae recta et honesta jubet, vetat prava et turpia; cui parentem sanctissimae ac certissimae legi, juste ac legitime necesse est vivere. Cujus legis [Col. 0727B] pauca equidem capita posui, quod sum pollicitus ea tantummodo esse dicturum, quae summum fastigium virtuti et justitiae imponerent. Si quis volet caetera [Col. 0728A] omnia comprehendere, ex fonte ipso petat, unde ad nos rivus iste manavit.
Nunc de sacrificio ipso pauca dicemus. «Ebur, inquit Plato, non castum donum Deo.» Quid ergo? Picta scilicet ex texta pretiosa? Immo vero non castum donum Deo, quidquid surripi, quidquid corrumpi potest. Sed sicut hoc vidit, non oportere viventi offerre aliquid, quod sit ex mortuo corpore; cur illud non vidit, non debere incorporali corporale munus offerri? Quanto melius Seneca, et verius? «Vultisne vos, inquit, Deum cogitare magnum et placidum, et majestate leni verendum amicum, et [Col. 0728B] semper in proximo? Non immolationibus et sanguine multo colendum (quae enim ex trucidatione immerentium voluptas est?): sed mente pura, bono [Col. 0729A] honestoque proposito. Non templa illi congestis in altitudinem saxis extruenda sunt: in suo cuique consecrandus est pectore.» [Col. 0729A] [Col. 0729C] [Variorum Notae to columns 729-730] Consecrandus est pectore. Ita Minucius, omnes editi, et cuncti pene mss. Simili locutione usus est Lactantius ad hujusce capitis finem, habeat Deum semper in corde suo consecratum. Mss. 2 Bonon., Jun., 3 Reg. rec., 1 Colb., Tax., consecrandum est. Quid sit Deus. Bonon., 1 Reg. rec. et Tax., quis; 1 Reg. qui. Quas etiam homo si contempserit. Omnes edit. praeter vet. Rom. post si addunt quis, quod expunxi, et respuunt manu exarati codices. Divina lege. De Sacrificiis in Levitico agitur; ac de donariis in Exodo, c. XXV, etc. Verum apud istos . . . donum est, etc. Errat Lactantius; quam enim ille refutat, ipsa est vera et propria differentia inter donum et sacrificium, ut docent Chrysost., homil. 18, in Ep. ad Hebraeos; Theophylact., ad cap. VIII ejusdem Epistolae; S. Thomas 2-2, [Col. 0729D] quaest. 85, art. 3. ISAEUS . Trismegistus. Trismeg. in Pimand., c. 12. Cultus autem Dei unus est, malum non esse. Non solum a malo abstinere debent christiani, sed operari bonum, ut testantur et exigunt Christus, Prophetae, Apostoli, et SS. Ecclesiae Patres. In illo sermone perfecto, etc. Ἐν λόγῳ τελείῳ, qui etiam supra, l. IV, c. 6, citatus est. Est autem hoc testimonium in fine Asclepii. Unde ego Apulei translationem, quia Graeca nobis desunt, adscribam verbis paulo altius repetitis: De adyto vero egressi cum Deum orare coepissent, in austrum respicientes erant. Sole enim occidente, cum quis Deum orare voluerit, illuc debet respicere: sicut et sole oriente, in eum qui subsolanus dicitur. Jam ergo dicentibus precationem, Asclepius ait: Submissa voce oranti suggeramus Patri, quod jusserit, ut thure addito et pigmentis, precem dicamus Deo. Quem Trismegistus audiens, atque commotus ait: Melius, melius ominare, o Asclepi. Hoc enim sacrilegiis simile est, cum Deum roges, thus atque caetera incendere; nihil enim deest ei, [Col. 0730C] qui ipse est omnia. Sed nos agentes gratias, adoremus. Haec enim sunt summae incensiones Dei, cum aguntur grates a mortalibus. Deinde sequitur gratiarum actio. BETUL . Asclepium quaerentem a filio suo. Ex mss. et omnibus fere editis restitui quaerentem. In editis Thys. et Gall. quae, male. Bene, bene ominare, o Asclepi. Sic profecto legendum est ex mss. codicibus Regio-Put., Bononiensi antiquo, ac ipsomet Hermetis Trismegisti Asclepio in praecedenti observatione relato, necnon ex Apuleiana versione. Regio et Bononiensi mss. concordant Lips., Pal. et editi Spark., Walch. legitur o mi nate, in 25 scriptis et 18 excusis. Litterarum r et t, eadem fere figura est in mss. Corrupte legitur in mss. Bononiensi antiquo, o Asclepiades. In Asclepio, cap. ultimo. Impietas. Verum quidem, si solo thure et solis odoribus velimus eum colore; quod videtur sequentibus [Col. 0730D] verbis. Indigens. 1 Bon. antiq., indiget. Hujus enim sacrificium, sola benedictio. Et recte. Verbo enim sacrificari. Mss. Brun. addunt est, post benedictio; mss. Oxonienses post Et recte. In 5 editis, hujus sacrificium sola benedictio; recte est. Verbo ergo sacrificari. Ms. 1 Bon. antiq., cujus sacrificium est sola benedictio. Recte ergo. Eo loci doctrina Lactantii vera est, quia contra Gentiles disputat, quorum totum sacrificium erat in donis pretiosis, nulla ratione habita interni sacrificii, scilicet innocentiae, honestae ac piae vitae, humilitatis, timoris et integritatis. Atque hic est scopus Trismegisti, cujus verba refert Lactantius. Sic et. S. Paulinus, ep. XII. Ita sensit et Thomasius.— Benedictio. Et recte Epitom. c. 68: Stoici aiunt hominum causa factum esse. Et recte. Ipse Cicero in Bruto, c. 51: Plato, inquit Antimachus, mihi unus instar est omnium millium. Et recte. BUN . Et humilitate. Praeposui et ex 9 vet. editis, cuntisque mss. praeter 2 Bon. et 2 Reg. rec.
Duo sunt, quae offerri debeant, donum, et sacrificium: donum in perpetuum, sacrificium ad tempus. Verum apud istos, qui nullo modo rationem divinitatis intelligunt, donum est, quidquid auro argentoque fabricatur; item quidquid purpura et serico texitur. Sacrificium est victima, et quaecumque in [Col. 0729B] ara cremantur. Sed utroque non utitur Deus; quia et ipse incorruptus est, et illud totum corruptibile. Itaque Deo utrumque incorporale offerendum est, quo utitur. Donum est integritas animi; sacrificium, laus, et hymnus. Si enim Deus non videtur, ergo his rebus coli debet, quae non videntur. Nulla igitur alia religio est vera, nisi quae virtute ac justitia constat. Quomodo autem Deus justitia hominis utatur, intellectu facile est. Si enim justus fuerit homo, accepta immortalitate, in aeternum Deo serviet. Homines autem non nisi ad justitiam nasci, cum philosophi veteres, tum etiam Cicero suspicatur. Disserens enim de legibus: «Sed omnium, inquit, quae in [Col. 0730A] hominum doctorum disputatione versantur, nihil est profecto praestabilius, quam plane intelligi nos ad justitiam esse natos.» Id ergo solum Deo exhibere atque offerre debemus, ad quod capiendum nos ipse generavit. Hoc autem duplex sacrificii genus quam sit verissimum, Trismegistus Hermes idoneus testis est; qui nobiscum, id est, cum prophetis, quos sequimur, tam verbis quam re congruit; sicque de justitia locutus est: «Hoc verbum, o fili, adora et cole.» Cultus autem Dei unus est, malum non esse. Item in illo sermone perfecto, cum exaudisset Asclepium quaerentem a filio suo, utrum placeret patri ejus offerri thus, et alios odores ad sacrificium Dei, exclamavit: «Bene, bene ominare, o Asclepi. Est enim maxima impietas, tale quid de uno illo ac singulari bono in animum [Col. 0730B] inducere. Haec et his similia huic non conveniunt. Omnium enim quaecumque sunt, plenus est, et omnium minime indigens. Nos vero gratias agentes adoremus. Hujus enim sacrificium, sola benedictio.» Et recte.
Verbo enim sacrificari oportet Deo; siquidem Deus verbum est, ut ipse confessus est. Summus igitur colendi Dei ritus est, ex ore justi hominis ad Deum directa laudatio: quae tamen ipsa ut Deo sit accepta, et humilitate, et timore, et devotione maxima opus est; ne quis forte integritatis et innocentiae fiduciam gerens, tumoris et arrogantiae crimen incurrat, eoque facto gratiam virtutis amittat. Sed ut sit Deo carus, [Col. 0731A] omnique macula careat, misericordiam Dei semper imploret, nihilque aliud precetur, nisi peccatis suis veniam, licet nulla sint. [Col. 0731A] [Col. 0731A] [Variorum Notae to columns 731-732] Licet nulla sint. Nempe sibi cognita. Et quot nobis sunt occulta! Unde Psalmista ait: Ab occultis meis munda me, Domine. Psalm. XVIII, 13. Quis enim potest mundus esse ob omni peccato? Vide supra Lactantium, c. 13. Et Si dixerimus quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus; et veritas in nobis non est. I Joan. Ep., I, 8. Satisfaciat. Faciendo dignos poenitentiae fructus, Luc. III. Ad agendum enim poenitentiam, juxta Augustinum, l. de Poenitentia, non sufficit mores in melius commutare, et a malefactis recedere; nisi et de his quae facta sunt, satisfacias Deo per poenitentiae dolorem, [Col. 0732A] per humilitatis gemitum, per contriti cordis sacrificium, cooperantibus eleemosynis. Id sibi ob peccata sua evenisse fateatur. Mss. 2 rec. et edd. habent illud; 1 Bon. et 1 Reg. rec. venisse. Caeteri ut in textu. Etiam in malis gratias agat. Ms. 1 Bon. antiq. addit suis. Deest etiam in 2 Reg. rec. et 5 editis, cujus vice est et in Brun.— Etiam in malis gratias agat. Id est, in adversis, in calamitatibus, l. II, c. 11: Nunquam Dei meminerunt, nisi dum in malis sunt. BUN . Quod si Deo, patri ac domino. Qui est pater ac doninus omnium. FRANCIUS .
Analysis libri VII Lactantii
[Col. 0731C] Partes libri septimi novem sunt:
Prima indagat summum bonum, sive praemium virtutis, a cap. 1 usque ad 7, idque immortalitatem esse statuit.
Secunda de immortalitate animae disserit, a c. 7 usque ad 14.
Tertia docet, quatenus homini tribuatur beatitas, cap. 14.
Quarta docet de tempore, quando ei tribuatur: ubi disserit de fine mundi, et signis antecedentibus, tum remotioribus, tum propioribus (Cap. 15, 16, 17, 18, 19) .
Quinta agit de judicio novissimo (Cap. 20, 21, 22, 23) .
Sexta agit de imperio christianorum in terra per mille annos (Cap. 24) .
Septima rursum de tempore finis mundi, et quidem specialius disserit (Cap. 25) .
Octava docet quid, exactis mille annis, futurum sit (Cap. 26) .
[Col. 0731D] Quibus omnibus subjicitur generalis totius operis conclusio, quae nona hujus libri pars est.
Summam PRIMAE PARTIS Lactantius ipse colligit sub initium capitis sexti. Idcirco, inquit, mundus factus est, ut nascamur: ideo nascimur, ut agnoscamus factorem mundi ac nostri Deum: ideo agnoscimus, ut colamus: ideo colimus, ut immortalitatem pro laborum mercede capiamus: ideo praemio immortalitatis afficimur, ut similes angelis effecti, summo Patri in perpetuum serviamus. Hanc summam esse dicit theologiae, quam philosophi non comprehenderunt, licet quaelibet secta aliquid viderit. Summum igitur bonum immortalitas statuitur.
ALTERA parte immortalitas animae defenditur negarunt, quam philosophorum alii asseruerunt, alii (cap. 8) . Argumentis utitur subsequentibus.
I. Si dii sunt expertes corporum, necesse est humanas animas eadem ratione subsistere.
II. Aeternitas animae ex eo dignoscitur, quia nullum [Col. 0732C] est aliud animal, quod habeat notitiam Dei.
III. Homo solus coelesti elemento utitur, igni scilicet, elemento lucis et vitae. Igitur immortalem sortitus est conditionem.
IV. Virtus soli homini data nocet praesenti vitae; proderit igitur vitae futurae (Cap. 9) .
V. Ipsa virtutis perpetuitas indicat humanum aninum, si virtutem ceperit, permanere.
VI. Cicero ipse in Tusculanis sensit summum homini bonum non nisi post mortem contingere (Cap. 10) .
VII. Sicut Deus sempiternus est: sic et bona, quae piis tribuit.
VIII. Ut corporis opera ideo mortalia sunt, quia ipsum mortale est: ita anima ex eo immortalis apparet, quia videmus opera ejus non esse mortalia.
IX. Animus desiderat non fragilia, sed aeterna; credibile est igitur, ipsum quoque esse aeternum.
X. Si ideo mortale est corpus, quia visui pariter et tactui subjacet; ergo et anima idicirco immortalis [Col. 0732D] est, quia nec tangi potest, nec videri (Cap. 11) .
Objicit Lucretius lib. III, animam cum corpore nasci: ergo et interire.
Respon.—Non est par utriusque ratio, quia corpus ex terra, anima ex coelesti spiritu constat. Immo nec corpus post secessum animae statim diffluit; manet igitur multo magis anima.
Objicit idem: Sensus in pueris et in juvenibus viget, et in senibus diminuitur: ergo anima est mortalis.
Respon.—Differunt mens et anima. Illa augetur, vel minuitur pro aetate; haec in statu suo semper est.
Objicit: Animam dolori et luctui esse obnoxiam; igitur et mortalitati.
Respon.—Idcirco virtus necessaria est, ut moeror repellatur, et voluptas abstinentia superetur.
Objicit: Oculum evulsum a corpore nihil videre; igitur et animam separatam nihil sentire.
Respon.—Dissimilitudo est. Anima enim non pars [Col. 0733A] corporis est. sed in corpore (Cap. 12) .
Reliquae objectiones non sunt magni momenti, ideoque hic omissae.
XI. Hermes quoque et Sibyllina carmina immortalitatem animae docuerunt (Cap. 13) .
TERTIA parte libri docet, quatenus homini immortalitas tribuatur; aitque solam justitiam esse, quae vitam homini pariat aeternam, et solum Deum, qui aeternae vitae praemium largiatur. Qui autem suis meritis immortales facti esse dicuntur, quia vera justitia caruerint, non immortalitatem sibi, sed mortem peccatis quaesivisse.
QUARTA parte disserit de fine mundi, et finis illius signis.
De fine audacter pronuntiat, expletis sex mille annis consummationem futuram; quia sex dierum spatio omnia Deus condiderit et perfecerit (Cap. 14) .
Signa antecedentia, tum remotiora, tum proximiora enumerat.
Remotiora: summam hominum impietatem, et [Col. 0733B] romani imperii destructionem (Cap. 15) . Atque hic miras conjecturas Lactantii legere est, de tempore et modo destructionis imperii romani, per totum cap. 16, 17 et 18.
Proximiora signa haec recenset: casurum dicit gladium e coelo, et Christum descensurum comitantibus angelis in medium terrae, et virtutem Angelorum in manus justorum tradituram reprobos (Cap. 19) .
QUINTA parte agit de judicio novissimo, cujus formam breviter describens, judicabuntur, inquit, qui Deum scierunt, et facinora eorum, id est, mala opera cum bonis collata ponderabuntur: ut si plura et graviora fuerint bona, justificentur ad vitam beatam; si autem mala superaverint, condemnentur ad poenam. Hoc loco quaestionem illam discutit: Quomodo anima affligatur, quae est immortalis. Ac [Col. 0734A] Stoicos quidem impiorum animas mediam quamdam inter immortalem mortalemque naturam gerere, scribit asseverare (Cap. 20) . Ipse autem potestatem Dei advocat, quae incorporalia etiam comprehendat, et quemadmodum velit, afficiat. Deinde modum afflictionis exponens, ignis divinus, inquit, una eademque vi cremabit impios et recreabit; et quantum a corporibus absumet, tantum reponet, ac sibi ipse aeternum pabulum subministrabit. Sed et justos cum judicaverit, etiam igni eos examinabit. Tum quorum peccata, vel pondere, vel numero praevaluerint, perstringentur igni, atque amburentur. Quos autem plena justitia incoxerit, ignem illum non sentient (Cap. 21) . Addit his Lactantius, quae poetae de novissimo judicio, quaeque philosophi de resurrectione scripserunt (Cap. 22, 23) .
SEXTA parte, Chiliastarum somnium secutus, docet Christum mille annis inter homines versaturum, eosque justissimo imperio gubernaturum (Cap. 24) .
SEPTIMA parte specialius definit tempus finis mundi. [Col. 0734B] Omnis exspectatio, inquit, non amplius quam ducentorum videtur annorum (Cap. 25) .
OCTAVA, quid, exactis mille annis, futurum sit, enarrat. Renovabitur mundus, inquit, a Deo, et coelum complicabitur, et terra mutabitur, et transformabit Deus homines in similitudinem angelorum, et erunt candidi, sicut nix, et versabuntur semper in conspectu Omnipotentis, et Domino suo sacrificabunt, et servient in aeternum. Eodem tempore fiet secunda illa et publica omnium resurrectio, in qua excitabuntur injusti ad cruciatus sempiternos (Cap. 26) .
CONCLUSIO totius operis sequitur, qua gratulatur Ecclesiae de pace per Constantinum facta; et universos ac singulos hortatur, ut abjectis deorum cultibus, Deo vero se dedant, atque ita poenas venturas effugiant. SCULTETUS .
Divinarum institutionum liber VII
De Vita beata. In cap. 5, et in vet. edit. Rom. et in manuscriptis, titulus hujus septimi libri est de Vita beata, praeter 1 Colbert., 2 Reg. in quibus est de praemio virtutis: in plerisque editis est de divino praemio et ultimo futuro judicio. Priorem lectionem tuetur cap. 1, in quo legitur, divinum praemium beatitudinis perpetuae; posteriorem, caput 2 superest ut de judicio Dei disseramus, etc., cap. 15. Prudenter monet Thomasius, in hoc septimo libro Lactantii multos esse errores, partim a philosophis, iisque Platonicis, partim ab Origene desumptos; nam et iidem in antiquis libris reperiuntur. Hoc igitur monere sufficiat initio libri.
Bene habet: jacta sunt fundamenta. Lips. 2, 3 Reim.: Bene hactenus. Ven. 1493, 77: Bene habeat. Camerarius ad Ciceronem h. l. subaudit, bene habet se res. [Col. 0734C] At Cicero et alii veteres voces se res non addunt. Seneca Herc. Fur. IV, 10, 35: Bene habet: pudendi regis excisa est domus. Oedip. V, 998: Bene habet: peractum est. BUNEMAN .
Operi perferendo. Optime; fundamenta enim perferunt opus seu aedificium, non perficiunt. Itaque male immutarunt in perficiendo librarii, 5 mss. rec. et edit. Rom. 1468, 1470.
Falsis religionibus. De falsis religionibus dictum est libro I et II.
Veram. De qua Lactantius agit libro VI.
Falsae sapientiae. De hac agitur libro III.
Quae sit vera. Hanc docet auctor libro IV.
Coelestem justitiam. De qua vide libro V.
Nisi eam. Sic restitui ex antiquioribus et potioribus mss., 2 Bonon., Regio-Put., Tax., 2 Clarom [Col. 0735B] aliisque. In 3 Reg. est eamdem; in 2 Reg. rec. et editis nisi eum. In 3 Colb., Brun. et ed. Crat. nisi cum, nisi eam, intellige justitiam. Si legas nisi eum. subaudi cultum.—Nisi eam. Ita edo ex Bon., Tax., Lips. 2, 3 Reimm., eam, scilicet virtutem. Observes Lactantium miro artificio sectione hac tertia inscriptiones [Col. 0735C] septem librorum Divin. Instit. complecti. BUNEMAN .
Bene habet: jacta sunt fundamenta, ut ait eximius Orator. Verum nos non fundamenta solum jecimus, quae firma et idonea essent operi perforendo; sed magnis robustisque molibus aedificium totum pene usque ad summa perduximus. Restat, id quod est [Col. 0734C] multo facilius, vel tegere, vel ornare; sine quo tamen priora opera et inutilia sunt, et ingrata. Nam quid prodest, aut falsis religionibus liberari, aut intelligere veram? quid aut vanitatem falsae sapientiae pervidere, aut quae sit vera cogoscere? Quid, inquam, prodest coelestem illam justitiam defendere? quid cum magnis difficultatibus cultum Dei tenere, quae est summa virtus? nisi eam divinum [Col. 0735A] praemium [Col. 0735A] [Col. 0735C] [Variorum Notae to columns 735-736] Divinum praemium. De quo hoc septimo libro. Paucis istis verbis dedit auctor Anacephaleosim totius operis. In incertum relinquamus. Praepositio in abest a mss. 2 Bonon. et 11 aliis. Mercedi. Sic scribo. Suadente: Tullio, qui diffidit perpetuitati bonorum. Prae sola. Ita mss. antiquissimi 2 Bon., Regio-Put., 3 al. Reg. et 4 alii cum sex editis. Scripti 14 rec. et 17 typis excusi pro. Prae sola, etc. Eodem loquendi modo utitur Cicero lib. III Officior., n. 11. Probabilibus argumentis, ut aeque clarum sit. Haec lectio est 27 mss. ac 3 vet. edit. Rom. et al. 12. Deest ut in 3 impressis. Pro ut, est et in mss. Lips. Pro clarum sit, Jun. legit clare patebit. 1 Bonon. antiq. probabimus argumentis vatum, cum clarum sit. [Col. 0735D] Sed sat nobis non est codicis Bononiensis auctoritas, ut cum Thomasio ejus lectionem aliorum fere omnium auctoritati anteponamus. Et quando. Reposui et ex omnibus mss. praeter 3 Reg., quibus deest, sicut editis. Abest tamen et a veteribus editionibus. Plato. Ille in Timaeo existimat mundum esse genitum; sed qua ratione id factum fuerit non explicat: sed opinantur illius interpretes hujus mundi parentem, fabrum, opificem, Deum ipsum fuisse ad exemplar primigenium, quod in suprema erat intelligentia. Nec scire poterat. Sic restitui ex mss. vetustissimis 1 Bonon., 1 Regio-Put., 5 al. Reg., 6 Colb., Pen., 1 Clarom. In editis et 5 scriptis rec. potuit; in 1 Reg. rec. potuerit. Nam Aristoteles cum non videret. Nefariae (inquit) impietatis insimulandi sunt, qui tantum opus Dei nihilo praestare censuerunt operibus manufactis. [Col. 0736B] Apud Arist. haec disputatio est lib. I de Coelo, cap. 10, cum sequentibus. BETUL . Ait. Heumannus legit ratus. Unus igitur Epicurus. Philo: Et Democritus quidem, Epicurusque, ac pleraque Stoicorum multitudo, genituram mundi, interitumque prodiderunt, tametsi non similiter. [Col. 0736C] Eorum enim partim complures mundos declinantes, ipsorum ortum attribuunt corpusculis individuis invicem offensantibus, in occursuque implicitis: interitum autem tum statuunt, cum mundi concreti, et sic enati, collisi inter se fuerint occursu et conflictati. At Stoici mundum unum ponentes, ortus ejus auctorem faciunt Deum atque causam, non item interitus. Caeterum de philosophorum circa hanc quaestionem sententia, vide ex catholicis Euseb. lib. I, cap. 4, Praeparat. Evangel., ex gentilibus Plutarchum lib. II, de Placitis. BETUL . Auctore Democrito. Id est, Democriti sequens auctoritatem et sententiam. Et ortum aliquando, et aliquando esse periturum. Primum aliquando deest in Regio-Put., Bonon. antiq. et 1 Colbert. Priori subjungunt fuisse 1 ms. Lips. et ed. Cellar. In 1 Clarom. et 4 editis est, et ortum, et aliquando esse periturum. [Col. 0736D] Aut quo tempore solvatur. Sic lego cum mss. antiquissimis 1 Bon., Regio-Put., a prima manu, 2 al. Reg. rec. sed bonae notae, Pal., 1 Lips. edit. Cellar. At scripti 1 Regio-Put. a secunda manu, 6 al. Reg. rec. et 12 alii rec. cum excusis habent resolvatur: sed re ex tempore videtur repetitum. Pen., tempore resolvetur. Non vidisse neque comprehendisse. Ita mss. 2 veterrimi aliique quamplurimi. In 2 Reg. rec. et omnibus fere editis est nec bis. Afflaverit. Mss. 7 et edit. Rom. 1470, afflaret. Nullo modo senserint. 1 Bonon. antiq. nullus senserit. Admonere lecturos. Sic restitui ex quamplurimis mss. et 9 editis. In mss. 2 Bon., Tax., Pen., 1 Lips., Pal. et edit. Florent. est admoneri lecturos. In 8 scriptis rec. et 9 vulgatis admonere lectores. Hebetatur enim. In 1 Bon. antiq. praecedunt haec verba, aut non probabunt.
Exponam igitur rationem mundi, ut facile possit [Col. 0735B] intelligi, et quando, et quare sit effectus a Deo: quod Plato, qui de mundi fabricatione disseruit, nec scire poterat, nec explicare; quippe qui coeleste mysterium, quod non nisi prophetis ac Deo docente discitur, ignorabat; ideoque in perpetuum dixit esse fabricatum. Quod longe secus est: quoniam quidquid est solido ac gravi corpore, ut initium cepit aliquando, ita finem capiat necesse est. Nam Aristoteles cum non videret quemadmodum posset tanta rerum magnitudo interire, et hanc praescriptionem vellet [Col. 0736A] effugere, semper ait fuisse mundum, ac semper futurum. Prorsus nihil vidit; quia quidquid est, necesse est aliquando habuerit principium, nec omnino quidquam potest esse, nisi coeperit. Nam cum terram, et aquam, et ignem disperire, consumi, extinguique videamus, quae sunt utique mundi partes, intelligitur id totum esse mortale, cujus membra sunt mortalia. Ita fit, ut natum sit quidquid potest interire. Sed et omne quod sub visum oculorum venit, et corporale, ut ait Plato, et solubile sit necesse est. Unus igitur Epicurus, auctore Democrito, veridicus in hac re fuit; qui ait, et ortum aliquando, et aliquando esse periturum. Nec tamen rationem ullam reddere potuit, aut quibus de causis tantum hoc opus, aut quo [Col. 0736B] tempore solvatur. Quod quoniam nobis Deus revelavit, nec conjecturis id assequimur, sed traditione coelesti, docebimus sedulo; ut tandem studiosis veritatis appareat, non vidisse neque comprehendisse philosophos veritatem, sed ita leviter odoratos, ut tamen unde eos odor ille sapientiae tam suavis, tam jucundus afflaverit, nullo modo senserint.
Interim necessarium puto admonere lecturos, quod haec nostra quae tradimus; pravae vitiosaeque mentes aut omnino non intelligent (hebetatur enim [Col. 0737A] acies eorum terrenis cupiditatibus, quae sensus omnes gravant, imbecillesque reddunt); aut etiam si intelligent, dissimulabunt tamen, et haec vera esse nolent, quia trahuntur a vitiis, et scientes malis suis favent, quorum suavitate capiuntur, et virtutis viam deserunt, cujus acerbitate offenduntur. Nam qui avaritia, et opum inexplebili quadam siti flagrant, [Col. 0737A] [Col. 0737C] [Variorum Notae to columns 737-738] Opum inexplebili quadam siti flagrant. Mss. Jun. et 1 Colb. quadam cupiditate flagrant; 1 Bonon. antiq. inexplicabili quadam cupiditate flagrant. Aut dilargitis 1 Colb. delargitis; 2 Reg. rec., Jun., 1 Colb. et 5 edit. elargitis. Mss. 1 Lips., Pal., largitis. Vulnerant aures eorum. Quaecumque ingrata et injucunda auribus accidunt, eas dicuntur offendere, et proprio verbo vulnerare. Virg. VIII Aeneid.:
[Col. 0737D] Hinc scribebat Artemidorus, nuntium significari injucundum, quando quis aures sibi verberari somniat. HERALD .
Ne si solem quidem ipsum gestemus, etc. Sic restituimus ex 4 antiq. ac potioribus mss. Reg. et editis Ald. 1515, Crat. et Graph. 1532. Et sic quoque scribendum lib. de Mortibus persecutorum, capp. 4 et 7 ubi nec; quod annotavi.
Quoquo modo latrant. Ms. Jun. quoquo modo delatrant; Regio-Put. quodammodo latrant; 1 Bonon. antiq. canino modo latrant; quae etiam satis commoda lectio. Sed nihil immutandum censeo.
Qui autem sani sunt, vel erunt. Edit. Crat. sani sunt. Mss. 2 Reg. rec., Jun., Pal., Lips., Cant. et 2 vet. edit. sani sunt vel erunt; ac praecipue subl. Cauc. et 4 edd. sanati erunt.
Ut insanabiles sint. Mss. 1 Reg. rec., 1 Colbert. et edit. Ald., Fasit., Betul., non sint; Cauc., Jun., 2 [Col. 0738C] Reg. rec., 4 Colbert. et 10 edit. vet., ut sanabiles sint. Ultr., 1 Colb., Brun., ut sanabiles sint.
Ii possunt. 1 Bonon. antiq. Ii sequi possunt; 1 Colbert. Ii sunt.
Pluribus. Ita reposui ex 4 vet. impressis cunctisque mss. praeter 3 rec., quibus est suis; in caeteris editis legitur plurimis.
Immo vero. Deest vero in mss. 1 Reg. rec., Cauc., Jun. et 14 editis; in Gothano est imo vere; in 1 Colb. ideo vero; in ms. Tornes. uno voto concatenati.
Ad nutum dominae cupiditatis. 3 Reg. rec., 1 Colbert. [Col. 0738D] a secunda manu, et 5 vet. edit., cupiditati. Dominam cupiditatem dicit imitatus Horatium, qui dicit regina pecunia, quia utraque tum cupiditas, tum pecunia, mundum hunc universum regunt, ac ei dominantur.
Onera gestantes. Sic restitui ex cunctis mss. praeter 2 Colb., qui habent, opera gestantes, et 2 Reg. rec. onera portantes.
His venena. 1 Bonon. antiq. his venenata.
Praecipit. Ita lego cum vetustioribus et melioribus mss., Bonon., Regio-Put. aliisque multis. In aliis 11 rec. et vulgatis est, praecepit.
Dei magisterio. Id est, Christi doctrina, et Epitom., cap. 44.
Aggrediar. 1 Colb., Aggredior. Brun., Aggrediamur, non male. Vide supra disserimus, et infra disseramus.
Ad eos confundendos. Sic restitui ex uno codice Bruniano; et ita sensus postulat. Vide praecedentia [Col. 0739C] et sequentia. In altero Brun. caeterisque mss. et editis est consolandos, praeter 1 Colb. a prima manu, in quo est tollendos. Vide seqq.
quia non possunt, venditis aut dilargitis quae amant, tenui cultu vitam degere, sine dubio malunt id esse fictum, quo desideriis suis renuntiare coguntur. Item, qui libidinum stimulis incitati, ut ait poeta,
[Col. 0737C] Nemo virtuti favet, nisi qui sequi potest; sequi autem non facile est omnibus: ii possunt, quos paupertas et rerum indigentia exercuit, et capaces virtutis [Col. 0738A] effecit. Nam si virtus est tolerantia malorum, non capiunt ergo virtutem, qui semper in bonis fuerunt, quia mala neque experti sunt, neque ferre possunt assuetudine ac desiderio bonorum, quae sola noverunt. Eo fit, ut pauperes et humiles Deo credant facilius, qui sunt expediti, quam divites, qui sunt impedimentis pluribus implicati: immo vero catenati et compediti serviunt ad nutum dominae cupiditatis, quae illos inextricabilibus vinculis irretivit; nec possunt in coelum aspicere, quoniam mens eorum in terram prona humique defixa est. Virtutis autem via non capit magna onera gestantes. Angustus admodum trames est, per quem justitia hominem deducit in coelum. Hunc tenere non potest, nisi qui fuerit expeditus et nudus. Nam isti locupletes multis et ingentibus sarcinis onerati per viam mortis incedunt, quae [Col. 0738B] latissima est; quoniam late perditio dominatur. His acerba sunt, his venena, quae Deus ad justitiam praecipit, quaeque nos Dei magisterio de virtute ac veritate disserimus. Quibus si repugnare audebunt, necesse est hostes se esse virtutis justitiaeque fateantur. Aggrediar nunc quod superest, ut finis operi possit imponi. Id autem superest, ut de judicio Dei disseramus: quod tum constituetur, cum Dominus noster redierit in terram; ut unicuique pro merito aut praemium persolvat, aut poenam. Itaque ut in quarto libro de primo adventu ejus diximus, sic in hoc secundum referamus adventum, quem Judaei quoque et confitentur, et sperant, sed frustra, quoniam necesse est ad eos confundendos revertatur, [Col. 0738C] ad quos convocandos prius venerat. Nam qui violaverunt impie humilem, sentient in potestate victorem; eaque omnia quae legunt, et non intelligunt, [Col. 0739A] Deo repensante [Col. 0739A] [Col. 0739C] [Variorum Notae to columns 739-740] Deo repensante. 1 Bonon. antiq. rependente; Cauc. et 5 rec. totidemque editi, compensante. Revincemus. Ita restitui ex omnibus mss. praeter 5 [Col. 0739D] rec., in quibus est convincemus, ut in vulgatis. Sic ordinatum. Mss. 4 Reg. rec., 1 Colb. et Brun. addunt, est. Decurso temporum spatio, etc. Supra lib. IV, cap. 16, decursam vitam dixit. Cic. in Catone: Nec vero velim, quas decurso spatio ad carceres a calce revocari. BETUL . Interna intelligentia. Interna dicitur, quam homo in se et a se habeat, sine doctore. Lib. III, cap. 3: In se ipso habere propriam scientiam non hominis, sed Dei est. Mortalis natura non capit scientiam, nisi quae veniat extrinsecus. BUNEMAN . Comicus. Terent. Phormion., act. V, scen. 2, ut sup. lib. II, cap. 9. Poterit. Sic reposui ex mss. quamplurimis et edit. Tornes. Soubron. In 5 rec. et editis legitur, potest. Nam intelligere, est quasi e vestigio subsequi. «Puto, inquit Heuman., hoc esse glossema. Habent haec libri [Col. 0740C] omnes; et videntur glossatoris captum excedere. Ita Noster lib. VI, cap. 5: Nihil prodest cognitio nisi et actio subsequatur; et lib. II, cap. 8, intelligentia subsequi. » BUN . Quae facit Deus. Haec lectio est omnium fere mss. codicum et vet. edit. Rom. In editis, ut in 2 Reg. [Col. 0740D] rec., 1 Colb., 1 Clarom. est, fecit. Quod an fieri possit. Ita emendavi ex mss. 2 Bonon. Regio-Put. et 10 aliis. At Cauc. et 5 alii non interserunt ante possit. Mss. 4 rec. et edit. 14, Quod autem fieri non possit; item edit. 4 expuncta negatione: quod male cum sequentibus cohaeret. Cujus notitia. Sic restitui ex mss. quamplurimis, inter quos sunt antiq. 2 Bon., Regio-Put., Jun. In 8 rec. et 18 editis est notio Infra, cap. 9, post med. legitur notitia Dei. Ideo Marcus Tullius. In 1 Tuscul. Quaest. ex Apologia Socratis, sub finem apud Platonem. Causam suam perorabat. Addidi suam ex omnibus mss. et 13 editis: deest in pluribus excusis. Hominem arbitror. 1 Reg., rec. Cant. et 13 edit. interponunt autem. Cicero quidem. Homines erant, qui. Ita emendavi ex maximo manuscriptorum numero, inter quos est Regio-Put. In 10 rec. et 5 edd. legitur errant.
Nunc ignaros veritatis instruamus. Dispositione summi Dei sic ordinatum, ut injustum hoc saeculum decurso temporum spatio terminum sumat, extinctaque protinus omni malitia, et piorum animis ad beatam vitam revocatis, quietum, tranquillum, pacificum, aureum denique, ut poetae vocant, saeculum, [Col. 0739B] Deo ipso regnante, florescat. In primis causa eorum omnium philosophis haec fuit, quod rationem mundi, quae totam sapientiam continet, non comprehenderunt. Ea vero sensu proprio, et interna intelligentia non potest comprehendi, quod illi sine doctore per seipsos facere voluerunt. Itaque in varias sibique saepe contrarias sententias inciderunt, ex quibus exitum non haberent; et in eodem luto (sicut Comicus ait) haesitaverunt; scilicet assumptionibus eorum non respondente ratione, cum assumpsissent quidem vera, sed quae affirmari probarique non possent sine scientia veritatis rerumque coelestium: quae (ut saepe jam dixi) non potest esse in homine, nisi Deo docente percepta. Nam si potest homo intelligere divina, poterit et facere; nam intelligere, [Col. 0739C] est quasi e vestigio subsequi. Non potest autem facere quae Deus, quia mortali corpore indutus est; ergo nec intelligere quidem potest, quae facit Deus. Quod an fieri possit, ex immensitate rerum atque operum divinorum facile est unicuique metiri. Nam si mundum cum omnibus quae sunt in eo contemplari velis, [Col. 0740A] intelliges profecto, quantum Dei opus humanis operibus antestet. Ita quantum inter opera divina et humana interest, tantum distare inter Dei hominisque sapientiam necesse est. Nam quia Deus incorruptus, atque immortalis est, et ideo perfectus, quia sempiternus est, sapientia quoque ejus, perinde ut ipse, perfecta est; nec obstare illi quidquam potest, quia nulli rei Deus ipse subjectus est.
Homo autem quin subjectus est passioni, subjecta est et sapientia ejus errori; et sicut hominis vitam multae res impediunt, quominus possit esse perpetua: ita sapientiam quoque ejus multis rebus impediri necesse est, quominus in perspicienda penitus veritate perfecta sit. Ergo nulla est humana sapientia, si per se ad notionem veri scientiamque [Col. 0740B] nitatur; quoniam mens hominis cum fragili corpore illigata, et in tenebroso domicilio inclusa, neque liberius evagari, neque clarius perspicere veritatem potest; cujus notitia divinae conditionis est. Deo enim soli opera sua nota sunt. Homo autem non cogitando, aut disputando assequi eam potest, sed discendo, et audiendo ab eo, qui scire solus potest, et docere. Ideo Marcus Tullius sententiam Socratis de Platone transferens dicentis, venisse tempus, ut ipse migraret e vita, illos autem, apud quos causam suam perorabat, agere vitam: Utrum melius sit, inquit, dii immortales sciunt; hominem arbitror scire neminem. Quare necesse est omnes philosophiae sectas alienas esse a veritate; quia homines erant, qui eas constituerunt, nec ullum fundamentum aut firmitatem [Col. 0740C] possunt habere, quae nullis divinarum vocum fulciuntur oraculis.
Et quoniam de philosophorum erroribus loquimur, [Col. 0741A] Stoici naturam [Col. 0741A] [Col. 0741B] [Variorum Notae to columns 741-742] Stoici naturam. Apud Ciceronem in primo Academ. quaest. hanc Naturae divisionem non Stoicis, sed veteri Academiae assignat, etc. Adde his, quod Arist. lib. II Phys. naturam duplicem facit, materiam scilicet et formam, formam autem esse causam finalem. Macrob. in Somnium Scip. l. I, c. 2: Alii, inquit, mundum in duo diviserunt: quorum alterum facit, alterum patitur, etc. Quid quod Augustinus quoque lib. de Anima et ejus orig. ad Petrum presbyterum, II, cap. 3, duas etiam naturas agnoscit: creatorem unam, Deum scilicet; alteram, creaturam ex Deo. BETUL . [Col. 0741C] Unam, quae efficiat, etc. Seneca epist. 64: Dicunt Stoici nostri duo esse in rerum natura, ex quibus omnia fiant, causam et materiam. Materia jacet iners, res ad omnia parata, cessatura si nemo moveat. Causa autem, id est, ratio, materiam format, et quocumque vult, versat: ex illa varia opera producit. Et paulo post aliis verbis: Nempe universa ex materia et ex Deo constant. Deus ista temperat, quae circumfusa rectorem sequuntur et ducem. Potentius autem est quid facit, quod est Deus, quam materia patiens Dei. GATAKERUS . Nec alterum sine altero posse. Ita cum vet. edit. Rom. omnes mss. praeter 2 Reg. rec. In 2 al. Reg. rec. nec alteram sine altera esse posse. Et Lactantius paulo inferius, dicuntque alterum sine altero nihil posse. Mundo permixtus. Mss. 12, inter quos sunt antiq. 1 Bonon. et Cauc. ferunt, mundo terminatus, sed citra censum, inquit Betuleius. Permixtus, vera lectio. [Col. 0741D] Vide infra, miscuerunt eam mundo. Ut sit Deus ipse mens mundi. De hoc dictum est lib. I, cap. 5. Epiphanius hoc dogma inter Zenonis errores recenset libro III, tomo II. Memini me alibi ex Hermete retulisse Deum nec mentem, nec spiritum, nec lumen esse, sed causam ut illa sint. BETUL . Et mundus sit corpus Dei. Plato in Timaeo, τὸν
κόσμον ait ζῶον ἔμψυχον καὶ ἔννουν. Mundum autem Plato corpus Dei facit, non primi illius creatoris, sed futuri cujusdam. Hinc fortassis Plinius quoque mundum numen credi par esse censuit. BETUL . Ac non ipse mundum fecerit. Ipse, quod addidi ex omnibus mss. et quamplurimis editis, deest in nonnullis rec. Hominum causa. Id verum est etiam apud Gentiles. Plinius in prooemio libri XXXVI, ait, omnia hominis causa esse creata. Siquidem Deus est divina et aeterna mens a corpore soluta. Desideratur est in ms. 1 Bonon. antiq. et 4 [Col. 0742B] edd. rec., sed legunt, mens dicatur corpore soluta. Similis Dei definitio ex Socratis atque Platonis doctrina est apud Plut. in Placitis lib. I, cap. 1. Caeterum Stoicorum hoc dogma Laert. ad Chrysippum et Possidonium auctores refert. BETUL .—Vide etiam Ciceronem in fragmentis Consolationis, et libro I Tusculanar. quaest., cap. 5, idque ex Platone. Virgilianum. Ex Virg. VI Aeneid., vs. 726, sup. cap. 5, et de Ira Dei, cap. 11. Sicut mens corpus regit. Macrob. lib. II, cap. 12, de Somnio Scipionis: Anima, inquit, qui verus homo [Col. 0742C] est, ab omni conditione mortalitatis aliena est: adeo ut ad imitationem Dei mundum regentis, regat et ipsa corpus, dum a se animatur. Ideo physici mundum magnum hominem, et hominem brevem mundum esse dixerunt, etc. BETUL . Et mortalis. Recte. Vide supra mss. 11 et edd. 9 addunt est. Membra esse mortalia. Macrob. eodem loco, tam ex antiquorum philosophorum, quam ex Ciceronis doctrina monet, mundum quadam parte mortalem videri, ut animal exanimatum, vel ignis extinctus, vel siccatus humor. BETUL . Hiaverint terrae. Vide Plinium lib. II, cap. 80, 92, 106. Desederint. Mss. 3 rec. et 15 excusi descenderint; 7 Reg., Jun., 2 Colb. habent deciderint; 1 Reg. ceciderint. At desederint est quamplurimorum mss. inter quos sunt antiquissimi 2 Bonon. Cauc. et edit. 2 vet. Rom. Eaque lectio est genuina, et Ciceroniana: desidere [Col. 0742D] enim est descendere. Cicer. I de Div. 97: Labes agri Privernalis, cum ad infinitam altitudinem terra desedisset. Ibid. 78: Multa oppida corruerint, multis locis labes facta sit, terraeque desederint. Vide Plinium, lib. II, cap. 91. Frugiferos campos. Exemplum est mare Mortuum. Ovid. lib. XV:
Vide plura apud Philonem de Mundo, et apud Vadianum in Melam lib. I, in cap. de Numidia. BETUL .
Stagna siccaverint. Ita mss. et editi. Siccare neutra significatione accipi, inauditum.— Siccaverint. Sparkius: Tacentibus mss., inquit, mea utar conjectura, donec melior se obtulerit, et rescribo: Sicca aruerint. Neutra enim significatione accipi, id est inauditum. Sed [Col. 0743C] cui ignotum est, activa verba passive saepe usurpari? Hoc ipso verbo Apicius de Arte culinaria, lib IV, c. 2: Cum siccaverint superadsperges piper tritum. Lib. IX, cap. 1: In craticula assantur locustae: cum siccaverint, adjicies eis in craticula quoties siccaverint. BUN .
in duas partes dividunt: unam, quae efficiat; alteram, quae se ad faciendum tractabilem praebeat. In illa prima esse vim sentiendi; in hac, materiam; nec alterum sine altero posse. Quomodo potest idem esse quod tractat, et quod tractatur? Si quis dicat idem esse figulum quod lutum, aut lutum idem esse quod figulum, nonne aperte insanire videatur? At isti uno naturae nomine duas res diversissimas comprehendunt, Deum et mundum, artificem et opus; dicuntque alterum sine altero nihil posse, tanquam natura sit Deus mundo permixtus. Nam interdum sic confundunt, ut sit Deus ipse mens mundi et mundus sit corpus Dei. Quasi vero simul esse coeperint mundus, et Deus; ac non ipse mundum fecerit: quod et ipsi fatentur alias, cum hominum causa [Col. 0741B] praedicant esse fabricatum, et sine mundo esse, si velit, possit; siquidem Deus est divina et aeterna mens a corpore soluta et libera. Cujus vim majestatemque quoniam intelligere non poterant, miscuerunt [Col. 0742A] eum mundo, id est, operi suo. Unde est illud Virgilianum:
Possum enumerare, quoties repentinis quassatae [Col. 0742B] motibus vel hiaverint terrae, vel desederint in abruptum; quoties demersae fluctibus, et urbes, et insulae abierint in profundum; frugiferos campos paludes inundaverint; flumina et stagna siccaverint; montes [Col. 0743A] etiam [Col. 0743A] [Col. 0743C] [Variorum Notae to columns 743-744] Montes etiam. Plinius inter miracula refert, montes etiam concucurrisse; quem vide, lib. II, cap. 83. Absumit. Ita fere omnes mss. in praesenti. Et recte. Plures enim ignes interni etiamnum supersunt in Italiae montibus, Aetna et Vesuvio, in insula Lipara, etc. Mss. 1 Bonon. antiq., Tax., 1 Colb. absumpsit; quod tamen Heumanno probatur. [Col. 0743D] Maria extruuntur. Exemplum est Tyrus. Plin. lib. V, cap. 19: Tyrus, inquit, quondam insula praealto mari septingentis passibus divisa, nunc vero, Alexandri oppugnantis operibus, continens. De quo Curtius lib. IV copiose. BETUL . Montes exciduntur. Videtur alludere ad Isthmum, quem quidam irrito labore (ut Proverb. habet) perfodere sunt conati: vel ad Athon montem, de cujus latitudine MD passuum Xerxes abscidisse legitur apud Plinium cap. 10 lib. IV; Historia apud Herod. lib. VII. BETUL . Eruendas opes. Sic Ovidius de ferreo saeculo:
Sic Plinius in prooemio libri XXXIII: Imus in viscera ejus, et in sede Manium opes quaerimus, tanquam parum benigna fertilique quaqua calcatur.
Non tamen, ita ut Deus ipse. Mss. Jun. legunt nec, pro non. Abest ita ab uno Bononiensi antiq., a 4 Colb. et 1 Clarom.; ita ut a Pen.
[Col. 0744C] Constitutum. In antiquis editionibus, institutum, quod Heumanno probatur.
Sacramentum mundi et hominis. Sic infra cap. 5, ad initium, si sacramentum hominis omne cognovissent.
Mundum a Deo factum, et hominum causa esse factum. Deest et in 1 Bon. antiq., scripti 9 rec. et 9 edit. habent, mundum a Deo factum, et hominum causa esse factum.
Si mortales. Pro si ii sunt mortales. Ita Heuman.
Ipse mortalis. Minuc. Fel. cap. 34: ( Plato) cum ipsum mundum perpetuum et insolubilem diceret esse fabricatum, addit tamen, ipsi artifici, Deo soli et solubilem [Col. 0744D] et esse mortalem. BUN .
Ratio quadraret. Sic cap. 5, initio, non quadrare rationem; et in fine capitis 7, ratio non quadraret.
Sua causa. Lib. III, cap. 17: Omnia sua causa facere sapientem. Lib. V, cap. 17: Virtutem . . . expetendam esse aiunt sua causa. BUN .
Tanta haec opera. Elegantem hanc lectionem confirmant Bonon., Isaeus et ipse Lactantius lib. II, cap. 8: Qua molitione hoc tantum opus fecerit. BUN .— Tanta haec opera esse molitum. Mss. 24 et 3 edit. in quibusdam tantum: sed male.
Caeterorumque animantium. Ita Cicero lib. II de Nat. Deor., cap. 53: Quorum igitur causa quis dixerit effectum esse mundum? Eorum scilicet animantium quae ratione utuntur. Hi sunt dii et homines. BUN .
Videri nos Deus voluit. Sic veteres editiones. In ms. 1 Bonon. antiq. et 5 edit. est videre. In caeteris deest nos.
Sigilla. Id est, parva simulacra. Est enim homo, servata proportione, ad imaginem Dei creatus.
vel deciderint abrupti, vel planis fuerint adaequati. Plurimas regiones, et multorum fundamenta montium latens et internus ignis absumit. Et hoc parum est, si membris suis non parcit Deus, nisi etiam homini liceat aliquid in Dei corpus: maria extruuntur; montes exciduntur, et ad eruendas opes interiora terrae viscera effodiuntur. Quid quod ne arari quidem sine laceratione divini corporis potest? ut jam scelerati et impii simus, qui Dei membra violemus. Patiturne ergo vexari corpus suum Deus, et debilem se vel ipse facere, vel ab homine fieri sinit? nisi forte divinus ille sensus, qui mundo et omnibus mundi partibus permixtus est, primam terrae faciem reliquit, ac se in ima demersit, ne quid doloris de assidua laceratione sentiret. Quod si hoc vanum et absurdum [Col. 0743B] est, tam igitur ipsi eguerunt, quam haec indigent sensu, qui non perspexerunt divinum quidem spiritum esse ubique diffusum, eoque omnia contineri, non tamen ita, ut Deus ipse, qui est incorruptus, gravibus et corruptibilibus elementis misceatur. Illud ergo rectius, quod a Platone ( in Timaeo ) sumpserunt, a Deo factum esse mundum, et ejusdem providentia gubernari. Oportebat igitur et Platonem, et eos qui idem senserunt, docere atque explicare, quae causa, quae ratio fuerit tanti operis fabricandi; quare hoc, aut cujus gratia fecerit.
At iidem Stoici, hominum, inquiunt, causa mundus effectus est. Audio. Sed Epicurus ignorat, ipsos homines quare, aut quis effecerit. Nam Lucretius, cum diceret mundum non esse a diis constitutum, sic [Col. 0743C] ait (lib. V de Natura rerum) :
Et merito. Illi enim nullam rationem afferebant, cur humanum genus vel creatum, vel constitutum esset a Deo. Nostrum hoc officium est, sacramentum mundi et hominis exponere, cujus illi expertes, sacrarium veritatis nec attingere, nec videre potuerunt. ergo (ut paulo ante dicebam) cum assumpsissent id quod erat verum, id est, mundum a Deo factum, et hominum causa esse factum; tamen, quoniam eos in consequentibus ratio defecit, non potuerunt defendere id quod assumpserant. Denique Plato, ne Dei opus imbecillum et ruinosum faceret, in aeternum [Col. 0744B] dixit esse mansurum. Si hominum causa factus est, et ita factus est ut esset aeternus, cur ergo ipsi quorum causa factus est, non sunt sempiterni? Si mortales, propter quos factus est, ergo et ipse mortalis atque solubilis. Neque enim pluris est ipse, quam ii, quorum gratia factus est. Quod si ei ratio quadraret, intelligeret periturum esse, quia factus est; nec posse in aeternum manere, nisi quod tangi non potest.
Qui autem negat hominum causa factum, hic nullam rationem tenet. Si enim dicit, ipsum fabricatorem sua causa tanta haec opera esse molitum, cur ergo nos nati sumus? cur mundo ipso fruimur? Quid sibi vult humani generis caeterorumque animantium fictio? Cur aliena commoda intercipimus? Cur denique augemur, minuimur, interimus? Quid habet rationis [Col. 0744C] ipsa generatio? quid perpetua successio? Nimirum videri nos Deus voluit, et suis variis imaginibus tanquam sigilla confingere, quibus se oblectaret; et [Col. 0745A] nihilominus tamen, si ita esset, curae haberet animantes, praecipueque hominem, cujus imperio cuncta subjecit. Qui autem dicunt semper fuisse mundum, omitto illud, quod esse ipse [Col. 0745A] [Col. 0745C] [Variorum Notae to columns 645-646] Ipse. Sic Aldina editio; aliae multae ipsum. Quod esse ipsum sine aliquo principio non potest. Subest his antiqua elegantia quam editores quoque corruperunt in Epitome cap. 67, ubi recte Pfaffius ex ms. Taurin.: Semper fuisse non potest quod et est et visui subjacet; ipsum enim esse sine aliquo initio non potest. BUN . Nullam potest habere rationem. Id est, ut recte Sparkius ex sequent., nulla in eo dispositio providentissime [Col. 0745D] rationis eluceret. BUN . Quid enim. Sic lego cum 2 vet. edit. Rom. et 2 rec. cunctisque mss. praeter Cauc. in quo, ut in 9 editis, est Qui enim; 2 Colbert. Quomodo. Seminibus. Id est, Atomis. Dissidium. Ejeci dissidium, quod plurimos libros adhuc occupaverat, et restitui ex Lips. tert., Reimm., Ven. 1471, utraque 78, dissidium. Reddidi quoque lib. IV, cap. 30, ubi plura; et ad lib. VIII, cap. 6, in nota, corporis animaeque dissidium. BUN . Subsistat. Mss. 2 Clarom. subsistit; Cant. substat. Omnesque partes ejus, ut videmus, mirabilis ratio gubernet. Ita restitui ex 13 editis cunctisque mss. In Bonon. antiq. in quo ut deletur, legitur videamus quemadmodum; in ed. Thys. et Gall. videmus quemadmodum. Aequalis in ipsa varietate. Harmonia est aequalis varietas, quae in siderum cursu maxime animadvertitur; et haec est Sylva signorum coelestium, quibus [Col. 0746C] Gentiles cognitionem veri Dei habere potuerunt, ut habet Apostolus ad Roman. cap. I, v. 20, et Plutarchus ipse libro I de Placitis Philosophorum, cap. 6. Si et providentia. Sic lego cum omnibus prope mss. et excusis. Si repetitum facit illustriorem sensum. Deest et in 1 Bonon. In 4 Colb., 1 Clarom. et Brun est si et prudentia; male. Vide praeced. et seqq. Sed de providentia satis in primo libro diximus. Quia et si est. In 1 Bon. antiq. et 3 edd. legitur [Col. 0746D] quia si est; in multis impressis, quae. Stoici. Apud Cicer. Lucull. Vide inf. cap. 7 et lib. de Ira Dei cap. 13. Homines. Vide supra lib. II, c. 21. Tanquam fungos. Jam supra lib. VI, cap. 10, negavit homines sparsim natos esse, tanquam ex draconis Cadmaei dentibus. At Hermes. In Poemandro, non longe a principio. Adscribam Marsilii translationem: At pater omnium intellectus, vita et fulgor existens, hominem sibi similem creavit, atque ei tanquam filio suo congratulatus est. Pulcher enim erat, patrisque sui ferebat imaginem. Deus enim revera propria forma nimirum delectatus, opera ejus omnia usui concessit humano. IDEM . Fictum. Sed redeo, etc. Mss. 8 rec. et 6 editi, factum. Idcirco. Sic reposui ex 5 vet. editis et mss. praeter 6 rec., quibus est et ideo, ut in 10 vulgatis. Insumit operam. Mss. Jun., Colb., edd. Ald. 1515, Paris. 1525, Gymnic. 1539, Assumit.
Quod quia docere non poterat Epicurus, sive Democritus, sua sponte natum esse dixit, seminibus inter se passim coeuntibus, quibus iterum resolutis, dissidium atque interitum secuturum. Corrupit ergo quod recte viderat, et totam rationem penitus ignorantia rationis evertit; redegitque mundum, et omnia quae in eo geruntur, ad similitudinem cujusdam vanissimi somnii, siquidem rebus humanis ratio nulla subsistat. Cum vero mundum, omnesque partes ejus, ut videmus, mirabilis ratio gubernet; cum coeli temperatio, et aequalis in ipsa varietate cursus astrorum luminumque coelestium, temporum constans ac mira descriptio, terrarum varia foecunditas, plana camporum munimenta, et aggeres montium, viriditas ubertasque [Col. 0745C] silvarum, fontium saluberrima eruptio, fluminum opportuna inundatio, maris opulenta et copiosa interfusio, ventorum diversa et utilis aspiratio, caeteraque omnia ratione summa constent: quis tam caecus est, ut existimet sine causa esse facta, in quibus mira dispositio providentissimae rationis elucet? [Col. 0746A] Si ergo sine causa nec est, nec fit omnino quidquam: si et providentia summi Dei ex dispositione rerum, et virtus ex magnitudine, et potestas ex gubernatione manifesta est: hebetes ergo et insani, qui providentiam non esse dixerunt. Non improbarem; si deos idcirco non esse dicerent, ut unum dicerent: cum autem ideo ut nullum, qui eos delirasse non putat, ipse delirat.
Sed de providentia satis in primo libro diximus. Quia et si est, ut apparet ex mirabilitate operum suorum, necesse est etiam hominem, caeterasque [Col. 0746B] animantes, eadem providentia creaverit. Videamus ergo, quae ratio fuerit fingendi generis humani; quoniam constat, id quod Stoici dicunt, hominum causa mundum esse fabricatum: quanquam in hoc ipso non mediocriter peccent, quod non hominis causa dicunt, sed hominum. Unius enim singularis appellatio totum comprehendit humanum genus. Sed hoc ideo, quia ignorant unum hominem a Deo esse formatum, putantque homines in omnibus terris et agris tanquam fungos esse generatos. At Hermes non ignoravit hominem, et a Deo, et ad Dei similitudinem fictum. Sed redeo ad propositum. Nihil est (ut opinor) quod sit propter seipsum factum: sed quidquid omnino fit, ad usum aliquem fieri necesse est. Quis est enim vel tam ineptus, vel tam otiosus, ut [Col. 0746C] aggrediatur aliquid facere frustra, ex quo nullam utilitatem, nullum commodum speret? Qui domum aedificat, non idcirco aedificat, ut tantummodo domus sit: sed ut in ea possit habitari. Qui navem fabricat, non ideo insumit operam, ut tantum navis appareat: [Col. 0747A] sed ut in ea navigetur. Item qui vas aliquod instituit [Col. 0747A] [Col. 0747C] [Variorum Notae to columns 747-748] Vas aliquod instituit. Ex Horatio, Amphora coepit institui. FRANCIUS . Calore solis aut lumine. Recte. At 7 vet. edit. aut lunae lumine. In 1 Bonon., 2 Reg., Ultr., Lips., 1 Colbert., ed. Florentina Juntarum legitur, calore solis aut lunae. Posterior lectio non inepta videtur iis, qui lunam aeque ac solem calefacere corpora censent. Suidas in σελήνη_ et psalm. CXX: Per diem sol non uret te, neque luna per noctem. At Heumannus putat legendum esse, aut calore solis, aut lumine lunae. Aut alimonia frugum. Sic infra, c. 5: Cuique generi alimoniam administraret. Varro apud Nonium: Habens antepositam alimoniam sedens altus alieno stratu. Arnob., lib. IV: Et ex alieni uberis alimonia mox traditam retinuisse vitam. HERALD . [Col. 0747D] Sed ne illud quidem dici potest, quod Deus, etc. Immo hoc dici debere patet ex Proverb., c. XVI. Possint. Mss. 8 totidemque vulgati, possent. Melius possint, ex caeteris mss. et editis. Vide seq. subministrantur. Data sunt. Procul dubio legendum est datae sunt. Maximeque Ciceroni, etc. Lib. Acad. quaest. 4. Augustinus respondet Manichaeis ad eamdem objectionem, l. de Genesi, I, c. 16. Lege praeterea Basil., homil. 8 in Hexameron. Lactantius in Epitome hanc objectionem Theodoro Atheo tribuit. Quo consilio Deus dracones, pulices, etc. creaverit, docet Augustinus in cap. I Evangel. Joannis et in Psal. CXLVIII. BETUL . Tantam vim natricum viperarumque fecerit. Ciceroni in Lucull. et Lucretio, l. V, respondet Basilius, homil. 6, in Hexamer.: Nec vero est quod quisquam accusare parentem rerum debeat ob eam causam, quod animalia quae virus mittunt, perniciosa et inimica, vitae [Col. 0748C] nostrae procreaverit; isto enim pacto paedagogum etiam accusare licebit, quod adolescentiae facultatem et proclivitatem in officio contineat, plagisque ac verberibus intemperantiam castiget, etc. Idem, homil. 5, non longe a principio. Augustinus, lib. de Haeres. contra Manich. I, c. 16. Viperarumque. Nemo ignorat viperas dictas esse, quod vi pariant. Epiphanius Gnosticos huic animali confert. Praeter Nicandrum, Plinius etiam de Viper., l. X, c. 62. BETUL . Anima et corpore. Ita cum edit. Rom. 1470. Mss. omnes, praeter 1 Reg., 1 Colb. qui cum editis habent animo. Et munita. Heumann. delet et. Rationem solam dedit. Itaque nudum. Ita cum editis [Col. 0748D] omnes prope mss. 1 Reg. rec. et Goth. rationem dedit. Solum itaque nudum. Vide Anacreont., ode II. Tantumque honoris illi habuit. Sic et infra, c. 5, post initium, si tantum honoris homini habuit; 1 Bonon. antiq. tribuit. Praeficeret universis. Juxta illud Psalm. Gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum. Asclepiades noster. Lactantii tempore Asclepiades quidam christianus floruit, qui ad Lactantium scripsit librum de Providentia Dei; Lactantius vicissim ad illum libros duos, ut referunt Hieronymus, Honorius Augustodunensis, et alii. Hic autem Asclepiades est profecto alius ab Asclepiade Antiocheno episcopo et martyre, qui toto saeculo anterior est Lactantio; quique annum 222 non excessit. Vide Tillemontium Eccles. Hist., t. III, p. 648 et 649, et t. VI, p. 730, col. 2. not. 5. De hoc Asclepiade vide S. Hieronym. de Scriptor. eccles., c. 38.
Mundus igitur a Deo factus est, non utique propter ipsum mundum; neque enim aut calore solis, aut lumine, aut aspiratione ventorum, aut humore imbrium, aut alimonia frugum, cum sensu careat, indiget. Sed ne illud quidem dici potest, quod Deus propter seipsum fecerit mundum; quoniam potest esse sine mundo, sicut fuit antea, et iis omnibus quae in eo sunt, quaeque generantur, Deus ipse non utitur. Apparet ergo animantium causa mundum esse [Col. 0747B] constructum; quoniam rebus iis, quibus constat, animantes fruuntur: quae ut vivere, ut constare possint, omnia his necessaria temporibus certis subministrantur. Rursum caeteras animantes hominis causa esse fictas, ex eo clarum est, quod homini serviunt, et tutelae ejus atque usibus datae sunt; quoniam sive terrenae sunt, sive aquatiles, non sentiunt mundi rationem, sicut homo. Respondendum est hoc loco philosophis, maximeque Ciceroni, qui ait: «Cur Deus omnia nostri causa cum faceret, tantam vim natricum viperarumque fecerit? cur tam multa pestifera terra marique disperserit?» Ingens ad disputandum locus: sed ut in transcursu breviter stringendus est. Quoniam homo ex rebus diversis ac repugnantibus [Col. 0747C] configuratus est, anima et corpore, id est, coelo atque [Col. 0748A] terra, tenui et comprehensibili, aeterno ac temporali, sensibili atque bruto, luce praedito atque tenebroso: ipsa ratio ac necessitas exigebat, et bona homini proponi et mala; bona, quibus utatur, mala, quae vitet et caveat.
Idcirco enim data est illi sapientia, ut cognita bonorum malorumque natura, et in appetendis bonis, et malis declinandis, vim suae rationis exerceat. Nam caeteris animalibus quia sapientia non data est, et munita indumentis naturalibus, et armata sunt: homini autem pro his omnibus, quod erat praecipuum, rationem solam dedit. Itaque nudum formavit et inermem, ut eum sapientia et muniret, et tegeret. Munimenta et ornatum ejus non foris, sed intus, non in corpore, sed in corde constituit. Nisi ergo essent [Col. 0748B] mala quae caveret, quae a bonis utilibusque distingueret, non esset ei sapientia necessaria. Sciat ergo Marcus Tullius, aut ideo homini datam esse rationem, ut et pisces caperet usus sui gratia, et natrices viperasque vitaret salutis suae causa: aut idcirco ei bona malaque proposita, quia sapientiam acceperat, cujus vis omnis in discernendis bonis malisque versatur. Magna igitur, et recta, et admirabilis est vis, et ratio, et potestas hominis, propter quem mundum ipsum, et universa quaecumque sunt, Deus fecit; tantumque honoris illi habuit, ut eum praeficeret universis, quoniam solus poterat Dei opera mirari. Optime igitur Asclepiades noster de providentia summi Dei disserens, in eo libro quem scripsit ad [Col. 0748C] me: «Atque ideo, inquit, merito quis arbitretur, [Col. 0749A] proximum sibi locum divinam providentiam dedisse ei, qui poterat intelligere [Col. 0749A] [Col. 0749C] [Variorum Notae to columns 749-750] Poterat intelligere. Ita lego cum optimo et antiquissimo ms. Regio-Put. Sic et supra Lactant. solus poterat Dei opera mirari. In 1 Reg. rec. est, poterit; in 5 rec. et 11 editis potuerit; in caeteris potuit. Quis in eo navigat? Ex quamplurimis mss. et editis restitui in eo, quod praecedentia et sequentia membra postulant. Deest in 3 Reg. rec., 1 Colb., 1 Clarom. et 6 impressis. Scissent. 5 Reg., Jun., 3 Colb., 2 Clarom., Em., Cant., et edit. 7 fecissent; male. Cardo rerum. Proverbium est, quo jam usus est [Col. 0749D] Lactantius, lib. II, c. 9. Hoc est denique, quod efficiat, illis non quadrare rationem. Vim phraseos cognoscas ex lib. III, c. 28: Quoniam ratio illis non quadrabat, per ignorantiam rerum tam varii, tam incerti fuerunt, sibique saepe contraria disserentes, ut quid sentirent, quid vellent satis statuere ac dijudicare non possis. BUN . Omnem philosophiam. Omnes philosophorum haereses sua dogmata, quantumvis falsa, defendere voluerunt. Academici nihil certi affirmantes, reliquis omnibus repugnarunt: id quod in hoc saltem negotio, fit in 4 Academ. quaest. apud Ciceronem eo loco, quem ipse Lactantius paulo superius citavit. BETUL . Sui causa. Ita quamplurimi impressi cum mss. quibusdam: alii sua causa; et sic saepe loquitur Cicero, sua causa, nostra causa, vestra causa. Ad coelum directi. Mss. 6 rec. et quidam edd. erecti. Ut videatur hominem. Mss. 4 et 3 edit. videaturque; [Col. 0750C] Latinius atque Heuman. censent delendum que. Si tantum honoris homini habuit. Recte: supra c. 4 hujusce libri circa finem, tantum honoris illi habuit; et lib. III, c. 1, in fine. Mss. Em. si tanti honoris hominem habuit. Spiritibus suis. Id est spirationibus. Vid. lib. IV, c. 8: Spiritus suos in angelos figuravit, etc. Epitom., c. 42: Angelos . . . de suis spiritibus figuravit. Conf., l. VIII, c. 6, ventorum spiritus. BUN . Cum posset semper spiritibus suis immortalibus. Videtur [Col. 0750D] Lactantius in ea fuisse sententia, quae animas habet quasi tot particulas de Deo decerptas, quod infra non obscure innuit, cum dicat, Deum Spiritum suum terreno corpore induisse. Porro infinitam animarum multitudinem, quam hic a Deo creari asserit, illic gigni ait; quae duo secum non cohaerent. In qua opinione quamquam Betuleius nihil videat, quod a fide catholica sit alienum; notius tamen est, quam ut referri debeat, nonnullos e philosophis christianos factos platonicorum dogmata, non sine Ecclesiae malo, fidei christianae admiscuisse: qualia erant animarum praeexistentia, et a divina essentia delibatio quaedam, quas tamen non de Deo, sed a Deo esse saniores omnes consentiunt. SPARK .—Heuman. legit simul pro semper. Infinitam multitudinem crearet animarum. Vide supra not. ad l. II Institut., c. 11. Constantibus. Subaudi hominibus. Ineloquibile. Ita omnes scripti et editi, et iterum [Col. 0751B] cap. 11, Irenaei versio antiquiss., l. I, c. 10, inenarrabiles et ineloquibiles. BUN .— Aeternae vitae ineloquibile praemium. Sic auctor noster infra c. 11, initio, ineloquibiles immortalitatis suae fructus capit. Ineloquibilis, pro ineffabilis.
Reddamus nunc rationem, quare hominem ipsum [Col. 0749B] fecerit Deus. Quod si philosophi scissent, aut defendissent illa, quae vera invenerant, aut in maximos errores non incidissent. Haec enim summa, hic cardo rerum est. Quem qui non tenuerit, veritas illi omnis elabitur. Hoc est denique, quod efficiat illis non quadrare rationem: quae illis si affulsisset, si sacramentum hominis omne cognovissent, numquam disputationes eorum, et omnem philosophiam de transverso academia jugulasset. Sicut ergo mundum non propter se Deus fecit, quia commodis ejus non indiget, sed propter hominem, qui eo utitur; ita ipsum hominem propter se. Quae utilitas Deo in homine, inquit Epicurus, ut eum propter se faceret? Scilicet, ut esset, qui opera ejus intelligeret, qui providentiam disponendi, rationem faciendi, virtutem [Col. 0749C] consummandi et sensu admirari, et voce proloqui posset. Quorum omnium summa haec est, ut Deum colat. Is enim colit, qui haec intelligit: is artificem rerum omnium, is verum patrem suum debita veneratione [Col. 0750A] prosequitur, qui virtutem majestatis ejus de suorum operum inventione, inceptione, perfectione metitur. Quod planius argumentum proferri potest, et mundum hominis, et hominem sui causa Deum fecisse, quam quod ex omnibus animantibus solus ita formatus est, ut oculi ejus ad coelum directi, facies ad Deum spectans, vultus cum suo parente communis sit, ut videatur hominem Deus, quasi porrecta manu allevatum ex humo, ad contemplationem sui excitasse? «Quid ergo, inquit, Deo cultus hominis confert, beato, et nulla re indigenti? vel si tantum honoris homini habuit, ut ipsius causa mundum fabricaret, ut instrueret eum sapientia, ut dominum viventium faceret, eumque diligeret tamquam filium, cur mortalemque fragilemque constituit? cur omnibus [Col. 0750B] malis, quem diligebat, objecit? cum oporteret et beatum esse hominem, tamquam conjunctum et proximum Deo, et perpetuum, sicut est ipse, ad quem colendum et contemplandum figuratus est.»
Quamquam haec fere in prioribus libris sparsim docuimus: tamen quoniam proprie id materia nunc exigit, quia de vita beata disserere propositum est, explicanda sunt ista diligentius et plenius, ut dispositio Dei, et opus voluntasque noscatur. Cum posset semper spiritibus suis immortalibus innumerabiles animas procreare, sicut angelos genuit, quibus immortalitas sine ullo malorum periculo ac metu constat; excogitavit tamen inenarrabile opus, quemadmodum infinitam multitudinem crearet animarum, quas primo fragilibus et imbecillis corporibus illigatas [Col. 0750C] constitueret inter bonum malumque medias, ut constantibus ex utrisque naturis virtutem proponeret; ne immortalitatem delicate assequerentur ac molliter: sed ad illud aeternae vitae ineloquibile praemium [Col. 0751A] summa cum difficultate ac magnis laboribus pervenirent. Ergo ut eas gravibus et vexabilibus membris [Col. 0751A] [Col. 0751B] [Variorum Notae to columns 751-752] Et vexabilibus membris. Ita reposui ex omnibus [Col. 0751C] mss. edit. 2 vet. Rom., Florent., Crat., Is., Cellar. In 12 excusis legitur nexibilibus, quam vocem non esse latinam autumo: in ed. Gymnic. nexilibus; in ed. Paris. 1525, et Graph. exibilibus, male. Vexabilia membra, sunt membra laboriosa, ut aiunt medici; vel apta ad vexandum, ut sunt crura, brachia, pedes et manus. Consistere in medio inani non poterant. Leucippus et Democritus prima corpora in vacuo agitari crediderunt, ut Aristoteles refert, l. II, de Coelo; cum tamen nihil inane sive vacuum sit infra aethera. Vacui quaestio est apud Aristotelem in IV Physic., cap. 6 et sequentibus. Lege Philosophorum placita apud Plut., l. I. c. 18. BETUL .—Vide etiam Cartesium. Praeclara mundi opera molitus est. Sic cum omnibus editis cuncti fere mss. Ita et Lactantius supra, c. 3, haec opera esse molitum; et infra c. 9, cum opera ejus praeclara et miranda videamus. Mss. tamen 2 Reg. rec. sed bonae notae, 1 Colb. et Brun. habent, praeclaram mundi operam; idemque alicubi (ni fallor) me legisse [Col. 0751D] memini apud Ciceronem. Suspensis in altitudinem. Siquidem juxta naturae leges omne leve sursum et omne grave deorsum. Hanc dispositionem eleganter descripsit Ovidius his verbis:
Quorum moderatio, et claritas, et motus . . . temperatus. est. Mss. 5 et 8 edd. rec., quorum moderationes, et clarita es, et motus . . . temperavit: sed in 3 legitur, temperatus est.
Foecunditatem varia gignendi. Mss. 14 rec. et 5 edd. variam; I Colb. foecundam ubertatem varia gignendi.
Ut ubertate frugum. Jun. et 5 edd. ut ubertas.
Et herbarum virentium. Ita 5 editi, omnesque mss. [Col. 0752B] praeter 5 et edit. 4 quibus est, viventium.
Cujusque generis. Ita reposui ex 10 editis et cunctis mss. praeter Cauc. in quo est cuique generi, ut in 9 impressis.
Alimoniam ministraret. Fasit., Gryph., Betul., Tom., Thys., Gall., Spark., Cell., administraret. De Opif. [Col. 0752C] cap. 6: Ut . . . alimentum lactis foetibus ministretur. Epitom. cap. 72: Deus . . . victum ministrabit. Administrare noster hoc sensu non posuit. Alibi Lucret. II, 1149:
Et compactus. Humannus delendum putat et.
In aeternum manere non poterat, etc. Neque hoc verum est. Si enim innocens perstitisset, immortalis utique esset futurus: stipendia enim peccati, mors est. Quare concilium Carthaginense anno Domini 418 celebratum, can. I, eos anathemate ferit, quicumque affirmaverint Adamum, utcumque non peccasset, moriturum tamen μὴ τῇ ἀξίᾳ τῆς ἁμαρτίας, ἄλλὰ τῇ φύσεως ἀνάγκῃ.
Cur . . . mortalem finxit. Gall. et Spark. adfingunt Lactantio gravissimum errorem, quia dixerat non in aeternum manere, et mortalem fictum (Vid. sup. et de Ira, cap. 15) : sed explicari debet ex lib. II, cap. 12, immortalis maneret; et de Opif. cap. 4, ubi fatetur, [Col. 0752D] animal quod Deus fecerat sua sponte ad mortem transisse, et Epit. cap. 27. BUN .
Tolerantiam malorum ac laborum. Quae hoc capite de perferendis aerumnis atque laboribus, et lib. VI, cap. 11, de misericordiae operibus exercendis disserit, observanda sunt adversus Lutherum et sectatores, qui bona opera ad salutem necessaria negant. ISAEUS .—Mss. I Reg. et 1 Brun. habent ac dolorum; 4 scripti rec. et 6 edit. ac bonorum.
Duae vitae. In Ald., Crat., Gymn., Duae viae, vitiose. Lib. VII, c. 10: Duae vitae propositae sunt homini, quarum altera est animae, altera corporis. BUN .
Illam nascendo accipimus. Sic Tertullianus adversus Marcionem ait: Vivere homini Deus praestiterat, facto in animam vivam: recte vero vivere demandarat, admonito in legis obsequium. Mss. 6 rec. et 12 edd. habent accepimus.
Ne immortalitas homini. Ex omnibus mss. et multis editis addidi homini.
indueret, quoniam consistere in medio inani non poterant, ponderibus et gravitate corporis deorsum premente, sedem illis ac domicilium primo condendum esse decrevit. Itaque ineffabili virtute ac potentia praeclara mundi opera molitus est, suspensis in altitudinem levibus elementis, et gravibus in ima depressis; et coelestia firmavit, et terrena constituit. Non est necesse nunc exequi singula, quoniam in secundo libro universa executi sumus.
Lumina igitur posuit in coelo, quorum moderatio, et claritas, et motus aptissime ad utilitates viventium temperatus est. Terrae autem, quam sedem voluit esse, foecunditatem varia gignendi ac proferendi dedit, [Col. 0751B] ut ubertate frugum et herbarum virentium, pro natura et usu cujusque generis, alimoniam administraret. Tum perfectis omnibus, quae ad conditionem mundi pertinebant, hominem finxit ex ipsa terra, quam illi a principio in habitaculum praeparavit; id est spiritum suum terreno corpore induit et involvit, ut et compactus ex rebus diversis ac repugnantibus, [Col. 0752A] bonum ac malum caperet; et sicut terra ipsa fecunda est ad fruges pariendas: ita corpus hominis, quod assumptum est e terra, generandi copiam, facultatemque procreandae sobolis accepit, ut quoniam fragili materia formatus in aeternum manere non poterat, peracto temporalis vitae spatio cederet, et illud, quod fragile atque imbecillum gerebat, perpetua successione renovaret. Cur igitur eum mortalem finxit et fragilem, cum illius causa mundum aedificasset? Primum, ut infinita vis animarum gigneretur, omnemque terram multitudine oppleret: deinde, ut proponeret homini virtutem, id est, tolerantiam malorum ac laborum, per quam posset praemium immortalitatis adipisci. Nam quia homo ex duabus rebus constat, corpore atque anima, quorum alterum terrenum [Col. 0752B] est, alterum coeleste, duae vitae homine attributae sunt: una temporalis, quae corpori assignatur; altera sempiterna, quae animae subjacet. Illam nascendo accipimus, hanc assequimur laborando ne immortalitas homini (ut ante diximus) sine ulla difficultate constaret. Illa terrena est, sicut corpus, et ideo finitur; haec vero coelestis; sicut anima, et ideo terminum non [Col. 0753A] habet. Illam primam nescientes accipimus; [Col. 0753A] [Col. 0753C] [Variorum Notae to columns 753-754] Nescientes accipimus. Mss. 4 rec. et 14 edd. accepimus. In vita comparare. I Colbert. in vitam; I Lips. et Brun. in hac vita. Aut virtute mereamur. Quamvis Deus ante nos posuerit ignem et aquam, et in nobis sit ad utrumque manum porrigere: tamen non est proposita mors secunda, nisi ut eam vitemus; at auxilium dat Deus ut vitam secundam mereamur. Divina necessitate. Ego interpretor, divina necessitate, id est, divina lege. Pari modo lib. II, c. 2: quod functi . . . divinae necessitati morte concesserint. De Ira [Col. 0753D] c. 15: Consideremus divinam necessitatem; nolo enim naturam dicere. Chrysippus Deum, nuncupavit divinam necessitatem. BUN . Solvetur. Sic reposui ex 7 vet. editis cunctisque mss. praeter I Reg. rec. cui est solvitur, ut caeteris impressis. Cui rei. Ita omnes prope mss. In Cauc. et 8 aliis rec. est cujus rei, ut in cunctis fere editis. Natura et ratio corporis praebet. Mss. I Bonon. antiq. et 4 edit. rec. naturae ratio et natura corporis praebet. Lectionem porro textus sic interpretandam puto: Cui rei, nempe quod in vita spirituali sit summum bonum, argumentum natura et ratio corporis praebet, quia nimis fluxum est corpus, ut in eo possit summum bonum collocari. Immortalitas non sequela naturae. Intellige: immortalitas beata non sequela naturae. BUN . Quam. Vel potius quum, vel cum. Non statim quam natus est. Mss. 8 rec. et totidem [Col. 0754C] editi, non statim quando. Alii 3 scripti rec. quo. Communis est nobis cum mutis animalibus. Quasi vero infantes statim a nativitate non essent baptismi capaces, cum primitiva Ecclesia ante Lactantii tempora longe aliter senserit. Cyprianus enim in epistola ad Fidum, pag. 159. edit. Oxon., cum Fidus ei quaestionem moveret de infantibus intra triduum ad lavacrum admittendis, sic epistolam claudit: et idcirco, frater charissime, haec fuit in concilio nostra sententia, a baptismo atque a gratia Dei, qui omnibus misericors, et benignus, et pius est, neminem per nos debere prohiberi. Quod cum circa universos observandum sit atque retinendum, [Col. 0754D] magis circa infantes ipsos et recens natos observandum putamus, etc. Lege ad haec Irenaeum lib. II, cap. 10. Id est. Additum ex omnibus mss. praeter 1 Reg. in quo desideratur, sicut et in nonnullis editis. Suavitates. Sic et infra plurali numero cap. sequenti. In 2 mss. rec. et 4 edit. suavitas. Quia. Mss. 2 Reg. rec. qui se. Eniti ad summum. Sic mss. fere omnes, editiones XV saeculi, 1 Colbert., 2 Clarom. niti; 1 Brun. elevari; alter ut in textu. Expunxi bonum, quod sequebatur in 3 mss. rec. ac 7 editis, et abest a caeteris. Male vivet ad tempus. Id est, incommode, malis obnoxius; et infra, bene vivere, hoc est commode, luxuriose. Qua Deum honoraverit, hoc afficiet praemio. Sic 1 Bonon., Regio-Put., 2 alii Regii et editio Isaei. In 12 mss. recent. est, Qui Deum honoraverit, hoc afficit [Col. 0755D] praemio. Cellarius vero et Walchius cum nostra editione concordant.
Idcirco hanc nobis praesentem dedit, ut illam veram et perpetuam aut vitiis amittamus, aut virtute mereamur. In hac corporali non est summum bonum; quoniam sicut necessitate divina nobis data est, ita rursum divina necessitate solvetur. Ita quod finem habet, summum bonum non habet. In illa vero spiritali, quam per nos ipsi acquirimus, summum bonum continetur; quia nec malum potest habere, nec finem. Cui rei argumentum natura et ratio corporis praebet. Caetera namque animalia in humum vergunt, quia terrena sunt; nec capiunt immortalitatem, quae de coelo est. Homo autem rectus in coelum spectat, quia proposita [Col. 0753B] est illi immortalitas; nec tamen venit, nisi tribuatur homini a Deo. Nam nihil interesset inter justum et injustum, siquidem omnis homo natus immortalis fieret; ergo immortalitas non sequela naturae, sed merces praemiumque virtutis est. Denique homo non statim quam natus est, rectus ingreditur: sed quadrupes primo, quia ratio corporis et hujus praesentis vitae communis est nobis cum mutis animalibus; post deinde confirmatis viribus erigitur, et lingua ejus in eloquium solvitur, et mutum animal esse desinit. Quae ratio docet, mortalem nasci hominem; postea vero immortalem fieri, cum coeperit ex Deo vivere, id est, justitiam sequi, quae continetur in Dei cultu, cum excitaverit hominem Deus ad aspectum coeli ac sui. Quod tum fit, cum homo coelesti lavacro purificatus, [Col. 0753C] exponit infantiam cum omni labe vitae prioris, et incremento divini vigoris accepto, fit homo perfectus ac plenus.
[Col. 0754A] Ergo quia virtutem proposuit homini Deus, licet anima et corpus consociata sint; tamen contraria sunt, et impugnant invicem. Animi bona, mala sunt corporis; id est, opum fuga, voluptatum interdictio, doloris mortisque contemptus. Item corporis bona, mala sunt animi; hoc est, cupiditas, et libido, quibus et opes appetuntur et suavitates variarum voluptatum, quibus enervatus animus extinguitur. Ideo necesse est, justum et sapientem in omnibus malis esse, quoniam malorum victrix est fortitudo; injustos autem in divitiis, in honore, in potestate. Haec enim bona corporalia et terrena sunt. Illi autem terrenam vitam agunt, nec assequi immortalitatem queunt, quia se voluptatibus dediderunt, quae sunt virtutis inimicae. Itaque vita haec temporalis illi aeternae debet esse [Col. 0754B] subjecta, sicut corpus animae. Quisquis ergo animae vitam maluerit, vitam corporis contemnat necesse est; nec aliter eniti ad summum poterit, nisi quae sunt ima despexerit. Qui autem corporis vitam fuerit amplexus, et cupiditates suas in terram dejecerit, illam superiorem vitam consequi non potest. Sed qui mavult bene vivere in aeternum, male vivet ad tempus, et afficietur omnibus molestiis et laboribus, quandiu fuerit in terra, ut habeat divinum et coeleste solatium. Et qui maluerit bene vivere ad tempus, male vivet in aeternum; damnabitur enim sententia Dei ad aeternam poenam, quia coelestibus bonis terrena praeposuit. Propterea igitur coli se Deus expetit, et honorari ab homine tanquam pater, ut virtutem ac sapientiam teneat, quae sola immortalitatem parit. [Col. 0754C] Nam quia nullus alius praeter ipsum donare eam potest, quia solus possidet, pietatem hominis, qua Deum [Col. 0755A] honoraverit, hoc afficiet praemio, ut sit in aeternum beatus, sitque apud Deum, et cum Deo semper.
[Col. 0755D] [Variorum Notae to columns 755-756] Et cum Deo semper. Mss. Marm. 500 annor. et 1 Reg. 400, n. 3976, Gryphius, Tornes., Betul., Antuerp. 1570, Soubron. 1594, longam post haec verba attexunt orationem, quam nec in melioribus mss. nec in reliquis editis reperio; ideoque illam admittere nolui ut veram. Multa etiam continet haec oratio parum apposite, immo falsa enuntiata. Quae Manetis haeresim redolent, cujus tamen nec Hieronymus, nec S. Augustinus Lactantium insimulant. Neque, etc. Monet Thomasius, hanc longam orationem [Col. 0756D] usque ad finem hujus quinti capitis deesse in duobus Bononiensibus mss. ac post Thomasium Isaeus docet, eam quoque desse in duodecim Vaticanis codicibus. Ea vero non legitur in omnibus fere Gallicanis mss., duobus tantum exceptis. Fatendum igitur est, hanc totam periodum ab aliquo, eoque subtilissimo et perito Manichaeo, fuisse suppositam, ut errorem suum Lactantii auctoritate fulciret. In hoc igitur consentiunt editores omnes, hanc eradendam esse. At ne desit aliquid in hac nostra editione, eam hic adjungimus, sed ad marginem virgatam, ut a textu Lactantiano distinguatur.
Quae sequuntur in quibusdam manuscriptis ac in antiquis editionibus reperi. Ea tamen Lactantio abjudicant recentiores interpretes: sed ne aliquid desit, hic apponere visum est; ac monemus ea non esse apprime catholica: sic autem habent.
«Neque nunc aliquis eo confugiat, ut dicat ad ipsius culpam pertinere, qui et bonum instituit, et malum. Cur enim malum voluit esse, si id odio habet? Cur non bonum tantum fecit, ut nemo peccaret, nemo faceret malum? Quanquam hoc in omnibus fere prioribus libris docuerim, et id jam superius, quamvis leviter, attigerim; tamen subinde admonendum est, quia omnis ratio in eo posita est. Nulla enim virtus [Col. 0755B] esse poterat, nisi diversa fecisset; nec omnino apparere vis boni potest, nisi ex mali comparatione. Adeo malum nihil aliud est, quam boni interpretatio. Sublato igitur malo, etiam bonum tolli necesse est. Si laevam manum, aut pedem amputaveris, nec corpus erit integrum, nec vita ipsa constabit. Adeo ad compagem corporis temperandam, aptissime cum dextris sinistra junguntur. Item si pares calculos feceris, nemo ludet. Si unum colorem Circo dederis, nemo spectandum putabit, sublata omni Circensium voluptate. Quos profecto qui prius instituit, amator unius coloris fuit: sed alterum ei, quasi aemulum posuit, ut posset esse certamen, et aliqua in spectaculo gratia. Sic Deus, quum bonum constitueret, quum virtutem daret, statuit etiam diversa, cum quibus illa confligerent. [Col. 0755C] Si desit hostis, et pugna, nulla victoria est. Tolle certamen, ne virtus quidem quidquam est. Quam multa sunt hominum inter se, et quam variis artibus constituta certamina? Nemo tamen fortior, velocior, praestantior haberetur, si adversarium, cum quo contenderet, non haberet. Unde autem abest victoria, abesse hinc et gloriam simul, et praemium necesse est. Ut igitur virtutem ipsam exercitatione assidua roboraret, eamque faceret de malorum conflictatione perfectam, utrumque simul dedit, quia utrumque sine altero retinere vim suam non potest. Ergo diversitas est, cui omnis ratio veritatis innititur.
«Non me praeterit, quid hoc loco a peritioribus possit opponi. Si bonum sine malo esse non potest, quomodo primum hominem dicis ante offensum Deum [Col. 0755D] in solo bono fuisse, aut postea in solo bono futurum? Discutienda nobis haec quaestio est: quod in prioribus [Col. 0756A] libris praetermisi, ut hic implerem. Diximus superius, ex elementis repugnantibus hominis constare naturam. Corpus enim, quia terra est, comprehensibile est, temporale, brutum, atque tenebrosum est. Anima vero, quia de coelo est, tenuis, aeterna, sensibilis, illustris est. Quae quia inter se contraria sunt, necesse est, hominem bono et malo esse subjectum. Animae adscribitur bonum, quia indissolubilis est: corpori malum; quia fragile est. Quoniam igitur sociata et conjuncta sunt corpus et anima, aeque bonum et malum cohaereat necesse est; nec separari alterutro possunt, nisi quum illa separata sunt. Denique boni malique notitia simul homini primo data est. Qua percepta, statim de loco sancto pulsus est, in quo malum non est. Ubi cum esset in bono [Col. 0756B] tantum, id ipsum bonum esse, ignorabat. Postquam vero accepit boni malique intelligentiam, jam nefas erat, eum in beatitudinis loco morari, relegatusque est in hunc communem orbem, ut ea utraque simul experiretur, quorum naturam pariter agnoverat. Apparet ergo idcirco datam esse homini sapientiam, ut bonum discernat a malo; ut ab incommodis commoda, ab inutilibus utilia distinguat; ut habeat judicium, et considerantiam, quid cavere, quid appetere, quid fugere, quid sequi debeat. Sapientia igitur constare sine malo non potest; vixitque ille princeps generis humani, quamdiu in solo bono fuit, velut infans, boni ac mali nescius. At enim postea hominem necesse est et sapientem esse, et sine ullo malo beatum. Sed id fieri non potest, quamdiu anima domicilio corporis induta est.
[Col. 0756C] «Quum vero factum fuerit corporis animaeque dissidium, tunc malum a bono separabitur. Et sicut corpus interit, anima manet; ita malum interibit, et bonum permanebit. Tunc homo accepto immortalitatis indumento, erit sapiens, expers mali, sicut Deus. Qui ergo vult nos in bono esse tantum, id potissimum desiderat, ut sine corpore vivamus, in quo est malum. Quod si tollatur, aut sapientia homini, ut dixi, aut corpus adimetur: sapientia, ut ignoret malum; corpus, ut non sentiat. Nunc autem cum homo et sapientia sit instructus, ut sciat, et corpore, ut sentiat, utrumque pariter in hac vita Deus esse voluit, ut ratio virtutis sapientiaeque constaret. Posuit itaque hominem inter utrumque medium, ut haberet licentiam vel mali, vel boni sequendi. Sed [Col. 0756D] malo admiscuit apparentia quaedam bona, id est varias et delectabiles suavitates, ut earum illecebris induceret [Col. 0757A] hominem ad latens malum. Bono autem admiscuit apparentia quaedam mala, id est, aerumnas, et miserias, et labores, quorum asperitate ac molestia offensus animus refugeret a bono latenti. Hic ergo sapientiae officium desideratur, ut plus mente videamus, quam corpore: quod pauci admodum facere possunt; quia et virtus difficilis ac rara est, et voluptas communis ac publica. Ita necesse est, sapientem pro stulto haberi, qui dum appetit bona, quae non cernuntur, dimittit e manibus, quae videntur; et dum vitat mala, quae non aspiciuntur, incurrit in mala, quae ante oculos sunt. Quod accidit nobis, cum neque cruciatum, neque mortem pro fide recusamus: quando ad summum nefas compellimur, ut prodita fide atque abnegato Deo vero, diis mortuis [Col. 0757B] mortiferisque libemus. Haec ratio est, cur hominem Deus et mortalem fecerit, et malis subjecerit; licet ipsius causa mundum aedificasset, scilicet ut virtutem caperet, et ei virtus sua immortalitatem daret. Virtus autem, sicut ostendimus, veri Dei cultus est.»
Nunc totam rationem brevi circumscriptione signemus. Idcirco mundus factus est, ut nascamur: ideo nascimur, ut agnoscamus factorem mundi ac nostri Deum: ideo agnoscimus, ut colamus: ideo colimus, ut immortalitatem pro mercede laborum capiamus, quoniam maximis laboribus cultus Dei constat: ideo praemio immortalitatis afficimur, ut similes angelis [Col. 0757C] effecti, summo patri ac Domino in perpetuum serviamus, et simus aeternum Deo regnum. [Col. 0757C] [Col. 0757D] [Variorum Notae to columns 757-758] Deo regnum. Apocal., I et v. Qui si multi sunt, si ideo tantum . . . et quaeque alia quae, etc. Ita mss. 7 Reg. antiquiores, aliique nec non editi sex. In 9 scriptis rec. est qui simulati sunt . . . quaeque alia, etc.; in 6 mss. rec. et ed. Rom. 1468, qui si multi nati sunt . . . fingimur; in 2 mss. rec. et 5 impressis, qui si multi sunt, etc. ut in textu. Tam vanum. Nam juxta mentem apostoli, si nulla sit resurrectio, supervacua atque inanis est tota religio christiana. Quam humana res, et quam mundus ipse. Sic lego cum 2 editis et quam plurimis mss. inter quos sunt veterrimi I Bonon. et 6 Reg. Editi octo et I ms. Colbert. habent quam. Scripti 8 rec. ac 5 vulgati, et quam mundus iste. Tam mirabili. I Bonon. antiq., I Lips. tum mirabili; I Reg. rec. et mirabili; I Reg. et Goth. et admirabili. Constructus. I Colbert. et 5 edd. constitutus. [Col. 0758D] Videas. Mss. 14 rec. et 5 edit. videamus; I Reg. videmus. Habent dicere. Habeo dicere, pro possum, et pro debeo dicere. Est phrasis Graeca, qua et alibi utitur Lactantius, scilicet lib. IV, cap. 12, circa med. et cap. ultimo ubi vide Not. Ut illis far. Far est vocabulum generale quo omnia frumenti genera designantur: ut far triticeum, far hordeaceum, etc. GALLAEUS . Constitutus est. Mss. II rec. et 7 edd. factus est. Procreati? cur nascuntur. Ex mss. et editis addidi cur, quod deest in I Colb. et nonnullis editis. Qui post mortem. I Lips. et ed. Rom. 1474. Qui post obitum. Animae post obitum. Haec lectio est 5 vet. impressorum cunctorumque mss. praeter 2 Reg. et 9 edit. in quibus est post mortem: sed mox praecessit illa vox. Revolvantur. Mss. 4 rec. resolvantur.
Quaeramus nunc vicissim, an in cultu deorum ratio ulla subsistat: qui si multi sunt, si ideo tantum ab hominibus coluntur, ut praestent illis opes, victorias, honores, et quaeque alia quae non nisi ad praesens valent; si sine causa gignimur; si in hominibus procreandis providentia nulla versatur; si casu nobismetipsis, [Col. 0758A] ac voluptatis nostrae gratia nascimur; si nihil post mortem sumus: quid potest esse tam supervacaneum, tam inane, tam vanum, quam humana res, et quam mundus ipse? qui cum sit incredibili magnitudine, tam mirabili ratione constructus, tamen rebus ineptis vacet. Cur enim ventorum spiritus citent nubes? Cur emicent fulgura? tonitrua mugiant? imbres cadant, ut fruges terra producat, ut varios foetus alat? Cur denique omnis natura rerum laboret, ne quid desit earum rerum, quibus vita hominis sustinetur, si est inanis, si ad nihilum interimus, si nihil est in nobis majoris emolumenti Deo? Quod si est dictu nefas, nec putandum est fieri posse, ut non ob aliquam maximam rationem fuerit constitutum, quod videas maxima ratione constare; quae [Col. 0758B] potest esse ratio in his erroribus pravarum religionum, et in hac persuasione philosophorum, qua putant animas interire? Profecto nulla. Quid enim habent dicere, cur dii hominibus tam diligenter suis quaeque temporibus exhibeant? An ut illis far et merum demus, et odorem thuris, et sanguinem pecudum? quae neque immortalibus grata esse possunt, quia sunt fragilia; neque usui esse expertibus corporum, quia haec ad usum corporalium data sunt. Et tamen si ea desiderarent, sibi ipsi possent exhibere cum vellent. Sive igitur intereunt animae, sive in aeternum manent, quam rationem continet cultus deorum, aut a quo mundus constitutus est? cur, aut quando, aut quousque, quatenus homines, aut quamobrem procreati? cur nascuntur, intereunt, succedunt, [Col. 0758C] renovantur? Quid dii ex cultibus eorum assequuntur, qui post mortem nihil futuri sunt? quid praestant? quid pollicentur? quid minantur aut hominibus, aut diis dignum? Vel si manent animae post obitum, quid de his faciunt, facturive sunt? quid illis opus est thesauro animarum? ipsi illi ex quo fonte oriuntur? quomodo, aut quare, aut unde multi sunt? Ita fit, ut si ab illa rerum summa, quam superius comprehendimus, aberraveris, omnis ratio intereat, et ad nihilum omnia revolvantur.
Quam summam quia philosophi non comprehenderunt, [Col. 0759A] nec veritatem comprehendere potuerunt, quamvis ea fere, quibus summa ipsa constat, et viderint, et explicaverint. Sed diversi, ac diverse illa omnia protulerunt, non annectentes nec causas rerum, nec consequentias, [Col. 0759A] [Col. 0759C] [Variorum Notae to columns 759-760] Consequentias. Hanc vocem etiam Cicero habet I de Divin. 128, et IV, ad Her. Mss. 1 Reg. et Bonon. consequentia. Et implerent. Mss. 8 rec. complerent. Per philosophos et sectas. Ita sex editi et mss. omnes, praeter rec. 1 Reg. et Goth. et 10 edit. quibus est philosophorum sectas. Rectius, per philosophos et sectas; sic enim ait infra: Quod si extitisset aliquis, qui veritatem sparsam per singulos (philosophos) per sectasque diffusam colligeret in unum. Ut Academici solent. Qui ad quamlibet quaestionem, Socratico more in utramque partem disputare soliti erant. Calumniari et illudere. Mss. 4 Reg. rec., 3 Colb., Torn., Em., Cant., Brun., calumniari et invidere; Pal., Lips. et invideri. Verum autem scire, non nisi ejus est. Haec lectio est [Col. 0759D] omnium prope mss. et 7 vet. editorum. In Regio- Put. deest scire; in 1 Reg. rec. et 6 excusis legitur ejus scire est. Neque enim potest. Mss. 9 rec. et 7 edit. Nemo enim potest. Se ipsa veritas illustraret. Mss. 12 et 8 edd. se ipsam. Prophetae loquuntur. Genes. I, Ps. XXXII, Eccl. XVIII. Res, tam ornata. Addidi tam ex mss. et pluribus editis. Ea ipsa ratio. Mss. 2 rec. et ed. Rom. 1470, ratione. Hanc rationem Paulus ad Romanos I, legem naturae appellat. Confitetur. Mss. 3 rec. et ed. Rom. 1470, confitentur. Hominum causa. Vide Ciceronem in Lucullo, et librum de Ira Dei, cap. 13. Stoici. De quibus vide supra cap. 4. [Col. 0760C] Divinae litterae. Genes. I, Psalm. VIII, I ad Corinth. XV, ad Hebr. II. Democritus. Sicut supra, fungos, atque ex draconis dentibus natos passim homines quidam prodiderunt. Democriti hoc dogma apud nullum legi auctorem: sed non dissimilia sunt, quae ex Diodoro, atque adeo ex Euripide recitat Euseb. lib. I, de Praeparat. Evang. cap. 4. BETULEIUS . Putavit. Ms. Em. addit homines. Atque Heumannus putat hanc vocem excidisse, quamvis non legatur in editis XV saeculi. Ad virtutem capessendam nasci homines Ariston disseruit. Sic emendavi ex mss. veterrimis Bonon., Regio-Put., Cauc., Jun., 6 Colbert., 3 Lips., Goth., Ultr., Em., Cant., 2 Clarom., Brun. et cunctis editis, praeter quatuor in quibus, sicut et in 1 Reg. rec. et 2 Colbert. a secunda manu, legitur Aristoteles, et [Col. 0760D] in 1 Reg. antiq. Aristoteleo; corrupte. Non enim id extat apud Aristotelem, sed apud Ciceronem de Finibus lib. II et III, ubi citatur hac de re Ariston, non Aristoteles. Ariston fuit Chius, philosophus Stoicus, de quo alibi Lactant. libro de Ira Dei cap. 22. Aristippus, qui hominem voluptati . . . subjugavit. Apud Ciceronem lib. II de Finibus, et III de Officiis, et apud Laertium in Aristippo. Vide supra lib. III, cap. 7. Immortales animas Pherecydes. Vide Ciceronem lib. I Tusculanar. quaest. De Pherecyde capite sequenti. Plato. Scilicet in Phaedro, in Phaedone, et lib. X de Repub. apud Ciceron. lib. I, Tusculanar. Doctrina. Vide Sapient. III et II; Matth. XXV; Apocalyps. VI. Dicaearchus. Dicaearchus, inquit Suidas, Phidiae filius, Siculus, ex urbe Messene (Mamertinum alii fuisse dicunt) Aristotelis auditor, philosophus, rhetor et geometra, etc. Hic (ut Cicer. in I Tuscul. quaest. et in Academ. quaest. meminit) contra immortalitatem animi disseruit. Is, inquit, tres libros scripsit, qui Lesbiaci vocantur, quod Mitylenis sermo habetur, in quibus vult efficere animos esse mortales. Sed scripsit idem Dicaearchus (ut eodem Ciceronis libro legimus) sermonem, quem Corinthi habitum tribus libris exponit, in quibus disserit nihil [Col. 0761C] esse omnino animum, et hoc esse nomine totum inane, frustraque et animalia et animantes appellari; neque in homine inesse animum vel animam, nec in bestia. Meminit hujus idem Cic. etiam in Acad. quaest. Sed ut Plut. in Placitis refert, censuit Dicaearchus animam esse quatuor elementorum. BETUL .
Ob has eorum pertinacissimas contentiones nulla extitit philosophia, quae ad verum propius accederet; nam particulatim veritas ab his tota comprehensa est. Factum esse mundum a Deo, dixit Plato ( in Timaeo ). Idem prophetae loquuntur; idemque ex Sibyllae carminibus apparet (sermone 1) . Errant igitur qui vel omnia sua sponte nata esse dixerunt, vel minutis seminibus conglobatis; quoniam tanta res, tam ornata, tam magna, neque fieri, neque disponi et ordinari sine aliquo prudentissimo auctore potuit; et ea ipsa ratio, qua constare ac regi omnia sentiuntur, [Col. 0760B] solertissimae mentis artificem confitetur. Hominum causa mundum, et omnia quae in eo sunt esse facta, Stoici loquuntur: idem nos divinae Litterae docent. Erravit ergo Democritus, qui vermiculorum modo putavit effusos esse de terra nullo auctore, nullaque ratione. Cur enim formatus sit homo, divini sacramenti est: quod quia ille scire non poterat, humanam vitam deduxit ad nihilum. Ad virtutem capessendam nasci homines Ariston disseruit: idem nos monemur ac discimus a prophetis. Falsus igitur Aristippus, qui hominem voluptati, hoc est malo tanquam pecudem subjugavit. Immortales esse animas Pherecydes et Plato disputaverunt: haec vero [Col. 0760C] propria est in nostra religione doctrina. Ergo Dicaearchus [Col. 0761A] cum Democrito [Col. 0761A] [Col. 0761C] [Variorum Notae to columns 761-762] Cum Democrito. Democritus et Epicurus animam una cum corpore mori aiunt. Plut., Cicero. I, Tuscul. Esse inferos Zenon docuit. De Zenone nihil tale comperio apud Scriptores, sed de Socrate apud Cicer. I Tusc., circa medium. ISAEUS .—Constat hoc quidem de Epicureis: imo non de Stoicis modo, sed de ipso quoque Cicerone, qui in I Tusc. quaest. poetarum de inferis fabulas explodit. Quin imo hoc idem facit Seneca Stoicus ad Marciam de Consolatione. Excutitur haec quaestio a Lucretio lib. III, a Macrobio de Somnio Scip. lib. I, cap. 11. Sed lege tu ex Ecclesiasticis Augustinum lib. XII, cap. 33, de Genesi ad litteram. BETULEIUS . [Col. 0761D] Prophetae. Psalm. XXX, Lucae XIII, 3; II ad Corinth. V. Poetarum. Vide Lucret. lib. III, circa finem. Poetarum, etiam tragicorum maxime. Homerus inferos describit Odyss. λ quem secutus est Virg. in VI, Ovid. in IV Met., Silius in Lucian. in Charonte. BETUL . Argumenta. Mss. 2 rec. et 10 excusi, documenta; caeteri ut in textu. Vide seqq. et initio cap. 9. Tamen parum habent firmitatis. Ut philosophica omnia sunt δοκοῦντα dumtaxat, nec certo ipsis auctoribus constant: ita in disputationibus theologicis pronuntiati auctoritatem non habent ullam, et ob id nec Platoni, nec Pythagorae, licet ipse dixerit, et veritatem adeo dixerit, credendum propterea est, quia dixit, sed quia verum est, et convenit cum auctoritate coelesti. Oraculorum enim divinorum tanta virtus est, ut ipsa etiam oratio rei τὸ εἶναι afferat; et ob idipsum verum sit, vitam esse sempiternam, quia hoc sacrae prodideruut Scripturae, nec id minus vere, [Col. 0762B] quam si dicas: Caro resurget; ergo sacra doctrina vera est. Quia vox coelestis rei causam praebet, ut sit. BETUL . Elicere possumus veritatem. Sic lego cum mss. Bonon., II Reg. bonae notae, Brun. ac edit. Betul. Et recte. Sic verum elicere apud Plautum, et apud Ciceronem IV Academic.; 7 aliis est, eligere. [Col. 0762C] Plato autem sic argumentatus est. In Phaedone, in Menone, de Republica I, de Legibus XII. Apud Lactantium Sentiendi verbum irrepsit, nescio unde, quod ne apud Ciceronem quidem est, qui haec eadem verba in primo Tusc. quaest. transtulit hoc modo: Quod semper movetur, id aeternum est: quod autem motum adfert alicui, quodque ipsum agitatur aliunde, quando finem habet motus, vivendi quoque finem habeat necesse est. Solum igitur quod seipsum movet, quia nunquam deseritur a se, nunquam ne moveri quidem desinit. BETUL .—De hoc Platonis argumento videndi Macrob. lib. II in Somn. Scipion. cap. 13 et seqq.; S. Athanas. in Orat. contra Idol.; S. Thomas II contra Gent., cap. 82. Et sentit. Deest in Phaedone et apud Ciceronem in Tusculan. Quaest. Deseri a semetipso. Ms. I Bonon. antiq. desiderari a seipso non potest; sed, ut recte monet Thomasius, utriusque lectionis optima est sententia.— Deseri a semetipso non potest. Expressit Ciceronem l. I Tusc., [Col. 0762D] c. 23: Quod se ipsum movet, quia nunquam deseritur a se, nunquam ne moveri quidem desinit . . . . sentit animus se moveri . . . . Se vi sua non aliena moveri, nec accidere . . . posse, ut ipse unquam a se deseratur. BUN . Quod argumentum, etc. Quia universalis propositio est, πᾶσα ψυχὴ ἀθάνατος. Sed Platonem forte a Lactantii reprehensione defendet τὸ καλὸν (sic enim oratio inscribitur) quod non in bestiis, sed in hominibus, adeoque in anima rationali locum habet. Addidit. Vide Plat. apud Cic. I Tuscul. et ad finem Caton. major. sive de Senect. et I Consol. ut inf. lib. de Ira Dei cap. 10 ad fin. Cujus miranda solertia. Haec verba non a Platone, sed ab ipso Cicerone addita sunt. Discendi. In 6 mss. et edd. 4 est discernendi. Vide infra cap. 22. in fine: In pueris sunt ingenia ad percipiendum facilia; quod ea quae discant, ita celeriter rapiant, ut non tunc primum discere illa videantur, sed recognoscere atque reminisci.
Unum est igitur summum bonum immortalitas, ad quam capiendam, et formati a principio, et nati sumus. Ad hanc tendimus; hanc spectat humana natura; [Col. 0762A] ad hanc nos provehit virtus: quod bonum quia deprehendimus, superest etiam ut de ipsa immortalitate dicamus. Platonis argumenta, quamvis ad rem multum conferant, tamen parum habent firmitatis ad probandam et implendam veritatem; quoniam nec rationem totius mysterii magni consummaverat, in unumque collegerat, nec summum bonum comprehenderat. Nam licet verum de animae immortalitate sentiret, tamen non ita de illa tanquam de summo bono disserebat. Nos igitur certioribus signis elicere possumus veritatem, qui eam non ancipiti suspicione collegimus, sed divina traditione cognovimus. Plato autem sic argumentatus est, immortale esse quidquid per seipsum et sentit, et semper movetur; quod enim principium motus non habet, nec finem habiturum, [Col. 0762B] quia deseri a semetipso non potest. Quod argumentum etiam mutis animalibus aeternitatem daret, nisi adjectione sapientiae discrevisset. Addidit igitur, ut effugeret hanc communitatem, fieri non posse, quin sit immortalis animus humanus, cujus miranda solertia inveniendi, et celeritas cogitandi, et facilitas percipiendi atque discendi, et memoria praeteritorum, [Col. 0763A] et providentia futurorum, et artium plerumque [Col. 0763A] [Col. 0763C] [Variorum Notae to columns 763-764] Plerumque. Heumannus legit rerumque, nec male. Buneman. admittit quoque hanc ultimam lectionem. Nulla reperiatur in terra. Abest in terra, ab uno Bonon. antiquiore et Tax. Ex concretione. Ven. 1493, 97, Pier. Paris. ex concreatione, vitiose. Epitom. cap. 70: Si quidem (animus) nihil habeat in se terreni ponderis labe concretum. L. VIII, c. 12: Anima in se nihil concreti, nihil terreni ponderis habet. Infra: De terrena concretione. BUNEMAN . Sed necesse esse. Ita legendum esse probant praeced. et seqq. In 11 mss. et 6 edd. necesse est. Velut carcere liberatam. Ex Platone Cicero corpus vocat vas, receptaculum, domicilium, custodiam: Seneca insuper ergastulum, atque vincula. Methodius apud Epiphanium contra Origenistas docet, corpus animae nec vinculum, nec carcerem esse. Petrus [Col. 0763D] interim σκήνωμα appellat; et in Job domus lutea nominatur humanum corpus. Verba, quibus hoc loco Lactantius Platonica extulit, Ciceronis sunt ex Laelio, de Scipionis morte, sub Laelii persona verba facientis: Id, inquit, si ita est, ut optimi cujusque animus in morte facillime evolet, tanquam e custodia vinculisque corporis, cui censemus cursum ad deos faciliorem fuisse, quam Scipioni? BETULEIUS . Pherecydes, etc. Haec tota Platonis, Pythagorae, Pherecydis de immortalitate animae doctrina, non sincera fuit, sed metempsychosi quasi haereditario quodam morbo infecta. De hoc Cic. in primo Tusc. quaest. Pherecydes Syrius in primum dixit, animos hominum esse sempiternos, antiquus sane. Fuit enim meo regnante Gentili (Servium Tullium intelligit). Hanc opinionem discipulus ejus Pythagoras maxime confirmavit, qui cum regnante Tarquinio Superbo in Italiam venisset, tenuit magnam illam Graeciam cum honore et disciplina, tum etiam auctoritate; multaque [Col. 0764C] saecula postea sic viguit Pythagoreorum nomen, ut nulli alii docti viderentur. Hactenus Cicero. Vitae ipsorum extant apud Laert. De Pherecyde Augustinus contra Acad. libro tertio cap. 17 et ad Volusianum epist. 3. BETUL . Dicaearchus. De hoc capite superiori dictum est. Vide supra lib. III, cap. 17. Inquit. Cicero lib. I Tusculanar. quaestion. Deus aliquis viderit. Goth. Aliquid: sed merito alius superscripsit aliquis, ut est in Cicerone lib. I. Tusc. c. 11, in quo vox aliquis sapit dubitationem academicam. Lact. de Opif. c. 15: quod quidem an verum sit, Deus Artifex viderit. BUNEMAN . Quoniam utraque, etc. Non extat, et ex quo Ciceronis libro ceciderit, incertum est. Ideoque haec verba leguntur in fragmentis. ISAEUS . Breviter collegimus. Haec lectio est quamplurimorum [Col. 0764D] mss. et 6 vet. edit. in 2 Reg., 1 Colbert. et 12 edit. est colligemus; in 4 aliis scriptis colligimus. Ad enarrandum. Ita cum edit. Tornes. et Soubron. omnes mss. In 2 Reg. rec. et vulgatis ad narrandum. Institutorum. Mss. 13. rec. et 14 edit. addunt suorum, quod abjecimus, quia ab antiquioribus et melioribus scriptis abest. Quorum vis quidem apparet. In 10 mss. r. appareret; in 1 Bonon. antiq. quorum multa vis quidem apparet. Non videretur. Ita omnes fere mss. inter quos sunt antiquissimi, et 5 vet. edd. In 8 rec. scriptis totidemque editis est, non videtur. Vide seqq. veniret . . . cerneremus. Non modo philosophos. Sic ferunt omnes mss. et editi codices. Francius legebat, non modo non Philosophos; et sic cum eo legere mallem. Ex solo corpore constiterunt. Praepositio abest a ms. Cauc. et 5 editis. Nihil omnino cernentes animo. Sic. mss. Cauc., 4 alii [Col. 0765C] rec. et 6 typis excusi: alii quidam nihil; editi 3, nihil omnino eruentes animo; Jun. nihil cernentes.
In eadem sententia fuit etiam Pythagoras antea, ejusque praeceptor Pherecydes, quem Cicero tradit primum de aeternitate animarum disputavisse. Qui [Col. 0763B] omnes licet eloquentia excellerent; tamen in hac duntaxat contentione non minus auctoritatis habuerunt, qui contra hanc sententiam disserebant, Dicaearchus primo, deinde Democritus, postremo Epicurus: adeo ut res ipsa, de qua inter se pugnabant, in dubium vocaretur. Denique et Tullius, expositis horum omnium de immortalitate ac morte sententiis, nescire se quid sit verum, pronuntiavit. «Harum, inquit, sententiarum quae vera sit, Deus aliquis viderit.» Et rursus alibi: «Quoniam utraque, inquit, earum sententiarum doctissimos habuit auctores; nec quid certi sit divinari potest.» Verum nobis divinatione opus non est, quibus veritatem divinitas ipsa patefecit.
His itaque argumentis, quae nec Plato, nec ullus alius invenit, animarum aeternitas probari ac perspici potest: quae nos breviter collegimus; quoniam properat oratio ad enarrandum judicium Dei maximum, quod in terra propinquante saeculorum fine celebrabitur. Ante omnia, quoniam Deus ab homine videri non potest, ne quis tamen ex eo ipso putaret Deum non esse, quia mortalibus oculis non videretur, inter caetera institutorum miracula, fecit etiam multa, quorum vis quidem apparet, substantia tamen non videretur, sicut est vox, odor, ventus; ut [Col. 0764B] harum rerum argumento et exemplo, etiam Deum, licet sub oculos non veniret, de sua tamen vi; et effectu, et operibus cerneremus. Quid voce clarius? aut vento fortius? aut odore violentius? Haec tamen, cum per aerem feruntur, ad sensusque nostros veniunt, et eos potentia sua impellunt, non cernuntur acie luminum: sed aliis corporis partibus sentiuntur. Similiter Deus non aspectu nobis aliove fragili sensu comprehendendus est: sed mentis oculis intuendus, cum opera ejus praeclara et miranda videamus. Nam illos, qui nullum omnino Deum esse dixerunt, non modo philosophos, sed ne homines quidem fuisse dixerim, qui mutis simillimi ex solo corpore constiterunt, nihil omnino cernentes animo, [Col. 0765A] sed ad sensum [Col. 0765A] [Col. 0765C] [Variorum Notae to columns 765-766] Sed ad sensum. In 16 mss. et 6 editis, pro sed, legitur et. Videbant. Hic Epicureos notat. Fortuitu. I Reg. antiq. et 6 rec. Habent fortuito; 1 Lips. fortuite. Quamplurimi mss. et omnes editi ut in textu. Constat esse aliquid sentiens ac vigens. Mss. Cauc., I Reg. rec. et 4 edit. constat esse aliquid constans; in 3 excusis est vivens; male. Vide infra cap. 12, [Col. 0765D] constat ac viget semper. At lectio nostra, quae etiam reperitur in duobus mss. Bononiensibus, monente Thomasio, multo elegantior est ea, quae est quarumdam editionum, ubi legitur, constat esse aliquid constans et sentiens ac vivens.—Constat aliquid esse sentiens ac vigens. Cicero, pro Milone, cap. 31: In hac imbecillitate nostra inest quiddam quod vigeat et sentiat. BUN . Utique sunt expertes corporum. Mss. 24 cum edit. Rom. 1470, post utique addunt animae. Ratione ac prudentia. Ita lego cum omnibus fere mss. et edit. vet. Rom. 1474. In sex scriptis rec. et excusis est, providentia. Ac Deo. Heum. legit cum Deo. Marcus Tullius. Cic. 1 de Legibus, cap. 8. Vide supra lib. III, cap. 10. Status rectus. Recte cum edit. vet. Rom., Junt., Is., legunt omnes mss. praeter 1 Reg. rec. et 1 Colbert. quibus est erectus, ut 12 impressis. [Col. 0766C] Θεώπιδα. Sic restitui ex mss. 5 Reg. inter quos sunt duo antiquissimi, 1 Lips., 1 Clarom. quod sonat Dei contemplationem; 1 Bonon, antiq. ὄπιδα. Haec vox à plerisque mss. abest. Scripti rec. 2 Reg., 2 Colbert., 1 Clarom. et 16 editi habent θεωρίαν. Vide Trismegist. in Pimandro, cap. 12, 13, 14. Homo solus coelesti alimento utitur. Ita omnes ferme mss. et editi. In tribus Colb. et edit. Rom. 1470 legitur solum, quod deest in nonnullis editis. In 4 scriptis rec. et 5 excusis utatur. [Col. 0766D] Quorum alterum coelo. Coelestis ignis non hominem modo, sed et rerum universitatem fovet et servat. Et ut lux esse sine igne non potest. Licet variae Philosophorum de solis substantia sint sententiae, in hoc tamen consentiunt, ut dicant ignitam esse: de quo vide Plutarch. Placita. Sol autem fons omnium est luminum. Caeterum nostra fumida et vaporantia lumina igne constare quis nescit? BETUL . Quod facit vitam. Mss., 2 Lips. faciat; 1 alter Lips. cum 1 Reg. rec. quod facit ad vitam. Virtus soli homini. Virtutem Deo et homini communem facit Cicero, lib. I de Legibus. Quae non erit. Intellige, virtus. Editi nonnulli, quae nec erit. Mss. 7 rec. et ed. Crat. quod non erit; excusi 7 quod non erit. Quae non erit secundum naturam. Haec lectio multo aptior est, quam ea quae habet, quod nec erit secundum naturam. Nostra igitur lectio verisimilior est; nam loquens de virtute, ait, illam, si ratio tantum corporis habenda esset, non esse dicendam secundum naturam; [Col. 0767C] nam si anima interiret, magis dicenda esset contra, quam secundum naturam, cum virtus corpus debilitet, atque variis afficiat molestiis.
Hinc jam prolapsi sunt ad deliramenta, quae talem sententiam necessario sequebantur. Quod si est Deus et incorporalis, et invisibilis, et aeternus; ergo non idcirco interire animam credibile est, quia non videtur, postquam recessit a corpore, quoniam constat esse aliquid sentiens ac vigens, quod non veniat sub aspectum. At enim difficile est animo comprehendere, quemadmodum possit anima retinere sensum sine iis partibus corporis, in quibus inest officium sentiendi. Quid de Deo? num facile est comprehendere, quemadmodum [Col. 0765B] vigeat sine corpore? Quod si deos esse credunt, qui si sunt, utique sunt expertes corporum, necesse est, humanas animas eadem ratione subsistere; quoniam ex ipsa ratione ac prudentia intelligitur esse quaedam in homine ac Deo similitudo. Denique illud argumentum, quod etiam Marcus Tullius vidit, satis firmum est: ex eo aeternitatem animae posse dignosci, quia nullum sit aliud animal, quod habeat notitiam aliquam Dei; Religioque sit pene sola, quae hominem discernat à mutis: quae cum in hominem solum cadat, profecto testatur, id affectare nos, id desiderare, id colere, quod nobis familiare, quod proximum sit futurum.
An aliquis, cum caeterarum animantium naturam [Col. 0765C] consideraverit, quas pronis corporibus abjectas in terramque prostratas summi Dei providentia effecit; ut ex hoc intelligi possit, nihil eas rationis habere cum coelo, potest non intelligere, solum ex omnibus [Col. 0766A] coeleste ac divinum animal esse hominem, cujus corpus ab humo excitatum, vultus sublimis, status rectus originem suam quaerit, et quasi contempta humilitate terrae, ad altum nititur, quia sentit summum bonum in summo sibi esse quaerendum, memorque conditionis suae, qua Deus illum fecit eximium, ad artificem suum spectat? Quam spectationem Trismegistus θεώπιδα rectissime nominavit: quae in mutis animalibus nulla est. Cum autem sapientia, quae soli homini data est, nihil aliud sit quam Dei notitia, apparet animam non interire, neque dissolvi, sed manere in sempiternum, quia Deum, qui sempiternus est, et quaerit, et diligit, ipsa cogente natura, sentiens vel unde orta sit, vel quo reversura. Praeterea non exiguum immortalitatis argumentum est, quod homo solus coelesti elemento utitur. Nam cum [Col. 0766B] rerum natura his duobus elementis, quae repugnantia sibi atque inimica sunt, constet igne, et aqua, quorum alterum coelo, alterum terrae adscribitur: caeterae animantes, quia terrenae mortalesque sunt, terreno et gravi utuntur elemento; homo solus ignem in usu habet, quod est elementum leve, sublime, coeleste. Ea vero quae ponderosa sunt, ad mortem deprimunt, et quae levia sunt, ad vitam sublevant, quia vita in summo est, mors in imo. Et ut lux esse sine igne non potest, sic vita sine luce. Ignis igitur elementum est lucis ac vitae: unde apparet hominem, qui eo utitur, immortalem sortitum esse conditionem, quia id illi familiare est, quod facit vitam.
[Col. 0766C] Virtus quoque soli homini data magno argumento, est immortales esse animas. Quae non erit secundum naturam, si anima extinguitur; huic enim praesenti vitae nocet. Nam vita ista terrena, quam communem [Col. 0767A] cum mutis animalibus ducimus, [Col. 0767A] [Col. 0767C] [Variorum Notae to columns 767-768] Vita quam . . . . . ducimus. Lactantius aliquoties ea phrasi est usus. lib. VII, cap. 3: Vitam quam in terra [Col. 0767D] ducimus. Et libri aliquot lib. VIII, cap. 22: Ut beatam possint ducere (al. agere) vitam. Lucretius lib. II, vers. 996:
Dissolvit animantem. Mss. 4 rec. et 5 edit. animantes.
Stultumque judicari. Sic reposui ex quamplurimis mss. et editis. In 8 scriptis rec. et 9 impressis est judicare.
Et fugiendo. Mss. 9 rec. et 10 editi effugiendo; 3 Reg. rec. et effugiendo.
Et appetendo aeque mala. Mss. 1 Reg. rec. et Goth. ea quae mala. Caeteri ut in textu. Aeque, recte, pro etiam, vel pariter, ut apud Ciceronem.
Dolore cruciari. Ita meliores mss. Vid. seqq. Scripti octo totidemque editi, dolere, cruciari.
Et mori. Mss. Cauc. et edit. Betul. cruciari, emori, sine copula; 6 vulgati et emori; 1 Clarom. ac mori.
Nisi aeternitas. 1 Reg. rec. et 6 edit. nisi aeternitatis; [Col. 0768C] Goth. nisi vita aeternitatis; 1 Reg. nisi aeternum.
Sedatur. Sic correxi ex omnibus mss. et vulgatis: sic etiam veteres saeculi decimi quinti editiones, praeter mss. 1 Reg. et 4 edit. rec. quibus est sedantur. At sedatur sequentia requirunt.
[Col. 0768D] Cupiditatem aut satietas. Ita omnes mss., quod est elegantius, quam autem 7 scriptorum rec. et editorum.
Redibunt protinus. Haec lectio est vet. edit. Rom. Paris., Fasit., Is. omniumque mss. In Cauc., aliis 4 rec. et 12 edit. est redeunt.
Si deserit. Mss. 3 rec. si desierit.
Constans, et. Heuman. vero legit constans est, et.
Par sibi semper. Ita Plato lib. IV de Republica.
Virtutis fructus. Quod diserte pronuntiat Virgilius:
Ut in hac vita virtutis praemium nullum sit. Hoc non absolute verum est, immo Deus remunerat nonnunquam bona opera etiam in hac vita: exemplum habemus in Jobo, aliisque. GALLAEUS .
Ita virtus. Heum. legit virtutem.
Cicero. In epilogo libri I Tusculanar. cap. 46.
Contaminaverit. Contaminare se scelere in III de Officiis. Contaminare se vitiis, in III Tusculan. quaest.
et voluptatem expetit, cujus fructibus variis ac suavibus delectatur, et dolorem fugit, cujus asperitas naturam viventium acerbis sensibus laedit, et ad mortem perducere nititur, quae dissolvit animantem. Si ergo virtus et prohibet iis bonis hominem, quae naturaliter appetuntur, et ad sustinenda mala impellit, quae naturaliter fugiuntur; ergo mala est virtus, et inimica naturae, stultumque judicari necesse est qui eam sequitur, quoniam se ipse laedit, et fugiendo bona praesentia, et appetendo aeque mala sine spe fructus amplioris. Nam cum liceat nobis jucundissimis frui voluptatibus, nonne sensu carere videamur, si malimus in humilitate, in egestate, in contemptu, in ignominia vivere, aut ne vivere quidem, sed dolore cruciari, [Col. 0767B] et mori, ex quibus malis nihil amplius assequamur, quo possit voluptas omissa pensari? Si autem virtus malum non est, facitque honeste, quod voluptates vitiosas turpesque contemnit et fortiter, quod nec dolorem, nec mortem timet, ut officium servet; ergo majus aliquod bonum assequatur necesse est, quam sunt illa quae spernit. At vero morte suscepta, quod ulterius bonum sperari potest, nisi aeternitas?
Transeamus nunc vicissim ad ea quae virtuti repugnant, ut etiam ex his immortalitas animae colligatur. Vitia omnia temporalia sunt; ad praesens enim commoventur. Irae impetus recepta ultione sedatur. [Col. 0767C] Libidinis voluptas corporis finis est. Cupiditatem aut satietas earum rerum, quas expetit, aut aliorum affectuum commotiones interimunt. Ambitio, postquam honores quos voluit adepta est, consenescit. Item caetera vitia consistere ac permanere non possunt: sed ipso fructu quem expetunt finiuntur. Recedunt ergo, et redeunt. Virtus autem sine ulla intermissione [Col. 0768A] perpetua est, nec discedere ab ea potest, qui eam semel cepit. Nam si habeat intervallum, si aliquando ea carere possumus, redibunt protinus vitia, quae virtutem semper impugnant. Non est igitur comprehensa, si deserit, si aliquando secedit. Cum vero sibi domicilium stabile collocavit, in omni actu versari eam necesse est; nec potest fideliter depellere vitia, et fugare, nisi pectus, quod insedit, perpetua statione munierit. Ipsa ergo virtutis perpetuitas indicat, humanum animum, si virtutem ceperit, permanere; quia et virtus perpetua est, et solus animus humanus virtutem capit. Quoniam igitur contraria sunt vitia virtuti, omnis ratio diversa et contraria sit necesse est. Quia vitia commotiones et perturbationes animi sunt, virtus e contrario lenitudo et tranquillitas animi [Col. 0768B] est. Quia vitia temporalia et brevia sunt; virtus perpetua et constans, et par sibi semper. Quia vitiorum fructus, id est, voluptates, aeque ut ipsa, breves temporalesque sunt, virtutis ergo fructus ac praemium sempiternum est, quia vitiorum commodum in praesenti est, virtutis igitur in futuro.
Ita fit, ut in hac vita virtutis praemium nullum sit, quia virtus adhuc ipsa est. Nam sicut vitia, cum in actu suo finiuntur, voluptas et praemia eorum sequuntur: ita virtus, cum finita est, merces ejus insequitur. Virtus autem nunquam nisi morte finitur, quoniam et in morte suscipienda summum ejus officium est. Ergo praemium virtutis post mortem est. Denique Cicero in Tusculanis, quamvis dubitanter, tamen sensit, summum homini bonum non nisi post mortem [Col. 0768C] contingere. «Fidenti animo, inquit, si ita res feret, gradietur ad mortem; in qua aut summum bonum, aut nullum malum esse cognovimus.» Mors igitur non extinguit hominem, sed ad praemium virtutis admittit. Qui autem se (ut ait idem) vitiis ac sceleribus contaminaverit, voluptatique servierit, is vero damnatus aeternam luet poenam; quam divinae [Col. 0769A] litterae secundam mortem [Col. 0769A] [Col. 0769C] [Variorum Notae to columns 769-770] Secundam mortem. De hac nonnihil est lib. II, c. 13. Haec secunda mors non nisi post hanc vitam erit: haec mors declaratur Apocalyps. cap. XX, v. 14: Infernus autem ac mors conjecti sunt in stagnum ignis, quae est mors secunda. De qua etiam loquitur Christus Dominus, Matth. X, v. 28. Et ut vita haec. Omnes fere mss. respuunt copulam, quae in vulgatis est, et videtur necessaria. Ut resurgant animae ad vitam perennem. Ἀκυρολόγως loquitur auctor; carnis enim, non animae, resurrectionem credimus Christiani: animae ut non intereunt, ita nec resurgunt. GALL . Accepit. Mss. 4 et 7 impressi ferunt accipit. De fine [Col. 0769D] mortis temporalis vide I ad Corinth. XV, 26 et 54. Ineloquibiles. Id est, ineffabiles. Eadem vos est supra hujus libri cap. 5. In hac vita corporali. Mss 6 rec. et edit. 1470, temporali. Quia jam bonis. Betuleius opinatur legendum esse, qui jam bonis; nec quidem male, quia alludere videtur ad historiam Lazari et divitis apud Lucam cap. XVI. Semper beati sint futuri. Omnes editi perperam, semper beati sunt (indic. modo) Goth. et Reimm. sint; recte. Pendet in hoc altero membro periodi ex sectione tertia ab ut aeque, ac illa, semper miseri sint futuri: Unde interpunctione alia sensum adjuvimus. BUN . Religionem. Betuleius legit regionem, quod non improbo. Tullius. Cicer. pro M. Marcel. ut sup. lib. VI, cap. 4, in fin. Ipsa confectrice rerum omnium vetustate. 1 Colbert. [Col. 0770C] infectrice. Abest rerum a mss. 2 Reg. rec., 2 Colb., Em., Cant. et ab ipso Cicerone.— Confectrice. Vox aliunde mihi non est nota. Suppositam enim Ciceroni consolationem, quae habet eam c. 24, nihil moror. Conf. Davis. ad Cic. lib. 1 Tuscul. c. 23. Lactantius hic non verba, sed mentem Ciceronis retulit. Verba Lact. l. VII, c. 11, legas. BUN . Nomen indelebile. Ex Ovidio Metamorph. ult. sub fin.
— Gloriae cupiditas, ut ait Scipio apud Livium, longius [Col. 0770D] quam, quantum vitae humanae spatium est, extenditur, maximaque pars ejus in memoriam ac posteritatem prominet.
Sequitur ut anima ex eo, etc. 2 Reg. rec. et 5 vet. edit. sequitur ex eo ut anima; Brun. sequitur ex eo anima; in Jun. deest ex eo.
Nihil nisi temporale. Ita omnes pene mss. et multi editi, praecipue saeculi decimi quinti. Verum unus Reg. rec. ac tres excusi nihil nisi temporalia; Cauc. et 6 impressi, non nisi temporalia.
Animus autem per se multa. Mens defaecata, sive (ut Chrysostomus nominat) ἔνθεος, divinis acta impulsibus, coelestia desiderat: ut Psalm. XL: Sicut desiderat cervus ad fontes aquarum, etc., ubi apud LXX, verbum est ἐπιποθεῖν. De utroque mentis desiderio lege I Basilii epist. BETUL .
Sine anima. Mss. 14 rec. sine animo.
Animus vero potest. Cauc. et 7 rec. mss. cum 5 edd. animus autem.
nominant, quae est et perpetua, et gravissimis cruciatibus plena. Nam sicuti duae vitae propositae sunt homini, quarum altera est animae, altera corporis: ita et mortes duae propositae sunt, una pertinens ad corpus, qua cunctos secundum naturam fungi necesse est; altera pertinens ad animam, quae scelere acquiritur, virtute vitatur; et ut vita haec temporalis est, certosque terminos habet, quia corporis est: sic et mors aeque temporalis est, certumque habet finem, quia corpus attingit.
Impletis igitur temporibus, quae Deus morti statuit, terminabitur ipsa mors. Et quia temporalem vitam [Col. 0769B] temporalis mors sequitur; consequens est, ut resurgant animae ad vitam perennem, quia finem mors temporalis accepit. Rursum, sicut vita animi sempiterna est, in qua divinos et ineloquibiles immortalitatis suae fructus capit: ita et mors ejus perpetua sit necesse est, in qua perennes poenas et infinita tormenta pro peccatis suis pendet. Ergo in ea conditione res posita est, ut qui beati sunt in hac vita corporali atque terrena, semper miseri sint futuri; quia jam bonis, quae maluerunt, potiti sunt: quod iis evenit, qui deos adorant, ac Deum negligunt. Deinde qui justitiam sequentes, in hac vita miseri fuerunt et contempti, et inopes, et ob ipsam justitiam contumeliis et injuriis saepe vexati, quia nec aliter virtus teneri potest, semper beati sunt futuri; ut, quia mala jam pertulerunt, [Col. 0769C] etiam bonis fruantur. Quod his utique contingit, qui contemptis terrestribus diis et fragilibus bonis, coelestem [Col. 0770A] religionem Dei sequuntur; cujus bona, sicut ipse qui tribuit, sempiterna sunt. Quid opera corporis atque animi? nonne indicant esse animam mortis expertem? Nam corpus, quia ipsum fragile est atque mortale, quaecumque opera molitur, aeque caduca sunt. Nihil enim Tullius ait esse, quod sit manibus humanis laboratum, quod non aliquando ad interitum redigatur, vel injuria hominum, vel ipsa confectrice rerum omnium vetustate.
At vero animi opera videmus aeterna. Nam quicumque contemptui praesentium studentes, in memoriam monimenta ingeniorum factorumque magnorum reliquerunt, ii plane mentis ac virtutis suae nomen indelebile quaesierunt. Ergo si opera corporis ideo mortalia sunt, quia ipsum mortale est, sequitur ut anima [Col. 0770B] ex eo immortalis appareat, quia videmus opera ejus non esse mortalia. Eodem modo desideria quoque corporis animique declarant, alterum esse mortale, alterum sempiternum. Corpus enim nihil nisi temporale desiderat, id est, cibum, potum, indumentum, quietem, voluptatem; et tamen haec ipsa sine nutu et adminiculo animi nec cupere, nec assequi potest. Animus autem per se multa desiderat, quae ad officium fructumve corporis non redundent; eaque non fragilia, sed aeterna sunt, ut fama virtutis, ut memoria nominis. Nam cultum Dei, qui constat abstinentia cupiditatum ac libidinum, patientia doloris, contemptu mortis, etiam contra corpus anima concupiscit. Unde credibile est, non interire animam, sed dissociari a corpore; quia corpus sine anima nihil [Col. 0770C] potest, animus vero potest multa et magna sine corpore. Quid, quod ea, quae visibilia sunt oculis, et tangibilia [Col. 0771A] manu, quia externam vim pati possunt, aeterna esse non possunt. Ea vero quae [Col. 0771A] [Col. 0771B] [Variorum Notae to columns 771-772] Ea vero quae. Francius, enimvero ea quae. Quia nullam. Quidam editi, qui nullam. Corpus. Lactantius lib. VII, cap. 21, de impiis: [Col. 0771C] Rursus carne induentur, ut in corporibus piaculum solvant. BUN . Corpus autem si ideo mortale, etc. Hoc argumentum si staret, sequeretur post resurrectionem corpus nec visibile, nec tangibile futurum. RIVETUS . Contra disserunt. Ita quamplurimi mss. ex quibus sunt antiquissimi et opt. Bon. et Regio-Put. In 7 rec. et 12 excusis est contra dixerunt; in 3 al. mss. et 5 edit. contradixerunt, unico vocabulo. Lucretius. Lib. III de Natura rerum, inter caetera sic scribit:
Atque eodem libro ait:
Et oculis, et manu. Editi octo rec. addunt, videtur et [Col. 0771D] tangitur. Absunt a caeteris impressis et ab omnibus mss. et inutilia omnino sunt. Vide not. ad lib. de Opif. Dei c. 1.
Tenuis, et tactum visumque fugiens. Atqui Lucretius ait, animam etiam tactui subjectam esse. Claud. Mamert. Viennensis episcopus, qui medio quarto saeculo floruit, contra quemdam, qui animum (quia et quantitate determinari, et loco concludi posset) corporeum esse asseruerat, tres disertos de Statu animae libros posteritati reliquit, ad Sollium Sidonium patricium scriptos. BETUL .
Solidatum. Mss. 4 rec. totidemque editi, consolidatum.
Plato. Apud Cic. I Tuscul. et in fin. Caton. ut sup.
cap. 8.
Nisi originem traheret e coelo. Sic fere Lact. solet loqui: quod eorum redolet errorem, qui animam ex tertio coelo (ibi enim paradisum statuunt) in corpora detrudi crediderunt. Sed ne temere nostrum auctorem [Col. 0772B] erroris insimulemus, non ipsum ignorasse arbitrabimur; et paulo inferius confitebitur ipse, ex ore, hoc est ex virtute conditoris, animam homini inspiratam [Col. 0772C] fuisse. Insufflavit enim illi (ut Scriptura inquit) spiraculum vitae: quod tamen quosdam de anima dumtaxat vitali intelligere, non ignoro. IDEM .
Quia sub aspectum et sub tactum venit. Sic lego cum mss. 24 potioribus. In 6 scriptis et 4 editis est, sub aspectum et sub ictum venit; in tribus rec. manu exaratis, sub aspectu, et sub tactu.
Quasi vasculum. Mss. 7 rec. vehiculum.—Vasculum. Lib. II, cap. 12: est (corpus) quasi vasculum. De Opif. c. 1: Corpus vas est quodammodo fictile. BUN .
Vocatur. Nonnulli editi, vocetur.
Recedit. Ita vulgati 9 et omnes mss. praeter 2 rec. et 7 edit. quibus est redit.
Quod ex terra fuit, id in terram resolvitur. Sic 10 impressi cum omnibus mss. praeter 2 rec. quibus deest id, et 2 Bonon. Tax. et 3 edit. in quibus est solvitur; in 1 Colb. revolvitur.
Idem Lucretius. Locus est lib. II v. 998, paulo aliter hodie scriptus in editis libris, et in Lactantii edit. Ald., Crat., Graph., in quibus est:
Quod colligit. 2 Reg. rec., 1 Colb. Brun. et 6 edd. quo.
Et plerumque medicatum diutissime durat. Existimavit Tacitus, Judaeos ab Aegyptiis didicisse, condere cadavera potius, quam cremare Romanorum more. In quo errasse illum sciunt, qui legerunt in scripturis Sarae, Abrahami et aliorum sepulturas. Quod si Tacitus illa scribens utrumque intellexit, condere et condire, ex parte et non in totum vera ejus fuerit sententia. Nam videntur quidem Hebraei accepisse ab Aegyptiis morem admovendi aromata cadaveribus, ut satis indicatur Genesi cap. L, v. 2. At modum ipsum condiendi cadavera Aegyptiis usurpatum, neque didicerunt Hebraei, neque unquam, ut puto, usurparunt: [Col. 0773B] illorum conditura fiebat intrinsecus, corpore exenterato, et cerebro per nares extracto: atque hoc ταριχεύειν Graeci dixerunt: hi unguenta et corpori [Col. 0773C] aromata extrinsecus applicando, deinde fasciis involvendo (quod et Aegyptiis tribuit Herodotus), mortuos suos curabant, ut docent exempla Domini et Lazari. IS . CASAUBONUS .
neque sub tactum, neque sub visum veniunt, sed tantummodo vis eorum et ratio, et effectus apparet, aeterna sunt, quia nullam vim patiuntur extrinsecus. Corpus autem si ideo mortale est, quia visui pariter et tactui subjacet; ergo et anima idcirco immortalis est, quia nec tangi potest, nec videri.
Nunc argumenta eorum, qui contra disserunt, refellamus; quae Lucretius tertio libro executus est. Quoniam cum corpore, inquit, anima nascitur, cum corpore intereat necesse est. At non est par utriusque [Col. 0771B] ratio. Solidum enim et comprehensibile corpus est, et oculis, et manu: anima vero tenuis, et tactum visumque fugiens. Corpus e terra fictum atque solidatum est: anima in se nihil concreti, nihil terreni ponderis habet, ut Plato disserebat. Nec enim tantam posset habere solertiam, tantam vim, tantam celeritatem, nisi originem traheret e coelo. Corpus igitur quoniam fictum ex ponderoso et corruptibili elemento, et tangibile est, et visibile, corrumpitur atque occidit; [Col. 0772A] nec vim repellere potest, quia sub aspectum et sub tactum venit. Anima autem, quia tenuitate sua omnem tactum fugit, nullo ictu dissolvi potest. Ergo quamvis inter se conjuncta et sociata nascantur, et alterum, quod est de terrena concretione formatum, quasi vasculum sit alterius, quod est a coelesti subtilitate deductum: cum vis aliqua utrumque discreverit, quae discretio mors vocatur; tum utrumque in naturam suam recedit: quod ex terra fuit, id in terram resolvitur; quod ex coelesti spiritu, id constat ac viget semper, quoniam divinus spiritus sempiternus est. Denique idem Lucretius oblitus quid assereret, et quod dogma defenderet, hos versus posuit:
Praeterea id ipsum, quod colligit, dissolvi animam, hoc est, simul cum corpore interire, quoniam simul nascantur, et falsum est, et in contrarium converti potest. Non enim simul interit: sed anima discedente, integrum per dies multos manet, et plerumque medicatum [Col. 0773A] diutissime durat. Nam si ut simul nascuntur, simul interirent, non discederet repente anima, corpusque desereret: sed uno temporis puncto utrumque pariter dissiparetur, et tam celeriter etiam corpus, adhuc spiritu in eo manente, deliquesceret ac periret, quam celeriter anima secedit; immo vero dissoluto corpore anima vanesceret, velut humor fracto vase [Col. 0773A] [Col. 0773C] [Variorum Notae to columns 773-774] Velut humor fracto vase. Quod etiam Lucret. dixit, his versibus:
Quoniam crescit, etc. Sequitur apud Lucret. lib. III, [Col. 0773D] de Natura rerum:
Non est idem mens. Ἀνάλυσις, qua separat partem a toto. Est enim mens pars animae, sive δύναμις, quae Graecis νοῦς appellatur ἀπὸ τοῦ νοεῖν, quem alii intellectum transferunt. Hac eadem solutione utitur infra de Opificio hominis, cap. 18. Caeterum ipsum non de anima dumtaxat vitali loqui, sequentia docent. BETUL .
[Col. 0774B] Quo vivimus, aliud quo cogitamus. Mss. 14 rec. et 1 vet. edit. Rom. quod vivimus, aliud quod cogitamus.
Dormientium mens, etc. Id est, quiescit rationis [Col. 0774C] usus.
Et in furiosis mens extinguitur. Mentem extingui falsum, etsi usus rationis amittatur propter organorum defectum. RIVETUS .
Vel augetur, etc. Unde, opinor, Augustino in mentem venit, quod ἀπὸ τῆς μὴνης, hoc est a luna, mentis nomen deduxit lib. de Spiritu et anima cap. 11, quod lunae instar augetur atque minuitur: non ignorans interim, quod alii a μέμνημαι, sive μνήμῃ, alii ab emineo deduxerunt. De Trinitate lib. XIV dicit infantis mentem se ipsam ignorare non posse, sed cogitare non posse. BETULEIUS .
Accipit facultatem. Sic reposui ex omnibus mss. praeter 4 rec. quibus, ut et impressis, est, accepit.
Et senectus. De quo vide in Catone Ciceronis.
Memoria deficit. Mss. 2 Reg. et 13 edit. defecit; 1 Colb. defuit.
Inquit. Ita Lucretius libro III:
Fabricatrix. Suggillat hic Lactantius hunc Lucretii versum;
Et oblivionem, etc. Exponit lethargum. Sic enim est apud Lucretium:
Λήθαργος autem, ut Celsus docet lib. III, cap. 20, malum est phrenitidi contrarium: nempe moeror, et inexpugnabilis pene dormiendi necessitas. Nam ἀπὸ τῆς λητῆς, id est, ab oblivione nomen habet; et ut ego arbitror, ἀπὸ τοῦ ἀργοῦ, id est, inerte. Latinorum quidam Veternum nominant, de quo Caelius Rhodiginus in antiquis lectionibus.
diffusus. Nam si terrenum et fragile corpus post secessum animae non statim diffluit, in terramque tabescit, ex qua illi origo est; ergo anima, quae fragilis non est, in aeternum manet, quoniam origo ejus aeterna est. Quoniam crescit, inquit, sensus in pueris, et in juvenibus viget, et in senibus diminuitur, apparet esse mortalem. Primum non est idem mens et anima; aliud est enim quo vivimus, aliud quo cogitamus. [Col. 0773B] Nam dormientium mens, non anima sopitur; et in furiosis mens extinguitur, anima manet; et ideo non exanimes, sed dementes vocantur. Mens ergo, id est intelligentia, vel augetur, vel minuitur pro aetate. Anima in statu suo semper est, et ex quo tempore spirandi accipit facultatem, eadem usque ad ultimum durat, donec emissa corporis claustro, ad sedem suam revolet. Deinde quod anima, quamvis a Deo sit inspirata, tamen quia tenebroso domicilio terrenae carnis inclusa est, scientiam non habet, quae est divinitatis. [Col. 0774A] Audit igitur ac discit omnia, et sapientiam discendo et audiendo capit; et senectus non minuit sapientiam, sed auget, si tamen juvenilis aetas virtute decursa est. Sed si nimia senectus fregerit membra, non est animae vitium, si visus evanuit, si lingua torpuit, si auditus obsurduit, sed corporis. At enim memoria deficit. Quid mirum, si labentis domicilii ruina premitur mens, et praeterita obliviscitur, non aliter futura divina, quam si carcerem, quo cohibetur, effugerit?
Verum eadem, inquit, dolori et luctui obnoxia est, et ebrietate dementit, unde fragilis et mortalis apparet. Idirco igitur virtus et sapientia necessaria est, ut et moeror, qui contrahitur indigna patiendo ac videndo, fortitudine repellatur, et voluptas non modo potandi, sed etiam rerum caeterarum abstinentia superetur. [Col. 0774B] Nam si careat virtute, si voluptatibus dedita molliatur, morti fiet obnoxia, quoniam et virtus, ut docuimus, immortalitatis est fabricatrix, et voluptas mortis. Mors autem, sicut ostendi, non funditus perimit ac delet, sed aeternis afficit cruciatibus. Nam interire prorsus anima non potest; quoniam ex Dei spiritu, qui aeternus est, originem cepit. Anima, inquit, etiam morbum corporis sentit, et oblivionem sui patitur, et sicut aegrescit, ita etiam saepe sanatur. Hoc est ergo, cur maxime virtus adhibenda sit, ne [Col. 0775A] ullo corporis dolore frangatur, et oblivionem sui non anima, sed mens patiatur. Quae quoniam certa corporis regione consistit, cum eam partem vis aliqua morbi vitiaverit, movetur loco, et quasi conquassata, de sede sua emigrat, [Col. 0775A] [Col. 0776C] [Variorum Notae to columns 776-777] De sede sua emigrat. Deest praepositio in mss. 10 et editis sex. In Bonon., Jun. et 5 vulgatis legitur, de sede sua migrat. Evulsus ac separatus a corpore. Ita omnes fere scripti. At editi cum mss. 6 rec. habent, evulsus a corpore ac separatus. Lucret. avalsus.—Sicut oculus inquit, evulsus . . . a corpore. Est hic sententia poetae, non verba sunt expressa. Scripserat lib. III, v. 562:
[Col. 0775D] Vasis pars non est. Minus recte haec instituitur comparatio; quamvis congruat cum Platonicorum Placitis, qui duo imaginati sunt corpora, alterum subtilius, quod animae sit vehiculum, alterum vero, quod fert sensus, quodque tangi potest et videri.
Tanquam si esset aeterna. Ms. 1 Clarom. a secunda manu, et 4 edit. quae si, approbante. BETULEIO .
Ut paulatim frigescentibus membris anima effletur. Ita omnes mss. praeter 1 Clarom. cui est refrigescentibus membris; 1 Reg. rec. et 5 edit. et paulatim frigescentibus. Ut, hic est ita ut. Vetus versio Gallica, tellement que.
Sicut lumen oleo. Nihil hac similitudine efficiet, qua tamen etiam hodie vulgo utimur. Nam deficiente pingui liquore, vel materia flamma, luminis evanescit in auras. Si itaque mens sive anima eodem modo extinguatur, sequetur eamdem dum exhalatur evanescere. Solutio ergo, quae ex causis atque effectibus [Col. 0776C] contrariis ducitur, firmior est. BETULEIUS .
Febrium calore consumpta. Est enim febris (definiente Galeno) nativi caloris in vehementiorem conversio.
Brutescit. Mss. 3. Reg. rec., 3 Colbert., 2 Clarom. et cuncti fere editi putrescit, male. Caeteri ut in textu. Supra eodem sensu corpus brutum appellavit, hoc est non sentiens: sic hoc loco brutescit; id est, fit sensus expers. Et ita lib. II, cap. 6.
Sensum suum. Deest suum in 13 mss. rec. et 16 edd.
Ut anguis. Quomodo serpentes senectam exuant, [Col. 0776D] lege Plin. lib. VIII, cap. 17, Arist. lib. VIII, de hist. Animalium, cap. 17, et lib. V, cap. 17. Hi versus ex Lucretii libro III, v. 611.
Gauderet. Est et gaudium istius vernationis apud Nicandrum expressum.
Equidem. Mss. Cauc. et 7 edd. Sed equidem; Regio-Put. Et quidem.
De sua dissolutione. 1 Reg. rec. et 12 rec. edd. de sui dissolutione.
Quomodo sciri potest, etc. Jugulat autem eos suo ipsorum gladio. Inquit enim Epicurus apud Laert. Mors nihil ad nos. Quod enim dissolvitur, sensu privatur: quod autem sensu caret, nihil ad nos. Capiuntur igitur suo ipsorum dilemmate. BETUL .
Ubi dissolutus est. Desunt haec in mss. 7.
At enim priusquam. Ita 7 vet. edd. et omnes mss. praeter I rec. qui cum 12 excusis rec. addit non, post enim.
reditura scilicet, cum medela et sanitas domicilium suum reformaverit. Nam quia juncta est anima cum corpore, si virtute careat, contagio ejus aegrescit, et imbecillitas de societate fragilitatis redundat ad mentem. Cum autem dissociata fuerit a corpore, vigebit ipsa per se, nec ulla jam fragilitatis conditione tentabitur, quia indumentum fragile projecit. Sicut oculus, inquit, evulsus ac separatus a corpore nihil potest videre: ita et anima separata nihil sentire, quia et ipsa pars est corporis. Falsum hoc, et dissimile est; anima enim non [Col. 0775B] pars corporis, sed in corpore est. Sicut id, quod vase continetur, vasis pars non est, nec ea quae in domo sunt, partes domus esse dicuntur: ita nec anima pars est corporis, quia corpus vel vas animae est, vel receptaculum.
Jam illud argumentum multo magis inane est, quo ait animam, quia non citius emittatur ex corpore, mortalem videri, sed paulatim se ex omnibus membris explicet, a summis pedibus incipiens: tanquam si esset aeterna, uno temporis momento erumperet; quod fit in iis, qui ferro intereunt. Quos autem morbus interimit, spiritum diutius exhalant, ut paulatim frigescentibus membris anima effletur. Quae cum materia sanguinis contineatur, sicut lumen oleo, ea materia febrium calore consumpta, necesse est [Col. 0775C] membrorum summa quaeque frigescere; quoniam venae exiliores in extrema corporis porriguntur, et [Col. 0776A] extremi ac tenuiores rivi deficiente vena fontis arescunt. Nec tamen, quia sensus corporis deficit, animae sensum extingui et occidere putandum est. Non enim anima corpore deficiente, sed corpus anima decedente brutescit, quia sensum omnem trahit secum. Cum autem praesens anima sensum suum tribuat corpori, et vivere id efficiat; fieri non potest, ut non ipsa per se et vivat, et sentiat, quoniam ipsa est et sensus et vita. Nam quod ait:
Quomodo sciri potest, utrum dissolvi se sentiat, an corpore liberari, cum in exitu lingua mutescat? Nam dum sentit, et loqui potest, nondum dissolutus est: ubi dissolutus est, jam nec sentire, nec loqui potest; ita queri de dissolutione aut nondum potest, aut jam non potest. At enim priusquam dissolvatur, intelligit se dissolutum iri. Quid, quod videmus plerosque morientium non dissolvi conquerentes, ut ait, sed exire se, et proficisci, et ambulare testantes; idque aut gestu significant, aut si adhuc possunt, et voce pronuntiant? Unde apparet non dissolutionem fieri, sed separationem, quae declarat animam permanere. Caetera Epicurei dogmatis argumenta Pythagorae repugnant [Col. 0776C] disserenti, migrare animas de corporibus vetustate ac morte confectis, et insinuare se novis ac [Col. 0777A] recens natis, [Col. 0777A] [Col. 0777B] [Variorum Notae to columns 777-778] Ac recens natis. Mss. 4 rec. recenter. Quam schola fuit. Mss. 10 rec. scholastico. Scriptus Cant. quam scholastico fuerit. Sed male etiam, teste Heumanno. Haec intulit. Ita legendum est; atque idem est ac si diceretur, haec ait: locutio Africana; sic Tertullianus [Col. 0777C] Apologetici c. 47, ut quis sensit, ita et intulit. Sic infra cap. 23, circa medium. Καὶ τὸ ἀυτὸ. Latine: Et idem ex utraque natura immortali atque mortali unam faciebat naturam hominis, eumdem partim immortalem, partim mortalem faciens, et hunc ferens in medio divinae et immortalis naturae, et mortalis mutabilisque collocavit, ut omnia videns, omnia etiam miraretur. Pro miraretur, in 1 Bon. antiq. est, mirificet. Trismeg. in Asclepio cap. 4. Plus ei auctoritatis tribuat, etc. Hujusmodi leguntur in Asclepio, Apuleio interprete: Animal ergo homo non quidem est minor, quod ex parte mortalis sit: sed eo forte aptius efficaciusque compositus, ut ad certam rationem mortalitate auctus esse videatur: scilicet qui utrumque ubi ex utraque materia sustinere non potuisset, ex utraque formalus est, ut et terrenorum cultum, et divinitatis posset habere delectum; et mirari atque orare coelestia, et aeterna incolere, atque gubernare terrena. [Col. 0777D] Polites. Polites, per i legendum: a proprio civitatis nomine, ut Stephanus format, vel πολίτης, vel πολιτεύς. Est autem πόλις Stephano Aegypti civitas. BETUL . Sed potius Polites nomen est appellativum hominis forte obscuri, quale gessit unus e filiis Priami, teste Virgilio Aeneid. lib. II, v. 526; et l. V, v. 564. Milesium. Milesius Apollo idem est qui Didymaeus; de quo lege Plinium lib. V, cap. 29. Strabonem initio libri XIV. Miletus vero est Ioniae civitas Apollini sacra, juxta Homerum. An dissolvatur. Ita restitui ex omnibus mss. praeter 2 Reg. rec. in quibus legitur an resolvatur, ut in editis. Vide infra de animae dissolutione. His versibus. Mss. 9 rec. his verbis. Ψυχὴ, etc. Interpret. Lat.
Democriti, et Epicuri, et Dicaearchi. Vide supra, cap. 7 et 8.
[Col. 0778C] Carminibus ciere ab inferis animas. Defunctorum animas, ut quidem vulgo putabant, magno sacrificiorum apparatu, ac certis quibusdam ceremoniis solebant ab inferis ciere, et futura ab iis exquirere: cujus rei insigne exemplum habemus apud Lucanum, lib. VI de Erichthone Thessala, insigni venefica, quae rogatu Cn. Pompeii militem recens occisum in vitam revocavit, ut eventum belli Pharsalici ex eo cognosceret. De hujuscemodi evocatione videndi lib. I Reg., cap. XXIX; Prudentius lib. I, contra Symmachum, de Mercurio:
Tibullus, lib. I, Eleg. 11:
Propertius, lib. IV, eleg. 1:
Sed omnium clarissime dissertissimeque Tertullianus, lib. de Anima. Publica, inquit, jam litteratura est, quae animas etiam justa aetate sopitas, etiam proba morte disjunctas et prompta humatione dispunctas, evocaturam se ab inferorum incolatu pollicetur. Videtur autem celeberrimus Afer necromantiam voluisse intelligere, vel Goetiam, quae sic dicta ab ejulatibus, sive τῶν γόων, quos ad sepulcra exercent. Ad sepulcra igitur (in quibus animas plerumque oberrare vulgo credebatur, teste Lactantio, lib. II, cap. 2, ut sexcentos alios praeteream) magica haec sacrificia fiebant. Quae etiam causa est cur hoc hominum genus busta solitum sit frequentare: quod de Nasamonibus et Celtis memoriae prodidit Tertullianus de Anima, cap. 57: Nasamones, ait, propria oracula apud parentum sepulcra mansitando captare, Heraclides scribit. Celtas apud virorum fortium busta eadem de [Col. 0779B] causa abnoctare, Nicander affirmat. Et Erichthonis veneficae domicilium in sepulcralibus fuisse monumentis, auctor est Lucanus, lib. VI:
Caeterum quam gravis in hujusmodi magos sepulcrorum violatores poena fuerit statuta, videre est ex titulo Cod. de Maleficis et Mathematicis. Quemadmodum etiam sub Constantio et Juliano Impp. si qui per monumentum transisse vespere malevolorum argueretur indiciis, ut veneficus, sepulcrorumque horrores et errantium ibidem animarum ludibria colligens vana, pronuntiatus reus capitis interibat, teste Am. Marcellino, lib. XIX.
et easdem semper renasci modo in homine, modo in pecude, modo in bestia, modo in volucre, et hac ratione immortales esse, quod saepe variorum ac dissimilium corporum domicilia commutent. Quae sententia deliri hominis, quoniam ridicula est, et mimo dignior quam schola fuit, ne refelli quidem serio debuit: quod qui facit, videtur vereri ne quis id credat. Praetereunda sunt igitur nobis ea, quae pro falso contra falsum disserebantur: satis est ea refutasse quae contra verum disputata sunt.
Declaravi, ut opinor, animam non esse solubilem. Superest citare testes, quorum auctoritate argumenta firmentur. Neque nunc Prophetas in testimonium vocabo, [Col. 0777B] quorum ratio et divinatio in hoc solo posita est, ut ad cultum Dei, et ad immortalitatem ab eo accipiendam creari hominem doceant: sed eos potius, quibus istos, qui respuunt veritatem, credere sit necesse. Hermes naturam hominis describens, ut doceret quemadmodum esset a Deo factus, haec intulit: καὶ τὸ αὐτό ἐξ ἀμφοτέρων φύσεων τῆς τε ἀθανάτου καὶ τῆς θνητῆς μίαν ἐποίει φύσιν ἀνθρώπου, τὸν αὐτὸν τῇ μὲν [Col. 0778A] ἀθάνατον πῇ δὲ θνητὸν ποιήσας, καὶ τοῦτον φέρων ἐν μέσῳ θείας και ἀθανάτου φύσεως, καὶ τῆς θνητῆς, καὶ μεταβλητοῦ κατεστήσατο, ἵνα ὁρῶν ἅπαντα, ἅπαντα καὶ θαυμάσῃ. Sed hunc fortasse aliquis in numero philosophorum computet, quamvis in deos relatus Mercurii nomine ab Aegyptiis honoretur, nec plus ei auctoritatis tribuat, quam Platoni, aut Pythagorae. Majus igitur testimonium requiramus. Polites quidam consuluit Appollinem Milesium, utrumne maneat anima post mortem, an dissolvatur; et respondit his versibus:
[Col. 0778B] Quid carmina Sibyllina? Nonne hoc ita esse declarant, cum fore aliquando denuntiant, ut a Deo de vivis ac mortuis judicetur? quorum exempla paulo post inferemus. Falsa est ergo Democriti, et Epicuri, et Dicaearchi de animae dissolutione sententia: qui profecto non auderent de interitu animarum mago aliquo praesente disserere, qui sciret certis carminibus ciere ab inferis animas, et adesse, et praebere se humanis [Col. 0779A] oculis videndas, et loqui, et futura praedicere; et si auderent, re ipsa et documentis praesentibus vincerentur. Sed quia non pervidebant animae rationem, quae tam subtilis est, ut oculos humanae mentis effugiat, interire dixerunt. Quid Aristoxenus, [Col. 0779A] [Col. 0779C] [Variorum Notae to columns 779-780] Aristoxenus. Quem quia musicae peritus erat, in hac de anima opinione dicit Cicero a suo artificio non recessisse. Vide I Tuscul. quaest. Hic porro Aristoxenus Tarentinus erat, verum Mantineae commorans. Philosophus et musicus fuit eximius: audivit Lamprum philosophum Erythraeum, deinde Zenophilum Pythagoreum, postremo Aristotelem; cui morienti convitium dixit, quod ille Peripateticorum princeps Theophrastum ei in scholae successione praeponeret. [Col. 0779D] Scripsit in omni genere doctrinae, sed in musica praesertim, atque opinatus est animam nihil aliud esse quam harmoniam. Fuit vero Aristoxenus Dicaearchi, de quo supra, et aequalis et condiscipulus. Cicero loco citato. In fidibus ex intentione nervorum. Mss. 1 Reg., 1 Colb., Brun. extensione. Quo vivere se. Sic emendavi ex omnibus mss. codicibus, praeter 2 Reg. rec. quibus est, ut in 12 impressis, qui; Jun. et editis 4, quia. Debeat. Ex cunctis mss. praeter 5 rec. et 3 edit. in quibus est debet. Decretis. Nam in XII Tabulis lex erat, ubi statuebatur quinam apud Romanos dii essent colendi. at ne peregrinos ullos praeter Faunum colerent a Romulo interdictum erat. Deos esse factos . . . vel quod artes invenerant, vel, etc. Apollinem, Pall., Cer., Bacch., Minervam, Vulcanum, Hercul. FRANCIUS . De Apotheosi dictum est supra, [Col. 0780B] libro I. Prodiderant. Mss. Cant. et 4 vet. edit. providerant, male; nam Cicero, de Senect., cap. 7, ait, ea quae a [Col. 0780C] majoribus accepimus, posteris prodere debemus. Meruerunt. Saepe nostro idem merere quod accipere, consequi, ut lib. V, cap. 23, et alibi observatum: hic consueta significatio meritoria locum habere potest. BUN . Quae pendent. Poenas pendere, inquit, Heumannus, latini dicunt: noster etiam dicere ausus est pendere supplicia, ducem nactus poetam. Aen. VI, vers. 740. Addo hunc ipsum Virgilii locum fuisse excitatum a Lactantio, lib. VII, cap. 20, eumdemque iterum dixisse, l. II, c. 17: Supplicia pensuros. Eo facilius quoque Lactantius audere potuit, quum idem fecerint plures alii, e. g. Plinius, cujus verba utrumque merere et supplicia pendere, illustrant. Lib. XXIX, c. 4, sect. 14: De anserum honore, quem meruere . . . . diximus. Eadem de causa supplicia annua canes pendunt . . . . . vivi. . . . . fixi. BUN . Plato. Hic in Timaeo sub initium inducit Sacerdotem Aegyptium cum Solone colloquentem, qui inter caetera ait, Athenas Graecorum et Sain Aegyptiorum ab eadem Pallade esse conditas, illam novem, hanc [Col. 0780D] octo annorum millibus ante sua tempora. Sed adeo sunt incertae annorum Aegyptiacorum formae, ut aliquid certi non possit definiri de hac supputatione. De his annorum apud antiquos myriadibus vide S. Augustinum, de Civit. Dei, lib. XII, cap. 10. Multa millia saeculorum . . . . ex quo. Antiqua elegantia: ex quo, elliptice, pro ex quo tempore. In Epit., cap. 24: non amplius, quam 1800 esse annos, ex quo . . . . humanum genus inciderit in errorem. Ita l. III, c. 16, citatus Seneca: Nondum sunt mille anni ex quo initia Sapientiae mota sunt. Cyprian. Exhort. martyr. prooem . . Sex millia annorum plene complentur, ex quo hominem diabolus impugnat. BUN . Ex quo hic pulcherrimus mundi extiterit ornatus. Hic addidi ex omnibus mss. et quamplurimis editis: a nonnullis excusis abest. Scripti 3 Reg. rec., 3 Colb., Tornes., 1 Clarom. habent, ex quo hic pulcherrimus mundus extiterit ordinatus. Secuti fortasse Chaldaeos. Ita omnes fere mss. Atque [Col. 0781B] hanc genuinam esse lectionem recte censent Thomasius, Jo. Cauci et Isaeus. In 1 Clar. et 5 vet. edit. legitur, sicuti fortasse Chaldaeos; in 2 mss. rec. et 13 vulgatis, sicuti fortasse Chaldaei. Quae lectio vitiosa est, si quidem in affirmatione propositionis non attulisset tales, de quorum assertione dubitaret; non dubitabat enim Chaldaeos ejusdem sententiae cum Platone esse: verum hos tantum, an illos, secuti essent philosophi illi. GALL .
Quoniam de immortalitate diximus animae, sequitur ut doceamus quatenus homini et quando tribuatur, [Col. 0780A] ut in hoc quoque pravitatis ac stultitiae suae perspiciant errores, qui mortales quosdam decretis placitisque mortalium deos esse factos opinantur, vel quod artes invenerant, vel quod usum quarumdam frugum docuerant, vel quod utilia vitae hominum prodiderant, vel quod immanes bestias interemerant. Quae merita quam longe ab immortalitate semota sint, et docuimus in prioribus libris, et nunc docebimus; ut appareat solam esse justitiam, quae vitam homini pariat aeternam, et solum Deum, qui aeternae vitae praemium largiatur. Nam illi, qui suis meritis immortales facti esse dicuntur, quia nec justitia, nec ulla in his vera virtus fuit, non immortalitatem sibi, sed mortem peccatis ac libidinibus quaesierunt; nec coeleste praemium, sed inferna supplicia meruerunt, [Col. 0780B] quae pendent simul cum iis omnibus, qui eos coluerunt. Cujus judicii propinquare tempus ostendam, ut et justis merces digna solvatur, et poena merita impiis irrogetur.
Plato et multi alii philosophorum, cum ignorarent originem rerum, supremumque illud tempus quo mundus esset effectus, multa millia saeculorum fluxisse dixerunt ex quo hic pulcherrimus mundi extiterit ornatus: secuti fortasse Chaldaeos, qui (ut Cicero [Col. 0781A] tradidit [Col. 0781A] [Col. 0781B] [Variorum Notae to columns 781-782] Ut Cicero tradidit. Sub initium primi libri scribit, [Col. 0781C] Aegyptios innumerabilibus pene saeculis post Chaldaeos artem divinandi fuisse consecutos. Locus Ciceronis hic est: Contemnamus etiam Babylonios, et eos qui e Caucaso coeli signa servantes, numeris et motibus stellarum cursus persequuntur. Condemnemus, inquam, hos aut stultitiae, aut vanitatis, aut impudentiae, qui CCCCLXX millia annorum, ut ipsi dicunt, monumentis comprehensa continent; et mentiri judicemus, nec saeculorum reliquorum judicium, quod de ipsis futurum sit pertimescere. Quae illa monumenta sint, docet in secundo his verbis: Nam quod aiunt, quadringenta septuaginta millia annorum in periclitandis experiundisque pueris quicumque essent nati, Babylonios posuisse, fallunt. Platonis et Ciceronis vestigia invenies, c. 10, lib. II, apud Macrob. de Somnio Scip. BETUL . Delirant. Ideo Cicero arguit eos stultitiae et vanitatis. In secundo libro. Scilicet cap. 9 et sequentibus. Sextum millesimum. Hic sequitur Lactantius septuaginta sacrorum Bibliorum interpretes, sicut fecerunt [Col. 0781D] alii auctores ecclesiastici, ac etiamnum faciunt Graeci et quidam Latini. Quo numero expleto, etc. Orphei haec prophetia de sex mundi aetatibus citatur a Platone:
Hanc opinionem de mundi duratione sex millibus annorum ex veteri quadam Hebraeorum traditione ortam, de qua in Thalmud. volumine tit. Sanedrin, praeter Lactantium, amplexi sunt Justinus martyr, quaest. 72; Irenaeus advers. haeres., cap. ult.; Hilar. in Matth., cap. XVII; Hieron. in expositione Psalm. LXXXIX, et super Michae, cap. IV; Augustinus, lib. XX Civit. Dei, cap. 7; German. Constantinop. Cyrill. in lib. de Antichrist. Porro S. Augustini haec verba sunt: Primam resurrectionem futuram suspicati sunt corporalem, inter caetera maxime numero annorum mille permoti sunt, tanquam oporteret in sanctis eo modo velut tanti temporis fieri sabbatismum, vacatione scilicet sancta post labores annorum sex millium, ex [Col. 0782B] quo creatus est homo, et magni illius peccati merito in hujus mortalitatis aerumnas de paradisi felicitate dimissus est; ut quoniam scriptum est: «Unus dies apud Dominum sunt mille anni, et mille anni sicut unus dies,» sex annorum millibus tanquam sex diebus impletis, sequatur velut sabbati septimus in annis mille postremis, ad hoc scilicet sabbatum celebrandum resurgentibus sanctis. Contra hunc errorem extat aliorum Patrum auctoritas Ambrosii, lib. VII in Lucam de Transfiguratione; Augustini in Psalm. LXXXIX; Bedae in lib. de Ratione temp. et ipsiusmet Salvatoris Matth. XIII [Col. 0782C] et Act. I.
Quo ratio eluceat. Ita mss. Reg.-Put., Cauc., 2 Colbert. pluresque alii, cum 3 edit. bonae notae. In 2 Bonon., 7 Reg. aliisque 12 et ed. Rom. 1470 est ut, ratio eluceat; in 2 scriptis rec. et 5 vulgatis, ut . . . . elucescat; in 8 impressis quo . . . elucescat.
Sanxit. Gen. II, Exod. XX, Deut. V, Hebr. IV.
Hic est autem dies Sabbati, qui lingua Hebraeorum, etc. Hallucinatur Auctor noster, non enim Sabbatum a numero septem, sed a quiete nomen accepit.
Septem stellae. Ursae videlicet majoris. De his vide Aulum Gell., lib. II, cap. 21.
Errantia. Πλανηταί. Sed Macrobius de Somnio Scipionis, lib. I, cap. 6, Septenarii numeri perfectionem et mysterium plenissime prosequitur, et Gellius ex Varronis sententia, lib. Noct. Attic. III, cap. 10. BETULEIUS .
Inaequabiles motus. Sic restitui ex maxima manuscriptorum parte, inter quos sunt antiquissimi et [Col. 0782D] optimi, necnon edit. Cellar., Walch. In caeteris impressis et 9 rec. scriptis legitur inaequales.
Sex diebus. Quae hic asserit Lactantius, uti et pleraque alia ad finem usque libri, incerta sunt, nulloque nituntur sacrarum Scripturarum fundamento.
Ante oculos, etc. Psalm. LXXXIX. Petrus epistola altera, cap. 3, v. 8, adversus impios et pseudoprophetas haec dixit, et haud dubie adversus Cerinthum, qui fortassis hoc Davidicum in diversam sententiam torserat. Unde Chiliastae hoc dictum (ut ex Lactantio, atque item Augustino patet) postea semper in ore habuere. Est autem locus Psalmo LXXX. Porro Lactantius hic sensum Scripturae non attigit; David enim et Apostolus Petrus nihil aliud significari volunt, quam Deum non respicere ad tempus, atque diem unum et mille annos idem esse apud ipsum.
Et sicut Deus. Sicut 8 vet. editorum est, et omnium mss. praeter 1 Reg. rec. in quo, ut in 7 impressis, Et ut Deus.
Laboret necesse est. Modus loquendi Lactantio perfamiliaris, quem hic restitui ex omnibus mss. et vet. [Col. 0783B] edit. Rom. 1470, cum antea in editis manifesto mendo legeretur: Veritas laborare necesse est.
in libro de Divinatione primo) quadringenta septuaginta millia annorum monimentis comprehensa se habere delirant: in quo quia se posse argui non putabant, liberum sibi crediderunt esse mentiri. Nos autem, quos divinae litterae ad scientiam veritatis erudiunt, principium mundi finemque cognovimus, de quo nunc in fine operis disseremus; quoniam de principio in secundo libro explicavimus. Sciant igitur philosophi, qui ab exordio mundi saeculorum millia enumerant, nondum sextum millesimum annum esse conclusum: quo numero expleto, consummationem fieri necesse est, et humanarum rerum statum in melius reformari; cujus rei argumentum prius enarrandum est, quo ratio eluceat. Mundum Deus, et hoc rerum naturae admirabile opus (sicut arcanis [Col. 0781B] sacrae Scripturae continetur) sex dierum spatio consummavit; diemque septimum, quo ab operibus suis requieverat, sanxit. Hic est autem dies Sabbati, [Col. 0782A] qui lingua Hebraeorum a numero nomen accepit, unde septenarius numerus legitimus ac plenus est. Nam et dies septem sunt, quibus per vicem revolutis orbes conficiuntur annorum; et septem stellae, quae non occidunt; et septem sidera quae vocantur errantia, quorum dispares cursus, et inaequabiles motus, rerum ac temporum varietates efficere creduntur.
Ergo quoniam sex diebus cuncta Dei opera perfecta sunt, per saecula sex, id est annorum sex millia, manere hoc statu mundum necesse est. Dies enim magnus Dei mille annorum circulo terminatur, sicut indicat propheta qui dicit: Ante oculos tuos, Domine, mille anni tanquam dies unus. Et sicut Deus sex illos dies in tantis rebus fabricandis [Col. 0782B] laboravit: ita et religio, et veritas in his sex millibus annorum laboret necesse est, malitia praevalente ac dominante. Et rursus, quoniam perfectis [Col. 0783A] operibus requievit die septimo, eumque benedixit, [Col. 0783A] [Col. 0783B] [Variorum Notae to columns 783-784] Eumque benedixit. Ex Latinitatis indole dativum postulant verba benedicere et maledicere: junguntur tamen cum quarto casu apud nonnullos auctores, apud Apuleium ad Asclepium, apud Petronium in Satyrico, et passim in Vulgata nostra versione. Jamdiu perfert. Sic lego cum 8 vet. impressis et [Col. 0783C] omnibus mss. praeter. Cauc. et 1 Reg. qui, ut 11 editi, habent perpessus est; Pen. pertulit; Gothanus, perfectus tulit. Francius, forte tam diu. Ut hunc diem nostrum. Ita cum omnibus fere mss. editi vetustiores. Ut, pro sicut. Scripti 3 et 12 excusi rec. et. Per annos mille, etc. Futuram autem vitam esse aliam, et eam aeternam, hactenus contra eos docuit, qui inter Gentiles animae immortalitatem negaverunt. Docebit deinceps, ubi praemium illud sit expectandum; in qua tamen re Chiliastarum erroribus (quod jam saepe monuimus) se parum cautus involvit, non pertinaci et factioso spiritu: sed quia temporum occasione morbum hunc quasi haereditario cum hausisset, solido coelestis sapientiae judicio carens, a vero aliquantulum aberravit, Sibyllinis et aliorum oraculis, ut quidam volunt, deceptus. Ipse facilius erroris veniam merebitur, quam nostri Chiliastae, qui dominandi libidine Chiliadis tempus conjecturis quibusdam accelerasse rati, Chiliarchae imperium invadere [Col. 0783D] sunt ausi satis tyrannicum. Tales fuere apud Batavos Augustin. Weher. an 1530 et Thomas Muntzerus an. 1525 in Westphalia, atque Joannes a Leyden anno 1534. Hanc doctrinam ex loco Apocalypsis cap. 20, male intellecto hauserunt; de quo Justinus Martyr adversus Tryphonem Judaeum, ita scribit: Ἔστι καὶ παρ` ἠμῖν ἀνήρ τις, ῷ ὄνομα Ἰωάννης,
εἷς τῶν Ἀποστόλων τοῦ Χριστοῦ, ὃς ἐν ἀποκαλύψει γενομένῃ
αὐτῷ χίλια ἔτη ποιήσειν ἐν Ἰερουσαλὴμ τοὺς τῷ
ἡμετέρῳ Χριστῷ πιστεύσαντας προεφήτευσε· καὶ μετὰ
ταύτα τὴν καθολικὴν, καὶ συνελόντι φἀναι αἶωνίαν ὁμοθυμαδὸν
ἅμα πάντων ἀνάστασιν γενήσεσθαι, καὶ κρίσιν. Hic Papiae Hieropolitani episcopi praeceptor fuit, de quo Hieronymus in Catalogo scriptorum Ecclesiasticorum sic scribit: «Hic dicitur mille annorum Judaicam edidisse δευτέρωσιν_ quem secuti sunt Irenaeus et Apollinarius, S. Martinus episc. Turon. teste Sulp. Sev. et caeteri qui post resurrectionem aiunt, in carne cum sanctis Dominum regnaturum. Sunt [Col. 0784B] qui Cerinthum hujus auctorem faciunt, hominem qui ventris causa nihil non faciebat, libidinibus et voluptati prorsus deditum. Tertullianus quoque in libro de Spe fidelium, et Victorinus Pictavionensis, et Lactantius hac opinione ducuntur. Nec desunt, qui ipsum etiam Hieronymum hujus erroris insimulant Memoratur etiam ab Eusebio Nepos quidam Chiliasta, [Col. 0784C] lib. VII, cap. 23; Theodoretus, lib. III Fabularum haereticarum, in aliis quidem omnibus convenisse cum dogmatibus Ecclesiae scribit, in divinis autem promissionibus errasse, ut qui eas in terra futuras crederet, et cibum, et potum, et festa Judaica, et mille annorum ambitus qui in his insumerentur: adversus eum scripsisse Dionysium Alexandrinum episcopum. Contra Chiliastas illos antiquos scripsit etiam Augustinus, lib. de Civitate Dei XX, cap. 7, 8 et 9, qui tamen et ipse se aliquando fuisse fatetur in hoc errore. Quin Justinus martyr adversus Tryphonem, de hoc Esaiae locum intelligit, qui est cap. LXV et LXVI. Epiphanius, lib. III, tomo II, contra Chiliastas scribit, minime quidem illos acerbius insectatus, ne forte in Apostolos stylum stringere videatur, qui et ipsi vanam spem de restitutione regni Israelitici concepisse videntur: ut filii Zebedaei, ut Cleophas Lucae XXIV, qui dicit, se sperasse Dominum eum esse, qui redempturus esset Israel; et in Act. ex Domino quaerunt: Num in tempore hoc restituturus esset regnum Israeli? ubi Dominus non quidem id negat, sed dicit, [Col. 0784D] non ipsorum esse nosse tempora. Non quidem definite de mille annis sciunt: sed indefinite regnum Israelis restitutum iri non impie sperant. BETULEIUS . Hieronymus qui hanc opinionem inanem esse ostendit, atque ridet saepe, non audet tamen lib. IV in Jerem. damnare, quod multi virorum Ecclesiasticorum et Martyrum dixerunt. Dilabentis mundi. Confirmo ex Lact. l. III, c. 20: Domus ab habitatore deserta dilabitur. Lucret V, v. 312:
Coeunte in statum . . . pelago. Lib. IV, c. 10: tyrannus . . . mare adhuc patens temere ingressus, coeuntibus aquis cum omni exercitu deletus est. BUN .
Principem Hebraeorum. Jacob Patriarcham intellige, de quo Genes. cap. XLII.
Intolerando. Mss. 2 Reg. rec., Jun., Em., Cant. et [Col. 0785B] 7 editi, intolerabili. Sed rectius intolerando: ita Cicero dixit intoleranda licentia; atque etiam intolerandus Tyrannus. Vide Exodi cap. I, Esdrae II, cap. IX.
necesse est, ut in fine sexti millesimi anni malitia omnis aboleatur e terra, et regnet per annos mille justitia; sitque tranquillitas, et requies a laboribus, quos mundus jamdiu perfert. Verum quatenus id eveniat, ordine suo explicabo. Saepe diximus, minora et exigua magnorum figuras et praemonstrationes esse; ut hunc diem nostrum, qui ortu solis occasuque finitur, diei magni speciem gerere, quem circuitus annorum mille determinat.
Eodem modo etiam figuratio terreni hominis coelestis populi praeferebat in posterum fictionem. Nam sicut perfectis omnibus, quae in usum hominis molitus est Deus, ipsum hominem sexto die ultimum fecit, eumque induxit in hunc mundum, tanquam in [Col. 0783B] domum jam diligenter instructam: ita nunc sexto die magno verus homo verbo Dei fingitur; id est, sanctus populus doctrina et praeceptis Dei ad justitiam figuratur. Et sicut tunc mortalis, atque imperfectus e terra fictus est, ut mille annis in hoc mundo viveret: ita nunc ex hoc terrestri saeculo perfectus [Col. 0784A] homo fingitur; ut vivificatus a Deo, in hoc eodem mundo per annos mille dominetur. Quomodo autem consummatio futura sit, et qualis exitus humanis rebus impendeat, si quis divinas litteras fuerit scrutatus, inveniet. Sed et saecularium prophetarum congruentes cum coelestibus voces, finem rerum et occasum post breve tempus annuntiant, describentes quasi fatigati et delabentis mundi ultimam senectutem. Quae vero a prophetis et vatibus futura esse dicantur, priusquam superveniat extrema illa conclusio, collecta ex omnibus et coacervata subnectam.
[Col. 0784B] Est in arcanis sanctarum litterarum, transcendisse in Aegyptum cogente inopia rei frumentariae principem Hebraeorum cum omni domo et cognatione. Cujus posteri cum diutius in Aegypto commorantes in magnam gentem crevissent, et gravi atque intolerando servitutis jugo premerentur, percussit Aegyptum [Col. 0784B] [Col. 0785B] [Variorum Notae to columns 785-786] Percussit Aegyptum. Exod. c. VII, etc. Medio mari. Exod. XIV, Psalm. LXXVII, CIV et CXIII. Cum discissis fluctibus . . . ut per siccum populus graderetur. Haec est mss. codicum lectio. In 1 Reg. [Col. 0785C] et 10 editis deest cum. 2 Reg. habent, discussis. Praesignificatio. Mss. 9 rec. et ed. Rom. 1470, praefiguratio, male. Aegyptus sola. Dictionem tunc. quae abest ab omnibus fere mss. et mox praecessit, expunxi ut inutilem. Clades Aegyptiis ostenderetur. Ita meliores et antiquiores mss. In 4 Reg. rec., 3 Colb. et 17 edit. est Aegypti. Nostra correctio confirmatur ex sequentibus: Et prima omnium Aegyptus stultarum superstitionum luet poenas, et sanguine velut flumine operietur. Propinquante. Lips. tert., appropinquante; sed nec nostro insolens. Annoto ad c. 25: jam propinquare summum illum conclusionis extremae diem. Epit. c. 71, pr.: quum coeperit mundo finis ultimus propinquare. BUN . Ut jam nostra haec tempora. Sic restitui ex 7 vet. editis cunctisque mss. praeter Cauc. et 1 Reg. rec. in quibus est, ut in vulgatis 11, ut etiam. Divexentur. Mss. 2 Reg. et 1 Brun. diu vexentur. [Col. 0785D] In contumeliis omnibus. Contumelia non tantum de conviciis, sed etiam de gravissimis injuriis et vexationibus dicitur. Exempla in Phaedro et aliis obvia. BUN . Interibunt. Editi quidam, peribunt. Nisi aut male quaesitum, aut defensum manu. Ita meliores et antiquiores mss. In 10 scriptis rec. et omnibus fere editis deest male; 3 Reg. pro manu, legunt male. Audacia et vis omnia possidebunt. Mss. 10 rec. et 2 vet. edit. audacia et vi omnia possidebunt, mendose; legendum enim esset possidebit, cum mox praecesserit, nihil quisquam tunc habebit. Non pudor. Addidi ex omnibus fere excusis et mss. Abest ab 1 Colbert. et nonnullis editis. Ubique. Ms. Jun. et. 5 vet. edit. undique. Vide Matth. XXIV, Marc. I, Luc. II. Aegyptus stultarum superstitionum, etc. Supra actum fuit de hac Aegyptiorum superstitione; reliqua nunc [Col. 0786B] pertexemus. De fele hactenus: sequuntur ἶέρακες, sive accipitres. De quibus etiam Plutar. in lib. de Isid. et Osir., et Diodor. Sicul. lib. I, qui et postea cultus ejus causam addit, quia Aegyptum purgat a cerastis, scorpiis, aliisque noxiis animalibus. Hanc quoque rationem ex Diodoro adducit Euseb. lib. XI, de Praep. Evang. Aliam etiam affert Diodorus, quam [Col. 0786C] continuo subjungit. Straboni autem, accipitrem ab universa coli Aegypto dicenti, non adsentit Aelianus, qui expresse in Historia Animalium ait, accipitrem a Tentyritis cultum lib. X. cap. 24. Subdit deinde, ut a Coptitis contra crocodili honorentur: accipitres vero ab iis, veluti crocodilorum hostes, saepe cruci affigi. Hoc certe nimium quantum ab eorum veneratione abest. Strabo quoque lib. XVII tradit, a Philaeis (qui incolae sunt Philarum insulae, quae Aegyptiis et Aethiopibus adjacet) avem, quam accipitrem dicerent, in templo esse cultam. Cicero lib. III de Nat. deorum, accipitrem inter eos ponit, quia Barbaris deorum honore afficiebantur. De Ibidis cultu praeter Herodotum in Euterpe, et Diodorum Siculum lib. II. Juvenalis quoque Sat. 15:
Plin. lib. X, cap. 28: Invocant et Aegyptii ibes suas contra serpentium adventum. Et ante Plinium Cicero, de Natura deorum, l. I: Aegyptii nullam belluam, [Col. 0786D] nisi ob aliquam utilitatem, quam ex ea caperent, consecraverunt. Velut Ibes maximam vim serpentum conficiunt, cum sint aves excelsae, cruribus rigidis, corneo proceroque rostro, avertunt pestem ab Aegypto, cum volucres angues ex vastitate Libyae vento Africo invectas interficiunt atque consumunt; ex quo fit, ut illae, nec morsu vivae noceant nec odore mortuae. Vide Diodorum Siculum libro XI. Meminit et Ibidis cultus Tuscul. Quaest. lib. V; item Plutarchus Symposiacon lib. IV, quaest. 5 et in de Iside et Osiride; uti et Lucianus in Deorum concilio. Ammianus item Marcellinus lib. XXII: Inter Aegyptias aves, quarum varietas nullo comprehendi numero potest, ibis sacra est, et amabilis, et innocua, ideo quod nidulis suis ad cibum suggerens ova serpentum, efficit ut rarescant mortiferae pestes absumptae. Caeterum Herodotus in Euterpe ait, capitale esse Aegyptiis, si quis vel ibim, vel accipitrem, sive sciens, sive ignarus interfecerit. De oxyryncho, quem Strabo hic ait ab universis [Col. 0787B] cultum Aegyptiis, antea etiam dixerat eum ab Oxyrynchitis coli. Quod et refert Clemens Alexand. Admonitione ad Gentes. Plutarchus item in de Iside et Osiride. Hadriano Junio in Nomencl. cap. de Piscibus, oxyrynchus est rajarum genus, quod βάτος ὀξύρυγχος nuncupetur. Alii volunt lucium esse, ut Petr. Bellonius, Observation. lib. II, cap. 32, qui id exinde colligit, quod Nilus luciis abundet. Ovem a Saitis et Thebanis cultam dicit Strabo. Hoc etiam testatur Clemens Alexandrinus προτρεπτ. Σαίται δὲ καὶ Θηβαῖοι πρόβατον. Subdit porro Strabo lupum, quem Lycopolitani venerati sunt, teste etiam Plutarcho in de Iside et Osiride, ac Clemente Alexandrino loco saepius citato. Cultus ejus rationem, qua Aegyptii moti lupum in honore haberent, ait Diodorus Siculus lib. I esse, quia iis maxima cum canibus affinitas adest. Cynocephali cultus etiam memoratur Tertulliano in Apologet. cap. 6, et Augustino lib. XI de Civitate Dei, cap. 13. Est vero Cynocephalus ex simiarum caudatarum genere: sed, ut ait Aristoteles, [Col. 0787C] cebo, sive cercopitheco major, validiorque ac efferatior, propius etiam ad caninam faciem accedens; et lib. II Hist. Animal. cap. 8, de cebis dicit, quod sunt simiae caudam gerentes. Unde Martialis lib. XIV, Epigramm. 202:
De cultu cercopitheci Juvenalis Satyra 15. Cercopithecum innuit Prudentius, lib. II adversus Symmachum, cum inquit:
Simiae quoque cultus commemoratur Luciano in Deorum concilio. Quod de aquilae cultu ait Strabo, illud etiam legere est apud Diodorum Siculum lib. I. Subjicit postea Strabo de Leone a Leopolitanis culto, cujus cultus etiam mentio est apud Plutarchum, lib. [Col. 0787D] IV Sympos. quaest. 5, qui Leonem Soli sacratum dicit, eo quod ex curviungulis quadrupedibus sola leaena foetum edat videntem: insuper quod leo brevissimo temporis tantum spatio somnum capiat, oculique dormientis suffulgeant; item quod Leontini fontes et hiatus suos, cum Sol per Leonem transeat, nova inveniant aqua repletos. Caprae porro et hirci venerationem tribuit Strabo Mendesiis: de quibus assentit et Herodotus in Euterpe. De hirco etiam Clemens Alexandrinus, Admonitione ad Gentes: Μενδήσιοι (σέβουσι) τὸν τράγον. Videntur etiam alii Aegyptiorum hircum pro numine habuisse. Vide Diodorum, lib. II. Hirci cultus meminit et Lucianus in Deorum concilio. Ex VOSSIO .
[Col. 0785A] Deus insanabili plaga, et populum suum liberavit, traductum medio mari cum discissis fluctibus, et in utramque partem dimotis, ut per siccum populus graderetur. Conatusque rex Aegyptiorum profugos insequi, coeunte in statum suum pelago, cum omnibus copiis interceptus est. Quod facinus tam clarum tamque mirabile, quamvis ad praesens virtutem Dei hominibus ostenderet, tamen praesignificatio et figura majoris rei fuit, quam Deus idem in extrema temporum consummatione facturus est; liberavit enim plebem suam de gravi servitute mundi. Sed quoniam tunc una plebs Dei, et apud unam gentem fuit, Aegyptus sola percussa est. Nunc autem, quia Dei populus ex omnibus linguis congregatus apud omnes gentes commoratur, et ab his dominantibus premitur; necesse est universas nationes, id [Col. 0785B] est orbem totum, coelestibus plagis verberari, ut justus et cultor Dei populus liberetur. Et sicut tunc signa facta sunt, quibus futura clades Aegyptiis ostenderetur, ita in ultimo fient prodigia miranda per omnia elementa mundi, quibus imminens exitus universis gentibus intelligatur.
[Col. 0786A] Propinquante igitur hujus saeculi termino, humanarum rerum statum commutari necesse est, et in deterius nequitia invalescente prolabi; ut jam nostra haec tempora, quibus iniquitas et malitia usque ad summum gradum crevit, in illius tamen insanabilis mali comparatione, felicia et prope aurea possint judicari. Ita etenim justitia rarescet, ita impietas, et avaritia, et cupiditas, et libido crebrescent, ut si qui tum forte fuerint boni, praedae sint sceleratis, ac divexentur undique ab injustis; soli autem mali opulenti sint: boni vero in omnibus contumeliis atque in egestate jactentur. Confundetur omne jus, et leges interibunt. Nihil quisquam tunc habebit, nisi aut male quaesitum, aut defensum manu: audacia et vis omnia possidebunt. Non fides in hominibus, non pax, non humanitas, non pudor, non veritas erit; [Col. 0786B] atque ita neque securitas, neque regimen, neque requies a malis ulla. Omnis enim terra tumultuabitur: frement ubique bella: omnes gentes in armis erunt, et se invicem oppugnabunt. Civitates inter se finitimae praeliabuntur; et prima omnium Aegyptus stultarum superstitionum luet poenas, et sanguine [Col. 0787A] velut flumine operietur. Tunc peragrabit gladius orbem, [Col. 0787A] [Col. 0787D] [Variorum Notae to columns 787-788] Peragrabit gladius orbem. Ita restitui ex 7 vet. excusis et omnibus mss., exceptis Cauc., Reg., 2 rec. ac edd. Gymnic. et Fasit. quibus est clades orbem. Tanquam messem cuncta prosternens. Plane ut Catullus de Nupt. Pelei, carm. 65.
Quod Romanum nomen, etc. Hoc Sibyllinum est, ἔσται Ρώμη ῥύμη. Lactantius, infra, cap. 25: At vero cum caput illud orbis occiderit, etc. Fuit vetus traditio illorum temporum, cum primum Romanum imperium defecisset, venturum Antichristum, et paulo post mundum interiturum. Ita enim scribit et Tertullianus libro ad Scapul. et Apologetic. cap. 32, et Optat. Milevitan. contra Donatist. lib. II, atque orta ejusmodi traditio videtur ex prophetia Danielis cap. II, et ex verbis Apost. in epist. II ad Thessalonic. cap. II, secundum Augustinum, lib. XX Civit. Dei, cap. 19. Sed id intelligit S. Thomas super d. cap. II Epist. Pauli, lectione I, de discessione a Romano imperio non solum temporali, sed etiam a spirituali, scilicet a fide catholica Romanae Ecclesiae. [Col. 0788C] Ex ISAEO .
Et imperium in Asiam revertetur. Mahumeticum imperium intelligit Betuleius: ita ut ex praeteritis facile colligas Lactantium in futurum quoque prophetam veracem fore. IDEM .
Si tanta mole. Respexisse videtur Lactantius ad illud Virgilii:
Quod non humanis aeque viribus, etc. Mss. 12 rec. et 5 editi habent, non ab humanis, etc. Sed perperam addita praepositio ab, quae a priori quoque membro abest.
Nam et Aegyptios, etc. Non hoc agit, ut monarchias, vel apud Danielem, vel in Apocalypsi significatas recenseat, in quibus Aegyptiacum non est, neque Graecum aliud quam Macedonicum: deinde licet populus Dei Aegyptio atque Assyrio servierit, a Persa tamen atque Macedone fuit tutus. Alioqui erat etiam Antiochus hic numerandus. Quare auctor hoc tantum [Col. 0788D] facit, ut exemplo ostendat, Romanam potentiam posse interire, quia florentissima orbis imperia conciderunt. BETUL .
Tanto majore decident lapsu . . . ad ruinam, quae sunt caeteris altiora. Claudian.:
Non inscite Seneca, etc. Quod hic ex Seneca citat, Flori est. Fefellit Lactantium praenomen Annaei, quod Floro codices nonnulli attribuunt, nonnulli etiam id agnoscunt, omisso Flori nomine, est enim praenomen Annaei proprium Senecarum. Errant etiam qui hujus distributionis in aetates Senecam Philosophum auctorem autumant. Ex Jo., ISAACO PONTANO et SALMASIO . Si quis plura de hac re velit, adeat Clariss. Vossium, de Historicis latinis.
Distribuit in aetates. Mss. 8 rec. totidemque edd., per aetates.
metens omnia, et tanquam messem cuncta prosternens. Cujus vastitatis et confusionis haec erit causa, quod Romanum nomen, quo nunc regitur orbis (horret animus dicere: sed dicam, quia futurum est) tolletur de terra, et imperium in Asiam revertetur, ac rursus Oriens dominabitur, atque Occidens serviet. Nec mirum cuiquam debet videri, si regnum tanta mole fundatum, ac tandiu per tot et tales viros auctum, tantis denique opibus confirmatum, aliquando tamen corruet. Nihil est enim humanis viribus laboratum, quod non humanis aeque [Col. 0788A] viribus destrui possit, quoniam mortalia sunt opera mortalium. Sic et alia prius regna, cum diutius floruissent, nihilominus tamen occiderunt. Nam et Aegyptios, et Persas, et Graecos, et Assyrios proditum est regimen habuisse terrarum; quibus omnibus destructis, ad Romanos quoque rerum summa pervenit. Qui quanto caeteris omnibus regnis magnitudine antestant, tanto majore decident lapsu, quia plus habent ponderis ad ruinam, quae sunt caeteris altiora.
Non inscite Seneca Romanae urbis tempora distribuit in aetates. Primam enim dixit infantiam sub rege [Col. 0789A] Romulo fuisse, a quo et genita, et quasi educata sit Roma; deinde pueritiam sub caeteris regibus, a quibus et aucta sit, et disciplinis pluribus institutisque formata: at vero Tarquinio regnante, cum jam quasi adulta esse coepisset, servitium non tulisse, et rejecto superbae dominationis jugo, maluisse legibus obtemperare quam regibus; cumque esset adolescentia ejus fine Punici belli terminata, tum denique confirmatis viribus coepisse juvenescere. Sublata enim Carthagine, [Col. 0789A] [Col. 0789B] [Variorum Notae to columns 789-790] Sublata enim Carthagine. Mss. 6 rec. et editi tres etenim. Impressi 5, pro enim, ferunt igitur. Quae tamdiu aemula Imperii fuit. Abest tam a 16 mss. rec. et a sex editis. Post imperii 9, mss. rec. et 16 vulgati [Col. 0789C] perperam addunt Romani, quod respuunt caeteri. Manus suas in totum orbem . . . porrexit. Sic Claudian. Porrexit cum sole manus. Nationibus Imperio subjugatis. Addidi Imperio ex omnibus mss. praeter 5 rec. quibus deest, sicut et editis. Sustentare se ipsa non valeret. Sic antiquiores et meliores mss. necnon editi, dempto uno. Et sic passim loqui amat Lactantius, et paulo ante dixit, quibus se ipsa confecit. Scripti 14 rec. se ipsam. Prophetarum. Daniel. lib. II et VII, Apoc. XIV, et XVII. Sibyllae. Sermon. 3 et 8. Hystaspes quoque. Sic lego cum mss. 7 Vaticanis, 4 Reg. quorum unus est Regio Put., alter recentior, sed optimae notae, 3 Colb., Lips., Pal. aliisque, necnon edit. Is., Gall., Spark., Walch. At mss. 13 rec. et 17 vulgati habent Hydaspes. Sub nomine Hystaspis citatur a S. Justino Martyre Apolog. 2, graece Ὑστάσπις, edit. Paris. an. 1636, p. 66, lit. c, et gignendi casu Ὑστάσπου, p. 82, c; a S. Clemente [Col. 0789D] Alexandrino, libro VI Stromat. edit. Paris. an. 1641, pag. 636, graece Ὑστάσπην_ cum sic inquit: Librosque graecos sumite, agnoscite Sibyllam, quomodo unum Deum significet, et ea quae sunt futura; et Hystaspen sumite et legite, et invenietis Dei filium multo clarius et apertius esse scriptum, et quemadmodum adversus Christum multi reges instituent aciem, qui eum habent odio, et eos qui nomen ejus gestant, et ejus fideles, et ejus tolerantiam et adventum. Vocatur quoque Hystaspes ab Historicis, Agathia lib. II, ubi agit de Zoroastre, et Ammiano Marcellino, lib. XXIII. Qui nunc Hydaspes dicitur. Geminus Hydaspes fluvius, Mediae unus, de quo Virgilius Georg. IV, v. 211, Medus Hydaspes qui an idem et Choaspes sit, aut quem Medum vocant (uterque enim in Media oritur) non liquet; alter Indorum, ex scriptoribus rerum Alexandri abunde cognitus. CELL . Admirabile somnium. Ita ms. 1 Bonon. antiq. et 5 [Col. 0790B] edd. rec. suffragantibus 1 Reg. rec. et Marm. a prima manu, qui habent admirabiles omnium; Goth. admirabile omnium. Porro admirabile somnium veram esse lectionem asserit Isaeus, ut patet (inquit) ex [Col. 0790C] sequentibus, vaticinantis pueri. Nisi mavis admirabiles omnium ex 1, Colb. et 2 Lips. Et tamen in omnibus prope mss. et excusis veteribus codicibus legitur, admirabilis omnium. Sub interpretatione. Quae verba delenda esse putat Heuman. Bellis. Vide Matth. XXIV, 6, 7; Marc. XIII, 12; Luc, XXI, 9, 10, 11. Reges decem, etc. Per 10 cornua suffigurati, per quos alii ἐπάρχας intelligunt; Irenaeus et Hieronymus cum Lactantio decem reges: alii certum plenitudinis numerum pro incerto statuunt; hi tamen non inepte quadrare concedunt maximarum provinciarum enumerationem. Numerant Italiam, Hispaniam, Galliam, Germaniam, Illyricum, Graeciam, Africam, Aegyptum, Asiam, Syriam, atque singulis vicinas esse addendas: ut Graeciae Macedoniam, Illyrico Pannoniam, etc. BETULEIUS . Ad consumendum partiantur. Vera lectio, quae est 5 [Col. 0790D] editorum et omnium pene mss. inter quos sunt 2 Bonon., 6 Reg., 3 Colbert., 3 Lips., Jun. In Regio-Put. deest ad consumendum; in 3 Colbert. et nonnullis impressis corrupte legitur ad consummandum patiantur; in 3 Reg. rec., 1 Clarom. a secunda manu, ac 9 vulgatis, ad consummandum partiantur. Hi exercitibus in immensum auctis. Sic restitui ex 9 editis cunctisque mss. praeter 1 Reg. rec. in quo est coactis, ut in vulgatis pluribus. Tum repente, etc. Pleraque, quae hic dicuntur. Turcarum dominationi aptari possunt. RIVETUS in Notis manuscriptis. Hostis potentissimus, etc. Fuere qui Antiochum intellexerunt; alii Neronem; quidam Mahumetem intelligunt, alii Antichristum. Vide interpretes ad cap. XII Daniel, et XII Apocalyps.; Irenaeum, adv. haeres. lib. V, cap. 25, 26; Theodoret, in Daniel. Orat. VII. Haec omnia ad suam mentem paulo, confidentius interpretatur Lactantius.
Quomodo autem id futurum sit, ne quis incredibile arbirtretur, ostendam. In primis multiplicabitur regnum, [Col. 0790B] et summa rerum potestas per plurimos dissipata et concisa minuetur. Tunc discordiae civiles in perpetuum serentur; nec ulla requies bellis exitialibus erit, donec reges decem pariter existant, qui orbem terrae, non ad regendum, sed ad consumendum partiantur. Hi, exercitibus in immensum auctis, et agrorum cultibus destitutis, quod est principium eversionis et cladis, disperdent omnia, et comminuent, et vorabunt. Tum repente adversus eos hostis potentissimus [Col. 0791A] ab extremis finibus plagae septentrionalis orietur, qui tribus ex eo numero deletis, [Col. 0791A] [Col. 0791C] [Variorum Notae to columns 791-792] Tribus ex eo numero deletis. Ex omnibus ferme mss. et 14 vulgatis addidi eo, quod nonnullis editis deest. In 2 Colb. est ex eis. Leges commutet, et suas sanciat. Substituto (ut Betuleius intelligit) in Evangelii locum Alcorano. Quoad lectionem textus, sequor antiquiores et meliores mss. I Bon., Regio Put., 2 al. Reg bonae notae. At scripti 8 rec. et 12 edit., commutabit . . . . . sanciet. Contaminabit. Forte respexit facinora militum et libidinem, de qua hoc verbum contaminare. Utitur l. I, c. 20: libidinibus effraenatis omnem sexum . . . contaminantibus. BUN . Immutato nomine atque imperii sede. Subaudi ex proximo, immutato nomine se imperii; nisi malis [Col. 0791D] transponere, ut epitom. cap. 71: nomen imperii se demque mutabit. BUN . Tum vero. 1 Clarom. Tunc; Jun., 3 Colb., Brun. et 5 edit. Tam. Evertentur. Mss. 7 rec. et 5 vet. edit. in aliis eruentur. Eadem lectionum varietas infra, cap. 17, initio. Fame crebra. 1 Brun., morte crebra. Aer enim vitiabitur. Unde haec singularia habeat Lactant. non dicit, quamvis nonnulla ex Scripturis hausta sint de signis venturi judicii. Recte monet Thomasius multa in hoc libro a Platone et Origene desumpta, ab omnibus esse cavenda. RIVETUS in Not. manuscript. Modo importunis. In mss. sex et editis 8 praecedit copula et, quae a caeteris abest. Non seges. Mss. 4 rec. et omnes fere impressi, nec; I Colb. non segetes. Amaritudinem. Lips. 2 amaritudines, Epit. c. 71: [Col. 0792C] aqua omnis partim mutabitur in cruorem, partim amaritudine vitiabitur. BUN . Et crines cometarum, etc. Pleonasmus. Cometas enim, inquit Plin., Graeci vocant nostri crinitas, horrentes crine sanguineo, et comarum modo in vertice hispidas. BETULEIUS . Et solis tenebrae. Apoc. VI, Act. II, Joel. II, Matth. XXIV. Invisa oculis. Id est, non visa. Hodie fere pertinet ad latinitatem neglectam. Hoc sensu veteres saepe invisus posuerunt. Cicero, Harusp. resp. cap. 27: Occulta et maribus non invisa solum, sed etiam inaudita sacra. BUN . Stellae. Matth. XXIV, Marc. XIII. Sibylla. In Carm. Acrostich. Serm. 8. Σάλπιγξ. Interpret. Lat. ex Bon. antiq. [Col. 0792D] Tuba e coelo vocem multis ululatibus dabit. Adversus homines. Mss. 3 rec. et 7 edd. adversum. Qui justitiam non agnoverunt. Expunxi Dei ex edit. Is. et omnibus fere mss. Est autem in novem recentissimis mss. et in vulgatis. Impendens. Sic restitui ex cunctis mss. et 6 editis. In vulgatis 10 legitur impendent. In edit. Gymnic. et Betul. impendet. Ne nox quidem. Mss. 6 rec. et 16 edd. nec. Dentibus strident. Mss. 3 rec. et 12 edit. stridebunt. Utraque lectio bona; dicitur enim strideo, et strido. Ἔσται κόσμος, etc. Interpr. Lat.
Εσται κόσμος, etc. Est allusio ad mundi significationem; nam sicut apud Graecos, ita apud Latinos, mundus nomen ab ornatu habet: de quo Hermes, Plato, Arist., Cic., Plin. Hic Sibyllae versus legitur Sermone 7.
qui tunc Asiam obtinebunt, assumetur in societatem a caeteris, ac princeps omnium constituetur. Hic insustentabili dominatione vexabit orbem: divina et humana miscebit; infanda dictu et execrabilia molietur; nova consilia in pectore suo volutabit, ut proprium sibi constituat imperium, leges commutet, et suas sanciat; contaminabit, diripiet, spoliabit, occidet. Denique immutato nomine, atque imperii, sede translata, confusio ac perturbatio humani generis consequetur. Tum vero detestabile atque abominandum tempus existet, quo nulli hominum sit vita jucunda.
Evertentur funditus civitates, atque interibunt, non modo ferro atque igni, verum etiam terrae motibus [Col. 0791B] assiduis, et eluvie aquarum, et morbis frequentibus, et fame crebra. Aer enim vitiabitur, et corruptus ac pestilens fiet, modo importunis imbribus, modo inutili siccitate, nunc frigoribus, nunc aestibus nimiis; nec terra homini dabit fructum: non seges quidquam, non arbor, non vitis feret. Sed cum in flore spem maximam dederint, in fruge decipient. Fontes quoque cum fluminibus arescent, ut ne potus quidem suppetat; et aquae in sanguinem aut amaritudinem mutabuntur. Propter haec deficient et in terra quadrupedes, et in aere volucres, et in mari pisces. Prodigia quoque in coelo mirabilia mentes hominum maximo terrore confundent, et crines cometarum, et solis tenebrae, et color lunae, et cadentium siderum lapsus. Nec tamen haec usitato modo fient: sed existent subito [Col. 0791C] et ignota et invisa oculis astra; sol in perpetuum [Col. 0792A] fuscabitur, ut vix inter noctem diemque discernatur. Luna jam non tribus deficiet horis: sed perpetuo sanguine obfusa, meatus extraordinarios peraget, ut non sit homini promptum, aut siderum cursus, aut rationem temporum agnoscere: fiet enim vel aestas in hyeme, vel hyems in aestate. Tunc annus breviabitur, et mensis minuetur, et dies in angustum coarctabitur. Stellae vero creberrimae cadent, ut coelum omne caecum sine ullis luminibus appareat. Montes quoque altissimi decident, et planis aequabuntur: mare innavigabile constituetur.
Ac ne quid malis hominum terraeque desit, audietur e coelo tuba; quod hoc modo Sibylla denuntiat, dicens:
[Col. 0792B] Itaque trepidabunt omnes, et ad luctuosum illum sonitum contremiscent. Tum vero per iram Dei adversus homines qui justitiam non agnoverunt, saeviet ferrum, ignis, fames, morbus, et super omnia metus semper impendens. Tunc orabunt Deum, et non exaudiet; optabitur mors, et non veniet: ne nox quidem requiem timori dabit; nec ad oculos somnus accedet: sed animas hominum sollicitudo ac vigilia macerabit: plorabunt, et gement, et dentibus strident; gratulabuntur mortuis, et vivos plangent. His et aliis pluribus malis solitudo fiet in terra, et erit deformatus orbis atque desertus; quod in carminibus Sibyllinis ita dicitur:
Prodient. Ita mss. et editi. De hac forma dixi ad lib. IV, cap. 13, ante finem.
Quae fuerit. Recte, ex mss. et editis. In nonnullis excusis, fuerat.
Propheta magnus. Eliam Thesbiten intelligit, uti constat ex infra ponendo Fragmento de extremo Judicio, sub nomine Lactantii; quod fragmentum leges post librum. Pleraque quae hic recenset Lactantius, sunt plane ἄγραφα. Vide librum de Antichristo R. Thomae Malvendae Theologi Dominicani, lib. IX, c. 16, ad finem.
Et accipiat. Legitur accipiet apud Buneman., qui hujus vocis sic rationem reddit.—Ita edo in futuro ex Goth. et Reimm. Connecte, Mittetur . . . et accipiet; porro, claudet, abstinebit . . . convertet . . . comburet. Ita de mendaciorum propheta infra, et dabitur ei potestas, etc. et de eodem in epit. c. 71: accipiet potestatem mirabilia faciendi. BUN .
[Col. 0793D] Procedet . . . de ore. Lips. 2, 3, ex ore, ut lib. VI, cap. 18: ne verbum malum procedat ex ore, etc. Sed auctor elegantis epistolae ad Celantiam in Paulini Nolani Append. p. 15 (quae in Hierony. ep. 14) : Numquam malum verbum de ore tuo procedat. Ipse Lact. procedere ore, ex ore, de ore. BUN .
Amburet illum. Hoc verbum Lactantio familiare est. Mss. Cauc., Jun. et 9 rec. ac edit. sex, comburet. Vide infra cap. 21, perstringentur igni, atque amburentur.
Alter rex orietur ex Syria. Somnium, quo typus Antichristi, reges Syriae vexatores Judaeorum. Daniel. XXI, cum antichristo christianam Ecclesiam vastante confunditur. BUN .
Hic pugnabit adversus prophetam Dei. Nihil certi in his et sequentibus inest, quae fabulosis traditionibus debentur. CELL . Rex ille. Vide Matth. XXIV, 2; Thessalon. II.
[Col. 0794C] Seipsum constituet ac vocabit Deum, et se coli jubebit. Sic lego cum mss. 6 Reg., 4 Colb., Marm., 1 Clarom., Brun. et 12 editis. At 2 Bonon., 2 Reg. rec., 1 Colbert. ac vocari Deum, se coli jubebit. Mss. Regio-Put., Tornes., 1 Colb., 1 Clarom. ac vocari Deum se coeli jubebit. Sed in Regio-Put. deest se.
Imaginem. Heumann. vult legi imagines, id est, simulacra.
Sub verbo ejus. Id est, eo adhuc loquente. Vindicavi pluribus hanc formulam ad l. IV, c. 15: Statimque sub verbo ejus. BUN .
Quibus miraculis. Apocal. XIII, 2; Thess. II.
Eruere templum Dei conabitur. 1 Reg., 1 Colb. et Brun. evertere.
Desolare orbem. Daniel. VII, Apocalyps. II.
Quadraginta duobus. Mss. Torn. sexaginta, 1 Colb. XLIII.
[Col. 0794D] Praedabuntur. Mss. 3 rec. et ed. Rom. 1470, praeliabuntur.
Militiae disciplina. Reimm., malitiae disciplina, ut quoque prave Cellar. editio in Epit. c. 71, ubi Taur. et alii: Non imperii dignitas conservabitur, non militiae disciplina. BUN .
Communique latrocinio. Jun., 1 Colb. et 10 edd. communi gravique latrocinio.
Cum haec ita erunt. Sic lego cum Regio-Put. et multis aliis ac 5 editis; mss. 3 rec. Cum haec ita facta erunt. Scripti 10 rec. et 7 vulgati, Cum haec facta erunt.
Tunc justi. Mss. 4 totidemque edd. tum justi.
Ut eos comprehendat. Suffecerit semel monuisse Lactantium partim ex Apocalypseos libro ad suum sensum detorto, partim ex versibus Sibyllinis, ne suo dicam ingenio, hunc de venturi Antichristi signis centonem conflasse.
centum. De cultoribus etiam Dei duae partes interibunt, et tertia quae fuerit probata, remanebit.
Sed planius, quomodo id eveniat, exponam. Imminente jam temporum conclusione, propheta magnus mittetur a Deo, qui convertat homines ad Dei agnitionem, et accipiat potestatem mirabilia faciendi. Ubicumque non audierint eum homines, claudet coelum; et abstinebit imbres, et aquam convertet in sanguinem, et cruciabit illos siti ac fame; et quicumque [Col. 0793B] conabitur eum laedere, procedet ignis de ore ejus, atque amburet illum. His prodigiis atque virtutibus convertet multos ad Dei cultum; peractisque operibus ipsius, alter Rex orietur ex Syria malo spiritu genitus, eversor ac perditor generis humani, qui reliquias illius prioris mali cum ipso simul deleat. Hic pugnabit adversus prophetam Dei; vincet, et interficiet eum, et insepultum jacere patietur. Sed post diem tertium reviviscet; atque inspectantibus et mirantibus cunctis, rapietur in coelum. Rex vero ille teterrimus erit quidem et ipse, sed mendaciorum propheta; et seipsum constituet ac vocabit Deum, et se [Col. 0793C] coli jubebit ut Dei filium: et dabitur ei potestas, ut [Col. 0794A] faciat signa et prodigia, quibus visis, irretiat homines ut adorent eum. Jubebit ignem descendere de coelo, et solem a suis cursibus stare, et imaginem loqui; et fient haec sub verbo ejus: quibus miraculis etiam sapientium plurimi allicientur ab eo. Tunc eruere templum Dei conabitur, et justum populum persequetur; et erit pressura et contritio, qualis numquam fuit a principio mundi.
Quicumque crediderint atque accesserint ei, signabuntur ab eo tanquam pecudes: qui autem recusaverint notam ejus, aut in montes fugient, aut comprehensi exquisitis cruciatibus necabuntur. Idem justos homines obvolvet libris prophetarum, atque ita cremabit; et dabitur ei desolare orbem terrae mensibus quadraginta duobus. Id erit tempus, quo justitia [Col. 0794B] projicietur, et innocentia odio erit; quo mali bonos hostiliter praedabuntur: non lex, aut ordo, aut militiae disciplina servabitur; non canos quisquam reverebitur, non officium pietatis agnoscet; non sexus aut infantiae miserebitur: confundentur omnia et miscebuntur contra fas, contra jura naturae. Ita quasi uno communique latrocinio terra universa vastabitur. Cum haec ita erunt, tunc justi et sectatores veritatis segregabunt se a malis, et fugient in solitudines. Quo audito, impius rex inflammatus ira veniet cum exercitu magno, et admotis omnibus copiis circumdabit montem, in quo justi morabuntur, ut eos comprehendat. [Col. 0794C] Illi vero, ubi se clausos undique atque obsessos [Col. 0795A] viderint, exclamabunt ad Deum voce magna, et auxilium coeleste implorabunt; et exaudiet eos Deus, et mittet regem [Col. 0795A] [Col. 0795C] [Variorum Notae to columns 795-796] Et mittet regem. Sic restitui ex omnibus mss. et vet. edit. Rom. caeteri impressi, et emittet regem. Antiquiores editi decimi quinti saeculi legunt mittet. Hystaspes. Ita supra: vide Not. ad finem, cap. 15 hujus lib. VII Instit. Div. De Hystaspe philosopho vide Stanleium hist. Philos. Chaldaicae, lib. II, cap. 2. Extensuros. Ms. 1 Clarom. et 7 edd. extensuros. Missum iri a Patre tunc Filium Dei. Sic emendavi ex mss. et plurimis editis. Hermes. In Asclepio ab Apuleio verso, hoc modo legimus: Tunc nec terra constabit, nec navigabitur mare, nec coelum astrorum cursibus, nec siderum cursus constabit in coelo. Omnis vox divina necessaria taciturnitate mutescet: fructus terrae corrumpentur, nec foecunda erit tellus, et aer ipse moesto tempore languescet. Haec et talis senectus veniet mundi, irreligio, et inordinatio, et irrationabilitas bonorum hominum. [Col. 0795D] Λόγος τέλειος. Lat. Sermo perfectus, cujus mentio fit lib. IV, supra, cap. 6. Ἐπ` ἂν δὴ, etc. Interpretatio latina: Cum haec ita facta fuerint, o Asclepi, tunc dominus, et pater, et Deus, et primi, et unius Dei creator, respiciens quae facta sunt, et suam voluntatem in hujusmodi, id est, bonum opponens temeritati, et errorem revocans, malitiam purgabit, partim aqua diluens, partim igne rapido cremans, interdum bellis et pestilentiis extergens, ad statum pristinum perduxit et restituit suum mundum. Asclepium paulo aliter vertit Apuleius; etenim pro et Deus, et primi et unius Dei creator, ille posuit, et Deus primipotens, et unius gubernator mundi. Ex collatione apparet nec Graecam, nec Apuleianam lectionem salvam aut integram esse. Trismegistus in Asclepio, cap. 9. Καταλύσας. Davisius, c. 1, corrigit, κατακλύσας. Optime; nam Apuleius, cap. 1, illuvione diluens: hinc diluvium κατακλίσμος, nostro Lactantio, lib. II, cap. 10, cataclysmus. BUN . Καὶ ἀποκατέστησεν. Sic mss. Regio-Put. et 2 alii [Col. 0796C] Reg. bonae notae, favente vet. Colbert. qui habet ἀποκαταστησει. Plurimis mss. Graeca desunt, In edit. Paris. 1525, et Walch. est ἀποκατεστησε_ in caeteris impressis ἀπεκατήστησε_ Latine, restituit. Una sic tradidit. Habentur Sermone quinto, ubi tamen lectio mirifice variat. Ἥξει, etc. Interpret. Lat.:
Ἐπ` ἶδίων. In ms. Regio-Put. est ἐπὶ τοῦτον, ad istum.
Κρίσις ἔσται. Sic restitui ex mss. optimis Regio-Put. et alio Reg. 400 annor.; 2 Colb., 1 Brun. judicium erit. In 4 Reg. rec., 2 Colb. et editis est κρινεῖται, judicabitur.
[Col. 0796D] Ἀφθίτου. Ita lego cum M. Masuro, propter metri rationem, sicut est in 6 Reg., in Bonon. antiq., 2 Colb., 1 Clarom., in edit. vet. 1 Rom., in Isaeana et Florent. non ἀφθίτοις, ut in aliis editis, ab immortalibus hominibus, male. Sibylla, Serm. 5, οὕτως ἔσται ἄφθιτον.
Καὶ τότ`. Sermone 3, Interpr. Lat.
Ἠελίου. In versibus Sibyllinis legitur Ἠελίοιο, in 2 Reg. Ἠλισι_ 1 Colb. Ἤελοιο.
Ἡμετέρας δουλείας, Mss. 3 Reg. rec. et ed. Rom. 1470, ἡμετέρας τε ζύγον δουλείας. Latine:
Oppresso igitur orbe terrae, etc. Animadversio: Lactantius sacrarum Scripturarum non satis peritus, ut [Col. 0797C] ait S. Hieronymus, verba Apocalypsis XVI haud penitus introspiciens, quaedam hoc capite de Antichristo non satis consona prodit. Accurate excutiuntur a Thoma Malvenda, lib. X de Antichristo, cap. 11 et 13.
magnum de coelo, qui eos eripiat ac liberet, omnesque impios ferro ignique disperdat.
Haec ita futura esse, cum prophetae omnes ex Dei spiritu, tum etiam vates ex instinctu daemonum cecinerunt. Hystaspes enim, quem superius nominavi, descripta iniquitate saeculi hujus extremi, pios ac fideles a nocentibus segregatos, ait cum fletu et gemitu extenturos esse ad coelum manus, et imploraturos fidem Jovis; Jovem respecturum ad terram, et auditurum voces hominum, atque impios extincturum. [Col. 0795B] Quae omnia vera sunt, praeter unum, quod Jovem dixit illa facturum quae Deus faciet. Sed et illud non sine daemonum fraude subtractum est, missum iri a Patre tunc Filium Dei, qui deletis omnibus malis, pios liberet. Quod Hermes tamen non dissimulavit. In eo enim libro, qui λόγος τέλειος inscribitur, post enumerationem malorum de quibus diximus, subjecit haec: Ἐπὰν δὴ ταῦτα ὧδε γένηται, ὦ Ἀσκλήπιε. τότε ὁ κύριος, καὶ πατὴρ, καὶ θεὸς, καὶ τοῦ πρώτου καὶ ἑνὸς θεοῦ δημιουργὸς, ἐπιβλέψας τοῖς γενομένοις, καὶ τῇ ἑαυτοῦ βουλήσει τοῖς τοιούτοις, τὸ ἀγαθὸν ἀντερείσας τῆ ἀταξίᾳ, καὶ ἀνακαλεσάμενος τὴν πλάνην, καὶ τὴν κακίαν [Col. 0795C] ἐκκαθαρας, πῇ μὲν ὕδατι πολλῷ καταλύσας, πῇ δὲ [Col. 0796A] πυρὶ ὀξυτάτῳ διακαύσας, ἑνίοτε δὲ πολέμοις καὶ λοιμοῖς ἐκπιέσας, ἤγαγεν ἐπὶ τὸ ἀρχαῖον καὶ ἀποκατέστησεν τὸν ἑαυτοῦ κόσμον. Sibyllae quoque non aliter fore ostendunt, quam ut Dei Filius a summo patre mittatur, qui et justos liberet de manibus impiorum, et injustos cum tyrannis saevientibus deleat; e quibus una sic tradidit:
Oppresso igitur orbe terrae, cum ad destruendam immensarum virium tyrannidem humanae opes defecerint, siquidem capto mundo cum magnis latronum exercitibus incubabit, divino auxilio tanta illa calamitas indigebit. Commotus igitur Deus et periculo ancipiti, et miseranda comploratione justorum, mittet protinus liberatorem. Tunc aperietur coelum medium [Col. 0796C] intempesta et tenebrosa nocte, ut in orbe toto [Col. 0797A] lumen descendentis Dei tanquam fulgur [Col. 0797A] [Col. 0797C] [Variorum Notae to columns 797-798] Tanquam fulgur. Haec ex Matth., cap. XXIV, XXVII, ubi legitur: Sicut fulgur exit ab oriente, et apparet usque in occidentem, ita etiam erit adventus filii hominis. Sibylla his versibus. Nondum inveni. Sed nihil fere his capitibus dicitur, quod non in Sibyllinis carminibus, nec semel, sed etiam iterum inveniatur: quod ille observabit, qui Sibyllas diligenter cum Lactantio contulerit. Ὁππότ`. Lat.
Haec est nox. Copula et praecedit in mss. Cauc. et 5 editis.
Quae a nobis. Praepositionem addidi ex 15 editis et [Col. 0797D] omnibus mss. praeter 1 Colb. cui deest, ut et 4 vulgatis.
Pervigilio celebratur. Mss. 15 rec. et edit. Rom. 1470, pervigil. Quam celebris apud antiquos fuerit Vigilia Paschalis, testantur ecclesiastici scriptores, qui de rebus liturgicis egerunt, quos, si lubet, consulere poteris.
Cadet repente gladius e coelo. Sunt haec plane apocrypha.
Seipsum Christum mentietur. Sic lego cum antiquioribus et melioribus mss. In 8 rec. et editis est se ipse; in Brun. se esse. II Thessalon. II.
Verum. Supple, Christum.
Vincti adducentur. Mss. Tornes. cuncti adducentur; 1 Colb. cuncti ducentur.
Et pulvinaribus, etc. Pulvinaria erant proprie lectuli, qui in deorum templis sterni solebant, in ara vel in editiore templi loco. In his collocabantur simulacra deorum. Atque inde Lectisterniis nomen. Livius: Curatum lectisternium et per triduum habitum, decemviris [Col. 0798C] sacrorum curantibus, et pulvinaria in conspectu fuere Jovi et Junoni. Et tum epulari solebant. Flaccus Ode 37, lib. I.
Τρίψουσιν. Sic vetustissimus codex Colbertinus. Mss. 3 Reg. rec., Bodl., 1 Colb., 1 Clarom. et 17 typis excusi ferunt Τρίψουσι. In Regio-Put. et 2 al. Reg. rec. legitur Τρίψωσιν, male, in Subjunctivo modo; et nihilominus idem Regio-Put. habet latine conterent in Indicativo, ut et 5 Colb., 1 Clarom. et Brun. Opsopoeius et Isaeus legere mallent Πἵψουσι. Interpretatio Latina:
In Sibyllinis carminibus Sermone 8.
Ἔργα δὲ. Sermon. 3. Interpr. Lat.
Κατακαυθήσονται. Sic emendavi ex mss. Regio-Put. et 2 aliis Reg. bonae notae. Optime, etiam ob metrum. Scripti 4 Reg. rec., 2 Colb., 1 Clarom. et 15 editi, [Col. 0798D] συνεκκαύσονται.
Resurgent mortui. Ex Ezechiel. XXXVII, 5, etc., et Apocalyps. XX.
Ὁππότε. Serm. 3 Sibyllar. carmin. Interpret. Lat.
Sed haec parum immutata sunt in textu.
Ταρτάρεον. Latine:
Οὺρανὸν. (Vide infra, col. 799, lin. 2.) Sermone 8. Latine:
Hic est autem, qui appellatur Antichristus: sed seipsum Christum mentietur, et contra verum dimicabit, et victus effugiet, et bellum saepe renovabit, et saepe vincetur; donec quarto praelio confectis omnibus impiis debellatus, et captus, tandem scelerum suorum luat poenas. Sed et caeteri principes, ac tyranni, qui contriverunt orbem, simul cum eo vincti [Col. 0798A] adducentur ad regem, et increpabit eos, et coarguet; et exprobrabit his facinora ipsorum, et damnabit eos, ac meritis cruciatibus tradet. Sic extincta malitia, et impietate compressa, requiescet orbis, qui per tot saecula subjectus errori ac sceleri nefandam pertulit servitutem. Non colentur ulterius dii manu facti: sed a templis, et pulvinaribus suis deturbata simulacra igni dabuntur, et cum donis suis mirabilibus ardebunt, quod etiam Sibylla cum Prophetis congruens futurum esse praedixit:
Post haec aperientur inferi, et resurgent mortui: de quibus judicium magnum idem ipse rex ac Deus faciet, cui summus pater, et judicandi, et regnandi dabit maximam potestatem; de quo judicio et regno apud Erythraeam Sibyllam sic invenitur:
Εἱλίξων. Ex variis lectionibus hanc elegi, quae est manuscriptorum 3 Reg., 2 Colbert., 1 Clarom. et 8 edit. Accedunt Regio-Put., 2 al. Reg. rec. et vet. edit. Rom. quibus est εἱλίξω, elapsa littera v. Edit. 8 εἱλίξας, non male; edit. Paris. 1525, εἱλίσας. In Sibyllinis legitur εἱλίξει.
Εἶς κρίσιν ἄξω. Haec lectio est manuscriptorum 6 Reg. antiq., 1 Colb., 1 Clarom. et 10 vulgatorum. In Brun. legitur in judicium ducam; in 1 Colb. ἅξει_ in Sibyllinis et in ed. Is. ἥξει.
Jam judicati. Juxta illud verbum Dominicum, Qui non credit, jam condemnatus est. Joannis cap. III, v. 18.
Non resurrecturos esse impios in judicium. Psalm. I. Scilicet quoad discussionem meritorum, non autem quoad distributionem poenarum. Alioquin falsum hoc esset, ex Daniel. cap. XII, v. 2; Joan. cap. V, V. 29; [Col. 0799D] et Act. XXIV, v. 15. Addidi esse ex 5 vet. editis cunctisque mss. praeter 1 Reg. rec. a quo abest, ut ab impressis octo. Non resurgent quidem impii, ut gloriae sint cum justis participes, sed aeterna morte, aeternisque poenis mulctentur, juxta illud: Ite, maledicti, in ignem aeternum. Vide infra Lact. c. 22, in fine, et c. 26.
Bona justaque, dentur ad vitam. Sic edit. Rom. 1470, Florentina, Egn., Paris. 1525, Crat., Graph., Is., Cellar., vetus Versio Gallica cum omnibus mss. praeter 1 Reg. rec. qui habet justificentur, ut 12 impressi. At justificentur non est styli Lactantiani. Non numerice comparabuntur bona et mala: innumeris bonis praeponderabit vel unum peccatum mortale, si morientem inquinaverit.
Patibilis inducitur. Sic infra, bis patibilis, et cap. 21, ita antiquiores editi. At mss. 12 rec. et 4 edit. passibilis.
Poenam sentiens. Mss. 7 rec. totidemque editi rec. poenae sentiens.
[Col. 0800C] Patibilis. 5 scripti rec. passibilis.
A Stoicis. Epiphanius aliter de Stoicorum dogmate scribit. Vide Plut. in Placitis, lib. IV, cap. 7. Hujus haec verba sunt Οἱ Στωικοὶ, etc. Dicunt Stoici exeuntem e corpore (animam) simul cum concreto interire, eam scilicet quae sit imbecillior, quales sunt ineruditorum animae: validiores, quales sunt sapientum, durare usque ad conflagrationem.
Impatibiles. Unus Brun. Impassibiles.
Origo sit. Mss. 7 rec. et 5 edd. Origo est.
In campos quosdam fortunatos. Id est, in campos Elysios, quos opinati fuerant poetae.
Impiorum vero. Sic profecto legendum, supplendo et repetendo e superioribus animas, ad quas sequentia referuntur, cujus desideriis ac libidinibus addictae . . . . fucum trahant. In 20 Mss. et 15 editis legitur impios, mendose.
[Col. 0800D] Ineluibilem quemdam fucum trahant labemque terrenam. Mss. 3 rec. ineluibilem quamdam secum trahant labem terrenam. Utraque lectio bona. Lactant., lib. de Ira Dei, cap. 23, ineluibiles sibi maculas inusserunt.
Poeta. Virg., Aeneid., VI, V. 735.
Poeta. Virgil., II Aeneid., V. 702, ubi Creusae umbra in somno Aeneae comparuit, quem versum transtulit Virgilius ex undecimo Odysseae:
Cui subjacet posse omnia. Clarom. cui subjacent omnia.—Cui subjacet posse omnia. Hoc verbo saepe usus est; e. g. de Ira, c. 18: Si Deo subjacet cogitare, sapere, intelligere, etc. Maxime huc pertinet, l. I, c. 5: cujus (Dei) potestati subjacent omnia. Omitto alia nostri loca. Saepe ita utitur Tertullianus. BUN .
Daemones reformidant. 1 Bonon. antiq. et 4 edd. rec. perperam addunt vocem Deum, quae mox praecessit. [Col. 0801B] Deum (inquit Lactantius) daemones reformidant, quia torquentur ab eo et puniuntur. Hinc vides daemonum punitionem non reservatam usque ad judicii diem. Jacobi Epist. II.
γαίης κηυθμώνας ἀνοίξω_
Huic quaestioni, sive argumento, a Stoicis ita occurritur: Animas quidem hominum permanere, nec interventu mortis in nihilum resolvi: sed eorum, qui justi fuerunt, puras, et impatibiles, et beatas ad sedem coelestem, unde illis origo sit, remeare; vel in campos quosdam fortunatos rapi, ubi fruantur miris voluptatibus: impiorum vero, quoniam se malis cupiditatibus inquinaverunt, mediam quamdam gerere [Col. 0800A] inter immortalem mortalemque naturam, et habere aliquid imbecillitatis ex contagione carnis. Cujus desideriis ac libidinibus addictae ineluibilem quemdam fucum trahant labemque terrenam; quae cum temporis diuturnitate penitus inhaeserit, ejus naturae reddi animas, ut si non extinguibiles in totum, quoniam ex Deo sunt, tamen cruciabiles fiant per corporis maculam, quae peccatis inusta, sensum doloris attribuit. Quam sententiam poeta sic explicavit:
Primum igitur dicimus, tantam esse Dei potestatem, ut etiam incorporalia comprehendat, et quemadmodum voluerit, afficiat. Nam et Angeli Deum metuunt, quia castigari ab eo possunt inenarrabili quodam modo; et daemones reformidant, quia torquentur ab [Col. 0801A] eo ac puniuntur. Quid ergo mirum, si cum sint immortales animae, tamen patibiles sint Deo? [Col. 0801A] [Col. 0801B] [Variorum Notae to columns 801-802] Patibiles sint Deo. Haec vox active et passive usurpatur. Vide supra ter. [Col. 0801C] Cui virtus. Mss. 3 rec. cujus virtus. Utraque lectio bona. Sanctae litterae. Vide Joan. V, Cor. XV. Sint daturi. In mss. 2 Regiis rec. et 15 editis est laturi. Utraque lectio bona. Nam quia peccata in corporibus contraxerunt, rursus carne induentur. Cum Justino, Irenaeo et paucis ex priscis Patribus putavit (perperam) Lactantius, omne animarum judicium differi post corporum resurrectionem: idcirco, inquit, licet Deus virtute sua possit igne agere in animas etiam corpore exutas, tamen congruentius vult eas pati cum corpore, quia in corpore peccaverunt, et ideo rursus carne induentur, etc. Ex ISAEO . Igni sempiterno. Variae hujus ignis sunt denominationes apud Veteres. Arnob., lib. II, ignem ferum. Idem, lib. IV, inextinguibiles gehennae flammas. Cyprian. ad Demetr., vivaces flammas. Tertull. Apol., c. 48, jugem ignem. August. Serm. 17 de Pauli convers., aeternas flammas. Alii aliter dixere. ELMENHORST . [Col. 0801D] Divinus. Scilicet ignis. Ac liquidus. Liquidus ignis, a verbo liquet, est clarus ignis, qui nullo fumo turbidus est. Vide Turnebum. Recreabit. Francius, de novo creabit, fibris renatis, ait Virgilius VI Aeneid. Quod poetae in vulturem, etc. Homer. Odyss. II, et ex eo Virgil. VI Aeneid.:
Tibull. I, Eleg. 3, Ovid. I de Pont., Eleg. 2. Meminerunt etiam alii, qui inferorum poenas descripserunt, Lucretius, Silius, Lucianus, Claudianus, et Boccatius. BETUL .
Revirescentium. Ita restitui ex edit. Betul. et Cellar. et omnibus fere mss. In 2 Reg. rec., Jun., Pen. et 6 vulgatis legitur reviviscentium; in 1 Reg. et 10 excusis virescentium.
Sed et justos cum judicaverit, etiam in igni eos examinabit. In 3 mss. Reg. pro etiam, legitur et. Praepositione in carent 10 mss. rec. et 13 editi. Per justos intelligit Lactantius Christianos.
[Col. 0802B] Tum quorum peccata. Error iste Lactantii de expurgandis igni justorum corporibus post universale judicium, rejectus est a scholis Theologorum. Vide Sixtum lib. V Biblioth., annotat. 170, 171. De hoc igne vide S. Thom. in 4 Sentent. distinct. 47, art. 4, ad 3; et ibid. S. Bonavent. quaest. 4, in fin., et in 7 [Col. 0802C] parte Breviloq. cap. 4.
Vel numero. Vide supra, col. 799, notam Bona justaque, etc., versus finem.
Maturitas virtutis incoxerit. Reimm. maturitas virtutis intoxerit, prave: incoxerit est probe, penitus imbuerit. Respexit illa Persii citata Lact. l. II, c. 4:
Ignem illum non sentient. Ignis ille, a S. Paulino Nolano dicitur sapiens; de quo sic ait epist. 28, alias 9, ad Severum: Si iis operibus cives Sanctorum fieri mereamur, non ardebit opus nostrum; et ignis ille sapiens transeuntes nos per examen suum non severo ardore ambiet puniendos: sed ut commendatos suscipiens, blando lambet attactu, ut possimus dicere: Transivimus per ignem et aquam, et induxisti nos in refrigerium. Aliquid in se Dei, quod vim. Sic restitui ex 11 editis et omnibus mss. praeter Ultr. et ed. Gymnic. quibus est, aliquid in se quod; in 4 vulgatis prave, in se [Col. 0802D] aliquid inde quod vim. Veteres editiones saeculi XV nostrae lectioni consentiunt.
Ac respuat. Mss. 5 rec. totidemque editi, rejiciat.
Potentiam. Mss. rec. potestatem, ut editi.
Nec tamen quisquam putet, animas post mortem protinus judicari. Poenas animarum et praemia differri in diem judicii universalis post corporum resurrectionem, atque eas interim in una communi custodia detineri Lactantius est opinatus, ut supra diximus hoc eodem capite. Idem senserunt et quidam antiquorum Patrum; fictitius Clemens Romanus, 1 Recognit. ad fin.; Justin. Mart. colloq. cum Tryphon. et quaest. 76; Irenaeus, lib. V adv. haeres.; Tertullian., IV adv. Marcion. et lib. de Anim., cap. antepenult.; Origen. Homil. 7 in Levitic. et II et IV Principior.; Victorin. super Apocalyps. ad ea, Vidi sub altare. Aliter tamen sentit Ecclesia, tenetque pro certo, animas statim ab egressu corporum privatum subire judicium, aut ad poenam, aut ad vitam beatam in coelo. Idque firmatur exemplo mendici Lazari in sinu Abrahae, et divinis epulonis in inferno, etc. Luc. cap. XVI. Partim ex ISAEO .—Vide Sixtum lib. VI Biblioth. [Col. 0803B] annotatione 345; Bellarminum lib. I de Sanctorum beatitudine, cap. 1, 2, 3, 4, 5, 6; Coccium, [Col. 0803C] tom. I Thesauri Catholici, lib. V, art. 2.
Nam cum in se nihil habeant solidum et contrectabile, a solidis et corporalibus nullam vim pati possunt: sed quia in solis spiritibus vivunt, a solo Deo tractabiles sunt, cui virtus ac substantia spiritalis est. Sed tamen docent nos sanctae Litterae, quemadmodum poenas impii sint daturi. Nam quia peccata in corporibus contraxerunt, rursus carne induentur, ut in corporibus piaculum solvant; et tamen non erit caro illa, quam Deus homini superjecerit, huic terrenae similis: sed insolubilis ac permanens in aeternum, ut sufficere possit cruciatibus, et igni sempiterno, cujus natura diversa est ab hoc nostro, quo ad vitae necessaria utimur, qui nisi alicujus materiae fomite alatur, extinguitur. [Col. 0801B] At ille divinus per seipsum semper vivit ac viget sine ullis alimentis, nec admixtum habet fumum: sed est purus, ac liquidus, et in aquae modum fluidus. Non enim vi aliqua sursum versus urgetur, sicut noster, quem labes terreni corporis, quo [Col. 0802A] tenetur, et fumus intermixtus exilire cogit, et ad coelestem naturam cum trepidatione mobili subvolare.
Idem igitur divinus ignis una eademque vi atque potentia, et cremabit impios, et recreabit, et quantum e corporibus absumet, tantum reponet, ac sibi ipse aeternum pabulum subministrabit; quod poetae in vulturem Tityi transtulerunt; ita sine ullo revirescentium corporum detrimento aduret tantum, ac sensu doloris afficiet. Sed et justos cum judicaverit, etiam in igni eos examinabit. Tum quorum peccata vel pondere, vel numero praevaluerint, perstringentur igni atque amburentur: quos autem plena justitia et maturitas virtutis incoxerit, ignem illum non sentient; habent enim aliquid in se Dei, quod vim [Col. 0802B] flammae repellat, ac respuat. Tanta vis est innocentiae, ut ab ea ignis ille refugiat innoxius; qui accepit a Deo hanc potentiam, ut impios urat, justis obtemperet. Nec tamen quisquam putet animas post mortem protinus judicari. Nam omnes in una communique [Col. 0803A] custodia detinentur, [Col. 0803A] [Col. 0803C] [Variorum Notae to columns 803-804] Nam omnes in una communique custodia detinentur. Hoc plane ἄγραφον et ἀντίγραφον. In easdem tenebras. Vide supra, col. 799, 801. Qui licet sint multo antiquiores quam historici et oratores. Haec controversia non facile dirimenda est, cum ex profanis poetis ultra Homerum non assurgitur. Quotquot enim fuisse dicuntur ante bellum Trojanum, ab ipsis poetis fictos docet Vossius de Re poetica. Homerum floruisse circa Samuelis tempora secundum nonnullos tradit Eusebius in Chronicis. Historiae origo ad Cadmum refertur sub tempus Judicum Hebraeorum; in quo calculo si quid sit veri, historiae deferenda est antiquitatis laurea. Sed cum antiqua haec incerta fere sint omnia, quae in sacris litteris non continentur, sufficiat nobis longe antea Moysen, seu historiam spectes, seu poesin, in utraque excelluisse. Ex SPARKIO .—Verum juxta Arundelliana marmora Epocha XXVIII, vixit Homerus desinente [Col. 0803D] decimo ante vulgarem aeram saeculo, annos trecentos post Trojanum excidium; Samuel vero obiit ante medium undecimi ante vulgarem aeram saeculi, videlicet circa annum 1061 ante Christum natum. Obscuro rumore pervenerat. Sic restitui ex antiq. et optimo ms. Regio-Put. et edit. Betul., Spark. et Walch. Et ita legendum esse censebat doctissimus Francius. Similiter apud Ciceronem lego obscuro sermone lib. III, epist. 4, ad Curionem. Plerique tum manu exarati, tum typis excusi codices habent obscurorum ore: ubi vides easdem esse litteras cum obscuro rumore. 1 Reg. et 1 Colbert. ferunt obscuro more; ed. Is. obscuro ore; 1 Reg. oraculorum more; ms. Torn. et 4 editi obscurior pervenerat. Ut Maro. Virgilius, Aeneidos scilicet lib. VI, vers. 266. Quod cum prophetis. Mss. 5 rec. quo. Nam cum prophetae, etc. Joann. V, Christus ipse [Col. 0804B] ait, se judicandi provinciam a Patre accepisse. Psal. [Col. 0804C] LXXI: Deus, judicium tuum regi da. Multi sunt passim apud prophetas loci, tam de magni diei judicio, quam de universali, quo peccatores verbo divino perpetuo condemnantur. BETUL . Rectorem coeli. Mss. 1 Bonon. antiq. et 11 alii Reg. addunt Dominum; Cauc. et vulgati 4 Deum. Sed eum. Sic restitui ex 1 Reg., 1 Bonon. antiq., 1 Lips. et Pal., 1, favente alio Reg. cui est sed et eum. Abest eum a 9 rec. mss. In 8 aliis et 13 edd. est Deum. Minoem. De judicibus infernalibus vide Ciceronem in 1 Tusculanar. quaest. ex Platonis apologia. Hic, sicut et Aeacus et Rhadamantus, filii Jovis erant, et ita justi et integri, ut digni habiti sint, qui inferis praeficerentur. Minos sedet arbiter orci, ait Propertius lib. III, Eleg. 19. De Aeaco sic Horatius, lib. II, Od. 13.
[Col. 0804D] De Rhadamanto Virgil. lib. VI Aeneid., V. 566.
Dissipata. Heum. et Buneman. legunt dissipatam, et hic ultimus in hanc variantem notam sequentem exhibet.—Sic non modo lib. VII, cap. 7: Veritatem divisam . . . sparsam dixit, sed et dissipatam. Lib. II, cap. 10: Veritas a vulgo solet variis sermonibus dissipata corrumpi. BUN .
Marone. Virgilio VI, Aeneid., 768.
Redivivas. 1 Lips., 1 Colb., 1 Clarom. divinas; sed male.
Praeter aquam oblivionis, etc. Hinc illud Maronis:
Periphrasis Lethei fluminis. Ἡ λήτη oblivionem significat: unde Letheus fluvius. De hoc fluvio lege Macrob. lib. I, Som. Scip. cap. 22.
donec tempus adveniat, quo maximus judex meritorum faciat examen. Tum quorum fuerit probata justitia, ii praemium immortalitatis accipient: quorum autem peccata et scelera detecta fuerint, non resurgent, sed cum impiis in easdem tenebras recondentur, ad certa supplicia destinati.
Figmenta haec esse poetarum quidam putant, ignorantes unde illa poetae acceperint, ac negant haec fieri posse; nec mirum est ita illis videri. Aliter enim, quam res habet, traditur a poetis: qui licet sint multo antiquiores quam historici, et oratores, et caetera [Col. 0803B] genera scriptorum; tamen quia mysterium divini sacramenti nesciebant, et ad eos mentio resurrectionis futurae obscuro rumore pervenerat, eam vero temere ac leviter auditam in modum commentitiae fabulae prodiderunt. Et tamen iidem testati sunt, non auctorem se certum, sed opinionem sequi; ut Maro qui ait:
Corruperunt igitur poetica licentia, quod acceperant; vel opinio veritatem per diversa ora sermonesque varios dissipata mutavit. Nam quod peractis apud inferos mille annis, rursus ad vitam restitui cecinerunt, Marone ita dicente:
Ne quis illud opponeret. Mss. 22 et edid. 9, Illis.
Tot jam saecula transierunt: quis unquam unus ab inferis, etc. Hoc, ut jam olim Rigaltius observavit, habet a Minucio ex cap. 11: Tanta aetas abiit, saecula innumera fluxerunt: quis unus ullus ab inferis vel Protesilai sorte remeavit, horarum saltem permisso commeatu, vel ut exemplo crederemus? Idem Rigaltius dictionem ullus in Lactantio omissum dicit legi in exemplari, credo, Regio Parisiensi. BUN .
Eo accedit. Sic ms. Bonon. et priscae edit. At mss. 27 et 7 ed. legunt eodem.
Manufactorum. Ita restitui ex vet. impressis 7 omnibusque mss. praeter Marm. qui habet manufabricatorum; Cauc. et 1 Reg. rec. et 8 edit. fabricatorum.—Manufactorum deorum. Paris., Junt., Crat., Gymn., [Col. 0805D] Isaeus: Manu factorum deorum. Quod non debuissent editores reliqui mutare. Lib. VII, cap. 19: Non colentur ulterius dii manufacti. BUN .
Habeantur, tam facile. Mss. 3 Reg. legunt et tam facile; 1 Bonon. antiq. ac tam facile; edit. 5 vi tam facile.
Quorum mors resignata est. L. IV, c. 26: quid miraculo dignius, quam decursam vitam resignasse, completisque hominum temporibus tempora adjecisse, arcana mortis revelasse. BUNEMAN .
Virgilius. Aeneid., lib. VI, v. 719. Verba profert Aeneae ad patrem.
Ad tarda reverti. Ms. Tornes. remitti.
Itaque. Sic restitui ex 12 vet. editis et omnibus mss. praeter 1 Colbert. in quo est Item. In 6 vulgatis Ita.
Unde etiam Plato. Plato in Memnon. et in Apolog. Socrat. quem locum refert Cicero I Tuscul.
Ita celeriter rapiant. Mss. 4 et 8 edd. capiant.—Celeriter rapiant. Sic Cicero in Cat. Major., c. 8, de hoc Platonis argumento: Magnoque esse argumento homines [Col. 0806C] scire pleraque antequam nati sint, quod jam pueri, quam artes difficiles discant, ita celeriter res innumerabiles arripiant, ut eas non tum primum accipere videantur, sed reminisci et recordari. BUNEMAN .
Uti non. Heuman. legit ut non.
Atque reminisci. Haec Plato in Phaedone; unde Cicero Tusculan. I, cap. 24: Memoriam Plato recordationem esse vult superioris vitae.—Sed recognoscere atque reminisci. Haec copiose refutat Arnobius, l. II, p. 58-64. Conf. Cic. I Tuscul. 24: Habent primum memoriam, et eam infinitam rerum innumerabilium, quam quidem Plato recordationem esse vult superioris vitae . . . . . ex quo effici vult Socrates, ut discere nihil aliud sit, nisi recordari . . . se non tum illa discere, sed reminiscendo recognoscere. BUNEMAN .
Sed resurgent. Forsan hoc sano et suo sensu dicere [Col. 0806D] potuit (ut puto) Lactantius. Id est, denuo suscitabit corporibus animandis aptas Deus; sicut supra dixit recreabit, pro de novo vivificabit. Hoc metaphorice dictum. Resurgent scilicet, quando jamdiu mortuis corporibus suis a Deo rursus induentur. Non enim mortalem animam esse credidit Lactantius, qui ejus immortalitatem totis ingenii viribus probare nisus est.
Collocati, ac fruentes. Ita antiquiores et potiores mss. vetustioresque edd. Rom. et Gymnic. In scriptis 7 et 14 impressis est collocatae.
Quod eos. Supple homines anima et corpore constantes.
Anastasi. Hic et infra ad hujusce capitis linem nomine graeco latina terminatione utitur pro resurrectione; sicut et asystati, pro instabilis, supra lib. III Div. Instit., cap. 6, post medium; Sophia, lib III cap. 16. cataclysmus, pro diluvium, lib. VI, cap. 11.
Pythagoras. De quo dictum est supra, libro III, cap. 18.
Cur ergo non meminerunt se aliquando vixisse, aut qui fuerint, aut quae gesserint? Sed nihilominus tamen verisimile non putatur; et res tota velut licenter et fabulose ficta respuitur. Nobis autem de resurrectione affirmantibus, et docentibus animas ad alteram vitam non oblitas sui, sed in eodem sensu ac figura esse redituras, illud opponitur. Tot jam saecula transierunt: quis unquam unus ab inferis resurrexit, ut exemplo ejus fieri posse credamus? At enim resurrectio fieri non potest, dominante adhuc injustitia. Hoc enim saeculo necantur homines vi, ferro, insidiis, venenis; afficiuntur injuriis, egestate, carceribus, tormentis, proscriptionibus. Eo accedit, quod justitia invisa est; quod omnes, qui Deum sequi volunt, non tantum [Col. 0805B] odio habentur: sed vexantur omnibus contumeliis, et excruciantur multiplici genere poenarum, et ad impios cultus manufactorum deorum non ratione, aut veritate, sed nefanda corporum laceratione coguntur.
Num igitur oportet ad haec eadem resurgere, et reverti homines ad vitam, in qua tuti esse non possint? Cum ergo justi tam viles habeantur, tam facile tollantur; quid putemus futurum fuisse, si quis ab inferis rediens vitam postliminio recepisset? Auferretur profecto ab oculis hominum; ne viso eo, vel audito, deos universi relinquerent, et ad unius se Dei cultum religionemque converterent. Ergo semel fieri resurrectionem necesse est, cum malum fuerit ablatum; [Col. 0805C] quoniam eos, qui resurrexerint, nec mori jam [Col. 0806A] ulterius, nec violari ullo modo fas est, ut beatam possint agere vitam, quorum mors resignata est. Poetae vero cum scirent, hoc saeculum malis omnibus redundare, oblivionis amnem induxerunt, ne laborum ac malorum memores animae reverti ad superos recusarent; unde Virgilius:
Non igitur renascentur, quod fieri non potest: sed resurgent, et a Deo corporibus induentur; et prioris vitae factorumque omnium memores erunt; et in bonis coelestibus collocati, ac fruentes jucunditate innumerabilium copiarum, praesenti Deo gratias agent, quod malum omne deleverit, quod eos ad regnum vitamque perpetuam suscitarit. Qua de anastasi philosophi quoque dicere aliquid conati sunt tam corrupte, [Col. 0806C] quam poetae. Nam Pythagoras transire animas [Col. 0807A] in nova corpora disputavit: sed inepte, quod ex hominibus in pecudes, et ex pecudibus in homines, et scipsum ex Euphorbo esse reparatum. Melius Chrysippus, quem Cicero [Col. 0807A] [Col. 0807B] [Variorum Notae to columns 807-808] Cicero. In IV Academ., num. 75. Stoicorum. Ii denominabantur a Στοα, id est Porticu, quo Athenis convenire ac disserere solebant de rebus philosophicis. Quos de Providentia scripsit. Περὶ τῆς προνοίας. Citatur etiam hic liber a Plutarcho; non autem a Laertio. [Col. 0807C] Τούτου δὲ. Latine: Quod cum ita sit, apparet nihil esse impossibile, et nos cum vitam finierimus, rursus spatiis quibusdam revolutis temporis, in hunc statum in quo nunc sumus restitui. Sibylla dicit haec. 1 Lips. Sibylla dicit. Mss. 5 rec. et 7 edit. Sibylla iterum dicit, expuncto haec. Libri Sibyllini, Serm. 4, sub initium. Δύσπιστον. Interpret. Lat.:
Καὶ τότε. Hi versus in Sibyllino codice paulo aliter leguntur.
Τιμὴν ἅμα καὶ βίον αὐτοῖς. Ita mss. 5 Reg., 2 Colb., 1 Clarom., edit. Rom. 1470, 1474, aliique editi. Pro τιμὴν honorem, est ψυχὴν spiritum. Ms. a Colomesio [Col. 0807D] visus et Sibyllin.
Lat.:
Et poetae. Abest a ms. Tornesiano.
Anastasim. Mss. septem rec. anastasin.
Qui novum fecit. Sic Prudentius: Qui potui formare novum, reparabo peremptum.—Credamus . . . restitui veterem posse, qui . . . fecit. Ita Minucius Felix, c. 34: Caeterum quis tam stultus aut brutus est ut audeat repugnare, hominem a Deo, ut primum potuisse fingi, ita posse denuo reformari . . . sicut de nihilo nasci licuit, ita de nihilo licere reformari? Conf. Tertull., Apolog., c. 48. BUNEMAN .
Ut vivos ac mortuos, etc. Teste hoc Scriptura, et salva fide Catholica dicitur; utinam caetera pari dexteritate dicerentur. Viventium nomine illos intelligimus, [Col. 0808B] quos Domini adventus residuos ac superstites inveniet. Cujus rei testimonia luculentissima habentur in Epistolis Paulinis: nam. II Tim. IV, I, ait: Coram Deo et Jesu Christo, qui judicaturus est vivos et mortuos. Et in priori ad Thessalonicenses, cap. 4: Hoc enim vobis dicimus in verbo Domini, quod nos qui vivimus, et residui erimus in adventum Domini, non praeveniemus eos [Col. 0808C] qui dormierunt. Quoniam ipse Dominus in jussu et voce archangeli ac tuba Dei descendet de coelo, et mortui in Christo resurgent primi: deinde nos qui vivemus, qui reliqui erimus, simul cum illis rapiemur in nubibus, in occursum Domini in aera, et sic semper cum Domino erimus. In his verbis nullius terreni regni fit mentio. Caeterum per mortuos intelligimus eos qui ante magni judicii diem fuerint mortui.
Πάσης γὰρ. Sibylla Serm. 8. Lat.:
Restauraverit. Ita mss. et editi. Betuleius et Francius legendum censent instauraverit, negantes verbum restaurare esse latinum. Reperitur tamen apud Tacitum.
Mille annis inter homines versabitur, etc. Fabulae sunt, et Millenariorum error, de quo vide, Eusebium lib. VII Hist. cap. 22, et Hieronymum in Papia.
[Col. 0808D] Κλῦτε δὲ. Latine:
Quae verba non leguntur in codice carminum Sibyllinorum.
Tum qui erunt. Error est ut supra.
Sed per eosdem mille annos infinitam multitudinem generabunt. Haec animadverte: Quae tribus istis postremis hujus libri capitibus, nempe 24, 25, 26, Lactantius prolixe disputat de resurrectione prima hominum; de aureo Christi mille annorum regno in terris post resurrectionem primam; de alligatione diaboli per mille annos, ejusque solutione, ac praelio Gog et Magog, ex perperam intellectis vaticiniis Apocalypsis XX, sunt ea ferme omnia a sensu Scripturae Sacrae, et ab Ecclesiae sanctorumque Patrum doctrina prorsus aliena, ac palam erronea, ut fuse ostendit p. Thomas Malvenda Theologus Dominicanus, lib. I, cap. de Antichristo, a cap. 3 ad 11.
ait fulcire porticum Stoicorum, qui in libris, quos de Providentia scripsit, cum de innovatione mundi loqueretur, haec intulit: τούτου δέ οὕτως ἔχοντος, δῆλον ὡς οὐδὲν ἀδύνατον, καὶ ἡμᾶς μετά τὸ τελευτῆσαι, πάλιν περιόδων τινῶν εἶλημμένων χρόνου, εἶς ὅν ἐσμεν καταστήσεσθαι σχῆμα. Sed nos ab humanis ad divina redeamus. Sibylla dicit haec:
Nunc reliqua subnectam. Veniet igitur summi et maximi Dei Filius, ut vivos ac mortuos judicet, testante atque dicente Sibylla:
Subjugentur. De Morte pers., c. 16: Triumphatores currui tuo subjugantem (sic unicus qui superest ms. codex) [Col. 0809C] victi ac virtute tua subjugati sunt. BUN .
Sub idem tempus, etc. Hoc est seminarium totius Millenarii erroris, desumptum ex XX Apocalypseos capite minus bene intellecto. Vide ibidem verba Joannis; quae quomodo intelligenda sint ante caetera enarravit atque edisseruit S. Augustinus lib. XX Civit. Dei, cap. 7, et sequentibus aliquot ordine: et post ipsum retulit Eugippius, tom. I, cap. 134 et seq. BETUL . Erit in custodia. Vide Apoc. XX.
Post cujus adventum. Cujus scil. Filii Dei. Redit ad dicta infra, Veniet summi et maximi Dei Filius. BUN .
Civitas sancta. Apoc. XI.
Sibylla, etc. Sermone quinto: ubi versus nonnihil variant. Lactantiana tamen lectio magis arridet.
Καὶ πόλιν. Latine:
[Col. 0809D] Quibus offunditur atque obcaecatur coelum. Ita restitui ex mss. Regio-Put., 3 al. Reg., 3 Colbert. aliisque, et editis Rom. 1470, et Ald. In. 9 scriptis et 6 impressis est, offundetur atque obcaecabitur coelum; in mss. Betul. et 9 editis, offundebatur atque obcaecabatur.
Claritudinem. Mss. 9 rec. claritatem.
Sol autem, etc. Locus est Isaiae XXX. Sed quomodo hoc intelligendum sit, docet idem Esaias, cap. LX, sic inquiens: Non erit tibi ultra sol in lucem dierum, et in splendorem luna non lucebit tibi: et erit tibi Dominus in lucem sempiternam, et Deus tuus in magnificentiam tuam. Non occidet ultra sol tuus, et luna tua non contrahetur: quia Dominus erit tibi in lucem sempiternam, etc. Sempiternam dixit prophetes, non millenariam. Et Joannes postquam civitatem descripsit: Et civitas, inquit, non eget sole neque luna, ut luceant in ea; nam claritas Dei illuminat eam, et lucerna ejus est Agnus, etc. Quibus verbis χιλιασμὸς funditus tollitur. Sed de septima et octava aetate saeculi futuri, sicut de die Domini, [Col. 0810B] de tempore Antichristi, lege Bedam de Natura rerum, cap. 76 et deinceps aliquot ordine sequentibus. [Col. 0810C] BETUL.
Rupes montium melle sudabunt. Vide Ovidium de saeculo aureo. Quae opinio (millenariorum) esset utcumque tolerabilis, ait Augustinus, si aliquae deliciae spiritales in illo sabbato adfuturae sanctis per Domini praesentiam crederentur. S. August. de Civit. Dei lib. XX, cap. 7.— Mella sudabunt. In Epitome, c. 72, haec et proxima ita variat: Stillabunt mella de rupibus, lactis et vini fontes exuberabunt. BUN . Mali, et impietatis, et sceleris, et erroris. Addidi et sceleris ex 17 editis omnibusque mss., nisi quod in Regio-Put. est terroris.
Leones et vituli, etc. Esaias c. LXV: Lupus et agnus pascent una, et leo sicut bos comedet foenum, et serpenti pulvis panis ejus, etc. Et in eamdem sententiam sunt etiam in XI cap. Quae omnia de Ecclesia, Christi regno nimirum pacifico, quo tyranni etiam se Christo subjicient, intelligenda sunt. BETUL .
Quae poeta. Virg. II Georg., in fin.; Ovid. I Metam., init.
[Col. 0810D] Exortus est. Sic lego cum quamplurimis antiquioribus et melioribus mss. et 5 vet. edd. In 7 scriptis rec. et 12 vulgatis ortus est.
Videbant illa. Mss. Jun., Cant. et 5 edit., videbantur illa.
Profani a sacramento. Id est arcanorum religionis ignari. Conf. lib. II, cap. 15; ibid, cap. 16. BUNEM .
Ignorabant quatenus dicerentur. 1 Reg. rec. et 7 vulgati, diceretur.
Cedet et ipse. Versus hi sunt ex Pollione Maronis, quam Eclogam quartam interpretes communi consensu de primo Christi adventu, etiam veteres theologi interpretantur, non secundo. Videnda Eusebii verba ex Constantini Magni Vita. Nefandum est Lactantium non solum versuum ordinem, sed et voces aliquas immutasse.
Jam suave rubenti. Sequor mss. et omnes fere editos. In nonnullis vulgatis est tam suave. At jam sequentia requirunt.
Prolocutus est. Ita restitui ex 4 vet. editis omnibusque mss. praeter 1 Reg. rec. et vet. edit. Paris., [Col. 0811C] quibus est perlocutus est. Mss. 1 Reg. rec. 1 Colb. et 10 impressi, praelocutus est.
Οἱ δὲ λύκοι. Sibyllina carmina Sermone 3. Latine:
Tunc auferentur a mundo tenebrae illae, quibus offunditur atque obcaecatur coelum; et luna claritudinem [Col. 0809B] solis accipiet, nec minuetur ulterius. Sol autem septies tanto, quam nunc est, clarior fiet. Terra vero aperiet foecunditatem suam, et uberrimas fruges sua sponte generabit: rupes montium melle sudabunt, per rivos vina decurrent; et flumina lacte inundabunt. Mundus denique ipse gaudebit; et omnis rerum natura laetabitur, erepta et liberata dominio mali, et impietatis, et sceleris, et erroris. Non bestiae per hoc tempus sanguine alentur, non aves praeda: sed quieta et placida erunt omnia. Leones et vituli ad praesepe simul stabunt: lupus ovem non rapiet, canis non venabitur, [Col. 0810A] accipitres et aquilae non nocebunt: infans cum serpentibus ludet. Denique tunc fient illa, quae poetae aureis temporibus facta esse jam Saturno regnante dixerunt. Quorum error hinc exortus est, quod prophetae futurorum pleraque sic proferunt et enuntiant, quasi jam peracta. Visiones enim divino spiritu offerebantur oculis eorum, et videbant illa in conspectu suo quasi fieri, ac terminari. Quae vaticinia eorum cum paulatim fama vulgasset, quoniam profani a sacramento ignorabant quatenus dicerentur, completa jam esse veteribus saeculis illa omnia putaverunt, quae utique fieri complerique non poterant homine regnante. Cum vero deletis religionibus impiis, et scelere compresso, subjecta erit Deo terra,
Quae poeta secundum Cumeae Sibyllae carmina prolocutus est. Erytraea vero sic ait:
Καὶ τότε. Eodem Serm. 3. Latine:
Χάρμην. Sic reposui ex mss. Reg.-Put. aliisque 3 Reg. bonae notae. In 6 rec. et in editis legitur χαρὰν_ in 1 Colb. λαρὰν.
Ἄσπετα θρὲμματα γαίης. Sic omnes cum mss. tum [Col. 0811D] editi. In Sibyllinis legitur ἄσπετα ποίμνια μήλων, id est, innumerabiles greges ovium.
Γλυκεροῦ. Ita restitui ex mss. Reg.-Put. aliisque 2 Regiis, Sibyllinis ac edit. Rom. 1470, faventibus 1 Colbert. cui est γλυτέρου_ 4 Reg. rec., 1 Clarom. γλυκυτέρου, repugnante metro; 1 Colb. γλυκιτέρου. In editis est γλυκέως.
Εὐσεβέων. Sermone 5. Sibyllinus codex, Ἑβραίων. Interpret. Lat.:
Vivent . . . tranquillissimam vitam et copiosissimam. Sic editiones Thomasii et Gall. idque bene. Mss. multi et editi quamplurimi in quarto casu. Vide quae annotavi ad librum V Divin. Institut. cap. 20, ante finem. Mss. Oxonienses addunt ducentes; 2 Colb. pro vivent habent ducentes: Goth. Vivent tranquillissima [Col. 0812C] et copiosissima vita; 1 Lips. Vivent tranquilli in copiosissima vita. Caeterum lectio, ut in textu, est genuina, et Ciceroniana.
Honorificent. Quae vox non est purae latinitatis: reperitur quoque libro de Ira Dei, cap. 23 et ultimo.
Si quis autem. Mss. rec. et 7 edd. vet. Qui autem.—Qui autem. Si quis autem lectio non aspernanda, ut lib. V, c. 22: Si quis autem volet scire plenius . . . . . sumat. BUN .
Nunc requirat. Ms. 1 Bonon. antiq. hoc requirat.
Jam superius ostendi, completis annorum sex millibus mutationem istam fieri oportere. Animadversio. Vide Notas superius ad caput 24. Quod tamen hic addit Lactantius, a suo tempore ad finem usque mundi tantum superfuisse ducentos annos, et experientia ipsa, et manifesta ratione erroris convincitur. Vide lib. de Antichristo P. Thomae Malvendae theologi Dominicani lib. II, cap. 30.
Et aliquantum. Mss. 4 Colbert., 1 Clarom. ac 6 [Col. 0812D] edit. et aliquantulum.
Non amplius quam ducentorum videtur annorum. Quae de futura mundi consummatione tradidit, ridicula esse procul dubio intelligimus, cum non modo ducenti anni post Lactantium, sed plus mille ac quadringenti transierint, neque orbis incendio absumptus sit, et adhuc expectare jubemur. Scimus autem, quae ab eo de sexto millesimo dicuntur, a plurimis Hebraeis, Graecisque ac nostris pro certis affirmari. Sed mihi videntur qui ea investigant, quae hominibus nosse non licet, quantum in eis est, maximam Deo injuriam facere, praeter quem neminem futura nosse scimus. Ne vero aliquem exceptum credamus, cum Christus discipulis suis omnia signa, quae saeculi consummationem praecessura erant, aperuisset, eum diem hominibus ignotum esse asseveravit: De die illa et hora nemo scit, neque angeli coelorum, nisi solus Pater.
Et ῥύμη esse coeperit. Ita legunt editi Plantin., Ald. [Col. 0813C] 1535, Gymnic., Fasitel. aliique novem, et antiquiores ac meliores mss. codices Reg. Ῥύμη, vicus. Aliis est πύρ_ 4, πύριν, πηρρει_ Oxoniensibus pyra; Brun. pyran; 1 Reg. pyre.
δὴχάρμην μεγάλην θεὸς ἀνδράσι δώσει·
Haec sunt, quae a prophetis futura dicuntur: quorum testimonia et verba ponere opus non esse duxi; quoniam esset infinitum, nec tantam rerum multitudinem [Col. 0812A] mensura libri caperet, tam multis uno spiritu similia dicentibus, simulque ne fastidium legentibus fieret, si ex omnibus collecta et translata congererem; praeterea ut ea ipsa quae dicerem, non nostris, sed alienis potissimum litteris confirmarem, doceremque non modo apud nos, verum etiam apud eos ipsos qui nos insectantur, veritatem consignatam teneri quam recusant agnoscere. Si quis autem diligentius, haec voluerit scire, ex ipso fonte hauriat, et plura, quam nos in his libris complexi sumus, admirabilia reperiet. Fortasse quispiam nunc requirat, quando, ista quae diximus, sint futura. Jam superius ostendi, completis annorum sex millibus mutationem istam fieri oportere, et jam propinquare summum illum conclusionis extremae diem. De signis quae praedicta [Col. 0812B] sunt a prophetis, licet noscere; praedixerunt enim signa, quibus consummatio temporum, et expectanda sit nobis in singulos dies, et timenda. Quando tamen compleatur haec summa, docent ii qui de temporibus scripserunt, colligentes ea ex litteris sanctis et ex variis historiis, quantus sit numerus annorum ab exordio mundi: qui licet varient, et aliquantum numeri eorum summa dissentiat, omnis tamen expectatio non amplius quam ducentorum videtur annorum. Etiam res ipsa declarat, lapsum ruinamque rerum brevi fore: nisi quod incolumi urbe Roma nihil istiusmodi videtur esse metuendum. At vero cum caput illud orbis occiderit, et ῥύμη esse coeperit, [Col. 0813A] quod Sibyllae [Col. 0813A] [Col. 0813C] [Variorum Notae to columns 813-814] Sibyllae. Carm. Sibyll. Serm. 3 et 8. Illa, illa est civitas. Sic lego cum antiquissimo Regio-Put., 2 al. Reg. bonae notae, 1 Colb., Pen., Ultr., 1 Clarom., 2 Brun. In editis legitur Illa est enim; in pluribus mss. et 2 vet. editis non repetitur illa, nec est enim. Precandusque nobis. Istud verbum ad activum et passivum Lactantio commune est. Sic et Ausonius passive usus est, Deus precandus est mihi. Abominabilis. Sic amat loqui Lactantius, ut jam superius annotavi: quod librarii per emendationem in 4 mss. et 15 editis mutaverunt in abominandus. Diximus, etc. Multas hoc in capite nectit fabulas [Col. 0813D] auctor noster: quare lectorem monemus, ne nimis credulus his fidem habeat. Tunc veniet. Haec similia sunt iis quae prophetizat Ezechiel c. XXXVIII. Ac nescio an non sint prorsus eadem. Et similia, imo vero multo atrociora sunt apud Sibyllas, Sermone 3, quae, quia pluscula sunt, annotare supersedeo. BETULEIUS . Et debellabit eas. Mss. 1 Reg. et 1 Brun, et delebit eas. Optima quoque lectio 7 rec. et 12 vulgati, et debellabit eos. Vide Apocalyp. XVI. Usque ad unum. Mss. 2 rec., ed. Rom. 1470, usque ad imum. Sed Heumannus recte legit usque ad unam.—Usque ad unum. Ut Caes. l. II B. civ., c. 14: Qui de servis liberisque omnibus ad impuberes supplicium sumit, et ad unum interficit. BUN . Concident. Ita 4 vet. edit. et omnes mss. praeter 1 Reg. rec., cui est corruent, ut 11 excusis. Occultabitur. Sublac. occultatus erit. Et extremum judicium terminetur. Sic correxi ex 5 [Col. 0814C] vet. editis cunctisque mss. praeter 1. Reg. rec., in quo est terminet, ut in 9 impressis, sine praecedente copula. Perpetes. Ut de Mort. pers. c. 33, per annum perpetem. Epit. cap. 71: Gemitus perpetes. BUN . Renovabitur, etc. Vide Isaiam c. LXV et LXVI; et Apocalyps. XXI: Erit coelum novum, et terra nova? Chiliastae ansam errandi ex his verbis arripiunt. Haec vero sensu interpretantur catholici bono. In Apocalypsi fit mentio mortis primae atque secundae: sed resurrectionis secundae nulla prorsus est mentio. Chiliastae vero colligunt, si prima sit, cur non etiam secunda? Eadem ratione poterant colligere, plures esse. Primum enim de pluribus, prius de duobus dicitur apud eos qui terse loquuntur. Quid quod Joannes ipse dicit, sanctum qui habet partem in resurrectione prima, in eo secundam mortem non habere potestatem? Ex quo sequitur ex secunda morte [Col. 0814D] resurrectionem esse non posse. BETULEIUS . Secunda illa et publica omnium resurrectio, in qua excitabuntur injusti ad cruciatus sempiternos. Dixit supra Lactantius, c. 21, impios, sanctis resurgentibus, ut cum Deo mille annis in terra dominentur, in tenebras recondi, ad certa supplicia destinatos. Quare jam comminiscitur secundam resurrectionem, in qua illi a communi custodia excitari debeant ad cruciatus sempiternos. Inde enim videtur arripuisse errandi ansam, quod in Apocalypsi mentio fiat primae resurrectionis, in qua cum justi suam habere partem dicantur, dari secundam infert, plectendis improbis accommodatam, quam quidem non omnino memorat D. Joannes. SPARK . Excitabuntur. In 9 mss. rec. et 9 editis est, excitabuntur impii, in Florent. exterminabuntur impii. Sed eos quoque, secunda resurrectione facta, Deus excitabit, etc. Legitur in Epitomes capitis II fine. Injusti. Mss. 9 rec. totidemque editi ferunt impii.
Diximus paulo ante, in principio regni sancti fore, ut a Deo princeps daemonum vinciatur. Sed idem, cum mille anni regni, hoc est septem millia coeperint terminari, solvetur denuo, et custodia emissus exibit; [Col. 0813B] atque omnes gentes, quae tunc erunt sub ditione justorum, concitabit, ut inferant bellum sanctae civitati; et colligetur ex omni orbe terrae innumerabilis populus nationum, et obsidebit, et circumdabit civitatem. Tunc veniet novissima ira Dei super gentes, et debellabit eas usque ad unum: ac primum concutiet terram quam validissime et a motu ejus scindentur montes Syriae; et subsident colles in abruptum; et muri omnium civitatum concident, et statuet Deus solem triduo ne occidat; et inflammabit eum; et descendet aestus nimius, et adustio magna supra perduelles et impios populos, et imbres sulfuris, et grandines [Col. 0813C] lapidum, et guttae ignis; et liquescent spiritus eorum [Col. 0814A] in calore, et corpora conterentur in grandine, et ipsi se invicem gladio ferient; et replebuntur montes cadaveribus, et campi operientur ossibus. Populus autem Dei tribus illis diebus sub concavis terrae occultabitur; donec ira Dei adversus gentes, et extremum judicium terminetur.
Tunc exibunt justi de latebris suis, et invenient omnia cadaveribus atque ossibus tecta. Sed et genus omne impiorum radicitus interibit; nec erit in hoc mundo ulla jam natio amplius, praeter solam gentem Dei. Tum per annos septem perpetes intactae erunt silvae; nec excidetur de montibus lignum. Sed arma gentium comburentur; et jam non erit bellum, sed pax, et requies sempiterna. Cum vero completi fuerint mille anni, renovabitur mundus a Deo, et coelum [Col. 0814B] complicabitur, et terra mutabitur; et transfor mabit Deus homines in similitudinem angelorum; et erunt candidi sicut nix; et versabuntur semper in conspectu Omnipotentis, et Domino suo sacrificabunt, et servient in aeternum. Eodem tempore fiet secunda illa et publica omnium resurrectio, in qua excitabuntur injusti ad cruciatus sempiternos. Ii sunt qui manu facta coluerunt; qui Dominum mundi ac parentem vel nescierunt, vel abnegaverunt. Sed et dominus illorum cum ministris suis comprehendetur, ad poenamque damnabitur; cum quo pariter omnis turba impiorum pro suis facinoribus, in conspectu angelorum atque justorum, perpetuo igni cremabibitur [Col. 0814C] in aeternum.
[Col. 0815A] Haec est doctrina sanctorum prophetarum, quam christiani sequimur: haec nostra sapientia; quam isti qui vel fragilia colunt, vel inanem philosophiam tuentur, tanquam stultitiam vanitatemque derident, quia nos defendere hanc publice atque asserere non solemus, Deo jubente, ut quieti ac silentes arcanum ejus in abdito [Col. 0815A] [Col. 0815B] [Variorum Notae to columns 815-816] In abdito. Sublac. in abscondito. Istos veri profanos. Ita edit. Rom. 1470, et mss. omnes, praeter 1 Colbert., in quo, sicut et in editis 19, est vere. Qui nomen fidei gerimus. Hinc Christiani dicti fideles. Epit. c. 66, princ.: Fides . . . maxime a nobis, qui nomen . . . gerimus, conservanda est. BUN . Opiniones. Vide Tertullianum in Apologetico. Quae finxerint, credunt. Antiquiores et meliores mss. ac vet. edit. habent finxerint; recent. finxerunt; 1 Colb. finxerant. Imperator. Hunc ad Constantinum imperatorem Epilogum damus ex mss. 1 Reg. n. 3976, opt. notae, 400. ann., nec non ex edd. Antuerp. 1570 et 1587, Gymnic., Fasitel., apud Gryphium, Paris. 1561 et 1565, Betul., Tornes. 1579, Lugd., Soubron. [Col. 0815C] 1594, et in textum libenter admittimus, quippe qui omnino Lactantianus est, et ita eruditis viris ac nobis videtur. Sic sensere Betuleius, Walchius, necnon Francius, qui ad sui Lactantii oram scripsit: Oratio elegans et nervosa, nec dubito quin genuina. Et sane Lactantii characterem, stylum et locutionem habet, ut variis in locis patet; ac praecedentibus optime quadrat et cohaeret. Et quidem Lactantium in scriptis suis more Ciceronis Epilogo usum fuisse vides Div. Instit. lib. I, cap. 1, lib. II, cap. 1, initio librorum IV et V, lib. VI, cap. 26, lib. Opif. Dei, cap. 20, et lib. de Ira Dei cap. 22, ut ibidem indicat Lactantius ipse: Haec (inquit) habui quae de Ira Dei dicerem, Donate charissime . . . Restat ut, more Ciceronis, utamur Epilogo ad perorandum, etc. Hanc tamen orationem a textu removet Sparkius, atque in notas rejicit: eam nihilominus cum aliis editionibus a suo loco amoveri noluimus. At monemus quibus in editionibus desit; diffiteri enim non possumus quin haec oratio, quamvis elegans et Lactantio [Col. 0815D] digna, desit in Camerac., Rohan. et Sangermanensi, cujus rei causam damus in praevia dissertatione.— Sanctissime Imperator. Lactantius de eodem Constantino juvene, libro de Mortibus persecutorum, cap. 18, Constantinus sanctissimus adolescens. Figmenta. Figmentum, id est, commentum. Sic apud Lactantium nostrum Div. Inst. lib. VII, cap. 22, initio: Figmenta haec poetarum . . . in modum commentitiae fabulae, etc.; ejusdem libri VII, cap. 7, Poetarum id esse figmentum; et lib. II, cap. 11: Multis argumentis hoc figmentum poetarum argui potest. Sopita sunt. Lactantius lib. I Div. Instit. cap. 1, circa medium: contentiones sopirent; ibid.: De spe, de vita, de salute, de immortalitate, de Deo loquemur, ut superstitiones mortiferas erroresque turpissimos sopiamus. Et hic idem: Sed omnia jam, sanctissime Imperator, figmenta sopita sunt, ex quo, etc. Deus summus. Ita passim Lactantius Divin. Inst. lib. I, cap. 1, lib. IV, cap. 12, 13, 29, lib. VII, cap. 2, 3, 4, lib. de Ira Dei, c. 11, 23, lib. de [Col. 0816B] Opificio Dei cap. 1, Epitom. cap. 3, 4, etc. Hanc locutionem centies in Lactantii operibus offendes. Ad restituendum justitiae domicilium. Sic et alibi Lactantius dixit Divinar. Inst. lib. III, cap. 18, et lib. VII, cap. 2 et 8, ex hoc domicilio corporis, et de Ira Dei c. 1; libro IV, cap. ult., domicilium fidei; Epitom. cap. 52, domicilium pietatis; ibid. cap. 54, libertatis domicilium; lib. de Opificio Dei, cap. 10. In Epilogo ad eumdem Imperatorem, lib. I Div. Inst., cap. I, sic ait: Eversam sublatamque justitiam reducens, teterrimum aliorum facinus expiasti; et paulo post: Cultum divinum cupiens defendere, quem potius appellem, quem alloquar, nisi eum, per quem rebus humanis justitia et sapientia restituta est? Lib. V, cap. 7, Paucis assignata justitia est? Ad tutelam generis humani excitavit. Lactantius [Col. 0816C] in supradicto lib. I, cap. 1, Epilogo: Te Deus summus ad beatum Imperii culmen evexit . . . ut gubernaculum Reipublicae etiam senex teneas, tuisque liberis, ut ipse a patre accepisti, tutelam Romani nominis tradas. Sed et libro II Div. Inst. cap. 15: Ad tutelam cultumque generis humani; lib. V, cap. 18: Hominem justum inter discrimina tempestatum atque bellorum coelestis tutela custodiat; lib. de Opif. c. 2, nullique munimentum ad tutelam sui deest; lib. V, cap. 5, tutela sui. Cultores Dei. Lactantius lib. VI Div. Institut. cap. 24, Dei cultor; et paulo post, Hic cultor est veri Dei; lib. II Div. Inst. cap. 16, Justos autem, id est, cultores Dei; lib. V, cap. 1 et cap. 2, et alibi passim. Illustrata veritate. Lactantius lib. I Div. Inst. cap. 1 et cap. 2, initio: Suscepto igitur illustrandae veritatis officio. Et in fine libri de Opificio Dei, veritatem ipsam illustrare apud alios, etc. lib. IV, cap. 5, lib. VI, cap. 1 et lib. VII, cap. 7. [Col. 0816D] Dei nomen exprobrat. Lactantius, lib. I, cap. XX: Deorum nomen . . . turpissimis nominibus ludibrio habeatur; lib. V, cap. ultimo, Dei nomen contumeliae ac ludibrio fuit; et alibi passim, ac praecipue lib. de Ira Dei. Irreligiosus. Lactantius lib. V, cap. 21, magis irreligiosi. Religiosi sumus. Lact. Div. Instit. lib. III, cap. 28, Religiosus ac pius cultus; lib. IV, cap. 28, Cultores deorum dicti sunt religiosi; et lib. VI, cap. 1, religiosos se putant. Contemptis imaginibus mortuorum, vivum colimus et verum Deum. Lactantius lib. II Div. Inst. cap. 1, in contrarium eadem utitur locutione: Admirari soleo . . . homines ipsos ad tantam caecitatem esse deductos, ut vero ac vivo Deo mortuos praeferant, etc. Ibid. cap. 2, Adorent simulacra, quae mortuorum sunt imagines; et infra cap. 18, ait inexpiabile facinus esse deserere viventem, ut defunctorum monimentis servias.
«Sed omnia jam, sanctissime imperator, figmenta sopita sunt, ex quo te Deus summus ad restituendum justitiae domicilium, et ad tutelam generis humani excitavit: quo gubernante Romanae reipublicae statum, jam cultores Dei pro sceleratis ac nefariis non habemur. Jam emergente atque illustrata veritate, non arguimur ut injusti, qui opera justitiae facere conamur. Nemo jam nobis Dei nomen exprobrat. Nemo irreligiosus ulterius appellatur, qui soli omnium religiosi sumus; quoniam [Col. 0816B] contemptis imaginibus mortuorum, vivum colimus [Col. 0817A] et verum Deum. Te providentia summae divinitatis ad fastigium principale provexit; [Col. 0817A] [Col. 0817B] [Variorum Notae to columns 817-818] Te providentia summae Divinitatis ad fastigium principale provexit. Lactant. lib. VII, cap. 4: Providentia [Col. 0817C] summi Dei; lib. de Mortibus persecutorum cap. 48: Ut possit nobis summa divinitas, etc. Ad fastigium principale provexit. Simile aliquid ait Lactantius libro de Mortib. Persec. cap. 4, de Decio: Et quasi hujus rei gratia provectus esset ad illud principale fastigium; imperatoriam scilicet dignitatem. Male consulta rescindere. De Morte Pers. c. 3, rescissis actis tyranni, Ibid. c. 1: Qui tyrannorum nefaria et cruenta imperia resciderunt. BUN . Quae sit vera majestas. Lactant. lib. I, cap. 1, ad cultum verae majestatis; lib. II, cap. 17, Hominibus quos nituntur a cultura et notitia verae majestatis avertere, etc., lib. V, cap. 6, quorum omnium malorum fons, cupiditas erat: quae scilicet ex contemptu verae majestatis erupit. Qui ut impias religiones defenderent. Lactant. lib. V, cap. 8: Susceptae sunt, contra quam fas est, impiae religiones. Coelestis ac singularis Dei cultum tollere voluerunt. [Col. 0817D] Lactantius lib. V Div. Inst., cap. 5: Qui justos ac fideles Deo persequuntur . . . . . . ad expugnandam tollendamque justitiam, id est, Dei cultum. Vide supra Not. ad justitiae vocabulum, et singularis Deus, not. ad caput 1 de Mortibus persecutorum. Profligati jacent. Lactant. lib. VI, cap. 20, Percussos jacentesque repeti jubent; et lib. de Mortibus persec. cap. 1, Profligata nuper Ecclesia; et paulo post, Qui illuctati erant Deo, jacent. Illi poenas sceleris sui et pendunt et perpenderunt. Epit. cap. 53: Eorum omnium qui hoc facinus ausi sunt, miserabiliter exitus partim cognovimus, partim videmus. Conf. lib. IV, cap. 27. Huc pertinet nostri liber de Mort. persec., qui ex hac oratione diutius suspecta egregie hinc inde illustratur. BUN . Te dextera Dei potens ab omnibus periculis protegit. Lactantius quoque Divin. Instit. lib. II, cap. 15, Quos Dei manus potens et excelsa protegit. [Col. 0818B] Rerum Dominus ac rector. Lactantius. de Opificio Dei, cap. 16: Quod universum ratione moderatur, sicut [Col. 0818C] ipse mundi Dominus et rector in summo est. Te potissimum delegit, per quem sanctam religionem suam instauraret. De eodem Lactantius, lib. I, cap. 1: Nam cum ille dies felicissimus orbi terrarum illuxisset, quo te Deus summus ad beatum Imperii culmen evexit, salutarem universis et optabilem principatum praeclaro initio auspicatus es, cum eversam sublatamque justitiam reducens, teterrimum aliorum facinus expiasti, etc. Antiquorum principum gloriam, quos tamen fama inter bonos numerat. Lactant. de Mortibus persecut. c. 3: Multi ac boni principes Romani, quamvis pagani, ut Nerva, Trajanus, Hadrianus, Antoninus Pius, et par illud fratrum, Verus atque Lucius. De bonis principibus, qui et libertatem credendi nostris hominibus permiserunt, et eorum ministerio in palatio et in provinciis usi sunt, eosque ad maximas dignitates evexerunt, videndus Eusebius in initio libri VIII Hist. Eccles. Partim ex BALUZIO. Qui enim moderatorem universitatis Deum ignorat. [Col. 0818D] Lactant. lib. de Opif. Dei, cap. 16: Nec quidquam esse sublimius, quam id quod universum ratione moderetur, sicut ipse mundi Dominus et rector in summo est; lib. II, cap. 16, Rector universi. Similitudinem justitiae assequi potest: ipsam non potest. Lactantius lib. III, cap. 27: Umbram quamdam virtutis videbant, ipsam virtutem non videbant. Provecti sumus. Ita meliores et antiquiores cum mss. tum editi maximo numero. Mss. 17, pervecti sumus; Gat. praevecti. Illicibiles. Lactantius mire amat has formationes. Mss. 8 rec. allicibiles; edit. Betul. illices.—Illices voluptates. Plura Elmenh. cap. 1. Tertull. Apolog. 41: Vos malorum illices. De Poenit. cap. 9: Conversationem injungens misericordiae illicem. Ubi Cyprianus de Zelo et Livore in princ. Offert oculis formas illices. BUN . Perniciosa. Haec est lectio omnium mss. praeter 2 Reg. rec., in quibus est perniciosissima, ut in editis.
Illi enim, qui ut impias religiones defenderent, coelestis ac singularis Dei cultum tollere voluerunt, profligati jacent. Tu autem, qui nomen ejus, defendis et diligis, virtute ac felicitate praepollens, immortalibus tuis gloriis beatissime frueris. Illi poenas sceleris sui et pendunt, et pependerunt. Te dextera Dei potens ab omnibus periculis protegit: [Col. 0817B] tibi quietum tranquillumque moderamen cum summa omnium gratulatione largitur. Nec immerito rerum Dominus ac rector te potissimum delegit, per quem sanctam religionem suam instauraret, quoniam unus ex omnibus extitisti, qui praecipua virtutis et sanctitatis exempla praeberes; quibus antiquorum principum gloriam, quos tamen fama inter bonos numerat, non modo aequares, sed etiam, quod est maximum, praeterires. Illi quidem natura fortasse tantum similes justis fuerunt. Qui enim moderatorem universitatis Deum ignorat, [Col. 0818A] similitudinem justitiae assequi potest: ipsam vero non potest. Tu vero et morum ingenita sanctitate, et veritatis et Dei agnitione in omni actu justitiae opera consummas. Erat igitur congruens, ut in formando generis humani statu, te auctore ac ministro divinitas uteretur. Cui nos quotidianis precibus supplicamus, ut te in primis, quem rerum custodem voluit esse, custodiat; deinde inspiret tibi voluntatem, qua semper in amore divini nominis perseveres. Quod est omnibus salutare, et tibi ad felicitatem, et caeteris ad quietem.»
[Col. 0818B] Quoniam decursis propositi operis septem spatiis, ad metam provecti sumus, superest ut exhortemur omnes ad suscipiendam cum vera religione sapientiam, cujus vis et officium in eo vertitur ut, contemptis terrestribus, et abjectis erroribus quibus antea tenebamur, fragilibus servientes, et fragilia concupiscentes ad aeterna coelestis thesauri praemia dirigamur. Quae ut capere possimus, quamprimum omittendae sunt hujus praesentis vitae illicibiles voluptates, quae animas hominum perniciosa suavitate deliniunt. [Col. 0819A] Quanta felicitas aestimanda est, [Col. 0819A] [Col. 0819C] [Variorum Notae to columns 819-820] Aestimanda est. Ita omnes prope mss. In 5 rec. et in impressis legitur existimanda est. Terentiana. Terent. Phorm. act. II, scen. 1. Usque in pistrino. Sic reposui ex ipsomet Terentio et mss. Scripti 3 Reg. rec., 1 Colb. et 10 typis excusi habent, usque in pistrinum, et sic ferunt multae Terent. edit. Sine divino praemio. Deest divino in mss. rec. et ed. Rom. 1470. [Col. 0819D] Ut susceptis operatisque virtutibus. Ms. Jun. vel ut susceptis; 22 alii scripti et ed. Rom. 1470, habent vel susceptis. Vel expunxi, utpote inutile, cum nulla ibi sit antithesis. Obiter observa verbum operari passive fuisse a Lactantio positum. Qui solem cum caeteris sideribus induxit. Mss. octo rec. illuxit. Terram vallavit montibus, mari circumdedit, amnibusque distinxit. Sic legit Betuleius; nec aliter in mss. legitur, nisi quod in 5 mss. rec. et 8 editis est mare quidquid dicta Pricaeus de verborum, ut ait, transpositione. Lucretius. Lib. VI de Natura rerum, initio. Veridicis hominum. Lucretius, Veridicis igitur. Et finem statuit cuppedinis. Ita edit. Gymnic. Paris. 1561 et 1565, ac Betul. cum duplici pp, ut prima syllaba natura brevis, longa fiat unius litterae p appositione. Ita quoque Lucretius. Nec aliter in mss. suis haberi annotavit Lambinus, qui Lucretii opera ad mss. 5 codices recognovit, emendavit, notisque [Col. 0820C] illustravit. Lactantianorum operum ms. 1 Reg. bonae notae, ed. Tornes. et Soubron. 1594, legunt cupidinis; 8 edit. cupedinis; 1 Regio-Put. turpidinis; mss. et vulgati 6 torpedinis. Limite parvo. Vetus versio Gallica, par un chemin étroit. Lactantius in suo codice legisse videtur limite; nec aliter ferunt impressi cunctique mss.; uno dempto Jun., qui legit tramite, sicut mss. Lucretiani Lambino visi, qui referunt prono, cum Vict. Nav. et 3 vet. [Col. 0820D] edit. Rom. In Reg.-Put. et 2 al. Reg., Marm., Balliol. et 3 editis, est limite puro. Quam innocens ad judicem veniat. Mss. 16 rec. et 7 edit., ad judicium veniat. Non ut faciunt, quorum caecis mentibus lux negatur, qui. Sic lego cum antiquo ms. codice Cauc., 1 Reg. optimae notae, et editis Gymnic. Fasit., 2 Paris., Betul., Tornes., Soubron. et Walch. Nonnulli editi habent quorum caecis mentibus, qui. In mss. 32 et 10 excusis legitur, Non ut faciunt quidam caecis mentibus nixi, qui. Lux negatur. Quia oculos sponte claudunt. Ut cupidius, ut ardentius. Plures mss. et editi et ardentius. Et acquirere. Et ex mss. Est in edd. ac. De perenni fonte. Sic lego, ut in textu, cum omnibus editis (praeter vet. Rom.) et mss. praeter 2 Reg. qui inserunt coelestique, quod mihi glossema videtur, jamque praecessit coelesti cibo. In Brun. est de puro fonte.
Universos igitur oportet operam dare, ut se quamprimum ad rectam viam dirigant; ut, susceptis operatisque virtutibus, et hujus vitae laboribus patienter exactis, consolatorem Deum habere mereantur. Pater enim noster ac Dominus, qui condidit firmavitque coelum, qui solem cum caeteris sideribus induxit, qui libratam magnitudine sua terram vallavit montibus, mari circumdedit, amnibusque distinxit, et quidquid est in hoc opere mundi, conflavit ac perfecit e nihilo, perspectis erroribus hominum, Ducem misit, qui nobis justitiae viam panderet: hunc sequamur omnes; hunc audiamus; huic devotissime pareamus; quoniam solus, ut ait Lucretius,
Et quanto quisque annis in senectutem vergentibus appropinquare cernit illum diem, quo sit ei ex hac vita demigrandum, cogitet quam purus abscedat; quam innocens ad judicem veniat: non ut faciunt, quorum caecis mentibus lux negatur, qui jam deficientibus corporis viribus, in hoc admonentur instantis ultimae necessitatis, ut cupidius, ut ardentius hauriendis libidinibus intendant. Qua ex voragine liberet se quisque dum licet, dum facultas adest, seque ad Deum tota mente convertat; ut illum diem securus expectet, quo praeses dominusque mundi Deus de singulorum factis cogitationibusque judicabit. Quaecumque hic expetuntur, non tantum negligat, [Col. 0820B] sed et fugiat; potioremque animam suam judicet, quam bona ista fallacia, quorum incerta et caduca possessio est; migrant enim quotidie: multo velocius exeunt, quam intraverant; et tamen, si nobis usque ad ultimum liceat istis frui, aliis certe relinquenda sunt. Nihil nobiscum ferre possumus, nisi vitam bene atque innocenter actam. Ille ad Deum copiosus, ille opulentus adveniet, cui astabunt continentia, misericordia, patientia, charitas, fides. Haec est haereditas nostra, quae nec eripi cuiquam, nec transferri ad alterum potest. Et quis est, qui haec bona parare, et acquirere sibi velit?
Veniant, qui esuriunt: ut coelesti cibo saturati, sempiternam famem ponant; veniant, qui sitiunt: ut aquam salutarem de perenni fonte plenissimis faucibus [Col. 0820C] trahant. Hoc cibatu atque potu Dei, et caeci videbunt, et surdi audient, et muti loquentur, et claudi ambulabunt, et stulti sapient, et aegroti valebunt, et mortui reviviscent. Quisquis enim corruptelas terrae virtute calcaverit, hunc arbiter ille summus, [Col. 0821A] et verax, ad lucem vitamque perpetuam suscitabit. Nemo divitiis, nemo fascibus, nemo etiam regia potestate confidat: immortalem ista non faciunt. Nam quicumque rationem hominis abjecerit, ac praesentia secutus, in humum se ipse prostraverit, tamquam desertor domini, et imperatoris, et patris sui punietur. Intendamus ergo justitiae, quae nos inseparabilis comes ad Deum sola perducet; et, [Col. 0822A] dum spiritus hos regit artus, infatigabilem militiam Deo militemus: [Col. 0822A] [Col. 0822A] [Variorum Notae to columns 821-822] Infatigabilem militiam Deo militemus. Lactantio familiaris loquendi modus, de quo dixi supra not. ad hujusce libri capitis 24 finem. Haec lectio est 10 editorum et quamplurimorum mss., inter quos sunt antiquissimi 2 Bonon., Regio-Put., Cauc., Jun., 3 alii Reg., 3 Colb. aliique. In 15 rec. scriptis et 4 vulgatis [Col. 0822A] est, infatigabili militia. A Domino consequamur. Mss. Cant., Jun., edit. Ald., Paris., Crat., Graph. a Deo; mss. 2 Reg. rec. et 3 vet. addunt, Amen. Ms. Jun. addit: Qui vivit et regnat Deus per immortalia saecula saeculorum. Amen.
Admonitio in fragmentum de extremo judicio
[Col. 0821B] Primus anno 1679 subsequens fragmentum vulgavit Stephanus Baluzius sub nomine Lactantii, hoc unico fretus argumento, quod illud ad calcem manuscriptorum quorumdam Divinarum Institutionum legerit. [Col. 0821B] Reperitur in mss. quibusdam recentioribus: 1 o in tribus Regiis, 2 o in uno Victorino, 3 o in Sorbonico uno, 4 o in tribus Anglicanis; sed sine Lactantii nomine.
Admonitio in sequens fragmentum
[Col. 0821C] Nullus vel negat, vel dubitat, per Jesum Christum tale, quale Sacris Litteris praenuntiatur, [Col. 0821C] [Col. 0821C] [Variorum Notae to columns 821-822] Praenuntiatur. Sic reposui ex nov. S. Augustini editione et mss. praeter 1 Colb., in quo est pronuntiatur, ut in Baluziana editione. Esse. Additum ex mss. 1 Reg., 1 Colb., Em. et S. Augustin. Qua incredibili. Vide in Epitome, c. 67, circa med., alias c. 8, circa finem. Illud. Ita lego cum mss. 1 Reg., 1 Colb., Sorbon., Vict., Em. et ed. nov. S. Augustini. Alter Colb. et ed. Baluz. Thesbiten. Sic legunt S. Augustinus et mss. Lactantiani, praeter unum Colb., qui cum edit. Baluz. habet Thesbitem. Fidem. Ita reposui ex mss. 1 Reg., Colb., Sorb., Vict., Em., Merton., S. Augustino. Alter Colb. et ed. Baluz. ferunt fide. Diremptionem. Id est, separationem. Vict. in marg. discussionem; mss. 5 et ed. Baluz. direptionem, male. Cum S. Augustino lego diremptionem, quae vox, licet insolens et minime latina, idem est ac diremptus Ciceroni, qui ait: Interitus est quasi discessus, et secretio, et diremptus earum partium, quae ante interitum junctione aliqua tenebantur, I Tuscul., 71. Ejusdemque. Sic restituo ex mss. 1 Reg., Sorbon., Vict., 1 Colb., Em. et S. August. Alter Colb. et ed. Baluz., ejus denique.
Dissertatio de Divinis institutionibus
Librum hunc Lactantius satis longa inchoavit praefatione, qua suscepti operis causas in oculis conspectuque omnium exponit. Narrat autem (cap. 1) plures magno et excellenti ingenio viros, abjectis omnibus privatis facultatibus, et actionibus publicis, totos se ad inquirendae veritatis studium contulisse, sed oleum prorsus perdidisse et operam. Nam veritas, inquit, ut pote Dei summi arcanum, nullis potest solius humani ingenii viribus comprehendi. Deus [Col. 0823B] tamen hominis tanto studio eam inquirentis misertus, non passus est illum diutius oberrare: sed ei sapientiae lumen et immortalitatis consequendae viam monstravit. Verum quoniam illa summis adhuc difficultatibus obsita est, idcirco pauci hoc coelesti munere utuntur. Quapropter Lactantius his putavit esse succurrendum; ut et doctos ad veram sapientiam dirigat, et indoctos ad veram religionem. Quod quidem Graecorum oratorum philosophorumque exemplo docet esse longe utilius et gloriosius, quam oratoriam artem, in qua diu ipse versatus, juvenes non ad virtutem, sed ad argutam plane malitiam erudiebat. Non diffitetur tamen se hac exercitatione id assecutum, quo veritatis causam majore dicendi copia et facultate, sine qua tamen defendi potest, [Col. 0823C] nunc tueatur ac peroret.
Declarat itaque sibi de religione rebusque divinis eo potiori jure instituendam disputationem, quo maximi oratores supremo vitae suae tempore molestiorem in philosophiae studio laborem, frustra et inutiliter consumpserunt. Ad haec vero, si quidam ad civium dissidentium lites componendas edidere Institutiones civilis juris, quanto potius litteris mandari debent divinae Institutiones, quibus mortiferae superstitiones erroresque turpissimi sopiantur atque extirpentur.
Si variis autem manuscriptis et editis codicibus fides, Constantinum Magnum auctor noster ibi allocutus est, eumque ob restitutum veri Dei cultum laudat, ipsique et filiis ejus dandam a Deo felicitatem haud dubitanter pollicetur. Nostrae porro religionis veritatem a se septem voluminibus breviter quidem [Col. 0824A] pro argumenti copia, sed ita clare et perspicue asserendam ac illustrandam esse sperat, ut mirum sit eam hominibus, ac praesertim sapientibus sive philosophis obscuram videri. Ubi vero illam agnoverint, tum eos mittet ad uberrimum doctrinae fontem, cujus haustu, dummodo superstitionibus suis pertinacius non inhaerescant, omnia facilia et manifesta ipsis fient. Omnes autem facile tunc agnoscent hanc verae religionis esse summam: Ut neque religio ulla sine sapientia suscipienda sit, nec ulla sine religione probanda sapientia.
Praemissa autem hac praefatione, palam declarat visum sibi non fuisse hujus operis ab ea quaestione initium sumere, quae prima videtur, utrum providentia rebus omnibus consulat, vel fortuito casu, [Col. 0824B] quemadmodum Epicurei somniaverunt, facta sint, aganturque omnia (cap. 2) . Horum enim error aut atheorum, aut insipientium est, ab aliis gentilibus philosophis, praesertim vero Stoicis, ipsoque Cicerone, etsi Academico, satis confutatus, in hisce libris passim refelletur. Exordium itaque ducit ab alia quaestione, quae priori tamen proxima est, utrum mundus unius Dei, aut multorum gubernetur potestate. Primum igitur Lactantius variis argumentis, a naturali ratione petitis, demonstrat hunc mundum ab uno Deo creatum, illius regi providentia, et opposita adversariorum sophismata evertit (cap. 3) . Eamdem dehinc sententiam probat prophetarum auctoritate, quam quidem, etiamsi ab ethnicis non possit rejici, propter illorum nihilominus caecitatem [Col. 0824C] ac pervicaciam brevius perstringit (cap. 4) . Acrius vero illos urget (cap. 5) , ipsorummet, quos laudabant, gentilium suorum auctorum testimoniis; ac praecipue quidem poetarum Orphei, Homeri, Hesiodi; deinde philosophorum Thaletis, Pythagorae, Anaxagorae, Antisthenis, Cleanthis, Anaximenis, Chrysippi, Aristotelis, Ciceronis, et Senecae; denique vatum divino, uti iidem ethnici opinabantur, spiritu afflatorum, Mercurii, cognomento Trismegisti, quem Aegyptii Thoyth vocabant (cap. 6) , et alii uti deum venerabantur, ac Sibyllarum, de quarum nomine, auctoritate, numero, et asservatis carminibus multa praemittit, pluraque subinde, aliis omissis, profert illarum carmina, quibus subjungit aliquod venditatum Apollinis Delphici oraculum, quod a Trismegisto confirmatur (cap. 7) .
Tum iis, qui ab illo post Ciceronem quaesituri [Col. 0825A] fortasse erant, quae esse queat unius Dei beata solitudo, respondet Deum, ut scribit Seneca, genuisse regni sui ministros, nimirum angelos, qui dii non sunt noluntque coli aut deos vocari. Ethnici vero venerandum divinitatis nomen fictitiis suis numinibus tribuebant, falso decepti testimonio Apollinis, qui se aliquando in angelorum numerum aggregavit, quamvis alibi se daemonem esse confiteretur. Quocirca eosdem ethnicos hortatur, ut, depositis erroribus, verum agnoscant Deum, cujus nec virtus aestimari, nec magnitudo perspici, nec principium comprehendi potest (cap. 8) . Apollinis autem, Sibyllae, et Platonis id testimonio confirmat. Nulli ergo alii, quam sibi satis ille notus est, qui infinita potestate creavit omnia.
[Col. 0825B] Ad gentilium deos inde delapsus, falsam commentitiamque eorum divinitatem propterea explodit, quod dicebantur ex mare et femina orti, atque idcirco nec incorporei nec immortales, qualis, ut ait Sibylla, verus Deus esse debet. Nec sibi objici patitur Deum, ut ministros habeat, sexu indigere. Nam si ille quibusdam animantibus, id est, apibus dedit, ut ex floribus natos sibi ore legant, quanto magis ipse omnipotens sine permixtione sexus ministros aliosque, pro libito creare potest.
Praeterea longiori inductione ibi manifestum Auctor noster omnibus facit ridiculum deorum gregem componi iis hominum regibus qui subditis suis ob egregia facinora, aut collata beneficia, chari fuerant (cap. 9) . Agmini autem illorum praeposuit Herculem, [Col. 0825C] qui ex Alcmenae adulterio natus, stupris suis et adulteriis orbem terrae inquinavit. Nihil ergo in eo potuit esse divinum; nisi forte varii ejus labores et certamina, quae hic singillatim recensentur. Verum haec, teste etiam Cicerone, fortissimum quidem virum, minime vero deum fuisse demonstrant. Quid vero, quod imbecillitas ac nequitia in eo clarissime patebat, qui indigne regi Erythraeo, et turpius impudicae mulieri Omphalae servivit. Nec est sane, quod dicat aliquis nullam poetis, qui haec finxerant, habendam fidem. Nam alii scriptores proferri non poterant, qui haec aut negaverint, aut tradiderint quid in diis suis sit admirabile et divinum.
Quid enimvero Aesculapius, Apollinis flagitio natus, dignum egit divinis honoribus? Num quia sanavit [Col. 0825D] Hippolytum? Sed ob id ipsum fulmine percussus est (cap. 10) . Ortum vero ipsius ex incertis parentibus, aliaque humana facta narrat Tarquitius, sicuti Tullius sepulcrum ejus indicat. Nec melior ipsius pater Apollo, qui gregem pavit alienum, Laomedonti muros exstruxit, violavitque puerum. Mars autem homicida et Veneris adulter, ac Castor et Pollux raptores sponsarum, a poetis decantantur alternis viventes, et ab Homero dicuntur sepulti. Mercurius etsi fur et nebulo, propterea tamen quod ferebatur lyram invenisse, ac docuisse palaestram, numero adscriptus est deorum. Libero idem delatus honos ob expeditionem in Indiam, sed insano mulieris amore exarsit.
[Col. 0826A] Quin etiam Jupiter, quem optimum, maximum, et omnium patrem vocant, a pueritia impius fuit, patrem expulit regno, victisque Titanibus vitam egit tot tamque horrendis flagitiis infamem, ut numquam in terra, multo minus in coelo, regnare debuerit (cap. 11) . Non insulse igitur quidam poeta cecinit illum ante currum triumphantis Cupidinis catenatum duci. Urget Lactantius eum ab ethnicis omnibus invocari tamquam Deum, qui tamen a Saturno, uti aiebant, et Rhea genitus, sola abstinuit Thetide, ne aliquem patre suo majorem haberet, qui jurabat per Stygiam paludem, qui fato Parcarumque vi paruit, qui ideo Ζεὺς appellatur, quod primus ex Saturni liberis servatus vixerit.
Atque ibi Lactantius eos rursum refellit, qui objectabant [Col. 0826B] haec poetarum esse commenta et mendacia. Non enim res ipsas gestas, sicut ille variis exemplis comprobat, poetae finxerunt, sed poetica licentia iis plura addiderunt; ut haec non de hominibus, sed de diis se narrasse persuaderent. Deinde vero, si poetae mentiti sunt, cur ethnici tales deos suos colunt, talesque repraesentant, quales ab illis fuerant figurati? Praeterea ethnici negare non poterant ab Euhemero conscriptam esse veram deorum historiam, quam Ennius postea interpretatus est. Sed quia poetae inde ad carminum leporem plura in deos transtulerant, idcirco quidam eos mendacii insimulaverunt. Variis autem id ille probat exemplis, ex quibus concludit vera esse quae loquuntur poetae, sed obtentu aliquo specieque relata. At philosophi cum [Col. 0826C] falsa haec esse agnoscerent, duos quidem, sed non minori errore, Joves finxerunt, naturalem unum, alterum plane fabulosum. Nec erat profecto quod quis responderet se Jovis nomine verum intelligere, ac colere Deum. Jupiter enim, ait Lactantius, nec sine conjugis filiaeque contubernio coli solet, nec nomen ejus divinam, sed humanam dumtaxat vim designat. Denique jam supra citatis Ennii, Sibyllae, ac Ciceronis testimoniis plane convincit hunc Jovem in Creta insula mortuum sepultumque fuisse, ac Capitolium inane illius esse monimentum. At gentiles probare numquam potuerunt haec esse poetarum commenta.
Nihil quoque in Saturno, pergit Lactantius, Dei majestate dignum. Quamvis enim aureum saeculum [Col. 0826D] ab eo invectum venditarent, certius tamen erat illum ex Coelo et Terra genitum fuisse, quemadmodum alii dii vel ex montibus et fluviis orti, vel ab illis maria nomen suum accepisse ferebantur. Ex Trismegisto namque et Ennio discimus patrem ejus fuisse Uranum, cui Jupiter, ara in monte posita, sacrificavit primus, Coeloque nomen illius dedit. Neque hoc tantummodo, fecit sacrificium, sed aliud etiam in littore, cum ex Naxo insula, ut ait Aglaosthenes, adversus Titanas proficisceretur. Sed is ipse Coelus, sive Uranus in Oceano, sicuti Euhemerus perhibet, mortuus est, et in oppido Aulatia sepultus.
[Col. 0827A] Recte ergo ex his ita enarratis Lactantius colligit Saturnum non fuisse Deum, ut pote qui homo impius, patris genitalia abscidit, filiosque suos, ex Rhea seu Ope susceptos, excepto Jove, matris suae et Corybantum fraude sublato, voravit (cap. 12 et 13) . Rursus vero Stoicorum ibi explodit responsionem, qui hanc fabulam ad physicam rationem traducere conabantur (cap. 13) . Saturnus enimvero non memoratis tantum criminibus hominem se esse probavit, sed etiam quia spoliatus imperio, et profugus, navigio in Italiam venit. Ibi vero cum latuisset, exceptus est a Jano, ac primus aut certe ab Urano secundus regnavit. Manifestum autem auctor noster facit haec a variis, quos nomine suo appellat, cum historicis scriptoribus, tum poetis tradita fuisse. Sed [Col. 0827B] quoniam ab illis paululum discrepabat Ennius, ea idcirco paucis describit, quae de Saturni gestis ab illo et Sibylla eodem fere modo commemorantur (cap. 14) .
Data autem ubi occasione, narrat quam censet fuisse idololatriae originem (cap. 15) . Saturni hujus tempore, inquit, rudes adhuc homines regem suum, totamque ejus progeniem sive ob miraculum virtutis, sive in praesentis potentiae adulationem, sive ob beneficia accepta, deos appellaverunt. Tum deinde alii simulacra mortuorum regum suorum aut in solatium luctus, aut acuendae virtutis gratia fabricarunt. Hinc Herculis, Castoris, Pollucis, Aesculapii, et Liberi ficta divinitas. Hinc Aegyptii Isidem, Mauri Jubam, Macedones Cabyrum, Poeni Uranum, Romani Quirinum [Col. 0827C] Caesaresque suos. Hinc alii alios, tamquam veros deos coluerunt.
Praeterea quidam falsa pietate ducti, uti Aeneas, Liber, Pan, Mercurius et Apollo, divinum parentibus suis honorem habuerunt, suoque exemplo alios in eumdem induxerunt errorem. Sed hoc scelus ab iis postea auctum est, qui poetarum figmentis, et panegyricis mendacibus decepti, suscepta a se impia omnino sacra aliis tradidere gentibus, sed a Sibylla acriter castigantur. Unus autem ex iis fuit Cicero, qui quidem cum post Platonem deos gentilium suorum, homines fuisse praedicaret, mortuae nihilominus filiae suae, non secus ac si dea fuisset, imaginem se consecraturum professus est. At certe si aliquid iis tam acerbe moerentibus indulgendum, nulla certe [Col. 0827D] potest haec serio credentibus venia concedi. Quid enim dementius, quam Julium Caesarem, quia scelerato Antonio placuit, et Quirinum sive Romulum, quia Proculus pejeravit, deos renuntiare ac venerari (cap. 16) ? Horum vero caeterorumque gentilium, hujusmodi deos colentium, insaniam inde adhuc redarguit, quod mares et feminas eos esse asseverabant. Nam si in eis est diversitas sexus, ergo coeunt, suscipiuntque liberos, ergo domos et urbes incolunt, ergo victus causa colunt agros, ac proinde non dii sunt, sed mortales infirmaeque creaturae. Huc accedit, quod sexus femineus masculino est infirmior. Atqui in verum Deum neque haec, neque alia ulla cadit infirmitas.
[Col. 0828A] Quae quidem postquam Lactantius (cap. 17) noster Ciceronis testimonio stabilivit, commentitiam illorum divinitatem, a Stoicis cum rerum naturalium ratione conjunctam, funditus subvertit designata in eorum imaginibus uniuscujusque aetate et morte, decantatis ipsorum aerumnis, verbi gratia Isidis, Cereris, Latonae et Junonis, ac divulgatis sceleribus, stupris, adulteriis Veneris, quae artem meretriciam instituit, itidem Vulcani, Minervae, Aesculapii, aliorumque plurium, quos nominatim recenset (cap. 18) . Nec minus evidenter demonstrat eos desipere, qui ob corporis fortitudinem, aut propter frugum, aut vini, aut artium quarumdam inventionem, deos factos esse opinabantur (cap. 19) . Neque dicendum iis aliquam saltem venerationem et cultum deberi. Fieri [Col. 0828B] etenim nequit, ut qui hos colit, verum Deum colat. Deinde Maro illos omnes apud inferos esse cecinit. At hic aliique poetae etsi in deorum nomine, non tamen in enarrandis variis illorum facinoribus, bellis, adulteriis, vulneribus, et morte falluntur.
Ad proprias Romanorum religiones Lactantius inde accedit, ac palam utique facit ab illis in deorum numero reponi scorta et meretrices, ac praesertim lupam Romuli nutricem, sicuti prius ab Atheniensibus leaenam (cap. 20) . Sed major proculdubio fuit illorum impietas, qui in lupae honorem et diem festum et Larentinalia constituerunt. Faulam quoque Herculis scortum venerabantur, ac meretricem Floram, in cujus memoriam obscenissimos agebant ludos Florales. Quid vero quod Tatius Cloacinam, Tullus Hostilius [Col. 0828C] Pavorem et Pallorem, Marcellus Honorem ac Virtutem, Mentem vero senatus, ac, quod pejus est, alii Rubiginem et Febrem tamquam veros deos consecraverunt, colueruntque. Quid plura? Quemadmodum Lacedaemonii simulacrum Veneri armatae, ita iidem Romani Veneri Calvae aedem, atque eodem tempore Jovi Pistori aram exstruxerunt. Denique divina apud ipsos numina erant Fornax, Muta, sive Lara, Caca et Cunina; deus Sterculius et Terminus, atque alia mille caecae errantisque humanae mentis portenta.
Si tanta igitur erat gentilium in diis suis creandis amentia, major certe illa fuit in sacris illorum solemnibus instituendis et celebrandis (cap. 21) . Quid enim insanius et crudelius humanis hostiis, quae [Col. 0828D] Jovi, Dianae, Haeso, Teutati, ac Saturno immolabantur? Sacra vero Matris deum, Virtutis seu Bellonae, et Aegyptiacae Isidis solebant aut virilium abscissione, aut fuso cruore humano, aut deglabrato corpore, et pectoris percussione fieri. Et quia Osiridis in iisdem sacris quaesiti nomen mutatum fuerat, Lactantius ibi variis exemplis probat deorum nomina post eorum mortem immutata fuisse. Sed pergamus, si placet. Cereris, inquit, Eleusinae mysteria non sine summa agebantur obscenitate, quam ille pro merito exagitat, atque ibidem ostendit Herculis et Jovis sacra mero esse sacrilegia. Sallustium porro aliosque refellit, qui volebant haec ingeniose interpretari. Pontificum namque scriptis et Furii Bibuculi exemplo [Col. 0829A] demonstrat quanta credulitate, turpitudine, impietate haec omnia ab ethnicis celebrabantur.
Harum autem vanitatum auctor apud Romanos fuit Sabinus rex, id est, Numa Pompilius, qui ut populos securius deciperet, finxit se cum Egeria, sicut olim Minos cum Jove, habere colloquium (cap. 22) . Sed fraudulenti regis malitiam retexerunt libri de jure pontificio, diu post ejus mortem inventi, quibus impius rex omnes religiones dissolvebat. Quamvis autem senatusconsulto hi libri cremati fuerint, non idcirco tamen abolita, sed potius commendata est posteris facti hujus memoria. Antea vero Faunus in Latio nefaria Saturno avo sacra praescripsit, diisque annumeravit Picum patrem suum, et sororem Fatuam Faunam, cujus ridicula mysteria ibi [Col. 0829B] Lactantius enarrat. His adjecit ab Orpheo introducta in Graeciam sacra Liberi patris, inquiritque utrum ille Fauno sit antiquior. Planum deinde nobis facit quae fuerint Didymi et Euhemeri de idololatriae origine opiniones, et quomodo templa Jovi Atabyrio, Labradeo, Laprio, Molioni, et Cassio aedificata sint. Postremo ex Theophili Antiocheni scriptis colligit frustra ethnicos de deorum sacrorumque suorum antiquitate gloriari, quandoquidem Saturnus omnium deorum sator ante annos 1800 nec amplius ortus fuerat, quam hi libri juris facti sint publici (cap. 23) .
Ad foetidum planeque corruptum erroris, quo homines [Col. 0829C] in idololatriam lapsi sunt, aperiendum fontem, summamque unius Dei majestatem asserendam, hoc Lactantius in libro aggreditur (cap. 1) . Ac primo quidem miratur homines in tantam et Dei et sui ipsius venisse oblivionem, ut, negata Dei providentia, mortuos ei praeferrent, animamque suam crederent esse mortalem. Mentibus siquidem eorum, inquit, adeo insita est veri Dei notitia et praesentia; ut jurantes, optantes, gratiam agentes, ac potissimum rebus in adversis, eum solum non alios deos nominent. Verum caeci homines, elapso periculo, vel in secundis rebus ad deorum templa, instigante diabolo, alacres concurrebant, sacrificabant his diis falsis, eosque coronabant. Sed obliti fuerant homines nefarii se erecta in coelum statura, atque ἄνθρωπος [Col. 0829D] nomine admoneri, ut Deum agnoscerent, nec ad simulacra conversi, digitorum suorum opera timerent aut venerarentur.
Quam absurda autem sit haec superstitio, hinc perspicue auctor noster demonstrat, quod illa simulacra absentes mortuosque olim homines repraesentent, omnique careant sensu (cap. 2) . Manibus itaque efficta hominum hos potius colere, quam ab illis coli deberent. Nullam enimvero accipiunt potestatem ab artifice, qui eam, quam habet videndi, audiendi, loquendi, aut se ipsum movendi facultatem, dare illis non potest. Neque tamen indoctorum tantummodo hominum hanc Lactantius ostendit fuisse de simulacrorum cultu opinionem, sed doctorum etiam, ac [Col. 0830A] praecipue Ciceronis, qui etiamsi multa ad evertendas eorumdem ethnicorum religiones suis passim in libris congesserit, Socratis nihilominus carcerem veritus, haec negat vulgo esse disputanda (cap. 3) . At hunc ineptum tanti oratoris, contra conscientiam suam agentis, timorem auctor noster jure merito redarguit. Minus itaque illum, et alios ipsi similes, venia dignos esse pronuntiat, quam vulgus imperitorum, qui simulacrorum specie capiuntur. Sana tamen si mens his fuisset, intelligere utique debebant mortale revera esse quidquid oculis cernimus, nec illud proinde divinum et colendum. Multo autem minus fas illis erat se vertere ad lapidem, eumque, velato capite et corpore prostrato, adorare, ipsi caedere victimas, votaque facere penitus inutilia.
[Col. 0830B] Tum vero postquam auctor noster evidentissime convicit falsas religiones a prudentioribus recte impugnari sed veram, quam solus Deus edocere potest, ab eis non esse inventam, simulacra deorum rursus exagitat (cap. 4) . In homunculi enimvero potestate situm fuit, ut ea, vel aliud aliquid, vel nihil faceret. Cum autem facta sunt, in eis aves insident, nidificant, suisque illa inquinant stercoribus. Praeterea haec simulacra perire possunt et cremari. Plerumque etiam in cinerem redacta sunt; aut furibus cesserunt in praedam. Frustra igitur ethnici illa auro, ebore, gemmis et pretiosis vestibus exornabant. Nihil quippe aliud erant, quam pupae iis, quas puellae Veneri, dicabant, grandiores. Huc accedit quod illa a Dionysio Siciliae tyranno, et ab impio Verre impune [Col. 0830C] sunt irrisa, spoliata, sublata. At ibi Lactantius urget in primis ablatum ab eodem Verre Cereris Catanensis vel Ennensis simulacrum.
Impios itaque illos cultus deserendos esse concludit, et oculos ad coelum tollendos; ut illius rerumque omnium creatorem agnoscamus et honoremus (cap. 5) . Variis autem argumentis probat falsam esse opinionem philosophorum, qui elementis, ac nominatim Stoicorum, qui astris aut mundo tribuebant animam et divinitatem. Eos insuper corripit qui elementorum figuras, humana specie repraesentatas, ornatasque auro, ebore, et gemmis non solum colebant, sed iis quoque consecrabant manubias rapinasque suas (cap. 6) . Tanta tamen pertinacia absurdas illas superstitiones tuebantur, ut eas [Col. 0830D] investigare scelus esse clamiarent. At Romuli et Numae exemplo probat auctor noster non iniqua traditione, aut alienis erroribus, sed ingenio et sapientia quaerendam veritatem (cap. 7) .
Verum ethnici arbitrabantur validissimum ad retinendas religiones suas argumentum duci ex prodigiis, somniis, auguriis et oraculis, quibus deos majestatem suam omnibus manifestam fecisse asserebant. Non magno enim, inquiebant, sine miraculo Accius Navius cotem novacula dissecuit; Castor et Pollux visi sunt pugnare, ac renuntiare reportatam de Perse rege victoriam. Simulacra etiam Fortunae muliebris, et Junonis Monetae locuta sunt. Claudia Quintia navim, qua simulacrum Matris Idaeae vehebatur, [Col. 0831A] traxit cingulo. Aesculapius Romae pestem sedavit. Claudius Censor propter sua in deos sacrilegia excaecatus est, Fulvius mente captus interiit, Turullius occisus fuit, Pyrrhus fecit naufragium, et Alexandri milites oculorum privati lumine. Quin etiam Attinius, qui Jovi, per somnum viso, morem non gesserat, correptus est, ac sua tandem obedientia pristinam recepit valetudinem. Denique Artorii somnio Augustus Caesar ex periculo evasit. Ethnici ergo ex his omnibus prodigiis ac miraculis, quae sine deorum suorum auxilio fieri non potuisse opinabantur, inde illos revera existere et omnipotentes esse concludebant.
Verum Lactantius respondet haec omnia neutiquam deorum illorum potestate, sed daemonum facta [Col. 0831B] fuisse praestigiis (cap. 8) . Quod quidem ut manifestum omnibus faceret, rem ab ipsa sua origine sic repetit. Deus ab mundi, inquit, principio produxit similem sibi spiritum, et alium fecit qui, invidia ex bono malus factus, diaboli nomen accepit. Variis autem rationum momentis, ac veterum testimoniis auctor noster contra Epicurum probat nec mundum nec materiam ab aeterno exstitisse, sed ex nihilo facta a Deo, qui eorum creationi suum praefecit Filium. Omnium autem creaturarum ultimus conditus est homo, cujus non est arcana rimari, quae Deus occulta esse voluit, sed summa sapientia ejus est hunc verum agnoscere Deum, a quo illa omnia facta sunt (cap. 9) . Tantum vero opus a coelo, luminibus astrorum distincto orditus est, ac contrarias [Col. 0831C] constituit terrae partes, orientem videlicet occidenti oppositum, et septentrioni meridiem. Ab oriente autem noster oritur dies, et nox ab occidente, atque haec diaboli, sicut ille Dei est. Quatuor vero illis terrae partibus tribuuntur calor et frigus, variaeque temporis vicissitudines; igni autem et aquae rerum omnium generatio. At inde proculdubio quidam philosophi docuerunt omnia formari ex concordia discordi, vel ex igne, quemadmodum Heraclitus: vel ex aqua, ut Thales Milesius. Caeterum materia corporis animantium in humore, animae vero in igne est. Sed animantes aqua, ac solus homo igne utitur.
Varii autem generis animantes Deus creavit, et cum statuisset innumerabiles creare animas, hominem sibi similem fecit ex humo, unde ille nomen [Col. 0831D] traxit suum (cap. 10) . Merae ergo sunt poetarum fabulae, quibus homo dicitur fictus a Prometheo, patre Deucalionis, quem solum a diluvio servatum commenti sunt. At verum est, inquit Lactantius, ab eodem Prometheo profectam artem statuas et simulacra fingendi, et ejus tempore primum constructa templa, ac invectos falsorum deorum cultus. Hermetis etiam auctoritate iterum confirmat hominem a Deo procreatum, atque insulsos explodit errores philosophorum, qui garriebant animantes sine ullo artifice ex terra ortas, aut mundum semper fuisse, aut semper futurum. Fusius autem ibi insectatur Lucretium, qui nugas suo more vendit, dum canit animalia et homines non modo alimenta sua, sed ortum [Col. 0832A] quoque duxisse ex folliculis terrae, tamquam illorum uteris (cap. 11) . Fortuito enim casu quia haec fieri non potuerunt, ab eodem poeta, etiam invito, divina providentia, qua homo, Tullio Sibyllaque attestantibus, revera conditus est, agnosci debuit.
Postquam vero Deus formavit hominis corpus, eique infudit animam, tum feminam figuravit, ut ex utroque proles propagaretur (cap. 12) . Quamvis autem falsa omnino non sit Trismegisti et Empedoclis opinio hominem quatuor elementis componi, contendit tamen Lactantius haec ad duo reduci, ignem et aquam, hancque corpore, illum anima concludi. Itaque homo corpore et anima, quae coeli et terrae effigies sunt, sic constat; ut anima, quae est a Deo, corporis dominium et superiorem partem; corpus vero, [Col. 0832B] quod diaboli est, inferiorem teneat. Duobus itaque illis repugnantibus rebus cum homo compositus sit, mutuus in ipso est illarum, sicut lucis et tenebrarum, vitae et mortis conflictus, quo quidem si anima vicerit, fiet immortalis, sive beata fruetur immortalitate; si autem victa sit, morte secunda, hoc est, aeternis suppliciis, afficietur.
Sic igitur factus homo in paradiso est collocatus, ut omnis laboris expers Deo serviret. Sed quia datam ab eodem Deo legem prima mulier, instigante diabolo, ac deinde homo perfregerunt, eos e paradiso ejectos mors secuta est. Vita autem hominum ad mille, atque iis omnibus posthaec diluvio ob scelera extinctis, ad centum et viginti annos fuit prorogata (cap. 13) . Post illud autem diluvium Noe, et nequaquam [Col. 0832C] Bacchus, manu sua sevit vineam, cujus inebriatus fructu, jacuit nudus; atque Chamum filium suum, qui nuditatem ejus non texerat, abdicavit. Is autem profugus in ea terrae parte sedem demum fixit, quae Chananaea dicta est. Posteri vero ejus Chananaei cultum veri Dei, qui penes Hebraeos remansit, primi omnium reliquerunt. Postea Aegyptii coeperunt sidera, ac deinde portentosas animalium figuras adorare. Caeteri, per terram dispersi, elementa sine ullis imaginibus et templis honorantes, sacrificia ipsis in aperto faciebant, donec processu temporis potentissimis regibus templa construxerint.
Porro autem cum Deus ab initio dedisset diabolo terrae potestatem; ne homines, qui multiplicari coeperant, [Col. 0832D] corrumperet, ad eorum custodiam misit angelos (cap. 14) . Sed hi, diabolo suadente, cum mulieribus congressi, tantum ob scelus cecidere in terram, et ejusdem diaboli facti sunt satellites. Ex illis vero procreati sunt plurimi immundi spiritus, qui mediam inter angelos et homines naturam habent, ac sub principe suo diabolo malorum omnium auctores sunt, et a poetis ac philosophis agnoscuntur. Multa porro, sed non omnia sciunt, atque ideo ambigua interrogantibus dant responsa. Custodes praeterea hominum se videri cupiunt, ut ab iis colantur, sed eos fallunt magicis artibus. Ut autem illos facilius deducant in errorem, per omnem terram, assumpto geniorum nomine, vagantur, ac spiritus sui tenuitate sese insinuant [Col. 0833A] corporibus hominum, quos morbis affligunt, terrentque somniis.
Nec dicendum eos colendos, ne noceant. Non enim nocent, nisi idolorum cultoribus, et iis a quibus timentur (cap. 15) . Contra vero metuunt cultores veri Dei, cujus nomine adjurati fugantur, ac qui ipsi sint, etiam inviti, proclamant. Quin etiam Hermes et Asclepius olim testati sunt eosdem veri Dei cultores ab eorum incursionibus esse tutos. Ab illis autem, ait Lactantius, astrologia, aruspicina, auguratio, necromantia, aliaeque malae artes inventae sunt; iisque omnibus dolis se deos esse mentiuntur, et invecta idololatria, hominibus illudunt (cap. 16) . Magi tamen execranda sua arte illos veris suis nominibus cient. Verumtamen vagi illi et incesti spiritus sic omnia [Col. 0833B] turbant, ac cum veris falsa miscent; ut quamvis alii sancti immortalesque angeli deos se dici nec velint nec patiantur, hi tamen spiritus nequissimi nomen cultumque deorum sibi saepissime vindicaverint.
Atque ex his ita explicatis auctor noster eam solvit, quam superius proposuimus, argumentationem, qua ethnici ex memoratis prodigiis, somniis, auguriis, oraculis deos suos existere, et colendos esse perperam inferre moliebantur. Nam haec facta esse asseverat iis, quae enarravimus, malis daemonum artibus, praestigiis, dolis, et fraudibus, quibus se in templis occultant, atque impiorum praesto sunt sacrificiis. Quod quidem ille repetitis et examinatis singulatim objectis omnibus, uti aiebant, prodigiis et miraculis, cuilibet planum utique facit ac manifestum.
[Col. 0833C] Cur ergo, inquiebant ethnici, haec Deus fieri permittit? Ut mala, respondet Lactantius, cum bonis pugnent, et Deus, cujus perfecta patientia et ira est, piis et impiis hominibus sempiterna, post mundi finem persolvat, aut praemia aut supplicia (cap. 17) . Denique facta eorum, quae in hoc libro scripserat, brevi repetitione concludit Deum nec in terra, nec in simulacris, quae nihil nisi simulatum et falsum exhibent, quaerendum, sed in coelo, unde animarum nostrarum origo est. Tum proposito ibi sequentis libri argumento, hunc absolvit.
[Col. 0833D] Lactantius hoc in libro contra gentiles philosophos disputaturus, optat aliquam Tullianae eloquentiae proximam facultatem, qua philosophiae philosophorumque vanitatem facilius demonstret (cap. 1) . Veritatis tamen, quae se ipsam sua claritate prodit, potentia fretus, sperat fore ut certissimis argumentis convincat tam falsas esse illorum philosophorum opiniones, quam vera est eorumdem ipsorum de sua ignoratione confessio.
Primum itaque argumentum ducit a philosophiae nomine, sive sapientiae studio, quo Pythagoras, illius auctor, tametsi paulo plus aliis saperet, significavit nullo humano studio posse ad veram sapientiam perveniri (cap. 2) . Philosophi enim sapientiae revera [Col. 0834A] studiosi dici non possunt; quippe qui post longissimum per tot saecula studium, illam non sunt consecuti.
Tres autem sunt philosophiae partes, physica, logica, ethica, quae vel scientia, vel opinatione constare debent (cap. 3) . At in physica quae scientia esse potest, cum rerum naturalium causas perspicere nequeamus? Cui namque plane exploratum umquam fuit quantum solis, et quale lunae sit corpus, quis stellarum status, quanta terrae crassitudo? Jure igitur merito Socrates et Academici omnibus philosophis scientiam sustulerunt. Sola itaque opinatio in hac prima philosophiae parte habetur (cap. 4 et 5) . Atqui opinatio nihil affert certi, nosque dubios ita reddit, ut nihil pro utravis parte asserere liceat. [Col. 0834B] Recte ergo a Zenone et Stoicis haec ipsa opinatio repudiata est. Falluntur itaque qui in physica aliquod sapientiae studium esse jactitarunt.
Ad haec vero, philosophi in tot tamque a se invicem discrepantes sectas divisi sunt, defensoresque illarum sic inter se digladiantur; ut mutuis vulneribus se ipsos totamque secum philosophiam jugulent ac conficiant. Ex his autem concertationibus emersit Arcesilaus, qui asseverabat nihil omnino posse sciri. Sed hic aliorum opiniones evertendo, suam non firmius, quam alii, stabilivit. Multa quippe sicut ignoramus, ita et plura alia perspecta habemus (cap. 6) . Neque enim putandum nos omnia scire, quod Dei est, neque omnia nescire, quod est pecudis. Homo itaque habet scientiam cum ignoratione conjunctam. [Col. 0834C] Haec a corpore, illa oritur ab animo. Tota ergo errant via physici qui omnia scire se posse garriebant, et Arcesilaus decipitur, cum Academicis, qui nihil sciri posse arbitrabatur.
Transit inde Lactantius ad alteram philosophiae partem, quam ethicam nuncupant, et in qua longe majori periculo erratur (cap. 7) . Quantum tamen in ea philosophi a veritate recesserint, ille evidenter ostendit ex variis illorum opinionibus de summo bono, in quo totius sapientiae cardo vertitur. Quot autem fuerint hinc conjice, quod non eas quidem omnes, sed decem praecipuas singillatim recenset ac refellit (cap. 8) . Anaxagoram deinde castigat, qui summum bonum in eo situm esse somniaverat, quod coeli ac solis videndi causa natum se esse crederet [Col. 0834D] (cap. 9) . Nascitur siquidem homo, ut coeli rerumque omnium conditorem contempletur, honoret, et illi soli serviat. Ex iis porro auctor noster concludit summum bonum ab iis dumtaxat agnosci, qui veri Dei cultum et veram religionem profitentur (cap. 10) . Quibusdam insuper, nec sane invalidis, rationum momentis evincit summum illud bonum non posse ab aliis comparari, quam cultoribus verae religionis, quae ab omnibus idcirco suscipienda est. Neque etiam negabant philosophi veram religionem suscipi debere: sed quia nesciebant illam a sapientia non posse separari, non perspexerunt quae ea sit, ex qua requirendum est summum illud bonum, quod nec in voluptate, nec divitiis, nec regno, nec gioria [Col. 0835A] positum esse potest (cap. 11) . Nam virtus, qua nihil est pulchrius, et honestius, caduca haec et fragilia quaelibet bona contemnit, atque adversus illicitas cupiditates ac vitia pugnat; ut, iis superatis, homo fiat immaculatus, beatamque assequatur immortalitatem (cap. 12) .
In hac autem ipsa immortalitate situm esse illud bonum probat Lactantius auctoritate Euclidis, Senecae, Stoicorum et Anaxagorae, variisque rationibus asserit. Quin etiam Menecaeus, uti ille subjungit, Codrus, Curtius, et Mures spe immortalitatis mortem constanter obierunt. At certe philosophis, qui animam censent esse immortalem, nisi erroribus nimia obstinatione adhaesissent, illud plane probari debuit. Alii vero, qui summum bonum in scientia aut virtute [Col. 0835B] posuere, tenuerunt quidem viam veritatis, sed non pervenerunt ad verum summum bonum. Etenim situm illud est in hac, ad quam virtus ducit, felici immortalitate, quae solis verae religionis cultoribus conceditur.
Tum Lactantius dilata de animae immortalitate quaestione, docet aliam philosophiae partem, quae logica appellatur, ad divinam eruditionem comparandam non desiderari; quia non in verbis, sed in rebus et corde sapientia est (cap. 13) . At si haec philosophiae pars, atque etiam physica, quae beatum facere nequeunt, necessariae non sint; si in hac, atque ethica ad quam Socrates se contulit, tanti, ut dictum est, sint errores, quid aliud restat, nisi concludamus falsam et inanem esse gentilium philosophiam.
[Col. 0835C] Falluntur ergo, qui philosophiam putant esse sapientiam, atque in primis Cicero, qui dixerat eam vituperari non posse, ac virtutis et justitiae esse magistram. Majoris siquidem hoc ipso inconstantiae quam Lucretius redarguitur. Nam hic poeta principem sectae suae Epicurum nimiis et insulsis quidem, sed iisdem semper laudibus extollit. At Cicero quos laudat et sequitur Graecos, intolerandae numquam non accusat levitatis (cap. 14) . Philosophiam quoque vitae parentem vocat, negat tamen ullum umquam fuisse sapientem. Saepe vero gloriatur se diligenter studuisse philosophiae: sed Academicorum partes secutus, nihil profecto certi tanto studio assequi potuit.
Errante autem Cicerone, quis unquam veritatem se [Col. 0835D] obtinuisse certo asseverabit? Non sane quidem Seneca, qui perperam definivit philosophiam esse recte et honeste vivendi rationem, aut artem, aut scientiam (cap. 15) . Falsa siquidem illa est, varia, multiplex, et sibi ipsi contraria. Boni insuper absque philosophia sunt homines. Philosophi e contrario sunt iracundi, cupidi, libidinosi, arrogantes; idque Lactantius demonstrat Ciceronis, Cornelii Nepotis, Aristippi, Cynicorum, et ipsiusmet etiam Senecae exemplis.
Quid plura? Philosophi non in virtutum operibus. sed in eloquentiae studio vitam agebant (cap. 16) . Ex ipsa vero philosophia non quaerebant utilitatem, sed [Col. 0836A] oblectationem. Denique Cicero, Lucretius et Seneca fatentur recentem esse philosophiae originem. Persius vero eam posteriori aetate Romam cum pipere et palmis advectam cecinit. At sapientia coepit cum homine, multisque aetatibus praecessit ethnicorum philosophiam.
Gradum inde Lactantius facit ad ipsos philosophos, ac praecipua illorum documenta funditus evertit. Ab Epicuro autem, cujus celebrior caeteris erat disciplina, exorsus ostendit illum unicuique, quod ingenio magis congruebat, indulsisse, sibique inepte contradixisse, cum voluptatem summum bonum esse contendebat. Dehinc auctor noster exponit qua ille ratione negaverit providentiam, et pluribus argumentis hunc expugnat errorem. Similibus rationum momentis [Col. 0836B] radicitus evellit aliam, quam ille a Leucippo et Democrito acceperat non minus absurdam opinionem, nimirum omnia fortuito atomorum concursu fieri, eique adulantem Lucretium adhuc insectatur. Denique falso falsius esse asserit, quod impius homo praedicabat, mortales esse nostras animas.
Nec magis tolerandos esse censet Pythagoricos et Stoicos, qui docebant animas quidem insinuari in corpus, sed de uno migrare in aliud (cap. 18) . Qui vero eas, inquit, immortales suspicabantur, sibi ipsis, tanquam in coelum migraturis, cruentas manus intulerunt, uti Cleanthes, Chrysippus, Zenon, Empedocles, et Cato, quos Democritus, tametsi alia opinione duceretur, et Ambraciotes, lecto Platonis de animae immortalitate libro, imitati sunt. At quae, [Col. 0836C] amabo te, major quam horumce homicidarum deliratio, insania et furor?
In eos etiam, atque in Ciceronem in primis Lactantius invehitur, qui docebant vitam esse malam, et mortem bonam, aut primum hominis bonum esse non nasci, et citius mori secundum (cap. 19) . Non levi autem brachio hunc errorem concutit, ac recte concludit mortem ex vitae praeteritae actibus aut bonam esse aut malam. Nec magis sapiebat Plato, qui Pythagorae animarum transmigrationem, seque Euphorbum fuisse stulte praedicantis, errorem amplexatus, gratias naturae agebat, quod homo, quod masculus, quod Atheniensis, quod Socratis tempore vixerit. Nonne enim Alcibiades et Critias Platonem assidue [Col. 0836D] audierunt? At ille tamen hostis patriae fuit, hic tyrannus.
Non diffitetur tamen Lactantius Socratem aliis paulo esse cordatiorem philosophis, qui asseverabant rerum naturam ingenio posse comprehendi (cap. 20) . Nam hi proculdubio sceleratiores erant illis nimium curiosis hominibus, qui contra vetitum in aedem Vestae, aut Bonae Deae, aut Cereris intraverunt. Contendit tamen ille multa Socratis dogmata reprehensione esse dignissima, atque illud in primis effatum: Quod supra nos, nihil ad nos. Laudandus quidem est si hoc pronuntiato publicas ethnicorum religiones subvertere voluit: sed in hoc, sicut Aegyptii, fuit superstitiosus, quod dejerabat per canem et anserem, atque [Col. 0837A] ante mortem jusserit Aesculapio gallum, quem voverat, pro se sacrari.
Ad Platonem vero quod attinet, quid, quaeso, magis pudori, fidei conjugali, humanae societati, et justitiae repugnat, quam illius placitum, quo statuebat communia esse debere matrimonia? Sic enim humanam vitam ad belluarum similitudinem redegit (cap. 21 et 22) . Numquid etiam sanus erat, qui cum videret earumdem belluarum, seu marium, seu feminarum communia esse officia, inde intulit a nostris etiam mulieribus, arma tractanda, atque magistratum, et imperium suscipiendum? Quidni enim pari jure attribuit viris et lanam et infantium gestationes?
Nonne etiam inter minores philosophos desipiebat Democritus, qui agros suos pascua fecit publica (cap. 23) ? Nonne illo insanior is fuit qui patrimonium, in nummos redactum, projecit in mare? Certe ea uterque, uti Tuditanus, spargere populo, aut egentibus potius largiri debebat. Nonne irridendus quoque Zeno, qui docebat paria esse peccata, et inter vitia et morbos ponebat misericordiam? Quid alteri philosopho facias, qui nivem asserebat esse nigram? Quid Xenophani, qui putavit lunae globum duodeviginti partibus esse terra majorem, eamque ab aliis, quam hujusce terrae hominibus inhabitari? Quid tandem facias Senecae, qui dubitavit utrum in globo solis quidam incolae essent populi?
A vero etiam eos Lactantius aberrare existimat, qui asseveranter affirmabant esse antipodas, et pendulos, ut ille loquitur, homines (cap. 24) . Nam hi, [Col. 0837C] inquit, majorem nobis admirationem movere debuissent, quam horti pensiles ab omnibus tam multo sermone olim celebrati.
Ad philosophiam inde revertitur, quam Cicero declarat fugere multitudinem, et a doctis tantum comparari (cap. 25) . Non illa ergo, ait Lactantius, est sapientia, quae hominibus sine ullo discrimine data, ab omnibus percipi potest. Stoici quidem contra Ciceronis sententiam servis et mulieribus, Epicurus vero rudibus philosophandum, et Plato civitatem sapientibus componendam esse censuerunt. Sed nemo ex illis id perduxit ad exitum. Nam prius discenda est grammatica, rhetorica, geometria, musica, et astrologia. Atqui has scientias et artes discere nec mulieribus, nec rudibus concessum est. Quamobrem nulla mulier [Col. 0837D] praeter Themisten, nullus servus praeter Phaedonem, nemo barbarus praeter Anacharsim coluere philosophiam. Plato autem et Diogenes, qui operam ei dederunt, non servi, quemadmodum nonnulli opinantur, fuerunt, sed illis evenit servitus.
Contra vero omnes doctrinam coelestem, in christiana religione traditam, facile consequuntur; atque illius, quae sola sapientia est, servatis decretis ex hominibus improbis et injustis fiunt justi et boni (cap. 26) . Uno enim, quod gratis datur, lavacro omnis aboletur malitia, positoque vetere homine, novus redditur.
Fatetur quidem Lactantius multa esse praecepta philosophorum; sed tam parvi, inquit, sunt momenti, [Col. 0838A] ut nullus idcirco illis obtemperet (cap. 27) . Ibi autem Stoicos, qui sola virtute beatam vitam effici, et Epicurum, qui sapientem etiam in tormentis beatum praedicabant, plane refellit, tum quia non quaelibet tormenta, sed ea tantum, quae pro fide, justitia, et Deo tolerantur, beatum efficiant; tum etiam quia solus Deus dare potest debitum virtuti praemium, videlicet immortalitatem felicitatemque aeternam. Philosophi igitur, qui hanc appetunt, nec veram religionem tenent, virtutis vim, et mercedem prorsus ignorant.
Hac porro verae religionis, unius summi Dei, et cultus ei debiti ignoratione iidem philosophi in maximos lapsi sunt errores (cap. 28) . Inde finxerunt naturam esse omnium matrem, aut fortunam esse deam. Hinc Empedocles queritur angustas esse nostrorum [Col. 0838B] sensuum semitas. Inde Anaxagoras somniavit omnia tenebris circumfusa, Democritus veritatem in puteo esse demersam, Academici nihil posse sciri. Sed Lactantius has omnes convellit falsas opiniones, atque eam potissimum, qua fortunam deam omnibus dominari garriebant, illiusque defensorem Tullium plane confutat (cap. 29) . At christiani, inquit, probe noverunt nullam esse ejusmodi fortunam, sed spiritum pravum, hostem justitiae, omnium bonorum insidiatorem, qui ut hominem exerceat ad virtutem, non statim a Deo detrusus est ad poenam. Denique facta eorum, quae in hoc libro dixerat, repetitione, atque exposito superiorum ac subsequentis libri argumento, huic finem imponit.
Miratur Lactantius, ac deplorat caecitatem hominum, qui relicto veri Dei cultu, fictitios plures alios, eorumque simulacra venerari coeperunt (cap. 1) . Inde enimvero prodierunt injustitia, impietas, dissidia, fraudes, scelera, caligo et tenebrae. Septem tamen, sublata sapientia, de rebus naturalibus disputaverunt, qui per antonomasiam cognominati sunt sapientes. Sed parvus horum, ab aliis arrogantiae et inscientiae condemnatorum, numerus insipientiam caeterorum omnium redarguebat. Alii autem post eos philosophi frustra ubi quaesierunt sapientiam, ubi non erat (cap. 2) . Pythagoras enim et Plato illius et veritatis indagandae causa accesserunt ad Aegyptios, Magos [Col. 0838D] et Persas, minime vero ad Judaeos, apud quos solos illa remanserat. Arbitratur autem Lactantius illos inde divina providentia aversos, ne scirent veritatem, quam Deus constituerat, appropinquante ultimo tempore, per Ducem magnum patefacere. Quod quidem in hoc libro demonstrandum aggreditur, postquam ostenderit sapientiam non posse a religione divelli.
Manifestum itaque prius id facit, quod jam in libro primo demonstraverat, sapientiam non inveniri in multorum deorum cultu, sed in vera religione, qua unus dumtaxat Deus colitur, nec idcirco a sapientia separari potest (cap. 3) . Plurium siquidem deorum cultus et rationi et naturae adversatur, quia sicut unius hominis unus pater, et unus dominus, ita et unus [Col. 0839A] tantum Deus est. Quin etiam sicut matrimonium verum esse non potest, ubi una mulier multos viros habet, sic nec religio vera est quae multos deos veneratur. Sapientia igitur jubet ut unum tantum Deum amemus, sicut patrem, et religio ut eum timeamus, tamquam Deum (cap. 4) . Neutra itaque potest a se invicem separari. Quamobrem philosophi, filiis abdicatis aut servis fugitivis similes, non accipient haereditatem coelestis regni, quia verum sapientiae et individuae comitis ejus religionis fontem Deum ignoraverunt. Neque respondeas hanc a Platone et Tullio agnitam. Non enim eum uni veroque Deo cultum reddiderunt, qui debetur omnium soli patri, domino, rectori, ac vitae et necis potestatem habenti.
Nobis autem hanc sapientiam et religionem patefecit [Col. 0839B] Deus verus, de quo et operibus ejus antequam auctor noster disputet, sacrorum prophetarum nostrorum, qui plura de illo praenuntiarunt, aetatem breviter explanandam esse censuit (cap. 5) . Ex hac quippe narratione omnes facile intelligent primo illos graecis scriptoribus esse antiquiores: secundo vera esse, quae de Christo vaticinati sunt, quandoquidem haec quomodo praedixerant completa vidimus.
Quibus praemissis, narrat Deum, antequam mundi opus adoriretur, genuisse spiritum, patria virtute pollentem, quem filium suum et Deum appellavit (cap. 6) . Ab omnibus autem sive profanis, sive sacris vatibus hanc generationem annuntiatam fuisse comprobat, ac nominatim Trismegisti, Sybillae et Salomonis testimonio. Tametsi vero nomen filii Dei, qui [Col. 0839C] sua potestate ac prudentia mundum condidit, soli ipsi et Patri suo sit cognitum, ille nihilominus Jesus vocatur ab hominibus (cap. 7) . Varias autem reddit rationes cur neutiquam propria, sed potestatis et regni nuncupatione cognominetur Christus, non vero Chrestus, quemadmodum ignari quidam dictitabant.
Ad haec vero, ille luculenter ostendit non primam tantum aeternamque Christi generationem, sed secundam quoque, qua homo factus est, ab Hieremia semel et iterum renuntiari (cap. 8) . Sed quia duplex illa generatio non minimas animis plerorumque hominum, ac quorumdam quoque christianorum obduxerat tenebras, priorem sic explicat: Filius Dei a suo Patre solo sine feminae permixtione genitus fuit. Quo autem modo genitus sit, etiamsi nemo scire, aut enarrare [Col. 0839D] homo queat, ex sacris tamen litteris discimus eum Dei esse sermonem et rationem. Is vero spiritus est, quem Deus Pater ex Deo Deum, non tacite, sicut angelos, sed de ore suo vocalem, non utero, sed mente concepit et generavit. Quamobrem jure merito sermo et verbum Dei dicitur, manetque in aeternum. Quod quidem Auctor noster clarius enucleare conatur facta cum angelorum creatione et hominum voce comparatione; ac prophetarum Davidis, Salomonis, et Johannis evangelistae verbis stabilit ac confirmat. Quia vero ille vox et sapientia Dei est, Graeci idcirco ipsum melius λόγον, quam Latini verbum sive sermonem appellavere. Addit Lactantius λόγον hunc Zenoni et Trismegisto non fuisse penitus incognitum (cap. 9) .
[Col. 0840A] Suprema porro Dei dispositione oportuit eum, appropinquante saeculi termino, in terram, non in virtute angeli (ipsa Auctoris nostri verba sunt), aut potestate coelesti, sed in figura hominis et conditione mortali descendere, ut homines doceret justitiam, et templum, id est, Ecclesiam Deo constitueret (cap. 10) . Ut omnes autem facilius agnoscant in hac sola Ecclesia, seu religione, sapientiam inveniri, demonstraturum se esse pollicetur ea suum sortitum esse effectum oracula, quibus sacri prophetae praenuntiaverunt fore ut Filius Dei nasceretur sicut homo, mirabilia faceret, cultum Dei per totam terram disseminaret, patibulo figeretur, et tertia die resurgeret.
Rem itaque a prima origine sic repetit. Majores nostri principes Hebraeorum, relictis propter sterilitatem [Col. 0840B] patriis sedibus, in Aegyptum migraverunt. Sed quia intolerabili servitutis jugo premebantur, inde, duce Moyse, post annos 430, educti, cum eo transierunt per divisos mirabiliter Rubri maris fluctus. Cum vastissimas dehinc solitudines peragrarint, miraculis ab eodem Moyse patratis minime commoti, profanos susceperunt Aegyptiorum ritus. Quamobrem gravissimas tam ingrati animi, tantorumque scelerum dederunt poenas, missique sunt sub legis Mosaicae jugum. Postea vero cum in quadam Syriae parte consedissent, haec terra Judaea, et ipsi Judaei appellati sunt. Ibi sub judicibus ac deinde regibus constituti, ob peccata, et susceptas pravas religiones vexati sunt bellis, et variis servitutis generibus, quarum ultima Babylone contigit. Exinde [Col. 0840C] tetrarchas habuerunt usque ad Herodem, et quintum decimum Tiberii imperatoris annum, quo Christum crucis affecerunt supplicio.
Itaque posteaquam Judaei ita ad impios deorum cultus descivissent, ac sibi a Deo missos, qui ad meliorem frugem hortabantur, sacros prophetas sprevissent occidissentque, tum Deus, quemadmodum Hieremias, Esdras, Helias, Malachias, David, Isaias praedixerant, Filium suum, opificem rerum, et suum consiliatorem misit, ut sanctam religionem transferret ad gentes (cap. 11) . At is tamen Dei Filius, ut liberam iisdem Judaeis Deum sequendi faceret potestatem, ex eorum gente virginem elegit, ejusque se insinuavit utero, quemadmodum a Salomone, Isaia, Davide et Daniele longe antea praenuntiatum [Col. 0840D] fuerat (cap. 12) . Jure igitur merito illos Auctor noster propterea coarguit, quod alium Messiam expectent Christum quippe verum esse Messiam, ex hac virgine natum, et verum hominem factum, aliis adhuc Danielis, Davidis, et Isaiae verbis plane convincit. Praeterea hunc prima generatione ab aeterno Patre sine matris, sicuti secunda sine patris officio a matre sua ortum esse verum Deum et hominem, non modo facta ejus comprobarunt, sed citata etiam a Lactantio Isaiae, Hieremiae, Davidis, Moysisque verba, imo etiam Apollinis Milesii, tametsi iste de illius divinitate obscurius loquatur (cap. 13) .
Planum dehinc ille facit eosdem prophetas oraculis suis praemonstrasse fore ut Christus ex Davidis [Col. 0841A] familia nasceretur. Nam hoc significant Isaiae et Nathan verba, quae Judaei praepostere ad Salomonem detorquere moliti sunt. Nec minori evidentia docet sacerdotium ejusdem Christi in fundata ab illo Ecclesia praedictum fuisse divinis Davidis, et auctoris primi Regum libri, ac Zachariae oraculis; quae Judaei de Josue aut sacerdote Jesu, filio Josedech, explicare frustra conabantur (cap. 14) .
Ad praecantata ab iisdem sacris vatibus miracula Christi inde delabitur, postquam demonstravit ab illis pariter praenuntiatam vocem in ejus baptismate auditam (cap. 15) . Eo quippe lavacro ablutus, innumeris miraculis, quae ab Apolline portentificae virtutes appellantur, paralyticos, claudos, caecos, mutos, surdos, leprosos et quolibet morborum genere afflictos, [Col. 0841B] non manu aut medicamentis, sed solo verbo sanavit pluresque mortuos revocavit ad vitam. Ad haec vero, quinque millia hominum quinque panibus et duobus piscibus in deserto saturavit, sedavit tempestates, et super mare siccis ambulavit pedibus. Ostendit autem Lactantius haec antea annuntiata fuisse, aut prophetarum nostrorum vaticiniis, aut Sibyllarum carminibus, quorum auctoritatem elevare gentiles tum perperam moliebantur.
At plurimi his longe iniquiores objectabant hominem infami mortis supplicio interemptum, ab aliis hominibus sine insania coli non posse (cap. 16) . Verum praeterquam quod nemo credidisset Christum esse Deum, aut divino honore dignum, si felicissimam in hoc mundo vitam vixisset; mortis certe illius [Col. 0841C] genus, magna et divina virtute susceptum, pluribus ante saeculis David et Salomon vaticinati fuerant. Judaei vero ira et invidia obcaecati, ideo cruci illum suffixerunt, quod nescirent duos fore ejus in hunc mundum adventus, quorum prior sicut David, Isaias, et Sibylla praedixerant, non sine dedecore et ignominia esse debuit.
Urgebant tamen Judaei Christum hominem fuisse impium; quippe qui abrogavit Moysis legem, suillae carnis interdictum ac circumcisionem (cap. 17) . Sed nequidquam, ait Lactantius. Nam sicut Michaeas, Sibylla, et ipsemet Moyses, ita Isaias; idemque Moyses, et Jesus Nave Christi typus, praecinerant ferendam esse novam legem, qua vetus, ac circumcisio [Col. 0841D] tolleretur. Quid vero, quod illa circumcisio Judaica praenotabat annuntiatam a prophetis sanctam cordis et spiritus circumcisionem, quemadmodum suillae carnis interdictio demonstrabat a peccatis, et foedis actibus esse abstinendum?
Praeterea Christus Judae proditionem ac necem suam praedixerat, nec anticipato tempore, Pilatus illum falso accusatum tradidit Judaeis (cap. 18) . Ab his autem, quemadmodum Isaias, Sibyllae et David praenuntiaverant, flagellis caesus, deformatus sputis, felle et aceto potatus, tamquam agnus obmutuit, et ductus ad victimam lignoque crucis suspensus, ultro mortem obiit Gaviana crudeliorem, et, quae nulla eloquentiae vi satis deplorari potest. Porro autem illam Christi mortem, et quae postea contigerunt ab [Col. 0842A] Esdra, Isaia, Davide, Hieremia, Moyse, Amos, et Sibylla scriptis prius tradita legimus (cap. 19) .
Nec minus perspicue sacri prophetae nostri dudum antea enuntiaverunt Christum tertia post mortem die ad vitam revocandum. Ex his autem auctor noster citat Davidem, Oseam, ac Sibyllam (cap. 20) . Tum ille narrat quomodo Christus redivivus in Galilaeam profectus sit, ubi non Judaeis, ne eos in poenitentiam adduceret, sed discipulis suis videndum se praebuit, eisque patefecit sacrae Scripturae arcana, quae huc usque a nemine poterant perspici. Sacra autem haec Scriptura Vetus Testamentum vocatur, a Novo minime distinctum. Illius quippe hoc adimpletio est, et in utroque idem testator Christus, qui morte sua Christianos, rejectis Judaeis, fecit, Hieremia [Col. 0842B] teste, aeterni regni haeredes.
Tandem ille quadragesimo post mortem die in coelum, uti antea scripserat Daniel, conscendit (cap. 21) . Discipuli vero illius per totum mundum postea dispersi, magna peneque innumerabilia miracula fecerunt, posueruntque Ecclesiae fundamenta. Ex his Petrus et Paulus Romae praedicantes, a Nerone occisi sunt. Extat autem, ait Lactantius, ea Petri praedicatio, quae Judaicae gentis ruinam, Vespasiano imperante, futuram praenotavit.
Contra tamen christianae religionis hostes instabant fieri non posse, ut quid unquam de natura immortali decedat, Deoque indignum, ut qui homines docturus erat, fieret homo, infirmitatibus carnis nostrae et morti subjectus (cap. 22) . Nonne enim Christus [Col. 0842C] homines majori et efficaciori auctoritate docuisset, si venisset ut Deus?
Nequaquam, ait Lactantius. Doctor enim et praeceptor debet tradita a se morum vitaeque praecepta non verbo tantum docere, sed implere etiam exemplo (cap. 23) . Quod sane post mundum conditum solus Christus, utpote Deus et homo, exsecutus est. Terrenus namque doctor summam doctrinam et virtutem capere non potest, nisi ab aliis doceatur (cap. 24) . Coelestis vero magister, nisi homo, non potest hominibus praeire exemplo, ac quid agendum sit praemonstrare. Debuit ergo Christus ex virgine nasci, et simul homo esse et Deus; ut inter Deum et homines mediator sive, ut aiunt Graeci, μεσίτης constitutus, Ecclesiam [Col. 0842D] conderet, doceret homines, eosque ad immortalitatem perduceret (cap. 25) .
Cur autem cruci affixus mori voluerit, duplicem Lactantius profert rationem (cap. 26) . Primo quia hoc necis illius genus a prophetis fuerat praenuntiatum. Secundo, sicut edita a Christo miracula, quae auctor noster singulatim enarrat, ita etiam aceti potus, spinea corona, et alia quae pertulit tormenta, magnum aliquid significabant. Denique tot tantisque cruciatibus, tamque crudeli morte, homines et patientiam docuit, et mortis contemptum.
At, inquiebant, cur supplicio crucis potius, quam alia honestiori morte vitam finire maluit? Respondet Lactantius, ut infirmis et humilibus opem ferret; ut praeberet omnibus exemplum; ut corpus ejus integrum, [Col. 0843A] et ad resurgendum habile servaretur; ut mors ejus omnibus innotesceret; ut ostenderet ex omni terrarum orbe congregandum sub alas suas populum, qui signum crucis erat suscepturus. Adjecit ille figuram mortis Christi fuisse agnum, qui a Judaeis ex Aegypto exeuntibus immolatus est.
Ostendit deinde miram esse potentiam signi crucis, quo quidem, ac Christi nomine daemones expelluntur, nec consulti possunt dare responsa (cap. 27) . Neque dicendum id ab iis non metu, sed odio fieri. Christianos quippe, hoc crucis signo munitos, potius punire quam fugere deberent. Ad haec vero, si daemones, qui gentilium dii revera erant, christianis, crucis signum praeferentibus, nocere non possint, et ab iis vincantur, vera profecto et victrix est christiana [Col. 0843B] religio. At hosce daemones eosdem esse, ac ethnicorum deos, variis Lactantius probat argumentis, atque eo potissimum, quod illi necromantiae artibus evocati, de se, et de Deo respondebant quidem, sed non aliunde, quam ab inferis, ubi Christus biduo tantum fuit.
Trismegistus autem plura locutus est de illo, et Deo Patre ejus, quem agnoscere, et cui servire omnino tenemur (cap. 28) . Atque inde religio, id est, a pietatis vinculo, quo religati sumus, non a religendo, uti opinabatur Cicero, nomen sortita est. At sicut religio veri Dei, sic superstitio, quae a voce superstes nomenclationem habet, falsorum deorum impius est cultus.
Post haec docet Lactantius Christum, Dei Filium, [Col. 0843C] unum et ejusdem cum summo Patre suo substantiae esse Deum (cap. 29) . Ab illo siquidem tamquam a fonte rivus, et radius a sole procedit, nec potest ab eo separari. Quod quidem quibusdam exemplis explicatum, duplici confirmat Isaiae testimonio. Ex quibus concludit summum Patrem Deum cum Filio colendum.
Veram autem hanc doctrinam non solum infensissimi christianae religionis inimici gentiles atque Judaei impugnabant; sed haeretici quoque, uti praedictum fuerat, labefactare nitebantur (cap. 30) . Quidam etenim ex his, qui lubrica fide, erroribusque suis fecerunt ecclesiasticae unitatis dissidium, augendis opibus et honori studebant, maximumque affectabant sacerdotium; vel credebant aut esse incongruum, [Col. 0843D] aut fieri neutiquam posse; ut Deus carne humana indueretur, vel falsorum tandem prophetarum vaticinatione decepti sunt. Singulos autem haeresum auctores, ut ab iis diligentius caveamus, nominibus suis Lactantius appellat, palamque facit quae vera sit catholica Ecclesia. Spondet denique se contra omnes haereticos peculiari in opere disputaturum, nobisque hujus et sequentis libri argumentum proponit.
In hujus libri prologo Lactantius declarat nullum sibi esse dubium, quin homines inepte religiosi, vix [Col. 0844A] lecto fortasse ejus aliorumque principio, illos statim projiciant et exsecrentur, (cap. 1) . Ab his tamen humanitatis jure postulat, ut eos prius legant, quam condemnent. Sed fatetur se hoc ab illis non impetraturum, qui christianos, inaudita causa, quibuslibet suppliciis excarnificatos trucidabant. Sperat tamen se non omnem prorsus operam perditurum. Nutantes enimvero christianos confirmabit, aut saltem gaudebit se in veritatis luce versari. Neque etiam omnino desperandum fore ominatur, ut orationis dulcedo et suavitas mentes sanas ad ipsum audiendum alliciat. Ethnici siquidem sacris nostris scriptoribus ob rudem impolitumque loquendi modum non crediderunt. Sapientia itaque et christianae religionis veritas idoneis praeconibus cum indigeat, nec qui hactenus ad [Col. 0844B] eam tuendam, uti Minucius Felix, Tertullianus, et Cyprianus se contulere, ejus suffecerint defensioni, plures idcirco ausi sunt contra ignotam sibi veritatem scribere.
Duos autem ex illis eosque sibi notissimos ac coaevos memorat, quorum alter philosophi officium professus, disputationes suas corruptissimis moribus destruxit (cap. 2) . Tribus vero in libris, quos contra religionem christianam evomuit, tam in propugnando deorum cultu, quam in nostra religione impugnanda, vanus apparuit, ineptus, et ridiculus. Alter autem e numero judicum, atque in primis faciendae persecutionis auctor, duos composuit libellos, graeco φιλαληθεῖς nomine inscriptos, quibus nisus est demonstrare sacram Scripturam sibi esse contrariam; Paulum et [Col. 0844C] Petrum aliosque Christi discipulos fuisse piscatores, rudes, indoctos, et fallaciarum disseminatores; Christum a Judaeis fugatum, ac collecta nongentorum hominum manu, furta fecisse et latrocinia; ab Apollonio vel paria vel majora, quam ab illo, edita miracula; ac tandem hunc Apollonium qui divinitatem sibi non arrogavit, Christo fuisse modestiorem (cap. 3) . Sed his omnibus tam invicte quam breviter infirmatis funditusque eversis, nos auctor noster admonet se impiis sacrilegorum horumce Scriptorum divulgatis commentationibus stimulatum, manum his admovisse libris conscribendis, in quibus christianae religionis veritatem plenius et uberius, quam Tertullianus in Apologetico, ac Cyprianus in sua ad Demetrianum oratione, tuebitur et demonstrabit (cap. 4) . [Col. 0844D] Suo autem si hortatu et exemplo praemonstratam viam docti homines inierint, non dubitat, quin brevi tempore pravae religiones evanescant, solaque supersit christiana religio.
Finita hac praefatione, venit ad propositam de justitia disputationem (cap. 5) . Summa vero, inquit ille, virtus aut virtutis fons est haec justitia, quam poetae et philosophi frustra quaesitam finxerunt e terris migrasse in coelum. Saturno siquidem regnante, cultus veri Dei, pax summa, et temperantia ubique regnabant. At Jupiter postquam regnum eidem Saturno patri suo eripuit, terrore insolentissimae potestatis homines a Deo abduxit, ut ipsum adorarent (cap. 6) . Tum vero sublatus est veri Dei cultus, et ignorantia, [Col. 0845A] caecitas, error, vitium, avaritia, idololatria, malaque omnia postea ita inundaverunt, ut nullum amplius exstiterit justitiae vestigium. Verum Deus indulgentissimus suum, ultimo appropinquante tempore, misit nuntium, qui hancce justitiam, quae ipsa Dei unici pia et religiosa cultora est, ad nos tandem reduxit (cap. 7) .
Cur ergo, inquies, illam non omnibus pariter dedit? Quamvis Lactantius huic quaestioni jam fecisset satis, rursus tamen respondet Deum non exclusisse penitus mala, eaque permisisse, ut virtus suum, sine quo constare nequit, adversarium haberet, ac christianorum fides et constantia exerceretur. Falluntur ergo, qui putabant a mundo abesse justitiam. Ante eorum enim oculos erat, et ab omnibus facile suscipi potest, [Col. 0845B] si verum Deum colere et praecepta illius implere voluerint. Si rite enim observarentur, nulla plane forent bella, nullae dissensiones, insidiae, fraudes, rapinae, nulla stupra, adulteria, aliaque crimina; nullus esset extra generandi cupiditatem concubitus, ac per totum terrarum orbem mansuetudo, pietas, pax, innocentia, aequitas, temperantia, fides vigerent. Universa siquidem mala impius deorum cultus secum invexit (cap. 8) .
Nulla igitur apud falsorum deorum cultores poterat esse justitia, quippe qui innocentes christianos, atque ut ipsi fatebantur, justorum imitatores, quibuscumque horrendis suppliciis vexando, et occidendo, belluas feritate superabant (cap. 9) . Tantam autem crudelitatem, tantumque odium pepererat veritas, [Col. 0845C] christianorumque pietas, et sanctimonia, quibus solent malorum hominum scelera argui et condemnari. Tam pii enimvero erant christiani, quam impii gentiles, uti auctor noster longa scelerum et criminum, in quibus hi quotidie volutabantur, enumeratione, atque Senecae et Lucilii testimonio convincit. Quid vero, quod Aeneae exemplo ostendit tum etiam eos esse maxime impios, cum vellent pii omnibus videri (cap. 10) .
Pro impietatis itaque merito gravioribus saepe vexabantur malis, quae illi fortunae perperam tribuebant. Offenso etenim vero Deo, poenas hi aliique, qui apud illos religiosi et natura boni videbantur, jure meritissimo solverunt. Jovem namque colebant, et Venerem, aliosque deos detestandis infames sceleribus. [Col. 0845D] Quae quidem omnia ut eorum cultores possent impune imitari, in theatris repraesentare non erubescebant.
Itaque ea fuit illorum impietas, et crudelitas, ut immanissimam, dictuque plane horrendam, quam Lactantius graphice depingit, in christianos commoverint persecutionem (cap. 11) . Quin etiam sceleratissimi homines sacrilegas et a Domitio collectas leges condiderunt; ut scirent omnes quibus poenis christianos multari oporteret. Sed hos imitari debebant ethnici, si sapientes fuissent, si vero stulti, illos spernere et irridere, vel suam illis relinquere stultitiam (cap. 12) . Quis enimvero, nisi stultissimus, [Col. 0846A] stulto invideat? At iidem ethnici cum in christianos tam crudeliter saeviunt, fatentur quidem illos non esse stultos, sed metuunt ne, invalescente in dies illorum justitia, ipsi cum diis suis narinosis deserantur. Et certe christianorum numerus nec tormentis, nec morte imminutus, semper crescebat (cap. 13) . Quis autem non virorum tantum, sed mulierum etiam et puerorum invictam ubique gentium in immanissimis et horrendis suppliciis patientiam, auctumque semper eorum numerum considerando, confestim non intelligebat et illos minime stultos, et veram esse eorum religionem?
Nec sibi objici Lactantius patitur quosdam cessisse suppliciis. Data enimvero sibi facultate, et Ecclesiis pace, ad christianam professionem protinus rediere, [Col. 0846B] et acta peccati poenitentia, firmior facta est eorum fides. Nostri porro martyres illatam sibi immanissimis cruciatibus mortem cum facillime vitare possent, eam longe gloriosius, quam Mutius et Regulus, sponte sua oppetierunt. In iss itaque martyribus vera, quae ab Horatio et Seneca laudatur, virtus et sapientia, quemadmodum mera, ut canunt Sibyllae, in gentililibus, fictitios deos colentibus, impietas et stultitia fuit.
Cur vero christianos tametsi sapientes, ab ethnicis stulti dicerentur, hanc Lactantius reddit rationem, quia justitia quamdam prae se fert stultitiae speciem (cap. 14) . Sed antequam id ille Carneadis Academici, ab Cicerone et Lucilio plurimum laudati, duplici pro justitia, et contra justitiam oratione ostendat, manifestum [Col. 0846C] nobis utique facit duas justitiae esse partes pietatem et aequitatem. Pietas autem est Dei cognitio et cultus. Aequitas vero seu aequabilitas, omnes homines aequos et pares facit. Atqui ethnici Deum verum neque cognoscunt neque venerantur. Apud ipsos quoque erant pauperes et divites, ac diversae omnino hominum conditiones, sicut et diversi honorum dignitatumque gradus. Nulla igitur apud illos fuit pietas et aequitas, ac proinde nulla justitia. Omnes vero christiani verum Deum colunt, ac quamvis corporum conditione diversi, spiritu nihilominus, et sincera animi demissione, seu humilitate, rerumque humanarum contemptu, opum atque utilitatum communicatione, pares erant et aequales (cap. 15) . Tum deinde orationis a Carneade contra justitiam, quam philosophi [Col. 0846D] nec invenire nec defendere potuerunt, habitae hanc summam exhibet (cap. 16) . In ea Carneades justitiam in civilem et naturalem divisit. Utramque vero subvertere eo conatus est, quod civilis sit quidem sapientia, sed justitia non sit, naturalis autem sit justitia, sed non sapientia. Plurima enim, inquiebat ille, quae sapienter acta videbantur, injusta plane crant, uti patet exemplo hominis, qui vel venalis domus celat vitia, vel ut vitae suae consulat, tabulam alteri secum naufragium facienti, vel equum alteri secum in communi certamine ab hostibus vulnerato cripit. Verum tota haec Carneadis oratio, cui doctiores ethnici respondere non poterant, ab auctore nostro firmis rationibus, dataque vera [Col. 0847A] sapientiae et stultitiae definitione confutatur, penitusque destruitur (cap. 17) .
Altera Carneades pro justitia oratione probare nititur ideo eam ab hominibus coli, et comparari, quia honor est debita virtuti merces (cap. 18) . Sed hanc quoque orationem refellit Lactantius, quia Academicus ille homo sibi absurde contradixit, nec compertum habuit quod sit virtutis praemium. Ab solo siquidem illud dari potest Deo vero, qui voluit virtutem sub stultitiae specie esse celatam. Nec minus clare auctor noster ostendit ab ethnicis dementibus christianos in stultorum numero propterea censeri, quod torqueri et interfici mallent, quam tribus digitis thura falsis diis incendere.
Inexpiabilis autem facinoris reos esse probat, qui [Col. 0847B] hujuscemodi diis, sive potius daemonibus, quorum nec originem nec nomen noverant, impie servientes, Deum verum ab aliis coli non patiuntur (cap. 19) . Prius siquidem quam christianis vim inferrent, probare utique debebant, qui qualesve sint eorum dii, quo cultu honorandi, et utrum illorum providentia mundus regatur. Religio enim cogi, inquit, non potest: non vi et armis, non scelere et saevitia, non cruciatibus et caede, sed invictis rationum momentis, patientia et spontanea morte defendi persuaderique debet. Voluntaria autem idcirco est, quia Deus nec amat nisi amantem, nec audit, nisi ex animo precantem. Atqui ethnicorum religio tota est in ritibus externis, quibus falsos deos, christianorum vero tota in animo, quo verum Deum adorant ac precantur.
[Col. 0847C] Qui ergo deos non colit nullam illis facit injuriam, aut si quam faciat, haec ab ipsismet diis, non vero ab aliis propulsanda erat (cap. 20) . Neque etiam christianos ad sacrificia illis facienda cogere ulli licebat. Exsecratio namque est, non sacrificium, quod ab invito extorquetur: nec illud aut volentibus diis, aut christianis nolentibus prodesse poterat.
At objiciebant ethnici puniendos esse, qui religionem evertunt. Sed christiani, reponit Lactantius, eam minus destruebant, quam Aegyptii, qui bestias et dictu pudenda venerabantur; quam alii ethnici, qui deos suos in templis adorabant, et deridebant in theatris: quam philosophi, qui docebant aut nullos esse deos, aut omnia sua sponte vel fortuitu fieri: [Col. 0847D] quam alii tandem, qui venditabant deos de terrenis rebus nullam habere curam, nec unquam ira aut gratia commoveri, nec ab ullo homine timendos. Verum insani revera gentiles, et furore a daemonibus inspirato excaecati christianos, fictis diis sacrificare recusantes, quibuslibet atrocissimis suppliciis enecabant (cap. 21) .
Verum hi ab iisdem christianis sciscitabantur cur illorum Deus patiatur suos cultores non solum cruciari, sed pauperes esse, miseros et inhonoratos (cap. 22) . Sed huic quaestioni facile respondet Lactantius. Proposita etenim patientiae, quam virtutem maximam esse negare nemo potest, definitione, evidentissime ostendit haec a Deo permitti; quia non ad [Col. 0848A] fragilia corporis, sed ad perpetua animi bona respiciendum est. Deinde Deus sinit christianos his adversis tentari, ne rebus prosperis corrumpantur, ut illorum probet fidem ac devotionem, ut eorum numerus augeatur, et plurimi relicto tandem deorum cultu, illorum sequantur exemplum. Neque tamen tyranni, qui in illos tanta inhumanitate saeviebant, id ferent impune, sed in extremo judicio punientur. Recte ergo hinc concludit dandam ab omnibus hominibus justitiae, patientiae, aliisque virtutibus operam; ut finito hujus vitae decursu, aeternam mercedem accipiant.
Docet in hoc libro Lactantius quo ritu, quove sacrificio [Col. 0848B] Deum coli oporteat, ac quis sit verus in quo summa rerum consistit, Dei cultus (cap. 1) . Nullus autem, inquit, alius hic est, nisi innocentia, quam solam Deus ab homine desiderat. Tota itaque via ethnicos errasse demonstrat, qui deos suos hostiis, sacrificiis, libationibus, aliisque externis ritibus, tamquam iis indigerent, colendos censebant (cap. 2) . Verus etenim Dei cultus est, quo mens colentis se ipsam illi immaculatam hostiam sistit. Quomodo autem id praestandum sit, deinceps a se auctor noster dicit esse patefaciendum, ut ad justitiam, qua, teste Cicerone, nihil melius, homines erudiantur. Primo autem docet duas esse humanae vitae vias, quarum una virtutis est, et ducit ad coelum; altera vitiorum, et ad inferos deprimit (cap. 3) . Nobis autem enucleate [Col. 0848C] explicat quam incogniti philosophis, poetisque fuerint utriusque viae exitus, quantumque illi in utraque explicanda a christianis dissideant. Dehinc ostendit tam planam, facilem et jucundam esse vitiorum viam, quam virtutum iter difficile, spinosum et asperum; sed finem illius sempiternam esse poenam, et hujus beatam immortalitatem (cap. 4) . Nam haec aeterna felicitas maximis tantum laboribus, in hac vita constanter toleratis, conceditur. Quapropter Deus voluit communem hominibus esse adversarium, qui eis omni dolo et arte insidietur, coneturque illos ad peccatum allicere atque avocare a recta virtutum semita.
Ad singulas autem virtutes exponendas priusquam ille veniat, rejicit ac refellit datas a poeta Lucilio virtutis [Col. 0848D] descriptiones, ex quibus Cicero vivendi officia, suis in libris explicata, traxerat (cap. 5 et 6) . Planum dehinc facit virtutem praecise positam non esse, uti putabant, in boni et mali scientia, vel in augenda re familiari, vel opibus quaerendis, vel pretio divitiis persolvendo; aut bonorum malorumve defensione, aut commodis patriae parandis. Lucilium porro aliosque in tradendis virtutis definitionibus ideo deceptos esse colligit; quia cum nemo, nisi a Deo cruditus, quae vera sit virtus, scire queat, hi umbram tantum et imagines ejus consectati sunt (cap. 7) . Huc accedit, quod falsa virtutis et sapientiae specie delusi, non animadverterunt varios vitiorum et inferni tramites, quibus diabolus homines pro sua cujusque [Col. 0849A] animi propensione ad perniciem inducit ac pertrahit. Neque etiam magis compertum ipsis fuit unicam esse virtutis et veritatis semitam, cultum videlicet veri Dei, quo solo in salutis portum penetrare possumus.
Tum docet Lactantius suscipiendam esse Dei legem, mirum in modum a Cicerone laudatam, sed cujus ille nunquam agnovit praecepta (cap. 8) . Illorum primum, caputque est Deum nosse, colere, eique obtemperare soli. Quamobrem illius ignoratio summum est malum. Jus vero civile, aliasque peculiares gentium leges utilitas invenit (cap. 9) . Qui eas igitur divinae legis ignarus sequitur, is justus fieri non potest. Quorum etiam, uti Cimonis, quaecumque virtutes, naturali ingenio, et sine cognitione veri Dei comparatae [Col. 0849B] videntur, horum supervacua sunt et inania bona opera, ac similia humano corpori capite carenti. Vera itaque pietate caret quisquis Deum non agnovit, omnesque ejus, quae bonae apparent, actiones in mortifera et tenebrarum via inveniuntur. Qui autem Deum agnoscit, et vivit injuste, hic tamquam animal quoddam vitiosum, ac debile est, sed potest sanari. Ut perfecte autem sanus homo juste vivat, huic cognitio Dei, sicut corpori caput, et virtutes, ut eidem corpori membra plane necessaria sunt. Primum ergo justitiae officium, in quo salus hominis et summa rerum versatur, est verum Deum agnoscere, et illum debito cultu prosequi, semper ei parere, devotissime servire, et in illo promerendo omnem collocare operam.
[Col. 0849C] Sicut autem primum justitiae officium est conjungi cum Deo, et hoc vocatur religio: ita secundum est cum homine consociari, et illud appellatur misericordia vel humanitas (cap. 20) . Propria vero justorum haec virtus continet vitae communis societatem. Deus enim homines ideo inermes creavit, instruxitque sapientia, ut sese invicem diligant, ac mutuis officiis tueantur. Quocirca tollendae sunt, uti Deus jubet, inimicitiae, et aliis semper benefaciendum. Plautum itaque et Ciceronem recte Lactantius castigat, qui opem negabant egentibus ferendam, et alios refellit misericordiae osores, qui nolebant hominem alteri etiam mox perituro succurrere (cap. 11) . Cicero tamen postmodum poenitentia quasi actus, confessus est idoneis hominibus indigentibus [Col. 0849D] de re familiari aliquid impertiendum. Sed hunc confutat Lactantius, quia idoneorum nomine homines intelligit, qui possint gratiam referre. Fatetur quidem melius esse largiri tribulibus suis, sed contendit verum misericordiae et largitionis officium esse egentes et inutiles alere, aliisque in necessitate opitulari, sed sine ulla spe aut humanae gloriae aucupandae, aut foenoris ullius recipiendi. Bene enimvero alteri facientes, mercedem a solo Deo exspectare debent.
Dehinc auctor noster contra eumdem Ciceronem disputat de hospitalitate, de redemptione captivorum, de pupillorum, viduarum et aliorum auxilio destitutorum defensione, de cura aegrorum ac de peregrinorum [Col. 0850A] et pauperum sepultura: quod quidem ultimum misericordiae officium ab ethnicis praetermissum fuerat (cap. 12) .
Tum variis ille rationibus ethnicos redarguit, qui objiciebant his pietatis et misericordiae officiis una die exhauriri unius hominis patrimonium. Variis siquidem rationibus evincit non timendam hujusmodi paupertatem, atque ea saltem, quae superfluunt, eroganda.
Magnam autem docet esse mercedem misericordiae, ob quam Deus homini pollicetur, si tamen non peccandi deinceps propositum adsit, omnia se peccata remissurum (cap. 13) . Neque ulli fas est animum praetexere nullius peccati conscium. Nam praeterquam quod is inde majorem justitiae operam [Col. 0850B] impendere deberet, nullus profecto est ab omni prorsus cujuslibet peccati labe vacuus et purus. In sola porro justitia, qua qui eget, pauper est, collocandae divitiae. Et vero si ethnici in fabricandis exornandisque deorum simulacris opes consumunt, quanto aequius est illas hominibus egenis, qui viva ac spirantia sunt Dei simulacra, liberaliter impertiri.
Post haec Lactantius insectatur impugnatque Stoicos, qui misericordiam, omnesque alios animi affectus ab homine tollendos esse opinabantur (cap. 13 et 14) . Perspicue autem ostendit singulos mutis animalibus singulis, et universos homini a natura insitos esse, hancque Stoicorum opinionem recidere in errorem Peripateticorum qui vitia, quoniam, uti inquiebant, tolli non possunt, medietate temperanda esse [Col. 0850C] somniaverant (cap. 15 et 16) . Nam contendit ille nec immerito fugienda vitia etiam mediocria. Ad haec vero, in maximis quemadmodum in minimis affectibus potest esse vitium et virtus. Praeterea nec morbus, nec vitium est ira, libidine et cupiditate moveri, sed esse iracundum, libidinosum et cupidum. (cap. 17.) Quin etiam metus aliquando summa fortitudo est. Nonne enim Dei timor invictos in horrendis crudelissimisque cruciatibus ac ipsa morte facit. Non evellendus ergo timor, ut stoici, neque moderandus, sicut Peripatetici arbitrabantur, sed in veram viam dirigendus. Similiter cupiditas vitium non est, si non terrena, sed coelestia concupiscamus. Stoicos itaque rursus refellit, qui haec non cupiditate, sed voluntate fieri, et homines, ad immobilem mentis stuporem [Col. 0850D] sive ἀπάθειαν deduci posse garriebant. Nam vis et ratio animi est in motu, ac sicut cogitatio est mentis agitatio, ac vita actuosa, ita mors est quieta. Sed illorum error inde ortus erat, quod ignoraverint praescriptos virtutis limites. Non virtus quippe est mortem more philosophorum quorumdam contemnere, sed eam constanter sustinere, cum aliqui ad Deum relinquendum, aut veram fidem prodendam, adigere nos volunt. Ciceronis autem ac Senecae testimonio id Lactantius asserit et corroborat.
Redit inde ad explicanda alia Dei praecepta, quibus prohibetur, ne quis fragilem boni operis gloriam captet, vel mentiatur, vel accipiat creditae pecuniae usuram, aut aliquod a paupere munus, aut maledicenti [Col. 0851A] nisi benedicendo respondeat; aut culpa sua alium hominem faciat sibi inimicum, aut injuriam ulli faciat, aut illatam ferat impatienter (cap. 18) . Ibi autem Cicero recte corripitur, qui decernit poenas ab eo, qui nos lacessivit, posse merito jure reposci. Qui enim poenas a laedente repetit, jam victus est. Ad haec vero Deus prohibet, ne sol super iram nostram occidat. Nec immerito Cicero Caesarem in hoc potissimum laudat, quod nihil nisi injuriarum soleret oblivisci.
In Peripateticos ibi auctor noster adhuc recidit, eosque propterea inscitiae condemnat, quia docebant iram esse virtutis fomitem, qua fortius adversus hostes dimicetur (cap. 19) . Ira enimvero, cupiditas, et libido, unde fictae a poetis tres furiae, hominem in omnia peccata praecipitem agunt; nisi earum limites [Col. 0851B] a Deo constituti recte serventur. At sicuti gentiles eos praetergressi sunt, sic qui intra illos se continet is patiens est, fortis et justus.
Gradum inde facit ad quinque corporeorum sensuum voluptates, quae coerceri debent, aut quemadmodum animi affectus, ad rectam rationem revocari (cap. 20) . In belluis autem unam tantummodo, quae ad generandum pertinet, esse arbitratur; infinitas vero in homine sed virtute comprimendas. Una ex iis est oculorum, quam nonnulli philosophi jure merito proscribunt, nisi publica probarent spectacula, iisque delectarentur. Ludos vero circenses, ac nominatim spectacula gladiatorum vetita esse docet generali Dei lege, qua quodlibet homicidium facere, aut videre, aut filios recenter natos exponere omnibus [Col. 0851C] omnino interdicitur. Nec minori severitate improbat comoedias, tragoedias, venationes Saturno dicatas, scenicos ludos Libero, memoratos circenses Neptuno consecratos, caeterasque ejuscemodi ludorum celebrationes.
Neque etiam minus, inquit, vitiosa est aurium voluptas, quae ex suavitate vocis, sermonis et cantus maxime in scena et theatro percipitur (cap. 21) . Eam sane ob causam voluit Deus divinas scripturas simplici sermone conscribi. Si cui autem homini voluptati sint cantus et carmina, huic, ait Lactantius laudes Dei canere et audire debet esse jucundum.
Gustatus autem et odoratus oblectamenta similiter cavenda sunt (cap. 22) . Turpe siquidem bono sapientique viro est, si ventri et gulae serviat, aut floribus [Col. 0851D] incedat coronatus. Voluptatum praeterea illecebrae arma diabolo subministrant, quibus titillat animas, earumque virtutem expugnare conatur.
Fatetur quidem Lactantius voluptatem tactus esse totius corporis sensum: sed de sola libidine disserit (cap. 23) . Quamvis autem haec in hominibus longe major et ardentior, quam in caeteris animantibus sit; eam tamen diabolus variis modis, ac maxime lupanaribus, palam et impune constitutis, acuit et inflammat. Contra ejus itaque impetus maxima virtute armari debemus. At si quis ejus affectus fraenare non possit, illam intra legitimi thori contineat praescriptum. Nulli enim viro plures mulieres, neque ulli mulieri [Col. 0852A] plures viros ullo plane modo simul habere licet. Ab utroque autem conjuge servanda est conjugii fides, ac nefas omnibus legitima illius voluptate uti, nisi suscipiendae sobolis causa. Vitandum itaque non tantum omne adulterium, sed prava cogitatio, ita ut nullus alienam mulierem videndo, illam animo concupiscat. Neque objiciendum difficile esse fraenos injicere voluptati. Plurimi etenim, ait auctor noster, beatam et incorruptam corporis integritatem retinuerunt. At hoc continentiae genus, quod Deus non praecipit, sed dumtaxat consulit, est virtutis tamquam consummatio, qua homo ipsi Deo fit similis.
Si quis porro libidine, cupiditate, aut alio quovis modo peccaverit, non desperanda peccati venia, quam Deus sincere vereque poenitenti concedit. Nec est sane quod quis sibi de peccato occulto blandiatur. [Col. 0852B] Nam nihil, uti ibi Lactantius variis Senecae Ciceronisque verbis confirmat, est Deo absconditum. Omni itaque peccati labe expurganda est conscientia, illique soli aperienda, qui eam sanare potest (cap. 24 et 25) .
Quisquis autem virtute omni praeditus, Dei praeceptis paret et obedit, hic verus illius cultor est, ac vere illi sacrificat. Non enim Deus verbenas, fibras, cespitem, ebur, aut ullum texturae ac picturae opus, non immolationes, et sanguinem pecudum, non magnifica templa exigit, sed puram mentem, castam innocentemque vitam, laudes, hymnos et gratiarum actiones, quae, uti Trismegistus memorat, vera dona sunt, et sacrificia, quae Deus ab homine, ad justitiam, sicut ait Tullius, nato postulat. Hac porro justitia [Col. 0852C] et virtute constat verus Dei cultus, veraque religio. Caeterum ab omnibus misericordia Dei imploranda est, petenda venia peccatorum, et ipse Deus in corde nostro consecrandus.
Hujus libri initio Lactantius palam declarat instituendam a se disputationem de divino perpetuae felicitatis praemio, quod variis sacrarum Scripturarum testimoniis, et argumentis probabilibus se demonstraturum esse confidit (cap. 1) . Sed antea probandum esse putavit quam ob causam factus sit mundus, ac refellendam opinionem Platonis, qui eum semper mansurum, et Aristotelis, qui semper fuisse, ac semper [Col. 0852D] futurum praedicavit. Veriorem quidem esse existimat sententiam Epicuri, qui auctore Democrito, mundum et ortum esse, et periturum asseverat. Sed nec ille, nec alii, inquit, philosophi veritatem leviter odorati, rationem reddere potuerunt cur mundus resolvetur. Quin etiam hi vitiis et cupiditatibus irretiti, ea numquam vera esse intellexerunt, quae a christianis traduntur.
Tot vero tantorumque errorum praecipua procul dubio origo fonsque fuit, quod propriis ingenii viribus ea comprehendere voluerint, quae ab homine, nisi a Deo edoctus fuerit, non possunt intelligi (cap. 2) . Stoicos vero nominatim corripit, qui modo naturam [Col. 0853A] dividebant in duas partes, efficientem et effectam, quarum una non possit esse sine altera: modo asserebant Deum esse mentem mundi, et mundum Dei corpus (cap. 3) . Plato quidem eis praeiverat, qui docuit mundum a Deo factum, et ejus providentia gubernari: sed is non explicat cur et cujus gratia factus sit. Stoici vero praedicabant illum esse conditum hominum causa. Verum Epicurus hanc opinionem rejecit, asseruitque illum ortum sponte sua, ac fortuito atomorum concursu. Sed se nescire fatebatur quam factus sit ob causam. Omnes itaque errores illos auctor noster impugnat et destruit (cap. 4) . Variis autem rationibus demonstrat mundum creatum a Deo fuisse, non quidem propter illum ipsum, neque propter se, qui eum creavit, et sine illo esse potest, [Col. 0853B] sed animantium causa, et animantes propter hominem. Cur ergo, inquiebant philosophi et cum eis Cicero, creata est pestiferarum bestiarum et natricum tanta multitudo? Respondet Lactantius homini sapientia praedito bona et mala esse proposita, ut haec vitaret, et illis uteretur. Quam quidem responsionem postquam Asclepiadis testimonio corroboravit, docet utique propter ipsummet Deum creatum fuisse hominem, ut opera ejus intelligat, miretur, praedicet et illum tamquam verum patrem suum colat ac veneretur (cap. 5) . Atque hinc facile satisfacit Epicuro perperam roganti quae ex hominis creatione Deo utilitas.
Urgebat vero impius ille philosophus hominem, si haec vera sint, non debuisse mortalem, et tot morbis [Col. 0853C] obnoxium creari. At priusquam Lactantius tam frivolae argumentationi, jam in superioribus libris eversae respondeat, rursus mundi creationem breviter exponit, aitque hominem post caeteras omnes creaturas mortalem conditum; ut infinita vis, sive multitudo gigneretur animarum, et ipse homo laborum malorumque tolerantia summum immortalitatis bonum, non naturae, sed virtuti tribuendum consequatur. Mortalis itaque primum nascitur, et postea fit immortalis, et immortali felicitate donabitur, si tamen justitiam, veri Dei cultu contentam, et coelesti lavacro acceptam, spretis terrestribus bonis, ac sanctis operibus sartam tectam et integram servaverit.
Errant igitur, qui plures deos colunt, garriuntque mundum nulla ratione, sed voluptatis nostrae causa [Col. 0853D] factum, nulla Dei providentia administrari, et animam hominis cum corpore interituram (cap. 6) .
Quamvis autem coelestis hujus doctrinae summam non intellexerint philosophi gentiles; nulla tamen eorum fuit secta, quae veri aliquid non viderit; sed quod ejus fautores vitio suo, et studio contradicendi corrupisse convincuntur (cap. 7) . Plato enimvero recte mundum a Deo, alii pessime sponte sua vel ex atomis factum dixerunt. Recte stoici illum hominis causa creatum praedicabant; Democritus pessime homines nulla ratione, nulloque auctore, instar vermiculorum ex terra effossos putavit. Recte Aristoteles asseruit hominem ad virtutem, pessime Aristarchus ad voluptatem capessendam natum. Recte Zenon docuit [Col. 0854A] esse inferos, pessime Epicurus id tanquam poetarum figmentum repudiavit.
Ad probandam dehinc animae humanae immortalitatem Lactantius accedit. Eam autem Plato inde demonstrat, quia illa per se ipsam sentit, et semper movetur (cap. 8) . Ne vero eamdem immortalitatem mutis animalibus daret, huic perpetuo, quem homo per se habet, motui optime adjecit sapientiam. In eadem sententia fuerunt et Pythagoras, et Pherecydes, quam frustra Dicaearchus, Democritus, Epicurus, atque etiam Cicero dubiam et incertam facere conati sunt.
Nec objiciendum est animam post corporis mortem non videri amplius. Nam vox, ventus, odor, et ipsemet Deus, etsi sub oculos nostros non cadant, mentis [Col. 0854B] tamen nostrae acie, atque ex eorum effectibus cernuntur. Quapropter nemo urgere debebat intellectu esse difficile quomodo anima sine corporeis organis sensum retinere possit. Non enim facilius intelligitur quomodo Deus vigeat sine corpore. Quid vero quod ethnici credere utique cogebantur deos suos exsistere, tametsi eos corporis expertes esse praedicarent (cap. 9) .
Aliis vero argumentis Lactantius immortalitatem animae demonstrat. Ac primo quidem quia nullum est aliud praeter hominem animal, quod teneat Dei notitiam, cultum et religionem. Secundo, quia homo igne, qui coeleste atque lucis et vitae elementum est, solus ex animalibus utitur. Tertio, quia virtus, inquit, soli homini data, magno argumento est immortales esse [Col. 0854C] animas. Ea enim virtute homo dulces et jucundas hujus vitae voluptates contemnit, immo adversus illas usque ad mortem pugnat. At hujus pugnae et victoriae debetur, et a Deo dabitur aliquod praemium, quod aliud esse nequit, nisi beata post hanc vitam immortalitas.
Quarto, vitia, et quae ex eis percipitur voluptas, finem accipiunt, virtus vero perpetua esse debet (cap. 10) . Ergo ejus merces, et humanus animus, qui illam solus inter animantes cupit, debet, uti ait Cicero, esse immortalis. Quinto, qui virtutem et justitiam sequuntur, quia in hac corporali vita plerumque miseri sunt, debent in altera, sicut ipse Deus, qui aeterna bona tribuit, esse in aeternum beati. Sexto, sicut corporis opera caduca et mortalia sunt; ita [Col. 0854D] animi aeterna esse debent, quemadmodum ingeniorum ac praeclare actorum monimenta sempiterna esse nemo non videt (cap. 11) . Septimo, corpus nihil penitus, nisi temporale aliquid, anima vero multa nec corporea, nec fragilia, sed aeterna desiderat. At non frustra illi insitum est hoc desiderium. Ergo aeterna esse debet. Denique visui ac tactui corpus subjacet, anima autem non potest aut tangi aut videri. Ergo sicut illud mortale, ita haec immortalis est.
Posthaec Lactantius opposita Lucretii argumenta infirmat, planeque diluit (cap. 12) . Objiciebat enim ille: Anima cum corpore nascitur: ergo cum illo in tereat necesse est. Fatetur quidem Lactantius nasci corpus, utpote solidum, terrenaque concretione formatum: [Col. 0855A] sed contendit animam, quae tenuissima est, nec ullum sub corporis sensum cadit, a coelesti subtilitate, ut alibi ipse Lucretius cecinit, deduci, sive a Deo creari. Falsum vero est corpus interire simul atque discedit anima. Per multos etenim dies postea integrum manet, ac certis quibusdam aromatibus conditum, durat perquam diutissime.
Instabat Lucretius: Sensus in pueris crescit, viget in juvenibus, in senibus minuitur. Ergo sensus, sive anima mortalis est. Respondet Lactantius aliud esse mentem, qua vivimus; et aliud animam, qua cogitamus. At mens, inquit, sive intelligentia in homine pro aetate augetur et minuitur. Anima vero in eodem semper permanet statu. Praeterea si memoria scientiaque aliquid accipiant incrementi aut detrimenti, [Col. 0855B] vel si plane deficiant, non animi, sed corporis est vitium.
Urgebat idem Epicureus animam dolori et fuctui, atque idcirco fragilitati et morti esse obnoxiam. Quin immo, ait auctor noster, anima moerorem repellit sapientia et virtute, quae immortalitatis est fabricatrix.
Eadem facilitate illud diluit, a Lucretio additum, animam morbo et oblivione cum corpore suo affici. Virtus enim propterea, inquit, adhibenda est, ne mens, non autem anima ullo frangatur corporis dolore, et oblivionem sui patiatur.
Nec hilum quidem proficiebat Lucretius rursum objiciendo animam esse corporis partem, quae ab illo separata non magis sentit, quam oculus a corpore [Col. 0855C] avulsus. Negat siquidem Lactantius, ac pernegat animam esse corporis partem; sicuti omnes recte inficiantur id, quod in vase aut domo continetur, illius esse partes.
Caeteris autem omnibus imbecillius futiliusque illud esse censet, quod rursum opponit Epicureus ille poeta animam paulatim ex morientibus corporis partibus emigrare. Nam anima in his, qui uno momento interficiuntur, e corpore statim erumpit. Ex frigescentibus vero aliorum, diuturno morbo laborantium, membris si paulatim se explicare videatur, illud non animae, sed corporis defectu accidit.
Ridet porro Lactantius Lucretium qui demum urget ridiculum animae sese dissolvi conquerentis commentum. Quis enim animae ullius etiam Epicurei morientis [Col. 0855D] audivit aliquando ejuscemodi querimoniam? Quae etiam potest esse hominis mortui querela? Denique morientes plurimi se exire potius et proficisci, quam mori, voce aut gestu significant.
Poterat quidem auctor noster Epicureis opponere Pythagoreorum de animae transmigratione opinionem. Sed eam praetermittit, utpote quae absurda, nec commemoratione, aut confutatione digna sit. Veram autem de animae immortalitate sententiam stabilit et confirmat non solum Trismegisti, Apollinis Milesii et Sibyllarum testimoniis, sed quia etiam nullus eam negare auderet coram mago quodam homine, qui novit animas suis carminibus evocare. Neminem vero censet esse magis insulsum et fatuum, quam Aristoxenum, [Col. 0856A] qui cum nullam esse animam diceret, se vivere, et mentem, qua id cogitaverat, se habere non intellexit (cap. 13) .
Quando autem et quomodo post corporis mortem homines impii poena aeterna mulctandi, et justi beata immortalique mercede remunerandi sint, ut explicet Lactantius, haud dubitanter asseverat appropinquare judicii tempus, ac mundum, quem quidam philosophi a multis saeculorum millibus extitisse somniaverant, expletis ab ejus ortu annis sex millibus consumendum: sed hanc ille opinionem rationibus ex quadam tantummodo convenientia petitis stabilire nititur (cap. 14) .
Plura tamen signa, inquit, hanc extremam mundi cladem praecurrent (cap. 15) . Ubique enim quaelibet [Col. 0856B] calamitates, miseriae, impietas, et omnium vitiorum illuvies terram obruent. Aegyptus sanguine tamquam flumine operietur. Romanum imperium, cujus varias aetates Seneca descripsit, subvertetur, quemadmodum a Prophetis, ac Sibylla et Hystaspe praedictum est (cap. 16) . Post bella siquidem civilia decem reges illud inter se partientur, donec ex extremis septemtrionis finibus oriatur rex potentissimus, qui tres ex his decem regibus delebit, ac princeps omnium constituetur. Quae autem quantaque, eo regnante, mala et prodigia futura sint, auctor noster enucleate recenset.
Addit ille mittendum a Deo prophetam magnum, qui editis pluribus miraculis, multos ad Dei cultum convertet (cap. 17) . Sed hic propheta ab alio rege, ex [Col. 0856C] Syria oriundo, occidetur, ac sine sepultura relictus, post diem tertium reviviscet, rapieturque in coelum. Impius autem ille rex, et mendaciorum propheta, se ipsum constituet ac vocabit deum, atque ut adoretur, signa faciet et prodigia. Templum vero Dei diruere conabitur, jubebit sectatores suos non secus ac pecudes signari, immanissima crudelitate vastabit orbem terrae, et montem, in quem veri Dei cultores confugient, obsidebit. Sed Deus eorum precibus exoratus, mittet ex coelo regem magnum, qui illos liberabit, impiosque omnes disperdet. Quae quidem omnia Hystaspis testimonio, et prolatis a se tam Hermetis, quam Sibyllarum verbis praenuntiata esse arbitratur (cap. 18) .
Porro autem rex ille magnus, postquam ceciderit [Col. 0856D] gladius, de coelo noctu descendet, ipso paschatis pervigilio, ac comitantibus Angelis, qui tradent in manus justorum impios montem obsidentes (cap. 19) . His vero deletis, et monte exciso, solus fugiet impius Antichristus, qui quarto postea praelio debellatus, scelerum suorum cum principibus et tyrannis luet poenas. Demum exstincta malitia, requiescet orbis, atque simulacra deorum, et omnis idololatria penitus exstinguetur.
Postea resurgent mortui, et a magno rege, Dei filio cultores veri Dei judicabuntur, ac singuli pro meritis aut mercedem accipient aut poenam (cap. 20) . Ibi autem Lactantius explicat quomodo et quo igne animae improborum homnium, tametsi immortales ac spirituales, [Col. 0857A] revera cruciabuntur. Quin etiam addit justos etiam igne examinandos (cap. 21) .
Neque haec, inquit, mera sunt, ut quidam putant, poetarum, caeteris scriptoribus antiquiorum figmenta. Nam hi veram de hominum resurrectione doctrinam, assiduis prophetarum nostrorum concionibus praedicatam, non satis intelligentes, aut immutarunt, aut corruperunt. Maronis autem testimonio id confirmat, atque insuper ostendit certissimum illud documentum a nemine posse ideo labefactari aut infirmari, quia post tot saecula nullus ab inferis vivus remeavit (cap. 22) .
Falsos itaque illos esse pronuntiat, qui docuerunt animas aut renasci, vel de corporibus in alia corpora migrare. Nam mortui reipsa resurgent, quando [Col. 0857B] eorum animae, uti a Chrysippo et Sibylla traditum, corporibus suis rursum a Deo induentur. Nec putat curiosius inquirendum quomodo id fieri possit. Nulla enim operum Dei etsi ratio reddi queat; credere tamen debemus ab illo veterem hominem inenarrabili modo restituendum, qui novum creavit (cap. 23) .
Post maximum autem, ait ille, judicium, et justos ad vitam revocatos, Christus mille annis regnabit inter homines, ac cum eis versabitur (cap. 24) . Nos autem admonet se breviter ea enarrare, quae opinabatur per id tempus eventura, ac quale futurum hominum vivendi genus. Propter varias autem de elapso ab ortu mundi annorum numero opiniones, dictu fatetur esse difficile, quando complebuntur sex illa annorum millia, quibus finitis, mundi, sicuti superius dixerat, fiet lapsus et ruina. Putat tamen annos ab eo, [Col. 0857C] quo haec scribebat, tempore non amplius superesse quam ducentos (cap. 25) .
Tum deinde nostros ille ante oculos ponit quanta mala, finiente millenario Christi regno, princeps daemonum cum suis asseclis facturus sit, quomodo cum iis penitus interibit, ac solus per septem annos permanebit Dei populus (cap. 26) . His tandem expletis, mundus, inquit, renovabitur, homines transformabuntur in angelorum similitudinem, injusti resurgent, ut cum daemone et ministris ejus igne cruciatuque sempiterno torqueantur. Porro autem ille declarat hanc esse sanctorum prophetarum doctrinam, quam quidem quia christiani abscondebant, exsecrandas opiniones illis ethnici falso ascripserunt. [Col. 0857D] Posthaec in quibusdam tantum editionibus subjungitur epilogus, quo Lactantius Constantini Magni laudat pietatem, ac de restituta christiana religione gratulatur. Sed haec in melioribus codicibus praetermissa tam spuria et supposita videntur, quam certum est auctorem nostrum omnes adhortari ad suscipiendam veram religionem, ad fragilia caducaque bona contemnenda, ad dandam semper justitiae aliisque virtutibus operam, ut possint promissum a Deo sempiternae felicitatis praemium consequi (cap. 27) .
Lactantium horum septem de divinis Institutionibus librorum esse verum auctorem tantus tamque unanimis omnium semper fuit consensus, ut nulla, ne minima quidem ea de re controversia haberi posse videatur. Nihil itaque necesse est infinita propemodum [Col. 0858B] illorum, atque in primis recentiorum, quibus id probetur, testimonia a nobis congeri. Unum tamen instar omnium testem omni exceptione majorem appellabimus Hieronymum, qui disertissime asseverat ab Lactantio nostro compositos: Institutionum divinarum adversum Gentes libros septem (Hieronym. Catalog. script. Eccl. § 80, pag. 121) . In sua quoque ad Magnum oratorem epistola: « Septem, inquit, libros adversus Gentes Arnobius edidit, totidemque discipulus ejus Lactantius, qui de Ira quoque et Opificio Dei duo volumina condidit, quos si legere volueris, Dialogorum Ciceronis in eis ἐπιτομὴν reperies (Epist. 83, ad Magn. pag. 656) . Et rursum in alia epistola, ad Pammachium et Oceanum haec scribit: Quis mihi interdicere potest, ne legam Institutionum ejus, Lactantii, [Col. 0858C] libros, quibus contra Gentes scripsit fortissime (Epist. 41 ad Pamm. et Ocean., pag. 345) ?
Visne aliud adhuc certius tibi dari testimonium? Ecce praesto est ipsiusmet testificatio Lactantii, qui alio in opere, ubi impios falsorum deorum cultores exagitat, haec totidem verbis scripsit: Sed imperitiam horum jam coarguimus in secundo divinarum Institutionum libro (Lactant. lib. de Ira Dei, cap. 2) . Postea vero alios castigat de Christo domino prave sentientes: Quos, inquit, ex parte jam refutavimus in quarto supradicti operis libro. Ubi quoque notat peripateticorum de ira temperanda opinionem: Quibus, ait ille, in sexto libro Institutionum respondimus (Ibid. cap. 17) . Quid plura? Ille rursus eadem in commentatione: Satis, ait ut [Col. 0858D] opinor, ostendimus in nostris Institutionibus deos multos esse non posse (Ibid. cap. 11) . Manifestum denique fecimus in hisce divinarum Institutionem libris ab illo suum de Opificio Dei librum citari. Ab ipso itaque et hunc et alios a se compositos significat. Ratum igitur certumque omnino est Lactantium nostrum esse horum librorum auctorem ac parentem.
Nec minus ex jam citatis illius et Hieronymi verbis constans fixumque esse debet non alium his, de quibus agimus libris, ab Lactantio praefixum titulum, quam Institutionum divinarum. Cur autem eo titulo illos inscripserit, ex his colligere possumus ipsius verbis: Si quidam prudentes, et arbitri aequitatis, institutiones civilis juris compositas ediderunt, quibus [Col. 0859A] civium dissidentium lites contentionesque sopirent; quanto melius nos et rectius divinas institutiones litteris persequemur, in quibus non de stillicidiis, aut aquis arcendis, aut manu conserenda, sed de spe, de vita, de salute, de immortalitate, de Deo loquemur; ut superstitiones mortiferas erroresque turpissimos sopiamus (lib. I Institut. cap. 1) . Quemadmodum igitur plurimi, uti ex eorum operibus liquet, aliique summi, uti ait Cicero (Cic. lib. I de Legib.) , viri libros de Jure civili et Legibus, atque ut ejusdem Ciceronis verbis utamur, de stillicidiorum, ac de parietum jure, aut de stipulationum et judiciorum formulis componendis, a se editos, institutiones civilis juris appellavere, sic longe melius rectiusque Lactantius putavit hos libros suos, in quibus de evertendo falsorum deorum, et [Col. 0859B] stabiliendo veri Dei cultu agitur, Institutionum divinarum nomine et titulo esse inscribendos.
Quid autem institutionum nomine significetur, si roges, respondebimus visum quibusdam eos designari libros, quibus prima docendae alicujus artis, seu scientiae elementa ita explicantur, ut rudes adhuc et indocti homines illam gradatim assequi possint. Verum Lactantius ampliori significatu nomen illud adhibuit. Palam siquidem profitetur se hoc in opere de omnibus christianae religionis institutis, falsisque gentilium superstitionibus, multo plenius et uberius disputavisse, quam caeteri sua usque ad tempora christianae religionis defensores disceptaverunt. Quapropter Institutionum divinarum nomine plenam et integram de enucleandis ac vindicandis, ejusdem [Col. 0859C] christianae religionis praeceptis et institutis, ac de ethnicorum impiis cultibus coarguendis designat disputationem. Ubi itaque hos ille libros aut alii solo citant Institutionum nomine, id brevitatis causa factum, nullus, ut opinor, diffitebitur.
Quamvis autem generalis sit ille totius operis titulus, singulis tamen libris suam, quemadmodum in antiquissimis editionibus legitur, peculiarem inscriptionem videtur praeposuisse. Nos quidem non fugit hasce inscriptiones in recentioribus nonnullis editionibus fuisse aliquando immutatas. Verum illas sine his correctionibus ab ipsomet Lactantio profectas esse nobis facile persuadebitur. Nam illae non solum in antiquis illis editionibus, sed in manuscriptis etiam codicibus cum recentioribus tum antiquis, eodem [Col. 0859D] modo sub cujusque libri fine, et sequentis initio, repraesentantur. Quid vero, quod et illud ex ipso Lactantio colligi potest? In fine enim libri tertii titulum et argumentum libri quarti sic explicat: Quae religio, et quae sapientia vera sit, liber proximus indicabit (lib. III Inst., cap. 30) . Simili etiam modo librum quartum sic absolvit: Sequitur, ut, quoniam satis de religione vera, et sapientia locuti sumus, in proximo libro de justitia disseramus. (lib. IV, cap. 30) . Si quis tamen inde aliquem, antiquissimis codicibus scribendis praefectum, inde singulis libris titulos inscribendi sumpsisse occasionem contendat, in sua manere potest sententia, ac si id rite probaverit, nos illico cedemus.
[Col. 0860A] Quod de diversis et operis totius, et cujusque libri inscriptionibus diximus, idem de illorum argumentis dicendum. Toto enim in opere unum et generale, ac singulis in libris singulare aliquod argumentum tractatur. Commune enim, libris omnibus, his a Lactantio proponitur verbis: De religione nobis, rebusque divinis instituitur disputatio (lib. I Instit., cap. 1) . Duae vero sunt illius disputationis partes; quarum prima ille falsas gentilium religiones tribus prioribus libris funditus evertit: secunda vero christianae religionis veritatem et sanctitatem in aliis sequentibus asserit, stabilit ac demonstrat (lib. IV, cap. 30) .
Singulare quoque uniuscujusque libri nobis exhibet argumentum. In primo enim, quem primam institutionem appellat, falsas, sicuti ipse loquitur, deorum [Col. 0860B] religiones retegit. In secundo fontem causasque patefacit, quibus homines primitus crediderunt plures esse deos, et in pravo eorum cultu postmodum perseveraverunt (lib. I, cap. 23; lib. II, cap. 1) . Vanam dehinc in tertio (cap. 1, 2, 25, 30) explodit ethnicorum philosophiam. Quarto (cap. 3, cap. 30) in libro ostendit quae vera sit sapientia et religio. At in eo contra Judaeos potissimum de Christo Domino disputat. Cum gentilibus vero speciatim in libro quinto (cap. 1) congressus disserit de justitia. In libro sexto (cap. 1, cap. 2 cap. 3) docet quis verus sit cultus, sive, ut ipse ait: «quo ritu, quove sacrificio Deum coli oporteat:» ac quae sint virtutes, earumque formae ac termini. Denique libri septimi (cap. 1) argumentum est «Divinum,» quemadmodum Lactantius ipse [Col. 0860C] dixit, «praemium beatitudinis perpetuae;» vel, sicut alibi, «Quid virtus mercedis a Deo mereat,» et brevius alio in loco: «De vita beata.» Quo autem modo argumentum illud tractaverit, ex his accipe illius verbis: «Satis et huic parti satisfaciemus, cum testimoniis divinarum litterarum, tum probabilibus argumentis.» Post hoc ultimum verbum in antiquissimo codice Bononiensi additum notatur vatum. At si vera genuinaque sit haec lectio, ibi vatum nomine debent procul dubio intelligi Hystaspis, Hermetis, ac potissimum Sibyllarum decantata oracula, quae hocce in libro frequentius citantur (lib. VI, cap. 3; lib. III, cap. 13; lib. I, cap. 1) .
Totum porro divinarum Institutionum opus in hos septem, nec plures libros ab ipsomet Lactantio distributum [Col. 0860D] fuisse citatus a nobis paulo ante Hieronymus apertissime testificatur. Quamvis autem id penitus tacuisset, quid, quaeso, clarius his ipsiusmet Lactantii verbis: «Nullus suavior animo cibus est, quam cognitio veritatis, cujus (mss. duo antiquissimi regiae bibliothecae, cui ) asserendae atque illustrandae septem volumina destinavimus.» (lib. I Inst., cap. 1) . Praeterea ille libro primo (cap. 23) finem se imposuisse his verbis significat: «Sed jam libro facere finem decrevi, ne modum excedat.» Similiter libro tertio (cap. 30) : «Planius quae religio . . . liber proximus indicabit:» et quarto (cap. 30) : «In proximo libro de justitia disseremus.» Ab ipso autem libri secundi initio (cap. 1) : «Quamquam, inquit, primo, [Col. 0861A] libro religiones deorum falsas esse monstraverim.» In eodem libro (cap 3) : alios quatuor posteriores hunc designat in modum: «Scientiae veritatis explicandae, quatuor posteriores libri servient,» et in septimo priores libros memorat. Huc accedit, quod ab uno libro nos mittit ad alium. Nam praeter illa quae paulo ante annotavimus, ipse in his libris nos remisit a tertio et quarto ad secundum; a sexto ad tertium, a septimo ad secundum, ac denique postquam variis in locis septimum Institutionum librum ultimum fore saepius dixisset, haec in illius epilogo totidem verbis scripta legimus: «Decursis propositi operis septem spatiis, ad metam provecti sumus.»
Quam verum itaque et manifestum est hocce opus a Lactantio ipso septem in libros fuisse divisum, tam [Col. 0861B] certum profecto omnibus esse debet horum librorum in capita divisiones, eorumdemque capitum argumenta non a Lactantio esse composita, sed ab alio scriptore, eoque admodum recente, qui primae illorum editionis aetatem non longo temporis intervallo superavit. Neque enim in antiquis codicibus manuscriptis, quos videre licuit, haec habentur, sed tantum in recentioribus.
Varias Lactantius reddit rationes, quibus ad hos libros [Col. 0861C] edendos ac publicandos adductus est. Testatum enim primo facit se his scribendis ideo animum appulisse, ut illustrandae veritati daret operam, ac doctis hominibus veram sapientiam, et indoctis veram religionem ostenderet, ac singulorum mentes coelestibus praeceptis imbutas, ad verum divinae majestatis cultum posset dirigere (lib. I Inst., cap. 2) .
Praeterea si maximi oratores sub vitae finem sese vanae gentilium philosophiae tradiderunt, ac jurisconsulti quasdam composuerunt juris civilis institutiones, ipse multo aequius, consultius, et utilius esse putavit has divinas institutiones litteris consignando, ad veram, piam, divinamque sapientiam, quasi ad portum aliquem tutissimum, se conferre, «in quo omnia, inquit, dictu prona sunt, auditu suavia, facilia [Col. 0861D] intellectu, honesta susceptu.» Neque tamen suum dumtaxat propter peculiare commodum propriosque usus tantum opus aggressus est; sed, ut superstitionibus mortiferis, turpissimisque erroribus sopitis, ac penitus exstinctis, veritatem christianae religionis demonstraret. Septem itaque volumina huic asserendae atque illustrandae destinavit, ut ethnici ea informentur, nec obdurati, aut pervicaciores contra se ipsos, et contra ipsa Solis luce clariora rectae rationis lumina amplius pugnent, ac tandem ab inveteratis erroribus liberentur. Si qui vero pertinacissimi adhuc aures claudant, sperat non defuturos sanae mentis homines, quibus veritas, non insuavi prorsus et impolito sermone tradita placeat. [Col. 0862A] At si nemo adhuc ex illis, quod difficile est, ad sanam mentem, et viam salutis redire velit; nutantes saltem christianos scriptis suis confirmabit. Denique si nemini, quod credibile non videtur, sibi certe scripta sua proderunt, gaudebitque in veritatis lumine versari (lib. IV, cap. 5, et lib. V, cap. 1) .
Una autem in primis horum librorum conficiendorum ratio et occasio auctori nostro ea fuit, quod persuasum habuerit idoneos peritosque ad suam usque aetatem defuisse doctores, qui vehementer, qui acriter redarguerint publicos gentilium errores, et integram christianae religionis causam ornate ac perfecte defenderint (lib. V, cap. 2) . Duo vero potissimum ethnici scriptores, de quibus paulo post, hac strenuorum pugilum penuria stimulati, christianam [Col. 0862B] religionem, ipsomet Lactantio praesente ac dolente, ausi fuerant sacrilegis litteris lacessere et impugnare. Tam superba ergo impietate et veritatis conscientia ille incitatus, ac coactus, hos conscripsit libros, quibus vanos illorum impetus frangeret, perfectamque et omnibus numeris absolutam exhiberet ejusdem christianae religionis defensionem. Sed necesse est haec a nobis paulo fusius explicari.
Mirum enimvero multis videri potest qua Lactantius ratione idoneos christianae religionis defensores suum usque ad tempus defuisse tanta confidentia asseveret, nisi de iis tantum, qui sibi noti fuerunt, expresse loqueretur. At mirabilius quibusdam illud videbitur, quod in horum numero posuerit Minucium Felicem, Septimium Tertullianum, ac Cyprianum; [Col. 0862C] Arnobium vero praeceptorem suum altissimo silentio praeterierit. Non enim hic magis perfecte, quam illi, christianae religionis egit causam. Sed tanti silentii causa fortassis fuit praeceptoris dignitas. Forte etiam incognitae illi fuerunt Arnobii lucubrationes, quas nuper in Africa ediderat. Inde quippe Lactantius junior egressus, tamque longe positus, quid in ea ab magistro suo scriptum fuerat, potuit ignorare. Sed quidquid sit de Arnobio, quid, inquiet aliquis, tribus aliis celeberrimis scriptoribus, a Lactantio memoratis, defuit; quominus tam praeclaro christianae religionis defensorum munere fungerentur? Respondet libere Lactantius Minucium Felicem se totum ad id studium non contulisse, id est, non plenam, et integram, sicut facile poterat, instituisse de tuenda [Col. 0862D] christianae religionis veritate disputationem. At nos ea de re in nostra de illius libro dissertatione jam egimus (Dissert. in Minuc. Octav., cap. 2, art. 1) .
Duo autem in Tertulliani pro christiana fide Apo logetico Lactantius desiderat, et doctrinae christianae institutionem, et sermonis elegantiam atque claritatem: «In eloquendo, verba Lactantii sunt, parum facilis et minus comptus, et multum obscurus fuit.» (lib. V, cap. 1) . Neque ab hac opinione multum recessit Hieronymus, qui ad Paulinum haec scripsit in verba: «Tertullianus creber est in sententiis, sed difficilis in loquendo.» (Hieronym. Epist. 49 ad Paulin., pag. 567) . At quantavis, inquient alii, sit sermonis illius barbaries, et obscuritas; utraque [Col. 0863A] tamen recte compensatur maxima sane argumentorum vi, robore et pondere.
Verumtamen quod ad stabiliendam nostram doctrinam spectat, Lactantius fatetur Tertullianum in eo libro recte quidem absurdis ethnicorum accusationibus respondisse, sed negat satis ab eo explicata, aut probata fuisse nostrae religionis documenta: «Aliud tamen est, inquit, accusantibus respondere, quod in defensione aut negatione sola positum est, aliud instituere, quod nos facimus, in quo necesse est doctrinae totius summam contineri.» (Lact. lib. V, cap. 4) .
Sed Tertulliano non aliud in suo Apologetico propositum fuit; nisi ut evidenter omnibus ostenderet christianos omnium etiam gravissimorum criminum [Col. 0863B] accusatos, sed numquam auditos, multoque minus convictos ab ethnicis plane immerito condemnari. Quamobrem suo in Apologetico nihil aliud probandum in se suscepit, nisi manifestissimam omnibus facere veram christianorum doctrinam, innocentiam, summam vitae et morum integritatem, ac gentiles eorumdem criminum revera esse reos, quorum falsissime illos accusabant. Atqui ille haec omnia suo in libro luculentissime perfecit, quamvis non omnia, sed praecipua tantum christianae religionis documenta tam sincere exponat, quam breviter, sed evidentissime demonstret. Proposito itaque suo cum cumulate satisfecerit, nec illi, nec ulli cuilibet auctori vitio verti debet quod plura non dixerit, quam ad institutam disputationem conducere arbitrabatur. At volebat [Col. 0863C] proculdubio Lactantius susceptam a Tertulliano christianorum defensionem tam arctis finibus non coerceri (Dissert. in Tertullian. cap. 4, art. 4) .
Major est illius de Cypriano conquestio. Quanto enim magis laudat illius ingenium et eloquentiam, tanto magis illum redarguit, quod in sua adversus Demetrianum, christianae religioni oblatrantem, disputatione «sacramentum ignorantibus,» id est, gentilibus, «placere ultra verba» non possit (Lactan. lib. IV, cap. 2 et cap. 4) . Rationem ab eo si postules, respondet: «Quoniam mystica sunt, quae locutus est, et ad id praeparata ut a solis fidelibus christianis audiantur.» Quae vero illa mystica sint, postea sic explicat: «Non enim Scripturae testimoniis, quam [Col. 0863D] ille, Demetrianus, utique vanam commentitiamque putabat, sed argumentis et ratione refellendus erat.» Quin etiam palam, et vix ulla absque excusatione narrat eum non modo a doctis hujus saeculi viris ea propter irrisum, sed se etiam audivisse quemdam sane disertum hominem, qui Cyprianum, «immutata una littera, Coprianum vocaret, quasi quod elegans ingenium, et melioribus rebus aptum, ad aniles fabulas contulisset» (ibid. cap. 1) . Et certe nomen Coprianus, seu Copreus, et Coprea, sive, ut alii, apud Suetonium legunt Coprias, a verbo graeco κοπρία et κοπρίον derivatum est, quod scurram, rabulam, sycophantam, vilemque significat hominem, qui magna quidem de se praedicare, sed aniles et ineptas fabulas [Col. 0864A] venditare solebat (Sueton. in Vit. Neron. § 6, et in Claudii § 8) .
Nulli quidem mirum videri debet, si gentiles Cyprianum, eorum religionis hostem infensissimum, dicteriis, irrisionibus et contumeliis vexare tentarunt. Sed admirationem plurimis movebit Lactantius, qui eas his solum repulit verbis: «Raptus, inquit, eximia eruditione divinarum litterarum, ut iis solis contentus esset, quibus fides constat» (lib. V Inst., cap. 4). Censuit itaque Cyprianum in sua adversus Demetrianum disputatione debuisse prius humana philosophorum et historicorum, quam divina scripturae sacrae afferre testimonia. Quoniam enim haec ille «nondum,» ut ait Lactantius, «capere non poterat, debuit suis potissimum refutari auctoribus.» [Col. 0864B] Non male forsitan, si haec prima fuisset Cypriani cum Demetriano de christianae religionis veritate concertatio. Sed plures antea se habuisse significat ab ipso orationis suae exordio, ubi Demetrianum sic alloquitur: «Cum ad me saepe studio magis contradicendi, quam voto discendi venires, et clamosis vocibus personans, malles tua impudenter ingerere, quam nostra patienter audire.»
Nonnulli itaque respondent citata a Cypriano sacrarum Scripturarum loca, ex prophetarum desumpta esse testimoniis, quae validissimum, uti videbimus, adversus ethnicos pro firmanda religione christiana argumentum suppeditant. Sed ad Cypriani defensionem illud magis facit, quod hac in commentatione refellendam suscepit calumniam Demetriani [Col. 0864C] et aliorum gentilium, qui christianos omnium quibus mundus concutiebatur, malorum causam esse clamitabant. Atqui eam evertit iis Sacrae Scripturae testimoniis, quibus haec mala in scelerum ab ethnicis commissorum vindictam futura praenuntiabantur. At quia haec evenerunt sicuti longe antea praedicta fuerant, iidem gentiles negare non poterant divinam esse horum oraculorum, et totius sacrae nostrae Scripturae auctoritatem. Quibusdam insuper nec infirmis sane rationibus insulsam Demetriani criminationem refellit.
Denique de illa Lactantii censura haec Hieronymus ad Magnum oratorem scripsit verba: Cyprianus vir eloquentia pollens et martyrio, Firmiano narrante, mordetur, cur adversus Demetrianum scribens, [Col. 0864D] testimoniis usus sit prophetarum et apostolorum, quae ille ficta et commentitia esse dicebat, et non potius philosophorum et poetarum quorum auctoritati, ut ethnicus, contraire non poterat (Hieronym. Epist. 93, ad Magn. pag. 655) . Quid autem, amabo te, eo verbo mordetur indicare voluit? Nonne detractionem aliquam, nec prorsus aequam reprehensionem? Eo enim significatu a Terentio scriptum legimus: Invidere omnes mihi, mordere clanculum (Terent. Eunuch, act. 3, scen. 1, v. 20) . Ab ipsomet quoque Hieronymo illud eodem sensu usurpari non inepte forsitan quis colliget ex subsequentibus illius verbis: Cyprianus quod idola dii non sint, qua brevitate, qua historiarum omnium scientia, quorum [Col. 0865A] verborum et sensuum splendore perstrinxit perstrixit (Hieronym. loc. cit. pag. 657) . Nonne autem his verbis significat Cyprianum rite suo defensoris christiani munere functum, si non in sola, uti putavit Lactantius, adversus Demetrianum, in aliis saltem, adversus ethnicos orationibus?
Lactantius ambos illos philosophos, qui ipsum, ut paulo antea dicebamus, ad conscribendos hosce Institutionum divinarum libros compulerunt, nativis [Col. 0865B] coloribus, suppresso tamen nomine, depinxit. Testatum autem nobis facit illos tum exstitisse, cum ipse in Bithynia oralorias litteras doceret, et templum Dei everteretur (Lib. V Inst., cap. 2) .
Primus autem profitebatur philosophiam, sed omnibus infamis erat vitiis, quae capillis et pallio, id est, philosophica professione, ac divitiis tegere nitebatur. Aliorum enim accusator acerrimus, pravis moribus suas de virtute disputationes destruebat. Tres vero libros adversus christianam religionem evomuit, cum in illam tyranni crudelissime grassarentur. Verum imprudens ille homo, ac quid oppugnaret, et quid loqueretur, plane ignorans, adeo hisce in libris ineptus, vanus et ridiculus apparuit, ut ab omnibus tam contemptus quam derisus fuerit.
[Col. 0865C] Alter e numero judicum, et persecutionis in christianos, quorum fidem aliquando amplexatus esse videbatur, excitandae auctor, duobus libris, quos fallaci titulo φιλαληθεῖς inscripserat, conatus est Sacrae Scripturae, tamquam sibi esset tota contraria, arguere falsitatem. Deinde vero ostendere connisus est paria vel etiam majora ab Apollonio, quam a Christo edita fuisse miracula (Lactant. ibid. et Caecil. lib. de Mort. persecut., cap. 16) .
Non alius autem secundus hic philosophus esse videtur, nisi Hierocles, quem Eusebius libro, post illius Demonstrationem Evangelicam, et alibi, typis edito, confutavit. Eamdem enim Eusebius indicat operis inscriptionem: Ταῦτα ῥήμα σι αὐτοῖς Ἱεροκλεῖ τῷ τὸν καθ` ἡμῶν ἐπιγεγραφότι φιλαλἠθῃ λόγον εἴρηται. [Col. 0865D] Haec ipsius Hieroclis verba sunt in oratione contra nos scripta, cui titulus Philalethes. (Euseb. lib. contr. Hierocl. pag. 513) . Ab ipso praeterea libri primordio eumdem titulum memorat, additque Hieroclem eo devenisse impudentiae, ut Apollonium Tyanaeum, sicuti Lactantius dixerat, cum Salvatore nostro Christo componere non dubitaverit. Ad haec vero, descripsit Eusebius Hieroclis verba, quibus Petrum, et Paulum, aliosque Christi discipulos, tamquam mendaces, indoctos, et impostores propterea redarguit; quia nimium extulerant res a divino praeceptore suo gestas. Atqui similiter Lactantius noster: « Praecipue, inquit, Paulum Petrumque laceravit, caeterosque discipulos, tamquam fallaciae seminatores, [Col. 0866A] quos eosdem tamen rudes et indoctos fuisse testatus est. (Lactant. lib. IV Instit., cap. 2.)
Nescii quidem non sumus quosdam opinari Eusebium Caesariensem non esse hujus libri auctorem, sed ejusdem nominis alterum qui, teste Photio, refellerat libros ab Hierocle circa Theodosii junioris tempora de fato et providentia editos. Sed hi non videntur animum satis ad ea advertisse, quae idem Photius litteris antea mandaverat: Ἀνεγνώσθη Εὐσεβίου τοῦ Παμφίλου ἀνασκλευαστικὸν βιβλιάριον πρὸς τοὺς ὑπὲρ Ἀπολλονίου τοῦ Τυανέως Ἱεροκλέως λόγους. Lecta est Eusebii Pamphili confutatio brevis librorum Hieroclis de Apollonio Tyanaeo. Nec est quod quis nobis objiciat duos tantum libellos a Lactantio memorari, et septem ab Eusebio confutatos. Nam ille non unius [Col. 0866B] tantum Hieroclis, sed etiam Philostrati libros impugnat. Verum de hoc Hierocle alius disserendi locus dabitur.
Dictu porro longe difficilius quis fuerit primus scriptor, et philosophus, qui a Lactantio compellatur. Opinio autem Baronii fuit hunc esse Porphyrium, infestissimum christianae religionis hostem, qui anno Christi 302, Diocletiani vero Imperatoris 19, sexagesimum nonum aetatis suae agebat, vitamque ad extremam usque senectutem produxit. (Baron. ad ann. 302, § 51.) Nam is Porphyrius, quemadmodum citatus a Lactantio scriptor, philosophi officio ante omnia functus, antistitem se philosophiae profitebatur. (Lib. V Inst., cap. 2.) Ab Augustino etiam Porphyrius appellatur doctissimus et nobilissimus, philosophorum, [Col. 0866C] et christianorum acerrimus inimicus, qui gloriabatur se virtutis et sapientiae esse amatorem. (August. lib. XIX de Civit., cap. 22, et lib. XXII, cap. 3; lib. X, cap. 28.) Nec Baronium id moratur, quod Lactantius tres tantum ab eo, quem citat, libros, et Suidas quindecim a Porphyrio compositos fuisse dixerint. Censet enim doctissimus Annalium scriptor tres primum a Porphyrio separatim editos, ac postea duodecim subsequentes.
Sed huic opinioni plura videntur repugnare. Nulla enim ratione probari potest hos libros separatim divulgatos fuisse. Quis etiam facile sibi persuadeat Porphyrium septuagenarium iis libidinis et gulae vitiis contaminatum, quae Lactantius philosopho suo aperte palamque exprobravit? Si quis vero respondeat [Col. 0866D] illum, non secus ac plures libidinosos senes, his vitiis potuisse inquinari, dicemus id nobis adhuc esse probandum.
Praeterea Eusebius et Hieronymus haud dubitanter tradiderunt libros a Porphyrio adversus christianam religionem tum editos, cum ille in Sicilia degeret. (Euseb. lib VI Hist. Eccl., cap. 19; Hieronym. Catalog. script. Eccl., § 81.) Atqui Lactantius affirmat, se ipso praesente, quando in Bithynia Oratorias litteras docebat, hunc et alium de quo egimus, philosophum «suas explicasse sacrilegas litteras.» (Lib. V Inst., cap. 2 et 4.)
Respondet quidem Baronius Hieronymum ideo credidisse Porphyrium eos in Sicilia perfecisse, quia [Col. 0867A] Roma illuc migraverat. Verum in Sicilia illos ab eo compositos fuisse, non Hieronymus solus, sed citatus etiam a nobis Eusebius palam asseverat. Deinde vero debebat Baronius nobis tempus indicare, quo Porphyrius in Siciliam secessit, et quamdiu ibi commoratus est. (Baron. ad ann. 302, § 57.)
Denique ex jam citatis Lactantii verbis haud absurde confici potest utrumque illum philosophum ab illo omnium primo confutatum fuisse. At si res ita se habeat, inde colligi poterit alium ab eo, quam Porphyrium designari. Discimus enim ab Hieronymo alios adversus hunc Porphyrium confectos fuisse a Methodio, qui uti ille ait: Ad extremum novissimae persecutionis, sive, ut alii affirmant, sub Decio et Valeriano in Chalcide Graeciae martyrio coronatus est (Hieronym. in Catal. script. Eccl. § 83, Apol. advers. Jovin. advers. Rufin. lib. II, Epist 83, ad Magn.) . Duas autem ibi refert opiniones de tempore, quo sanctissimus ille martyr morte pro Christi fide occubuit. Prima illorum est, qui eum sub Decio et Valeriano, id est, intra annum 250 et 260 mortuum arbitrabantur. Secunda aliorum, qui existimabant illum ex hac vita migrasse ad extremum excitatae a Diocletiano novissimae persecutionis, hoc est, circa annum Christi 311. Prima autem opinio stare nequit cum editis a Methodio libris adversus Porphyrium, qui anno Christi 263, trigesimum aetatis suae annum agebat. Nondum enim hos, quos Methodius confutavit, libros publicam in lucem emisisse videtur. Si verior sit secunda opinio, certe Lactantius, qui paulo [Col. 0867C] post annum 311, divinas Institutiones composuit, tunc Methodii adversus Porphyrium libros non legisse dicendus est. In his enim Institutionibus illum a se omnium primo confutatum esse significat. Quia vero vix prorsus credibile est incompertam illi fuisse Methodii Apologiam, nonne inde sequitur ab ipso alium quam Porphyrium denotari?
Utriusque porro partis haec sunt argumenta, quae pro more officioque nostro examinata omnium ob oculos ponimus, ut suam quilibet de iis ferat sententiam, et quam putaverit veriorem, amplectatur. Nobis autem si quis certo probaverit hunc, de quo Lactantius loquitur, non esse Porphyrium, in suam eo facilius nos pertrahet sententiam, quo persuasum magis habemus nullam esse rationem cur Lactantius, [Col. 0867D] Porphyrii libros refellendo, illius nomini pepercerit.
Quidquid autem de hoc, cujus neque scripta, neque fortassis nomen ad nos pervenere, philosopho statuatur, certum esse debet Lactantium ideo hos Institutionum divinarum composuisse libros, ut illius, atque alterius impii scriptoris divulgatas adversus christianam religionem commentationes confutaret, et plenius ac perfectius, quam alii hactenus christianae religionis defensores, illius demonstraret veritatem. Utrum autem huic proposito ipse penitus satisfecerit, quaestio, nec minima quidem, esse potest. Nam Hieronymus ad Paulinum de illo haec scripsit in verba: Lactantius quasi quidam fluvius eloquentiae Tulianae, [Col. 0868A] utinam tam nostra affirmare potuisset, quam facile aliena destruxit. (Hieronym. epist. 49, ad Paulin.) Quid autem haec verba aliud sonant, nisi Lactantium in illud ipsum vitium incidisse, quod aliis objecit, et quod se emendaturum pollicitus est? Aliena, inquit Hieronymus, id est, ethnicorum errores facile destruxit, sed nostra, nimirum documenta, non potuit eadem facilitate adstruere, probare, stabilire. Certum tamen est in his divinarum Institutionum libris dogmata et instituta nostrae religionis longe fusius, quam in citatis ab illo Minucii Felicis, Tertulliani, ac Cypriani commentationibus, non solam contra gentiles, sed etiam adversus Judaeos asseri et confirmari. Utrum autem ea bene aut male, utrum plane ac perfecte, aut jejune et exiliter asseruerit, [Col. 0868B] postea expendemus. At Hieronymus non videtur alia ratione illud, quod memoravimus, de his libris judicium tulisse, nisi quia oppositos sincerae fidei nostrae dogmatibus errores in eis se animadvertisse arbitratus est. Sed quicumque, de quibus postea agendum, illi fuerint, palam tamen asseverat eos nulli unquam impedimento sibi fuisse, quominus hosce divinarum Institutionum libros legeret, quibus, inquit, contra gentes Lactantius scripsit fortissime (Hieronym. epist. 41, ad Pammach. et Ocean., Hieronym. Comment. in Eccl.) . Alio autem in libro praeclarum vocat Institutionum divinarum opus, in quo Lactantius de vitiis et virtutibus plenissime disputavit.
Quod porro addidit Hieronymus Lactantium esse [Col. 0868C] quasi quemdam fluvium eloquentiae Tullianae, id sane verum esse facile omnes concedunt, et Hieronymo lubenter suffragantur. At de Lactantii eloquentia jam disputavimus.
Denique Hieronymus in sua ad Magnum epistola scribit in divinarum Institutionum, et de Opificio Dei libris reperiri dialogorum Ciceronis ἀπιτομὴν (Hieronym. epist. 83 ad Magn.) . Sed quo sensu id ille dixerit, a nobis supra observatum est. Quamobrem id tantummodo adjiciemus Ciceronem saepe saepius a Lactantio refelli, atque ibi potissimum, ubi de sacris christianae religionis et moralis disciplinae documentis agitur.
Quo tempore Lactantius suos divinarum Institutionum libros in lucem emiserit, quidam ominantur his ipsis indicari illius verbis: Ab excidio Trojanae Urbis colliguntur anni 1470. Ex hac temporum ratione manifestum est ante annos non amplius 1800, natum esse Saturnum, qui et sator omnium deorum fuit (Lactant. lib. I Inst., cap. 23) . Isaeus siquidem opinatur [Col. 0869A] hinc posse confici Lactantium anno Christi 302, hos libros edidisse. Nam secundum accuratam, inquit, Glareani ad Livium chronologiam, ab excidio Trojano ad Urbem conditam anni 432 elapsi fuerunt; ab Urbe condita ad Christi ortum, anni 751; quibus si addas annos 302 ipsa annorum 1485, summa conficitur. Verum si vera sit haec annos computandi ratio, ex ea sequitur probabiliorem esse rejectam ab Isaeo Baronii opinionem, qui eosdem Lactantii libros anno 316 compositos esse arbitratur. Ex tota enim summa anni 317 numerandi sunt. Quamobrem Isaeus fateri cogitur tam varias esse chronologorum ea de re sententias; ut certi nihil statui queat. Addit deinde, quod utique verum est, Lactantium non multum curare de tradenda certa aliqua annorum computandorum ratione. Et vero non aliud [Col. 0869B] ibi probandum suscipit, nisi Saturnum deorum patrem, juxta ipsam ethnicorum chronologiam, non ante annos circiter 1800 natum, atque eos proinde frustra de impiorum suorum rituum antiquitate gloriari. Quocirca in subsequenti libro, sic de Jovis aetate loquitur: « Qui ante annos mille septingentos natus. » (Idem, lib. II, cap. 5) . Numquid ergo Jupiter Saturni filius centum annis patre suo junior fuit? Constat itaque nihil ex his omnibus elici posse, quo horum librorum aetas certo definiatur.
Quanquam autem id fateatur Isaeus, putat tamen illos ipso Christi anno 302 fuisse revera compositos. Testatum enimvero Lactantius facit se cum in Bythynia artem profiteretur oratoriam, et templum Dei everteretur, impiis duorum ethnicorum, de quibus [Col. 0869C] nos paulo ante, scriptis se fuisse stimulatum, ut suas divinas Institutiones ederet (lib. V. Inst., cap. 2) . Atqui eversum est illud templum anno 302, quo videlicet Diocletianus, data lege, omnia christianorum templa destrui jusserat. Nemini autem, ait Isaeus, probabile fiet Lactantium, non minus tanta horum gentilium impietate et audacia provocatum, quam summo verae religionis tuendae ardore incensum, post quatuordecim tantum, ut minus, annos suam in his libris, quibus eos confutaret, conscribendis impendisse operam. Nec eum moratur Lactantii ad Constantinum oratio, quibusdam in libris exhibita. Hanc enim, de qua infra agendum, ut spuriam et suppositam plane rejicit ac repudiat.
Sed huic alii respondent mirum penitus non esse, [Col. 0869D] si Lactantius non statim, quod scriptoribus saepe usu venit, impia confutaverit ethnicorum Scriptorum commenta, tametsi passim scriptis publicis sparsa et disseminata fuissent. Quis enim asserere audeat utrum in potestate ejus positum fuerit, ut per tempus, quo christiani variis ac violentissimis vexationum tempestatibus concutiebantur, libros adversus gentiles publicaret? Aliae etiam causae nemini cognitae accedere potuerunt, ob quas opportuniorem scribendi occasionem expectandam esse existimaverat. Quidquid sit, persuasum habent validioribus sane argumentis probari posse hos libros longe post annum 302 publicam venisse in lucem.
[Col. 0870A] Verum hi duas adhuc scinduntur in partes. Nam Baronius illos ipso Christi anno 316 a Lactantio editos fuisse arbitratur (Baron. ad ann. 315, § 20 et 21, et ad ann. 316 § 55) . Contra vero alii non ante annum 321 ab eo scriptos fuisse autumaverunt. Suam autem sententiam eminentissimus ille Cardinalis duabus potissimum rationibus firmare conatus est. Primam inde ducit, quod Lactantius his conficiendis libris operam dederit, cum Licinius vexabat Ecclesiam, et Constantinus expeditionem contra illum parabat. Auctor quippe noster illi in hujus operis praefatione victoriam ab eo reportandam vaticinatur. Secundum vero hinc petit, quod Arianae haereseos, quae caput anno 315 extulerat, tanquam notae, et ubique jam vulgatae, facta sit ab eodem auctore nostro [Col. 0870B] mentio (Lib. I Inst. cap. 1, lib. IV Inst., cap. 30, pag. 449) .
Sed respondent alii in dubium vocari, utrum illa praefatio, et nomen Ariani in Lactantii textum ab aliquo male feriato scriptore intrusa non fuerint. Deinde vero tametsi omnino constaret haec ab Lactantio esse profecta, nihil inde Baronius, nisi adversus suam opinionem posset conficere. Certis siquidem, inquiunt, et invictis rationum momentis potest demonstrari Licinii persecutionem non ante annum Christi 319 esse exortam. Si Lactantius ergo hujus persecutionis meminit, non anno Christi 316, sed post annum 319, hos libros composuisse dicendus est.
Tota igitur quaestio in hoc sita est, utrum Lactantius [Col. 0870C] de Licinii persecutione loquatur, ac quo tempore excitata sit. Quod ad primum autem spectat, utriusque opinionis fautores fatentur factam revera ab eo persecutionis illius mentionem: Scribebat, inquit Baronius, hoc anno, quo persecutio Licinii vexabat Ecclesiam (Baron. ad ann. 316, § 55) . Non eam igitur ille mox orituram, sicuti quidam putant, sed jam ortam haud obscuris verbis pronuntiat.
Et certe Lactantius Diocletiani in christianos saevientis immanem crudelitatem, et eo imperante illata christianis horrenda atque hactenus inaudita supplicia depinxit, ut jam praeterita, et quorum nonnulla ipsemet viderat (lib. V Inst., cap. 11) . Ast alia his plane similia aut prorsus eadem adhuc, cum hos libros exararet, inflicta sic alibi memorat: [Col. 0870D] Cultores Dei summi, hoc est, justos homines, nimirum christianos, torquent, interficiunt, exterminant, nec causas odiorum reddere ipsi possunt, qui tam vehementer oderunt; quia ipsi errant. Irascuntur iis, qui veram viam sequuntur, et cum corrigere se possent, errores suos insuper crudelibus factis coacervant, innocentium cruore maculantur, et dicatas Deo mentes, evisceratis corporibus, extorquent. Cum talibus nunc congredi et disputare contendimus. Postea vero: Ecce in eo errore est civitas, vel potius ipse orbis totus, ut bonos et justos viros, tanquam malos et impios persequatur, excruciet, damnet, occidat . . . . . Cur enim tam crudeliter saeviunt; nisi quia metuunt, ne in dies invalescente justitia, [Col. 0871A] cum diis suis narinosis relinquantur (Lib. V Instit. cap. 12) . Rursus autem alio in libro. Spectatae sunt, pectanturque adhuc per orbem terrae poenae cultorum Dei, in quibus excruciandis nova et inusitata tormenta excogitata sunt. Nam de mortis generibus horret animus recordari, cum immanium bestiarum ultra ipsam mortem carnificina saevierit (lib. VI, cap. 17) . Denique plura in rem confessam, et postea adhuc tractandam, nunc non congeremus, quibus palam ille facit christianorum numerum tot tamque crudelibus tormentis et caedibus non modo non minui, sed semper augeri. Ex citatis quippe Lactantii verbis satis aperte intelligitur duplicem ab illo memorari persecutionem, unam a Diocletiano motam, et a Licinio alteram (lib. V. cap. 12) .
[Col. 0871B] Definiendum itaque superest quo tempore haec secunda persecutio incoeperit. At Boronius illud consignat anno Christi trecentesimo decimo quarto, cum obortis Constantinum inter et Licinum simultatibus, Cibalensi hic fusus victusque fuit praelio, quod in Eusebiano chronico et aliis scriptoribus eodem anno 314 assignatur. Sed alii Licinianae persecutionis initium anno decimo nono supra trecentesimum factum fuisse arbitrabantur. Ab ejusdem enim Eusebiani chronici auctore, quemadmodum a Theophane et Cedreno, Licinius dicitur, anno 319 aut 320, christianos ex suo expulisse palatio. Atqui eos procul dubio inde ejecit, ubi primum coepit in christianam religionem palam saevire. Ad haec vero, in eodem chronico anno 321, Basileus Amasiae Ponticae [Col. 0871C] episcopus coronam martyrii sub Licinio retulisse perhibetur. Theodorus quoque eamdem, teste Nicephoro, coronam adeptus est sabbato, septimo mensis Februarii die, sicut in martyrii ejus Actis, a Bollando editis, legimus. Atqui sabbatum die Februarii septima in annum Christi 319, dominicati littera D. notatum, non vero in annum 316, incidit. Lactantius igitur non ante hunc annum 319 divinarum Institutionum libros edidit.
Nonne autem roboris ac firmamenti aliquid huic posteriori opinioni inde accedit, quod Lactantius significare videtur se ex Bithynia, unde a Diocletiano, sicut diximus, vocatus fuerat, prius secessisse, quam hos divinarum Institutionum libros emisisset in lucem? (lib. V Inst., cap. 2.) Non enim prorsus inepte [Col. 0871D] colligi inde potest eos ab illo compositos, postquam se contulisset in Gallias atque ibi Crispus in ejus traditus fuisset disciplinam. At id anno 318 aut paulo post contigit.
Quidam vero recentiores critici has utriusque et Baronii et aliorum sententiae difficultates sustulisse sibi videntur, dum dicunt factam fuisse a Lactantio duplicem horum librorum editionem. Opinantur enim illum primam his conscribendis manum admovisse, cum persecutione in christianos furente, in Bithynia degeret; deinde vero illos, data Ecclesiae pace, ab eo secunda manu retractatos, et auctos, publicam prolatos fuisse in lucem. Posteriorem vero hanc editionem vulgatam esse existimant longe post Cibalense [Col. 0872A] bellum, et cum Lactantius apud Crispum Caesarem commorabatur in Galliis, ubi eam Constantino Magno nuncupavit. Nec parum forsitan huic opinioni favere videtur magna codicum manuscriptorum, ac praecipue in fragmentis quibusdam exhibendis varietas.
At quid, quaeso, prohibet, quominus haec discrepantia in male feriatum et improbum quemdam veterum librorum corruptorem refundatur? Praeterea Lactantius, sicuti paulo ante annotabamus, satis aperte significat se hos libros non composuisse, quamdiu in Bithynia remansit.
Urgebit fortasse aliquis a Lactantio, post publicatos divinarum Institutionum libros, editam fuisse eorum epitomen. Cur autem eam confecit, nisi [Col. 0872B] maximam propter utilitatem, quam plurimi ex his libris perceperunt? Nonne ergo eamdem ob causam potuit ille secundam eorumdem librorum editionem divulgare, prima ut fieri solet, magis accuratam, atque idcirco altera magis utilem? Inficias quidem non ibimus, hoc fieri potuisse: sed utrum revera factum sit, nulla satis certa firmaque ratione stabilitur. Testis siquidem nobis est Hieronymus primam ac majorem hujus epitomes partem, a suo jam tempore fuisse amissam, quae quidem paucis abhinc annis, quemadmodum dicemus, reperta et edita est. At cur, quaeso, in tota illa epitome, cujus conficiendae laborem ab illius initio deprecatur, nullam duplicis divinarum Institutionum editionis, fecit mentionem? Neque etiam secundae horumce librorum editionis, ullum [Col. 0872C] plane, nisi incertissimum omninoque fallax vestigium in ea, quam habemus, deprehenditur. Ergo aut nunquam haec secunda ab eo facta est, aut illius jacturam fecimus.
Quae porro ex his diversis de horum librorum aetate sententiis verior sit, judicet aequus rerum aestimator, et eam amplectatur. Sed quodcumque judicium feratur, fatendum est hos libros editos fuisse intra annum 316 et 322. Atqui illud sex tantummodo annorum intervallum non tanti momenti pluribus videbitur, ut longius propterea disputationis filum trahatur. Interim expendamus utrum hi libri Constantino Magno, quod ad cognoscendum eorum tempus conducere potest, revera nuncupati fuerint.
Duo potissimum in his divinarum Institutionum libris occurrunt loca, ubi Lactantius Constantinum Magnum compellat, hocque opus fausto nominis ipsius auspicio incohatum fuisse testificatur. Horum autem in priore auctor ejus perspicue asserit illum ex Romanis imperatoribus primum fuisse, qui repudiatis gentilium erroribus, verum Deum coluit, ac restitutam a se veram, scilicet Christi, religionem amplexus est (Lactant., l. I, c. 1) . Quamobrem ei pollicetur fore ut Deus felicitatem ei tribuat, quandiu imperii moderabitur gubernaculum, atque illud [Col. 0873A] senex liberis tradat suis, quod ipse juvenis a patre accepit. Nec minus asseveranter promittit fore ut pro tam egregio pioque facinore dignam a Deo mercedem accipiat, et alii in aliis terrarum partibus, adversum Christianos tum adhuc saevientes, tanti sceleris poenas persolvant.
In secunda vero, quae priore longior est, Constantino imperatori rursum gratulatur, quod ad humani generis tutelam, et restituendam Christianam religionem a Deo excitatus, nemo amplius ne Christiani quidem nomen ulli exprobrare auderet, ac exstinctis omnibus tyrannis, pericula quam plurima vitaverit, solusque totius mundi teneat imperium. Addit porro omnes Deum precari, ut ab eo protectus et custoditus, in ejus amore perseveret (Lact., l. VII, c. 26) .
[Col. 0873B] At Isaeus ac postea Thomasius variis rationibus primam orationem spuriam omnino et supposititiam esse existimant. Primo enim ea abest a septem Vaticanis, aliisque bene multis diversa manu exaratis, et aliis impressis codicibus, ac potissimum ab omnium antiquissimo manuscripto sancti Salvatoris Bononiensis exemplari. Deinde vero haec, inquit, oratio pugnat cum genuinis Lactantii libris, quibus significat christianos tum adhuc per totum terrarum orbem ab gentilibus et tyrannis crudelissime divexari. Audisti jam recitata a nobis superius ejus verba: neque haec minus perspicua videntur: «Nemo hujus tantae belluae immanitatem potest pro merito describere, quae uno loco recubans, tamen per totum orbem dentibus ferreis saevit, et non tantum artus hominum [Col. 0873C] dissipat, sed et ossa ipsa comminuit, et in cineres furit, ne quis exstet sepulturae locus» (l. V, c. 11) . Atqui in illa ad Constantinum Magnum oratione tyranni non ubique, sed in quibusdam tantum orbis terrae partibus in Christianos saevire dicuntur.
Verum haec specie verboque tenus repugnantia, non multum alios morantur. A nobis siquidem jam observatum est duplicem a Lactantio denotari Christianorum acerbissimam vexationem, unam a Diocletiano, alteram a Licinio excitatam, ac priorem quidem praeteritam, posteriorem vero praesentem. Si ergo alicubi, ut in citato loco, de illa etiam uti adhuc praesente loquatur, ibi non historici, sed oratoris sequitur morem, a quo res praeteritae tamquam praesentes non raro exhibentur. Sufficit autem ad utramque [Col. 0873D] recte distinguendam, ut unius elapsum, alterius praesens indicetur tempus. Nihil porro vetat, quominus Liciniana persecutio, non ubique saeviens, designari potuerit.
Minoris procul dubio ponderis illud est, quod urget Isaeus Lactantium, ubi celeberrimos memorat Christianae religionis defensores, nullum Arnobii praeceptoris sui, qui eodem ac ille tempore causam Christianorum agebat, habuisse sermonem. Rationes enim reddidimus, cur Arnobium praetermiserit, vel, si velis, pepercerit nomini ejus, ac venerandae semper magistri dignitati (supra, c. 3, art. 2) .
Neque etiam validius videtur aliud ejusdem Isaei argumentum, inde petitum, quod varii scriptores, [Col. 0874A] atque in primis Hieronymus, qui Lactantii opera sedulo recensuit, nullibi dixerint hosce Divinarum Institutionum libros Constantini Magni inscriptos fuisse nomini, aut illum in eis compellatum. Nam idem ipse Hieronymus simili silentio praeterivit cui pulcherrimus, ut ipse ait, Lactantii de Ira Dei liber, et alius de Persecutione, inscripti nuncupatique fuerint.
Nec erat sane quod instaret Isaeus Lactantium ad hos edendos libros compulsum fuisse, cum Christianorum templum anno Christi, sicut diximus, 302 funditus dirutum vidisset; atque idcirco illorum editionem ad illud usque distulisse tempus, quo Constantinus Magnus pacem ecclesiis reddidit. Quid enim mirum est, si tempus ille exspectaverit magis [Col. 0874B] opportunum, quo videlicet piissimus ille imperator, victo Licinio, tantum favebat Christianis, quantum Licinius ille adversus eos in quibusdam provinciis furebat ac bacchabatur?
Major itaque ac tota pene difficultas posita videtur in manuscriptorum codicum auctoritate. Constantini quippe nomen, et verba quibus Lactantius eum alloquitur, penitus omissa sunt in antiquissimo Bononiensi, et aliis diversae aetatis manuscriptis codicibus, ac pluribus etiam editis, sed in aliis tamen non minori numero inveniuntur. Nam ut quinque Vaticanos, aliosque aut prius, aut posterius exaratos praetereamus, haec omnia exhibentur in Floriacensis olim monasterii, nunc regiae bibliothecae codice, qui ibi numero 3735 notatur, et ab annis 900 videtur [Col. 0874C] exaratus. In altero autem quondam Claudii Puteani, jam vero regiae ejusdem bibliothecae numero 3736 ab annis circiter 800 descripto, ea Lactantii ad Constantinum allocutio non quidem occurrit, sed in illo hic legitur libri secundi titulus: «Incipit liber secundus Lactantii Caecilii Firmiani, de Origine erroris, ad Constantinum.» Neque id temere ab amanuensi librario scriptum putaveris. In eodem etenim codice idem Constantini nomen sic initio libri tertii praefigitur: «Vellem mihi, Constantine imperator, quoniam veritas, etc.» Similiter et quarti initio: «Cogitanti mihi, Constantine imperator, et cum animo, etc.» Rursus vero quinti exordio: «Non est apud me dubium, Constantine imperator, quin hoc opus, etc.» Longioris et fortasse parum utilis operae [Col. 0874D] pretium foret alios omnes enumerare codices, in quibus ea omnia leguntur. Nam et horum codicum major est numerus, sed non plures diu ante vulgatas typis editiones scripti sunt.
In hisce porro editionibus, ubi Constantini nomen, et Lactantii ad eum sermo reperiuntur, prior nominanda est, quae Romae ex domo Petri de Maximo, anno 1468, prodiit. Legitur quoque in editione Betuleii anno 1563 et aliis plerisque omnibus. Thomasius vero in illius, quam anno 1570 publici juris fecit, notis observat hanc Lactantii ad Constantinum orationem ab duobus Bononiensibus et quinque Vaticanis abesse, quam idcirco Isaeus, quemadmodum [Col. 0875A] Constantini nomen, ex Lactantii textu postea abstulit.
Non dubium itaque est quin tanta manuscriptorum codicum discrepantia suspensum teneat plurimorum animum, ne in unam citius inclinet, quam in alteram partem. Et certe si major Bononiensis codicis antiquitas aliis praeponderare videatur, aliorum tamen in Galliis descriptorum aetas, quae uno vel altero tantum saeculo posterior est, suum habet pondus, suamque auctoritatem. Huc accedit, quod nulla videatur ratio cur ea Lactantii oratio, et Constantini nomen his libris aut adjicerentur aut tollerentur. Nihil quippe haec conducunt ad Lactantii propositum, atque iis additis aut deletis, nec minus integri sunt ejus libri, nec meliores aut pejores. Postremo [Col. 0875B] non ignobiles critici Lactantianum stylum agnoscunt in ea oratione, quae tolli facilius potuit, quam adjici.
Verum majoris forsitan ponderis forent haec argumenta, si plura non essent alia fragmina, quae fraudulenter iisdem Divinarum Institutionum libris inserta videntur. Praeter alia quippe plura de quibus mox agendum, altera certe Lactantii ad Constantinum oratio, priore, uti animadvertimus, longior, sub finem totius operis in quibusdam editionibus tamquam genuina legitur, et in quibusdam aliis rejecta est ad marginem (l. VII Inst., c. 26) . Sed eam Isaeus neque in duobus manuscriptis Bononiensibus, neque in duodecim Vaticanis, neque in caeteris quos ipsi videre licuit, se invenisse profitetur. Neque alii [Col. 0875C] etiam, posterioribus in Anglia, Cantabrigiae, et Oxonii editionibus praefecti, illam in iis, quibus usi fuerant, manuscriptis Anglicanis repererunt. Abest quoque a Romana editione, divulgata anno 1468, et ab eo, quem nos accurate recensuimus, codice manuscripto regiae bibliothecae, numero 3736, ab annis, ut diximus, circiter 800 exarato. De altero autem antiquiore ejusdem bibliothecae exemplari nihil statui potest; quando quidem ultima ejus folia post medium caput nonum libri septimi avulsa aut deperdita fuere.
Cum itaque haec oratio sive allocutio tot antiquiorum codicum auctoritate destituatur, nonne inde haud incerto confici potest illam omnino spuriam esse et adulterinam? At si haec notha est, et conficta [Col. 0875D] ab aliquo nugatore, cur non et alia prior? Sed par omnino non videtur ratio. Secunda etenim haec oratio longe majores suppositi additamenti notas prae se fert, quam prima. Haec quippe in multis, uti jam observavimus, exstat tam antiquioribus, quam recentioribus manuscriptis, illa in paucissimis, iisque aetatis ultimae. Deinde vero posterior non tantum huic priori, sed ipsimet genuino Lactantii textui adversatur. In illa quippe, uti observatum est, scriptor dixit christianos in magna saltem mundi parte horrendis suppliciis torqueri, caedi et necari: in hac e contrario, qui Dei nomen vitio verteret Christianis, esse neminem. In prima tyranni et Christianae religionis hostes infensissimi tum imperasse dicuntur: [Col. 0876A] in altera asseritur eos, datis scelerum suorum poenis, jacere profligatos, solumque Constantinum summa rerum potiri. Nonne autem inde concludi haud absurde potest hanc secundam orationem supposititiam esse, ac vero Lactantii textui tam praepostere insutam, quam altera genuina, atque ab ipso reapse profecta haud immerito videtur? Quod si res ita se habeat, dicendum erit hos divinarum Institutionum libros a Lactantio, uti diximus, editos esse anno 320 aut 321, quo tempore jam susceptae erant Licinium inter et Constantinum inimicitiae ac simultates, et ille in christianos saeviebat. Verumtamen quia falsarii et vetustissimorum codicum corruptores tanta temeritate nefarias manus libris Lactantii inferre ausi sunt, quid de his orationibus statui debeat, [Col. 0876B] expendas velim, et pronunties. Interim vero alia borum librorum loca examinanda sunt, quae similiter spuria, aut etiam depravata, et adulterata fuisse perhibentur.
Omnibus scripta Lactantii legentibus obviam multa veniunt, quae in illius textum perperam intrusa plurimis non prorsus immerito jure videntur. Primum illud est: «Sicut mater sine exemplo genuit auctorem suum, sic ineffabiliter pater genuisse credendus est coaeternum. De matre natus est, qui ante jam fuit; de patre, qui aliquando non fuit. Hoc fides [Col. 0876C] credat, intelligentia non requirat. Ne aut non inventum putet incredibile, aut repertum non credat singulare» (Lactant., l. II, c. 8 et 9). Multi autem haec ab insulsissimo quodam scriptore praepostere omnino addita existimant. Nam Isaeus nos admonuit ea deesse in antiquissimo Bononiensi, octo Vaticanis, aliisque optimis codicibus. Alii vero annotarunt illa quoque ab iis abesse, quos ad castigandam horum Lactantii librorum editionem prae manibus habebant. Desiderantur etiam in duobus vetustioribus regiae bibliothecae exemplaribus ab annis 900 et 800 exaratis.
Deinde vero quisquis ea, quae fragmentum antecedunt et sequuntur, vel levissime legerit, confestim comperiet eo Lactantii sermonem plane turbari. Apertam [Col. 0876D] insuper animadvertimus in hoc tametsi brevissimo additamento repugnantiam. Nam ibi Filius Dei Patri suo coaeternus, et nihilominus aliquando non fuisse, sive non coaeternus asseritur. Scimus quidem a Betuleio observatum in secunda editione Romana legi: « Qui aliquando non defuit. » Sed quis non videat hanc emendationem a scriptore aliquo oculatiore factam, ut tolleretur tam evidens contradictio? Recte ergo verba illa in aliis editionibus stellulis inclusa, melius in aliis ex textu ad marginem rejecta, in notis spuria esse animadvertuntur. Non desunt tamen docti quidam viri, qui haec genuina esse ac catholico sensu dicta existimant. Sed illorum rationes infra examinabimus, ubi de Filii Dei divinitate agemus.
[Col. 0877A] Nec multo post, ubi Lactantius de rerum omnium creatione disputare incipit, adjecta similiter videtur haec periodus: Fecit in principio bonum et malum, id plane quid sit, apertius explicabo; ne quis me ita loqui arbitretur, ut poetae solent, qui res incorporales quibusdam figuris quasi visibilibus comprehendunt, cum praesertim ipsum adhuc nihil esset. Tota enimvero haec periodus plane inconcinna, et Lactantio prorsus indigna, ab plerisque omnibus editionibus rejecta est; tum quia in manuscriptis Bononiensibus, undecim Vaticanis, aliisque quamplurimis non invenitur; tum quia Manichaei errores redolere pluribus visa est. Nos tamen illam legimus in antiquiore manuscripto codice regiae bibliothecae, qui numero 3735, sed non in altero, qui sequenti numero notatur. At [Col. 0877B] inde nihilominus colligitur jam a longo tempore eam Lactantii nostri textui fuisse inepte adjectam. Neque immerito quidem. Nam haec verba ibi Lactantii sermonem perturbant et confundunt. Nonnulli praeterea addunt his verbis significari Deum fecisse bonum et malum, non modo ante creationem mundi, sed etiam ante Filii sui generationem. Si res ita sit, nihil profecto doctrinae Lactantii, ut postea ostendemus, magis contrarium fingi poterat.
Paulo post in vetustiore codice regio media inter haec verba: Tam etiam charus est, et ista: Hunc ergo ex bono per se malum effectum, Graeci διάβολον, haec interjecta fuere: Etiam charus est. De quo nunc parcius, quod alio loco et virtus ejus, et nomen, et ratio enarranda nobis erit. Interim de hoc uberius, ut [Col. 0877C] dispositio divina noscatur; quia nec bonum intelligi sine malo potest, nec malum aeque sine bono, et sapientia boni malique notitia est. Hunc ergo malum spiritum, Graeci διάβολον, etc. Sed haec neque in aliis manu exaratis codicibus, nec in editis pluribus occurrunt, nec ullus scriptor alicubi se ea legisse annotavit. Si ergo genuinum est hoc fragmentum, peccarunt profecto ii, a quibus avulsum aut omissum fuit. Si spurium et nothum, multo nequiores sunt, qui illud, data opera, textui Lactantiano inserere ausi sunt.
Paucissima vero post verba, et ante haec: Exorsus igitur Deus, etc. interpositum est aliud additamentum, caeteris multo grandius, et cujus longitudo illud integrum a nobis describi non sinit. Ibi autem scriptis traditum legimus mundum a Deo creatum, ut [Col. 0877D] rebus contrariis sibique repugnantibus constaret; factos etiam duos spiritus, unum bonum, pravum alterum, ut in illorum potestate essent, quae in mundo sibi invicem adversantur. Similiter Deus, uti ibidem asseritur, hominem creaturus, bonum fecit et malum, ut virtus esse posset. Quia tamen fas non est malum a Deo proficisci, ille constituit spiritum pravum malorum inventorem, deditque illi ad mala excogitanda ingenium et astutiam, ut in eo esset et voluntas prava, et perfecta nequitia. Ambos autem illos spiritus ad certamen sic composuit; ut alterum praeposuerit bono, et malo alterum. Postea creavit multos angelos repugnantis naturae, qualis deorum, quorum pars post mundum conditum a coelestis substantiae [Col. 0878A] vigore descivit. Omnes porro angelos, quorum principes erant illi duo spiritus, fuisse in principio pares, et ejusdem apud Deum conditionis.
Et haec quidem in hoc longiori sane additamento enarrantur. Sed Isaeus asserit illud non reperiri in antiquissimo Bononiensi codice, neque in duodecim Vaticanis, aliisque plurimis. Spark. vero notat illud etiam abesse ab Anglicanis, quorum copiam habuit, excepto tamen Bulliosensi. Deest quoque in editione Romana anno 1568 divulgata, et aliis emendatioribus, quemadmodum et in pervetusto regio exemplari numero 3736. Fatemur quidem illud a nobis inventum in altero antiquiori numero 3735, sed hoc ad marginem addito carmine:
[Col. 0878B] Putavit itaque librarius, aut codicis emendationi praepositus, in hoc fragmento venenum propinari Manichaeorum, qui duo principia, unum bonum, et malum alterum imperite praedicabant. Eadem fuit opinio Isaei, qui in notis suis observat impium illud dogma numquam alibi clarius adstrui. Spark. tamen Betuleium castigat, quod in suis ad hunc locum commentariis scripserit Lactantium ibi pugnare contra errorem Origenistarum et Manichaeorum, qui Deum mali auctorem esse voluerunt. Caeterum Betuleius hoc additamentum asteriscis voluit includi, quia illud aut adulterinum, aut saltem plane dubium esse arbitrabatur. In eo autem mortiferum aliquod Manichaeorum virus versute et subtiliter insinuari inde colligi potest, quod illius auctor aperte pronuntiat Deum [Col. 0878C] fecisse bonum et malum. Sed quoniam duriora videri poterant haec verba, ut ea corrigeret, aut mitigaret, paulo post addidit: Et quoniam fas non erat ut a Deo proficisceretur malum (neque enim contra se ipse faceret), illum constituit malorum inventorem, quem cum faceret, dedit illi ad mala excogitanda ingenium et astutiam; ut in eo esset et voluntas prava, et perfecta nequitia, et ab eo contraria virtutibus suis voluit oriri, eumque secum contendere, utrumne ipse plus bonorum daret, an ille plus malorum. Verum quid hac, inquiet aliquis, subdola emendatione voluit sibi versipellis ille scriptor? Nonne legerat quae paulo ante ab ipso Lactantio nostro vere scripta sunt, a Deo factum alterum spiritum, in quo indoles divinae stirpis non remansit: Itaque suapte invidia, inquit, [Col. 0878D] tamquam veneno infectus est, et ex bono ad malum transcendit, suoque arbitrio, quod a Deo illi liberum datum fuerat, contrarium sibi nomen adscivit. Unde apparet cunctorum malorum fontem esse livorem. Nonne haec uti orthodoxa, ita satis clara et perspicua erant? Quid opus erat obscura et malitiosa aliqua interpretatione ibidem paucas post lineas adjecta? Quantumvis autem illa bono aliquo sensu explicari possit, cui, amabo te, credibile fiet omnia haec plane inutiliter ab Lactantio fuisse adjuncta?
Praeterea in hoc additamento duo spiritus, quos Lactantius a Deo primum creatos memorat, dicuntur angelorum principes. Atqui in libro quarto, ad quem illius additamenti auctor nos mittit, prior spiritus a [Col. 0879A] Lactantio appellatur verus Dei Filius (lib. IV, cap. 6 et 7) . Ad haec vero, angeli in eodem fragmento finguntur non unius, sed repugnantis naturae, qualis deorum. Sed ubi, quaeso, Lactantius ita umquam locutus est? Quid etiam quod scriptor ille ab Lactantiani sermonis imitatione ita recessit ut duas intra lineas haec verba, exorsus est fabricam mundi, repetantur. Denique quantum hoc additamento male interrumpitur oratio Lactantii, tantum illo sublato, tota sibi cohaeret, et aptissime connectitur.
Aliud porro fragmentum, praecedente longius in libro septimo exhibetur (lib. VII, cap. 5) . Auctor autem illius declarat in aliis libris, et paulo antea se iis respondisse, qui objiciebant culpam hominis refundendam in Deum, qui malum sicuti et bonum fecit. [Col. 0879B] Praeterea nulla, inquit, posset esse virtus, nisi Deus diversa fecisset. Sublato enim malo, bonum etiam tollitur. Fecit igitur Deus bonum et malum, ut virtutem exercitatione, et de malorum conflictatione redderet perfectam. Nulla enim sine hoste et certamine victoria est. Quemdam vero contra argumentantem sic inducit: Si bonum sine malo esse non potest, quomodo primum hominem dicis ante offensum Deum in solo bono fuisse, aut postea in solo bono futurum? Huic itaque continuo respondet se hanc quaestionem in prioribus libris praetermisisse; ut ibi opportuniori loco illa discuteretur. Quapropter ut eam nunc solvat, docet primo hominem constare corpore terreno, et anima tenui, sed aeterna; quae cum sibi contraria sint, necesse est hominem bono et malo esse obnoxium: [Col. 0879C] Animae autem, inquit, adscribitur bonum, quia indissolubilis est; corpori autem malum, quia fragile est. Quamobrem bonum et malum separari non possunt, nisi anima a corpore separetur. Porro autem boni malique notitia simul primo homini data est: sed cum esset in bono tantum, id ipsum bonum esse ignorabat. Ast ubi primum percepit boni et mali intelligentiam, de beatitudinis loco in communem orbem relegatus est; ut experiretur bonum et malum, quorum naturam agnoverat. Unde apparet homini, ut bonum a malo discernat, datam esse sapientiam, quae sine malo stare non potest.
Primus autem homo, pergit ille, quamdiu fuit in solo bono, vixit sicut infans boni et mali nescius. Sed non potest esse sapiens, et sine ullo malo beatus [Col. 0879D] ante animae corporisque separationem. Tunc enim sicut corpus ita et malum concidet, atque solum bonum cum anima beata semper permanebit. Sic ergo Deus hominem in hac vita medium inter utrumque posuit, ut haberet boni vel mali sequendi licentiam. Sed quia mala bonis, et bonis mala apparentia permixta sunt, officium sapientiae desideratur; quo plus mente videamus, quam corpore. Cum autem id difficile et rarum sit, ideo sapiens, qui fragilia bona contemnit; et Christianus, qui pro fide nec tormenta nec mortem recusat, pro stulto habetur. Homo ergo a Deo factus est mortalis, et malis subjectus, ut virtutem caperet, eique virtus daret immortalitatem.
Atque ita disputat auctor hujus fragmenti. At illud [Col. 0880A] spurium, et Lactantio suppositum esse inde conficitur, quod illud Isaeus in codicibus Bononiensibus, duodecim Vaticanis, et aliis, Spark. vero in omnibus Anglicanis affirmant non inveniri. Neque a nobis etiam repertum est in vetusto codice regio numero 3736. De alio autem antiquiore nihil statui potest, quia ibi decurtatum mutilatumque fuit. Omittitur quoque in antiquis editionibus Romana, Florentina, Antuerpiensi et aliis melioribus. Betuleius vero suspicatus est illud a Gryphio omnium primo typis editum.
Quapropter a plurimis repudiatur tamquam adulterinum. Quidam vero suspicantur illud fabricatum esse a veteratore quodam, ingenioso aeque ac callido, qui Lactantii stylum recte imitatus est. Sed hoc procul dubio non fuit difficile homini, qui sua dicta ex [Col. 0880B] variis ipsiusmet Lactantii libris collegerat. Nobis tamen facile non persuadebitur tot uno in loco adhibitas a Lactantio comparationes, quot iste ingessit in primam hujusce fragmenti partem. Multo autem minus putamus eumdem Lactantium illa usum fuisse, quae desumitur ex Circo, contra quem tam vehementer, et jure tam merito declamat. Praeterea ille non obscure significat, quae in prima fragmenti illius parte disputantur, jam satis a se fuisse tractata: At enim, inquit, jam saepe dictum est virtutem nullam fuisse futuram, nisi haberet, quae opprimeret (Lact. cap. 22) . Auctor vero hujus additamenti palam declarat, aut potius fingit se haec leviter attigisse, quamvis ea quae ibi scripsit, ex quinto ac praecipue ex sexto Divinarum Institutionum libro delibaverit (lib. V, cap. 7 et 21; lib. VI, cap. 15; lib. II, cap. 12; lib. VII, cap. 4 et 5; lib. de Ira Dei, cap. 15) . Nec potiori ratione dicere poterat quaestionem de homine, qui sine malo esse non potest, in superioribus libris fuisse praetermissam. Quae enimvero ibi protulit, haec pleraque omnia ex secundo et septimo Institutionum, atque ex libro de Ira Dei excerpta fuisse quivis facile cognoscere poterit. Scimus quidem librum de Ira Dei a Lactantio, ut fusius infra ostendemus, editum fuisse post septem Divinarum Institutionum libros, ubi hoc additamentum legimus. At certe si ibi ab eo scriptum fuisset, et tanta cura hanc solvisset quaestionem, certe in libro de Ira Dei, ubi eam retractavit, non omisisset nos solito suo more ad hunc locum mittere, aut aliquam illius facere mentionem.
[Col. 0880D] Porro autem etiamsi Isaeus illud, sicut superiora fragmenta rejecerit, nec passus sit ea in Lactantii textu typis mandari, solius tamen Bononiensis codicis auctoritate fretus haec, ubi Lactantius de Cypriano disserit, illius inseruit textui: Unde apparet disertissimo et doctissimo viro, quantum ad sacrilegos attinet refellendos, non facultatem dicendi, sed consilium defuisse in eo praecipue, quod Demetrianum veritatis expertem, non ratione prudentiae humanae, qua uti in principio debuit, sed auctoritate coelestium praeceptorum, quorum ille se hostem fatebatur, exstinxit (lib. V, cap. 1) . At ibi solita Isaei desideratur diligentia, qui nobis expresse non edisseruit quo in manuscripto Bononiensi, an in vetustissimo, aut altero recentiore [Col. 0881A] haec scripta sint. Tametsi vero in priore exstarent, numquid illius solius auctoritas prae caeteris omnibus valere debebit? Nonne et in eo sunt aliqua, sicut in aliis, librarii errata? At illud alicujus scriptoris esse additamentum inde patet, quod eadem de Cypriano postea et elegantius dicantur. Vero autem simile non est Lactantium censuisse repetenda esse haec injuriosa verba, quae de tam eximio scriptore non jure prorsus merito dicta vidimus. Nonne ergo multo verisimilius, ne dicam certius, est hanc repetitionem oscitanti librario esse adscribendam? (Lact. cap. 4.)
Denique vir cl. Stephanus Balusius (Balus. lib. II, Miscell. pag. 46) aliud breve de extremo judicio fragmentum edidit, quod quidem in codice 1095 Colbertinae Bibliothecae post septem Divinarum Institutionum [Col. 0881B] libros, et ante librum de Ira Dei descriptum invenerat. Codicis autem hujus auctoritate fultus, existimavit illud a Lactantio revera profectum fuisse. Balusium secutus est Thomas Spark., qui illud postea ex duobus Anglicanis codicibus in editione Oxoniensi typis excudi curavit. Nos vero duos alios, de quibus paulo post agendum, in Colbertina bibliotheca vidimus, ubi etiam idem fragmentum eodem modo reperitur. Verum quomodo fieri potuit, ut illud in his tantum, quae profecto recentissima sunt, exemplaribus, non autem in aliis longe pluribus et antiquioribus occurrat? Cur etiam in hisce manu tam recenti scriptis libris suo in loco descriptum non fuit? Nonne inde concludi potest nullam esse rationem, cur illud ex Lactantii nostri potius quam alterius auctoris libris transcriptum dicatur? Ut ut sit, tanti breve hoc fragmentum [Col. 0881C] non est momenti, ut in illius inquirendo parente diutius detineamur. Nihil novi enim nobis suppeditat, nisi Heliae Thespitis nomen, qui, ut ibi traditur, fide (mss. duo Anglicani, fidem) Judaeorum Antichristum persecutus est. Sed vereor, ne et haec verba cum iis non convenire possint, quae Lactantius et in libro septimo Institutionum, et in epitome de Judicio extremo scriptis tradidit.
At mirum sane quanta confidentia recentior quidam criticus (Simon. Epist. XXV select. Roterodami, anno 1704) in una ex selectis suis epistolis asseruit haec omnia fragmenta, de quibus hactenus disputavimus, genuina esse ac sincera, atque a Lactantii textu ab iis fuisse amputata, qui in monasteriis olim codicum veterum praeerant emendationi. Nos vero ibidem monitos [Col. 0881D] esse voluit fore ut in altera epistola, ne in hac longior esset, eadem tantummodo fragmenta examinet. An fidem liberaverit, nobis est incompertum. In citata autem epistola fatetur ea additamenta, in quibus Manichaeorum errores deprehenduntur, in meliorum codicum manuscriptorum parte non inveniri. Sed audacter affirmat a multis saeculis emendatores horum codicum ex auctorum textu haec et alia plura sustulisse, quae sibi orthodoxa non videbantur. Denique haud dubitanter asseverat Lactantium, qui theologicis dogmatibus nostris non perfecte imbutus fuerat, potuisse falsis Manichaeorum, a Gnosticis oriundorum, infici opinionibus.
[Col. 0882A] Sed vide, quaeso, insolitam plane hominis, cui critici nomen tanto in amore et deliciis est, sagacitatem, novumque profecto argumentandi genus. Lactantius, ait vir ille criticus, potuit Manichaeorum erroribus coinquinari; ergo his revera coinquinatus est; ergo illa, de quibus agitur, scripsit fragmenta; ergo monachi codicum emendatores illa amputaverunt. O dignam certe tanto critico argumentationem! Sed ut tanti sceleris monachos accusaret, prius ipsi probandum erat Lactantium his Manichaeorum erroribus revera fuisse contaminatum, deinde scripta esse a Lactantio illa additamenta, ac quando a monachis avulsa, aut in posterioribus non descripta codicibus. At haec nunquam sane probabit, aut ullus alius probare poterit. Praeterea vero pluribus rationibus demonstravimus [Col. 0882B] notha et spuria esse ea omnia additamenta, atque ea potissimum quae Manichaeorum virus venenumque redolere videntur. Nec minus clare ac perspicue ostendimus plerisque iisdem fragmentis orationem Lactantii praepostere turbari, atque oppositos ejus doctrinae propugnari errores. Sed pudet longiorem operam perdere in refellendis calumniis, quibus neotericus ille scriptor non solum fidem monachorum, sed vetustissimorum etiam scriptorum doctrinam in suis passim scriptionibus infamare frustra conatus est. Parcendum tamen homini, qui antequam animam anno 1712 ageret, veniam ab iis, quos tam graviter, quam immerito offenderat, publice petiit, obiitque in catholicae Ecclesiae sinu. Unum certe optandum, ut ad meliora animum eruditionemque suam convertisset.
Si quae in additamentis, hactenus recensitis, sint Lactantii errata, haec non Lactantio nostro, ut vidimus, sed aliis otio suo abutentibus, tribuenda esse plerique omnes haud plane immerito arbitrantur. Ad ipsummet vero Lactantium spectant plurimae falsae opiniones, omnisque prorsus generis errores, quos multi sane sibi visi sunt in ejus passim scriptis deprehendisse. Tantus vero eorum est numerus, ut vix unquam alius scriptor tam saepe in paucis libris errasse videatur. Aliqui enim centum et septuaginta illius errata olim numerabant, alii ea postmodum ad quatuor supra nonaginta, alii vero ad minorem numerum [Col. 0882D] redegerunt. Major autem illorum pars ad fidem orthodoxam, minor ad moralem disciplinam, minima ad res physicas pertinet. Sed quo major fingitur eorum numerus, eo facilius omnes intelligunt plura ex notatis locis sana esse, nec digna plane quibus illa censoriae severitatis nota inuratur. Quamobrem in Romana Operum Lactantii editione, anno 1468 divulgata, frater Antonius Raudensis Theologus, sicut ibi scriptum legimus, a fratre Adamo Genuensi his versibus redarguitur:
Verumtamen non defuerunt postea inter recentiores heterodoxos non pauci, qui Lactantium vel aliorum adhuc errorum accusaverint, vel ipsum eorum, quae defendere frustra conantur, falsorum dogmatum fecerint conscium et fautorem. Sed tantam temeritatem postea opportuniori loco, ne eadem repetantur, duximus esse castigandam.
Gravioris procul dubio momenti debet esse testimonium Damasi Papae, qui in sua ad Hieronymum epistola hoc de Lactantii nostri epistolis tulit judicium: Fateor tibi eos, quos mihi jam pridem Lactantii (duo mss. Lectitanti) dederas libros, ideo non libenter lego; [Col. 0883B] quia et plurimae epistolae ejus usque ad millia spatia versuum tenduntur, et raro de nostro dogmate disputant: quo fit, ut et legenti fastidium generet longitudo, et si quae brevia sunt, scholasticis magis sint apta, quam nobis, de metris, et regionum situ, et philosophis disputantibus, plures mss. et edit. disputandis, alii disputantia. At his Damasus verbis: Raro de nostro dogmate, nihil aliud significare videtur; nisi eas quas Hieronymus proposuerat, de quibusdam sacrae Scripturae locis quaestiones. Deinde vero haec Damasi censura spectare tantum videtur Lactantii, si nomen ejus ibi scriptum sit, epistolas, non autem divinarum Institutionum libros, in quibus, sicut in aliis, plura sane, uti ex illorum analysi, et aliis infra fusius dicendis, facile dignosci potest, de nostris dogmatibus [Col. 0883C] et placitis nec jejune, nec indocte disputat. Quid vero, quod Hieronymus, ad quem scripsit Damasus, sic de iisdem Lactantii libris loquitur: Firmianus quoque noster in praeclaro Institutionum suarum opere, Y litterae meminit, et de dextris et sinistris, hoc est, de vitiis et virtutibus, plenissime disputavit (Hieronym. Comment. in Eccles. pag. 770) . De ipsius autem epistolis nihil possumus certo definire; quandoquidem nullae ad nos pervenerunt.
At saltem Gelasius primus, inquiet aliquis, in concilio Romano, opera Lactantii, cum aliis, quae catholica et apostolica romana Ecclesia non recipit, his rejecit verbis: Opuscula Lactantii apocrypha. At plures olim dubitaverunt utrum ea verba genuina germanaque sint. Nos vero certo certius scimus illa in omnibus [Col. 0883D] antiquioribus et melioris notae manuscriptis codicibus reperiri. Sed non minus compertum habemus [Col. 0884A] hoc Gelasii papae decreto plura veterum Ecclesiae Patrum, uti Tertulliani, Eusebii Pamphili, et aliorum scripta, tamquam apocrypha amandari, quae nihilominus sana et orthodoxa esse omnes ultro fatentur. Eo itaque nomine notata fuerunt, vel propter alias eorumdem scriptorum lucubrationes, erroribus infectas; vel propter quaedam errata, quibus alicubi asperguntur. Nemo autem negare potest Lactantium nostrum hos divinarum Institutionum libros conficiendo, in plures impegisse errorum scopulos, atque in eum in primis, quem Chiliastae de millenario Christi post extremum judicium in terris regno finxerant. Nonne autem is solus error praedictae Damasi censurae locum dare potuit? Nos autem de illo egimus, et infra adhuc aliquid dicemus.
[Col. 0884B] Alios porro sive veros, sive adscriptos illi errores solito candore nostro sic suo loco exponemus, ut, iis ulla absque dissimulatione explicatis, palam omnibus faciamus, quid in illis reprehensione dignum sit. Verum eadem ingenuitate alios eluemus, qui ei a quibusdam inconsiderantia, aut malevolentia adscribuntur. Nihil quippe nonnullis recentioribus magis cordi est, quam ut veterum Ecclesiae Patrum lapsus erroresque augeant et muliplicent. Nonnunquam tamen versuti illi homines simulant se illos aliquantulum excusare; quia errare humanum est, aut quia vetustis scriptoribus, ex ethnicorum ad Christi religionem venientibus, nondum satis explorata fuerant sacra nostra documenta. Sed hac subdola fraudulentaque excusatione nihil aliud agunt, quam ut illorum, [Col. 0884C] et antiquae ac semper venerandae traditionis infirment eleventque auctoritatem.
Caeterum qualescumque sint Lactantii naevi, aut errores, nos certe paulo post ostendemus Christianae religionis veritatem validissimis ab illo demonstrari rationum momentis. Negari quoque non potest in ejus libris plura christianae fidei de sacra Scriptura, de Deo, de Christo Domino, de veteri et nova lege, hujusque praeceptis et institutis documenta recte ab eo explicari, asseri et confirmari. Sed haec clarius et fusius traduntur in Divinarum Institutionum libris. Quapropter him rito censentur praecipuum esse illius opus, magna cura, animique contentione elaboratum. Neque tamen illud ea sola sacra, sed profana quoque et varia ac multiplici eruditione refertissimum [Col. 0884D] est.
Notae in Divinis institutionibus
[Col. 0883D] Nam et abjecisse quosdam res familiares suas, etc. [Col. 0884D] Fuerunt hi Socrates, Democritus Abderites, de quo et ipse Lactantius lib. III, cap. 23, Anaxagoras, Clazomenius, et alii.
[Col. 0885A] Nam quia virtutibus amaritudo permixta est, vitia vero voluptate condita sunt, illa offensi, hac deliniti feruntur in praeceps, etc. Idem ait lib. de Ira Dei, c. 19. Haec autem causa praeter alias affertur, cur, cum virtus sit homini secundum naturam, vitium vero contra (ut est apud Senecam lib. de Ira II, cap. 13 et epist. 123; detrimentum, et Quintilianus lib. XII, cap. ult., et egregie demonstrat S. Thom. in p. 2, q. 71, art. 2) , illam tam pauci, hoc tam multi amplectantur; nempe quia licet bonum virtutis sit hominis naturae consentaneum, secundum partem rationalem, tamen bonum sensibile, quo in vitium pellicimur, etiam ei convenit secundum partem sensitivam, quae rationi adversatur. Quamvis autem portio rationalis sit in homine potissima, nihilominus homo sequitur potius bonum sensus, quam bonum rationis, quia incipit a bono sensibile cognoscere et amare bonum rationis. At vero multo plures sunt incipientes, quam consummantes: ideo plures sunt, qui sistunt, et qui sunt in bonis naturae sensitivae, quam qui perveniant ad bona [Col. 0885B] rationis amplectenda; eo magis quod valida est illecebra sistendi in illis, et quiescendi, quoniam sunt ab ineunte aetate in usu, sunt etiam magis nota, nimirum evidenti experientia sensuum, sunt denique magis moventia, tum ratione promptae delectationis, tum ratione imminentis oppositi contristantis. Rationis autem bonum, quod est virtus, provecta aetate percipitur, et parum cognoscitur, et parum movet. Nam tristitiam, atque amaritudinem (ut ait Lactantius) saltem in principio permixtam habet; praemium vero et voluptatem in futurum promittit, ut ait Arist. III de Anim. Text. 53. Cajetanus d. quon. 71.
Multum tamen nobis exercitatio illa fictarum litium contulit, etc. Fictarum ait litium; nam verarum nunquam patronus fuit, cum ne forum quidem attigerit, ut testatur ipsemet lib. III, cap. 13. Olim autem cum in Graecia, et Romae floreret eloquentiae studium, juvenes percepta grammatica ducebantur ad rhetores, qui themata illis vel confecta, vel ex historiis petita [Col. 0885C] proponebant, qualia sunt, quae in Senecae patris, et Quintiliani declamationibus, et apud graecos scriptores etiamnum multa reperiuntur; in quibus pueri in scholis sese dictione ac scriptione exercerent, ut postea serio ad populum vel senatum eloqui possent: sed et in utramque partem disserere, et θέσεις ἀδόξους, id est propositiones inopinabiles, et materias infames pertractare consueverant, de quibus Gell. lib. XVII, cap. 12. Ita enim ad dicendum de re quacumque, prompti atque instructi fiebant. Qui igitur hac dicendi ratione in scholis erudiebantur, declamare dicebantur, orationesque hujusmodi ad forensium actionum similitudinem dictae, declamationes vocabantur. Unde S. Hieronymus in quaestionibus ad Damas: Nec aures (inquit) Quintiliani flosculis, et scholari declamatione mulcendae. De quibus non parum multa apud Quintil. lib. II, cap. 10, et lib. IV, cap. 2, Senec. in Prologo Declamationum. Floruit in eo dicendi genere Libanius sophista, ob id sane quam gratus Juliano [Col. 0885D] Imperatori, de quo scripsit Eunapius. Item Carneades, de quo meminit idem Lactantius lib. V, cap. 15. Paulus quoque Tyrius eo nomine tam charus Adriano Imperatori fuit, ut Tyrum ejus patriam fieri metropolim ab eodem Imperatore obtinuerit, ut scribit Suidas. Hae itaque exercitationes erant, quibus paulo supra Lactantius ait se in professione illa oratoria diu versatum, juvenes olim non ad virtutem, sed plane ad argutam malitiam erudivisse, multumque illarum usum nunc sibi profuturum, ad causam veritatis adversus Gentes perorandam.
Nam si quidam maximi oratores, etc. Ipsum fortassis M. Tullium intelligat, quem a forensibus actionibus, et gerenda republica, in philosophiae studio, tanquam in portu conquievisse ex ipso novimus initio Tusculanarum, et lib. pr. Academic. quaest.
Et si quidam prudentes, et arbitri aequitatis, Institutiones civilis juris compositas ediderunt, etc. Fuerunt [Col. 0886A] hi Caius, Ulpianus, Paulus, Florentinus, Callistratus, Martianus.
Erroresque turpissimos sopiamus. In aliquibus impressis libris, post haec verba, subtexitur illa oratio. Quod opus nunc nominis tui auspicio inchoamus, Constantine, Imperator maxime. Qui primus romanorum principum, repudiatis erroribus, majestatem Dei singularis ac veri, et cognovisti, et honorasti. Nam cum ille dies felicissimus orbi terrarum illuxisset, quo te Deus summus ad beatum imperii culmen evexit, salutarem universis, et optabilem principatum praeclaro initio auspicatus es; cum eversam sublatamque justitiam reducens, teterrimum aliorum facinus expiasti: pro quo facto dabit tibi Deus felicitatem, virtutem, diuturnitatem, ut eadem justitia, qua juvenis exorsus es, gubernaculum reipublicae etiam senex teneas; tuisque liberis, ut ipse a patre accepisti, tutelam Romani nominis tradas. Nam malis, qui adhuc adversus justos in aliis terrarum partibus saeviunt, quanto serius, tanto vehementius idem Omnipotens mercedem sceleris exsolvet; quia ut est erga [Col. 0886B] pios indulgentissimus pater, sic adversus impios rectissimus judex. Cujus religionem cultumque divinum cupiens defendere, quem potius appellem, quem alloquar, nisi eum, per quem rebus humanis justitia, et sapientia restituta est? Haec oratio Constantinum alloquitur jam palam Christi religionem amplectentem, et impietatem aversantem; quo tempore Licinius Constantini in Imperio consors, pacta cum ipso Constantino conventa de christiana protegenda religione contemnens, Ecclesiam Dei per omnem Orientis oram vexabat: Occidens autem Constantini dominatum sortitus, summa pace ac tranquillitate potiebatur. Quamobrem nonnulli gravissimi et magni nominis viri ex hoc loco sibi tempus deprehendisse visi sunt, quo Lactantius hosce Institutionum suarum libros elucubravit. Putant enim, hoc contigisse anno Domini trecentesimo decimo sexto, quo persecutio Licinii vexabat Ecclesiam, et adversus eum a Constantino expeditio parabatur; atque in hac praefatione ad Constantinum, ut putant, directa, [Col. 0886C] vaticinatum fuisse Firmianum cladem illam ac perditionem Licinii, et Constantini victoriam. Ego vero haud possum, quin cum Thomasio sentiam, loca hujusmodi, quibus vel Constantinus appellatur, vel ad ipsum sermo dirigitur, notha esse ac supposititia, cum in antiquissimo omnium Sancti-Salvatoris bononiensis codice, in plerisque vaticanis, caeterisque probatioribus ea deesse animadverterim. Jam tota haec oratio non solum ab antiquissimo illo, atque item ab altero ejusdem coenobii codice, sed etiam a septem vaticanis, ab excusis florentinis, et ab aliis multis tum mss. tum impressis abest; et post illa verba (erroresque turpissimos sopiamus) continenter legitur (omissis ergo hujus terrenae philosophiae auctoribus, etc.). Habemus quoque alia Lactantii loca, quae omnium omnino codicum auctoritate fulta, nullam controversiam aut ambiguitatem patiuntur, quibus non satis consentiunt, quae in hac oratione leguntur. Ille quidem lib. V, cap. 2 et 4, cum enuntiat, qua causa ad scribendum accesserit, ait, se eo tempore, [Col. 0886D] quo in Bithynia oratorias litteras docebat, templaque Dei evertebantur, cum duos intellexisset (Porphyrium autem, et Hieroclem intelligit) ibi veritati superbius atque importunius insultare, suasque impietates et blasphemias adversus Christianam religionem evomere, illorum superba impietate stimulatum suscepisse id scribendi munus, ut omnibus ingenii sui viribus accusatores justitiae refutaret. Templorum autem eversio ex Diocletiani decreto, et Porphyrii trium librorum contra Christum editio in annum Domini trecentesimum secundum incidit. Verum hoc loco tum demum sibi hoc opus inchoari dicitur, quando in Occidente jam malis quiescentibus, in aliis tamen terrarum partibus adversus justos saeviebant; videlicet cum adversus Licinium a Constantino expeditio pararetur, quae contigit anno Christi trecentesimo decimo sexto. Quomodo autem simile vero videatur Lactantium impiis Porphyrii et [Col. 0887A] Hieroclis disputationibus, ut ipse ait, exstimulatum, et merita pro Dei religione ira succensum, quatuordecim annos moram traxisse, atque a calamo temperasse, et non protinus ad scribendum accessisse, seque ad refutandas illorum impietates primo quoque tempore contulisse? Illud etiam non parum habet momenti, quod quo tempore Lactantius Institutiones scribebat, crudelitas tyrannorum adversus christianos per totum orbem terrarum exercebatur; id enim expressis verbis ita testatur lib. V, cap. 11, quae (bellua) uno loco, etc. et cap. 12 ejusdem lib.: Ecce in eo est errore etc., lib. V, cap. 12. Ecce in eo est errore orbis ipse totus, ut bonos et justos viros, tanquam malos et impios persequatur, excruciet, damnet, occidat; et cap. 11 ejusdem libri: Quae (bellua) uno loco recubans, tamen per totum orbem dentibus ferreis saevit, etc. Et lib. VI, cap. 17: Spectatae sunt enim, semperque spectantur adhuc per orbem poenae cultorum Dei, in quibus excruciandis nova et inusitata tormenta excogitata sunt, etc. At tempore Licinianae persecutionis, [Col. 0887B] quo haec oratio ad Constantinum directa fingitur, quiescebat fere per orbem Christiana religio: tantum in Oriente vexationem aliquam patiebatur quod et ex hac oratione ostenditur, ubi dicitur: Nam malis, qui adhuc adversus justos in aliis terrarum partibus saeviunt, quanto serius, tanto vehementius idem omnipotens mercedem sceleris exsolvet. Quae vexatio, cum occidentem non attigerit, a Severo non est ejusmodi visa, quae inter alias Ecclesiae persecutiones censeretur; sic enim habet lib. II Histor.: Sane tum Licinius, quia adversus Constantinum de imperio certavit, milites ejus litare praeceperat, abnuentes a militia rejiciebat: sed inter persecutiones non computatur, adeo levioris negotii fuit, quam ut ad ecclesiarum vulnera pertineret.» Eusebius quoque in Vit. Constantin. lib. I: Uti (inquit) Imperium Romanum in duas partes diremptum noctis tenebris, et splendori diei omnibus persimile videretur; nam iis, qui Orientem obtinebant, tamquam noctis caligo offundebatur: illis autem, qui erant alterius [Col. 0887C] partis incolae, splendor clarissimae diei illuscescebat. Denique Sozomenus lib. I, cap. 2: Per idem tempus Christiani, qui versus orientem ad Lybes usque, qui sunt confines Aegyptiis, habitabant, conventus palam agere propterea non ausi sunt, quod Licinius benevolum suum erga illos animum mutaverat: at Graeci, Macedones, et Illyrici, qui versus occidentem suarum rerum domicilia habebant, Constantini opera, qui illi imperii romani parti praefuit, libero animo et securo Deum coluerunt. Permovere id quoque fortasse quempiam possit, quia si scripsit Arnobius anno Domini trecentesimo secundo, et opus suum quasi fidei suae vadem propere ac festinanter edidit, ut quamprimum inter fideles admitteretur, utique simillimum vero videtur, opus illud post quatuordecim annos a Lactantio visum, siquidem scripsisse illum velimus anno trecentesimo decimo sexto. At vero quid causae esse potuerit non apparet, cur cum semel Theophili, semel atque iterum Tertulliani, Cypriani, Minutii meminerit, qui omnes Christianorum causam adversus [Col. 0887D] gentes jamdudum egerant (nam Theophili quidem meminit in fin. hujus lib. I, Tertulliani lib. V, cap. 1 et 4, Cypriani eodem cap. 1 et 4, Minutii lib. I, cap. 11 et lib. V, cap. 1) , tamen sui ipsius magistrum, qui causam eamdem non minus quam quisquam ipsorum acriter ac luculenter, sed propius et recentius multo peregerat, tam alto Arnobium silentio presserit, nisi quia uterque eodem scribebat tempore, necdum forte Lactantius Arnobii libros vidisse poterat. Sed et sanctus Hieronymus, qui primam librorum Lactantii editionem vidisse potuit (fuit enim fere illius contemporaneus, Hieronymi infantia Lactantii extremos dies, ut credi potest, propemodum attingente), quique tam sedulo illius opera recensuit, ut cuinam quodque eorum inscriptum ab illo fuerit dicere non omiserit, simpliciter et absque ullius ad quemquam inscriptionis commemoratione libros Institutionum pertransit, nec usquam [Col. 0888A] Constantini imperatoris meminit, cujus tamen profecto nomine librorum horum dignitatem atque existimationem apud omnes augeri plurimum posse intelligebat. Non meminit Honorius Augustodunensis, qui eodem modo quingentis ferme abhinc annis eorumdem Lactantii operum catalogum texuit. Non aliam putamus ob causam, quam quia hi libri ad Constantinum minime fuerint ab auctore inscripti, nimirum, ut probavimus, elucubrari coepti anno trecentesimo secundo, et ideo, ut credere par est, jam perfecti, absoluti, editi, antequam Constantinus impietatem palam aversaretur, et christianam fidem amplexaretur. Ita igitur sentio non solum Methodium et Arnobium eodem tempore, quo editi sunt a Porphyrio Commentarii illi blasphemi adversus Christum, nempe anno trecentesimo secundo, sed etiam Lactantium nostrum sacrilegas ethnicorum impietates adversis scriptis refutare aggressum, atque hanc orationem, quae tot rationibus exploditur, notham et supposititiam esse; neque sustineri [Col. 0888B] posse, ut censebat Thomasius, quod fieri potuerit, ut Lactantius ante tempora Constantini scripserit hos libros, sed eos Constantini tempore ediderit; non enim hic edidisse illos dicitur, sed nominis ejus auspicio tunc temporis inchoasse.
Tantarum. Haec dictio non magnitudinem, sed multitudinem hoc loco significat, ut fiat antithesis ad illud ( una ) ita Graecis τοσοῦτος promiscue significat, tot, et tantus: hanc dictionem in eadem significatione accipi apud jurisconsultos annotavit Antonius Augustinus lib. II Emendat. cap. p. ex L. Si ita legatum. D. de legat. p. ubi habetur: Sed non in ampliores, quam decem, qui legati sunt; quod si minus sunt, in tantos, quanti inveniantur. Sic, quantus, pro, quot, ut in d. L. et in L. 2, § Si vero. Cod. de praefect. Praetor. Aphric. Et quanti limitanei, in quibus locis vel limitibus constituti. Addo Vegetium lib. III, cap. 5, ex optimis codicibus: Signorum militarium [Col. 0888C] quanta sunt genera. Et eod. lib., cap. 9: Ut integris suis quantos possint homines interimant. Sic et Lucae interpres 15 quem temere damnat Valla: Quanti mercenarii in domo patris mei abundant panibus.
At quin impleta esse, etc. Ita lego, non atqui, ex B. et T. Arnob. lib. VI, in princ.: At quin nos arbitramur, omnem Deum, etc. Lib. III: At quin ego rebar paulo ante, spontaneas esse numinum benignitates. Tertullian. Apologet. c. 2: At quin invenimus inquisitionem quoque in nos prohibitam. Papinian. in l. debitor., § 1, D. ad S. C. Trebell. At quin sive possidet creditor actor, idemque haeres rem, sive non possidet. Paulus in L. At quin natura, D. de negot. gest. At quin natura debitor fuit. Et ita scriptum esse in Pandect. Florent. testatur Barnabas Brissonius in Parerg. qui et alia loca ostendit.
Sed etiam cohaerentia. Sed saltem cohaerentia, vel, sed certe cohaerentia, sive, sed vel cohaerentia, dicere [Col. 0888D] debuisse Lactantium notat Vall. et mendum esse librariorum suspicatur lib. III, Elegant., cap. 27.
De his, quibus omnino, etc. Ita legitur in B. T. Sic infra lib. V, cap. 15: De suis doceamus auctoribus. Cicero Lentul.: De Crasso domum emissem. De Orator. Hoc audivi de patre. Recentiores editiones habent, ab his quibus, etc. At vetustiores, de quibus his omnino, etc.
Ex his unum Deum probemus necesse est. Demonstrat Lactantius, ethnicos sapientes veteres unum Deum credidisse. Idem praestat Clemens Alexandrinus in Orat. ad gent. Vid. August. Eugubin. de peren. Philosoph.
Homerus nihil nobis dare potuit, etc. Immo potuit et praestitit; nam Cyrillus contra Julianum, Homerum unum Deum asseruisse demonstrat.
[Col. 0889A] Aquam esse dixit, ex qua nata sint omnia, etc. Praeter notatos ad oram textus, vide Plutarchum in Placitis, Laertium, Eusebium de Praepar. lib. I, cap. 5, et lib. VII, cap. 5. Ambros. lib. I Hexamer. cap. 2. August. Civit. lib. VIII, cap. 2. Cyrill. contra Julian.
Et Anaximenes, etc. Non aethera, sed aera legitur apud Ciceronem ubi scil. de Anaximene loquentem, et apud Laertium in Anaximene.
Permixtus. Vulgata lectio Maronis habet, commistus.
In summum tamen unam mentem mundo praeesse testatur. De Aristotele loquitur, quem ex 2. de Generat. ex 12 Divinorum, ex cap. 7 libelli de Mundo, unum Deum sensisse constat: ostenderunt id recentiorum viri doctissimi Trapezuntius lib. II de comparat. Arist. et Plat. Scaliger de Subtilit. ad Cardan. exercitat. 365, alii nonnulli.
Plato. In Parmenide, Timaeo, Phedon. Legib. Repub. Videndus est Bessarion cardinalis lib. II adversus Calumn. Platon.
Omnia sentiens ac movens. Secutus sum lectionem [Col. 0889B] Tax. et P. et Ciceronis ipsius prima Tusculan. al. omnia sentiens, et omnia movens.
De immatura Morte. Liber intercidit.
Item in Exhortationibus. Etiam hic Senecae liber intercidit.
Ob eamque causam in Aegyptum profugisse. Cic. III de Nat. deor. unde hunc locum pene ad verbum desumpsit Lactantius, habet: ob eamque causam Aegypto praefuisse.
Thoyth. Ex eodem Ciceronis loco emendavi Lactantii textum, qui in aliquibus exemplaribus habet, Thoth. Sed et Eusebius scribit in I Praeparationis, ab Alexandrinis Thoth, ab Aegyptiis Thoyth dici Mercurium. Quin etiam ex pulcherrimo sane loco Martiani Capellae lectionem hanc confirmemus. Is enim lib. II, sic ait: Itaque primo conducatne connubium, atque aetherei verticis pennata rapiditas apto sibi foedere copuletur, ex nuptiali congruentia numero conquirit; moxque [Col. 0889C] nomen suum, Cylleniique vocabulum (sed non quod ei dissonans discrepantia nationum, nec diversi gentium ritus pro locorum causis cultibusque finxere: verum illud, quod nascenti ab ipso Jove sidere nuncupatione compactum, ac per sola Aegyptiorum commenta vulgatum fallax mortalium curiositas asseverat) in digitos calculumque distribuit, ex quo finalem utrinque litteram sumit, quae numeri primum perfectumque terminum claudit: dehinc illud, quod in fanis omnibus soliditate cubica dominatur; litteram quoque, quam bivium mortalitatis asserere prudens Samius existimavit, loco proximo sumit, ac sic mille ducenti decem, et octo numeri effulserunt. Numeros enim Graeci per litteras exprimunt ![[Fig. 0060889A]](../assets/FIGURES/0060889A.bmp)
[Fig. 0060889A]
Pheneatae. Ita Cicero ubi supra. Sed et Pausanias in Arcadic.: Deorum vero (inquit) omnium maxime Mercurium Pheneatae venerantur, etc. Et quidem [Col. 0889D] ἑρμούπολιν de qua hic Lactantius, fuisse in Arcadia existimari potest ex Stephano. Verum quoniam plerique libri hic pro Pheneatae, habent, Saitae (ii sunt populi in Aegypto, sic dicti ab urbe, quae Sais nominatur), et Lactantius lib. de Ira Dei, cap. 11 testatur Ciceronem scripsisse, in numero deorum apud Aegyptios haberi Hermetem, eum scilicet, qui ob virtutem multarumque artium scientiam Trismegistus nominatus est, de quo eodem hic sermo habetur, suspicatus est vir clarissimus Petrus Ciacconius legendum hic esse, et Saitae, et Pheneatae colunt eum religiose; et apud Ciceronem, quem Saitae colunt, et Pheneatae, ut dicatur et in Aegypto a Saitis, et in Arcadia a Pheneatis coli. In nonnullis Lactantii codicibus corrupte legitur Femete pro Pheneatae.
Ὁ δὲ θεὸς εἷς, etc. Haec ad verbum non reperio in Hermete sed similia ad finem cap. 5 Pimandr.
Deo igitur nomen non est, quia solus est, etc. Ita [Col. 0890A] quoque Minucius Felix in Octavio. Dionys. I, cap. de Div. nomin. ait, neque nomen ejus esse, neque opinionem. S. Thom. pp. quaest. 13, art. 1, ait: Deum a nobis nominari non posse nomine, quod ejus essentiam significet secundum quod est, quia nominamus, ut concipimus, et nomina sunt signa notionum: at Dei essentiam nosse in hac vita non possumus. An vero imponere Deo nomen tale queant Beati, disputant theologi in pr. sentent. dist. 22 et p. p. quaest. 13, art. p. Et quomodo philosophi prisci Deum nominarint, vide August. Eugub. de peren. philosophia lib. III.
Proprium nomen est Deus. Dicitur enim θεὸς ἀπὸ τοῦ θεᾶσθαι. quod est videre, quasi omnia provideat, omnibusque prospiciat, ut scribit Damascenus lib. p. Orthod. fid. cap. 12. Ergo ab universali rerum providentia hoc nomen, Deus, desumptum est ad significandam divinam naturam.
Sibyllas decem numero fuisse, etc. De Sibyllis in genere videndi sunt Solinus cap. 8; Aelian. de varia Hist. lib. XII; Martian. Capell. lib. II; S. Hieronym. adversus [Col. 0890B] Jovinian. lib. p.; Suidas in Herophila, et in σιβυλλει, Franciscus Petrarca IV Memorab., cap. 3; Ficinus lib. de Doctrina Christiana; Jo. Ludovicus Vives ad cap. 23, lib. XVIII; S. August. de Civit. Dei; Gyrald. Dialog. 2 de historia Poetar.; Onufr. Panvin. in lib. de Sibyllis et Carminib. Sibyllin. Eas numero decem fuisse plerique Lactantium, seu potius Varronem secuti asserunt. Sunt qui putent plus fuisse. Contra vero unam Sibyllam, Sibyllinaque carmina, quae sub plurium Sibyllarum nomine leguntur, unius esse, sunt qui contendant: alii duas tantum fuisse autumant. Sed et illud animadvertendum, solere saepe id, quod alteri Sibyllae ab aliquo scriptore tribuitur, ab alio item ad alteram referri; ut jam hinc bonus lector intelligat, quae de Sibyllis feruntur, valde perplexa esse atque obvoluta.
Quartam Cumaeam in Italia. Urbs est Campaniae Cumae dicta, in qua Sibyllam hanc oracula fudisse pronuntiant, et de qua urbe Servius loquitur in III [Col. 0890C] Aeneid. super illud:
Quintam Erythraeam. Hanc nonnulli eamdem dicunt cum Cumaea Ionica; nec mirum id erroris irrepsisse propter locorum, nempe Erythrarum Ioniae, ubi haec vaticinata ab aliquibus dicitur, et Cumae Ioniae, ut supra diximus, propinquitatem. At vero cur Cumaeam Italicam et Erythraeam Aristot. cap. 91 de admirand. Audition. unam dixerit non video; nisi dicamus Erythraeam vocitatam fuisse quoque Cumaeam, ut asserit Martian. Capell. lib. II, forte quia et ipsa quandoque [Col. 0891B] Cumis sit vaticinata. Nam scribunt aliqui, Cumis plures mulieres vaticinatas fuisse, quae omnes Sibyllae nomine nuncupantur; illuc enim proficiscebantur, vel ut peritiores divinandi fierent Apollinis oraculis, qui ibi maximum habuit Fanum cum specu, vel ut ejus sacris praeessent, quae non nisi a mulieribus peragi solitum erat: quae omnes postea ab urbe illa Cumeae, vel Cumanae sunt vocatae. De hac meminit Clemens PP. primus in epist. ad Corinth. Lactantius ipse iterum lib. de Ira Dei cap. 22. Constantinus Magnus Imper. in orat. ad Sanctorum coet. apud Euseb. in ejus vita, S. Augustinus lib. XVIII Civit. cap. 23.
Septimam Cumanam. Jam hanc non aliam intelligere possumus, quam eam, quae Cumae Ioniae vaticinata est. Servius super illud Maron.,
Quae ab aliis Demophile vel Herophile nominatur. Solinus et Suidas ubi supra non Cumanam, sed Erythraeam vocant Herophilem; quanquam apud Solinum, et Tibullum Eleg. 5, lib. II legitur, Heriphile. Eusebius vero nec Erythraeam, nec Cumanam, sed Samiam Herophilem vocatam scribit, quam Numa Romanorum Rege vivente floruisse refert.
Eamque novem libros attulisse. Ita quoque Halicarnasseus [Col. 0891D] ad fin. IV. de reb. Roman. Gell. lib. I, cap. 19; Suidas in Σίβυλλαι, Servius ubi supra, Plin. lib. XIII, cap. 13; Solin. cap. 8. Suidas in Herophila tres libros, non novem fuisse scribunt, quos oraculorum plenos Sibylla Tarquinio obtulit, ac combustis duobus, tertium tantummodo superfuisse.
Ad Regem Tarquinium Priscum. Non Prisco, sed Superbo Tarquinio oblatos libros scribit Plin. d. c. 13. Halicarnass. Solin. Gellius ubi supra. Lactantium, seu potius Varronem a Lactantio relatum sequitur Suidas in Σίβυλλαι, et Isidorus VIII Origin. cap. 8; quae sententia vero propior videtur, et temporibus congruentior, si ad Sibyllam Cumaeam Italicam, ut a Virgilio et Solino, hoc factum referatur. Haec enim (auctore Solino) quinquagesima Olympiade rebus Romanis interfuit, et Tarquinius Priscus juxta Glareani Chronologiam ad Livium, et passim caeterorum, regnum capessit anno II Olympiadis quadragesimae primae, [Col. 0892A] et regnat annis 38. At Tarquinii Superbi regnum incipit anno quarto sexagesimae primae Olympiadis, ita ut ab eo Sibyllae tempore usque ad Regnum Tarquinii Superbi fluxerint undecim Olympiades, id est anni quatuor supra quadraginta. Hoc tamen non convincit falsam Plinii, Halicarnassei et aliorum opinionem; nam Sibylla usque ad annum vitae octogesimum, nonagesimum, et ultra pervenire potuit; sed, ut diximus, altera opinio vero videtur similior. Qui vero ad Erythraeam historiam referunt, ii toto coelo aberrant, siquidem velimus, Erythraeam vaticinatam vel ipso Trojano bello, ut sentit Solinus, et alios quoque nonnullos sensisse refert S. August. ad fin. d. cap. 23. Quod bellum praecessit regnum Tarquinii Prisci annis quingentis et septuaginta, Superbi sexcentis et quinquaginta; sive illam floruisse velimus Romuli tempore, ut alios censuisse idem S. Augustinus refert ibidem, inter quos numero Eusebium in Chronic. quod sane tempus annis circiter centum et sexaginta Prisci regnum, Superbi ducentis et quadraginta quatuor [Col. 0892B] praecessit annis.
Trecentos Philippeos postulasse. Adstipulatur Lactantio, seu Varroni, Servius super illud,
Marpesso. Hermolaus Barbarus in Castigat. ad Plin. lib. V, cap. 30, putat legendum, Mermisso, ex Stephano de Urbibus in Μερμήσσος. Pausanias quidem lib. X, ubi de Herophile fatidica loquitur, habet Marpesso, ut hic major pars librorum Lactantii. Alii legunt, Marmisso, ex Suida in Σίβυλλαι. T et P. codex hic habent, Marmesso, Achilles Satius in Tibull. legen. esse censuit Marinesso (ut habent etiam quidam impressi) vel Marmesso.
Decimam Tiburtem, nomine Albuneam. Eam videtur [Col. 0892C] Albanam appellasse Tibullus Eleg. 5, lib. II.
Cujus sacra Senatus in Capitolium transtulerit. Haec verba non agnoscit T. neque P. neque impressi nonnulli antiqui: sed si illa retineamus, ut a plerisque retinentur, malim cum Jano Gulielmio legi, sortes, quam Sacra. Plane sortes vocabantur vaticinia illa, ut ex Virgilio et Tibullo apparet, ubi scilicet et ita scriptum esse hoc in loco, aliquibus membranis testatur ipse Janus in quaestionibus ad Plauti Menechm. c. 4.
Praeter quam Cumaeae, cujus libri, etc. En ἀμφίβολον, de quo supra: vel ipse Lactantius, quam supra ex Varrone Cumanam appellarat, hoc loco Cumaeam nominat; nam libri, qui sedulo occulebantur, quosque soli quindecim viri adire poterant, illi erant, qui a Sibylla Tarquinio venditi fuerant, teste Halicarnasseo lib. IV, et Gel. d. c. 19; eam autem Lactantius ipse Cumanam dixit paulo supra. Eadem refert c. 23, lib. de Ira Dei.
Et Erythraeam se nominatum iri praelocuta est. T. P. et impressi antiquiores habent: Et Erythraeam se nominat, [Col. 0892D] ubi prolocuta est. Janus Gulielmius ubi supra legit, ubi prolocuta est, quod proprie proloqui sit vaticinari et futura canere; unde Prophetae dicti, quod futura proloquerentur.
De Quindecim viris, etc. Vide Onuphrium late.
Erythras mitterentur. Idem scribit cap. 22, lib. de Ira Dei. Verum non solum ex Erythris, sed etiam (ut paulo supra dixit) ex omnibus civitatibus, et Italicis, et Graecis, quaesita fuerunt Sibyllina carmina; quod notat etiam Tacit. lib. V Annal. Halicarnasseus lib. IV. Etenim incendio Capitolii, quod contigit anno ante Syllae dictaturam, dolo, an forte conflagraverant.
Εἷς θεός, ὃς μόνος ἐστὶν. In Carminibus Sibyllinis ita legitur; εἷς θεος μόνὸς, ὃς ἄρχη.
Πανυπέρτατος. Corrupte in Carminibus Sibyllinis παντωνυπέρτατος. quod respuit scansio; quanquam ibi monet annotator ad oram libri Sibyllini haberi in mss. sicut in nostro.
[Col. 0893A] Ἔτυχεν. Hoc respuit metri ratio, cum syllaba secunda sit brevis. Recte est apud Theophilum, ἐτέχθη· omnes tamen Lactantii codices concordant; ideo non ausim mutare.
Εἷς μόνος εἶμὶ θεὸς. Hic versus saepe reperitur inter Carmina Sibyllina; sed in haec verba:
Quod Delphis (credo) emigraverat. Sic quidem recte B. T. P. et vetustissimi excusi, cum ( credo ) aliis quibusdam codicibus desit. Illud enim ( credo ) ironice dictum patet, ut apud Tull. Philippic. prima: Annibal, credo, erat ad portas. Tertullian. cap. 46: Credo, ob honorem patris ejus. Lactantius infra lib. III, cap. 18: Hic (credo) quod erat ignobili genere natus, etc., et cap. 23: Sed (credo) calor deterrebat, etc.
Si Deus unus est, quae esse beata solitudo queat. Fragmentum ex Ciceronis Hortensio, seu de Philosophia, [Col. 0893B] quem amisimus.
Habet enim ministros, quos vocamus nuntios. Videtur Lactantius, ut a Deo solitudinem amoveat, Angelos accire, quos cum numine illo consociet: quod minime oportuit; neque enim ex eo quia sanctarum animarum, atque angelorum apud Deum propemodum infinitus sit numerus, idcirco solitarius non dicitur, neque si non essent, solitarium illum efficerent: id quod Theologi in primo dist. 21 ubi Richard. quaest. prima, et S. Thom. p. p. quaest. 31, art. 3, diserte docent. Quandoquidem solitudo non tollitur per associationem alicujus, quod sit extraneae naturae; dicitur enim aliquis solus in horto, quamvis sint ibi multae plantae, et animalia. Ita Deus, Angelis etiam et omnibus cum eo existentibus, vere solus, vel solitarius diceretur, si non essent in divinis personae plures. Verum quoniam licet ab aeterno omnino non fuerit aliqua essentia alia, quam divina, tamen in illa essentia est, et fuit ab aeterno personarum pluralitas, [Col. 0893C] quae a Deo solitudinem excludit; ideo falsa est haec propositio, et non admittenda: Deus ab aeterno fuit solus; nam sensus illius est, quod ab aeterno fuerit solitarius. Hoc catholicis animadvertimus. Caeterum excusatione non caret Lactantius, qui ad captum ethnicorum desilire debuit, et aliquid efferre, quod rudibus et hebetibus ingeniis arridere posset. Neque enim (ut vere aiebat Archelaus episcopus contra impium Manetem disputans apud Cyrill. Catech. VI) mysteria de Patre, Filio, et Spiritu sancto declaramus ethnicis; quin et catechumenis non adeo aperte dicimus mysteria: sed saepe obscurius dicimus, ut scientes fideles intelligant, et qui nesciunt non corrumpant.
Genuisse regni sui ministros Deum. Verbum gignendi non modo a Lactantio et aliis ecclesiasticis scriptoribus, sed etiam in sacris litteris nonnunquam improprie sumitur. Nam et titulo Geneseos inscripti sunt libri Moysis de mundi creatione; et nos Dei genus sumus apud Paulum, in Actibus cap. XVII, et Jacob. I, Deus voluntarie genuit nos. Caeterum ratio [Col. 0893D] generationis, quae promitur ab Aristot. VIII Ethic. cap. 12 et 7 Metaphys. text. 28 et seqq. et de qua S. Thom. p. p. quaest. 27, art. 2, proprie a Deo, non nisi Verbi increati convenit processioni, de qua dicemus infra ad cap. 8, lib. IV.
Cujus nomen exponunt, etc. T. habet explodunt. Utrobique idem est sensus; dicitur enim exponi, quasi extra poni, perinde atque explodi, id quod foras mittitur, atque ejicitur. Sic lib. III, cap. 26, in fine, et exposito vetere novum reddunt.
Ἐνολόισροφε. Gulielmus Canterus novarum lect. lib. III, cap. 30, mavult ἀιολόσροφε, id est, celeriter vertens. Quanquam ibi in meo codice editionis Antuerp., anni 1571, errore operariorum excusum est, ἀιολόσροφε, quod nihil est.
Ipse ante omnia ex se ipso sit procreatus. Idem ait lib. II, cap. 9, ad fin. At vero propositio illa, quodcumque fuit, aliquando esse coepit, vere de omnibus [Col. 0894A] creaturis enuntiatur; cum de Deo loquimur, falso penitus asseritur. Etenim si Deus aeternus est, ut veritas habet, et ipsemet Lactantius ubique, aeterno autem coepisse repugnat, nihil erat causae, cur a seipso procreatus, aut genitus, aut factus diceretur, ut S. Bernard. de Consid. ad Eugen., lib. VI, in principio, et S. Thom., cap. 15, lib. I, contra Gent. ostendit. Jam propositionem illam, Deus se Deum genuit, damnant omnes theologi secuti Magistrum in primo distinct. 4.
Quid est autem tam remotum a Deo, quam id opus, quod ipse ad propagandam sobolem mortalibus tribuit? Multa in hanc sententiam ex nostris Arnob., lib. III, in princ. ex ethnicis Plin., lib. II, cap. 7.
Quae non ferro, ac viribus, etc. Ita quidem editiones pleraeque, et Cicero ipse, cujus sententia est. Bon. tamen habet, quae ferro ac viribus debilitari [Col. 0894B] frangique non possit.
At animum vincere, etc. De hac victoria egregie disserit S. Ambrosius in lib. Officior. ubi de fortitudine agit.
Non ego eum summis viris comparo, etc. Quaedam editiones habent: Non modo eum cum summis viris comparo, etc. Ego excudendum curavi ut est in B. et apud ipsum Tullium; illa enim, tantum, solum, modo, eleganter ad Graecorum imitationem plerumque negationi subintellecta, quam addita malunt Latini, sequente adversativa: quamvis, et, aut, etiam, non addatur. Ulpianus in L. invitum, D. de Servit. urban. praed.: Invitum autem accipere debemus, non eum qui contradicit, sed eum, qui non consentit. Item in leg. pr. in princ. D. de Aqua quotid. et aestiv.: Quotidiana aqua non illa est quae quotidie ducitur: sed ea qua quis quotidie possit uti, si vellet. Celsus in L. littus est quousque, D. de verbor. Signif.: Praedia dicimus aliquorum esse, non utique communia habentium [Col. 0894C] ea, sed vel alio aliud habente. Alia loca promit Anton. August., lib. II Emendation., cap. 1.
Sed Philoctetes ejus haeres non putavit, qui facem supposuit arsuro. Plane Scriptores vulgo sentiunt, Philocteten incendisse pyram Herculis, ejusque sagittarum haeredem fuisse, ut scribit hoc loco Lact. Ovid. IX Metamorph.; Cic. II Tuscul.; Diodor. Sicul., lib. V; Justin. historic. initio 20; Calaber., lib. X. Scholiastes; Homeri, Iliad. III. Senec. in Hercul. Oetae; Philostrat. in Heroic., cap. 6; Servius in illud Virg. III Aeneid. Parva Philoctetae. Non recte igitur Petrus Victorinus II, Variar. lection., cap. 15, hanc sententiam rejecit tot fultam scriptoribus, unius Apollodori motus auctoritate, Paeanti ipsius Philoctetis patri hoc tribuentis 2 Bibliothec. Quamvis enim, ut ait Victorius, Philoctetes sub Agamemnone militaverit cum Nepolemo, Herculis filio, Trojano bello, quod multo ante praecessit Herculis obitus, id tamen contigit, cum Philoctetes jam valde grandis natu esset: unde fieri potuit, ut ille adolescens cum Hercule jam senio [Col. 0894D] confecto viveret, eique morienti adesset, ut contra Victorium notat Brodaeus I Miscellan., cap. 5.
Hunc Tarquitius de illustribus viris disserens, ait incertis parentibus natum, expositum. Theodoretus de Aesculapio hanc eamdem historiam referens, haec habet sub initium octavi de Curatione affect. Graecar. Atque, ut ad alios quoque transeam, testis est Apollodorus, Aesculapium ab aliis quidem existimatum esse filium Arsinoes, ab aliis vero Coronidis, quae clandestino violentoque Apollinis congressu praegnans effecta, editum deinde infantem exposuisse dicitur. Hunc vero, ait Apollodorus, a venatoribus casu repertum, raptumque ab altricis canis uberibus, Chironi Centauro delatum fuisse, ibique enutritum medicae arti operam impendisse, cujus in Tricca Epidauroque civitatibus experimenta prima ediderit. Puto ego Theodoretum illa tantum ex Apollodoro [Col. 0895A] sumpsisse: Aesculapium ab aliis quidem existimatum filium Arsinoes, ab aliis vero Coronidis; illa vero, quae clandestino, et caetera omnia quae sequuntur, non ex alio quam ex Tarquitio, videlicet vel ex libro ipsius Tarquitii, vel ex hoc Lactantii loco desumpta fuisse reor. Nam cum de Aesculapii ortu, educatione, disciplina varii varie scripserint, Homerus in Hymnis, Pindar. Pythior. Ode 3. Pausanias, lib. II, IV et VIII. Diodor. Sicul., lib. IV, cap. 9, et lib. V, cap. 15. Ovid. II Metamorph. Cic. III de Nat. deor. Tarquitius, Apollodorus, et alii quamplurimi, neminem sane mihi comperias, qui eam historiam recitet, sicut Theodoretus, praeter unum Tarquitium. Porro ex Apollodoro eam descripsisse non potuit, qui non expositum ait Aesculapium a matre, non inventum a venatoribus, nec canis uberibus enutritum: sed cum Apollo matrem interfecisset, eaque jam mortua in rogo conflagraret, raptum protinus infantem e pyra, ab ea ad Chironem alendum delatum scribit. Apollodori verba ex 3 subjicio: Haec (Arsinoes) ab Apolline [Col. 0895B] impleta Aesculapium peperit. At quidam non Arsinoes Leucippi filiae, sed Coronidis Phlegyae in Thessalia natum Aesculapium ferunt, cum qua, simul ac eam deperisset, Apollo statim concubuisse proditur, quam, quod praeter patris sententiam ea potitus esset, Ischyi Elati filio conjunctam fuisse aiunt. Apollo autem delatorem corvum immodicis maledictis execratur; et qui ad eum usque diem candidus fuerat, in nigrum commutavit, et Coronidem gravidam percussit, et necavit: ex qua, cum conflagraret, abreptum infantem e pyra ad Chironem Centaurum alendum tulit, etc. Ergo ubi Theodoreti textus habet (hunc vero ait Apollodorus) inesse suspicor librariorum erratum, atque legendum (hunc vero ait Tarquitius), et sane si totam Theodoretus ex Apollodoro historiam referebat, quem initio citaverat, illum ipsum statim rursus appellare nihil attinebat. Sed Tarquitium appellavit; atque ita fragmenti hujus, quod excidit e libro Tarquitii, non modo Lactantium, sed una cum Lactantio scriptorem [Col. 0895C] habemus Theodoretum. Quae minus advertens Theodorus Canterus II. Variar. lect., cap. 19, existimavit illa quae hic a Firmiano ex Tarquitio recitantur, ab ipso Tarquitio, atque item rursus a Theodoreto ex Apollodoro fuisse deprompta.
Turpissime gregem pavit alienum. Nempe pavit Admeti pecora, ut est apud Ovid. II Metamorph. quod ridet etiam Tertull., cap. 14; Apol. et Cyp. de Vanit. idol.
Et muros Laomedonti exstruxit. Ita quidem fabula narratur ab ipso Neptuno apud Homerum ad fin. XXI Iliad. Quanquam Herodotus Apollinem aut Neptunum Laomedonti servisse negat. Eamdem fabulam tetigit Tertull. et Cyp. ubi supra; item Minut. et Clemens Alex. in Orat. ad Gent.; Tatian. cont. Graec. Vid. Ovid. II Metam. et Apollodorum II Biblioth. qui non impune eam fraudem tulisse aiunt Laomedontem, ut hic tradit Lact. sed Apollinem urbi pestem, Neptunum inundationem immisisse: ad ea mala depellenda responsum ex oraculis petenti mandatum fuisse, [Col. 0895D] ut Haesionem filiam suam Caeto devorandam exponeret, quam postea liberavit Hercules, ut ait auctor supra ad fin. 9 c. Sed hic secutus videtur Homerum, ex quo inultos potius abiisse deos intelligimus, Iliad. ubi supra.
Indicus maximus. Ludit eo titulo, quo uti solebant imperatores post devictas nationes; dicebant enim, Parthicus maximus, Germanicus maximus, etc.
Ab amore ac libidine turpissime victus est. Ita cum Michaele Thomas. hunc locum restitui ex B. et T. pro eo, quod legitur in impressis, ob amorem, ac libidinem; neque enim Liber ob amorem aut libidinem ab aliquo victus est in expeditione illa Indica: ab amore tamen ipso, quo flagravit in Ariadnem, victus est. Sed et aliarum quoque amoribus arsisse illum in India scribit Diodor. qui lib. V historiam ponit: ponit etiam Orosius, lib. I, cap. 9.
Delatus enim Diam. Insula est, quae Cretae adjacet [Col. 0896A] Straboni, lib. X, et hanc puto germanam lectionem, quae habetur in omnibus impressis Lactantii lib. et apud Diodor. Sicul., lib. V. Ovid V Metam. Catull. De nupt. Pelei et Thetid. licet B. T. P. habeant, Cretam. De historia videndus etiam Plutarch. qui varias de Ariadne opiniones refert in Theseo.
Cum semiviro comitatu. Alludit ad illud IV Aeneid.:
Comitatum autem semivirum appellat Bacchi exercitum, in quo non solum viri erant, sed et mulieres, quae Bacchae appellatae sunt, ut scribit S. Aug., lib. XVIII Civ., cap. 13.
Et liberam fecit, etc. Jocus est. Cum, inquit, is Liber esset, sibimet eam copulando liberam fecit, et cum ea pariter in coelum ascendit. Neque enim τὸ Liberam, hic accipi potest, ut contra, servam, distinguitur, cum nusquam sit proditum, Liberi patris ope ab ulla servitute Ariadnen liberam factam; ideo contra caeteras editiones prima majoribus littera hoc [Col. 0896B] nomen scripsimus. Erat autem apud gentes et dea, quae Libera vocabatur, de qua Cic. II de Nat deor. et 6 action. in Verr. Tacit. lib. II Livius I, 5 Decad. Arnob. V, S. Aug. VI Civit., cap. 13. Hanc alii Venerem, alii Cererem, quidam Proserpinam fuisse aiunt. Sed certe Ovid. de Ariadne loquitur III Fastor. illis carminib. ad quae procul dubio respexit Lact. cum hoc scriberet:
Insolemni precatione optimus maximus nominatur. Cujus precationis exemplum habes a M. Tull. in fine orationis pro Domo sua, et in oratione pro C. Rabir. perduell.
Regium puerum rapuit. De Ganymede loquitur, qui [Col. 0896C] fuit Trois, Trojanorum regis filius. Plato quidem I de Legibus hujus fabulae auctores damnat, de qua Homer. Iliad. XX, Virgil. V, Ovid. X Metam. Lucian. Herodian. lib. I, Oros. lib. I, cap. 12. Xenophon autem in Sympos. non propter corporis, sed propter animi pulchritudinem raptum fuisse tradit.
Eadem enim Jupiter, quem colebat, admisit. Sic adolescens ille Chaerea Terentianus, se Jovis exemplo ductum, cujus stuprum in tabula depictum spectarat, virginem polluisse narrat Eunuch. Sed de hoc plura Clemens Alexandrinus in Orat. ad Gent. S. August. I Confession., cap. 10. Jovis adulteria et stupra lege apud Arnob. lib. IV et V, et Epiphan. in Ancorat.
Quidam Poeta triumphum Cupidinis scripsit, etc. Quinam hic fuerit poeta compertum non habeo, neque hoc poema pervenit ad nos; cujus jacturam minus gravate ferimus, cum praeclarum ejusdem tituli [Col. 0896D] poema Francisci Petrarchae habeamus materna lingua conscriptum.
Imprudentia. Ita lego, quantumvis reclamantibus B. T. P. et impressis plerisque, qui habent prudentia, suadente tamen Aldina editione, nonnullisque aliis, atque adeo ipsomet Lactantio, qui ex contextu ipso ita monstrat legendum; nam per se ipsum futura scire non posse, sed ab alio moneri, istuc porro imprudentiae est, sive prudentiae defectus: idcirco autem Lactantius ab Jove prudentiam amovet, ut et divinitatem tollat, quod erat totius disputationis propositum. Simile quiddam cum inf. cap. 13, de Saturno narraret, inquit: Rursum imprudentiam reprehendam necesse est; cur enim responsum ab alio potius accepit? Ubi et hunc locum innuit, et se hic Jovis imprudentiam notasse ostendit.
Nisi Themis futura dixisset. Lactantius secutus est Apollonium, qui a Themide admonitum scribit Jovem: [Col. 0897A] at Lucianus mavult a Prometheo, qui etiam ob eam causam e Caucaso fuerit liberatus. Apollodor. in III Biblioth., ubi de Peleo loquitur, utramque sententiam refert.
Si parcarum, etc. Vide Lucianum fere eadem ludentem adversus deos.
Ζεύς, sive ζῆν, appellatus est, etc. Carpit hoc loco Budaeus Lactantium in libro de stud. litterar. instruendo, tanquam qui haec parum accurate perpenderit, nec viderit, ea omnia symbolice dici. Sed nae ille totius disputationis Lactantii propositum parum accurate perpendit, qui omnes symbolicas ejusmodi interpretationes nugamentis ethnicorum a Stoicis atque aliis affictas eliminare contendit, tanquam non modo ridiculam atque ineptam rem, sed etiam impiam, et capitalem, quae (ut ex Cicerone notat ipse Lactantius inf. cap. 17) falsas opiniones genuit, turbulentos errores, et superstitiones pene aniles: quod cum Arnobius ad finem 5, et Lactantius ipse egregie infra, cap. 12, 17, et alibi saepe, tum S. Augustinus, [Col. 0897B] lib. VII et XVIII Civit. Tatian. item, qui Lampsaceni Metrodori allegorias exsibilat, et alii quidam SS. Patres praestitere.
Imbres ferreos dicunt. Innuit Virgilii carmina XII Aeneid.
Aut navis, in qua est impositus, in tutela habuit aquilam figuratam. Esel, aut navis, in qua est impositus, tutela (ut navis sit generandi casus) habuit aquilam figuratam. Ita scribendum esse hunc locum convincit quod sequitur, sicut taurum, etc. Neque tamen eum loquendi modum damno, tutelam in aquila figuratam, quem infra lib. V, cap. 8, ab ipsomet Lactantio usurpari intelligo, ubi dicit justitiam tanquam in aliquo simulacro figuratam. Sed hic non ita scripsisse eum contendo, quod subdiderit, sicut taurum, etc. alioquin, si ut vulgo legitur, et in sex Vaticanis, legamus, tutelam habuit in aquila figuratam, [Col. 0897C] vel in aquilam figuratam, ut legit codex B. et quinque Vatican., quo posteriora prioribus convenirent, sicut in tauro, vel sicut in taurum, dicere oportebat. Ut autem non ita pervium intellectui locum Lactantii aperiamus, tutela erat navis insigne prorae impositum, quod Graece παράσημον dicebatur; eratque Dei alicujus effigies, aut animalis, a quo navis ipsa denominabatur, ut apud Virgilium Pistris et Centaurus, cum ait:
Sicut taurum cum rapuit, et transvexit Europam. Baptista Pius, cap. 98 suarum Annotationum legisse videtur, sicut taurum figuratum, et ita nonnulli impressi habent. Ego ut vocem illam textui addendam non probo, utique multo pluribus ac melioribus exemplaribus refragantibus, ita quasi glossema subaudiendam non nego; hic enim Lactantii sensus est, ut quemadmodum Ganymedes ab Jove in aquila raptus dicitur, eo quia fortasse raptus sit navi, cujus tutela [Col. 0898A] figuratam aquilam habuerit: ita dicitur Europam in tauro rapuisse, quod illam navigio abduxerit, in quo figuratus esset taurus; quod quidem asserit Eusebius in Chronic. Europa, inquit, a Cretensibus rapta est navi, cujus fuit insigne taurus. Quanquam Palephatus narrat fuisse Gnossium quemdam virum nomine Taurum, qui cum bellum Tyriae regioni faceret, et alias rapuerit virgines, et Europam Phoenicis filiam e Tyro, unde nata sit fabula.
Navigium celebratur. Navigium ponitur hic pro navigatione, ut apud Ulpianum in leg. prima, § Ait Praetor, D. de fluminib.; et apud Scaevolam in leg. Qui Romae, § Callimacus, D. de verb. Obligat.
Cui cognomen Agesilao fuit. Agesilaus dictus est παρὰ τὸ ἄγειν τοὺς λαοὺς, quod scilicet populos agat; est enim mortuorum et inferorum deus. Sic vocatur etiam a Callimacho, ubi ait, φοιτῶσι μεγάλῳ Ἀγεσιλάῳ, id est, ad magnum pergunt Agesilaum. Qua re quod aliqui hoc loco legendum contendunt, Agelasto, vel Agathalio, non probo, licet sciam, et Agelastum et [Col. 0898B] Agathalium, et aliis cognominibus vocatum Plutonem; a nobis stat Gyraldus 8 Syntagm. De diis gentium, Coelius Rodigin. Antiq. lection. lib. VI, cap. 18.
M. Antonii fuit infinitum illud imperium. Sic habent undecim Vaticani et omnes alii, quos equidem viderim, mss. vel excusi, uno excepto Vaticanorum; et B. qui habet, Pompeii, etc. Hic autem M. Antonius (ut tradit Ascon. in primam, tertiam et quartam Verrin. Ciceronis) is est, qui gratia Cottae Cos. et Cethegi factione a Senatu curationem infinitam nactus totius orae maritimae, qua Romanum erat imperium, non solum dissolutissimus ipse, ac nequam, sed etiam comitibus pessimis Siciliam et provincias omnes depopulatus est, et ad extremum indicto Cretensibus bello, reque male gesta, ibidem periit, antequam Pompeius contra piratas missus est; de quo Cicero: Postquam (inquit) M. Antonii infinitum illud imperium senserant. Et Frumentaria: Ita se M. Antonius in illo infinito imperio gessit. Ut videas [Col. 0898C] forte ad haec loca respexisse Lactantium. Sed neque tamen Bononiensis codicis lectionem improbare ausim, cum ex Cicerone pluribus locis, ex Plutarch. Ascon. ubi supra, et aliis pateat, Pompeio quoque delegatam alio tempore a Senatu provinciam purgandi, atque a piratis vindicandi maris, et ob id non modo classis praefecturam, sed etiam infinitum prope imperium suscepisse. Plutarchus in Pomp.: Id potissimum pressos Romanos rei frumentariae angustiis, et magnam famem timentes impulit, ut ad vindicandum piratis mare mitterent Pompeium. Legem Gabinius Pompeii familiaris rogavit, quae non classis, sed plane in omnes mortales imperium et arbitrium concedebat liberum; dabat enim ei imperium ea lex omnis intra columnas Herculis maris continentis totius, ad quinquaginta a mari millia passuum. Hoc spatium Romani orbis plagae sane quam paucae excludebant: verum id maximas gentes, potentissimosque reges complectebatur. Velleius de eod. bello piratico Pompeio [Col. 0898D] demandato lege Gabinia loquens: Quo S. C. pene totius terrarum orbis imperium uni viro deferebatur. Ut jam hinc quoque liqueat, cur infinitum illud imperium dixerit, si de Pompeio locutum mavis Lactantium. Ego vero a receptioribus lectionibus haud facile discesserim. Et quidem hanc nostram probarunt Coel. Rhodig. lib. VI, cap. 18, Petrus Ciaccon. et Latinus Latinius; alteram vero Thomasius in notis.
Ex civitate Messana. Strabo quoque libro primo Messenium illum appellat, et Plutarch. De Isid. et Osirid. Aelian., lib. II de Var. hist. Athenaeus vero qui ejus librum tertium sacrae Descriptionis citat, eum nominat Coum; alii Thegeatem dicunt, ut Theodoretus, initio tertii de curat. Graecar. affect. et alibi saepe. Meminit ejus et Cicero in fine primi de Nat. deorum, Sext. Empiric. VIII adversus Mathem. in principio, Theophil. Antioch. Episcopus serm. tertio.
Hanc historiam interpretatus est Ennius. Vid. Arnob. [Col. 0899A] in IV Minutium in Octavio, S. Augustinum in VI Civitat. cap. 7, Crinitum de Poetis in Ennio, et Politian. Miscellaneor. cap. 35.
Jupiter enim sine contubernio conjugis filiaeque coli non solet. Nam in Templo Jovi dicato in Capitolio tria sacella erant: medium quidem Jovis; ab utraque vero parte alterum Junonis, Minervae alterum, sub eodem tecto et pinnaculo. Vid. Halicarn. ubi de Templo Jovis Capitolin. ad fin. quarti Antiquit. Macrob. tertio Saturn. c. 4.
Pessum acta. Ego hanc lectionem caeteris antefero: antetulerunt etiam me priores alii; nam ita legitur in Aldina et Plantiniana; et cum in uno Vaticanorum in textu scriptum sit, persumata, ad oram libri positum est, pessum acta. Pessum ire apud Latinos id dicitur, quod in fundum, sive in imam alicujus rei partem decidit: quidni igitur μεταφορικῶς dixerit Lactantius, Jovis aetatem actam pessum, quae in imam, seu extremam sui partem, et finem perducta erat? Corrupte plerique Vaticani, et P. persumata; B. et T. pessume [Col. 0899B] omnium, pessume acta: quomodo enim ibi dicat Ennius, Jovem pessume aetatem egisse, qui totus est in laudibus Jovis? Alius Vatican. habet, consummata, et ita hunc locum citat Politian. in Miscellan. cap. 35.
Et sepulcrum ejus est in Creta. Arnob. lib. IV ad fin. Minutius, Theophil. ad Autolyc. Epiphan. in Ancor. Mela, lib. II, cap. 7. Solin., cap. 16.
In oppido Gnosso. Alii in Jasio monte malunt. M. Varr. apud Solinum d. cap. 16. in Ida. Vid. sunt praeter notatos auctores, Cicero tertio de Natura deor. Diodor. Sicul. lib. IV. Cypr. de Vanit. Idol. Euseb. tertio de Praepar. cap. tertio, Politian. ubi supra.
Καύχημα τάφους. Hinc corrigendus est codex Sibyllinus qui habet, τάφου καύχημα· ibi enim scansio non constat; nec ἕξει legendum est, ut ibi, sed ut in nostro, ἴσχει.
Id est summum caput religionum publicarum. Non igitur solus Arnobius, ut censuit Theodorus Canterus [Col. 0899C] libro primo Variar. lect. cap. 11, protulit nobis, unde Capitolium sit dictum, quod ipse Livium, Plutarchum, Halicarnasseum, et alios Romanarum rerum scriptores ignorasse putavit; nam etiam Lactantius noster hoc loco, et lib. tertio, cap. 17, illius vocabuli originem affert, secus tamen, quam tradat Arnobius ipse initio libri sexti, Halicarnasseus ad fin. quarti Antiquit. et Suidas.
Quod ignotis parentibus natos, Terrae filios nominemus. Ita et Tertullianus cap. 11. Apolog. Unde factus est proverbio locus, de quo late auctor Adagiorum in Terra Filius, Rhodigin. Antiquar. lection. lib. XI, cap. 28 Politian. in Miscellan., cap. 18.
Pan eum. Ita B. T. et multi Vatican. quorum tamen alii habent Pantum: nonnulli alii codices junctim, Panaeum, ut P. alii Panem. Boccat. lib. III, cap. 1 hunc Ennii locum paulo aliter refert, et Pangaeum legit. In Pangaeo monte, inquit, aram statuit, etc. Quod aliud promere non possim, satis habeo varias lectiones [Col. 0899D] indicare; nam depravatum esse locum norint, arbitror, omnes. Extaret Ennii sacra Historia, unde desumptus est, totus expeditus esset: at hoc optare est.
Coeli stela. Hunc locum ingeniosissime restitutum debemus Petro Ciacconio, qui primus ita legendum monuit, Stela, unico l. non autem duplici, stella, ut corrupte in omnibus libris legitur. Stela, graece στήλη, id est, columna. Plin. lib. VI, cap. 28: In qua scriptae sunt stelae lapideae litteris incognitis. Sic enim excusum est in meo codice editionis Aldinae Venet. a Paulo Manutio et Gelenio emendatae; et ita eum locum castigat Barbarus in emendationibus Plinianis profersit, Budeus in Annotation. ad L. Sicuti, § Competit, D. Si servit. vindicetur, et compilatores Lexici graeco-latini Basileae impressi, anno 1568 in Στήλη, et Auctor Thesauri Latinae linguae in stela. Martian. Capell. l. II: Quasque librorum notas Athanasia conspiciens, [Col. 0900A] quibusdam eminentibus saxis jussit adscribi, atque intra specum per Aegyptiorum abdita collocari, eademque saxa stelas appellans, deorum stemmata continere. Namque ibi quoque stelas legendum ex Plinio; et vocabuli etymo constat. Is igitur mons ob ejus altitudinem coeli columna vocabatur, tanquam qui coelum contingere atque adeo sustinere videretur.
Ibique eo in monte aram creat coelo. Putavit Ciacconius quaedam verba hic addita fuisse, et ita scripsisse Lactantium: Postquam eo ascendit, contemplatus est late terras. In eo monte aram creat, primusque in ea ara Jupiter sacrificavit, in quo loco suspexit, idque quod supra mundus erat, quodque aether vocabatur precans, primum coelum nominavit. Quod supra mundus erat, dixisse pro, quod antea mundus vocabatur.
Tutelae suae subjugarit. Vid. Diodor. Sicul. in sexto, et quid hic tutela significet, diximus supra.
[Col. 0900B] Nummi veteres. De nummo prius signato vid. sunt Strabo lib. VIII, Plin. lib. XXXIII, cap. 3. Macrob. primo Saturn. cap. 7, Eutrop., Tertullian. Apologet., Minuc. in Octavio, Cyprianus de Vanit. Idol. et fragmentum Athenaei apud Theodor. Canter. secundo Var. lect. cap. 23.
Tutus latuisset in oris. Virgilius, latuisset tutus in oris.
Qui rursus Latio. Ita lego, ut apud Maronem, pro eo quod in aliis editionibus est, quae rursus, etc. Nam ibi de Augusto loquitur.
Sacra historia. Scilicet Euhemeri.
Haec Ennii verba sunt. Sacram videlicet Euhemeri historiam interpretantis.
Filius. Pro Filium. Antiptosis; ut, sermonem quem audistis, non est meus. Urbem, quam statuo, vestra est.
[Col. 0900C] Pluto latine est Diespiter: alii Orcum dicunt. Jovem appellatum Diespitrem norunt omnes, id est, diei patrem, ut Varro interpretatur quarto de Ling. Lat. cap. 10. Macrobius primo Satur. cap. 15. At id cognomen inditum fuisse Plutoni ignotum habeo, nisi forte apud ipsum Varronem, ubi supra, his verbis: Idem hic Diespiter dicitur infimus aer, qui est conjunctus terrae, ubi omnia oriuntur, ubi aboriuntur, quorum quod finis, Orcus dictus, etc. Hunc profecto potius, quam diei, noctis, et tenebrarum patrem dixissem cum Parca ipsum alloquente apud Claudianum; ubi inquit:
Eosque muro circumegit. Equidem nullum auctorem latinum ita locutum invenio. Puto Lactantium scripsisse, eosque murum circumegit; nam circumagere nihil aliud est quam circumducere, ut apud Virg. IX:
Vel eos muro circumdedit.
Per amorem memoriam defunctorum, etc. Al. per [Col. 0901A] amorem meriti, memoriam defunctorum, etc. Sed τὸ meriti non reperitur in codicib. T. et P. et abfuit a codice Francisci Petrarchae, qui locum hunc refert secundo de Otio religiosorum, nec dictionem illam agnoscit.
Tolleret. Cicero tollerent, et hinc Castor et Pollux.
Atque adeo in plerisque, etc. Mendum habent omnes libri, ubi legitur, atque alio in plerisque, etc. Nam Lactantius citat alterum locum Ciceronis cap. 3, de Natura deorum, ubi aliquantulum variat lectio; ibi enim, atque in plerisque civitatibus intelligi potest, augendae virtutis gratia, quo libentius, etc.
Sancum. Mira de hoc nomine lectionum varietas, ut Vaticanos codices inspicienti liquet, et de qua videndus est Gregorius Gyraldus primo Syntagm. de diis gentium. Vide etiam Varronem de Lingua Latina lib. IV, cap. 10, Propertium lib. IV eleg. ad fin., Silium VIII, Punic. Halicarnasseum II Antiquitatum; item librum, qui Caii Sempronii nomine circumfertur de divisione Italiae cum Annii commentariis, sanctum [Col. 0901B] Augustinum lib. XVIII Civit., cap. 19. Nostra lectio exhibetur a cod. B. a nonnullis Vatican. et ab editionibus Aldina ac Plantiniana; probatur a Josepho Scaligero in conjectaneis ad Varron. ubi supra, tum ex Propertio ubi supra, tum ex illius nominis etymo ab ipso Propertio ibi tradito.
Mea sacra. Ita Maro in aliquibus editionibus. At in al. me sacra, et ita quoque in antiquis aliquot Virgilianis haberi notatur ibi in editione Velutelli, et in Castigationibus Pierii Valeriani in Virgilium, cui quidem Lactantii lectio minus placet.
Ἑλλὰς εἶὴ τί πέποιθας. Paulo aliter leguntur haec carmina in Oraculis Sibyllinis.
Platonis imitator. Quin etiam aemulus, ut placet Quintiliano lib. X, cap. primo ad fin.
Illud profecto fuit. Facile intelligitur, ut notat Andreas Patritius in scholiis ad Ciceronis fragmenta, et Sigonius in Dialogo, cui titulus Accusator, seu de Consolatione Ciceronis, depravatum esse hunc locum, quem desumpsit Lactantius ex ipsius Ciceronis libello [Col. 0901C] de Consolatione, cujus meminit ipse in Tusculanis, et alibi, et Lactantius noster in Institutionibus saepe. Hunc cum docti omnes conquererentur amissum, prodiit in lucem septemdecim abhinc annis eodem titulo liber, et sub eodem nomine Ciceronis, de quo multa inter eruditos illius temporis viros extitit lis, an Ciceronis genuinus esset, atque germanus. In eo igitur libello (Cicero sive alius sit auctor) planissime ac rectissime legitur: Quod si ullum unquam animal consecrandum fuit, qualia multa consecraverunt Aegyptii (quod nullum profecto fuit) si Cadmi, etc.
Amphitryonis. Aldina, Plantiniana, et nonnullae aliae editiones mendum habent, ubi legitur, Amphionis. Nostrae lectioni adstipulatur libellus ille Consolationis, et Sigonius atque Patritius, hunc locum ex Lactantio referentes in Ciceronis fragmentis: optima item exemplaria T. P. editio Florentina, et aliae, atque adeo ipsa ratio; neque enim ullam Amphionis progeniem in deos relatam novimus: at Amphitruonis progeniem, nempe Herculem, norunt omnes, qui licet [Col. 0901D] Jove patre, matre Alcmena sit natus, ut tradit Apollodorus II. Bibliothec. Homer. hymno in Hercul. eum tamen etiam dixerunt Amphitruonis filium, ut Euripides in Hercul. insano, et alii.
Et illos, quos in coelum merita locaverunt. Cicero, cujus locus est in II de Legibus, habet, et illos, quos in coelum merita vocaverint; vel, et illos, quos endo coelo merita vocaverint, ut in quibusdam libris Ciceronis legi testatur, et legendum censet Muretus ad illud Catulli, Flacci delicias suo Catullo.
Attici conscientiam. Hinc testem habes Lactantium, Atticum fuisse illum, qui per litteram A. interlocutor designatur in libris Tusculanarum, qua de re quaestio esse solet, ut notat Turnebus IX Adversariorum cap. 18, nam alii, ut Lambin. in Annotationibus ad primum librum earum Quaestionum, Lactantii opinionem refellunt, et non Atticum, sed incertam personam, [Col. 0902A] puta, adolescentem, designari contendunt, sive auditorem, ut Robertellius in Annotationibus ad varios auctores.
Quia hoc scelerato homini placuit Antonio. Vid. Cic. Philipp. 2. ad fin.
Germani fratris. In aliquibus mss. melius et acrius haberi, gemini fratris, testatur Janus Gulielmius ad Plaut. Menaechm. cap. 3. Geminus frater vocatur, qui uno partu, et uno die natus est. Plaut. Menaechm. in fin.:
Patriae parricida. Ita et Cicero III Officiorum cap. 3 ad fin.: Ecce tibi, qui Rex populi Romani, etc.
[Col. 0902B] Relligionum animos nodis, etc. Lucretius, Relligionum animum nodis, etc.
Et illi lex Papia fibulam imposuit? Jocatur Seneca in Jovem; nam lex Papia Poppea sexagenarios infibulabat, id est vetabat uxorem ducere, tanquam effoeta jam virtute essent ad generandum, cui legi postea Claudius Caesar abrogavit, ut scribit Suetonius in Claudio, apud quem corrupte legitur pro Poppea, Pompeia, et apud Isidor. IV Orig. cap. 15, relatum in decret. in cap. Quaedam, distinct. 2. Eum errorem secutus est Beroaldus ad Sueton. ubi supra cap. 19 et 23. Rivall. in histor. jur. Civil. lib. II, qui tamen lib. IV, in Claudio recto nomine usus est: sed eumdem errorem refutavit Alciatus, lib. III Dispunction., cap. 3. Tiraquell. in legib. connubialib. leg. VI, n. 20. Prateius de Legib. populi Romani in Papia Poppea, ex Dione lib. LVI, Tacito lib. III, Ulpiano Epitom. Tit. 29. Ei denique legi abrogavit et Justinianus Imperator in l. ultima cod. de Nuptiis. Dixit autem Seneca (fibulam imposuit) ducta metaphora [Col. 0902C] ab iis, qui infibulabantur, vel vocis servandae gratia, quae ex coitu mutatur, vel valetudinis, quibus perforabatur utrinque a lateribus cutis illa, quae super penis glandem extenditur, eique superaddebatur circulus aeneus, quem fibulam vocabant: unde apud Martial. lib. IX, Epigr. 28, refibulare, quod est fibulam solvere. Et de infibulandis juvenibus plura apud Celsum. Corrupte hic in aliquibus impressis, pro fibulam, legitur tabulam, vel fabulam, quod et Beroaldus notat in Claud. d. cap. 19.
Jus trium liberorum? Erant privilegia et immunitates quae favore propagationis dabantur parentibus tres filios habentibus, de quibus in leg. prima cod. Qui num. lib. Se excus. leg. prima cod. de Jur. liber. et § Sed hae juris. Instit. ad S. C. Tertullian. Plutarch. de Amor. prol. Sed interdum ex Principis indulgentia iis quoque qui pauciores, ac etiam nullos habebant filios, haec privilegia dabantur. Id jus qui assecuti fuissent, praeter, alias ea quoque utilitate fruebantur, quod cum aliquid populo viritim dividebatur. [Col. 0902D] ii pro tribus liberis accipiebant. Vid. Duaren. lib. primo Disputation. cap. 40, Alexand. Neapol. Genial. dier., lib. IV, cap. 8, Beroald. et Sabellic. ad Sueton. in Galba, cap. 14.
Videtisne igitur, etc. In pauculis variat lectio apud Ciceronem.
Hoc est, falsa se intelligere, vera nescire. Utinam (inquit Cicero) tam facile vera invenire possem, quam falsa convincere!
Ut in historia sacra continetur. Id est, in historia Euhemeri de diis, de qua sup. cap. 11.
Aesculapium curando juveni advocavit. Narrat fabulam Ovidius XV Metamorph.
Si fas caedendo coelestia scandere, etc. Hos duos [Col. 0903A] versiculos ex Ennii Epigrammatis a Cicerone in libris de Republica positos refert Seneca lib. XIX Epistolarum, Epistola 109: Id de quo quaeris, etc. Verum apud Senecam primum versiculum corruptum haberi scribit Crinitus de Honest. discip. lib. XIX, cap. 3. Nec tamen versiculum illum ex Seneca profert, qui in editionibus Senecae varie legitur. Puto Crinitum apud Senecam legisse: Si faciendo plagas coelestum ascendere cuiquam, etc. Quae lectio Erasmo, quoque in Annotationibus ad d. epistolam, et mihi minus placuit, quanquam Pincianus in Castigationibus suis ad eumdem Senecam meliorem eam existimat, quam hanc ab Erasmo positam, videlicet: Si fas est plagas caelestum ascendere cuiquam, etc. Itaque putabat Crinitus legendum esse apud Senecam, ut in Lactantio; et Erasmus quoque non absurdam esse Lactantii lectionem existimabat. Pithaeus autem lib. primo Adversarior. cap. 11, Lactantii lectionem damnat, et ita Ennium scripsisse contendit: Si fas endo plagas coelestum ascendere cuiquam, etc. Endo pro in, [Col. 0903B] passim dixisse veteres, nec jure reprehensum Africanum, si ita locus fuisset, ut apud Ennium secundum Firmiani lectionem; nam conditionem illam adjecit, Si fas caedendo, etc. quae potuit non esse vera: jure autem merito reprehensum, quod jactasset, sibi tam multis magnisque caedibus polluto coelum patere, modo cuiquam mortalium in coelestium plagas ingredi fas esset. Hanc Pithaei lectionem, quae mihi valde placet, probat etiam Scipio Gentilis Origin. et Lambinus in Annotationibus ad fragmenta Ciceronis III de Repub., et fere est eadem cum ea lectione, quam se ex divinatione et conjectura reposuisse ait Erasmus: sed Pithaei magis Enniana videtur. Vide Gruteri animadversiones in Senecam.
Est vero (inquit) Africane. Andreas Patritius in scholiis ad fragmenta Ciceronis e III de Repub. putat legendum, Est vero ita, Africane, vel simpliciter. Et vero Africane. Ego ubi unanimes cunctos codices reperio, non facile quicquam immuto; neque tamen litteratorum virorum opiniones reticeo.
[Col. 0903C] Divinis docere litteris. Genes. IV, ubi frugum et vitium inventio, atque cultura Adamo et Noe tribuitur, de quo disserit rursus ipse Lactantius infra lib. II, cap. 14; et S. Augustinus lib. VIII, super Genes. ad litter. Plinius igitur ad fin. VII, et caeteri Ethnicorum nugantur, qui haec Cereri et Eumolpo Atheniensi attribuunt, vel Dionysio, sive Osiridi, ut scribit Diodorus lib. primo, cap. II.
Ut Aesculapio medicina, Vulcano fabrica. Plin. lib. VII, cap. 56 Polidor., Virg. de Rerum inventoribus.
Figulinae repertori. Scilicet Rhoeco et Theodoro, secundum aliquos, ut refert Plinius lib. XXXV et cap. 12.
Vasa Samia. Plin. eod. lib. cap. 16.
Est vero cur quisquam, etc. Ita reposui, ut est in B. T. P. et Plantiniana editione, non ut in aliis quibusquam, est vero causa, cur quisquam, etc. malebant enim simpliciter, est cur, vel est quod. Plautus [Col. 0903D] Aulular. est, quod revisam domum; Ovid. II Metamorph.
Metuebant enim malum, si contra publicam persuasionem faterentur. Exemplum habet de Cicerone infra lib. II, cap. 3, in principio; et idem dicebat S. Augustinus de Varrone lib. VI de Civit., et de Scevola lib. IV, cap. 27.
Si animal ipsum fuisset, cujus figuram gerit. Atqui [Col. 0904A] scriptores non defuere, qui tradiderint animal ipsum fuisse, nempe lupam veram, quae Romulo et Remo mammas praebuerit: Virgilius VIII:
Larentinae. Hanc secutus sum lectionem, tum propter auctoritatem meliorum codicum B. T. P., tum quia paulo infra ejusdem festa nullis refragantibus Lactantii codicibus dicuntur Larentinalia. Quanquam de nomine mulieris et ejus festorum multa varietas apud scriptores. Cicero in epistolis ad Brutum, Varro, Festus, Livius, Ovidius initio tertii Fastorum, et Plinius ubi supra Laurentiam vocant. At vero Gellius lib. VI, c. 7, Macrobius primo Saturn. cap. 10, Tertullianus c. 13 et 24 Apologet., Minucius in Oct. et Plutarch. in Romulo Larentiam.
Exemplum scilicet Alheniensium in ea figuranda Romani secuti sunt. Quemadmodum Harmodius et Aristogiton cives Athenienses Hipparchum tyrannum occiderint, late habetur ex Thucydide in Prohem. [Col. 0904C] et lib. VI, eorum Plato et Sympos. meminit, Aristoteles II Rhetor. cap. 25, Cicero prima Tusculana in fine, Aelian. de Varia historia lib. II. Post necem Tyranni, cum meretrix, Harmodii amica, ut scribit Athenaeus lib. XIII, cap. 24, et ambobus conjuratis lyrae cantu familiaris, ut scribit Plinius lib. XXXIV, c. 8, capta esset, et a tyrannis Pisistrato et Hippia validis tormentis excruciata, ut omne consilium conjuratorum in eo occidendo narraret, et criminis socios proderet, nihil ab ea potuit extorqueri; quin etiam (ut scribit Tertullianus in calce Apologet.) carnifice jam fatigato, postremo linguam suam comestam in faciem tyranni saevientis expuit, ut expueret et vocem, ne conjuratos confiteri posset, si etiam victa voluisset: quanquam hoc factum Plinius lib. VII, cap. 23, ubi de Leaena, non ipsi, sed Anaxarcho, cum simili de causa torqueretur, attribuit, sicut et Valerius lib. III, cap. 3, Athenienses igitur ejus honori animalis effigiem posuerunt, cujus [Col. 0904D] illa nomen gerebat: sed linguam addi ab artifice vetuerunt. De aenea Leaena ab Atheniensibus huic posita meminit Pausan. in Attic. De historia meminere Athenae. Et Plinius ubi supra, Tertullianus ubi supra, et ad Martyres cap. 6, item Eusebius Caesarien. in Chronic. qui caedem Hipparchi recenset sub Olympiad. 65. Unde non satis assequor, quomodo Lactantius scribat, Romanos in figuranda lupa exemplum sumpsisse ab Atheniensibus; nam cum Lupae factum, videlicet Accae Larentinae, ducentis quinquaginta circiter annis Leaenae factum praecesserit, simillimum vero videtur, multo antea Lupam a Romanis, quam ab Atheniensibus Leaenam figuratam, et ideo Athenienses potius a Romanis exemplum ejusmodi, quam Romanos ab Atheniensibus sumere potuisse. Caeterum quia meretrix conscia fuit conjurationis, nec caedem vetuit, quam utique conjuratos deferendo vetare potuit, merito ab ea quoque [Col. 0905A] tyrannum occisum scribit Lactantius, cum tamen ipsa caedem minime perpetraverit.
Larentinalia. Qui mulierem Laurentiam vocant, haec ipsius festa Laurentialia, vel Laurentalia, ut Ovidius sub initium III Fastor., qui Larentiam, Larentialia, vel Larentiala; qui Laurentam, Laurentinalia appellant; ita qui Larentinam, Larentinalia.
Sed Faulam quoque, etc. De hac Plutarchus in Quaest. Roman, quaest. 35, ubi eam Larentiam Fabolam vocat.
Floralia. De quibus Varro pr. de Re rustic. c. pr. Plin. lib. XVIII, cap. 29. Macrob. lib. primo Saturn. cap. 4.
Celebrantur ergo illi ludi cum omni lascivia, etc. Omnes quidem nequitiae et obscoenitates illis in ludis repraesentabantur a nudis mulieribus, quae mimorum officio fungebantur; quibus cum aliquando interesset Cato, illius majestatem et severitatem reveritus populus non ausus est postulare ut mulieres nudarentur, quod fusius narrat Valerius Maximus lib. II, c. de Majestat. Senec. Epistola 98, Erras, mi Lucili. [Col. 0905B] Incidebant hi ludi 4 calendas maii, et calendis ipsis maii, ut scribit Plinius d. c. 29, et Ovid. in fine IV et initio V Fastor. Lapsum puto Gyraldum, qui lib. de Diis Gent. Syntagm. pr, ubi de Flora loquitur, scriptum reliquit, Festa Floralia eadem fuisse cum festis Majumae, de quibus in L. unica. cod. de Majum. lib. XI, et l. XV, tit. 6. de cod. Theodos. Floralia enim Romae fiebant: at Majumae spectaculum non in occidentalibus oris, sed in orientalibus praebitum doctissimus cardinalis Baronius probat in suis ad martyrologium notationibus sub die 26 decemb. Suidae refutata opinione, dicentis Majumam festum fuisse a Romanis mense Maio ad ostia Tyberina peragi solitum, quamvis Suidam plerique omnes sequantur. Alciatus in annotationibus ad d. L. unicam, cod. de Majum. et lib. V Parerg. cap. 5, Cujac. ad eamdem L. Girard. Pratei. Brisson. in suis vocabulariis in verbo, Mauma, Steuvechius ad Vegetium lib. III, cap. 39, alii. Quorum tamen sententia Gyraldo minime patrocinatur, cum illi Majumae festa ad [Col. 0905C] ostia quidem Tyberina peragi solita scribant, non tamen asserant eadem fuisse cum ludis Floralibus, qui in ipsamet urbe celebrabantur, ut Alexander Neapolitan. notat Genial. dier. lib. VI, cap. 8.
Pavorem, Palloremque. Cicero III de Nat. deorum, Plin. lib. II, c. 7.
Praesentes haberet. Haec est recepta lectio a mss. et excusis, nec temere rejicienda, sicut nugatur Thomasius. Praesentem haberi, vel praesentem esse, pro adesse, norunt omnes creberrimam locutionem esse omnibus latinis scriptoribus, praesertim Lactantio ipsi lib. II Instit., cap. 2, in fine, lib. de Ira Dei, et alibi. B. tamen habet, secum haberet.
Mentem. Cicero et Plin. ubi supra.
Magnum Cicero audaxque consilium suscepisse Graeciam dixit, etc. Locum excidisse ex II de Legibus putant Sigonius et Patritius, in eorum Scholiis ad fragmenta Ciceronis.
Virtutes enim oportet, non vitia consecrari. Cicero, [Col. 0905D] Virtutes enim non vitia consecrare decet.
Febrem. Cicero, Plinius, ubi supra.
Ast illa. Apud Ciceronem, ast olla.
Supervacuis exstructionibus. Templis videlicet, diis, seu potius daemonibus consecratis.
Imaginibus. Idolis daemonum.
Summis digitis. Jocatur in morem illum ethnicorum, quo res ad sacrificandum paratas duobus aut tribus digitis accipere solebant. Thus quidem eo modo in arae flammam jaciebant. Sanctus Hieronymus epist. prima: Non est tantum in eo servitus Idoli, si quis duobus digitulis thura comprensa in bustum arae jaciat. Lactantius, lib. V, cap. 19: Nam cruciari atque interfici malle, quam thura tribus digitis comprehensa in focum jactare, etc. Porphyr. περὶ ἀπόχης ἐμψύχων inquit: Pythia Ermionea laetatum dum sacrificaret, placentae frustis acceptis e pera tribus digitis. Ovid., II Fastor.:
Horrere. Ex mss. a Thomasio citatis; nam, colere, quod est in impressis, Lactantio ipsi repugnat.
Cum ex mulierum capillis tormenta fecissent, etc. Vegetius de Re militar., lib. IV, cap. 9; Capitolin. in Maximin.
Sicut juvenes ab iisdem antea missi cum virginibus, ex quibus sunt Parthenii nati, etc. Haec lectio habetur in multis Vaticanis, in antiquissimo illo B. et altero item ejusdem bibliothecae S. Salvatoris Bononiensis, in editis Florentinis, et Venetis Tridin. Et omnino de hac Partheniorum historia videndi sunt Strabo, l. VI, Justinus Historic. in fin. lib. III, Isidorus, lib. IX Orig., cap. 2, ubi tamen errore captus est, ut Spartanos, pro Parthenii, scripserit. Vir eruditissimus latinus Latinius putavit, lectionem Aldinae editionis, [Col. 0906B] quae habet ante admissi, non modo minime absurdam esse et sensu carentem, ut censuit Thomasius, sed etiam valde appositam, et proprie cum historia congruentem; ex qua constat juvenes illos, antequam bellum illud solveretur, remissos esse Lacedaemonem eo jussu, ut ad sobolem procreandam cum omnibus promiscue virginibus copularentur. Atqui verbum, admittere (praeter caeteras ejus significationes) est marem foeminae, vel foeminam mari admovere ad initum, unde admissio, admissura, admissarius. Petrus Ciacconius suspicabatur legendum, antea dimissi.
Parthenii. Al. Partheniae, ut hic cod. B. Aristoteles quinto Politicor., cap. 7. Pollux, in Παρθενίας, Strab. ubi supra.
Veneri armatae. De qua Pausan. in Laconic. Quintil. II Institut., cap. 4.
Jovi quoque pistori, etc. Historia est apud Liv. in quinto primae Decad. Frontin. tertio Stratagem., cap. 15; Ovid. sexto Fast., Suid.
[Col. 0906C] Mutam. Nympha Tiberis prius Lara appellata, ut apud Varron. quarto de Ling. Lat. postea Muta, ut apud Ovid. secundo Fast. qui fabulam narrat, ab Auson. Larunda dicta, Mania denique alibi ab eodem Varron. Macrobio primo Saturnal., cap. 7. Arnobio in fin. tertii.
Cunina. Sic legitur apud Varron. et S. August., l. IV de Civitat., c. 8 et 11. B. habet, Cunia, P. Cuna.
Sterculius. Ita Tertullian., cap. 24 Apolog., Macrob. primo Saturn., cap. 7: Stercutius, Plinius, lib. XVII, cap. 9, Servius in primum Georgic. Isidor. Etymol., lib. XVII, cap. primo, alii vero Stercutus. Varr. de vit. pop. Rom., lib. II: Sterquilius. Codex B. hic, Stercus, T. Sterculinus, P. Stercutus.
Mutinus. Ita Tertullian. d. cap. 24, quam lectionem probat Vives ad cap. 11 lib. IV de Civitat. Dei, et Gulielmus libro primo Verisimil., cap. 23, Festus Pompe.: Musinus Tusinus Musini Tisini (inquit) sacellum fuit in Veliis, etc. Arnob., lib. IV: Mutunus. Sed S. Augustinus d. cap. 11. habet Musunus, et [Col. 0906D] Tutunus. Cod. B. et P. hic, Tutinus.
Terminus. Vid. Apollod. initio Biblioth. Pausan. in Beotic. in fin.
Nam cum Tarquinius Capitolium facere vellet, etc. Liv. ad fin. primi primae Decad. et ad fin. quinti, Ovid. secundo Fast., S. Augustinus in quarto de Civit., c. 23 et 29, Serv. IX Aeneid.
Humanam hostiam. Ethnicorum feritatem notat, qui humanas hostias immolabant; qua de re Plut. in Pelop., Tertull., 9 Apologet., Clemens Alexand. in Orat. ad Gentes, Minuc. in Octav., Euseb., lib. IV Praeparat., cap. 7, Nazianz. in Orat. de Epiphan., Sanctus August. de Civit., lib. VII, cap. 19, Theodoret. septimo Therapeut.
Esum, atque Theutatem. De quibus Lucan. in primo, [Col. 0907A] Nonnulli Esum interpretantur Martem. Theutates vero Mercurius est, de quo Livius sexto tertiae Decad. Caes. lib. sexto de bell. Gallic. ubi de humanis victimis, Arnobius secundo.
Latialis Jupiter. Dicitur etiam Latiaris, et ita hoc loco scriptum esse in aliquibus Lactantii membranis testatur Franc. Juretus in Notis ad Symmachi epistolas, libro primo, epistola 9.
De ponte Milvio. M. Varro e ponte Sublicio. Fiunt (inquit) Argei ex scirpeis virgultis simulacra hominum, et quotannis e ponte Sublicio a sacerdotibus jaci solent. Sic Epicadus apud Macrobium, lib. secundo Saturn, cap. 11; Halicarnass. vero pr. Antiquitat.: Simulacra, inquit, hominum triginta numero de Sacro ponte mittunt in Tiberim fluvium, quae Argeos nominant.
Καὶ κεφαλὰς ᾅδῃ. Desumpsit hunc versiculum Varronis fortasse ex Macrob. primo Saturn., cap. 7, ubi habetur ᾅδῃ, id est, Diti, non autem Κρονίδῃ, id est, Saturno, ut in omnibus Lactantii libris manifesto librariorum [Col. 0907B] errore; nam hic τὸ πατρὶ, nonnisi Saturnum designare potest, cui integra corpora humana immolabantur, ut ex Ovid. Macrob. ubi supra, et lib. II Saturn., cap. 11, caeteris Lactantius hoc ipso loco confirmat. Ergo τὸ ἅδῃ Firmiano refigere oportuit, ut Ditem intelligamus, monente quoque Pontano in notis ad Macrob. ubi supra.
Φῶτα. Hujusce dictionis non modo latinam interpretationem, quae a plerisque editionibus abest, ac plurimis mss. inest tamen aliquibus aliis hoc modo, φῶτα, id est, hominem, vel id est, lumina, sed etiam omnem accentum sustulimus, ut ambiguitas servetur oraculi, quam data opera versus continet: ea vero tollitur, sive accentum dictioni superimponas gravem, aut circumflexum, ut prave in omnibus editis reperitur, tam apud Macrobium dicto cap. pr. et 11, quam apud Plutarchum; nam accentu gravi signata ad hominis, circumflexo ad luminis significationem contrabitur, ut tradit Suidas in φὼς, et alii, sive articulum [Col. 0907C] proponas, sive multo magis, si addita interpretatione eam in alterutrum sensum declares. Cur autem φως et hominem, et lumen significet, ponit Plutarch. ubi supra. In memoriam revoces velim, lector, rationes quibus hanc de variis accentibus et significationibus vocis ΦΩΤΑ argumentationem diluimus, ut pote regulis hodiernae grammatices plane repugnantem (Vid. col. 241 hujus tom. not.) .
Jaci. Jace legitur vitiose in omnibus Lactantii libris: ideo correximus ut apud Poetam:
Isidis Aegyptia sacra. De quibus supra, cap. 17, Arnob. primo, Minuc., S. Augustinus, lib. VI de Civ., cap. 10.
Lucanus. Μνημονικὸν ἁμάρτημα_ nam pro Ovidio Lucanum posuit.
Et tectum ligno. Arca videlicet lignea inclusum (sic quidem habent libri Lactantiani); vel (ut omnes Lucani codices habent) et tectum lino, id est, linteis obvolutum, etc.
Osiris. Miratur Gyraldus syntagm. 8 Lactantium hoc loco filium Isidis Osirim fecisse, cum Plutarchus cui Diodorus assentit primo lib., cap. 2, non filium, sed fratrem ac maritum Isidis eum dicat in lib. de Isid. et Osirid. Verum meminisse debuit Gyraldus ex iis, quae collegerat ipse syntagm. 6, ubi de Serapid. in 8, ubi de Osirid. in 12, ubi de Iside loquitur, implexam historiam, et valde abditam: intelligere potuit, [Col. 0908A] Lactantium, quamvis ab opinione Plutarchi recesserit, aliorum tamen haud multo minus Plutarcho gravium scriptorum narrationem secutum. Principio Jovem, quam Jupiter compressit, eamdem fuisse cum Dea Iside Aegypto culta ipse Firmianus asserit sup. cap. 11. Ovidius in fine primi Metam. Apollodorus initio II Biblioth. Lucian. in Dialog. Zephir. et Not. unde et a Propertio de sacris ipsius, quae Romae suo tempore agebantur, loquente Inachis appellatur, lib. II Eleg. penultima:
[Col. 0908C] Ardua jamdudum resonat. Nonnihil variat lectio horum versuum apud Ovidium; nam ibi, pars manibus clypeos, et,
Quia principes intelligendi. Locus hodie non habetur inter opera Sallustii.
Vetustatem in majus componentem. Secutus sum Florentinae editionis lectionem probatam Carrioni, lib. II Antiq. lect., cap. 7, pro ea, quae est in al. vetustatem in majus componentes. Non enim voluit Sallustius a Curetibus vetustatem, sed potius Curetum illud et inventae, et intellectae religionis factum, quippe qui principes fuerunt intelligendi res divinas, ab ipsa vetustate in majus fuisse compositum, et ideo Jovis altores dictos, eoque nomine celebratos.
Illos dico, qui vel inhonesto saltatu tripudiant. Salios innuit Martis Sacerdotes.
Vel qui nudi uncti. Lupercos significat, Panos, Pastorum [Col. 0908D] Dei Sacerdotes.
Quid de scutis jam vetustate putridis, etc. Haec erant Ancilia. Virgilius autem de his omnibus in fin. 8.
O stultas hominum mentes, o pectora caeca! Quamlibet in tenebris, etc. Lucretius in hisce versibus pro, stultas, habet, miseras, pro, quamlibet, qualibus.
Minus sanus et ineptus. Secutus sum cum Thomasio lectionem cod. B. pro ea, quae in aliquibus impressis est, nimis lascivus et ineptus, etc. Quanquam valde placet et illa, quam de conjectura profert Ludovicus Carrio Antiquarum lection. lib. II, cap. 7, videlicet, minus lascivus et ineptus, etc. Lascivia autem hic non est libido, sed hilaritas, et jocus petulantior. Ulpianus in L. Cornelia D. ad L. Cornel. de ficar. Cum quidam per lasciviam causam mortis praebuisset, [Col. 0909A] etc. Sic Cicero pr. de Finib. primo de Divinat. Varro pr. de Re rustic. Vide Budaeum in Annotationibus ad l. Ex conducto, § Si vis tempestatis, D. locati.
Sabinus ille Rex fuit. Numa Pompilius, de quo hic habes multa ex Liv., lib. X, 4 Decad. et Plutarcho in Numa.
Nefaria sacra. Quia infantes Saturno immolabantur, quod scelus Tertullianus etiam exprobrat Gentibus, cap. 9 Apolog.
Fatuam, Faunam. Hanc alii Fatuam, alii Faunam vocant, alii simul Fatuam Faunam, ut Lactantius hic, et Arnobius lib. pr. et V, cur autem utroque nomine appellaretur, scribit Macrobius pr. Saturn., cap. 12.
In operto sacrificant. Ita B. et caeteri omnes mss. et optimi, non ut est in deterioribus impressis mendose, in aperto, quod Lactantii sententiae repugnat, et historiae de Sacris ipsius Deae, de quibus Cicero [Col. 0909B] in Orat. de Arusp. respons., Macrobius ubi supra, Plutarchus in Caesare et Cicerone, Senec., Epistol. lib. XVI, epistola 98: Erras, mi Lucili, etc., ubi etiam in castigatis editionibus legitur, in operto. Correctum tamen hic mendum est in excusis Aldinis, Florentinis, Plantinianis.
Et Sextus Clodius. De quo Sueton. in libell. De clar. Rhetor.
Ollam ebiberat. Ego quicquid usquam reperi a doctis viris in Lactantio nostro meditatum libenter, cum lectore communico, ut ne quid ei desit, vel ad utilitatem, vel ad voluptatem capiendam. Caeterum etiam atque etiam unumquemque commonitum velim, ut ne sibi a veteribus, et jam receptis lectionibus unquam recedendum putet, quae aliquo modo defendi ac sustineri possint; alioquin si pro cujusque nostrum ingenio dictiones veteres ac sententiae mutentur, invertantur, et novis subinde invectis utcumque collibeat expungantur, non jam profecto scriptorum antiquorum monumenta, sed nostra commenta tenebimus. [Col. 0909C] Joannes Meursius, libro quinto Critici Arnobiani, cap. sexto, legendum hoc loco putat, Obbam. Erat autem Obba poculi genus, auctore Nonio. Arnobius quinto hanc historiam referens, Seriam dicit: erat autem et seria vas vinarium fictile oblongum; et Lactantio seu potius Sex. Clodio consentit, ut a viro Fatua Fauna ob vinum largius epotum caesa fuerit, sicut tradit etiam Plutarch. Problematis. Verum apud Macrob. longe aliter factum narratur d., cap. 12.
Terricolas Lamias Fauni, etc. Putantur excidisse hi versus ex Satyris Lucilii, ivere, et esse homines, etc. Ita legendus est versiculus iste, sicut apud Lucilium ipsum in collectaneis fragmentorum veter. poetar. ethnic. in B. T. P., nec omittenda copula, ut in quibusdam excusis.
Ahenis. Ad oram unius libri, pro ahenis, scriptum erat, inanis, quam suspicor esse veram lectionem, ita ut punctus fiat post inesse, deinde continenter legatur, inanis pergula pictorum, quibus aptissime subduntur illa, veri nihil, omnia ficta.
[Col. 0909D] Item patres eorum Faunus et Laomedon. Eorum, scilicet Latini, et Priami; nam Priami Laomedon pater fuit, Latini Faunus pater, Picus avus. Ideo lego hic cum B. et T. non Picus, ut in multis editionibus, sed Faunus. Virgilius septimo de Latino loquens:
Historia vero sacra testatur, etc. Historia videlicet Euhemeri de Diis, de qua supra toties.
Ut in quamque regionem venerat. Ita lego, ut est in B. ut, pro statim atque, ex quo primum, venustatis obtinet mirum quantum. Plaut. Paenul.
Atabyrio. In B. scriptum est, Ataburio, ea videlicet prolatione, qua Latini olim Graecum ὑψιλὸν per u, repraesentabant: sic Musia pro Mysia, Tumpanum, Assurius, Sulla, Purrhus, Poluposus, et similia in Pandectis Florentinis reperiri testatur Brisson. in Parerg. Corrigitur Appian. qui in Mithridatic. hist. Jovem, pro Atabyrio, Tabyrium vocat; quia priori modo, et dicendum, et scribendum liquet ex hoc loco, Stephano, Strabon., Apollodor. tertio Biblioth. et Pindar. in Olymp. ubi Diagoram celebrat, et ejus Scholiaste. Stephanus tamen et Strabo non ab hospite, ut Lactantius, sed a monte Atabyrio Jovem ita dictum volunt.
Labradeo. Ita Plutarch. in quaest. Graecis, quaest. 45, et Aelian. Strabo autem et Stephan. Labradeus, [Col. 0910B] vel Labrandenus. Aelianus non ab hospite, ut hic tradit Lactantius, sed alia ratione hoc nomine vocatum scribit Jovem. Labradeus, inquit, Jupiter nominatus est, quod permultum pluisset.
Cassio. Ita scripsi, ut reperi in omnibus codicibus, et apud Theophil. duplici ss: ille enim scribit Κάσσιος Ζεὺς. Stephanus tamen non ab hospite, sed a Casio monte, et Urbe Aegypti hoc Jovi nomen inditum scribit. «Casion (inquit) mons et Urbs Aegypti, a quo et Casii Jovis, etc.» Sed et Plin. Casii montis, et Jovis Casii ibi delubrum habentis meminit lib. IV et V utrobique cap. 12, Strabo, lib. XVI, Solin., cap. 46, 47 et 49, Suid. et siquidem hinc denominatum Jovem malimus, non Cassio scribendum est, sed simplici s, Casio, ut apud Lucauum, lib. VIII, de Pompeii sepulcro loquentem:
Nepotem. Scilicet Urani, sive Coeli, qui primus [Col. 0910C] orbis universi imperio praefuit. Is enim ex Tellure uxore filium suscepit Saturnum, Saturnus ex Rhea Jovem, ut scribit Apollodor. initio Biblioth. Lactantius etiam hic subdit, aviam Tellurem, quae fuit Urani conjux. Uranus ergo avus Jovis, et Jupiter ejus Nepos, ut ait etiam supra cap. 5 et in fin. cap. 11. Haec igitur recta lectio est ab omnibus excusis libris agnita, non, pronepotem, ut ex B. legitur ad oram librorum Plantinianae editionis, in Tax. item, et P.
Theophilus in libro de Temporibus, etc. Hic liber tertius est eorum, quos ipse Theophilus contra Gentes scripsit ad Autholycum. Vide Sanctum Hieronymum de Script. Eccles.
Thallum. Ita scripsimus, monente Meursio in Hypocritic. ex Tertulliano XI Apologet., Minuc. et ipsomet Lactantio hoc lib. sup. cap. 13, pro Thalum, quod legitur in omnibus excusis.
322 annis Thalli lapsum, quem secutus est Theophilus, [Col. 0910D] et deinde Lactantius, ostendit luculenter Benedictus Pererius in commentar. ad Daniel. lib. XVI, cap. 14, et lib. XI in Disput. de 70 Hebdomad. part. prima, quaest. 2. Quamvis autem in hac supputatione mire varient chronologi, omnium tamen expensis sententiis, haud minus, quam octingentis, vel nongentis circiter annis, Belum Trojano excidio antiquiorem fuisse constat. Vid. Hermann. Contract. in Chronic. et alios.
Mille quadringenti septuaginta. Si haec scripsisse Lactantium anno Domini 302 verum est, ut mihi quidem videri superius in notis ad cap. primum asserui, secundum Glareani Chronologiam ad Livium ex probatissimis conflatam auctoribus, colligerentur anni 1485. Nam ab excidio Trojano ad Urbem conditam fluxisse scribit annos 432; ab Urbe condita ad Christum natum 751; quibus addendo annos 302, ipsa conficitur summa annorum 1485; qui autem asserunt haec scripsisse Lactantium anno 316, magis eum a [Col. 0911A] vera summa aberravisse fateri coguntur. Verum chronologi, ut dixi, vehementer variant, neque in supputationibus temporum sategit Lactantius.
Ante annos non amplius, quam mille octingentos, etc. [Col. 0912A] Jam ex superioribus falsus apparet calculus. Arnobius aliam inivit supputandi rationem, et ad duo millia annorum ab Jove ad illa usque tempora intercessisse scribit prope finem lib. II.
Gestio enim convictis inanibus, etc. Al. gestio enim, Constantine Imperator, convictis inanibus, etc. At illa, Constantine Imperator, in plerisque Vaticanis, in duobus Sancti Salvatoris Bononien. in T. P. in editione Florentin. et aliis quibusdam non habentur.
Esse aliquam perversam potestatem, scilicet Diabolum.
Cujus originem suo loco narrabimus; nunc fallacias arguamus. Haec in nostra editione restituta voluimus [Col. 0911B] auctori ex codice B. ut etiam Thomasius in Plantiniana, quae caeteris desunt.
Spectare nos coelum Deus voluit, etc. Erectus, inquit, est homo, ut coelum suspiciat. Ita Plato in Timaeo, ubi de usu oculorum, Senec. epistola 95, Eam partem, etc. ad fin. Philo Judae. in lib. de Plantat. Noe, Basil. Homil. 9 in Hexaemer. quod tamen dictum arguit Galenus libro tertio, de usu part. cap. tertio.
Ut id, cui dominari debet, imitetur. Ita legendum esse, ut est in B. et P. textus ipse convincit, non ut in plerisque impressis, ne id, etc.
Quid sibi templa? Ita de templis manufactis, lib. primo, cap. 20, libro sexto, cap. 25, lib. de Ira Dei cap. ultimo in fin. Sed et Arnobius initio sexti, quod neque, inquit, aedes sacras venerationis ad officia construamus, etc. et ibidem paulo infra: Sed templa illis extruimus nulla, etc. Et Minuc. ad fin. Octav.: [Col. 0911C] Templum quod ei extruam? Nos autem dignius quidem, ac principalius Dei templum humanam animam et didicimus, et dicimus, et docemus, quod praecipue illi sit exornandum, dicandum, atque sacrandum: sed nec manufacta haec tamen templa deserenda, in quibus illi exterior quoque debitus cultus exhibetur asserimus, qui Dei ipsius jussu templum illud scimus Hierosolymis a Salomone constructum magnificentia, firmitate, opulentia, decore usque ad miraculum suscipiendum, ut Sacra Historia II Reg. et Josephus Judae. de Antiquit. et de bell. Judaic. et Eupolem. apud Euseb. IX Praeparat. testantur; illudque ipsum Dei Filium Dominum nostrum saepe suimet praesentiae et mansionis claritate nobilitasse, inde profana exercentes depulisse, domum Patris, domum orationis appellasse, Joan. II, Marc. XI. Idcirco jam inde usque a primis conditi mundi temporibus semper locum aliquem divino cultui dedicatum inter fideles fuisse, quamvis diversis nominibus appellatum, [Col. 0911D] omnis instrumenti veteris pagina testatur, Gen. XXVIII et XXXV; Daniel. VII, Amos IV, Esai LVI, Exod. XXV, Deuteron. XII. In Prophetis et Psalmis ubique. Post autem Domini Salvatoris excessum, de Ecclesia, quae erat Corinthi, in hac significatione Paulus Apostolus mentionem agit in pr. ad Corinth. cap. XI. Juvat et exteros illorum temporum testes advocare. Philo Judaeus Petri Apostoli contemporaneus (nam et cum ipso Romae collocatus dicitur, dum ibi ad Caium pro Judaeis legatione fungeretur) in lib. de Vita contemplat. ubi fidelium mores, qui sub Marco Evangelista Alexandriae degebant, describit, testatur, eos habuisse sacras aediculas, quas Semnea, sive monasteria vocabant, ubi solitarii sanctae vitae mysteriis dabant operam: quem refert etiam Euseb. lib. II Hist. Eccles. cap. 17. Vel Luciani illius impii, et christianorum hostis infensissimi, qui Apostolorum, et etiam Trajani temporibus vixit, locus extat in Philopat. unde intelligi potest, quo etiam tum sumptu, ornatu, impensa inter christianos excitabantur ecclesiae; [Col. 0912A] ibi enim Critiam quemdam introducit, qui cum ab aliquo fidelium persuaderetur fieri christianus, ab eodem ubi christianorum conventus ageretur est deductus: quem quidem locum ita describit. Pertransivimus ferreas portas, et aerea limina, multisque jam superatis scalis, in domum aurato fastigio insignem ascendimus, qualem Homerus Menalai fingit esse; atque ipse quidem omnia illa contemplabar, quae insularis ille adolescens: video autem non Helenam, sed mehercule viros faciem inclinatos, et pallescentes, etc. Lampridius Lactantii contemporaneus (scripsit enim primis [Col. 0912B] Constantini temporibus) in Alexandro testatur, Alexandrum ipsum, qui capessivit imperium anno Domini ducentesimo vigesimo quarto, adjudicasse christianis locum, ut ibi erigeretur ecclesia. Cum christiani, inquit, quemdam locum, qui publicus fuerat, occupassent, contra popinarii dicerent, sibi eum deberi, rescripsit, melius esse, ut quomodocumque illic Deus colatur, quam popinariis dedatur. Flavius Vopisc. de Christianorum Ecclesia Valeriani Imperatoris, qui post annum Domini circiter ducentesimum quinquagesimum septimum imperium tenuit, hoc testimonium profert ad senatum rescribentis: Miror vos, Patres sancti, tandiu de aperiendis libris Sibyllinis dubitasse, perinde quasi in christianorum ecclesia, et non in templo omnium deorum tractaretis. Evaristus autem Pontifex (ut ad nostros redeamus) qui sedem tenuit anno Domini centesimo duodecimo, titulos, id est, ecclesias in urbe Roma divisit presbyteris, quod ex libro de Romanis pontificibus constat. Tertullianus, qui floruit circa annum Domini ducentesimum, de [Col. 0912C] ecclesia meminit in hac significatione in libro de Idol. item ad uxor. lib. secundo, cap. 9, lib. de veland. Virginib. cap. 13, et alibi saepe. Sed et Cyprianus, qui paulo ante Lactantium floruit, post annum Domini ducentesimum quinquagesimum, ecclesiae sub nomine Dominici mentionem egit libro de Operibus et Eleemosyn. sicut et concilium Laodicenum c. 28, relatum in cap. non Oportet, distinct. 42. Cujus nominis rationem affert Eusebius in Oratione de Laudibus Constantin. Walfrid. item, et Strab. de Reb. Ecclesiastic. cap. 7. Eodem libro de Romanis pontificibus habetur, Fabianum pontificem anno Domini ducentesimo quadragesimo quinto, quo tempore christiani tranquillitate potiebantur, struxisse ecclesias, unde sepulcra Martyrum, quae subtus terram in cryptis arenariis latebant, erectis desuper ejusmodi aedificiis, reddita fuerint clara atque conspicua, christianorum usui opportuna. S. Gregorius Nyssenus in vita Sancti Gregorii Thaumaturg. scriptum reliquit, [Col. 0912D] ipsum sanctum Gregorium eodem Fabiani tempore Neocaesareae in Ponto, cujus urbis erat episcopus, universo fideli populo pecuniam et operam conferente, nobilem erexisse ecclesiam, quae ut Deo acceptissima, nullis unquam terrae labefactata sit motibus; nam licet urbs illa terrae motibus prope interierit, dicitur tamen templum illud integrum semper atque illaesum mansisse, et ne illo quidem tempore, quo Diocletiani decreto omnes dirui sunt jussae christianorum ecclesiae, ulla vi appetitum; integrum enim extasse ejusdem Nysseni tempore, qui aliis quoque locis templa atque altaria a christianis erecta, eodem Fabiano sedem tenente testatur. Denique paulo antequam scriberent Arnobius, Minucius, Lactantius, edictum Diocletiani de diruendis ecclesiis, et comburendis christianorum libris erupisse, constat ex Eusebio lib. VIII Hist. c. secundo et tertio, qui eam cladem deplorat, sicut et ipse Arnobius in fin. quarti his verbis: Nam nostra quidem scripta cur ignibus meruerunt dari? Cur immaniter conventicula dirui, in quibus summus oratur [Col. 0913A] Deus, pax cunctis, et venia postulatur magistratibus, exercitibus, regibus? Et eodem tempore, ex eodem edicto aedem Bithyniae divino cultui dicatam, quam ille Dei templum recte nominat, se praesente eversam fuisse testatur Lactantius infra lib. quinto, cap. secundo, qui et suam de templis christianorum sententiam aperit lib. VI in fin. ubi docet Deo quidem in templis gratias agendas esse, verumtamen non in templis solum, sed et domi, et in ipso etiam cubili. Et libro de Ira Dei cap. 8, fatetur templa aedificare, sacrificia facere, dona conferre, Deum colentis erga ipsum Deum obsequium esse. Contra ecclesias virulentam linguam exeruit (sicut machinas olim Nabuchodonosor rex Babylonis diaboli typus, de quo quarto Reg. cap. XXV et Diocletianus ille nefarius) quidam Eustachius haereticus, contra quem coactum est concilium Gangrense circa tempora primi concilii Nicaeni. Id ita definit cap. 5 suorum Decretor.: Si quis docet domum Dei contemptibilem esse debere, et congregationes, quae in ea fiunt, anathema sit. Hanc [Col. 0913B] haeresim postea ex inferis iterum excitarunt Patareni haeretici (ut scribit Hugo Ferrariensis) anno Christi 1200, quos secuti sunt Waldenses, Wiclefistae, Hussitae, Taboritae.
Quid arae volunt? Ita de Sacrificiis lib. I, cap. 20, lib. VI, cap. 1, 20 et 25, lib. VII, cap. 6, lib. de Ira Dei cap. 21. Philo Judae. in lib. quod deter. potior. insidi. Arnob. ad fin. quarti. Ea scilicet prisci Patres clamitabant adversum illos, qui ita Deo immolabant, quasi hostiis ac victimis indigeret. Id ipse ostendit Lactantius lib. VI, c. 2: Mactant igitur, inquit, opimas ac pingues hostias Deo quasi esurienti, profundunt vina quasi sitienti, accendunt lumina tanquam in tenebris agenti; vel qui ita exteriora peragebant, ut sacrificium interius, contriti videlicet cordis, humiliati ac Deo devoti, penitus omitterent. Nos vero et sacrificium interius, quo mens offertu Deo, et quidem etiam exterius a nobis ei deberi asserimus, qui scimus toties de sanctis altaribus et sacrificiis [Col. 0913C] in sacris litteris mentionem fieri, Gen. IV, VIII, XII, Levit. II et VI, Numer. V, Paralip. lib. II, cap. 28, innumeris aliis in locis. Sacrificium quidem exterius Deo semper debitum, etiam naturali ratione, idcirco fuisse scribit Sanctus Thom. secunda secundae quaest. 85, articulo primo, quia naturalis ratio dictat homini, ut alicui superiori subdatur propter defectus, quos in seipso sentit, in quibus ab aliquo superiori eget adjuvari et dirigi, et quicquid illud sit, hoc est, quod apud omnes dicitur Deus. Sicut autem in rebus naturalibus naturaliter inferiora superioribus subduntur: ita etiam naturalis ratio dictat homini secundum naturalem inclinationem, ut ei, quod est supra hominem, subjectionem et honorem exhibeat secundum suum modum; et est modus conveniens homini, ut sensibilibus signis utatur ad aliqua exprimenda, quia ex sensibilibus cognitionem accipit, et ideo ex naturali ratione procedit, ut homo quibusdam sensibililibus rebus utatur, offerens eas Deo in signum debitae subjectionis et honoris, secundum similitudinem [Col. 0913D] eorum, qui dominis suis aliqua offerunt in recognitionem dominii. Hoc autem pertinet ad rationem sacrificii, quod olim exhibitum Deo est etiam ipsiusmet jussu in victimis. Nunc sacrificium incruentum, ineffabile, a Christo Domino institutum, in sacrosanctissima offerimus eucharistia, de quo plura ad primum cap. lib. sexti. Unde ipse Lactantius libro de Ira Dei cap. 19, inquit: Quibus persuasum est Deo placere justitiam, eumque, quia sit dominus ac parens omnium venerantur, et precibus assiduis, ac frequentibus votis dona et sacrificia offerunt, etc. et lib. eod. cap. 8: Templa aedificare, sacrificia facere, dona conferre, etc.
Quid denique ipsa simulacra, etc. Sic saepe de simulacris, sive imaginibus Lactantius infra cap. 3, 7, 18 et 19. Tertullian. cap. 12 Apologet. Lubet autem admirari cum sancta synodo septima infelicium capitum insaniam omni lacrymarum fonte lugendam, quae sanctorum Patrum loca adversus idololatras directa [Col. 0914A] detorquent impie contra Sanctorum imagines, quas pie veneratur Ecclesia; nam merito quidem gentibus exprobrabant, quod statuas, aliasve imagines adorarent, quae nil aliud essent, quam simulacra hominum mortuorum, illisque ipsis simulacris circumscripta numina esse censerent, ut iis liquet libri sexti Arnobii verbis: Sed erras, inquitis, et laberis; nam neque nos aera, etc. At vero quicumque catholicam fidem amplectuntur, non mortuorum, sed vivorum imagines (Deo enim vivunt sancti ipsius) non adorant latriae quidem, quae uni Deo debetur, adoratione, sed qua decet veneratione prosequuntur; neque in iis animo imaginibus sistunt, quasi illis ipsis finita numina censeant: sed in eos feruntur coelites, quorum imagines venerantur, quia in ipsorum recordationem, dilectionem, imitationem inde vehementer excitantur, ut ait S. Gregorius Magnus in epistola ad Secund. Caeterum jam a Christi atque Apostolorum temporibus, ipsius Christi, sanctissimaeque crucis ejus, matrisque Virginis, et ipsorum apostolorum imagines [Col. 0914B] in veneratione apud fideles habitas nemo potest ambigere, qui paulisper modo sit historiis sacris imbutus. De Christi quidem imagine nulli mortalium elaborata, sed ab ipsomet Christo domino effigiata, et Abagaro Edessae principi ab eo missa, gravissimi tradunt auctores; Evagrius Hist. lib. IV, cap. 26. ubi et de ejusdem imaginis miraculis in concilio Nicaeno secundo verificatis et probatis, Joan. Damasc. de Fide Orthod. lib. IV, cap. 17, Nicephor. Hist. lib. II, cap. 7, Constantin. Porphyrogenit. apud Metaphrast. die 10 Augusti, et die 15 Novembris, in Actis sanctorum Samonis et Guriae. Quin etiam Graeci de eadem imagine festum anniversarium celebrant 17 Kal. Septembris, ut in eorum Menolog. Adrian. PP. ejus nominis primus ad Carolum Magnum epistolam scribens, quae extat in tomo tertio Concilior. nov. edition. testatur, eamdem de imagine Christi ab eo ad Abagarum missa historiam cognitam et receptam fuisse a Stephano PP. in concilio Romano, et de ejus [Col. 0914C] miraculis etiam apud Theophanem Hist. miscel. lib. XVII et Metaphrast. ubi supra. Quo Christi ipsius testimonio pro sanctis imaginibus quodnam aliud vel firmius, vel illustrius afferri potest? Jam de statua Christi erecta a Syrophaenissa, quae ab ipso Domino sanata fuerat, cum sanguinis profluvium pateretur, ut scribunt evangelistae, proditum est ab Euseb. Hist. lib. VII, cap. 14, Damasc. de Imaginib. orat. tertia. De Salvatoris imagine in ecclesiis pingi solita extat can. synodi habitae ab ipsis Apostolis Antiochiae his verbis: Ne decipiantur salvati ob Idola: sed pingant ex opposito divinam humanamque manufactam, impermistam effigiem Dei veri ac Salvatoris nostri Jesu Christi, ipsiusque servorum contra idola et Judaeos; neque errent in idolis, nec similes sint Judaeis. Tertullian. in lib. de Pudicit. Calicum picturas recenset, in quibus pastor Christus cum ove reperta pingebatur. Crucis autem vexillo, tanquam praefixo titulo antiquitus ecclesias insigniri solitas, atque ideo quoque tituli nomine appellatas, intelligimus [Col. 0914D] ex l. ultima cod. de Pagan. in cod. Theodos. et ex leg. Decernimus, cod. de episcop. et cleric. Sanctus Irenaeus, qui proximus fuit Apostolorum temporibus (is enim magistrum habuit Polycarpum Joannis Apostoli discipulum) damnat Encratitas imaginibus Christi Domini et Pauli Apostoli abutentes lib. I, cont. haeres. cap. 24. De Imaginibus vero Deiparae Virginis a sancto Luca evangelista depictis scribit Theodor . . . initio commentar. in Lucam, Nicephor. Calist. lib. II, cap. 43, lib. VI, cap. 15, lib. XIV, cap. 2, lib. XV, cap. 14. De ipsorum quoque apostolorum Petri et Pauli imaginibus ab eodem sancto Luca depictis idem Nicephor. primo Hist. cap. 43 et d. cap. 15, lib. VI. De Angelorum imaginibus, quae tunc pingebantur, meminit Dion. Areopagita Pauli Apostoli discipulus, de Coelest. Hierarch. cap. 1 et 2, quem refert Adrian. 1 in lib. adversus Pseudo-Carol. ad Carol. Magn. Denique S. Paulinus Nolanus episcopus [Col. 0915A] Lactantii contemporaneus ad Severum scribens epistola 12, testis est sacras ac venerandas cruces, aliasque sanctorum imagines in absidibus ecclesiarum pingi solitas, illis versibus:
Atque hactenus de sanctis imaginibus in usu et cultu habitis ante tempora Lactantii, et ipsomet Lactantii tempore; nam post tempora Constantini Magni, et ab ipsomet Constantino, ubique sculptas pictasque imagines, et perpetuo deinde in Ecclesia Dei fuisse tam manifestum est, ut nulla probatione res egeat. Epiphanium episcopum hunc olim errorem habuisse ferunt de non habendis imaginibus, idque constat ex dictis ipsius haeres. 79, in lib. adversus haeres. et in quadam epistola ad Joannem episcopum Hierosolymitanum ab ipso scripta; et deinde tempore sancti Gregorii Magni Serenum quemdam episcopum Massilien. quem ipse sanctus Gregorius per epistolam vehementer increpat, quod inconsiderato [Col. 0915B] zelo quorumdam Sanctorum imagines fregerit, timens ne a populo adorarentur. Neque tamen hi duo episcopi de haeresi sunt notati, cum eo tempore nondum ea de re quicquam Ecclesia decrevisset, neque illi pertinaci quodam animo id ita sentirent, ut parati non essent ecclesiae contrarium docenti assentiri. Fautores quidem ejusdem erroris fuere multi Graecorum imperatores: Leo tertius scilicet, qui propterea a Gregorio tertio communione fidelium atque imperio privatus est; Constantinus Quintus, qui a Deo Elephantiae morbo percussus interiit; et Leo quartus, cujus uxor Irene, eo defuncto, curam gerens imperii nomine filii Constantini sexti, concilium in Nicaena Urbe secundum curavit congregandum, in quo a trecentis quinquaginta episcopis opinio adversus sanctas imagines tanquam haeresis est perpetuo anathemate damnata. Hoc concilium Graeci septimam generalem synodum vocant, coactam anno Domini 781, Imperantibus Constantino et Irene ejus matre, sedente Adriano pontifice ejus nominis primo. [Col. 0915C] Eam haeresim habuere Samaritae, Sarraceni, Ariani, Theopaschitae, et propiori tempore Waldenses, Wiclefistae, et alii iniquitatis et tenebrarum filii Iconoclastae, sive Iconomachi appellati, non solum in d. septima synod. generali damnati, sed et in octava universali Constantinopoli coacta sub Adriano II, in tribus Lateranensibus, in Francfordien. et denique in Tridentin., session. 25, et convicti praeclaris disputationibus Joannis Damasc., Jonae Aurelianen., Joannis Molani in eorum libris de imaginibus atque picturis, doctorum omnium in cap. Venerabiles, de Consecrat. Distinct. 3, et S. Thom. 3 part., quaest. 25, art. 3.
In libris moralibus. Qui magno damno interciderunt.
Fucum stultitiae perbiberunt. Cum hac lectione consensit cod. B. S. Salvat. antiquior: sed alter ejusdem coenobii, nonnulli Vatican. T. et P. et editio Florentina habent, succum stultitiae, etc. Ego priorem ab Aldin. et Plantinian. impressione exhibitam, [Col. 0915D] et probatam Antonio Augustino, ut testatur Thomasius in notis, secutus sum; ut videlicet translatio desumpta sit a coloribus, quibus panni inficiuntur, cum dixerit hoc eodem loco, ethnicos infectos esse persuasione, etc. Sic Plin., l. XXII, c. 2. Jam vero infici vestes scimus admirabili fuco. Et Cn. Matius apud Gell., l. XX, c. 8:
Ait tamen, non esse illa vulgo disputanda, etc. Ponitur hic locus inter fragmenta Ciceronis e III, de Natura deor.
Hoc enim quod oculis subjectum est, non homo, sed hominis receptaculum est, etc. Corpus hominis vocat receptaculum hominis; supra vero, c. 2, in fin. hospitium, infra, c. 13, vasculum et domicilium, l. IV, [Col. 0916A] c. 26, vestem: sic aliis alibi ejusmodi forte nominibus. Lib. V, c. 22, ait hominem esse solo in animo. Quod autem hic posuit, scripsit etiam, l. VII, c. 12, et l. de Opif. Dei, c. 1 et 20, ubi pene ad verbum exscriptus est Ciceronis locus in fin. Somn. Scipionis: Tu vero enitere, etc. Hujus opinionis auctor Pythagoras, assertor fuit Plato, qui in primo Alcibiad. sive de natura homin. nititur comprobare, hominem esse animam tantum intellectivam, non autem corpus, quo illa tamquam instrumento utatur ad actiones obeundas. Nam cum animam naturae simplicis et incorporeae videret esse, corpore misceri eam non posse existimavit, cum incorporea corporibus minime coalescant: illud etiam ex contraria sententia absurdum sequi opinabatur, quod et anima cum corpore interiret, et majori ejus contagione inquinaretur, cujus quia est expers, si naturae ipsius sinceritatem spectemus, idcirco illam non corpori commistam, sed veluti gubernatricem illi praefectam esse censuit; nec hominem e corpore atque anima compositum [Col. 0916B] appellat, exterritus difficultate connexionis: sed animam ait corpori inditam illi imperare. At vero Ammonius, Plotini praeceptor, diligentius hanc rem scrutatus, eam inquit intelligibilium rerum esse naturam, ut possit corpora penetrare, et puritate sua retenta illis sese alligare: quod in aeris illustratione cernimus, cum lux, quae incorporea est, illum corporeum perfundens illustret, ipsa tamen minime inquinetur. Sic ergo animam incorpoream alligari putat corpori, ut ei minime misceatur, sed incorrupta manens, illi vitam, motum, sensum omnem afferat. Ita sentit et Gregorius Nyssen., l. de Anima et Resur. et de homin. Opific. qui etiam conatus est ostendere, qualisnam sit illa corporis et animi copulatio; id quod praeclarissime, ut omnia suo more, exequitur S. Thomas II, cont. Gent., c. 56 et seqq. exequi non potuit Lactantius, cum id conaretur, c. 16 de Opific. Dei. Atqui Platonis positio ad suadendam virtutem et formandos mores maxime videtur [Col. 0916C] accommodata: idcirco, vel ipse, cujus ex metaphysicis praeceptis contrarium astruitur, Aristoteles, ubi de moribus sermonem habet, prope abest a Platonis loquendi more, ut IX Ethic., c. 4 et 8. Sed et Sancti Patres ita locuti quandoque videntur: Arnob., l. II: Quid enim sumus homines, nisi animae corporibus clausae? Sic illas corporibus illigatas saepe solet dicere. Quin etiam ad hunc eumdem modum Scriptura sacra: Genes. primo, Faciamus hominem, etc. Job., X: Pelle, et carnibus vestisti me. Sic corpus a Paulo Apostolo tabernaculum vocatur, secunda ad Corint., c. V; et alibi, domus lutea; Job., IV, carcer, et custodia, ps. CXLI. De hac quaestione integrum scripsit librum Plotinus, qui est primus primae Enneadis, in qua quicquid Platonici arbitrentur, illud porro ex vera philosophia et divina theologia asserendum, animam humanam esse formam informantem ac substantialem ipsius corporis, non autem illi assistentem, ut nauta navi, id quod etiam aliquando sensisse Lactantium apparet ex c. 3, l. VII: [Col. 0916D] Si regit, inquit, non utique sicut mens corpus regit, etc. Et multis in locis docet Aristoteles, secundo de Anim. text. 24, et 12 Metaphys. text. 16. Sanctus Thom., prima pr. quaest. 76, 1, 6, 7, et contr. Gent., l. II, c. 56, 57, 68 et seqq. et quolibet 12, artic. 12, et ita de intellectiva anima sensisse Aristotelem adversus Aven-Rois disputat idem sanctus doctor secundo cont. Gent., c. 59, et Gregorius de Arimin. secundo Sentent. distin. 16 et 17, quaestione prima; et est conclusio de fide, ut habetur in Clementin. fidei, de summa Trinit. Quare cum in substantiis compositis non sit hoc aliquid forma, vel materia tantum, sed utrumque, ut docet Arist. et commentator in septimo Metaphysic. text. com. 27, et late S. Thom. De ent. et essent., c. 2, ubi Cajetanus, et in prima p. quaest. 75, artic. 4, et quol. 76, art. 1, ideo non animam solam, neque corpus solum dicendum est hominem esse, sed animam simul et corpus, [Col. 0917A] nempe totum compositum; quae quidem sententia cum ad corporum resurrectionem adstruendam, ut apud Athenagoram in libro de Resurrectione, sanctum Thom. in 4 sentent. distinct. 43, quaest. unic., art. 1, et alios de mortuorum resurrectione disputantes, tum vero ad alias non parum conferat fidei positiones firmandas, de quibus Io, Andr. in d. Clement. fidei, in verb. Intellectivae, de Sum. Trinit. idcirco monere volui, non esse ab ea discedendum, sed cavendum ab ejusmodi locutionibus, quibus corpus dicitur animae vas, instrumentum, receptaculum, indumentum, hospitium: quippe quae videantur allud re partim ad hoc Platonis Placitum, non esse animam corporis formam, partim ad aliud ejusdem in Phaedro et Phaedone dogma de animabus ante corpora conditis, ab Origene receptum primo principior. c. 7 et 8 quod refutat Lactantius ipse in tertio hujus operis, c. 18. Sanctus Epiphan. adversus haeres., l. II, haeres. 64; Mag. sentent. in 2 distinct. 18; Alexander Alens. in 2 p., quaest. 62, memb. 3; sanctus [Col. 0917B] Thom., l. II cont. Gentes, c. 83 et 84, et p. p. quaest. 47, art. 2; quaest. 90, art. 4, et quaest. 118, art. 3; sanctus Bonavent. 2 sententiar. dicta distinction. 18, art. 2, quaest. 2; quod denique damnat tamquam haeresim Viennen. concilium, et Clemens quintus, ut in d. Clement. fidei legimus. Loca vero sacrae Scripturae et Sanctorum Patrum ex adverso prolata hac interpretatione sunt exponenda, ut dicamus cum sancto Thom. d. quaest. 75, art. 4, ad primum, quod quia illud potissimum videtur esse unumquodque, quod est principale in ipso, idcirco contigit, ut quod in homine principale esse censetur, dicatur homo; et ita quidem aliquando secundum veritatem pars intellectiva, quae dicitur homo interior, aliquando vero pars sensitiva cum corpore secundum existimationem aliquorum, qui tantummodo circa sensibilia detinentur; multo autem minus corpus dicendum fuerit animae laqueus, vinculum, carcer, ut inf. dicam, l. VII, c. 5.
[Col. 0917C] Corpora sunt hominibus carentia. Ita lego, ut in B. T. P. et aliquibus Vatican. non ut vulgo legitur, animabus carentia. In illa enim constat Lactantius opinione, mentem ipsam atque animam cujusque esse hominem.
Et faciunt animos. Lucret., efficiunt animos.
Vertier ad lapidem, atque omnes accedere ad aras, nec procumbere humi, etc. Aldinae, Plantinianae et aliquot aliarum editionum lectionem secutus sum, quae magis Lucretiana visa est; ab omnibus quidem illa Lucretii exemplaribus exhibita, quamvis B. T. P. refragantibus, qui habent, vertere se, etc. Et procumbere, etc.
Si quidem hominum, atque mutorum, vel solum, vel certe maximum in Religione discrimen est. Alibi clarius suam effert sententiam, brutis videlicet inesse rationem, et sola religione ab hominibus, non ratione aut sermone differre, inf. hoc eod. lib. cap. 9, lib. III, cap. 10, de Ira Dei cap. 7. Haec opinio a Pythagora manasse creditur, qui dum in Metempsychosi sua [Col. 0917D] illa delirat, easdem esse censet animas hominum atque brutorum, ille utique brutorum omnium irrationalior. Ejus opinionis meminit Maro in Georgic.:
Quis non sit tanto hoc custode securus? Non est hemistichium Horatianum, ut in caeteris impressis existimatum apparet: sed prosa ipsius Lactantii ironice loquentis.
Quod aurea vasa templis inferantur, etc. Et de donis pretiosisque muneribus, quae Deo offeruntur, praesertim ad templorum ornatum, alia ejusmodi ex Lactantio promunt haeretici inf. cap. 7, lib. V, cap. 8, [Col. 0919B] lib. VI, cap. 25, l. de Ira Dei, c. 21. Verum isthaec jure auribus paganorum saepe ac saepius ingerebantur, qui ita exteriores oblationes et munera probabant, ut sanctitatis obtentu avaritiam foverent, quod ex Persio hic affirmat Lactantius; vel Deo tanquam indigenti offerebant, ut idem Lactantius aiebat lib. VI, cap. 2, vel denique haec merito jactantur adversus eos, qui ita largiuntur Deo, ut totam eorum spem in cultu atque ornamento exteriori ponant, interiori penitus omisso, et spiritus oblatione neglecta, qua praecipue Deo placemus. Interior igitur animi cultus praesertim ei exhibendus: sed nec exterior quoque omittendus; munera enim et oblationes externae ideo illi acceptissimae sunt, quatenus (ut ait S. Thom. in secunda secundae quaestion. 85, art. 2) signa sunt interioris oblationis; nam exteriores actus religionis ad interiores ordinantur. Templorum quidem ornatum Deo placere facile intelligunt omnes ex c. XXV et seqq. Exod. et ex cap. VI et seqq. lib. II Regnorum, ubi immensam auri et argenti vim a Salomone [Col. 0919C] erogatam cognoverint in supellectile templi illius admirandi, quod Dominus tamquam sibi acceptissimum innumeris privilegiis decoravit, ut legitur Paralip. lib. II, cap. VII. Et de antiquissimo christianorum more exornandi templa, liquet ex rebus gestis a Constantino Magno in Ecclesiasticis historiis, ita profecto res sacra decentius fit, et magnificentius; et ad Deum glorificandum excitantur animi mirum quantum. Neque enim nos Deo quicquam offerimus tanquam indigenti, qui est Dominus omnium: sed, ut ait Iraeneus, lib. IV, cap. 34, gratias agentes. Nam quemadmodum intelligimus (ait Justin. Martyr in Apolog. II pro Christian.) Deum non indigere oblationibus nostris; ita scimus nos indigere aliquid offerre illi. Unde et ipse Lactantius lib. de Ira Dei cap. 16 fatetur eos, quibus persuasum est Deo placere justitiam, venerari eum precibus assiduis, et frequentibus votis ei dona et sacrificia offerre, justis denique operibus eum demereri.
[Col. 0919D] Non, inquit, bis pueri. Alium similem locum habes apud eumdem Senecam Epistolar. lib. XXI, epist. 116, nimis anxium; et de hoc dicterio Bis pueri senes, vide auctorem Adagiorum.
Dionysius Siciliae Tyrannus, etc. Haec Cicero ad fin. III de Natura Deor., Valer. Max. lib. pr. cap. de Neglect. relig. Aelian. de Varia hist. lib. pr. Arnobius ad fin. VI.
Ipsos expetant poenae. Impressi omnes et scripti Vaticani sic habent: quae cum sit phrasis non utique usitata, haud aliter sustineri posse crediderim, quam si Poenas hic pro numinibus quibusdam, furiis videlicet, ac deabus ultricibus accipiamus, ut apud Plutarchum . . . . . Non tanquam vir, sed poena quaedam, et abominabilis daemon urbem invasisset. Codex B. habet, In ipsos expetant poenae. Quae germana (me judice) lectio esset, si poenas ibi, pro poenae, scriptum fuisset. Verum id librarii fuerit error. Certe verisimile est ita [Col. 0920A] scripsisse Lactantium, In ipsos expetant poenas; sicut Livius lib. pr. deorum numen ab ipso capite orsum in omne nomen Albanum expetiturum poenas; et paulo supra: ut in eum omnes expetant hujusce clades belli.
Cur hunc tam potentem sacrilegum, etc. Janus Gulielmus in quaestionib. ad Plaut. Menaech., cap. 4, scriptum esse testatur in aliquibus membranis, cur hunc tamen potentem, etc. Unde ille de conjectura legendum putat, cur hunc tam impotentem, etc.
Videtisne, inquit, etc. Apud Ciceronem lectio variat.
Catanensi. Urbs est Siciliae, Catina, vel Catine dicta penul. corrept. a Cicerone act. 6 in Verr. in fin., et Silio, lib. XIII; Strabo tamen, Diodorus, Ptolemaeus, et hic Lactantius non Catinum, sed Catanam, et inde Catanenses, scribunt.
Concavo aere. Sphaera videlicet, de qua Cicero in Tusculanis, et secundo de Natura deorum, ubi similem sphaeram a Possidonio quoque factam scribit. [Col. 0920B] Sext. Empiric. initio octavi adversus Mathemat. titulo, An sint Dii, Claudian. in nobili illo Epigrammate:
Vel inerrantium, vel vagarum. Ita in mss. optimis B. T. P. pro eo quod in impressis corrupte legitur, vel errantium, vel vagarum; eaedem enim sunt errantes, quae vagae: at inerrantes dicimus fixas.
Propositiones quidem verae sunt. Propositio hic sumitur non pro θέσι, sed pro πρότασι, id est, pro syllogismi propositione, quam scholastici majorem nominant, Cicero primo de Inventione simpliciter propositionem appellat. Lactantius suo more, id est, Ciceroniano loquitur.
Assumptiones falsae. Cicero et Quintilian. assumptionem vocant, quam scholastici minorem nominant.
[Col. 0920C] Habes, Balbe, etc. Nonnihil variat hic locus apud Ciceronem.
Dedit omnibus Deus pro virili portione sapientiam. Portiones viriles jurisconsulti aequales ut plurimum interpretantur, quae scilicet pro numero personarum, et in capita constituuntur, ut tot fiant, quot sunt et personae: Ulpianus in l. prima, § Si pupillis, D. de tutel. et ration. distrahend. Papinianus in l. Pupillus, D. de fidejussor. Paul. in l. XLIII, D. de re judicata. Sic paulo inf. quae (sapientia) si omnibus aequaliter datur, occupari ab antecedentibus non potest. Sapientiam autem (causaliter, non identice), Lactantius vocare videtur facultatem illam, et lumen cunctis divinitus inditum, coelestis doctrinae, et verae religionis inquirendae et assequendae. Vid. et cap. 25, 26 et seqq. libri tertii.
Accius Navius. Multum variant hujus auguris nomen auctores, ut notat Glareanus ad primum primae [Col. 0920D] Decadis Livii. Nam Valer. Maximus, lib. I, cap. 4: Decium Accium Naevium appellat; Plinius, lib. XXXIV, cap. 5: Accium Navium, ut Lactantius et Livius: Dionys. autem, lib. III, nomen ejus Nevius, cognomen Accius fuisse scribit. Alii cum diphthongo Naevius scribunt, alii Actius. Sed res non tanti. Vid. apud hos omnes auctores, et apud Plin. Secundum in lib. de Vir. illustrib. in Tarquin. qui scribit, Accii Navii, Ciceronem primo de Divinat. ubi scribitur, Actius Navius, et apud Festum in Navia.
Castor et Pollux bello latino, etc. Cic. II de Natura deor. Ovid. ad fin. primi Fast. Valer., lib. I, cap. 8, Plutarch. Aemil.
Iidem bello Macedonico. Valer. ubi supra, item Plutarch. qui rem paulo aliter narrat, ubi supra.
Simulacrum Fortunae muliebre non semel locutum esse, etc. Valer. ibid. Plutarch. in Coriol. Halicarnas., lib. VIII. Sanctus Augustinus, l. IV Civitat., c. 19.
[Col. 0921A] Item Junonis Monetae. etc. Valer. ubi supra. Livius quinto primae Decad.
Claudia quoque, etc. Historiam ridet Minucius, refert Ovid. quarto Fastor. Livius IX, tertiae Decad. Fenestell., cap. 12 de Sacerd. roman. Plinius Secundus, de Viris Illustr., cap. 46. Herodian. I.
Aesculapius Epidauro accitus, etc. Valer. ubi supra. Plutarchus in quaestionib. Roman., quaest. 94. Arnob. qui rem irridet, lib. VII.
Appius Claudius Censor, etc. Val. lib. I, cap. de Neglect. relig., Liv. ad fin. lib. IX primae Decad.
Junonis Laciniae, etc. Ita legend. hic ex Valer. ubi supra. Liv. II quintae Decad. et quarto secundae Decad. Arnob., lib. VI, qui historiam referunt. Virg. ad fin. tertii Aeneid.:
Turullius, etc. Valer. ubi supra.
Ceres quoque Milesia, etc. Valer. ibid.
[Col. 0921B] Tiberio namque Attinio, etc. Livius II primae Decad. hunc vocat Titum Latinum, Valer. Latinum simpliciter, lib. I, cap. de Insomniis. At Dionys., lib. VII. Plutarch. in Coriolan. Sanctus Augustinus, IV Civit., cap. 26, Titum Latinum: Macrobius Annium vocat, I Saturnal., cap. 11. De Historia, praeter notatos, Cicero I de Divinat., Arnob. VII, Minucius in Octav.
Illud quoque somnium, etc. Variant nonnihil scriptores. Quidam enim tradunt Augustum propter illud somnium in aciem descendisse; alii vero, propter idem somnium praelio non adfuisse. Lactantius auctorem habuit Valerium, lib. I, cap. de Somniis. Vide et Plutarchum in Brut. ad fin. Sueton. in Octav., c. 13 et 91. Appian. ad fin. IV de Bell. Civil., Patercul. item, et Florum l. IV, c. 6, Tertul. in lib. de Anim.
Perspiciat errores. Post haec verba, in nonnullis editis libris leguntur illa: Sicut mater sine exemplo [Col. 0921C] genuit auctorem suum: sic ineffabiliter genuisse credendus est coaeternum. De matre natus est, qui ante jam fuit; de patre, qui aliquando non fuit: hoc fides credat, intelligentia non requirat, ne aut non inventum putet incredibile, aut repertum non credat singulare. Verum enimvero Lactantianae disputationis exordium illinc esse, cum esset Deus ad excogitandum providentissimus, etc. et totam illam, quam rejeci, periodum nihil quicquam elocutionis habere Lactantii, modo non plane sint excordes, illico facile omnes intelligent. Nam vel illa tot ὁμοιοτέλευτα, quibus uti non solet Lactantius, fucum ipsum atque imposturam indicant. Adjectam inepte patet ab aliquo Arrianorum, qui Dei filium creaturam esse asserebant, et tempus aliquod fuisse, quo is non fuisset. At hic stultissimus extitit, qui hoc idem asserit: sed tamen patri coaeternum illum vere affirmat. Ostendam autem in sequentibus, non modo non favere Arianis Lactantium, sed tam recte de Dei Filio sensisse, ut magnae [Col. 0921D] Nicaenae synodi confessionem pene nobis expresserit. Jam tota illa periodus abest ab antiquissimo codice B. ab octo Vaticanis et aliis optimis mss. quos ego diligenter inspexi; et post illa verba, perspiciat errores, continenter legitur, cum esset Deus ad excogitandum, etc. Haec cum pii viri, qui in ea periodo Arianismum deprehendebant, non animadverterent, potius de corrigendo loco, ut arbitror, quam de illo penitus, ut par erat, delendo, et e Lactantii scriptis extrudendo cogitaverunt; quo factum est, ut in aliquibus ita locus emendatus legatur, De patre, qui aliquando non defuit. Ego amovi totum adulterinum et subdititium.
Ad excogitandum providentissimus. Ita sancti Patres et sacra ipsa Scriptura interdum loquitur improprie, ac μεταφορικὼς, cum alioqui cogitatio in Deo nulla sit, ac proinde neque prudentia; neque enim more hominum discurrit, aut ratiocinatur: sed uno et simplici actu omnia intelligit, cognoscit, agit, ut [Col. 0922A] docet S. Thom. I cont. Gent., cap. 57 et seqq. et pr. pr. quaest. 14, art. 7.
Antequam ordiretur hoc opus mundi. Post haec verba, in nonnullis impressis subsequebantur illa: Fecit in principio bonum et malum: id plane quid sit apertius explicabo, ne quis me ita loqui arbitretur, ut poetae solent, qui res incorporales quibusdam figuris quasi visibilibus comprehendunt. Cum praeter ipsum nihil adhuc esset, quoniam pleni, etc. Quae tota periodus abest a B. T. ab undecim Vaticanis aliisque mss. plurimis, Florentiana item, Plantiniana, et caeteris melioribus editionibus: idcirco a Manichaeis suppositam quis asserebat. Diabolum natura, et a principio malum a Deo factum, atque etiam ipsi Lactantio, ut mox videbimus, repugnantem fidenter rejeci.
Tanquam rivus oriretur, etc. Saepe Patres, ut emanationem illam Filii a Patre, nec lingua ulla effabilem, neque intellectione comprehensibilem aliquo modo designent, uti solent hac similitudine fontis et rivi; sicut hoc loco Lactantius; item solis et radii, ut eod. [Col. 0922B] cap. 29 Tertullian. adversus Prax. et cap. 21 Apologet., et Cyprian. sive ille Ruffinus super symbol. Apost. Sic et Paulus Hebraeor. primo, ἀπαύγασμα τῆς δόξης αὐτοῦ, splendor gloriae ejus; non ut quicquam filii aequalitati cum Patre detrahatur: sed quia, ut docent theologi, Deus pater est origo, et principium divinitatis, plenitudinemque Deitatis in primo signo originis dicitur possidere, quippe quia per se illam habet: filius autem in secundo signo; nam a patre per generationem sibi communicatam eamdem numero essentiam accipit, ac proinde nihil detrahitur aequalitati.
Similem sui. Similitudine in natura. Ideo enim processio Verbi in divinis habet rationem generationis, quia procedit per modum intelligibilis actionis, quae est operatio vitae, et a principio conjuncto, et secundum rationem similitudinis, non cujuscumque, sed in natura. Nam conceptio intellectus est similitudo rei intellectae, et in eadem natura existens, quia in Deo est intelligere, et esse; unde processio Verbi in divinis verissime, et propriissime dicitur [Col. 0922C] generatio, et ipsum Verbum verissime et propriissime filius, ut docet S. Thom. pr. pr. quaest. 27, art. 2, qua de re plura dixi ad cap. 8 libri IV.
Spiritum. Quod hic, et lib. IV, cap. 6, 8, 9, 18 et alibi forte Lactantius Dei filium Dei spiritum appellet, insimulatur erroris a S. Hieronymo in epistola ad Pammach. et Ocean. de Error. Orig. quasi non recte senserit de persona Spiritus Sancti. Verum (de tanto Patre petita venia) non absurda est haec locutio, neque solum Lactantio, sed Tertulliano, Cypriano, caeteris usitata, ut Dei Filium Dei spiritum appellarint, eo quidem sensu, quo Deus spiritus vocatur Joan. III et prima Joannis cap. IV, ut notat S. Thom. pr. pr. quaest. 36, art. I. Ita igitur est intelligendus, et Tertullianus Apologet. cap. 21, de Orat. c. 1 adversus Marc. lib. I, cap. 19, lib. III, cap. 6 et 16, lib. IV, cap. 21, adversus Prax. cap. 26; Cyprianus de Vanit. Idolor. num. 71, secundum unam lectionem, quam ibi notat Pamelius, item auctor [Col. 0922D] libri de montibus Sina et Sion, inter opera Cypriani.
Quomodo autem id voluerit, in quarto libro docere conabimur. Ita legunt duodecim Vaticani, et duo codices Sancti Salvat. Bonon. T. P. Plantiniani, et Florentiniani, aliique meliores tam mss. quam excusi, pro eo quod prave legitur in Aldinis: Quomodo autem id fecerit, cum solus esset, in quarto docere, etc. Neque enim Filius Dei factus est, sed ab aeterno genitus a patre, qui proinde nunquam extitit solus, ut dixi lib. I, cap. 7.
Deinde fecit alterum, etc. De supremo Angelo loquitur, quem conditum ait ante mundum hunc fuisse; dixit enim paulo supra, antequam ordiretur hoc opus mundi: at vero de caeterorum angelorum creatione nihil hic habet Lactantius. Porro de tempore creationis eorum tria placita reperiuntur. Nam Gennadius et Acacius putaverunt, Angelos post mundum corporeum conditos: quae quidem opinio nullius [Col. 0923A] est momenti. Alii putant multis ante hunc mundum saeculis angelos conditos fuisse, Origenes primo Princip. in principio, et Homil. quart. in Esai. Gregor. Nazianz. homil. de Nativit. Dom. quem refert S. Thom. pr. pr. quaest. 61, art. 3; Basil. Homil. I. in Hexaemer.; Damasc. II de fid. Orth. cap. 3, et Graecorum alii multi; etiam ex latinis Hilar. XII de Trinit. et contr. Auxent., Ambros. I in Hexaemer. cap. 5, et Praefat. in I Psalm. Isidor. I, de Summo bono, Hieronym. ad I cap. Epist. ad Tit., Cassianus qui Collation. 8, cap. 7, scribit, neminem fidelium ea de re dubitare posse, et Beda in lib. quaest. separ. quaest. 9. Quam opinionem hodie errorem in fide continere, asseruerunt quidam docti viri e schola S. Thomae, videlicet Ferrarien. in Commentario ad Sum. cont. Gent. lib. II, cap. 83, Magister Cano, et Soto major: alii vero ut Cajetanus in pr. pr. quaest. 61, art. 3, Sixt. Senen. lib. V Biblioth. annot. 5, et ipsemet S. Thom. d. art. 3, negant eam esse errorem in fide tam multis ac magnis Patribus comprobatam, [Col. 0923B] praesertim Gregorio Nazianzeno, cujus scriptis (ut ibidem inquit S. Thom.) nemo unquam ausus est calumniam inferre. Sed et S. August. lib. II Civit. c. 32 nihil asserere ait contra fidem eum, qui dicat, angelos ante hunc mundum visibilem creatos, modo non dicat, ab aeterno conditos; et fere idem ait Theodoret, quaest. 3, super Genes. Dicimus nos veriorem sententiam secuti, non solum supremum Angelum (quod hic negat Lactantius), sed etiam caeteros angelos, qui cum supremo angelo simul omnes creati fuere, quod subticet Lactantius, negat Beda 9, quaest. separ. docet Bonaventura in II dist. 2, art. 2, quaest. 3, et eadem dist. 2, art. 4, quaest. 1, et alii, simul omnes cum hoc mundo creatos fuisse: Epiphan. cont. haeres. lib. II, haeres. 65, Theodoret. d. quaest. 3. S. August. II Civit., XII Confess. IV, sup. Gen. ad litter. Gregorius Magnus XXXII Moral. cap. 20, 24 et 25, Bed., Rupert., Ilug., Magist. sententiar. et omnes Theologi in 2 dist. 2, S. Thom. pr. pr. quaest. 61, art. 3. Contrariam sententiam [Col. 0923C] si non errorem in fide continere, at quidem certe hoc tempore temerariam esse, nec satis consonam doctrinis Ecclesiae, et testimoniis Sacrarum Scripturarum putamus et pugnare videtur adversus eam concilium Lateranense, quod refertur in capit. Firmiter, de Summ. Trinit. et fid. Cath.
Indoles divinae stirpis, etc. Non quia primus angelus, de quo loquitur, natura Dei filius fuerit: sed improprie, et abusive haec verba sunt accipienda, sicut cum dicimus Deum angelorum vel hominum patrem, angelos aut homines Dei filios, ut dixi supra, lib. I, c. 7, not.
Suapte invidia. Lactantius peccatum supremi angeli fuisse ait peccatum invidiae, quod intelligendum est non primo, sed consequenter; nam primo ab eo peccatum fuit peccato superbiae, Basil. homil. Quod Deus non est auct. mal., Chrysost. homil. de Adam., Ambros. in Psalm. XXXVI: Vidi impium, etc. et in Psalm. CXVIII, Increpasti superbos, S. Aug. XII Civit., c. 16, et l. XIV, cap. 13, Hieronym, super Esai., cap. 14, Gregor. [Col. 0923D] lib. XXXIV Moral., cap. 14, Anselm. de cas. diabol. cap. 4, Doctores omnes in 2 sent. dist. 5 et 6, Alexander Alens. II, pr. quaest. 109, memb. 2, S. Thom. pr. pr. quaest. 63, art. 2 et 3; quae quidem assertio ita fulta est omnium quoque aliorum sanctorum atque theologorum testimoniis, ut oppositam aliqui dixerint, non solum valde temerariam, sed etiam erroneam. Consequenter vero peccasse peccato invidiae dicitur; nam cum affectaverit excellentiam quamdam singularem, quae singularitas per alterius excellentiam cessat, ideo peccatum superbiae mox consecutum fuit peccatum invidiae, S. Thom. in II dist. 5, art. 2, et pr. pr. quaest. 63, art. 2.
Et ex bono ad malum transcendit. Sic paulo infra: Hunc ergo ex bono per se malum effectum, etc. Tendit hoc adversus Manichaeos et Priscillianistas, qui diabolum natura malum a principio conditum fuisse contendunt.
[Col. 0924A] Invidit enim illi antecessori suo, etc. Dixi non primo, sed consequenter peccatum a diabolo fuisse peccato invidiae. Idcirco quaerunt theologi, cujusnam respectu fuerit ille invidia motus. Lactantius putasse videtur, diaboli invidiam insurrexisse contra unum divinorum suppositorum, nempe contra Dei Filium. S. Thom. pr. pr. quaest. 63, art. 2, ait, post peccatum superbiae consecutum esse in angelo peccante malum invidiae, quatenus de bono hominis doluit, et etiam de excellentia divina, quatenus et Deus contra voluntatem ipsius diaboli usurus erat in gloriam divinam; cognitum enim ab angelo per fidem incarnationis mysterium ab initio suae creationis quoad substantiam ipsius mysterii, licet non quoad particulares ipsius rationes, et circumstantias quasdam, ut S. Thom. docet in II, dist. 11, art. 3. De hac quaest. vid. DD. in commentariis, ac magistr. lib. II, dist. 5, et S. Thom. quaest. 63, art. 2, Alens. II, pr. quaest. 109, memb. 9, Gulielm. Parisien. lib. II de Univers. Cassian. collat. 8, cap. 8 et seqq.
[Col. 0924B] Qui Deo Patri perseverando cum probatus, tum etiam carus est. Perseverando cum probatus; hoc ego nequaquam probem. Nam perseverandi verbum in suo formali conceptu dicere videtur continuationem quidem actionis, sed cum quadam facultate deficiendi: ideo a Lactantio prolata sunt, quae Dei unigenito convenire non possunt; is enim cum Deus sit, et unum cum Patre, eique per omnia secundum divinitatem coaequalis, et consubstantialis, ut ipsemet ubique fatetur Lactantius, utique natura bonus est, nec a bono deficere potest.
Graeci διάβολον appellant, nos criminatorem, etc. De hujus nominis significatione, et cur ita humani generis hostis appelletur, vide Tertullianum adversus Marcion., Basil. epistola ad Neocaesarien., Suidam in Σατάν et in Συκοφαντεῖν, atque Isidorum lib. VIII Origin. cap. 11.
Ad Deum deferat. Post haec verba, in Aldinis excusis illa statim oratio subtexitur, notata et inclusa tamen [Col. 0924C] asteriscis, ut ex eo suspectam fuisse facile appareat; videlicet: Cur autem justus Deus talem voluerit esse, quantum sensus nostri mediocritas poterit, explanare conabor. Fabricaturus Deus hunc mundum, qui constaret ex rebus inter se contrariis atque discordibus, constituit ante diversa, fecitque ante omnia duos fontes rerum sibi adversantium, inter seque pugnantium, illos videlicet duos spiritus, rectum atque pravum, quorum alter est Deo tanquam dextera, alter tanquam sinistra, ut in eorum essent potestate contraria illa, quorum mistura et temperatione mundus, et quae in eo sunt, universa constarent. Item facturus hominem, cui virtutem ad vivendum proponeret, per quam immortalitatem assequeretur, bonum et malum fecit, ut posset esse virtus, quae nisi malis agitetur, aut vim suam perdet, aut omnino non erit. Nam ut opulentia bonum videatur, acerbitas egestatis facit, et gratiam lucis commendat obscuritas tenebrarum: valetudinis et sanitatis voluptas ex morbo ac dolore cognoscitur. Ita bonum sine malo in hac vita esse non potest. Et [Col. 0924D] utrumque licet contrarium sit, tamen ita cohaeret, ut alterum si tollas, utrumque sustuleris; nam neque bonum comprehendi ac percipi potest sine declinatione ac fuga mali, nec malum caveri ac vinci sine auxilio comprehensi ac percepti boni. Necesse igitur fuerat et malum fieri, ut bonum fieret. Et quoniam fas non erat, ut a Deo proficisceretur malum; neque enim contra se ipse faciet, illum constituit malorum inventorem: quem cum faceret, dedit illi ad mala excogitanda ingenium et astutiam, ut in eo esset et voluntas prava, et perfecta nequitia; et ab eo contraria virtutibus suis voluit oriri, eumque secum contendere, utrumne ipse plus bonorum daret, an ille plus malorum. Sed rursus quoniam Deo summo repugnari non potest, bonorum suorum potestatem illi victori assignavit, quem supra bonum ac perfectum esse diximus. Ita duos ad certamen composuit et instruxit: sed eorum alterum dilexit, ut bonum filium, alterum abdicavit, ut malum. Postea [Col. 0925A] autem multos genuit alios operum suorum ministros, quos Graeci ἀγγέλους nominant; et illos unius, sed repugnantis naturae, qualis duorum. Sed pars illa corruptibilis non utique statim corrupta est in ortus sui principio: sed post compositum ordinatumque mundum, sicut mox docebimus, a substantiae coelestis vigore perversa voluntate descivit. Caeterum in principio pares universi aequa conditione apud Deum fuere, et idcirco angeli omnes, quorum principes erant illi duo. Cum autem Deus ex his duobus alterum bono praeposuisset, alterum malo, exorsus est fabricam mundi, omnibus his, quos creaverat, ministrantibus, et per certa officia dispositis. Haec oratio multos continet errores. Nam primo hic clarius ac luculentius, quam unquam alibi in Lactantio, adstruitur dogma de duobus principiis, de quo dixi inferius cap. 10. Deinde parum magnifice ac decenter de Dei Filio loquitur, cui Luciferum pene parem constituit, ut ab aliquo Ariano id totum confictum esse liquido appareat. Non cum Lucifero, sed post eum caeteros angelos creatos ait; cujus contrarium docere [Col. 0925B] S. Bonaventuram, et alios doctores in 2, dist. 2, paulo superius monui. Item non simul cum hoc mundo, sed ante ipsum omnes angelos genitos; cujus contrarium habere concilium Lateranen. et hodie docere cunctos doctores ibidem asserui. Item malos angelos non statim in ortus sui principio, sed longe postea, videlicet composito jam ordinatoque mundo peccavisse, de quo errore infra cap. 15. Denique angelos cum Deo instrumentaliter, sive ministerialiter ad mundi molitionem concurrisse, quod reprobant doctores omnes super primum cap. Geneseos. Lactantii non esse orationem, vehementer plerique suspicantur; et ego hic profecto Lactantianam phrasim minime agnosco. Habet eam quidem Aldina editio, sed, ut dixi, asteriscis notatam. In Florentina, Plantiniana, caeterisque melioribus castigationibus non fuit recepta; rationes affert Michael Thomasius in notis. Denique a duodecim Vaticanis, ab antiquissimo Bon. T. P. aliisque mss. plurimis abest; et [Col. 0925C] ideo in textum nostrum eam ego quoque minime recipiendam putavi.
Illum primum et maximum filium. Cave putes Lactantium arbitrari angelos Dei filios natura esse, et ita vel ad Dei naturam illos extollere, filium Dei ad naturam angelorum dejicere. Lactantius unum Dei filium JESUM et cognovit, et docuit, ut inf. hoc lib. cap. 17, et lib. IV, c. 8, ipsumque Deum de Deo confitetur eodem c. 8 et c. 18 ejusdem lib. IV: Quid, inquit, de hujus crucis indignitate dicemus, in qua Deus a cultoribus Dei suspensus est, atque suffixus. Idem habet eodem lib. IV, c. 10, 13, 14 et 29. Item de lumine lumen eod. c. 29: Ille, inquit, tanquam sol, hic quasi radius a sole porrectus. Patri consubstantialem cap. eod.: Utrique, inquit, una substantia est, ejusdemque cum eo potestatis. Hoc eodem lib. cap. 17: Solus, inquit, habet rerum omnium cum Filio potestatem; et unum cum Patre, toto cap. eod. Et cap. 8 ejusdem lib. IV, citat illud Joannis, et confitetur: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, [Col. 0925D] et Deus erat Verbum. In quo divinitas et coaeternitas Filii luculenter asseritur. Omnia denique per ipsum facta fuisse confirmat hoc loco, et lib. IV, cap. 6, in principio et fin. et cap. 8 in fin. Annon igitur hic sacrosanctae Nicaenae synodi contra Arium coactae confessionem agnoscis? Potius igitur ex Lactantio confoditur Arius, quam ut ei vel minimum assentiatur; sicuti sane temere nonnulli suspicantur eo, quia vocibus quibusdam alicubi utatur, quibus hodie catholicis uti fas non esset, quasque suis ego locis et annotavi superius, et inferius diligenter annotabo. Meminisse quidem oportuit, nondum eo tempore nascentis vel adolescentis Ecclesiae constitutum fuisse, quibus uti, quas cavere voces scriptores deberent; id quod postea crebrescentibus haeresibus constituere atque decernere fuit necesse, ne vel in locutionibus cum haereticis, qui ad impia sua dogmata insinuanda illis sunt abusi, ullo modo conveniamus. [Col. 0926A] Cum ergo rectissimam de Dei Filio Lactantii sententiam teneamus, nemo sanus suspicari poterit angelos ab ipso deos censeri, qui deorum pluralitatem hoc toto opere tam magnis argumentorum molibus everterit. Capite quidem 17 hujus libri ait, multos in coelo spiritus angelorum esse, sed unum eorum parentem. et Dominum omnium Deum; et ibid. paulo infra: Neque, inquit, Angeli dici se deos patiuntur, aut volunt, quorum unum solumque officium est servire nutibus Dei, nec omnino quicquam, nisi jussu ejus facere. Et ibid. infra. Nec. inquit, est in Angelis quicquam nisi parendi necessitas. Sed et metui Deum ab Angelis, quippe qui ab ipso modo quodam ineffabili castigari possunt, affirmat lib. VII, cap. 21, ut prorsus a Dei Filii natura naturam angelorum infinito distare ex ipsomet Lactantio liqueat. Quocirca si quando filiorum Dei nomine angelos vocat, aequivoce, et μεταφορικῶς filiationis nomine utitur; nam nec Scriptura ipsa ab ejusmodi locutione interdum abstinet, ut initio lib. Job: Cum quadam die venissent filii [Col. 0926B] Dei, etc. Et c. XXXVIII: Et jubilarent omnes dei. Ita enim uterque locus ex Hieronymi versione juxta Hebraicam veritatem legitur. Unde apparet Chrysostomum lapsum, qui utrobique secutus septuaginta interpretum editionem, pro Filii Dei, vertentium angeli Dei, Homil. 22 in Genes. asseruit angelos nunquam in Divina Scriptura filios Dei, immo neque filios appellari. Neque officit, quod Paulus ad Hebraeos pr. scribat: Cui dixit aliquando angelorum, Filius meus es tu? Ibi enim non negat Apostolus angelos dictos aliquando filios Dei ex gratia, sed ex natura duntaxat, quomodo solus Christus vere Dei Filius et appellatur et est. Sic etiam generationis vocabulum improprie quandoque Patribus, et Sacris Litteris usurpatum notavimus supra ad cap. 7, pr. lib. Cum igitur Lactantius hic et lib. IV, cap. 6, angelos censere Dei filiorum nomine videatur, respectu quidem Verbi, id est, unigeniti Filii Dei non univoce, sed aequivoce illo uti nomine putandus est.
[Col. 0926C] Eoque simul et consiliatore usus est, et artifice. Ex VIII. Proverb. quem locum citat lib. IV, cap. 6, et Ecclesiastici XXIV; quem locum refert eodem lib. cap. 8, in fin. ubi Scriptura de Sapientia et Verbo Dei loquitur cum Deo Patre ad mundi creationem concurrente.
Nec audiendi sunt poetae, etc. Longa hic suscipitur disputatio adversus eos, qui asserebant Deum in mundi molitione nihil aliud praestitisse, quam quod ex materia aeterna, increataque, sed rudi tamen, indigesta et confusa, res ipsas secreverit, digesserit, ordinarit. Hunc errorem ex haereticis habuit et vulgavit quidam Hermogenes, contra quem scripsit Tertullianus. Lactantius contendit etiam materiam primam a Deo creatam fuisse de nihilo, et ex ea postea digestum atque ordinatum a Deo ipso mundum. Ad finem quoque hujus capitis ait, hominem postremo factum fuisse, cum jam mundo caeterisque rebus manus summa esset imposita; idemque tradit lib. VII, cap. 14. Ex quibus apparet Lactantium sensisse, ut major pars sanctorum Patrum atque theologorum sensit, [Col. 0926D] materiam primam tam ordine naturae, quam ordine temporis, sive durationis, ante omnem diem creatam fuisse, non omnino quidem informem, id est, quacumque forma carentem, sed forma completiva et distinctiva, quam illi Dominus per intervalla sex dierum naturalium, propriorum et successivorum, postea indidit prorsus eo modo, quo in libro generationis a Moyse traditur. Ita enim scripsit Dionysius lib. de Divin. nom. cap. 4, Sanctus Basilius, Ambrosius, et Bed. in Hexaemer., Chrysostom. in Joann., Greg. Magn. lib. XXXIII Moral., cap. 10, Rupert. I de Operib. Trinit. cap. 37, et lib. II, cap. 18, Hugo de Sanct. Vict. pr. de Sacram., Magister in 2 dist. 12, Alexand. Alens. 2, p. quaest. 47, Sanctus Bonaventura in 2, distinct. 12, art. 1, quaest. 2, Scot. in II dist. 14, quaest. 1, S. Thom. p. p. quaest. 66, artic. 1 et 4, quaest. de potent., art. 2. Quamvis contra putarint gravissimi quoque ac sanctissimi viri, nempe [Col. 0927A] materiam in actualitate perfecta fuisse conditam, informitatemque ipsius praecessisse formationem non tempore, sed natura, ac proinde mundum uno temporis puncto, non autem per sex dierum intervalla conditum; diesque illos non fuisse veros dies, qui a Moyse recensentur, sed per metaphoram accipiendos et referendos ad cognitionem rerum creatarum a Deo mentibus inditam Angelorum: Philo Judaeus in lib. Allegoriar., Origen. 4, Periard. cap. 2, S. August. IV de Genes. ad litter. cap. 21 et seqq., Procop. Gazae, et Cajetanus in Genes. Quod autem attinet ad hanc disputationem a Lactantio susceptam adversus ponentes aeternitatem materiae, et Deo coaevam asserentes, videndi sunt Tertullianus adversus Hermog., Joann. Grammaticus in lib. contra Proclum de mundi aeternit., Euseb. de Praepar. lib. X, cap. 8, Gregorius Nyssen. de Homin. Opific., cap. 25, et lib. de Hist. sex dier.
Primum igitur non est probabile, etc. Excidisse putatur hic locus e III de Natura deorum.
[Col. 0927B] Mori. Ita leg. ex B. T. P. Florent. editione, et aliis, non ut in Aldina, more; Cicero enim erat, qui more Academicorum disputabat, cui mori concedendum aiebat Lactantius; et ita locum hunc refert etiam Sigon. in fragm.
Semper. Hanc dictionem, quae non habetur in quibusdam, addidi ex B. quoniam hic pro aeternitate materiae disputabatur.
Seneca omnium stoicorum acutissimus. Multus est Lactantius multis in locis in laudibus Senecae: jure quidem, ac meritissimo; paucis enim in ejus doctrina, vel demptis, vel additis, optimum habes christianum; et ut ait Lactantius lib. VI, cap. 24, potuit esse verus Dei cultor, si verae sapientiae ducem nactus esset. Franciscus Petrarch. in epistola ad Senecam ipsum, inter epistolas ad Vir. Illustr. veter. et in Apolog. cont. Gall. ad fin. refert scripsisse Plutarchum, se, cum in caeteris quibusque virtutibus ac disciplinis Latinos cum Graecis viris contendisset, quem illi ex [Col. 0927C] Graecis in moralibus praeceptis ex aequo opponeret, habere neminem.
Ergo, inquit, Deum non laudabimus, etc. Habes consimilia ab eodem Seneca lib. IV de Benefic. cap. 7 et a Plin. lib. II, cap. 7, et lib. XXVII, initio cap. 3.
In eodem luto haesitas; versuram solvis. Apud Terent. haesitas, versuram solvis. Haesitare in eodem luto dicuntur, ut explicat auctor Adagiorum, qui sic implicantur negotio cuipiam, ut se nequeant extricare: a viatoribus translatum, qui simul atque in lutum inciderint, cum alterum pedem conantur educere, altero altius immerguntur. Rursus ut hunc extrahant, alter, quem eduxerant, denuo est infigendus. Versuram autem solvere illi dicuntur, ut explicat Budaeus ad l. vit. D. de pignorat. action. qui, ut syngrapham unam dissolvant, et una cautione se liberent, pecuniam mutuam majori foenore accipiunt. Ita igitur contingere ait Lactantius illis, qui rerum ortum naturae attribuunt, detrahunt Deo; nam a quo factum mundum negant, ab eodem plane factum, mutato duntaxat [Col. 0927D] nomine, fatentur, cum reipsa nihil aliud sit natura, quam Deus. Sic etiam infra l. III, cap. 28.
Sole nondum instituto. Thomasius legit, ut in B., solo nondum instituto, quod magis cohaerere videantur sequentia de frugibus et animalibus, quae in solo versantur. Ego lectionem caeteris omnibus mss. et impressis receptam extuli. Caeterum de solo, sive terra Lactantius jam dixerat; et rationem Thomasii nihil habere momenti intelliget, qui textum inspexerit.
Itaque necesse fuit hominem postremo fieri. Vide alias pulcherrimas rationes apud Greg. lib. de Homin. Opif. cap. 2.
Suum vero habitaculum distinxit claris luminibus, etc. Hoc loco Firmianus arguitur erroris, quasi Dei sedem et domicilium beatorum statuerit in coelo sidereo, [Col. 0928A] atque in eo solem et lunam posuerit. Ego hic coeli nomine puto universam ab eo coelorum molem intelligi, quatenus totum id quod est supra ignem sursum usque ad coelum empyreum inclusive, cum ipso empyreo complectitur: quam quidem coelorum molem sole, et luna, micantibusque sideribus ornatam ait, nempe suis cuique coelo luminibus appositis; idque ex ipsomet clare colligi reor, ubi dicit: Fecit igitur Deus primum omnium coelum, et in sublime suspendit, quod esset sedes ipsius conditoris, etc. Atqui non solum sidereum coelum, sed universam coelorum molem statuit in sublime. Subdit etiam: Deinde terram fundavit et coelo subdidit, etc. Et lib. VII, c. 5, quasi hunc locum declarans, inquit: Lumina igitur posuit in coelo, terrae autem, etc. Numquid autem tellus uni sidereo subditur? Coelum itaque ab ipso utrobique accipitur, et contra elementa, quorum meminit, distinguitur; et ita pro universa coelorum, ut dixi, mole, quatenus etiam extremum empyreum complectitur.
[Col. 0928B] Ex quibus oriens Deo accensetur, etc. Ita B. T. P. et caeteri meliores mss. legunt, non ut in impressis, ex quibus oriens Deo similis censetur. Accenseri idem est, quod attribui; unde accensi milites dicebantur, quasi accensiti, quod decurionibus et centurionibus accenserentur, id est, attribuerentur, ut scripsit Varro lib. XX Rhetor., et lib. III, de Vit. Pop. Rom. Non. Marcel. c. 12. Affirmat autem Lactantius orientem, lucem, vitam, diem Deo attribui: occidentem vero, tenebras, mortem, noctem diabolo; infra cap. 13, animam esse Dei, corpus diaboli; et cap. 18, Dei esse coelum, et lucem; tenebras autem, inferos et supplicia ipsi malorum principi in distributione rerum attributa fuisse. Lib. VI, cap. 3 duos duces constituit, alterum, qui virtutibus et bonis praesit, alterum qui vitiis et malis; et lib. eod. cap. 6, fontem ait bonorum Deum esse, malorum vero illum divini nominis inimicum: ab his duobus principiis bona malaque oriri. A quibus omnibus locis cavere nos oportet, [Col. 0928C] quia nonnihil favisse auctor videtur damnato illorum temporum Cerdonis et Marcionis dogmati de duobus principiis, altero bonorum, altero malorum, quod et amplexus est postea Manes. Hoc tamen ab iis differre videtur Lactantius, quod is non carere principio diabolum, nec natura malum esse asserit: sed illum ait a Deo quidem bonum creatum, ad malum autem suo arbitrio, quod liberum illi fuerat datum, transcendisse, ut supra sub initium cap. 9 exinde malorum omnium principem factum. At illi duo principia principio carentia ponebant; et alterum quidem natura bonum, alterum natura malum, ut scribit S. Augustinus in lib. de Haeresib. haeres. 21 et 22. Philostr. in Cerdone et Apelle, Epiphan. in lib. adversus Haeres. haeres. 66. Quam haeresim S. Thomas expugnat, II contra Gent. cap. 41.
Unde solem esse appellatum Cicero vult videri. Ita et Varro IV de Ling. Lat. cap. 10, Isidor. Origin. lib. III, cap. 70.
Quia non sunt plena ac solida Lumina. Quasi aliquo [Col. 0928D] modo suapte natura lumina sint, ac proinde proprio lucere lumine stellas putet: quam opinionem habuisse credendi sunt omnes philosophi, et patres illi, qui luminaria, et stellas, ut vehicula priscae lucis effecta docuerunt; Basil., Ambr., Nazianzenus: multo magis qui lucem illam priscam aiunt in luminaria, id est, in solem, lunam et astra a Deo fuisse distributam, ut Apollinarius et Dydim. apud Lipoman. in Caten., Athanas. quaest. 83 et 85, Theodoret. quaest. 14 et 16; in Genes., Procop. cap. pr. in Genes., Damascen. II, fid. Orthod. cap. 7. Ejusdem sententiae dicitur Avicenna, et Macrobius, qui unam lunam excepit cap. 19 et 20 in Somn. Scipionis. Sed contra Plato asseruit in Timaeo, Plin. lib. II, cap. 6, et plerique astrologorum. Hugo de S. Vict. in Annotat. in Genes. cap. 6, ait, solum solem propriam habere lucem, et ipsum ex igne esse factum: reliquas vero stellas omnes ex aeria materia factas relucere [Col. 0929A] potius quam lucere. Sanctus Augustinus super Genes. ad litter. lib. II, cap. 16, ait, Divina Scriptura manifeste quidem cognosci, disparem esse siderum claritatem, dicente Apostolo cap. V prioris ad Corinth. Epist., aliam esse claritatem solis, aliam lunae, et aliam stellarum, et stellam differre a stella in claritate; utrum autem stellae lumen accipiant a sole, necne, ex Sacris Litteris colligi et constitui non posse.
Discordi concordia mundum constare, etc. Innuit opinionem Empedoclis, qui omnia ex lite et amicitia (videlicet elementorum) constare dicebat; de qua disserit Aristot. I Phys.; I de Anima, I Divinor.
Ut sacramento ignis et aquae nuptiarum foedera sanciantur. Ut constat ex leg. Seia Sempronio, D. de donat. inter vir. et uxor. quae declaratur ex Festo in verbo Aqua. Budaeus ad dictam legem, Ciriac. Observation. lib. II, cap. 2.
Materia corporis in humore est. Praecipue scilicet, forte quia et semen, et sanguis sunt humores: alioqui [Col. 0929B] corpus animalis, ut caetera omnia, ex quatuor elementis constat, ut ipse Lactantius declarat secutus Empedoclem inf. cap. 13.
Animae in calore. Fuit haec Democriti opinio, quam Aristoteles refutat in pr. de Anima. Nec sane video quomodo hic Lactantius asserat, materiam animae igneam, vel calorem esse, qui certo sciat, hominis animam immortalem esse, ut ipse ostendit lib. III, cap. 12 et 13, et cap. 17, de Opificio Dei. Animam quidem esse ignem expressis verbis scribit inf. cap. 13, sibimetipsi contrarius, qui id pernegavit d. cap. 17, de Opific., et alibi scribit animam de Dei substantia esse, ut inf. cap. 13, ubi dicemus.
Nec humor potest nec corporari, nec corpus animari. In impressis est, nec humor potest corporare, nec corpus animare. Nostram lectionem exhibent Vaticani, duo codices Sancti Salvatoris Bonon. T. P. Nec humor, inquit, potest corporari, videlicet in corpus illud densari, nec corpus ipsum animari, non animare, [Col. 0929C] quia corpus non animat, sed animatur. Ita quoque Budaeus hunc locum recte profert in Annotationibus ad lib. II, D. de poenis.
Exulibus quoque ignis, et aqua interdici solebat. De ignis et aquae interdictione. Ulpianus in lib. II, D. de poen. et ibi Budae. in annot. ad Pandect. Festus in verbo, aqua, Isidorus Orig. lib. V, cap. 27, ad fin.
Immobilis est, ac deorsum vergens, etc. Recte a Thomasio in notis ex B. codic. correcta est lectio impressorum, quae habet, mobilis est, etc. Hic enim fieri antithesim manifestum est; et sane de igne dixit, cujus natura quia mobilis est, et sursum nititur, vitae continet rationem. Ergo de aqua recte subdidit, cujus natura quia immobilis est, ac deorsum vergens, figuram mortis ostendit. Figuram autem mortis ostendere non posset, si mobilis esset, quia, ut ipse Lactantius ait lib. VI, cap. 17, et lib. de Ira Dei cap. 17, vita actuosa est, mors quieta. Natura itaque immobilis est et quieta; prope enim ad terrae gravitatem accedit: aegre autem movetur, nec nisi deorsum versum, sicubi [Col. 0929D] ventorum flaminibus agitetur, aut extrinsecus alio quopiam modo ei motus indatur.
Ideo pecudes, neque in coelum suspiciunt. Galenus lib. III de Usu part. cap. 3, ait, hoc dictum esse hominum, qui nunquam viderint piscem οὐρανοσκόπον, id est, coeli speculatorem appellatum: hic namque vel invitus coelum semper aspicit. Verumtamen ille nihil omnino revera in eo contemplatur, ut homo.
Ut in excolenda terra juvarent, unde dicta sunt jumenta. Ita et Columel. lib. V, et Isidor. lib. XII, Orig. cap. 1, et lib. XV, cap. 17. At Nonius cap. 1, Pomponius jurisconsultus in l. Boves, D. de verbor. signific. et veteres alii, ut Gellius testatur lib. XX, cap. 1, non a juvando, sed a jungendo, dicta malunt.
Et innumerabiles animas procreare, etc. Sic inf. c. 14: Statuit humanum genus diluvio perdere, non [Col. 0930A] tamen continuo diluvium immisit. Sensus est Deum in aeterna sua praedestinatione decrevisse, et statuisse, tempore procedente, et dum mundus maneret, humanis formatis corporibus innumeras animas procreare, ipsisque corporibus creando infundere. Catholica sententia, et Lactantio consona, qui cap. 19 libri de Opif. Dei: Caetera, inquit, Dei sunt omnia, scilicet conceptus ipse, et corporis informatio, et inspiratio animae, et partus incolumis, etc. Ut post corporis informationem, fieri a Deo inspirationem animae hinc facile intelligas. Commentum quidem de animabus ante corpora conditis, quod ex hoc loco nonnulli temere Lactantio affingunt, irridet et refutat ille lib. III, cap. 18.
Unde homo nuncupatus est, quod sit factus ex humo. Sic. et lib. de Ira Dei cap. 10, ad fin. Homo autem hic corpus hominis intelligitur. Sed hanc etymologiam non probat Quintilianus lib. I, cap. 6. Probat Isidorus lib. II Origin., cap. 1. Vid. Rhodig. antiq. lect. lib. I, cap. 41.
[Col. 0930B] Θεοειδῆ. Ita correxi quod corrupte in omnibus est θεοειδὴν. Plato VI, de Repub. ἀπ` ἐκείνου τεκμαιρόμενοι, ὃ δὴ καὶ Ὅμηρος ἐκάλεσεν ἐν τοῖς ἀνθρώποις θεοειδέςτε, καὶ θεοείκελον_ id est, ex eo conjectantes, quod sane et Homerus vocavit in hominibus Deiforme et Deo simile.
Terrea progenies, etc. Editiones, quae ferrea legunt in Marone, hinc castigandas monuit Turneb. Adversarior. lib. XXI, cap. 22, Rhodigin. antiq. lect. lib. IV, cap. 19. Pier. Valerian. in Hieroglif. lib. LVII, c. de Papyro. Qui autem Lactantii textum corruptum putant, ut refert ipse Pierius in castigationibus Virgilianis ad eum Virgilii locum, nec ipsi vehementer errant, cum Lactantius hic animalia sine ullo artifice orta esse de terra dicat: unde refert: Terrea progenies; nec vox Ferrea quicquam ad rem suam facit.
Praesentis substantia. Fuere tamen, qui dubitarint, an tempus praesens existat: de quo disputat Philosophus IV, Physicor. tex. 87 et seqq. S. August. lib. II Confession., cap. 14 et seqq. Vide et Censorin. de [Col. 0930C] Die natal.
Ingratis. Ita B. T. Florent. et Plantiniana quoque ad oram libri. Adverbium est, idemque sonans, quod, praeter gratiam et meritum. Non ultro, inquit Donatus, coacte, al. ingrate.
Aiunt certis conversionibus, etc. Explicat et refellit rationem primae originis animantium allatam ab Anaximandro et a Democrito, ut ipse Lactantius tradit inf. lib. VII, cap. 7, et aliis nonnullis veteribus philosophis, de qua Lucretius V, Cicero I de Legib., Diodor. lib. I, cap. 1, in principio, ubi etiam quiddam subdit ex Menalip. Euripidis Anaxagorae discipuli, quo illum censet idem sensisse. Hanc autem opinionem, quae asserit homines tanquam fungos primo, deinde quasi vermiculos quosdam e terra effusos, irridet Lactantius etiam lib. VII, cap. 4 et 7. Varias de Animalium primaeva generatione sententias refert Censorin. de Die natal. c. 3.
[Col. 0930D] Inquiunt. Nonnulli scilicet inter quos Lucretius in quinto, illis Carminibus:
A summo Deo. Codices Ciceroniani legunt, a supremo Deo.
Αὐτὸς ἔμιξε. Codex Sibyllinus habet, αὐγὰς μῖξε.
Spiravit ei animam de vitali fonte spiritus sui, etc. Inf. hoc cap. quarum animae non ex Deo constantes, sed ex communi aere, etc. Item quod est ex coelo, et Deo imperet, etc. Et l. VII, c. 12: Quod ex coelesti spiritu, id constat, etc. Et ibid. paulo inf.: Quoniam ex Dei spiritu, qui aeternus est, etc. Ex his locis videtur Lactantius putare humanam animam ex Dei substantia esse; quanquam quid dicam putare? quid enim hac de re plane putet, assequi ego quidem certe non possum. Superius ad [Col. 0931A] fin. cap. 10, dixit animam esse igneum quiddam atque calorem; et inf. hoc eod. cap. dicit illam esse ignem: quam positionem ridet Aristoteles II, de Partibus anim. cap. 7: Quod si anima, inquit Lactantius, ignis est, ut ostendimus, in coelum debet eniti, sicut ignis, etc. At quicquid alibi senserit, in supra notatis quidem locis eam de Dei substantia esse opinari videtur. E schola Platonicorum haec fluxit opinio, quam secutus M. Tullius saepe dicere solet, humanos animos ex divina esse delibatos, tractos, haustos, decerptos natura. Hoc errore captus videtur et Philo in lib. quod deter. pot. insid. et Tertullianus, de quo ita Gennadius in lib. de Dogmat. Ecclesiast.: Nihil ex Trinitatis essentia ad creatam naturam credamus esse deductum, ut Plato et Tertullianus, etc. Item secundum Theodoretum capti haeretici Cerdon, Marcion, Gnostici, et Manichaei ex illo Genes. II prave intellecto: Inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae. Quia enim flatus ex corpore flantis educi videtur, ideo de Dei substantia ab ipso [Col. 0931B] inspiratam animam crediderunt. At vero locus ille Genes. nihil opitulatur errori, quia homo, a quo similitudinem sumptam dicunt, non emittit flatum de sua substantia, sed de aere respirato, qui non est de substantia corporis, et multo minus animae; deinde anima non potest facere flatum nisi de corpore, cum non sit creatrix: at Deus cum sit infinitae potentiae, potest animam de nihilo creare; et sic dicitur flasse, in quantum hominis flatum creavit. Ita docet Magister, et omnes doctores, praesertim S. Thomas in II, dist. 17. Illa enim inspiratio Dei corporalis non fuit, sicut nec locutio corporalis, cum dixit, fiat lux, fiat firmamentum, etc. Theodoretus haec habet: Nomine flatus non intelligimus partem aliquam essentiae divinae secundum Cerdonis et Marcionis rabiem, sed animae naturam per id denotari, quod anima sit spiritus rationalis et intellectualis. Damnata est haec haeresis in concilio Toletan. pr. in assertion. fid. et a Leone 1, epist. 91, et in conc. Bracaren. I, cap. 5, et contra [Col. 0931C] illam disputat. Irenae. lib. I adversus Haeres. cap. 24, et tota schola Theologorum d. distinct. 17, S. Thom. in II cont. Gent. cap. 85, et pr. pr. quaest. 90, art. 1.
Empedocles, quem nescias utrumne inter poetas, etc. Aristoteles quidem in Poeticis potius eum inter philosophos, quam inter poetas censendum scribit: et Plutarch. de Audien. Poet. ipsius carmina sermones potius quam Poeseis dicenda.
Secundam. Correctus est error operarum, quae in al. editionibus fecerant, secunda.
Est enim quasi vasculum, etc. Al. est enim terra quasi vasculum, etc. sed jure a B. abest τὸ terra; pergit enim loqui de corpore, quod tanquam vas et domicilium animae dicit esse. Nobis autem ab ejusmodi locutionibus cavendum et abstinendum esse monui supra ad cap. 3.
Servivit enim foedissimis voluptatibus, etc. Adde Sueton. de claris. Grammatic. cap. 6, Gell. l. XVII, c. 18.
Consevit. Ita lego, ut hic locus ab omnibus citatur, [Col. 0931D] et habetur in B. T. P. Sic infra cap. 14: Atque vineam sua manu sevit; et arborum consitiones dicuntur. Verumtamen in editis plerisque legitur, conseruit, quam lectionem ex Pandectis Florent. in leg. in fundo alieno, D. de rei vendicat. Aurelio Victore et Livio. sustinet Ciriac. lib. II Observation. cap. 39.
Quae si observasset, immortalis maneret. Contra Pelagium, qui asseruit, Adam mortem obiisse non propter culpam, sed ex naturali conditione, qua interiisset, etiamsi a Dei mandato non recessisset. Haec haeresis damnata est in concilio Milevitan. cap. 1.
In qua posuerat intelligentiam boni et mali. Infra hoc eodem cap. percepta igitur scientia boni et mali, etc. In quanam arborum specie arbos haec fuerit, ab expositoribus super Genes. variae opiniones recensentur: sed nihil certo statuitur. Illud quaeritur, cur arbor scientiae boni et mali appellaretur. Hebraei [Col. 0932A] sunt opinati, primos parentes creatos fuisse simplicissimos, absque rationis usu infantium similes: quoniam autem arbor illa vim haberet accelerandi rationis usum, et liberi arbitrii, propterea fuisse appellatam arborem scientiae boni et mali; nam secundum Scripturae phrasim, scire bonum et malum, idem sonat, quod habere rationis usum. Hanc opinionem Sibyllis quoque firmatam, ut infra legitur not. 97, secutus est Lactantius, quae communiter ab omnibus reprobatur; est enim maximus error, ne dicam haeresim, asserere, Adam ab initio fuisse boni ac mali nescium, sed ab esu fructus illius arboris scientiam boni ac mali adeptum. Qui enim omnibus animantibus nomina indidit, quae profecto naturis eorum congruere debent, quique admirabilem prophetiae facultatem habuit, quam de inuliere pronuntiavit, Hoc nunc os, etc. quomodo quid bonum, quidve malum esset nesciret? Decuit etiam, ut quemadmodum quantum ad corpus institutus est in statu perfecto, ut statim posset generare, ita etiam institueretur [Col. 0932B] in statu perfecto quantum ad animam, ut statim posset alios instruere et gubernare. Promuntur hujusmodi rationes ex sancto Augustino in pluribus locis super Genes. et lib. XIV Civit., cap. 17, et ex S. Thom. in p. p. quaest. 94, art. 3. Disputat item contra illam opinionem Chrysostom. Homil. 16, super Genes. et vide Philon. praeclare de primi hominis perfectione disserentem in libro de Mundi Opificio ad fin. Praeterea fere omnes consentiunt, nomen illud scientiae boni et mali non ei ligno a natura sibi a Deo indita convenisse: Eucher. I in Genes., Cyrill. III adversus Julian., S. Augustinus super Genes. et d. cap. 17, Theodoretus quaest. 26, in Genes., Beda item, et Strab. quos sequitur Magister in II Sent., distin. 17. Secunda opinio est Josephi Judaei in primo Antiquitat. cap. 3, ideo sic appellatam, quod ejus fructus, si ederetur ab homine, vim haberet acuendi ingenium et solertiam, atque prudentiam cogitandi, multumque conferret ad percipiendam [Col. 0932C] scientiam; quam opinionem refellit Lyranus. Tertia est Ruperti in II de Trinitate cap. 27, Tostat. super cap. XIII, Genes., quaest. 154 et 155, Perer. lib. III in Genes., ita appellatam per ironiam, propter mendacium et fallax promissum serpentis, quo pollicitus est, si comederent, eos similes deorum futuros, scientes bonum et malum, ut vel ipso arboris nomine monumentum posteris repraesentaretur tam insignis diabolici mendacii; atque ideo putant, illud nomen ei vel ab Adamo post peccatum, vel a Moyse inditum: et licet in historia Genesis ante congressum serpentis cum Eva bis arbor illa eo nomine vocitetur, id fieri dicunt per anticipationem; revera enim antea non habuisse id nomen: sed cum Deus praecepit Adae ne de ea comederet, vel alio nomine illam appellavisse, vel quasi digito, aut alio modo illam designavisse. Opinio crebrior est, quam habet Chrysostomus super Genes., August. lib. VIII, super Genes. ad lit., cap. 6 et 15, Cyrillus, Bed., Strab. et alii, quos pr. loco citavimus, videlicet, [Col. 0932D] nomen illud non ei a Deo natura inditum, quasi intelligentiam boni ac mali conferret ac contineret, ut scribit Lactantius, sed ab eventu postea secuto, quia quamprimum homo fructum illius arboris manducavit, discrimen boni et mali, quod antea tantum speculative cognoscebat, practice et per experientiam cognoscere coepit, et quanta differentia esset inter bonum obedientiae et malum inobedientiae. Porro S. August. d. cap. 15, etiam ante sermocinationem serpentis cum Eva hoc nomen illi arboria Deo impositum scribit.
Sententia in peccatorem lata, ut victum sibi labore conquireret. Ita leg. ex B. et aliis mss. optimis, et ex ipsa historia Genes. unde haec sunt desumpta; ibi enim habetur: Et emisit eum Dominus Deus de Paradiso voluptatis, ut operaretur terram, etc. In aliis legitur, Sententia in peccatores lata, ut victum sibi labore conquirerent.
Ipsumque paradisum igni circumvallavit. Historia in [Col. 0933A] fin. cap. III Genes. ita legitur: Et collocavit ante Paradisum voluptatis Cherubim et flammeum gladium atque versatilem ad custodiendam viam ligni vitae. Quid ibi intelligatur per flammeum gladium, variae extiterunt sententiae. Tertullianus Apologetic. c. 46, per flammeum gladium intellexisse videtur Zonam torridam, ejusque flagrantissimum aestum more gladii eo accedentes ferientem, qua Zona circumdatus est paradisus. Tertullianum sequitur S. Thomas in 2, 2, quaest. 165, art. ult. Sed haec expositio ad litteram non quadrat: clamat autem S. Basil. in 3 Homil. et initio 9, super Genes., S. August. super Genes. ad litter. initio lib. VIII, et Beda ad ea verba, In principio creavit, etc. aliique gravissimi et sanctissimi viri, doctrinam Moysi in opere sex dierum creationis mundi totam historicam esse; ideo historice, proprie et ad litteram, non figurate, non mystice, non anagogice intelligendam. Et zona torrida ibi erat etiam ante hominis lapsum: at Scriptura dicit, flammeum gladium ibi a Deo positum, postquam Adam inde ejectus est. Lactantius [Col. 0933B] nihil aliud flammeum gladium fuisse censet, quam ingentem quamdam vim et copiam ignis, instar muri et propugnaculi, seu valli, ut hic ait, ante paradisi aditum positi. Secuti videntur Lactantium Petrus Comestor super illum Genesis locum, Nicolaus de Lyra, et Tostatus; quae opinio a nonnullis reprobatur tanquam mutila, quod de Cherubim mentionem non faciat, et tanquam impropria et minime litteralis. Quidam impedimenta designari intelligunt, quibus homo post peccatum ab ingressu paradisi coelestis arcetur. Sed et haec sententia a sensu litterae procul abest. S. Ambrosius super illum versiculum Ps. CXVIII: Retribue servo tuo, etc. flammeum gladium interpretatur ignem purgatorium. Ita et Rupertus in III super Genes. cap. 32 et 33, qui eadem ratione refelluntur. Et gladius flammeus ante paradisum terrestrem fuit positus: ignis autem purgatorius subtus terram ponitur a Theologis. Denique aliorum est sententia, quam probat Benedictus Pererius lib. VI [Col. 0933C] super Genes. quod haec verba Genes. historice prorsus intelligantur, ut sonant; videlicet, Cherubim, id est, Angelos ad Paradisi custodiam positos fuisse sub specie et figura hominum, tenentes manibus suis gladios acutissimos, et ob vibrationem, quasi emissis scintillis ac flammis coruscantes.
Donec summum judicium faciat in terra, et justos viros cultores suos in eumdem locum revocet, etc. Hoc loco Lactantii et Tertulliani cap. 46 Apolog., notamus errorem, quo putant animas justorum post judicium universale in paradisum terrestrem introductum iri; nam illud nec Sanctae Litterae usquam docent, ut ait Lactantius, neque Sibylla dicit, quae paradisum nominans, forte intellexit illum coelestem. Christus Dominus in regnum coelorum se justos post judicium universale vocaturum denuntiat, Matth. XXV: Venite, benedicti, etc. ut ibi sancti, et doctores omnes interpretantur.
Οἱ δὲ Θεόν τιμῶντες, etc. Leguntur hi versus apud Theophil. ad Autolyc. lib. II; in codice autem Sibyllino [Col. 0933D] non hi prorsus, sed similes extant Sermon. 1, sub initium, ibi scilicet:
Ἄνθρωπον, etc. Extant hi versus in carminib. Sibyllin. Serm. 1, sub initium, et Serm. 8, circa medium: sed ibi aliquantulum variant. Serm. 1:
Ἀγαθοῦ τε, κακοῦ τε. Ita leg. ut in Aldinis et Plantinianis excusis, et in cod. Sibyllino, 1 Serm. non autem, ut in editione Florent. et in cod. Sibyllino, Serm. 8, ἀγαθοῦ τε, καὶ κακοῦ. Nam scansio non constat.
Quae in mille annos propagaretur, etc. Profecto qui mille annis vixerit, in Scriptura comperies neminem, quicquid ipse de tempore vitae Adami tradiderit inf. lib. VII, cap. 14, in fin. ubi eum refutavimus. Attamen non absurde eorum vitam in annos mille propagatam dicimus, qui quam proxime ab eo numero abfuerunt, sicut Jared, sicut Mathusala, et Noe, de quibus cap. V et IX Geneseos.
Ait enim, apud Aegyptios pro annis menses haberi, etc. Non fuit hoc perpetuum apud Aegyptios, licet Macrob. 1 Saturnal. cap. 12, affirmet, anni certum modum apud solos Aegyptios semper fuisse; nam verius est Aegyptios annum variasse, et quandoque [Col. 0934B] trium, saepius quatuor mensium annum effecisse, ut traditur scripsisse Xenophontem in libro de Aequivocis, his verbis: Annus diversus est; etenim ipsi Aegyptii utuntur anno quandoque menstruo, saepe bimestri, non raro trimestri, saepe quadrimestri, nonnunquam solari. Solin. cap. 3, Aegyptiorum annum quatuor mensium scribit fuisse; et S. August. lib. XV Civit., cap. 12, aliquando quatuor mensium, aliquando menstruum. Sed et Plutarchus in Numa, Aegyptiis menstruum annum, mox quadrimestrem fuisse tradit. Illum tamen plerumque mensis spatio metitos ad cursum lunae scribit Plin. lib. VII, cap. 48, et Censorin. de Die natal. De anni diversitate apud varias gentes, vid. Alex. Neapolitan., Dier. Genial. lib. III, cap. 24; Camert. ad cap. 3 Solin. Gyrald. de Dieb. ann, et mens.
Quod argumentum perspicue falsum est, etc. Cum Varrone tamen sentire videtur et Plin. d. cap. 48, quem S. August. refert ubi supra: sed jure Varronem [Col. 0934C] refellit Lactantius, et asserit id quod res habet, videlicet annos, quos vixisse ante diluvium homines Scriptura narrat, non menstruos, ut dicebat Varro, sed pares fuisse nostratibus, ut etiam demonstrat S. August. lib. XV Civit., cap. 14. Etenim Scriptura cap. VII Genes. in illo uno anno, quo duravit diluvium, mentionem facit primi, secundi et decimi mensis; et ne quis posset cavillari, menses illos paucioribus diebus constitisse, quam nostros, memoratur ibidem decimus septimus dies mensis secundi, et vigesimus septimus mensis septimi, et vigesimus septimus mensis secundi. Quin etiam si omnes dies, quos memorat Moyses in descriptione diluvii, per unum illum annum computet, reperiet illos ad trecentos et sexaginta. Nec mirum esse debere scribit Josephus Judaeus, aut falsum videri, quod traditur de tam longaeva priscorum hominum vita, quia Dominus illis ob inventionem scientiarum et artium, praesertim astronomiae, ampliora vivendi spatia condonavit. Alias causas multas apud expositores super [Col. 0934D] Genesim facile quisque reperiet.
In centum et viginti annis metam collocavit. Verba Domini, quae refert Moyses initio sexti Genes.: Eruntque dies illius centum et viginti annorum, perperam intellecta causam praebuerunt erroris, Philoni in lib. de Gigant., Josepho Judae. I Antiq., c. 5, Arnob. II, cont. Gent., Lactantio, Diodoro Tharsen., Episc., Rupert. in IV super Genes. c. 13, Tostat. super cap. VI Genes. cap. 11, putantibus a Deo post diluvium metam vitae humanae in centum et viginti annis collocatam; cum tamen verba illa exponenda sint ita, ut dicamus, eruntque dies illius, id est, hominis, non ad vivendum, sed ad poenitendum, centum et viginti annorum. Haec dixit Dominus ante annos viginti, quam fieri arca coepisset, ut scribit S. Hieronymus, quae facta legitur centum annorum spatio; vel secundum [Col. 0935A] Strab. ab eo anno dixit, quo coepit arca fieri: sed quia homines in pravitate manserunt, ante praefixum tempus, nempe centesimo anno deleti sunt. Poenitet, inquit Dominus, me fecisse hominem: id est, efficiam quod homo solet iratus et operis sui poenitens; demolitur enim quod fecerat: sic ego hominem delebo, quem feceram; non tamen permanebit spiritus meus, id est, indignatio mea in homine in aeternum, sicut adversus diabolum, quia caro est, id est fragilis: sed eum hic puniam, et aquis obruam; quin etiam antequam puniam, dabo ei tempus poenitudinis, eruntque dies illius ad poenitendum centum et viginti annorum. Ergo verba Domini non severitatis sunt, sed clementiae, atque miserationis; et ita interpretantur ea Chrys. Homil. 22 super Genes., S. Hieron. in quaest. Hebraic., S. Aug. lib. XV Civ., c. 24, Strab. et Hug. de S. Vict. in annot. in Genes., et denique Mag. hist. Scholast. in lib. Gen. cap. 31, concordatque haec expositio cum textu hebraeo, qui habet, Non judicabit spiritus meus homines istos in [Col. 0935B] aeternum, qua carnes sunt; id est, ut Rabbi Salomon interpretatur, non disceptabit, non judicio contendet spiritus meus, etc. Sane vero quamplurimos centum et viginti annos excessisse novimus, non solum ex Sacris Litteris, cap. XI, XXIII, XXV, XLVII Genes. et alibi saepe: sed etiam ex profanis auctoribus, Plinio lib. VII, cap. 48 et 49, Athenaeo libro X, cap. 11.
Eaque terra de nomine ejus Chanaan dicta est. Ergo potius ab ipsomet Chanaam filio Cham, quam a Cham, ut ait Lactantius, dictam oportuit, ut etiam ipsi Chananaei a Chanaam dicti sunt c. X Genes.
Nec ullis in ea regione nubibus subtexitur coelum. In Bonon. utrisque codicib. P. et aliquibus Vaticanis non habetur particula enim, nec ea clausula parenthesi includitur, quasi hic non prioris dicti ratio reddatur, cur ea gens sub dio degeret, sed alia causa afferatur, cur assidue sidera contemplari potuerit. Ego ita scripsi, ut est in omnibus impressis. Dubitationem habet quod hic ait Lactantius, in Aegypto [Col. 0935C] nubes non fieri; nam Plin. lib. II, cap. 50, nubes ibi fieri scribit, quamvis raras et tenues; et Demo critus, referente Plutarcho in Placitis lib. IV, cap. 1, ob id Nili incrementum fieri tradebat, quod nive in partibus ad septentriones sitis sub solstitium aestivum resoluta atque diffusa, densentur ex vaporibus nubes, quae compulsae versus meridiem et ad Aegyptum ab Etesiis ventis, in magnos ac vehementes dissolvantur imbres, quibus cum paludes, tum Nilus impleantur. Diodorus quoque lib. I, cap. 2, pluvias ibi, sed raras fieri testatur. Consentit Lactantio Mela lib. I: Aegyptus, inquit, expers imbrium, mire tamen fertilis, etc. Verum ex Philone scriptores conciliare possumus, qui lib. I de Vita Mosis, parvas ibi rarasque pluvias fieri scribit, in locis quidem maritimis, ut supra Memphim, nullas omnino; ubi et cur hyems Aegypto sit supervacanea pulcherrime disserit.
Portentificas animalium figuras. De quibus Cicero I et III de Natura deor., Philo in lib. de Decalog.
Cum ergo numerus hominum coepisset increscere, etc., misit Angelos ad tutelam cultumque generis humani. In eo falsus est, quod ait, non ante ad custodiam datos angelos, quam hominum numerus coepisset increscere; nam a primis usque parentibus unaquaeque anima ab initio suae creationis angelum habet ad sui custodiam deputatum; nec eo primi ipsi parentes, nec ulli omnino homines caruerunt: Orig. in lib. Numer., Hieronym. in Matth. XVIII: Angeli eorum, etc. S. Bernard. Serm. de Angel. et in Psal. VIII: Quid est homo, quod memor es ejus, etc. Magist. et omnes Theolog. in II, dist. 11, S. Thom. p. 1, quaest. 113, art. 4.
Quibus quia liberum arbitrium erat datum. Peccatum reliquorum malorum angelorum contigisse scribit, cum jam hominum multitudo coepisset increscere, hoc est post Luciferi peccatum longo temporis [Col. 0936A] intervallo; illudque peccatum fuisse luxuriae atque libidinis, quia se mulieribus miscuerint. Dicimus nos, parvulam moram intercessisse inter Luciferi supremi Angeli creationem, et ejus lapsum. S. Augustinus super Gen. lib. XII, cap. 23: Factus, inquit, continuo se a luce veritatis avertit, superbia tumidus, etc. Isidor. lib. I de Summ. bon. cap. 10: Mox ut factus est, in superbiam erupit, et de coelo praecipitatus est. Illud certissimum est, jam culpae et damnationis reum factum, ubi ad tentandam primam mulierem accessit, ut contra opinionem Germani diserte disserebat Serenus Abbas apud Cassian. collat. VIII, c. 10. Dicimus secundo malos angelos vel simul, et unico temporis instanti cum Lucifero peccavisse, ut scribit Alens. 2 part., quaest. 110, memb. 5. S. Thomas p. p. quaest. 63, art. 8, vel mora aliqua fortasse interjecta, ut S. Bonaven. in II, distinct. 5, art. 2, quaest. 2, Scot. ead. distinct. quaest. 2, sed ea quidem imperceptibili et pene nulla, ut ex eisdem colligitur. Peccatum quoque malorum angelorum [Col. 0936B] idem fuisse quod Luciferi, nempe superbiae peccatum, de quo dixi ad cap. 9, quod illis Lucifer persuasit, ex eisdem sanctis Patribus et doctoribus constat, locis citatis. Statim autem atque peccaverunt, damnati sunt, et cum Lucifero e coelo deturbati; Apocal. XII, S. Isidor. ubi supra, Damascen. de Fid. Orthod. lib. II, cap. 4. Diabolum quidem, id est, Luciferum illico in infernum detrusum quidam doctores arbitrantur; alii vero in hunc aerem caliginosum: sed cum in tentatione a Christo victus fuisset, in infernum dejectum. Ita Mag. in II, distinct. 6, qui tamen, an nunc is sit in inferno dubitat. Lactantius inf. lib. III, c. 29, eum in hoc mundo manere permissum censet, ut homines malitia sua exerceat ad virtutem. De caeteris daemonibus, alios quidem in hunc aerem caliginosum dejectos, alios autem, qui gravius peccaverunt, in infernum detrusos scribit S. Thom. d. distinct. 6, art. 4, et p. p. quaest. 64, art. 4. At S. Bonavent. d. distinct. art. 2, quaest. 1, affirmat locum caeterorum daemonum [Col. 0936C] usque ad diem judicii non esse infernum, sed aerem caliginosum: utrum autem aliqui detrusi sint in infernum, se nescire fatetur; ait tamen aliquos illuc descendere ad torquendas animas. Sed ubicumque sint, sua semper secum deferunt tormenta flammarum, ut ait Glos. ordinar. super illud Jacob. III: inflammata a gehenna, etc. quam refert et probat S. Thom. d. distinct. 6, art. 4. Illud quoque ex Sacris Litteris constat, angelos malos continuo post peccatum et damnationis sententiam, obstinatos mansisse in malo, in suaque damnatione et obstinatione ac poena aeternum mansuros; Alens. II p. quaest. 118, memb. 1, art. 1 et 4, S. Thom. p. p. quaest. 64, art. 2. DD. cum Magistro in 2 sentent., distinct. 7, ubi praesertim S. Bonavent. art. 1, Scot. quaest. unic. Durand. quaest. 2, Gabriel. quaest. 1, quod quidem de fide est, et difinitum in cap. Firmiter, de Summ. Trinit. et fid. Catholic. Ex quibus multi Lactantii errores notari et caveri possunt; et primus [Col. 0936D] quidem, quo hic scribit, Deum Angelis tunc praecepisse, ne contagione terrae maculati, substantiae coelestis amitterent dignitatem; jamdudum enim peccato polluti fuerant, et maculati, et in ea quidem macula et obstinatione confirmati, ut diximus.
Ad vitia pellexit. Fabulae. Jam dictum est, multo antea, scilicet ante primorum parentum lapsum, a Lucifero ad peccatum illectos, quo statim damnati fuerunt.
Et mulierum congressibus inquinavit. Quodnam fuerit malorum angelorum peccatum, et quo tempore perpetratum, enarratum est supra. Caeterum quod angeli tempore Noe mulieres inierint, non solum Lactantius, sed etiam alii quamplurimi Patres senserunt, ex illo non recte intellecto Genes. cap. VI: Ingressi sunt filii Dei ad filias hominum, illaeque genuerunt, etc. Josephus Judae., I lib. Antiq., cap. 5, Tertullian. in lib. de Veland. Virginib., Justin. martyr [Col. 0937A] utraque Apolog. Clemens Alex. lib. III et V Stromat. Cyprian. de Discip. et habit. virg. Method. Sermon. de Resurrect. Euseb. lib. V Praeparat. Ita vero sentiendi causam dedit septuaginta Interpretum editio Graeca vetus, quam isti secuti sunt post Philonem, quae legendum praebebat, οἱ ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ, et Latina Italica (referente id Ambrosio, Augustino et Procopio), angeli Dei pro eo quod postea secundum textum Hebraeum lectum est in Graeco, οἱ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ, et in Latina editione, filii Dei, quam utramque agnoverunt suo tempore Augustinus et Procopius. Idcirco pro angelis, seu pro filiis Dei, intelligendi sunt filii Seth, qui religiosi et Dei cultores erant; et pro filiabus hominum, intelligendae sunt filiae de stirpe Chaim: et ita explicat locum illum gloss. interlinear. Theodoret. quaest. 47 in Genes. Cyril. lib. IX cont. Julian. et in lib. II Allegor. in Pintatheric. Serm. 1. August. lib. XV Civit., cap 23. Hieron. in tradition. Hebraic. super Genes. lib. IV, cap. 12. Suidas in verbo μιαιγαμίαι, et in verbo, Seth, Beda, Aymo, [Col. 0937B] Rabanus in Genes. Rupertus item in Genes. lib. IV, cap. 12. Mag. historia Scholast. Genes. cap. 31. S. Thom. I part., quaest. 51, artic. 3, in resp. ad. 6. Quin etiam Philastrius lib. de Haeresib. cap. 108, positionem, qua dicitur, angelos cum mulieribus ante diluvium sese miscuisse, recenset inter haereses. Reprobant item eam S. Joannes Chrysost., homil. 22, in Genes.; et discipulus ejus Cassian., lib. XII Collat. cap. 8. Denique S. Ambros. epist. 84, ad Demetriad. ait causam damnationis Luciferi et aliorum malorum angelorum non libidinem, sed superbiam extitisse, illumque una cum ipsis suis sectatoribus ante hominis lapsum e coelo per superbiam excidisse.
Tum in coelum ob peccata, quibus se immerserant, non recepti, ceciderunt in terram. Hae fabulae ex superioribus manant. De loco autem malorum angelorum post lapsum, sententias retuli paulo supra.
Qui autem sunt ex his procreati, etc. Fabulae.
Ita duo genera daemonum facta sunt; unum coeleste, alterum terrenum, etc. Modo haec a superioribus praescindantur, [Col. 0937C] verum sensum nancisci possunt, ut dicamus, coeleste quidem genus daemonum esse, quod in aere caliginoso versetur, nam coelum pro aere non solum in profanis, sed etiam in sacris Litteris frequenter accipitur; terrenum autem genus esse, quod in ima telluris viscera et in infernum dejectum, ex S. Thomae sententia diximus. Sed aereum illud genus per universa elementa vagatur, ita ut ventis validis, et foedis tempestatibus agat aerem, indeque non modo grandines ac fulmina jaculetur, sed etiam, ut est in prodigiis, lanam, lapides, ceram, ferrum, carnem nonnumquam depluat: marinos autem fluctus mergendis navigantibus intentum concitat, et circa puteos, lacus, fontes, flumina ad perniciem hominum versatur, ut scribit Tertullian. in lib. de Baptism. Terram autem vel insolitis quassat motibus, vel aliter damno afficit atque perturbat. Unde sex daemonum genera universum esse tradebat Orpheus in Poemat. ad Musae., et Marcus ille apud Psell. in lib. de Daemonib. [Col. 0937D] et Porphyr. in lib. resp. ex orac. Apollin. Eos scriptores videat qui volet.
Δαιμονιάρχην. Sicut Pharisaei δαιμονίων ἄρχοντα, Matth. XII.
Δαήμονας. Ita dictionem hanc restitui, quae corrupte legitur in omnibus, δαίμονας_ in aliquo enim differre debet etymologatum ab etymo: volunt autem δαίμον, quae dictio per αι scribitur, dici quasi δαῆμον, ἀπὸ τοῦ δαῆναι, quod est intelligere, scire, Plato in Cratyl.; Martian. Capell. lib. II; Macrob. I Saturn. cap. 23.
Sciunt illi quidem futura multa, sed non omnia. Quaenam futura? Respondet Origen. lib. IV Princ. cap. 2; S. August. in lib. de Divination. Daemon., et lib. II super Genes. cap. 17, et lib. IX Civit. cap. 22; Gregorius Magn. lib. XXVIII Moral., cap. 6; Isidor. de Summ. bono; Damasc. lib. II de Fid. Orthod.; Magist. in 2 Senten., distinct. 7; et ibi S. Bonaventura artic. 3, quaest. 3; Durand. quaest. 3; item S. Thom. I. part. [Col. 0938A] quaest. 57, artic. 3, et 2-2, quaest. 95 et quaest. 192, et cont. Gent. lib. III, cap. 154.
Responsa in ambiguos exitus temperare. Vid. Cicer. II de Divin.; Tertullian. Apologetic. c. 22; Lactantium rursus inf. lib. IV, cap. 13; Euseb. de Praepar. Evang. lib. IV, cap. 1, et lib. V, cap. 10, ubi late de falsitate oraculorum; S. August. de Civit. lib. III, cap. 17. et lib. XIX, cap. 23.
Et solatium perditionis suae perdendis hominibus operantur. Opportune quaerunt theologi, numquid daemones aliquod solatium et gaudium acquirant ex hominum peccatis et damnatione; nam id ait quoque Minucius in Octavio, et S. Leo serm. 2 de nativ. Dom., sub initium. Respondet Alens. in II parte, quaest. 100, memb. 5, art. 1, solatium esse illis quoddam, non verum, sed apparens, atque omni amaritudine respersum, quia gaudium illud non est ex apprehensione simpliciter convenientis, sed illius quod sibi conveniens videtur. Scribit etiam S. Augustinus lib. de Genes. contr. Manich. c. 17, daemones habere potestatem in [Col. 0938B] eos, qui Dei praecepta contemnunt, et de tam infelici potestate laetari. Iis vero laetitia illa in poenam cedit: ideo et a S. Thoma in libris Sentent. quem refert et explicat Dominicus Bannes super I part., quaest. 64, artic. 3, dub. 2, vocatur illud gaudium fallax, et quasi phantasticum, eo quia illud continuo sequitur novus cruciatus, et dolor. Alii theologi negant simpliciter et absolute aliquod gaudium aut solatium in daemonibus reperiri posse, quoniam summus dolor non admittit secum aliquod gaudium, etiam de aliquo objecto distincto, ut Aristoteles docet septimo Ethic. et experientia demonstrat; et hoc probant ea ratione, quia si daemones aliquod solatium et gaudium habere possent, non essent positi in statu summae et extremae miseriae, quod non est asserendum. Et ad S. Augustin. et Thom. respondent, non ibi accipi gaudium, sive solatium formaliter, sed causaliter, videlicet, daemones gaudere de victoria, quam assequuntur adversus homines, quia victoria illa implet eorum desiderium, quo ex invidiae zelo conantur homines deturbare [Col. 0938C] ab adeptione regni coelestis; et illius desiderii complementum appellatur gaudium et laetitia, non formaliter, et revera, sed causaliter duntaxat, quia ex sui natura aptum esset delectationem et gaudium efficere, et reipsa efficeret in daemonibus, nisi eorum voluntas a summo et extremo, quo conficiuntur, dolore praeventa esset. Et hanc declarationem eliciunt ex eod. S. Thom., in commentariis ad Magistrum, ubi inquit, in eodem sensu dici daemonas laetari de malis nostris, quo dici solet, angelos beatos dolere de malis nostris: at vero certum est, beatos angelos non dolere formaliter, quia status eorum id non patitur; ergo neque daemones laetantur, aut solatium ullum acquirunt formaliter, sed tantum causaliter, ut dictum est.
His quotidie merum profundunt. Τὸ merum abest a B. T. P. Ego quorumcumque impressorum lectionem retinui; nam illud, profundunt, absolute positum novum est, et scimus ethnicos geniis merum profundere [Col. 0938D] solitos, et curare genium mero dixit Horat. lib. III Carm. Ode 17. Ad oram Plantinianorum positum est his quotidie procumbunt.
Sunt spiritus tenues, etc. Si proprie locutum auctorem velis, prope abest, ut nobis intelligendum praebeat, se daemonibus aurae cujusdam tenuis substantiam tribuere, et ita cum eis sentire, qui angelis tenuissimum corpus attribuunt. Quam quidem opinionem e Platonis fontibus fluxam docentis, Deum solum, et ab eo productam mentem omni penitus corpore carere, recepit Philo in libro de Opif. Mund. Tertullianus in Carn. Christ. Origenes in II Principior. c. 2 et 8; Method., Athan., Basil. et Joan. Thessalon. episcopus, relati in 2 Nicaen. synod., action. 4; S. August. VIII Civit., cap. 9, et lib. II, cap. 23 in Enchir. cap. 45 et 59 in lib. de Nat. daemon.; et refertur in cap. Sciendum, 26, quaest. 3, in 7, de Genes. ad litter. c. XVII, et alibi saepe, Cassian. l. VII, collat. 7, [Col. 0939A] cap. 13, Damasc. II, Theol. c. 3 et l. III adversus Iconoclast., atque hoc fortasse loco etiam, ut dixi, Lactantius. Nam tenue idem Latinis, quod Graecis λέπτον, quod quidem nihil aliud est, quam exile, extensum, solidum tamen, et quod intra terminos capitur; id autem nonnisi de corporibus proprie dici potest. Huic opponitur spissum; sunt enim relativa: sed nihil eorum, quae carent quantitate, vel tenue, vel spissum est; sunt enim affectus peculiares situi partium. Verumtamen haec sententia de corporibus angelorum jam omnium doctorum suffragiis est explosa, docentium angelos omnes omni penitus corpore carere. Ita docet Dionys. Areop. de Div. nom. cap. 21, Nazianz. in fin. de Theol. et in Orat. de Nativ. Salv.; Chrysost. Homil. 22, in Genes.; Gregor. Magn. IV Moral., cap. 9; Hug. de S. Vict. I de Sacram. p. 5, quaest. 7 et 8; Alens. in II p., quaest. 20, memb. 3, ad 3; Albert. Magn., S. Thom., Bonav., Major. in II Sent., distin. 8; rursus S. Thom. pr. pr. quaest. 51, art. 1 et 2, cont. Gent. cap. 88 et seqq. [Col. 0939B] Joannes Duns in II, distinct. 2, quaest. 6, et distinct. 8, quaest. 1; Thom. de Argentin. in II, distinct. 3, quaest. 1; Marsil. quaest. 2. Extat denique concilium Lateranen. sub Innocentio III, relatum in cap. Firmiter, de Summ. Trinit. et fid. cathol. quod expresse Angelicam creaturam spiritalem, mundanam vero corpoream vocat. Quamobrem hoc etiam secundum naturalem rationem probabilius esse, oppositum vero si non errorem in fide manifestum, at certe temeritatem continere hoc quidem tempore doctores omnes affirmant.
Operati. Si legas operti, ut in multis editionibus habetur, illud, occulte, supervacaneum videtur. Ego vero secutus sum lectionem B. et T. positam ad oram Plantin.
Valetudinem vitiant. Cavendum tamen ab haeresi Gnosticorum, qui morbos affirmabant esse daemonia, eosque non praesidiis naturalibus, sed incantationibus curandos. Contra scripsit Plotin. lib. IX, 2, Ennead., cap. 14. Cavendum rursus ab errore Medicor. Petri Apon. et Pomponarii, qui affectus omnes obsessorum [Col. 0939C] a daemonibus humori melancolico attribuunt, nec adjurationibus, sed naturalibus auxiliis curandos esse contendunt. Vid. Tertull. cap. 22 Apologet. Minuc. in Octav., Psell. de Daemon., Fernel. lib. II de Abdit. rer. caus. Levin., Lemn. de Occult. nat., lib. II, cap. 1.
Cujus nomine adjurati, de corporibus excedunt. Observa antiquissimum Exorcismorum usum in Dei Ecclesia, et potestatem fidelium in daemonas. Ita lib. IV, cap. 27. Adde Ignatium ad Antioch. epistola 12, Justin. de Verit. Christ. Deleg. et in Orat. ad Gent.; Tertullian. de Corona milit., cap. 11, de Idololat., cap. 11, in fin. et ad Scap., cap. 1, et in Apologet., cap. 23; Cyprian. ad Demetrian. et ad Donat. epistola 2, et de Vanit. Idolor.; Minuc. in Octav., Epiph. Haeres. 30, Prudent. in Apotheos. contra Judae. Sed et in Synagoga Exorcistas fuisse colligitur ex Actis [Col. 0939D] Apost., cap. XIX, et testatur Josephus, qui mira quaedam refert, Judae. Antiquit. lib. VIII, cap. 2, et Epiphan. Haeres. 30.
Et quod plerumque coram cultoribus faciunt. Hunc locum, qui mihi valde corruptus videtur, ita ex Cypriano et Minucio, a quibus haec fere omnia desumpsit Firmianus, restituendum arbitror: Quod etiam plerumque coram cultoribus suis faciunt; non utique in opprobrium religionis et honoris sui: sed quia nec Deo per quem adjurantur, nec justis, quorum voce torquentur, mentiri possunt. Cyprian. de Idol. Vanit.: Videas illos unde veniant et quando discedant, ipsis etiam, qui se colunt, audientibus confiteri. Minuc.: Quod sunt, eloquuntur; nec utique in turpitudinem sui, nonnullis praesertim vestrum assistentibus, mentiuntur.
Μία ( inquit ) φυλακὴ εὐσέβεια, etc. Haec ad verbum non reperio, sed similia, cap. 10, Asclep. Justo, inquit, homini in Dei religione et in summa pietate praesidium [Col. 0940A] est; Deus enim tales ab omnibus tutatur malis, etc.
Astrologia. Judiciaria videlicet, quae per siderum aspectus vaticinari futura contendit. Vid. Tertull. Apolog. c. 35 et lib. de Idololat. Damnat has omnes artes, de quibus hic sermo, etiam Cicero I de Nat. deor.; easque demolitur egregio volumine Joan. Francisc. Picus, cui tit. De rerum Praenotione.
Ἐπεὶ πλάνα πάντα, etc. Inter carmina Sibyllina non extant.
Induerunt. Retinui lectionem Vaticanorum et omnium impressorum; nec placuit lectio B. induxerunt. In ea locutione secutus est Lactantius optimos auctores. Cicero II de Finibus: Ex ejus spoliis sibi, et torquem, et cognomen induit. Livius, mihi cura mea et fides nomen induit patroni plebis. Personae quoque indui proprie dicuntur.
Sic enim mundum regi a Deo dicimus, ut a rectore provinciam. Bellissima comparatio. Aristoteles in libell. [Col. 0940B] de mund. illum se habere in mundo dicit, tamquam imperatorem in exercitu.
Non quo ullum honorem desiderent, etc. Quin imo honorem affectant, ut supra l. I, c. 7, et hoc libro c. 15. S. August. l. IX de Civ., c. 20, et idem omnes theologi affirmant. Nam, ut ait S. Thom. pr. pr. quaest. 64, art. 2, ad. 3, spiritus mali in eodem peccato permanent, quo primo peccaverunt, quantum ad appetitum, licet non quantum ad hoc, quod obtinere se posse putent: at peccatum illud fuit peccatum superbiae; unde et Christum Dominum tentans diabolus ausus est dicere: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. Matth. IV.
Inde est, quod ab augure lapis novacula incisus est, etc. Hic finis est disputationis, quam exorsus fuit cap. 9 de diabolo, ejusque consortibus angelis; videlicet de creatione illorum, de peccato, damnatione, ejectione, primorum parentum deceptione, denique de illorum natura, odioque adversus homines, ut rationem ostenderet admirandorum quorumdam operum, et praestigiorum ab iis effectorum aliquando [Col. 0940C] et cap. 8 hujus libri recensitorum, quorum hoc loco epilogum facit.
Et victorias. Exemplum afferri potest de Sylvani voce ex Arsia sylva missa, ut apud Livium initio secundi primae Decad. Valer. l. I, c. 8, Plut. in Poplicola.
Quod formosum puerum in templo Jovis ad exuvias tenendas collocarat. Apud Valer. Max. a quo desumpsit Lactantius, haec ita scribitur historia lib. I, cap. 2: Creditum est, Varronem consulem apud Cannas cum Carthaginiensibus tam infeliciter dimicasse ob iram Junonis, quod cum ludos Circenses Aedilis faceret, in Jovis optimi maximi templo eximia facie puerum Histrionem ad excubias tenendas posuisset. Insigniter locus iste corruptus legitur in codicibus tam Valerianis, quam Lactantianis, nec a Pighio, qui Valerium emendatum edidit, nec ab alio quoquam animadversus. In pompa Ludorum Circensium exuvias quoque deorum e templis ad Circum ductas in tensis, notum est ex Sisinnio Capitone apud Festum in [Col. 0940D] Tensa, his verbis: Sisinnius Capito (nam ita ibi legendum, non Sinnius, ex Lactantio, inf. lib. VI, c. 20) tensam ait vocari vehiculum, quo exuviae deorum ludicris circensibus in Circum ad pulvinar vehuntur; fuit et ex ebore, ut apud Titinium in Barbato, et ex argento. Tertul. in lib. de Spectacul., cap. 27: Sed Circensium, inquit, paulo pompatior suggestus, quibus proprie hoc nomen pompa, praecedit, quorum sit in semetipsa probans de simulacrorum serie, de imaginum agmine, de curribus, de tensis, de armamaxis, de sedibus, de coronis, de exuviis, etc. Asconius Paedian.: Tensae autem sunt sacra vehicula, pompa ordinum, et hostiarum, et officiorum, sic dictae, quod ante eas lora (al. lintea ) tenduntur, quae gaudent manu tenere, et tangere qui eas deducant. Alii ἀπὸ τοῦ θείου, hoc est, a re divina sic dictas malunt; et tunc thensa, per th, scribitur. Hisce tensis, atque deorum exuviis, dum gestarentur in pompa, praefectos pueros custodes [Col. 0941A] intelligo ex Cicerone in Oration. de Arusp. respons. ubi inquit: An si Ludius constitit, aut tibicen repente conticuit, aut puer ille patrimus et matrimus si terram non tenuit aut si tensam, aut lorum omisit, aut si Aedilis verbo, aut si nutu aberravit, ludi sunt non rite facti? Quem locum pene ad verbum retulit Arnobius ad fin. IV. Primum igitur in Valerio ita locus ille distinguendus est, atque scribendus, ut virgula ducatur post faceret; deinde quod sequitur, continenter totum absque ullo puncto legatur ita: Quod cum ludos Circenses Aedilis faceret, in Jovis optimi maximi templo eximia facie puerum Histrionem, etc. Et sic illa, in Jovis optimi maximi templo, tribuantur posteriori commati, ut detur intelligi, Aedilem posuisse eximia facie puerum in templo Jovis, ut est apud Lactantium; non autem ducatur virgula, seu semicirculus post templo, ut mendose in omnibus Valerii codicibus, quia sic illa, in Jovis optimi maximi templo, cum priori commate junguntur, et significatur Aedilem ludos Circenses fecisse in templo Jovis, [Col. 0941B] quod liquido falsum est. Non enim in templis ii ludi fiebant: sed vel in Circo, ut ex etymo eorum ludorum, ex Sisinnio Capitone ubi supra, Dionys. in fin. VII Antiquit. Cassiodoro epistola ad Faustunt, Volaterrano Commentarior., lib. XXIX, cap. de Celebrit. Ludorum; vel in foro, ut tradit Volaterranus ibidem: nec eum fuisse Valerii sensum, ex Lactantio intelligitur. Deinde pro excubias, utrobique legendum exuvias, ex locis supra citatis; et ita hic in Lactantio legunt omnes optimi mss. B. T. P. 12 Vatic. et editiones multae, Veneta, Tridin. et Florent. Juntar., licet octo codices Valerii in Vaticano, et omnes quotquot impressos vidimus, item Aldina editio Lactantii prorsus habeant, excubias, unde procul dubio ex Lactantio Valerius est corrigendus. Ecquis enim unquam Latinorum dixit, tenere excubias, pro agere, vel habere excubias? Conjicio mendum irrepsisse, quia vetusti codices, pro exuvias, haberent exubias, vel exsubias; solebant enim antiquitus, pro littera v, plerumque litteram b substituere: sic connibere, et coacerbare, [Col. 0941C] et his similia efferebant, pro connivere, coacervare, ut monui lib. III, cap. 4, et lib. V, cap. 1. Addebant quoque s post x: nam exspecto, exsul, exsequor enuntiabant; ut vero simillimum videatur, quia ejus dictionis, ita ut dixi scriptae, significationem haud fuerint assecuti c litteram, vel addidisse, vel substituisse scribas seu typographos, et ita ut corrupte legitur, scripsisse, vel excudisse.
Fatis Junonis iniquae. Respexit ad illa Virgil. VIII Aeneidos:
Cum Annibal duos exercitus populi Romani, et astu, et virtute confecit. Historia est apud Livium lib. II, 3 Decad. Plutarch. in Annibale.
Ut mala cum bonis pugnent, etc. Idem habet lib. V, [Col. 0941D] c. 7, lib. VI, c. 15 et 22, et lib. VII, cap. 4, in fin.; et S. Thom. in III cont. Gent., cap. 71, in V, ratione, ubi egregie toto illo capite edisserit, cur Deus mala [Col. 0942A] fieri permittat, neque divina providentia omnino auferat malum a rebus; ea quoque de re insignem librum composuit Seneca, cui titulus de Divina Providentia. Vide praeterea Dionys. Areop. cap. 3 de Div. nom., Basil. in Homil. quod Deus non est auctor mali, Augustin. in Enchirid. cap. 11 et 96.
Quae persuasio veritatem atque religionem funditus tollit. Affectus aliquos, et praesertim iram, in Deo vere et proprie reperiri putavit Lactantius; idemque aliis suadere conatus est, non solum hoc loco, sed integro libro, cui titulum fecit de Ira Dei, ubi praesertim cap. 16 et 17, id asserit expressis verbis. Cujus positionis atque opinionis falsitatem discere potuit saltem a sui ipsius praeceptore Arnobio saepe illam Gentibus exprobrante lib. I, in princ., et lib. VII, pluribus locis. Tertullianum quoque eodem errore implicitum novimus ex lib. de Testimon. Anim. cap. 2, lib. de Anim. cap. 26, et aliis locis, contra quem Catholica veritas statuitur a S. Thoma in pr. contra Gent. cap. 89, videlicet, iram nec ratione generis, et sicut passio [Col. 0942B] est, nec ratione propriae speciei Deo convenire. Si quando vero in sacris Litteris ira Deo tribuitur, metaphorice accipitur; cum enim punitionem atque vindictam in malos exerceat Deus, quod in hominibus irae effectus esse solet, ideo Deum irasci dicimus. Sed cum ipse omnino simplex sit atque immutabilis, de eo quidem ira, misericordia, poenitentia et caetera ejusmodi proprie, et secundum passionis affectum dici non possunt, sed duntaxat secundum similitudinem effectus, ut idem S. Thomas docet p. p. quaest. 21, art. 3.
Quod veritatem fuco et imitatione mentitur. Sed nec Bonon. lectio displicet, quod veritatem facie, etc., frequenter enim facies pro similitudine accipitur. Virgil. IV Georg.:
Sed minus religionis, etc. Ita lego cum Petro Fabrio II Semestr. cap. 16, sicut inveni in lib. Florentinianae editionis, et aliquot aliis. Nam quia dixerat, religioni ethnicorum simulationem esse, atque ideo falsitatem, propterea dicit, non illi veritatem inesse, sed mimum, id est, imitationem duntaxat quamdam religionis, et veritatis; mimi enim prorsus est imitari ac simulare. Senec. Epistolar. lib. V, epist. 26, Modo dicebam: Itaque componor ad illum diem, quo remotis strophis ac fucis de me pronuntiaturus sum, utrum loquar fortia, an sentiam, numquid simulatio fuerit, et mimus, quicquid contra fortunam jactavi verborum contumacium. Al. Sed minus religionis.
Cujus origo de coelo est. Sic sup. c. 2, in fin.: Terrena, qui oriuntur e coelo. Quod videlicet a Deo, qui singulari quodam modo in coelo dicitur esse, producantur humanae animae, ideo eas e coelo originem trahere dicit; hoc enim sensu recte dicimus, humanas animas e coelo originem ducere, sive coelestes aut divinas [Col. 0942D] esse, non quia in coelo productae fuerint ante corpora: nam nec ab ipso Lactantio id recipi, dictum est supra, ad cap. 11 hujus libri.
Nam causas naturalium rerum disquirere, etc. Ita Socrates apud Xenophontem, lib. I de Memorab. Socr. in principio; et idem argumentum tractat Cicero IV Academic. quaest.
Sol utrumne tantus, quantus videtur, etc. Aristot. I Meteor. Summa I, cap. 3, ad fin., ait, valde puerile esse, putare unumquodque eorum, quae feruntur in coelo, parvum esse, quia tale videtur hinc prospicientibus; [Col. 0942D] et cap. 2 de Insomniis scribit, in hoc decipi sensum, quod Sol pedalis videtur. Lege Platon. in Epinomid., Lucret. V, Cicer. II Academic., Cleom. lib. II, Plin. II cap. 11, Plutarch. lib. II Placitor. cap. 21 et seqq., Laertium in Anaximand., et Epicuri epistolam ad Pythoclem apud Laertium in Epicur., Macrob. in Somn. Scip. lib. I c. 20, Basil. Orat. 6, in Hexaemer. Et in universum de omnibus hisce quaestionibus hic a Lactantio memoratis vid. Joann. Franc. Pic. de Vanit. Doct. Gent. lib. I, cap. 12.
[Col. 0943A] Luna globosa. etc. Plutarch. II Placit. cap. 27.
Et Stellae utrumne adhaereant coelo. Anaximandri sententia, referente Plutarch. II Placit. cap. 16, et Aristot. II Coeli, hodie ad omnib. philosophis ac mathematicis recepta.
An per aerem libero cursu ferantur. Agitata quaestio non solum a Stoicis, ut apud Ciceronem de Nat. deor. lib. II et aliis philosophis, sed etiam a Patribus: an stellae ipsis sint affixae orbibus adeo, ut eorum tantum circumlatione convertantur, an vero coelo immoto, seu, ut dixit Chrysostom., aere constrato, eoque permeabili, atque cedente, divino decreto, sive anima ipsa duce ferantur, et circumagantur. Procop. Comment. in Genes. cap. I: Quidam pronuntiant, luminaria longinquo a coelo intervallo in aere vagari multum a coelo remota, etc. Elias Cretens. ad Orat. 7 Nazianzeni: Ideoque, inquit, ne astra quidem universa coelo infixa esse, sed aeri incumbere tradunt, qui ea perinde sustineat, ut volucres, etc. Quid autem hic per aerem intelligatur, ostendit Junilius in [Col. 0943B] Hexaemeron. Sed intelligendum est, inquit, quod ideo dictum sit volare aves secundum firmamentum coeli, quia hoc nomine et aether indicetur, hoc est superius illud aeris spatium, quod a turbulento hoc, et caliginoso loco, in quo aves volant, usque ad astra pertingit, quod esse tranquillum prorsus, ac luce plenum non immerito creditur. Nam errantia sidera septem, quae in hoc aetheris spatio vaga ferri perhibentur, Scriptura in firmamento coeli esse posita dixit, etc. Et Anselmus Cantuarien. lib. I de Imagin. Mund., cap. 3: Ignis, inquit, aether quasi purus aer dicitur, et splendore perpetuo laetatur. De hoc angeli corpora sumunt, cum ad homines missi veniunt. In hoc septem stellae singulis circulis contra mundum feruntur, et ob vagum cursum planetae, id est, erraticae dicuntur, etc. Stellas propriis motibus cieri, non coelo affixas putavit quoque Philo Judae. in lib. de Gigant.; Justin. Martyr lib. cont. Aristot. et quaest. Orthod. 59 et 93; Origen. V cont. Celsum, et I Princip. cap. 7; Lactantius inf. cap. 24; Euseb. Emissen. [Col. 0943C] ad cap. I Genes. relatus in Caten. Lipom. Diodor. Tharsen. ut in ead. Caten., et Chrysostom. Homil. 6, in Genes.
Utrum quietum sit an mobile, etc. Haec est magis recepta lectio. Sed B. cod. habet, utrum quietum sit et immobile, cum quo Isidorus totum hunc locum ad verbum referens concordat lib. II Origen. c. 24, Seneca VII Natur. quaest. c. 2: Illo quoque, inquit, pertinebit hoc excusisse, ut sciamus, utrum mundus terra stante circumeat, an mundo stante terra vertatur, etc. Coelum quiescere, terram solam moveri credidit Nicetas Syracusius, referente Theophrasto apud Ciceron. IV Academic., et Cleanthes Samius, tradente Plut. in lib. de Fac. in Orb. Lun. Plato quoque, secundum nonnullos, licet id paulo obscurius enuntiarit. Sed et recentioribus quibusdam idem παραδοξότατον comprobatum video, Nicolao de Cusa Cardinali lib. II de Doct. Ignor. cap. 12, Coelio Calcagnino, Copernico. Vid. notat. ad cap. 24, hoc ipso lib.
Quanta sit terrae crassitudo. Plato ad finem Phaedon. [Col. 0943D] Cleomedes lib. I, Macrob. I in Somn. Scip. c. 20.
Quibus fundamentis librata. Plat. ubi supra, Ptolem. III Almagest. c. 7, Cicero in Academic.
Licet connivere videatur. Haec lectio reperitur in plerisque; quidam codices habent conticere; in B. scriptum est connibere, ea videlicet prolatione, quia olim b, pro v, efferebant in quibusdam dictionibus: sic connibentia, pro conniventia, saepe reperitur in Codic. Theodosian. et apud Joann. Cassian. in codicibus Vatican. lib. VI, cap. 9, et lib. VIII, cap. 8. Glossarium etiam habet, connibentia ῥαθυμία. Id monuit Petrus Ciacconius in Annotation. ad eumdem Cassian.
Sparti illi poetarum. Haud crediderim, ut Janus Guilielmius in quaestionibus ad Plaut. Menaechm. c. 4, Lactantium scripsisse Spartiatae, ut fere in omnibus [Col. 0944A] impressis habetur; id plane imperiti hominis fuisset: sed Graece Σπάρτοι, id est sati, vel seminati, ut Graecum id nomen vertit etiam Plin. lib. XIX, cap. 1, in fin., sive potius scripsisse Lactantium latinis litteris Spartae, οι in oe diphtongum versis, tanquam unum ex iis nominibus, quae a latinis latine, graeca tamen inflexione, solebant efferri; ut acta, ἡ ἀκτὴ, littus. Virg. V:
Arcesilas Academiae conditor. Novae scilicet; nam vetus fuit illa Platonica, Laert. in Arcesil., Cic. in fin. p. 1, quaest. Academicar. et 3 de Orator.
Ut enim nihil sciri posse sciendum sit, aliquid sciri necesse est, etc. Quaestio est apud veteres et recentiores, Num ii, qui veritatis omnis comprehensionem [Col. 0944D] negaverunt, hujus saltem unius propositionis veritatem, tanquam Philosophiae suae finem sibi reservare et retinere potuerint, qua dicebant, nullum verum dari posse, et cui negatio omnium aliarum veritatum innitebatur. Videlicet datur haec veritas, quod nullum verum dari potest. Lactantius affirmavit hoc loco, et multo ante ipsum Socrates, Antipater, Antiochus Philonis auditor, de quibus Cicero in Academicis; deinde Clemens Alexandrinus ultimo Strom. Aven. Rois. 4 Metaph. tex. 28, Sanctus Thom. p. p. quaest. 2, art. 1 ad 3, et ibi interpres ejus Cajetan. Negaverunt Arcesilas et Carneades apud Ciceronem, ubi supra, et Metrodorus Chius, Lucr. 4, Joann. Duns I Sent. distinct. 2, quaest. 2, ad 3, Greg. de Arimin. ead. dist. quaest. 1 ad 2, qua de re videto subtiliter disserentem, et huic Lactantii loco lucem afferentem Mazzonium civem meum l. I De Comparatione Platon. et Aristot. sect. 3, c. 2.
Epicurus summum bonum in voluptate animi esse censet. Quae de sententiis philosophorum de summo bono hoc loco afferuntur, fere desumpta sunt ex Lucullo Ciceronis ad fin., et II de Finib. et de Epicuro hoc quidem nonnulli crediderunt, quamvis maxima pars Scriptorum ab eo bonum hominis in corporeis voluptatibus constitutum affirmet. Quin etiam idem Lactantius sibi parum constans infra cap. 17, illum voluptatis corporis assertorem, et cap. 27 voluptarium hominem nominat ex Cic. II Tusc., Senecam quidem maximum Stoicorum, quorum dogmata vehementer a corporis voluptatibus abhorrent, Epicuri studiosissimum fuisse ex ejus epistolis constat, quas ferme omnes aliquo Epicuri praecepto conclusas voluit; ejusque de illo sententiam habet cap. 12 et 13, [Col. 0945B] de Vita beata. Quodnam autem summum bonum, et quam voluptatem finem esse dicat Epicurus, suam ipsemet sententiam enuntiat in epistola ad Menaeceum, apud Laertium in Epicur. claris disertisque verbis; cujus sententiae meminit quoque Cicero in primo de Finibus. Petr. Victor. Variar. Lect. lib. XXVII, cap. 14, persimilem eum Socrati fuisse contendit; et Laertius testatur plerosque asseruisse illum continentissimum, adeo ut aqua tantum et cibario pane contentus fuerit.
Callipho et Dinomachus Cyrenaici. Haud plane intelligo, quomodo hi philosophi, qui in summo bono statuendo honestatem cum voluptate jungebant, a Lactantio Cyrenaici dicantur, cum haec positio ab Aristippi sententia, qui summum bonum in solis corporeis voluptatibus statuebat, discrepet immane quantum. Sane quidem Cyrenaicorum principem fuisse Aristippum, eamque philosophorum sectam ab eo fluxisse, testis est Cicero ad fin. Lucull. et III [Col. 0945C] Offic. Strab. in fin. 17, Laert. in Aristipp., Suidas littera η, quin et Lactantius ipse hoc eod. lib. c. 15.
Diodorus cum privatione doloris. Summum bonum posuit Hieronymus in non dolendo. Sic omnino legendum et interpungendum esse hunc locum, ut olim Ciacconius animadvertit, et ratio ipsa, et Cicero, ex quo ferme omnia haec mutuatus est Lactantius, pervincunt. Nam si legas, Diodorus in privatione doloris summum bonum posuit: Hieronymus in non dolendo, ut vulgo legitur, quae porro erit differentia inter opinionem Diodori, et opinionem Hieronymi? At constat ex Cicerone, hoc interesse, quod Diodorus non simpliciter in non dolendo summum bonum ponebat: sed cum vacuitate doloris etiam honestatem jungebat; Hieronymus vero id simpliciter, nullo adjecto, in non dolendo statuebat. Cicero II de Finib., paulo post initium: Callipho adjunxit ad honestatem voluptatem; Diodorus ad eamdem honestatem addidit vacuitatem doloris. Et paulo inf.: Callipho ad virtutem [Col. 0945D] nihil adjunxit, nisi voluptatem, Diodorus nisi vacuitatem doloris; et inf.: Ita tres sunt fines expertes honestatis, unus Aristippi, vel Epicuri, alter Hieronymi, Carneadis tertius; tres in quibus honestas cum aliqua accessione, Polemonis, Calliphonis, Diodori, etc. Eadem repetit ad fin. Luculli et III de Officiis.
Aiunt Cyrenaici virtutem ipsam ex eo esse laudandam, quod sit efficiens voluptatis, etc. Sic Cicero in finem de Offic. At qui ab Aristippo: Cyrenaici atque Annicerii philosophi nominati, omne bonum in voluptate posuerunt, virtutemque censuerunt ob id esse laudandam, quod efficiens esset voluptatis. Non igitur haec sibi adversantur, ut et summum bonum in voluptate statuerent, et tamen virtutem laudandam putarent; nam voluptatem quidem simpliciter et propter se amplectebantur: virtutem autem non propter se, sed propter ipsam voluptatem, id est, nonnisi in quantum quasi ipsis voluptatis causa esset, vel occasio.
Non plane Peripateticorum. Janus Guillielm. in quaest. ad Plaut. Menaechm. cap. 4, putat legendum, [Col. 0946A] plano Peripateticorum; ut nova compositione verbi, inconstantiam disserendi, et simul erraticam ambulationem Aristotelicorum Lactantius exagitarit: errones enim planos dici notum est.
Sed Cynicorum. Hic quoque legendum putat Janus ibidem, Clinicorum, et ita in mss. quibusdam codicibus legi testatur; Clinicos philosophos ridicule dixisse Lactantium aegrotos lectis affixos, et de valentium beata vita disputantes ea, quae praesens aegritudo dictat, allusisseque ad Clinicos medicos, qui lectos aegrotorum ambiunt.
Per quod necesse est ad aliud perveniri. Ita legendum ex B. T. P. et omnibus mss. optimis, non ut vitiose in excusis, propter quod, etc. De medio enim loquitur, per quod pervenitur; et supra dixerat, per laborem, per virtutem, etc.
Quae dixerunt. Ita legend. ex duob. B. Sancti Salvator. P. et aliquot Vatic. non, qui dixerunt. Is enim Lactantii sensus est, ut dicat nullum eorum, quae ipsi philosophi dixerunt esse summum bonum, tale quid esse, etc.
Neque tam immansueta, neque tam fera, etc. Sic habent omnes excusi, et multi mss. et Cicero ipse, tum I de Legib., unde haec sententia deprompta est, tum I Tuscul., unde haec altera consimilis: Quod nulla, inquit, gens tam fera, nemo omnium tam sit immanis, cujus mentem non imbuerit deorum opinio. Uterque tamen cod. S. Salvator. T. P. et nonnulli Vatic. habent, neque tam mansueta, etc., quae lectio magis placuit Thomasio. Ego ab ipsius Ciceronis lectione discedere nolui.
[Col. 0946C] Nullum omnino philosophorum extitisse, qui sedem, ac domicilium summi boni reperiret. De summo bono opiniones veterum refellit, de quibus Aristot. I Ethic. cap. 6, Boeth. de Consolat. Philosoph. lib. II, S. Thom. III cont. Gent. cap. 27 et seqq. et in 1, 2, tota quaest. 2.
Et optantur, etc. Non addenda negatio, ut in B. qui habet, et non optantur, etc. Nam quod negat, divitias summum bonum esse, hoc probat argumento, quia non explent animum, imo magis ac magis expetuntur etiam ab iis, qui eas possident. Senec. epist. 120, quoties aliquid: Neminem, inquit, pecunia divitem fecit, imo contra nulli non majorem sui cupiditatem incussit. Quaeris quae sit hujus rei causa? Plus incipit habere posse, qui plus habet.
Menoeceus. Vid. Tull. I Tuscul., Statium X Thebaid., Plutarch. in Pelopid., Juven. Satyr. 14, Pausan. in Beoticis.
[Col. 0946D] Codrus. Val. Max. lib. V, cap. de Pietate erga patriam, Cicero I Tuscul.
Curtius. Val. Max. ubi sup., Liv. lib. VII, 1 Decad. Suid. in Λιβ_ερνίδων.
Et Mures duo nunquam mortem, etc. Lect. 11, Vatic. expressi. Puto quod quia, Mures, non satis nota vox erat, quasi mendum fuerit rejecta, unde sit scriptum, et Decii duo nunquam, etc., sicut in 1 Vatican. et Pen. vel τὸ Decii, quod ad oram, quasi glossema illorum verborum et Mures duo, positum erat, demum in textum irrepsisse, et ita factum, et Mures duo Decii nunquam, etc., sicut habent editi multi. B. autem et T. habent: Mutius et duo Decii nunquam, etc. Sed Mures cognomine dictos Decios intelligimus ex Livio initio VIII, I, Dec. qui de patre Decio creato consule inquit, creavere consules Titum Manlium Torquatum III, P. Decium Murem. Quomodo vero sese ambo pro Republica devoverint, vide eumdem Livium d. lib. VIII et X, I Decad. Valer. V, Senec. epist. 68, ut a communibus, etc.
Quoniam illud ad hanc vitam retulerunt. Ita ex B. et P. correcta lectio impressorum, quoniam ad illum in [Col. 0947A] hanc vitam, etc., quae hic nullum sensum habet.
Hoc uno beati esse in hac vita possumus, si minime beati esse videamur. Mire congruunt cum illis Salvatoris nostri cap. Joan. XII: Qui odit animam suam in hoc mundo, in vitam aeternam custodit eam.
Ad quam se abjectis omnibus Socrates contulisse dicitur. A Xenophonte scilicet I Memorab. Socratis, Aristotele I Metaph. cap. 5 et lib. XIII, Summ. II, cap. 1, et de Part. Animal. lib. I, cap. 1 et a Laert. in Socrat.
Cujus studium qui vituperat, etc. Textus Cicer. nonnihil discrepat.
Tibi vas ad fontem. Impressi omnes, et multi mss. tibias ad fontem. Cujus dicti ut rationem inirem, cum Graecos et Latinos auctores omnes pervolutassem, nec quicquam profecissem, mendum denique suspicanti mihi venit in mentem consulere codices Vaticanos, [Col. 0947B] et decem eorum ita scriptum habere inveni, ut ego curavi excudendum, sane quidem apposite, et ad Firmiani sensum accommodatissime. Mendum ideo invectum puto, quod exemplar fortasse, unde librarii excipiebant, duas illas voces ita conjunctas haberet, tibivas, quod cum sensu careret, statim tibias scripserint. Tibi vas ad fontem, adagium est, ut puto, ex aliquo poeta comico mutuo sumptum, et competere potest ei, cui ad votum et commodum aliquid absque labore contingit, similitudine ab eo ducta, qui ad fontem accedens absque lagena, ibi tamen vas forte fortuna paratum reperit, quo aquam hauriat et secum deferat. Quod tamen adagium nusquam hactenus alibi comperi. Jocatur itaque suo more Lactantius, et Lucretium exagitat, qui ab aliquo homine repertam sapientiam dixerit, quasi vero ille homo, quem laudabat, sive is Pythagoras, sive Thales, sive quisquis alius fuerit, ipsam alicubi ita jacentem ac paratam offenderit, ut ad eum proverbium illud pertinere possit, [Col. 0947C] Tibi vas ad fontem.
Hominemque figuravit. Sic impressi omnes: at B. P. hominemque generavit. Utraque lectio Lactantio familiaris: lib. IV, c. 4: Is enim necesse est hominem figuraverit, etc., lib. VII, cap. 14: Figuratio terreni hominis coelestis populi praeferebat in posterum fictionem; cap. 7 Epitom.: Nam cum imbecillior sit hominum natura, quam caeterarum animantium, quas Deus et instructas ad inferendam, et munitas ad vim repellendam figuravit.
Mihi autem non modo ad sapientiam, etc. Excidisse haec ex aliquo Academicar. quaest. lib. putat Signon. ad Ciceronis fragmenta.
Philosophiae quidem praecepta noscenda, etc. Haec excidisse putantur ex epistolis ad Marcum filium.
Philosophia, etc. Habes similia in epistola 90, Rem utilem, 91, Quis dubitare, et 95, Eam partem philosophiae.
[Col. 0947D] Quotusquisque, inquit, philosophorum, etc. Locus hic paulo aliter legitur in Tusculan.
Indicium professos putes. Hanc lectionem B. Codicis et Juntarum editionis secutus sum cum Thomasio; nam illae, in judicium suum, vel in judicium sui, vel judicium suum professos putes, quae in aliquibus mss. et impressis habentur, parum latinae videntur (ut etiam Budaeus notat) et parum idoneae, quae Lactantii sensum enuntient. Est autem indicium profiteri, ultro sese consortesque criminis deferre ac denuntiare. Martianus in l. I, D. ad l. Cornel. de Sicar.: Quive cum magistratus esset, publicove judicio praeesset, operam dederit, quo quis falsum indicium profiteretur. Nam ita legit eum locum Budaeus in Annotat. ad Pand. Prateius in Thesaur. jur. civ. verb. indicium profiteri, et Brisson. lib. IX et XIV de Verbor. signific. Scevola in l. Athales, D. ad l. Corn. de fals. professus est indicium (ita legunt Pandec. Florent.) apud Maximillam, [Col. 0948A] etc. Sallustius Jugurthino: Sed ipse deprehensus, multis hortantibus, et in primis Albiano Cos. indicium profitetur. Ascon.: Neque senatoria persona potest indicium profiteri salvis legibus. Sueton. in Domitian.: Professusque conjurationis indicium, et ob hoc admissus, legenti traditum a se libellum et attonito suffodit inguina. Plin. Epistol. lib. III, epist. 16: Eadem apud Claudium uxori Scriboniani cum illa profiteretur indicium, ego, inquit, te audiam, cujus in gremio Scribonianus occisus est, et vivis? Ita igitur philosophi cum contra libidinosos, avaros, honorisve cupidos acriter perorarent, ipsi quoque eisdem sceleribus obruti, adeo redundare ad ipsos sua in publicum missa maledicta omnes intelligebant, ut nil aliud efficere disserendo viderentur, quam sese ultro, sicuti eorumdem vitiorum reos, ita eadem vituperatione ac poena dignos fateri; nec alios tantum, sed et una semeptisos apud populum accusare atque deferre. Hoc autem est, ut diximus, indicium profiteri.
Aristippo Cyrenaicorum magistro cum Laide nobili [Col. 0948B] scorto fuit consuetudo, etc. Cic. Epistol. famil. lib. IX, epist. ultima ad Papir., Paet. Athenae. lib. XII, c. 20, Laert. in Aristipp.
Disserens voluptatem corporis esse summum bonum. Quamobrem Xenophon infesto in ipsum animo contra voluptatem librum composuit, ut tradit Laert. in Aristippo.
Civiles viros, qui rempublicam gubernent. Haec Cicer. interciderunt.
Profecto, inquit, omnis istorum disputatio, etc. Excidisse his locus putatur ex Hortensio Cic. seu de Philosophia, in quo legendum est, istorum, ut etiam monuit Andreas Patricius in Annot. ad Ciceronis Fragmenta, et reperitur in omnibus Vatic. et B. T. P. aliisque mss. optimis; non, ut vitiose in editis, justorum. Deinde in ea clausula, vereor ne non tantum videatur attulisse negotiis hominum quamdam oblectationem otii, secutus sum receptiorem lectionem; sic [Col. 0948C] enim habent 9 Vaticani, P. Aldin. et operum Ciceronis editio castigata a Lambino, et eam probat Patricius in d. Annotationibus, nisi quia editi habent, ne tantum: sed mss. ne non tantum, B. habet, ne tantum videatur attulisse negotiis hominum utilitatis, quantum oblectationem otiis. Alias quoque lectiones profert Patricius; at mihi, ut verum fatear, nulla placet, nec hariolari placet.
Nundum sunt, inquit, mille anni, etc. Vid. et ejusdem Senecae epistolam 91, Quis dubitare.
Cum saporis mercibus, etc. Gullielmus Canterus III, nov. lection. cap. 30, legit I majori littera, Saporis; putat enim Lactantium de mercibus Saporis Persarum regis locutum: sed haec expositio nullo pacto recipi potest, cum nequaquam possit accommodari ad versum Persii hoc loco relatum, qui multis ante Saporem regem vixit annis. Quamobrem merito refutata fuit a Roberto Titio Locor. controversor. lib. IX, cap. 3, qui veram ac sinceram, ut reor, interpretationem [Col. 0948D] attulit, Lactantium videlicet putavisse, eo loci Persium significare, philosophiam in urbe advectam fuisse cum saporis, id est, saporatis, seu sapidis mercibus, quae ex Asia deferri non multo ante coeperant, cujusmodi est piper atque alia ejus generis aromata; interimque allusisse ad sapientiae nomen, quod a sapore quasi per contemptum vult deduci, quem illa traxerit a mercibus illis, quibuscum ad nos ipsa delata fuit: atque adeo censet Titius, illud saporis. esse ablativum plurale ab adjectivo saporus, sapora, saporum, nove quidem a Lactantio formatum, imitatione tamen et exemplo aliarum dictionum consimilium, ut ab odore, odorus, odora, odorum; a vapore, vaporus, etc. a canore, canorus; ab honore, honorus, etc.
Sed quia multos populare nomen voluptatis invitat. At Lactantius contra superius cap. 7 asserebat, Epicurum [Col. 0949A] voluptatis non sensuum, sed animi assertorem.
Ipse suas disturbet. Lucr. saepe suas disturbet, etc.
In libris Consulatus sui. Qui interciderunt: sed versus quos refert, habentur II de Divinat., ubi secundus versus paululum variat; ibi enim:
Nulla, inquit, dispositio est; multa enim facta sunt aliter quam fieri debuerunt, etc. Epicuri sunt omnia quae delirat Lucretius, ut ipse Firmianus aiebat lib. de Opific. cap. 6. Hic igitur illa Lucretii innuit, lib. II, sub initium:
Nihil, inquit, in procreandis animalibus, etc. Lucretius IV:
Sed omnia sua sponte fieri necesse est, etc. Concursu videlicet infinitorum atomorum. Lucretius II, ad fin.:
Non est, inquit, providentiae opus; sunt enim semina per inane volitantia, etc. Lucret. II:
Quia nec colorem habent, inquit, nec calorem ullum, etc. Lucr. I.
Ista corpuscula? De quibus Aristot. I de Anim. tex. 20, Lucr. I et II de Nat. rer., Cic. I de Finib. et I de Natura deor., Plutarch. I Placit., Laert. in Epicur., et rursus ipse Lact. lib. de Ira Dei cap. 10.
Vario, inquit, ordine ac positione conveniunt. Lucretius secundo:
Ita inquit, et haec ipsa primordia; nam sunt aspera, sunt hamata, etc. Lucretius secundo:
Praestinxit stellas. Non dubitavi hunc versum in Lactantio reponere, sicut legitur in emendatis Lucretianis; nam extinxit, quod hic etiam apud Lucr. [Col. 0949D] habetur in aliquibus editionibus, vel restrinxit, quod in aliis, Lucretii sensum haud exprimere videntur ad ejus mentem. Vide Lambini Castigationes in Lucret. lib. III, vers. 1056.
Quando mors est, nos non sumus. Hanc esse veram lectionem constat ex B. T. P. et omnibus Vatic. et ex Epicuro ipso in epist. ad Moeneceum apud Laert. non quae vulgo habetur, quando nos non sumus, mors est.
Quo et nos jam non sumus. Nullo pacto probari posse hanc lectionem arbitror, quantumvis exhibitam ab omnibus tum mss. tum excusis; repugnat enim susceptae a Lactantio adversus Epicurum disputationi. Nam si est tempus aliquod, quo et nos jam non sumus, et mors nondum est, recte dictum est ab Epicuro, quod eo tempore mors nihil ad nos. Sed contra ostendere vult Lactantius id quod res est, videlicet articulum temporis aliquem esse, quo et nos sumus, tunc scilicet [Col. 0950A] cum mori incipimus, et tamen mors nondum est, id est, transacta ac praeterita, sed tantummodo incoepta, quo sane tempore dolores et aerumnas magnas infert morienti, ac proinde timenda est. Quamobrem credo equidem, me liquido jurare posse Lactantium scripsisse, quo nos etiamnum sumus, etc. Haec lectio aptissime cum ad praecedentia, tum ad consequentia quadrat; dicit enim: quasi vero transacta mors timeatur, quia jam sensus ereptus est, ac non ipsum mori quo sensus eripitur. Vides de morte loqui Lactantium, non ut transacta est, sed ut instat, tunc scilicet cum sensum eripit. Si sensum eripit; ergo nos etiamnum sumus. Ait etiam: idque ipsum videtur miserum esse, quod et mors esse incipit, et nos esse desinimus. Quomodo esse desinimus, si juxta priorem lectionem, nos jam non sumus? Verum enim vero ideo desinimus, quia nondum desivimus: sed etiamnum sumus, et mors nondum est, transacta videlicet, quia esse tantum incipit, ac dolores inferre: unde merito sit timenda, quod aiebat Lactantius, negabat Epicurus. [Col. 0950B] Genunia itaque lectio, ut ego quidem arbitror, infertur minima mutatione, copula scilicet illi pronomini postposita, et dictioni, num, negatione substituta.
Ut Cleanthes. Qui sponte inedia absumptus est. Laert.
Ut Chrysippus. Non hoc ita certum de Chrysippo; nam alii tradunt, cum aliquanto largius potavisset, angustiis spiritus fatigatum, ac tandem enectum; alii vero prae nimio risu animam exhalasse. Laert.
Ut Zeno. Et hunc quoque non ultronea, sed ab aliis illata morte peremptum asserit Laert.
Ut Empedocles, qui se in ardentis Aetnae, etc. Notum est illud Horatii in Poetic.:
Insiluit, etc. Sed hoc fabulosum esse ait Strabo [Col. 0950C] lib. VI, et de illius obitu diversa scriptores tradidisse monet Laert.
Cato. Scilicet minor, ut Senec. epistola 24, Sollicitum, et in ejus Vita Plutarch.
Democritus. Praeter Lucretium, Athenaeus lib. II, cap. 3, Laertius.
Nam sicut in hanc vitam non nostra sponte venimus, etc. Desumpsit Lactantius ex Cicerone in Somn. Scipio. et I Tuscul. Cicero ex Platone, initio Phaedon.
Et ad summum nefas philosophi auctoritate compulsus est. At non illud docebat Plato; quin imo hominem sub Dei custodia esse asserebat, nec ei licere, nisi quando Deus voluerit, emigrare, ut liquet ex initio Phaedonis. Animam quidem a corpore separandam esse monebat, ut videlicet a perturbationibus per moralis disciplinae purgationem, deinde a sensibus, atque ab ipsa imaginatione per contemplationis intentionem anima sejungeretur. Quare non philosophi auctoritate, sed suiment insania philosophi sensum haud percipiente ad tantum facinus est compulsus.
[Col. 0950D] Ambraciotes ille, etc. Cleombrotus videlicet, de quo Callimach. Cic. I Tusculanar.
Inepto illi seni, etc. Pythagorae scilicet, de quo Laertius, Philostrat. lib. VIII de Vita Apollon., Gell. IV, cap. 11. Atque hic observa, quomodo irrideat dogma de animabus ante corpora conditis, quod ipsi Lactantio quidam affinxerunt.
Gratulemurque. Locus hic excidit e libris illis de Legibus.
Inepta illa sententia. Euripidis et aliorum. Versus quidem Euripidis de Graecis scriptoribus profert Stobaeus, et Theodorus Canterus Variar. lection. lib. II, cap. 12, atque item Aristophanis. Platonis verba sunt in Gorgia: Verumtamen et illa, quam tu dicis, gravis est vita; neque admirarer, si ea de re verum Euripidis dictum: Quis novit utrum vivere quidem [Col. 0951A] mori sit, mori autem vivere? etc. Cicero in Somnio Scipion.: Immo vero, inquit, ii vivunt, qui e corporum vinculis tanquam e carcere evolaverunt; vestra vero, quae dicitur vita, mors est; et prima Tuscul. paulo post medium: Nam haec quidem vita mors est, quam lamentari possem, si liberet.
Quamprimum mori, tanquam ex incendio effugere violentiam fortunae. Placet haec lectio Andreae Patritio in Annotat. ad Cicer. Fragmenta. Vetusti aliquot libri, et Franciscus Petrarc. I Senilium, epist. ad Jo. Boccatium, quamprimum tanquam ex incendio effugere fortunae. Sex Vaticani, quorum lectionem sequitur Sigonius in Schol. ad Cic. Fragm.: Quamprimum mori, et tanquam ex incendio effugere violentiam fortunae. Alii 4 Vaticani, quamprimum tanquam ex incendio effugere violentiam fortunae.
Non venit in mentem Platoni, Alcibiadem quoque et Critiam, etc. Haec ex Xenophonte sumpta videntur I Memorab. Socrat. qui testatur, accusatores Socratis etiam id ad capita accusationum adjecisse, quod [Col. 0951B] Critias et Alcibiades, cum Socratem audivissent, multis incommodis civitatem affecissent: quam calumniam ibi late refutat Xenophon. At Isocrates in Bulsirid. negat, Alcibiadem unquam discipulum Socr. fuisse.
Nimirum id sensit, quod locutus est, religioni minime serviendum. In Socratem calumniam intendit; nam quemadmodum sit dictum ejus intelligendum, declarat Xenophon in Memorabilibus. Caeterum ecquis unquam ethnicorum de superis, de divina providentia, de religione magis pie disseruit, quam Socrates apud ipsum Xenophontem cum Euthydemo disputans initio IV Memorab. et saepius apud Platonem?
Idem per canem et anserem dejerabat. Ut saepe legitur apud Platonem, et memorat Athenaeus lib. IX, cap. 20. Exprobrat Socrati Tertullianus, cap. 14 Apologet., quod non modo canem in Deum contumeliam, [Col. 0951C] sed etiam ovem, et quercum dejeraret. At Apollonius ea de re cum Thespione disserens apud Philostrat. lib. VI, de vit. Apoll. ait, per ea jurare solitum Socratem, non quod deos putaret, sed ne per deos juraret; et Sanctus quoque Augustinus benigne ea Socratis juramenta interpretatur lib. de Vera religione cap. 20.
Recuperatorem. Ita leg. ut in Ald. quamvis B. T. P. Florent. habeant, receptorem. Ait ironice, timuisse Socratem, ne judicio recuperatorio conventus ab Aesculapio apud judicem Rhadamantum recuperatorem ob sibi votum gallum, damnaretur in causa. Recuperatores vocabantur judices, ut scribit Theophilus in § Eadem, Instit. quib. ex caus. man. non lic. quia per eos unusquisque debitum recipiebat. Maluissem recuperabat, ut etymologiae inservisset, quam afferebat. De Recuperatoribus mentio est apud Cic. II de Invention. et in Orat. pro leg. Manil. ad fin. Sueton. in Vespasian. cap. 3, Plin. epist. [Col. 0951D] penult. lib. III.
In aequitate consistere. Aequitas hic non est ἐπιείκεια, sed ἶσότης, nempe aequalitas.
Matrimonia quoque, inquit, communia esse debebunt. Contra Platonem scribit et Aristoteles II Politic., sed eum declarat Bessario cardinalis lib. IV adversus calumniatorem Platon. cap. 3.
Civitas concors erit, etc. Non haec ad verbum habet Plato: sed sententia passim elicitur e quinto de Repub.
Siquidem nihil fuerit, quod abstineatur, alienum. Hanc lectionem retinent quamplurimi excusi et mss. et optima est, quidquid dicat Thomasius; nam rectissime dicimus, rem aliquam abstineri, quasi procul teneri ac prohiberi. Lact. lib. VII, cap. 17, abstinebit [Col. 0952A] imbres, etc. Livius: Romano bello Fortuna Alexandrum Magnum abstinuit. Florent. editio siquidem nihil fuerit, quo abstineatur, etc. Bon. siquidem nullus fuerit, quo abstineat alieno. Sed prior elocutio, quam probavimus, quanto reconditior et minus trita, tanto profecto elegantior.
Geniales toros. Ita reposui, sicut in nonnullis Vatic. inveni, et sicut olim legendum monuit Petrus Fabrius II Semestr. c. 1, et Joannes Meursius in IV Critic. Arnobian. cap. 10, al. genitales toros.
In orbe terrae. Haud satis intelligo, quibusnam praeceptis rhetoricis innixus summus rhetor Lactantius hic, et lib. II, cap. 14, et lib. IV, cap. 1, 14 et 24, et alibi saepe orbem terrae dixerit, qui terram orbicularis esse figurae pernegat infra cap. 24.
Si donasset. Et quidem donasse patriae scribit Val. Max. lib. VIII, cap. de Stud. et indust. Lactantius secutus est Cicer. V de Finib. et Senec. de Divin. [Col. 0952B] Provid. ad fin., Philonem de Vit. contemplativ. sub initium.
Quid ille, qui patrimonium in nummos redactum effudit in mare? Cratetem Thebanum philosophum intelligit, secutus in historia Philostratum in Vit. Apoll. qui eo modo ad pauperiem illum devenisse scribit, sicut et Suidas in Anaxagora. At Demetrius Magn. apud Laert. in Crat. et idem Suidas in Crates Asconidae, aiunt, ipsum omnem substantiam in pecunia redactam apud trapezitam deposuisse ea lege, ut si filii idiotae essent, illis eam restitueret, sin autem philosophi, illam indigentibus distribueret, ratus videlicet, philosophis nihil defuturum.
Zenonis autem paria peccata quis probat? Probat Cicero in Paradoxis, et Cato apud eumdem in Orat. pro Muren. et in fin. IV de Finib.
Quod est ab omnibus semper irrisum. Irrisum quidem a toto Senatu tradit. Plut. in comparat. Demosthen. cum Cicer. dum idem ipse Cicero illud Zenonis [Col. 0952C] dogma Murenae causam agens contra Catonem vellicaret.
Ad conspectum alterius hominis efferaretur. Sic Ald. et Florent., Pen. et multi alii mss. a qua lectione nolui discedere, licet Thom. cum B. et T. legat. a conspectu alterius hominis auferretur. Loquitur enim Lactantius contra Zenonem, qui misericordiae affectum amovebat ab homine: atqui miseratione sublata, necesse esset, hominis affectum efferari. Si autem homo, inquit Lactantius, efferaretur more solivagorum animantium, societas tolleretur.
Qui nigram dixit esse nivem. Anaxagoram innuit, ut inf. lib. V, cap. 3, de quo id tradit Galen. II de Virtut. simpl. medicament. Illum autem sensu indigere aiebat Arist. I Topicor. in fin. cap. 9.
Hic est ille etc. Contra quem disseruit sup. c. 9.
Intra concavum lunae sinum esse aliam terram. Hoc praeter Xenophanem, ut apud Ciceronem in Lucull. sensisse etiam videtur Pythagoras, qui in luna et aliis sideribus quatuor elementa, montes, valles, [Col. 0952D] stirpes quoque, et quae apud nos sunt omnia esse docebat. Mystice tamen haec ab illis dicebantur, ut monet Jamblic. de symbol. Pythagor. et refert S. Thom. in II Aristotelis de Coel. tex. com. 49. ad fin.: Quia videlicet formae effectuum sunt quodammodo in suis causis; corpora autem coelestia sunt causae inferiorum corporum, etc.
Fuisse Seneca inter Stoicos ait, qui, etc. De hoc nihil legi apud Senecam.
Quid illi, qui esse contrarios vestigiis nostris antipodas putant? De quibus Cicero in Lucull. Lactantius quidem multa hoc capite asserit paradoxa, quo nomine a nonnullis exsibilatur. Ego licet illum a vero deflexisse fatear, cum tamen gravissimos homines ac sapientissimos habuerit, ut nunc ostendam, [Col. 0953A] suarum opinionum vel auctores, vel sectatores, nae illos magis exsibilandos putem, qui virum insignem tam temere exsibilandum putarint. Principio nullos esse censet antipodas, id quod asseruere etiam Erathostenes, Polyb., Strabo, Tzetzes in Chiliad. Lucret. lib. I ad fin. Asseritur et haec positio apud Plutarch. in Dial. de fac. in or. Lun. ex nostratibus idem putaverunt S. August. lib. XVI de Civ. Dei, cap. 9, Nicol. de Lyra super Genes. in principio, et deinde quicumque sphaericam terram esse pernegarunt, de quibus paulo inf. Veram tamen sententiam de antipodibus huic adversam probat Macrob. lib. I in Somn. Scip. ubi Lactantii rationes evertit cap. 5, Plin. II Hist. cap. 65, Martian. Capell. in princ. lib. VI, Cleomed. in II Meteor. c. 2, Manil. I Astronom., S. August. sibi contrarius II super Genes. ad litt. cap. 9, Possidonius quoque philosophus, Panaetii discipulus, atque Avicenna ejusdem olim fuisse sententiae perhibentur; nec amplius ulla hisce quidem temporibus ea de re haberi dubitatio potest, [Col. 0953B] quibus praeclarissimi illius Herois Liguris, nostrae Italiae decoris, solis aemuli, Christophori Columbi ingenio ac virtute alterius hemisphaerii quondam incognitae gentes compertae jam sunt ac penitus exploratae.
Hortos pensiles, etc. Plin., l. XXXVI, c. 14.
Et ex motu siderum opinati sunt coelum volvi. Coelum volvi negat Lactantius, sed et cum eo philosophi, quos supra recensui, c. 3, not. ult., col. 354 ac SS. Patrum et doctorum plurimi: Justin. martyr respondens ad quaest. 93 Orthod.; Chrys., homil. 6 et 13 super Gen., et 12 ad pop. Antioch.; Caesarius in fin. 1 Dialog.; Elias Cretensis ad Orationem 7 Nazianz.; Isidor., Etymol. l. III, c. 49; Severianus item et Acacius, qui mundum semisphaerium, coelumque immotum extensum sicut tabernaculum, et fornicem seu cameram putaverunt; Junil. in Hexaemer., Richard. II Exception., Diodor. et Procop. in comment. ad Genes. Philastrius hanc opinionem sacris [Col. 0953C] Scripturis consonam, contrariam autem absonam, et paganae potius vanitati, quam christianae veritati consentientem scribit in libro de Haeresibus; et S. August. II de Genes. ad litter. c. 10, defendi eam posse putat. Reprobata tamen est a plerisque, tum philosophis, tum mathematicis, ut videre est propriis locis, praesertim apud Aristot. II Coel, tex. 43 et seqq.
Hanc igitur coeli rotunditatem. Coelum rotundum esse negavit non solum Lactantius, sed etiam Justin. martyr respondens ad quaest. 59 et 130 Orthodox., Basil., homil. 1 super Genes., Chrysost. homil. 14 et 27, super Epist. Pauli ad Hebr., et homil. 2, de incomprehensib. Dei natura, Ambr. l. I in Hexaemer., Theophylact. atque Theodoret. super cap. VIII Epist. ad Haebr., Caesarius et Procop. ubi supra, Haimo, Severianus et Acacius. Item Primasius in Epistolam ad Haebr., Euthymius in psal. CIII. Elias Cretensis ubi supra, haec habet: Non esse coelum sphaericum, sive globosum, sed habere figuram globo [Col. 0953D] dimidio consimilem, et immotum esse tradidit Esaias, cum ait: Qui coelum instar camerae statuit; item, qui coelum fixit: cujusmodi alia multa tum de extensione coeli ad formum tabernaculi, tum de ejusdem firma collocatione apud eumdem reperiuntur. Davides etiam coeli extremitatum meminit, atque etiam ipse Christus in Evangeliis. Neque vero vel forma camerae similis, vel extremitates in sphaera, sive globo locum habent, qui ab omni parte in orbem fertur; nec item vel institutio, vel concretio, vel hujusmodi motus alii: quo fit, ut omnes prope divinarum rerum periti patres, rejecta sphaerica, sive globosa figura coeli, et circulari ejus motu, tamquam figmento Graecorum, et a ratiocinando profecto, vatum verba, tamquam divinitus inspirata secuti sint. Contraria vera est, ab omnibus philosophis atque astronomis probata, coelum videlicet esse rotundum; idque demonstrat Ptolomaeus novem rationibus III, c. 1, l. edit. magnae, Arist. II Coel. tex. [Col. 0954A] 22 et seqq. Sancti Patres idem asseruere: Nazianz. Orat. 4, adversus Julian. in oration. 2 de Theolog., in Orat. in Sanctum Baptisma; Chrysost. homil. in psalm. CXVIII; S. August., super Gen. ad litt. lib. I, c. 10, et l. II, c. 9; Beda de sex dier. Orat. et in quaest. in Genes. Magis quoque consonum Sacris litteris videtur. Initio Ecclesiastae: Oritur sol, et occidit, et ad locum suum revertitur, ibique renascens gyrat per meridiem, et flectitur ad aquilonem: lustrans universa in circuitu pergit spiritus, et in circulos suos revertitur. Quo in loco vid. est S. Hieronymus. Item XXIV Eccl.: Gyrum coeli circuivi sola, etc. Graece significantius et proprius, ἐκύκλωσα, circumduxi, rotundavi, conglobavi. Job., IX: Sub quo curvantur, qui portant orbem. Proverb. VIII: Quando certa lege et gyro vallabat Abyssos. Ad loca Davidis, ps. CIII, et Isai. XL, ubi dicitur coelum a Deo sicut tabernaculum, vel cameram, vel pellem extensum, respondet S. Augustinus d. cap. 9, lib. II, super Genes. ad litteram.
[Col. 0954B] Etiam ipsam terram globo similem. Sed et Plato in Timaeo non sphaericam figuram terrae, sed cubum attribuit; sphaericam tamen fere omnes attribuunt. Vid. Strabon., l. I; Plin., l. II, c. 64; Martian. Capell., l. VI; Pulcherrima Ovidii carmina sunt, VI Fastor.: Terra pilae similis, etc. Sacrae quoque Litterae ostendunt eam globo similem, cum toties orbem terrae nominant; vox enim illa, orbis, vel Lactantio ipso declarante c. 8, l. de Opific. Dei, nonnisi rotunditatem significat. Esai. XL: Qui sedet super gyrum terrae; vel secundum hebraicam lectionem: Qui sedet super globum terrae. Quid quod et ipse Lactantius saepe ac saepius orbem terrae nominat, ut paulo supra notavimus; et lib. de Opific. Dei, c. 8, fatetur, omnem rotunditatem perfectae rationis esse, atque figurae. Num igitur mundum imperfecta aliqua forma, atque figura, an potius omnium perfectissima a summo opifice decuit? omnium itaque philosophorum, astronomorum, cosmographorum sententia est, terram, [Col. 0954C] coelum, mundum denique sphaericum esse, quibus et theologi consentiunt in 2 Sent. distinct. 14, ubi praesertim S. Bonaven., articul. 2, quaest. 1; Durand. quaest. 4; S. Alexander Alens. II p., quaest. 50, memb. 6, artic. 3, qui figuram hanc illi maxime convenire ratione simplicitatis, capacitatis, perfectionis, nobilitatis luculenter ostendunt.
Mysterium ejus barba tantum celebratur, et pallio. Quia illi, qui philosophiam, inquit, profitentur, nihil philosophi habere videntur, praeter profundam barbam et pallium; quod in proverbium transiit, barba tenus sapientes, de quo auctor Adagiorum. Sic infra, lib. de Ira Dei, cap. 22: Sapientiam, inquit, capillis et habitu jactant. Nam olim philosophiam profitentes promissum capillum, et barbam habebant, et pallio amiciebantur. Lepidam de hoc facetiam narrat Gell., l. IX, c. 2.
Phaedonem. Quem a captivitate redemptum fuisse [Col. 0954D] notat Laertius in Socrate et Phaedon. Ita ergo legendum, non ut corrupte est in aliquibus exemplaribus, Protagoram, vel Pythagoram.
Cebetem tradunt. Ita Gell., l. II, c. 18, Macrob. I Saturn., c. 11. At Laertius, an ab Alcibiade vel Critone redemptus fuerit, monente Socrate, non satis perspicue tradit in Phaedon. A Critone tamen postea scribit in Socrate.
Platonem ac Diogenem. Vid. Senec. epist. 47, Libenter; Gell. et Macrob. ubi supra, Laertius in Platon.
Sed his servitus evenerat; sunt enim capti. Et Phaedo quoque non servus fuit, ut opinari videtur Lactantius: sed ei servitus advenerat, si Laertio assentimur, qui nobili familia natum cum patria captum fuisse scribit. Lactantio tamen assentiuntur Gell. et Macrob. ubi supra.
Aurum appendere debuit. Puto ad illud Homeri allusisse initio XXIV Iliad. ubi Priamum aurum appendentem [Col. 0955A] facit pro redimendo ab Achille Hectoris cadavere:
Quae sese a coeli. Lucret., quae caput a coeli, etc.
Cum res non vestigabiles. Ita vetusti codices mss. vitiose impressi, cum res non investigabiles.
Et manum tollo. Ita B. T. P. quam lectionem agnovit Petrarch. VIII Senil., epist. 1, probavit Patrit. ad Cic. Fragmenta. Al., ex manum tollo.
Aristoteles, inquit Cicero, veteres philosophos, etc. Cic. III Tuscul. sic habet: Aristoteles veteres philosophos [Col. 0956A] accusans, qui existimavissent philosophiam suis ingeniis esse perfectam, ait, eos aut stultissimos, aut gloriosissimos fuisse: sed se videre, etc.
Quod multa, inquit idem Cicero, efficiat inopinata nobis, etc. Cicero, quod efficiat multa improvisa haec, nec opinata nobis, etc.
Idcirco enim in primordiis transgressionis non statim ad poenam detrusus a Deo est, etc. Non negat poena essentiali nunc affici diabolum, quod supra docui, l. II, c. 15, sed loquitur de poena detrusionis, qua nunc eum affici negat, ut ex textu liquet. Doctorum sententias attuli d. c. 15. Vid. et inf., l. VII, cap. 26.
Cogitanti mihi, et cum animo meo saepe reputanti, etc. Al., Cogitanti mihi, Constantine imperator, et cum animo, etc. Sed in B. T. in editione Florent. et aliquot aliis non leguntur illa, Constantine imperator.
Ad Judaeos tamen non accesserint. Nescio an ad Judaeos: sed in Aegyptum quidem profecti, ut ipse fatetur Lactantius, ibi nonnihil doctrinae Moysis hauserunt; ut ait Justin. martyr in Admonitor. Gent. et nonnulla Judaeorum, qui in Aegypto manserant, arcana cognoverunt, adeo ut de Platone ipso affirmet Numenius, illum Moysen esse Attice disserentem; qua de re multa Euseb., lib. II Praeparat.; Theodoret. initio I de Curat. affect. Graecar.
Sed aversos esse arbitror divina providentia, ne scire possent veritatem. Non quia Deus averterit eos: sed quia libero eorum arbitrio eos averti permiserit; quae permissio Dei cum sit ab ipso volita positivo actu, [Col. 0955C] ut docent theologi, ideo saepe non solum a Patribus, sed et a sacris Litteris interdum Dei permissio appellari solet actio Dei, ut quia hominem obdurari, excaecari, averti permittit, obdurare eum, excaecare, avertere dicitur. Quod latius declarabo inf. c. 20.
Quiaritus ejus in manu et digitis est, etc. Quod hic dicitur, simileque videtur aenigmati, declaravi l. I, c. 20.
Et filius manumittitur tanquam servus, etc. Licet emancipare proprie de liberis dicatur, manumittere de servis, tamen et hoc quoque interdum de liberis dicitur, siquidem nil aliud manumittere est, quam e manu id est, potestate dimittere, § Praeterea, Instit. quibus modis jus patriae potestatis solvatur: ita utitur hoc verbo jurisconsultus in leg. II D. de Offic. Procons., leg. 28 D. de Adoption., leg. 107 D. de Verb. oblig., et tit. Si a parent. quis man. fuer.
Et servus liberatus patroni nomen accipit. Exemplo sunt M. Tull. Ciceronis liberti duo, quorum alter M. Tull. Tiro, alter M. Tull. Laurea dictus est; et Livius [Col. 0955D] Andronicus poeta, quem a M. Livio Salinatore, cujus filios erudiverat, libertate donatum tradit Euseb. in Chronic. Vid. Politian. Miscellan. cap. 31.
Filiis abdicatis. Mos erat Graecorum, ut liberi qui voluntati paternae ac honestis moribus tenaciter repugnarent, a parentibus abdicarentur, probata apud judicem abdicationis causa. Apud Lucianum et Quintilianum in Declamationibus leguntur abdicationis causae. Abdicatus autem carebat alimentis et omni ope a patre in vita, et post mortem successione in bonis. De abdicatione mentio apud Arist. in fine octavi Ethic. Senec., lib. III Controvers. Hic mos non est permissus ad Romanos transire, ut in leg. Abdicacatio, Cod. de Patern. potestate, quam declarat et restituit Alciat., II Dispunct. cap. 28.
Septingentis fere annis. Excusi pleriqe, nongentis [Col. 0956B] fere annis, vel nongentos fere annos. Duo Vatic. nongentos fere annos. Septem alii ex eisdem Vatic. septingentis fere annis, vel septingentos fere annos. Unus eorum denique in textu cum habeat nongentos, ad oram paginae scriptum habet, alias septingentos. Quare haec lectio de septingentis annis in mss. quidem exemplaribus videtur crebrior; saltem profecto minus habet erroris. Neque enim inficiari possumus, utramcumque lectionem sequare, lapsum fuisse Lactantium; quandoquidem licet chronologi mire varient, et ipsemet Eusebius in Chronic. et de Praeparat. lib. X, cap. 3, constat tamen non amplius, quam quadringentis circiter annis Moysen extitisse ante Trojanum excidium: quod si legas nongentis fere annis, major fuerit lapsus, et secutus fuerit Lactantius Porphyrii impii supputationem, quam castigat Euseb. in praefatione Chron. Caeterum monendus est lector, ne Lactantium aut alium quemquam Scriptorem nimis incuset, sicubi in ratione temporum ineunda lapsus fortasse reperiatur: sed potius venia atque excusatione [Col. 0956C] dignum putet. Sunt enim historiae atque chronographiae de tam longinqui temporis rebus tot ac tantis tenebris circumfusae, tanta est opinionum varietas, tot librariorum errata, praesertim in notis numerorum, ut vel ab eruditissimis, solertissimis, memoriosissimis viris nusquam proclivius, quam in chronographia peccetur. Videndus autem est praeter Eusebium Cyrillus, qui lib. I cont. Julian. scribit, profligatam Trojam post Moysen annis 410, Eutrop. I, Bed. de Ration. temp. lib. II, Vives ad cap. 8 lib. XVIII De Civit. Dei.
Successorem habuit Jesum. Ut ex fin. lib. Deuteron. constat. Pro Jesum, quod est in B. T. P. et apud ipsum Lactantium inf. hoc lib. cap. 14 et 17, vulgo legitur Josuem; et sane quem Hebraei ![[Hebrew text]](../assets/FIGURES/0060956C.bmp)
[Hebrew text] nominant illum et Josuem et Jesum Interpretes appellant. Jesus recte dicitur ab apostolis ipsis et a septuaginta Interpretibus, quia non solum rebus gestis, sed etiam nomine ipso Jesum Christum Dominum nostrum praefiguravit, [Col. 0956D] ut et ipse Lact. ait inf. cap. 17.
Qui septem et viginti annis tenuit principatum. Ita quoque Euseb. in Chronic., S. August. XVIII Civit. cap. 10, Sever. Sulp., Isidor., Carion. At Josephus V Antiquit. cap. 4, scribit annos 25, quem sequuntur Hermann in Chron. et auctor Chronic. Sacri; septemdecim vero Beda, Joannes Lucid. et alii nonnulli.
Exinde sub judicibus fuerunt per annos trecentos septuaginta. Ut quamproxime ad verum accedere Lactantii summam possis agnoscere, primo observa, quod e numero judicum, quos praefuisse populo tot annis ipse arbitratur, excludit Moysen, et Josuem, ut illa dictio, exinde, manifeste ostendit. Secundo attendendum est, eos in hac summa comprehendi duntaxat annos, quibus populus sub ipsismet Judicibus fuit, subductis et minime computatis annis interregnorum, quibus fuit sub regibus alienigenis, de quibus Judicum cap. III, IV, VI, X, XIII. Ergo duodecim judices, qui post Moysen et Josuem populo praefuerunt, [Col. 0957A] et de quibus historia libri Judicum in sacro volumine contexitur, annis ducentis et nonaginta novem praefuerunt, ut ex Sacris ipsis litteris, et omnibus unanimiter chronographis atque historicis traditur. Vid. Hermann. in Chronic. in Samsone, et Magister historiae Scholastic, in lib. Judic. cap. XX, in fin. Jam duodecim illis judicibus Heli ac Samuelem addamus; atque illius quidem regimini annos quadraginta demus, quem numerum habet Josephus in calce postremi cap. libri V; ant. et vulgata Latina editio cap. 4, I Reg. et etiam impressi codices Graecae versionis Septuaginta Interpretum, ut Flaminius de Nobilibus in Annotationibus ad vetus Testamentum ejusdem Graecae versionis latine redditum, et recens Romae excusum, et Melchior Cano de loc. Theologic. lib. II, cap. 5, ad fin., et Genebrard. in I Chronograph. in Heli animadvertunt. Samueli autem ex eodem Josepho VI Antiquit. cap. 13, annos duodecim, quos solus post Heli populo praefuerit, attribuamus, quoniam quotannis Samuel separatim a Saule, [Col. 0957B] qui fuit primus rex, praefuit, ex Sacris litteris non habetur; et deinde alios octodecim, quos praefuerit cum Saule, ut Josephus eod. lib. VI, cap. 13 et cap. 14 in fin., et quamplurimi chronographi tradunt, praesertim Genebrard. dicto lib. I Chronograph. in Samuele et Saule, prorsus ipsam summam conficiemus trecentorum et septuaginta annorum, uno duntaxat deficiente anno, quibus post Josuem usque ad reges, populo judices praefuisse Lactantius asserit. 
Anni, quibus judicaverunt duodecim judices. Huic summae trecentorum septuaginta annorum nihil officit littera Graeca capitis XIII Act. Apostol. ubi Paulus Apostolus in Concione ad Hebraeos haec habet: Καὶ καθελῶν ἔθνη ἑπτὰ ἐν γῇ Κανάαν κατεκληροδότησεν
αὐτοῖς τὴν γῆν αὐτῶν, καὶ μετὰ ταῦτα ὡς ἔτεσι τετρακοσίοις,
καὶ πεντήκοντα ἔδωκε κριτὰς, ἕως Σαμουὴλ τοῦ
προφήτου· id est, Et destruens gentes septem in terra Chanaam sorte distribuit eis terram eorum, et post haec annis circiter quadringentis quinquaginta dedit judices, usque ad Samuel prophetam. Nam hunc textum continere mendum arbitrantur docti plerique omnes, et juxta lectionem vulgatae Latinae editionis restituendum esse, ut ita legatur: Κατεκληροδότησεν
αὐτοῖς τὴν γῆν αὐτὼν ὡς μετὰ τετρακόσια καὶ πεντήκοντα
ἕτη, καὶ μετὰ ταῦτα ἔδωκε κριτὰς ἕως Σαμουὴλ προφήτου· id est, sorte distribuit eis terram eorum quasi post quadringentos et quinquaginta annos, et post haec dedit judices usque ad Samuel prophetam, etc. Ubi numerus ille quasi quadringentorum et quinquaginta annorum sumitur a Paulo Apostolo loquente de tempore mansionis filiorum Israel in Aegypto, non de saeculo Judicum, ut late ostendit Genebrard. lib. I Chronograph. sub saeculo Jacob. et sub saeculo Samuel.; et ita quoque sentiunt Beda, Magister histor. Scholast. [Col. 0958A] Lyran., Chartus. et caeteri super eumdem locum Actuum Apostolorum.
Tum mutato statu, reges habere coeperunt: quibus imperium tenentibus per annos quadringentos sexaginta usque ad Sedechiae regnum, etc. B. et 7 Vatic. habent per annos quadringentos quinquaginta: ego lectionem expressi exhibitam a quinque Vatic., a P. et excusis Aldinis, Florent. caeteris, et quae minus continet erroris. Quod ut clarius ostendam, omnemque ambiguitatem auferam, moneo primum in hujus examine calculi non haberi rationem imperii regum Israel, sed imperii regum Judaeorum. Ad memoriam vocanda sunt quae habentur III Reg. XII et II Paral. X, anno pr. regni Roboam filii Salomonis, qui Roboam fuit rex quartus Hebraeorum, ortam seditionem fuisse inter Hebraeos. Nam decem Tribus inclementem atque saevum regem Roboam fore metuentes, regem sibi creaverunt Jeroboam: Tribus autem Juda et Benjamin secutae sunt Roboam; atque ita scissa monarchia Hebraeorum in duo regna, quae nunquam postea ad unitatem redierunt. [Col. 0958B] Porro duarum Tribuum regnum dictum est regnum Juda, sive Judaeorum, ob dignitatem Tribus regiae. Regnum vero aliarum decem Tribuum vocatum est regnum Israel, prae sui multitudine servato scilicet sibi Jacob patris sui nomine; enumeranturque in hoc regno Israel reges undeviginti: videlicet Jeroboam, qui anno primo Roboam regis Juda filii Salomonis, ut dictum est, regnare coepit, Nadab, Baasa, Ela, Zambri, Amri, Achab, Ochozias, Joram, Jehu, Joachaz, Joas, Jeroboam, Zacharias, Sellum, Manahem, Phaceia, Phacee, et Osee, sub cujus regni anno nono imperium hoc finem accepit. Atque is nonus annus fuit sextus regni Ezechiae decimi sexti Judaeorum regis, ut dicitur IV Reg. XVIII, et complectitur totum hoc regnum Israel annum unum supra ducentos et quadraginta, menses septem, et dies septem, ut ex ipsa Scriptura constat lib. II Reg. c. XIV, XV, XVI et XXII, et lib. IV, c. XVIII. Non igitur, inquam, habetur ratio regni hujus, quia [Col. 0958C] Lactantius manifeste indicat, in illa summa annorum quadringentorum et sexaginta efferenda, se respexisse ad seriem regum Juda, cum dicit, Tum mutato nomine reges habere coeperunt. Sic et inf. cap. 10. Nam continuo exactis judicibus regnavit Saul, et deinde reges Juda David, et Salomon; nec incoepit series regni Israel, nisi anno primo Roboam filii Salomonis, ut diximus. Subdit quoque Lactantius, usque ad Sedeciae regnum, qui Sedecias ad regnum Judaeorum pertinet; fuit enim ipsius rex ultimus, ut liquido appareat, Lactantium hoc loco regni Judaeorum cum initium, tum finem memorantem, ad regnum Juda respectum habuisse. In hoc itaque regno comperio tres et viginti reges Judaeorum post Samuelem, quem ultimi judicis loco statuimus, videlicet incipiendo a Saule, sed ab eo tantum tempore, quo ille solus post Samuelis mortem regnavit: id autem tempus fuit duorum annorum, ut constat ex I Reg. c. XIII et Josepho lib. VI Antiq. in fin. cap. ultimi usque ad Sedeciam, ut ait Lactantius, inclusive [Col. 0958D] scilicet cum ipsius Sedeciae undecim annis, quibus praefuit: hos, inquam, tres et viginti reges regnasse comperio annis in totum quadringentis septuaginta quinque, mensibus sex, et diebus decem, quamvis Josephus lib. X, cap. 10, scribat annis quingentis quatuordecim, mensibus sex, et diebus decem. Vid. Euseb. Hermann. alios. Desunt igitur Lactantii calculo anni quidecim, menses sex et dies decem. 
Anni imperii regum Judaeorum ex Scriptura Sacra. 
continued
[Col. 0959B] Usque ad Sedeciae regnum, oppugnati a rege Babylonio, captique Judaei, diuturnum servitium pertulerunt. Sedeciae scripsi, non Sedechiae, ut in prioribus editionibus; ita enim prolatum et scriptum hoc nomen puto a Lactantio, ut est apud Septuag. et in Vulg. Usque ad Sedeciae regnum, inquit, inclusive videlicet, ut diximus; nam oppugnatio Judaeorum a rege Babylonio contigit nono regni Sedeciae, IV Reg. c. XXV. Hierem. c. XXXIX et LII, quae duravit usque ad ipsum undecimum, id est, ultimum annum regni ejusdem, quo anno captivitas urbis Hierusalem et populi secuta est, ut eisdem in locis habetur. Ex quibus liquet, veram esse illorum sententiam, qui non aliunde sentiunt septuaginta annos istius captivitatis computandos atque incipiendos esse, quam ab hoc undecimo anno regni Sedeciae, sicut incipit et computat hic Lactantius, Josephus lib. X Antiquit. cap. 10, Clemens Alex. I Strom., African. V Annal., Euseb. [Col. 0959C] lib. III Praepar. cap. ultimo, et in lib. de Demonst. in disput. de 70 hebdomad., Hieron. super IV cap. Ezechiel., Cyrill. adversus Julian., Isidor. V Orig. cap. ultimo, Bed. de sex aetat. Quamvis sciam, eosdem annos etiam aliunde ab aliis gravissimis scriptoribus incipi ac computari; quidam enim computant a 13 anno regis Josiae, de quibus tacitis nominibus meminit Euseb. in Chronic. sub Olympiad. 58, alii vero a captivitate regis Joachim, quae contigit anno 1 imperii Nabuchodonosor, ut Sulpitius II Histor. Theodoret. ad cap. 9 Daniel, Lyran. ad I cap. Esdr., Vatabl. in Annotat. ad idem cap. IX Daniel.; quidam denique a transmigratione Joachim, sive Jechoniae, ut Rabbi Salomon, quem refert Lyran. et Cajetan. ad ultim. cap. II Paralipom. et Scaliger de Emendation. tempor.
Donec septuagesimo post anno eos Cyrus major terris ac sedibus suis redderet. Jam hic quoque discrepant auctores de tempore solutionis captivitatis Judaicae. Nam alii malunt non ante secundum Darii [Col. 0959D] Hystaspis annum, ad quem a primo Cyri anno quadraginta anni fluxerunt, ipsos captivitatis Judaicae septuaginta annos completos esse; ex quorum sententia fit, ut a desolatione Hierusalem usque ad primum Cyri annum triginta anni tantummodo fluxerint. Ita opinati sunt Clemens Alexandrinus I Stromat., Euseb. in Chronic. et de Praeparat. lib. X, cap. ult. et VIII de Demonstr., Hieron. in Prooem. super Aggaeum, in cap. I Zachar. et IV, Daniel., Aug. XVIII Civit. cap. 26, Isidor. V Orig. cap. ult. Nonnulli vero distinguunt: alios videlicet fuisse annos captivitatis Judaeorum, quos ordiuntur a transmigratione Jechoniae, terminant primo anno Cyri; alios autem desolationis urbis et templi, quos incipiunt undecimo anno regni Sedeciae, finiunt anno secundo Darii Histaspes, ut Theodoret. ad 9 cap. Daniel. Sed Lactantii positio verior est et receptior, videlicet a Cyro captivitatem solutam, quod non modo Josephus scribit [Col. 0960A] lib. II Antiquit cap. 1, African. Annal. V, Sulpit. II Histor. Cyrill. VIII cont. Julian., Bed. de Ration. temp., Perer. ad Daniel. lib. X, cap. 9, sed etiam multi supra dictorum scriptorum diversae opinionis aliis in locis asseruerunt, scilicet Euseb. l. X de Praeparation. c. ult., S. Hieronym. ad c. 29 Hierem.
Qui per idem tempus in Persas suscepit imperium, quo Romae Tarquinius Superbus. Non hoc usquequaque caeterorum congruit chronographiae; nam circiter viginti anni a susceptione imperii Cyri interfluxerunt ad Tarquinii Superbi imperium, scriptoribus tamen, ut in omnibus chronologiis fere fit, paululum variantibus. Vide Euseb. in Chronic.
Ut errorem suum sentiant, qui Scripturam sacram coarguere nituntur, tanquam novam et recens fictam, etc. Videndi sunt Josephus contra Appion. lib. I, Justinus Martyr cont. Gent., Theoph. ad Autolyc. Serm. 3, Euseb. lib. X Praeparat. c. 3, Theodoret. II de Curat. Graec. affect. Certe Pythagoras, qui antiquissimus Graecorum Sapientum censetur, ponitur [Col. 0960B] ab Euseb. in Chronic. contemporaneus Aggaei, Zachariae, Malachiae, qui novissimi fuerunt prophetarum.
Per ipsum creavisset. Ex B. T. P. Florent. edit. et Plantin. restitui τὸ per ipsum textui, quod Aldinae et quibusdam aliis editionibus deest; sic enim Lactantii dictum pulchre convenit cum illo Joannis primo, omnia per ipsum facta sunt, etc.
Divini nominis appellatione dignatus est. Non; sed suapte natura obtinet illud, ut ipsemet fatetur Lactantius inf. cap. 29 et alibi saepe.
Παντατρόφον κτίστην. Hos versus explicat Eugubin. in l. de Perenn. philosoph. et habentur apud Theoph. lib. II ad Autolyc., sed non in Carminibus Sibyllinis.
Αὐτὸν ἔδωκε, etc. Hic versus in carminibus Sibyllilinis mutilus est; ibi enim:
Αὐτὸν σὸν, etc. In codic. Sibyllino, pro σὸν, habetur [Col. 0960C] σοῦ.
Deus condidit me, etc. Locus ex VIII Proverbior. Et satis sit semel moneri lectorem, quod Lactantius quae promit loca Sacrae Scripturae, ea fere, ut caeteri antiqui Patres, ex versione septuaginta interpretum promit, licet nonnihil aliquando, ut nos diligenter suis locis annotabimus, ab ipsorum quoque, quam nunc habemus, interpretatione dissideat: unde fortasse quis merito suspicetur, Septuaginta editionem illorum temporum aliquibus in locis diversam fuisse ab ea, quae nunc extat. Hic certe pro Deus, Septuaginta, Vulg., Tertull. adversus Hermog. et adversus Prax. et Cypr. secundo adv. Judaeos habent, Dominus.
In initio viarum suarum. Ita Vulg. At Tertull. adv. Hermog. et Cypr. II adv. Jud. cap. 1 ex Septuaginta, initium viarum suarum.
In opera sua ante saecula. Fundavit me in principio, etc. In hujus loci interpunctione ac distinctione Lactantius et Tertull. discrepant a Septuag. et a Cypriano; [Col. 0960D] nam Septuag. in opera sua. Ante saeculum fundavit me in principio, etc. Cyprian. in opera sua ante saeculum fundavit me. In principio, etc.
In principio. Melius sic apud Lact. Cyprian. Irenaeum lib. IV, cap. 37, quam apud Tertull. haec duo verba subticentem, quae in textu Hebraeo, Chaldaeo, Graeco reperiuntur.
Prodirent fontes. Septuag. et Cypr. procederent fontes.
Genuit me. Ita et Tertull. et Cyprian. pro eo quod Septuag. habent, γεννᾷ με, generat me.
Fecit regiones, et terras inhabitabiles sub coelo. B. et T. fecit regiones et fines inhabitabiles, etc. Septuaginta, Dominus fecit regiones, et inhabitabiles, et summitates habitatas ejus, quae sub coelo; Cypr. fecit regiones et inhabitalia; al. habitalia et fines inhabitales sub caelo.
Cum pararet coelum, etc. Al. hic legitur cum pareret. Ego secutus sum optimos Lactantii codices, qui habent, ut Septuaginta, Tertullianus, Cyprianus, Hilar.
[Col. 0961A] Cum secerneret suam sedem, cum super ventos faceret validas nubes. Apud Septuag. distinctum legimus ita, ut illud super ventos cum sede conjungatur, non cum nubibus: et cum secerneret suam sedem super ventos, et cum validas faceret desuper nubes, etc. Quo loci tamen vere annotatur Tertull. Cyprian. Hilar. prorsus habere sicut Lactantius. Nam Tertullianus, et cum fortia faciebat super ventos, quae sursum nubila; Cyprian. cum super ventos validas faceret desuper nubes; Hilar. Quando super ventos validas faciebat in summo nubes.
Et cum confirmatos poneret montes sub coelo. Pro montes, apud Sept. legitur fontes: et cum confirmatos ponebat fontes ejus, quae sub coelo. Tertullianus quoque, et cum firmos ponebat fontes ejus, quae sub coelo; et Cyprianus, et cum confirmatos ponebat fontes sub coelo.
Jucundabar ante faciem ejus, cum laetaretur. Septuaginta, jucundabar in facie ejus in omni tempore, cum laetaretur, etc. Illud, omni tempore, habet quoque Vulg. et Cyprianus, quod sane Tertullianus [Col. 0961B] omittit cum Lactantio.
Nomen ejus ne angelis quidem notum esse. An sancti angeli, et animae beatae clare Deum intuentes ejus nomen verum et proprium concipere possint, disputant theologi in. I Sentent. dist. 22, et in p. p. S. Thom. quaest. 13, art. 1, ut monui superius lib. I, cap. 6.
Ὅσιος περὶ τοῦ μόνου Κυρίου πάντων, καὶ προεννοουμένου Θεοῦ. Haec verba restitui Lactantio, vel potius Hermeti, ex cod. B. et T., nam aliquibus illa desunt, ὅσιος περὶ τοῦ μόνου Κυρίου· aliis vero illa, καὶ προεννοουμένου Θεοῦ.
Christus non proprium nomen est, etc. Auctor Expositionis symboli Apostolorum inter opera Cypriani.
Qui eum immutata littera Chrestum solent dicere. Et tunc etiam nomen illud boni habet significationem; deducitur enim ἀπὸ τοὺ χράομαι, et idem est quod [Col. 0961C] bonus, suavis, commodus, utilis; Justin. Mart. in Apolog. pro Christian. ad Antonin. Pium, Tertullian. cap. 3 Apologet.
Αὐτοὺς δὲ δμωαὶ, etc. Homeri versus ex initio IV Odyss. leviter immutatus; ibi enim, τοὺς δ` ἐπὶ οὖν δμωαὶ, etc.
Beatus qui erat, etc. Hunc locum, qui ex Hieremia profertur a Lactantio, nusquam reperio.
A principio. Ab aeterno; sic enim dictio illa saepe exponitur etiam in Scriptura: Ecclesiastici XXIV: Ab initio, et ante saecula creata sum, etc.
Quomodo igitur procreavit? Creationis vocabulo etiam Scriptura sacra interdum abutitur, ubi de Sapientiae increatae, et de Verbi aeterni emanatione loquitur; nam cum processio Verbi aeterni sit ineffabilis, et reveletur creaturae rationali, quae ineptissima est ad divinorum intellectionem, spiritus Sanctus ad eam explicandam uti solet multis ac variis locutionibus, [Col. 0961D] quas etiam postea sancti Patres aliquoties sunt mutuati, quaeque non proprie, sed μεταφορικῶς, atque abusive sunt accipiendae. Dicitur enim divinam Sapientiam, et increatum Verbum creari, non quod ex nihilo fiat: sed ut intelligamus, Verbum non produci ex praejacente materia; item, Patrem nullam pati immutationem, aut alterationem, ut contingit in generationibus creatis. Hujusmodi autem locutiones non sunt a nobis usurpandae, sed juxta Ecclesiae sensum exponendae, sicubi in Sacris litteris, vel sanctorum patrum scripturis reperiantur.
Sive etiam rationem. Haec quae ab impressis absunt, ex cod B. recte a me restituta intelligo; nam initio sequentis capitis ait Lactantius, melius a Graecis Dei filium λόγος vocari, quia cum ille sit vox, et sapientia Dei, λόγος et sermonem significat, et rationem.
Magna inter hunc Dei Filium et caeteros angelos [Col. 0962A] differentia est, etc. Superius ad ea verba cap. 9, l. II, Illum primum et maximum filium, etc. manifeste ostendimus, Lactantium veram et rectam de Dei Filio unigenito sententiam habuisse: Deum verum esse illum, ac proinde infinito ab angelorum natura distare naturam ejus credidisse. Idcirco, sicut ibi diximus, quod quando filiorum Dei nomine angelos vocat una cum Verbo divino, tunc non univoce ad ipsum Verbum et ad angelos ea appellatio referenda est, ut omnes aequaliter respiciat: sed aequivoce, id est, proprie ad Verbum divinum, improprie vero et metaphorice ad angelos: ita hoc loco monemus, quod ubi e diverso Dei Filium Lactantius Angelum vocat, ut hic, et supra cap. 10, et inf. cap. 14, juxta alteram lectionem, tunc Angeli nomen non univoce ad ipsum Dei Filium et ad angelos est referendum, sed ad angelos proprie, ut ipsorum naturam et substantiam significat, improprie vero ad Dei unigenitum, ut ea dictio non naturam ejus, sed munus et officium designat legationis et nuntiationis. [Col. 0962B] Nam angelus graece, latine nuntius dicitur, quia maxima quidem omnium legatione, ad genus scilicet humanum redimendum, Dei unigenitus est perfunctus, cui nullus alius satis idoneus erat; atque hoc quidem sensu S. August. tom VI, in Tract. super, Ego sum qui sum, censet secure Christum Dominum appellari angelum posse, scilicet officio, non natura. Dicemus rursus et inf. cap. 14.
Illi enim ex Deo taciti spiritus exierunt. Et inf. Dei autem spiritus et vivunt, et manent, etc. Quam vereor, ut sentiat, angelos ex Dei substantia! quod de animis hominum illum alicubi dixisse ostendi supra ad cap. 13, lib. II. Sibi cavere lectorem moneo.
Ille vero cum sit et ipse spiritus, tamen cum voce ac sono ex Dei ore processit, sicut verbum, etc. Jam conatur explicare filii emanationem a Patre, et quare Verbum Dei appelletur. Sed rem tantummodo circuit, non attingit, idque mirum cuiquam esse non debet; nam sanctissimae Trinitatis mysterium multis [Col. 0962C] saeculis in Dei Ecclesia fuit maxime occultum atque reconditum. Ille quidem inepte vocalis verbi creati similitudine utitur, ut nos in cognitionem manu ducat increati illius divini Verbi. At vero non vocalis verbi similitudine aliqua, sed mentalis, quod est in nobis, ut ait S. Aug. XV de Trinit. cap. 11, sicut in aenigmate videtur utcumque Dei Verbum. Ipse etiam Lactantius fatetur hoc loco, Deum Patrem mente illud concepisse: et quidem cum Deus sit omnino incorporeus, nonnisi secundum intellectualem emanationem generatio divina intelligi potest. Rejectis igitur, quae a Lactantio afferuntur, nos catholica veritate sitientem lectorem imbuamus. Principio mentis verbum nihil aliud est, quam notitia, seu conceptus mentis; S. Aug. lib. IX de Trinit. cap. 7 et 11, et lib. XV cap. 10, S. Thom. p. p. quaest. 34, art. 1, et in Joann. cap. 1. Hic conceptus interior, quem alicubi vocat speciem S. Thom. ut in I Sent. distinc. 27, quaest. 2, art. 2, aliquando conceptionem rei intellectae, ut I cont. Gent. cap. 11 et intentionem [Col. 0962D] intellectam, ut IV cont. Gent. cap. 11, et conceptionem intellectus, ut eod. lib. c. 12, proprie et propriissime dicitur verbum, quia mediante illo anima loquitur; S. August. d. cap. 10. Est enim in mente dictio vera et propria, atque locutio, et proprium ac verum dicere et loqui, quod est intelligere; et consequenter verum et proprium verbum, ipse videlicet mentis conceptus, multo id quidem magis verum ac proprium, quam vocale verbum; et nomen verbi praecipue mentis conceptum significat, ut docet S. Augustinus ubi supra. Ob id periculo non vacaret illa positio, qua quis assereret conceptum mentis non esse proprie Verbum; quoniam Verbi nomine in ea significatione, qua significat notitiam, significat quoque Dei Filium. Si ergo improprie significaret conceptum, improprie quoque significaret Dei Filium, ac proinde Filius Dei improprie esset Verbum, et consequenter non esset Verbum: [Col. 0963A] quae sunt haeretica, et contra illud Joann. I: In principio erat Verbum, etc. S. Thom. in I Sent., distinct. 27, quaest. 2, artic. 1, docet absque omni dubio confitendum esse, Dei Filium esse Verbum, et proprie Verbum dici; et p. p. quaest. 34, art. 1. ad primum asserit errorem esse Arrianorum, negare filium Dei proprie Verbum esse. Jam quomodo Verbum increatum in mente divina producatur, docet idem ille totius divinae pariter atque humanae sapientiae vertex S. Thom. IV cont. Gent. cap. 11: plures videlicet esse intelligendi modos, atque gradus, ut plures sunt gradus intellectualis vitae. Nam intellectus humanus licet se ipsum intelligere possit, tamen suae cognitionis initium ab extrinseco sumit, quia non intelligit absque phantasmate; ergo in angelis est perfectior intelligendi modus, quorum intellectus ad sui cognitionem non procedit ex aliquo exteriori: sed per se cognoscit se ipsum. Abest tamen aliquid omnimodae et absolutae perfectionis, quia licet intentio intellecta sit eis omnino intrinseca, non tamen [Col. 0963B] ipsa intentio intellecta est eorum substantia, quia non est idem in eis intelligere et esse. Ultima igitur perfectio vitae competit Deo, in quo non est aliud intelligere, et aliud esse: unde oportet, ut intentio intellecta a Deo, id est, Verbum ipsius, sit ipsa divina essentia. Igitur in Deo se ipsum intelligente est Verbum Dei, quasi Deus intellectus, sicut verbum lapidis in intellectu est lapidis intellectus. Quia vero intellectus divinus non exit de potentia in actum, sed semper est actu existens, necesse est, ut se ipsum semper intellexerit; et ex hoc quod se ipsum intelligit, oportet ut Verbum ipsius sit in ipso, et sic Verbum Dei semper in Deo extitisse, et ideo coaeternum illi esse. Rursus, cum intellectus divinus non solum sit semper actu, sed etiam sit ipse actus purus, oportet, ut substantia intellectus divini sit ipsum suum intelligere, quod est actus intellectus: esse autem Verbi interius concepti, sive intentionis intellectae, est ipsum suum intelligi, idem ergo esse [Col. 0963C] est Verbi divini, et intellectus divini, et consequenter ipsius Dei, qui est suus intellectus: esse autem Dei, est ejus essentia, vel natura, quae idem est, quod ipse Deus. Verbum igitur Dei est ipsum esse divinum, et essentia ejus, et ipse verus Deus. Denique productio Verbi in mente divina est propriissime generatio, et Verbum productum propriissime Dei filius, ut demonstratur ex definitione generationis proprie dictae, quam elicit S. Thom. p. p. quaest. 27, art. 2 ex Aristot. VIII, Ethic. et VII Metaphysic. Generatio enim est origo viventis a principio vivente conjuncto in similitudinem naturae. At vero in divinis Verbum divinum vivum procedit a Patre vivo, et reperitur ibi principium conjunctum cum generante et genito; nam essentia divina, quae Patri est intima, et radix generationis, conjungitur, sive potius communicatur eademmet filio genito. Et Verbum procedens procedit secundum rationem similitudinis, quia conceptio intellectus est similitudo rei intellectae: et in eadem natura; nam in Deo idem est [Col. 0963D] intelligere et esse. Ibi igitur propriissime Dei filius ac multo magis filius, et generatio, quam in rebus creatis. Nam sicut edocet S. Thomas p. p. quaest. 13, art. 5 et 6, quoniam aliqua reperiuntur in Deo, et in creaturis, nobiliori et perfectiori modo sunt in Deo, et prius dicuntur de eo.
Merito igitur sermo et Verbum Dei dicitur. Sermo quidem, Sapientiae XVIII, Joann. XVII, et a Patribus Tertulliano adversus Prax. Cyprian. adversus Judae. lib. II, cap. 1 et 5, qui referens illud Joann. I: In principio erat Verbum, pro Verbo, ponit, Sermonem; et August. qui illud enarrans Joann. XVII: Sermo suus veritas est, etc. docet nihil referre utrum Sermonem dicamus, an Verbum; et Hilario, qui nunc Verbum, nunc Sermonem vocat in libris de Trinit., Hieron. item super Epist. ad Ephes. Congruentius tamen Verbum vocari videtur, quam sermonem, quoniam Verbum proprie unam rem, et unicam vocem [Col. 0964A] significat; sermo vero unicam et plures. Ergo ad ostendendum Dei filium esse unicum et simplicissimum, quatenus Deus est, congruentius Verbum appellatur, quam sermo.
Nostri spiritus dissolubiles sunt, quia mortales sumus. Hic per spiritum putarim flatum intelligi; nam de sermone et locutione dicere pergit: de animis quidem nostris illud asserere non est censendus, qui ubique illos doceat esse immortales.
Quanto magis Dei vocem, etc. Sic paulo infra: Si quis miratur ex Deo Deum prolatione vocis, etc. Omnes ejusmodi locutiones cavere oportet. Loca, quae profert Scripturarum, de ore cordis et mentali verbo loquuntur.
Quorum alterum, qui posterius regnavit, Trojanae urbis excidium centum et quadraginta annis antecessit. Haec lectio, quae in uno Vaticanorum habetur, procul dubio vera est ac germana lectio; et in eo quidem quod dicit, Trojanum excidium ante Salomonem extitisse, (nam de numero annorum postea dicam, [Col. 0964B] cunctis chronographis, et Lactantio ipsi consentiens), cum altera lectio fere omnium aliorum mss. et impressorum, quae habet quorum alter, etc., contrarium sensum efficiat, dicatque Salomonem extitisse ante Trojanum excidium, quod sane historiae temporum, et ipsius Lactantii sententiae alibi expressae valde adversatur. Ille quidem extremo primi horum librorum ab excidio Trojano ad ea tempora, quibus haec ille scribebat, computabat annos mille quadringentos et septuaginta: scribebat autem, ut supra ostendimus, anno a Christo nato trecentesimo secundo. Quare si ex ea summa annorum mille et quadringentorum septuaginta subtrahas annos ducentos et sexaginta novem, qui fluxerunt a morte Christi ad Lactantii scriptionem, profecto unus annus superque mille et decem ab excidio Trojano ad Christi Domini obitum secundum Lactantii supputationem interfluxerint. Jam vero si vulgatam lectionem sequare, addasque huic summae annos centum [Col. 0964C] et quadraginta, quos fluxisse velis a Salomone usque ad Trojanum excidium, totum tempus, quod a Salomone ad Christi excessum fluxit, unius fuerit ac praeterea mille et trecentorum quadraginta annorum; quod utique cum dicto Lactantii vehementer pugnat, asserentis infra cap. 16 et 18 hujus libri, ut ibi dictum est in notis, a Salomone ad obitum Christi nonnisi mille ac decem annos cucurrisse. Contra vero si nostram lectionem amplexus dictae summae unius superque mille et ducentorum annorum subtrahas annos centum et quadraginta, quos a Tro jano excidio ad Salomonem usque fluxisse contendimus, omnia sibi invicem Lactantii dicta consentire videbis, et summam effulgere unius anni, superque mille et sexaginta annorum, qui a Salomone ad Christi Domini obitum juxta Firmiani sententiam interfluxerint. Nec tamen mirere, quod plures anni emergant, nempe unus et quinquaginta supra dictam summam annorum mille et decem, quae d. cap. 16 continetur; nam utrobique idem fere tempus designari [Col. 0964D] intelliges, si animadverteris, hic quidem curriculum annorum fieri, ab excidio Trojano usque ad natalem diem Salomonis, et ab eodem natali usque ad Christi obitum: ibi vero non ab ortu Salomonis, sed a tempore quo jam regnabat, et prophetiam illam, quam ibi recitat Firmianus de Christo, enuntiabat sumi annorum exordium usque ad Christi Domini obitum volutorum. Salomon autem regnavit annis quadraginta, ut ex Sacra Scriptura constat, in tertio Regnorum cap. II, et secundo Praetermissorum c. IX, ex Josepho VIII Ant. cap. 7, et Lactantio inf. c. 13. Vixit quatuor et nonaginta, ut idem Josephus tradit cap. 7, ita ut ab ortu Salomonis usque ad prima tempora, quibus ille de Christo fuerit vaticinatus, sane quidem unus ille et quinquaginta anni fluxisse potuerint, et insuper anni tres. Ex quibus ita omnino scripsisse Lact. verisimillimum est, non autem alio modo memoriae lapsu, sicut Vives censuit ad cap. 20 [Col. 0965A] lib. XVIII Civit. S. August., et hic Thomasius in notis. A Trojano excidio ad Lactantii scription., anni. 1470 E quibus demptis, qui a morte Christi ad Lact. script. interfuerunt, annis. . . . . . 269 Remanent ab excidio ad Christi obitum. an. 1201 Quibus additis a Sal. ad excid. juxta hic vulg. lectionem annis. . . . . . . . . . . . . . 140 Fient a Salom. ad Christi obitum anni. . . . 1341 Contra Lactantium, qui inf. c. 16 a Salomonis prophetia usque ad Christi obitum computat annos. . . . . . . . . . . . . . . . 1010 Rursus ab excidio ad Christi obitum an. . . . 1201 E quibus subtractis, qui ab excidio ad Salomonis ortum fiunt, juxta hujus loci germanam lectionem, annis. . . . . . . . . . 140 Remanent ab ortu Salomonis ad Christi obitum [Col. 0965B] anni. . . . , . . . . . . . . . . . . . 1061 E quibus subtractis, qui ab ortu Salomonis fuerunt usque ad tempus quo prophetabat, annis. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 Remanent a tempore prophetiae Salomonis ad Christi obitum anni. . . . . . . . . . . 1007
Centum et quadraginta annis antecessit. Chronologi non consentiunt; Euseb. enim annis 170; Glarean. 147.
Verbo Dei. Tertullianus: Cyprianus sermone Dei.
Et spiritu oris ejus. Ald. et Plantin. et in spiritu, etc. Ego retinui lectionem Florent. edit. quam habent Septuag., Vulg. et Cypr. Sed Tertull. adversus Prax. et alibi, et Spiritu ipsius.
Verbum bonum. Tertull. II, adv. Marcion., Cyprian. II Testimon. cap. 3, sermonem bonum.
Item Salomon, etc. Profertur hic locus ex cap. XXIV Ecclesiast. qui liber cum non sit Salomonis, [Col. 0965C] sed Jesu Sirach, ut ex prologo illius libri in Bibliis apparet, illorum tamen temporum consuetudo obtinuit (quod notat S. August. lib. XVII Civit. c. 20) , ut Salomonis diceretur, vel propter eloquii similitudinem, vel quia ex Salomonis sententiis collectus videretur. Ideo non solum a Lactantio citatur sub nomine Salomonis, sed etiam ab aliis Patribus, Cypriano, qui hunc eumdem locum profert. II adv. Judae. cap. 1, Clem. Alexand. VII Stromat., Basil. contra Eunom. lib. IV, Nazianz. Orat. 8 et quamplurimis aliis; concil. item Carthagin. III, cap. 43.
Ego, inquit, ex ore Altissimi prodivi ante omnem creaturam. Cum Lactantio concordat Cyprianus: lectionem vero Septuaginta, qui habent, Ego ex ore Altissimi prodivi, nec plura, exhibet S. Ambrosius lib. IV de Fid. cap. 4, Vulg.: Ego ex ore Altissimi prodivi primogenita ante omnem creaturam.
Ego in coelis feci ut oriretur lumen indeficiens. Haec non habentur apud Septuaginta, sed in Vulg. et apud Cyprian.
[Col. 0965D] Et nebula texi omnem terram. Ita et Cyprianus: at Septuaginta, et sicut nebula obtexi terram; Vulgata, Et sicut nebula texi omnem terram.
Ego in altis habitavi. Quod apud Septuaginta legitur, ἐν ὑψήλοις, ita effertur a Lactantio, in altis. Cypr. cod. variant; nam quidam sic habent: quidam vero in altissimis, et versio recens latina, ex Septuag. et Vulg.
Et sine ipso factum est nihil. Hic punctus fit: et deinde sequitur, sed melius Graeci, cum ita novem Vaticani et omnes impressi: duo vero ex iisdem Vatic. et sine ipso nihil factum est. Hic punctus; et deinde, sed melius Graeci, etc. Unus autem etiam Vatic. et sine ipso factum est nihil: hic duo puncta fixa sunt et deinde sequitur continenter, Quod factum est in ipso vita erat. Hic rursus punctus et deinde sequitur, sed melius Graeci, etc., ex quibus lectionibus satis perspicue intelligi posse videtur, ita locum illum [Col. 0966A] Evangelii Joannis a Lactantio fuisse interpunctum et lectum, et sine ipso factum est nihil. Quod factum est in ipso vita erat, ut illa, quod factum est, non ad illa priora, et sine ipso factum est nihil, sed ad posterioris coli verba, in ipso vita erat, pertinere censuerit, contra quam putaverunt Chrysostom., Theophil., Eutym. Chrysost. enim 4 Homil. in Joan.: Cum dixerimus, inquit, sine ipso factum est nihil, non id perfecto puncto notemus: at haeretici opinantur; hi enim cum velint spiritum creatum esse, sic legunt: Quod factum est in ipso vita erat. Verum nulla profecto ratione haec intelligi potest oratio. Theophilact. in Commentariis: Pneumatomachi, qui Spiritum sanctum negant Deum, hanc particulam sic legunt, et sine ipso factum est nihil. Deinde hoc loco facto puncto, legunt quasi ab altero principio, quod factum est in ipso, etc., et interpretantur locum istum juxta suam mentem, dicentes, quod hoc loco Evangelista de Spiritu sancto disserat, dicens, quod factum est in ipso, hoc est Spiritus sanctus, vita erat. Hoc autem dicunt [Col. 0966B] Macedoniani, conantes ostendere Spiritum sanctum esse Creaturam, et enumerare cum iis, quae facta sunt. Nos autem non sic: sed puncto facto postquam dixit, quod factum est, novum principium legimus, in ipso vita erat, etc. Eadem fere Eutymius. At vero quantumvis punctum statuas post verbum nihil, locus ille minime patrocinatur errori, nec quicquam facit pro haereticis; et quidem hoc modo legunt Cyrillus, August, et S. Thom. p. p. quaest 18, art. 4, et Bibl. Complutens. ut quidam referunt, licet omnes codices Bibliorum bibliothecae meae, praesertim excusi Romae Sixti V jussu anno 1593, prorsus habent sicut Chrysostomus.
Et sapientia Dei. Quod sapienter excogitatur, dicitur sapientia alicujus: in Deo autem, ut docet S. Thom. IV contra Gent. cap. 12, oportet sapientiam dici ex eo quod se ipsum cognoscit. Sed quia non [Col. 0966C] cognoscit se per aliquam speciem, sed per essentiam, imo idem ipsum ejus intelligere est ejus essentia; ideo sapientia Dei habitus esse non potest: sed est ipsa Dei essentia. At Dei filius est Verbum, et conceptio Dei intelligentis se ipsum; ipsum igitur Dei Verbum, tanquam sapienter mente divina conceptum, proprie Dei sapientia dicitur.
Hunc sermonem divinum ne philosophi quidem ignoraverunt. Quorum testimonia profert August. Eugubin. lib. I de Perenni philosoph. cap. 23 et seqq.
Et homini, quem induerat, quem gerebat, etc. Familiares sunt Patribus ejusmodi locutiones, ut dicant Verbum divinum assumpsisse, induisse, gessisse hominem. Nam ita loquitur Cyprian. in fine libri de Idolor. vanitate, August. in lib. de Fide cont. Manich. in principio capitis 26, Hilar. X de Trinit. circa med. Quae tamen locutiones non sunt proprie accipiendae, ut dicamus hominem assumptum, [Col. 0966D] quia ejus natura est assumpta, et quia assumptio terminata est ad hoc, ut filius Dei sit homo; alioqui falsa est et haeretica haec positio simpliciter et proprie sumpta, Dei filius hominem induit, assumpsit, gessit. Rationem affert S. Thom. in III p. quaest. 4, art. 3. Nam hoc nomen, homo, significat humanam naturam in concreto, ut scilicet est in aliquo supposito; et ideo sicut non possumus dicere, quod suppositum sit assumptum: ita non possumus dicere quod homo sit assumptus. Subdit ibi S. Thom. verba Felicis papae et Mart. in concilio Ephesin.
Post annos quadringentos et triginta. Ita leg. non ut in Ald. et Florent. trecentos triginta. Nam illum numerum habent optimi cod. B. T. P. 9 Vatic. et Theoph. in lib. de Temporib., quin etiam Scriptura sacra tam Septuag. quam Vulgatae editionis cap. XII Exod., et Paulus ad Galat. III. Verum enimvero non ipsi tantum anni servitutis, qua pressi Hebraei fuerunt [Col. 0967A] in Aegypto, sed etiam mansionis eorum in terra Chanaan computandi sunt, ut initium fiat a septuagesimo quinto anno nativitatis Abrahae, quando ipse ingressus est terram Chanaan, ut notat Hermannus Conradus in Chronic. in Jacob., et Magister historiae Scholast. Exod. XXVII. Nam apud Septuag., quorum editione utebantur Patres, sic legitur c. XII Exod.: Habitatio autem filiorum Israel, quam habitaverunt in terra Aegypto et in terra Chanaan anni quadringenti triginta: quem locum ita refert S. Aug. in Quaest. quaest. 47, ubi etiam de hoc annorum numero disputat Suidas in Μωῦ, et Beda.
Quo rursus esuriente, coelestis alimenti pluvia descendit. Alio ordine narratur hic historia, quam in Scriptura; nam prius fame vexati sunt. Exod. XVI.
Aureum caput bovis, quem vocant Apin, etc. Hoc etiam illis exprobratur in Psalm. CV: et fecerunt vitulum in Horeb., etc.
Amiserunt vetus nomen Hebraei. Qui ab Heber abnepote Noae per Sem ita vocabantur secundum Josephum [Col. 0967B] lib. I Antiquit. cap. 14, Euseb. in Chronic. in principio, August. XVI Civit. c. 11, Suidam, Isidor. lib. IX Orig. cap. 2, sub num. 40.
Et quoniam princeps examinis eorum Judas erat, Judaei sunt appellati. Judam nullum equidem comperio praefuisse populo Judaeorum post Moysen; nam Judas, de quo scribitur in I cap. Judic., Dixitque Dominus, Judas ascendet, etc., ab Hebraeis et Josepho lib. V Antiq., cap. 1, non habetur ibi pro nomine alicujus individui, sed pro patronymico de tota tribu, e qua sumptus est Othoniel. Dicunt itaque Judam, id est, tribum Juda cum tribu Simeon, cepisse regem Hebronis Adonibezech, etc. Judaeos itaque a Juda Israelis filios dictos vulgo malunt. Vid. Euseb. in Chronic., Isidor. ubi supra.
Sub imperio Tiberii Caesaris; cujus anno quintodecimo, id est, duobus Geminis Consulibus, etc. Is est annus Christi Domini trigesimus primus, ut apud Euseb. et omnes passim chronographos; quo fit, ut Lactantius [Col. 0967C] Salvatorem passum fuisse dicat anno aetatis suae trigesimo expleto. Ita quoque Tertullianus adversus Judae., Clem. I Stromat., African. V Annal., Hieron. in Daniel. cap. IX et epist. 22, August. XVIII Civit., c. 54, et lib. XXII, cap. 15, et ad Hesych., epist. 80, Oros. lib. VII, Cassiodor. de Consul. Alii malunt anno aetatis suae trigesimo primo, ut Apollinar. Laodicen. episcopus apud Hieronymum, sup. IX cap. Daniel., Cyrillus ad cap. XXIX Esai., Philastr. de Haeres., Sever. II Hist. et alii recentiores relati a Joann. Lucid. in libro de Vero die Passion., cap. 9. Trigesimo secundo, et praeterea paulo plus tribus mensibus, fuit aliorum opinio, quam tuetur valide Benedictus Perer. in Comment. ad Daniel. lib. II, in Disput. de 70 hebdomad. quaest. 7. Sed trigesimo tertio, et tribus mensibus, sensit Bed. de Ration. temp., cap. 45, Albert. Magn. in epist. Dionys. Areop., Onuphr. in Fast. et Chronic., Baron. Cardinalis I Annal. Denique quinquagesimo circiter anno nonnulli alii asseruerunt, ut refert S. Augustinus II de Doctr. Christ., cap. 28. [Col. 0967D] Quam opinionem ab omnibus refutatam quidam attribuunt Irenaeo II adversus Haeres., cap. 39 et 40; alii dicunt, affictam ei, et de impostura dubitant, ut Cardinalis, ubi supra.
Ante diem decimam kalendarum aprilium Judaei Christum cruci affixerunt. Sic quidem habent B. T. P. et 8 Vatic. quamvis in aliquibus impressis legatur Ante diem septimam, etc. Lectionem retinui pluribus et melioribus exemplaribus probatam. Hunc Lactantii locum, ne quem sua laude privemus, longa et pulcherrima disputatione enarravit Marcellus Francolinus in Tractat. de Tempor. Horar. Canon., cap. 73 et 74, quem compendio referemus. Per illa, Ante diem decimam kalendarum, Lactantius intelligit, non diem undecimam kalendarum, ut Paul. Middelburg. quinto Paulin., pag. 2, c. 4, et Thomasius in Notis ad hunc auctorem putaverunt: sed diem ipsam decimam ante kalendas aprilis; in qua locutione computati intelliguntur [Col. 0968A] utrique dies extremi, id est, dies qui describitur, et ipse kalendarum dies, ut recte ipse Marcell. notat d. c. 73, num. 18, refutata objectione de § Ante diem in leg. Anniculus amittitur, D. de verb. signif. et eodem § egregie explicato. His igitur verbis Lactantius putavit, Christum Dominum passum fuisse die vigesima tertia mensis martii. Idem sensit Theophil. Caesarien. vicinus apostolorum temporibus in epist. synodic. de Paschate, quae impressa legitur inter Opera Bedae, tom. II, in fin., ut adversus Middelburg. et Thomas. probat Marcell., cap. 73, num. 19 et cap. 74 in princip. Idem quoque sensit Euseb. Caesariensis in omnimod. Historia Canon. Chronicorum, cujus extat fragmentum apud Anastasium Antioch., lib. Variar. quaest., ut refert Turrian. in explanatione cap. 6 lib. II Constit. Apostolicar. Clementis Romani, et apud eumdem Marcell. Idem et S. August., Serm. 22 de Tempor., qui est de Nativ. Domini 18, Beda, de Ratione temp., cap. 65, in Chronic., Ado Viennen. in Chronicor. aetate prima in principio, Anselm. [Col. 0968B] II de Imag. Mund., cap. 17, Nicaetas et Graeci omnes, et alii quos refert Middelburg. II p., Paul. lib. V, cap. 1 et 2. Jam alias sententias recenseamus, quoto cujus mensis die passus fuerit Dominus. Hugolinus Martell. in lib. de Ann. integr. restitut., cap. 19, refert ex S. Augustino quosdam asseruisse Dominum passum fuisse nonis martii, id est, septima die martii. S. Epiphan., Haeres. 50, contra Tessarescaedecat. ait, se invenisse Acta Pilati, in quibus Pilatus indicabat, non ante octavum kalendas aprilis, ut Tessarescaedecatitae citabant, sed ante decimum quintum kalendarum earumdem, id est, decimo octavo die martii Dominum obiisse. At ipse Epiphanius d. Haeresi 50 et 51, cont. non suscip. Evang. Joan. et Apocalyp. putat, die ante decimum tertium kalendas aprilis, qui est ipse tertius decimus kalendas aprilis, id est, vigesimo die martii. Duodecimo kalendas aprilis, id est, vigesima prima die martii auctor Expositionis super Matth. cap. XXVII inter Opera Anselmi. Die vigesima [Col. 0968C] tertia martii Lactantius, et alii, ut supra. Die vigesima quinta martii, qua etiam incarnari dignatus est, scripsit Tertull., lib. cont. Judae. circa med. Chrysost., serm. de Nativ. Joan. Bapt. August. XVIII Civ. cap. ult. et de Trinit., cap. 5, et alibi, Beda, Usuard., Wandelbert, et alii in Martyrologiis. Beda rursus in lib. de Ratione Temp., cap. 28, tradit idem sensisse quamplures Ecclesiae magistros; Cyrill. in epistola ad synod. Carthagin., S. Thom. super Joan. cap. II lect. 3, S. Antonin. in Chronic., tit. 5, cap. 7, et alii innumeri: quo facile apparet, magis receptam esse hanc opinionem. Die vigesima sexta martii putavit Victorinus Lemovicen., antiquus doctor, et supputator egregius, et alii quorum meminit Beda de Ration. Temp., cap. 59, Francisc. Maurolic. in Martyrol., Onuph. in Chronic. Eccles. Die trigesima martii, fusa disputatione, aliorum omnium reprobatis opinionibus, probavit Middelburg. II part. Paul., lib. XIV, cap. 2. Die secunda aprilis etiam nonnulli, ut refert Martell. de An. integ. rest., cap. 19. [Col. 0968D] Aprilis tertia, Rogerius Baccon, Joan. de Muris, Paul. Burgen., Abulens., Lucid., Pontac., Zarlinus, et plerique recentiores. Aprilis undecima Joan. de Monte regio, quem refert Middelburg. II p. Paul., lib. V, cap. 1 et 2. Tot sunt ac tam variae de die passionis Dominicae scriptorum opiniones, ut merito quis admiretur, et magnum quoddam arcanum Dei putet, diem incarnationis ejus tunc uni Virgini matri cognitam, Nativitatis autem paucissimis, deinceps tamen utramque toti Ecclesiae innotuisse: Passionis vero diem in amplissima et celeberrima urbe obitae, principibus viris ac populis conspirantibus, Romano praeside judicante, judicii executionem indigenis atque advenis palam inspectantibus, coelo atque universis elementis horrifica signa, et longe omnium post hominum memoriam admiranda praebentibus, et toto vulgata orbe terrarum, adhuc tam parum compertam et cognitam esse.
Misi ad vos, etc. Ita fere etiam apud Cyprianum adversus Judae., lib I, cap. 2.
Convertatur unusquisque a via sua mala. B. habet unusquisque vestrum; quanquam τὸ vestrum abest a Bibliis et a Cypriano.
Post corpus suum. Ita legitur in B. T. P. et apud Septuaginta hic, et in Vulg., cap. XIV, III Reg. Locus autem iste petitus est ex cap. IX lib. Nehemiae, qui secundi libri Esdrae nomine circumfertur. Vulgata hic habet; post terga sua; Cyprianus, qui hunc eumdem locum profert sub Esdrae nomine,, post dorsum suum; recentiores editiones Lactantii, post cor suum.
Aemulando aemulatus sum Domino. Eodem prope modo refert Cyprianus d. cap. 2.
Et remansi ego solitarius. Sic quoque Cyprianus: at Septuaginta, cum quibus Vulgata concordat, et relictus sum ego solus. Graece autem habetur, μονότατος.
Et quaerunt animam meam auferre a me. Sept. et Vulg. et quaerunt animam meam ad tollendam eam, [Col. 0969B] sive, ut auferant eam. Cyprianus ubi supra, et quaerunt animam meam auferre eam.
Et sacrificium acceptum non habeo. Rectius Cyprianus 1 Testimon. adversus Judaeos, cap. 16: acceptum non habebo, quia tam apud Septuag. quam in Vulgata, legitur non suspiciam; et Tertullianus contra Judaeos, non recipiam, vel non accipiam.
Clarificabitur. Graece est δεδόξασται clarificatum est; et ita apud Tertullian. et Cyprian. adversus Judaeos.
Apud gentes. Sicut Cyprianus. Septuaginta, ἐν τοῖς ἔθνεσι sicut in Vulgata, in gentibus. Tertullianus, in omnibus gentibus.
Serviet mihi. Septuag., Vulg., Tertull., Cyprianus, servivit mihi.
Venio colligere, etc. Ita refert ad verbum Cyprian.
Claritatem meam. Septuag. et Vulg. gloriam meam.
Et mittam ex his conservatos in gentes, etc. Saepe Patres non ad verbum proferunt loca Scripturarum, sed compendio et παραφραστικῶς, iis tantum excerptis, [Col. 0969C] quae satis sint ad eorum institutum. Id saepiuscule factitare solet Firmianus, ut ego suis locis notabo; et hic quidem paucula quaedam omittit, quae reperiuntur apud Septuag. et in Vulg.
Ut ingratus in Deum populus in errorem maximum induceretur. Neque tamen inductio ipsa, vel permansio Judaeorum in errorem, in Deum tanquam in causam est referenda. Vid. Notata ad cap. 20 hujus libri pertinentia ad materiam reprobationis.
Quem ipsi Judaei serra confectum crudelissime necaverunt. Hoc tradidit Tertull. de Patientia, Origen., homil. 1 in Psal. XXXVII, auctor libri adversus Judaeos qui insecuti sunt Christum, inter opera Cyprian., Chysostom. in cap. XIX Matth., Magister Historiae Scholast. in historia quarti Reg., c. XXXII.
Filios genui. Ita Tertull. de Oration. et Cypriani codices multi initio libri de Oration. Dominic. et de Zelo et Livor., et versio latina ex Septuag., quamvis al. apud eumdem Tert. et Cyprian. reperiatur, generavi.
Et populus meus me non intellexit. Ita Tertull. V, [Col. 0969D] adversus Marcion. et Cypr. de Orat. Dominic., quamvis I Testimonior. cap. 30 habeat, et populus meus non intellexit. In multis quidem codicibus, pro μὲ, haberi μοῦ, notatur ad latinam versionem ex Septuag. qui quidem habent, et populus me non intellexit. Et ita eos scripsisse affirmat S. Hieronym., non ut ait Pamel. ad Cyprianum, de Orat. dominica: Et populus meus non intellexit. Lectionem Septuaginta secuti sunt Tertull. III et IV, adversus Marcion., Basilius, atque Cyrillus.
Incassum facta est metatura: falsi scribae, et confusi sunt; sapientes trepidaverunt. Quod hic dicitur, metatura, et apud Cyprianum I Testim., cap. 3. Graece in Bibliis est σχοῖνος, quae vox proprie juncum significat. Quamobrem recens versio latina Bibliorum ex Septuaginta sic habet: frustra factus est juncus mendax scribis; confusi sunt sapientes, et perterriti, etc. Ibi autem juncus, pro calamo et stylo accipitur; nam [Col. 0970A] juncis marinis olim scribere soliti erant veteres; et ideo S. Hieron. in Vulg. clarius vertit: Vere mendacium operatus est stylus mendax scribarum: confusi sunt sapientes, perterriti, etc. Significat quoque funem, quod scilicet ex ulva, et junco, ut tradit Plin., funes necterentur: unde et factum est, ut per quamdam μετάληψιν etiam mensuram per funem, σχοῖνος significat; nam funibus agros metiebantur veteres, ut ex Isidoro patet Orig. lib. XV, cap. 14, et ab Hebraeis fluxit mos iste: Amos VII: et humus tua funiculo metietur; Psalm. LXXVII: et divisit eis terram in funiculo distributionis. Funiculus autem hic geometricus arvipendium vocabatur. Glossarium, Arvipendium, σχοῖνος γεωμετρικὸς_ et terra illa, quam mensi essent, dicebatur σχοίνισμα, ut ex auctore etymologici constat. Quin etiam apud Herodotum, σχοῖνος pro mensura terrae persica accipitur. Ad ultimam igitur hujus nominis significationem respexerunt, qui hoc loco quod graece legitur σχοῖνος, latine metatura transtulerunt, ut hic Lactantius, et Cyprianus, qui locum hunc ita [Col. 0970B] profert: Incassum facta est metatura falsa; scribae confusi sunt, sapientes trepidaverunt, etc. Ex quo apparet minus recte illum a Lactantio translatum, atque distinctum; non enim falsi scribae dicuntur in Bibliis, et apud Cyprianum, sed metatura falsa scribis, vel scribarum. Graece quidem habetur σχοῖνος ψευδὸς_ et scribae, in Bibliis non conjungitur cum confusi sunt, ut apud Lactant. et Cyprian., sed cum metatura falsa.
Quod si animalia quaedam vento et aura concipere solere omnibus notum est, etc. De Equabus id videlicet proditum est ab Homero, XX Iliad.; Virg., III Georg.; Silio, lib. III et XVI; Varr. II, de Re rustic., cap. 1; Columel., lib. VII, cap. 25; Plin., lib. IV, c. 22; Solin., lib. III, cap. 26 et 47; Justin., Hist. initio libri XLIV, lib. VIII, cap. 42, lib. XVI, c. 45; Martian. Capell., lib. VI, c. de Divisione terrae.
Infirmatus est uterus Virginis, etc. Hic Salomonis [Col. 0970C] locus fortasse exciderit ex iis libris, quos composuisse illum tradit Scriptura III Reg., cap. IV, in fin.; nunc vero desiderantur. Porro dixerim, vel hunc locum non ex ullo canonicorum Scripturae librorum excidisse, vel non a Salomone de Maria Virgine prolatum esse, cum certum sit beatissimam illam atque sanctissimam nullum ex Conceptione, aut Nativitate Salvatoris damnum aut dolorem sensisse, cujus contrarium hinc videtur inferri. Nam dicitur Esai., XXXV: Germinans germinabit sicut lilium, et exultabit laetabunda, et laudans. Id quoque asseruerunt sancti Patres, et DD. omnes; Cypr. de Operib.; Card. in nat. Christi; S. Zeno episcop., serm. 6 de Nat.; S. August., serm. de Assump.; S. Thom., III part., quaest. 35, articulo 6, ad prima.
Concipiet in utero. Sic Luc., I, ex hoc loco Esai. Tertull., III, adversus Marcion. et de Trinit., Cypr. epist. 9, juxta editionem Morellii, et alias antiquiores; quamvis juxta edit. Manutii, quam ibi probavit et recepit Pamelius, et II Testimon., c. 9, et Ambros., [Col. 0970D] lib. I de Cain et Abel, cap. 3, habeant, in utero accipiet, quod magis accedere putavit Pamelius ad lectionem LXX, qui habent ἐν γασρὶ λήψεται_ et ita apud eos olim quoque lectum testatur S. Hieronym. de opt. genere interpretandi. Verum si propriam significationem verbi concipio expendamus, non ei frustra τὸ in utero reducitur, neque differre, utrum dicamus concipiet in utero, vel accipiet in utero. Non enim verbum concipere, absolute positum, accipere in utero significat, sed simpliciter apprehendere; et ideo interpretes etiam in latina versione graecorum Bibliorum cum ipsis LXX, recens edita illud λύψεται, non accipiet, sed ut Lactantius, et alii supra relati, transtulerunt concipiet. Aldina editio et Plantiniana hic habent in uterum. Ego secutus sum Florentinam Juntarum, in utero, quae cum Tertulliano concordat, Cypriano, aliis. Vulgata editio apud Esaiam simpliciter legit concipiet.
Et vocabis nomen ejus Emmanuel. Ita plerique Lactantii [Col. 0971A] codices habent, t etiam Tertullianus adversus Judae. et Cyprian. d., cap. 9, et Hieron. ad Pammach. de opt. gener. interpret., Florent. editio Juntarum hic habet, vocabitur, cum Vulg. et Cambronen. Codice Cypriani d. epistola 9, ut testatur ibi Pamel. Sed Septuaginta cum Aquila, Symmach. et Theodot., teste S. Hieron., transtulerunt, vocabis; et ita legunt plerique veterum, quamvis Chrysostomus in commentariis ad Esai. et in Psal. XLIV, et Cyrillus mavelint cum Evangelista Mattheo καλέσουσι, vocabunt.
Ipsi autem non crediderunt, etc. Hic locus paulo aliter legitur, quam in Lactantio, tum apud Septuaginta, tum in Vulg. Apud Septuaginta: Ipsi autem non crediderunt, et exacerbaverunt Spiritum Sanctum ejus, et conversus est eis in inimicitiam: ipse pugnavit contra eos, et recordatus est dierum antiquorum. Ubi est, qui eduxit e mari pastorem ovium? etc. Vulg.: Ipsi autem ad iracundiam provocaverunt, et affixerunt Spiritum Sancti ejus, et conversus est eis in inimicum, et ipse debellavit eos, et recordatus est dierum [Col. 0971B] saeculi Moysi, et populi sui. Ubi est, qui eduxit eos de mari cum pastoribus gregis sui? etc. Videmus in utrisque Bibliis haberi, non de terra, ut in Lactantio, sed de mari, ut est in Hebraeo. In caeteris tamen versionibus scriptum esse, ut apud Lactantium, ἐκ τῆς γῆς, notatur ad versionem latinam ex Septuag.
Exultent coeli desuper, etc. Hic Lactantius aliquid commune habet cum Septuag. et aliquid cum Vulgat. Illi enim: Laetetur coelum desuper, et nubes spargant justitiam; germinet terra, et proferat misericordiam, et justitiam germinet simul. Ego sum Dominus, qui creavi te, etc. Vulg. Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum: aperiatur terra, et germinet Salvatorem, et justitia oriatur simul. Ego Dominus vocavi eum.
Ecce natus est nobis puer, etc. Ita prorsus totum hunc locum refert Cypr. II Testimon., cap. 21, sed apud Sept. quia parvulus natus est nobis; Vulg. parvulus natus, etc. Item Sept. et Vulg. ἐπὶ τοῦ ὤμου, super humerum.
Vocatum est. Septuag. et Aquil. Ignatius epist. ad [Col. 0971C] Antiochen., et Euseb., lib. VII Demonstrat. καλεῖται, vocatur, sicut etiam Iren., IV, adversus Haeres., cap. 66. Vulg., Symmach., Tertullian., κληθήσεται, vocabitur. Theodot. ἐκάλεσε, vocavit.
Magni consilii nuntius. Sic habent et mss. Codices Cypriani, attestante Pamelio, non autem magnae cogitationis, ut quidam impressi; eamque lectionem exhibent Septuaginta, μεγάλης Βούλης, item Tertullianus, Ambros., initio III, in Luc., Hieronym. in Commentar.
Et omnes populi. P. habet, et omnis populus, etc., et ita editio quoque Florentina. Sed ego retinui lectionem Aldinae, Plantin. et meliorum mss. quam habent Sept. et Vulg. et auctor Expositionis symbol. Apost. inter opera Cypriani, et Lactantius ipse ad finem hujus capitis, nullo exemplari discrepante.
Et potestas ejus aeterna, etc. B. et potestates ejus aeternae, quae nunquam transibunt. Sed ego hic quoque priorem retineo mss. optimorum, et excusorum omnium, quae congruit cum Septuag. et Vulg., cum Tertulliano, item et Cypriano adversus Judae., et ipso [Col. 0971D] Lactantio ad fin. capitis.
Sic dicit Dominus Deus Christo Domino meo. Ita quidem Tertullianus saepe, et Cypr. I adv. Judae., c. 21, quae lectio merito damnatur a S. Hieron. in Comment.: Scio, inquit, in hoc capitulo non solum Latinorum, sed etiam Graecorum plurimos vehementer errare, existimantium scriptum esse: Sic dicit Dominus Christo Domino meo, ut intelligatur juxta illud, quod alibi legimus: Pluit Dominus a Domino, et Dixit Dominus Domino meo; neque enim κυρίῳ, quod Dominum sonat, sed Κύρῳ dicitur, id est, Cyro, etc. Septuag. quidem: Οὕτω λέγει Κύριος ὁ Θεός τῷ Ξριστῷ μοι Κύρῳ, Sic dicit Dominus Deus Christo meo Cyro. Et Vulg. Haec dicit Dominus Deus Christo meo Cyro. Hic Cyrus rex Persarum primus fuit, qui postea Judaeos captivos solvit, ut Josephus tradidit, lib. XI Antiquit., cap. 1, et Lactantius supra, cap. 5 et 10.
Et civitates non claudentur. Sic habent Sept. Tertull. [Col. 0972A] Cyprian. Cyrillus. Aliqui malunt πύλαι, id est, portae, ut in Vulg.
Aperiam tibi. Haec apposui ex Bon. Cod. et ex Septuag., quamvis in multis Lactantii exemplaribus desint. Tertull. adversus Marcion lib. IV et V, aperiam eis: sed Hebraeus textus, chaldaeus, graecus, latinus habet ut in nostro.
Tunc sublato de rebus humanis omni malo, aureum saeculum, etc. Hoc scilicet saeculum aureum futurum esse falso credidit illud tempus mille annorum, quod ipse et alii nonnulli commenti sunt, de quo dicemus in notis ad cap. 24, lib. VII.
Sine patris officio virginali utero procreatus est. Observa locum adversus Carpocratitas et Cerinthianos, qui Christum ex semine Joseph fuisse conceptum blasphemabant. Sic supra cap. 12: Sanctam Virginem, etc. et infr. cap. 5, in pr.
Ut mediam inter Deum et hominem. Id est, inter [Col. 0972B] divinam et humanam naturam. Sic infra c. 25: Fuit igitur, inquit, et Deus, et homo inter Deum et hominem medius constitutus, etc. His locis Christus Dominus a Lactantio vocatur medius. At d. cap. 25, mediator dicitur. Differt autem dicere, Christum esse medium, vel esse mediatorem, ut docet S. Bonavent. in III Sentent., dist. 19, quaest. 2. Nam medius dicit convenientiam cum extremis; mediator non tantum convenientiam, sed etiam officium reconciliationis: ille Graecis μέσος est, hic vero μεσίτης, ut ipse Lactantius tradit d. c. 25. Ergo ut ibi scribit S. Bonaventura, Christus dicitur medius inter divinam et humanam naturam, quia concurrunt in eo duae illae naturae sicut in una persona, in quantum est una persona in duabus illis, non in divina tantum, neque in humana tantum, sed in utraque. Dicitur medius alio quoque modo, quia extiterunt in eo proprietates duabus naturis conformes, beatitudo videlicet simul et mortalitas: in ea cum Deo confertur, in hac cum homine.
[Col. 0972C] Substantiam gerens. Substantia hic non est φύσις, id est natura, ita ut intelligatur Christum Dominum gerere mediam substantiam, id est, naturam quamdam quasi tertiam inter divinam et humanam, ex eisdem, divina et humana, confusis simul ac mixtis conflatam et constitutam, ut delirus somniabat Eutyches, in Constantinopolitano et Chalcedonen. concilio sub Leone I, in Hispaliense II, et ab ipsomet Leone, in multis ejus epistolis, praesertim in 14 ad Synodum Ephesinam, et 17 ad Pulcheriam Augustam condemnatus, disputationibusque refutatus a Gelasio Papa, Damasc. III de Fide Orthod., Boetho de Duab. nat., S. Thom. IV, cont. Gent. cap. 35. Quia non unam, sed duas naturas ita gessisse Christum Dominum confitemur, divinam scilicet et humanam, ut utraeque perfectae, impermixtae, atque inconfusae permanserint, et nequaquam altera in alteram sit transmutata; et ideo ex utrisque naturis, et in utrisque naturis Christum consistere profitemur: in utrisque quidem, quia utraeque manent; ex [Col. 0972D] utrisque vero, quia utraque, adunatione manentium, una fit persona Christi, ut concilium ipsum Chalcedonense definit, et fuse docet Boeth. in d. lib. de Duab. natur. Neque etiam hic accipitur substantia, pro οὐσια, id est essentia, vel pro οὐσίασι, id est, substantia: sed proprie pro ὑπόστασι. Nam quae dictio Latinis substantia eadem est Graecis ὑπόστασις. Verumtamen quia proprie, principaliter, et maxime substantiae dicuntur primae substantiae, id est, secundarum substantiarum individua, quae in natura rationali et intellectuali dicuntur supposita, et personae, in hoc proprio accipitur significatu hoc nomen ὐπόστασις, ut individuum, suppositum, personam significet, quemadmodum docet Boethus ubi supra cap. 3, et S. Thomas in III part. quaest. 2, art. 3, ad 2. Ita igitur et substantia. Quare, inquit Lactantius, ut mediam substantiam gerens, id est, ut media persona existens inter Deum et hominem, id est, inter divinam et humanam [Col. 0973A] naturam, quippe quae ex duabus et in duabus naturis consistit modo, quo diximus, nostram hanc fragilem imbecillemque naturam, quasi manu ad immortalitatem posset educere.
Ex utroque genere permixtum, etc. Quaestio fuit olim diu agitata, utrum terminus unionis Verbi increati ad humanitatem esset persona simplex, vel composita; et multi Theologi veteres id non ausi sunt affirmare, ut novimus ex Magist. sentent. in 3, distinct. 2, S. Thom. quaest. 2, artic. 3; Bonav. art. 1, quaest. 2; Scot. quaest. 3; Durand. quaest. 3; Richard. art. 2, quaest. 2; Gabriel. quaest. 1, art. 3; Marsil. quaest. 6, art. 3, dub. 3, Almain., quaest. 1, conclus. 2, Alens. III part., quaest. 6, memb. 2, art. 5, Cajetano in III par. quaest. 2, art. 4, et in I par., quaest. 3, art. 8. Aiebant enim compositionem absolute dictam in suo formali conceptu dicere imperfectionem in utroque componente, et ideo repugnare divino Verbo. Sed facile respondetur id verum esse in aliis compositionibus, in quibus componentia ex [Col. 0973B] sua natura instituta sunt, et ordinata ad componendum; in illis enim componentia perficiunt se invicem, et compositum est perfectius singulis componentibus, et ideo talis modus compositionis dicit imperfectionem. At vero in hac admirabili compositione, Verbum non est natura sua ad hanc, vel ad ullam aliam compositionem ordinatum, quamvis ex gratia sese accommodet ad componendum hunc hominem, in quo non ipsum perficitur, sed humanitas. Nec quicquam suae demitur perfectioni, quia non mutatur nec aliquid suae perfectionis amittit; et propterea hoc compositum simpliciter, seu intensive, non est perfectius altero componentium, scilicet Verbo; quia illud est simpliciter infinitum, in se continens eminenter quicquid perfectionis est in humanitate: extensive autem includit formaliter aliquam perfectionem, quam non includit solum Verbum. Ac denique quamvis esse Verbi secundum se non resultet ex Verbo et humanitate, tamen esse hujus hominis, ut sic ex unione [Col. 0973C] utriusque resultat; nec aliud quidquam est de ratione compositionis aut compositi formaliter loquendo, quam ut sit vere unum ex plurium rerum reali unione resultans. Et haec ratio formalis compositionis non dicit imperfectionem in utroque componerte aut ad summum in altero: reliqua vero, quae imperfectionem important, accidentalia sunt ad rationem compositionis ut sic. Ergo quia, ut dictum est, Christus est unum quoddam ex diversis rebus (et est ratio e S. Basil. sumpta ad fin. II cont. Eunom.) , et ideo negare cogimur, hujus unionis terminum simplicem esse, et consequenter compositum affirmare; sunt enim haec duo plane contradictoria. Et confirmatur etiam, quia magis compositus est Christus, ut hic homo, quam sola humanitas; Christus enim intrinsece includit humanitatem, et aliquid aliud. Idcirco recentiores omnes theologi docent, absolute et simpliciter dicendum esse, terminum unionis Verbi increati ad humanitatem esse personam compositam, eamque unionem esse veram et propriam compositionem; [Col. 0973D] S. Thom. in III par. quaest. 2, art. 4, et est conclusio definita in V synod. Action. VIII, Can. 4 et 7, et in VI synod. Action. IV, epist. 1, Agathon. Action XI, epist. Sophron., Action XIII, Canon 6, et in concilio Lateranen. sub Martin. III, consultat. V, Canon 17, condemnat eos, qui quae 4 ubi confirmantur Canones Synodi, et consulta de Christo in illis conciliis sunt definita, negant proprie et secundum veritatem dicta esse; et ibidem Canon. 6, definit proprie, et secundum veritatem in duabus et ex duabus naturis subsistere: illa vero particula, ex, procul dubio compositionem designat. Hoc et sancti Patres fatentur; Dionys. cap. 1, de Divin. nomin. et cap. 3, de Eccles. Hierarch., par. II., Damascen. lib. III, c. 3 et seqq., Greg. Homil. 38, in Evang., Athanas. initio Oration. Quod unus sit Christus, Petrus Diacon. de Incarnat. et Grat.: A Sanctis, inquit, Patribus adunatione divinitatis et humanitatis Christus Dominus [Col. 0974A] compositus praedicatur; idque definitum dicit in quodam concilio Antiochen. contra Paulum Samosatenum. Ut igitur hanc compositionem et hujus unionis veritatem explicarent, usi quoque sunt Patres aliis nominibus, scilicet mixtionis, vel commixtionis, ut hoc loco Lactantius, et Euseb. Emis. in Homil. super illud Joan. III: Amen, amen dico vobis, non est servus major, etc. Gregorius Nazianz. compositionem hanc vocat novam mixturam, et admirandam temperationem in Orat. 42, Tertullian. de Carn. Christ. et Apologet. cap. 21, dicit in Christo esse hominem mixtum Deo; et ita fere Hilar. lib. II, de Trinitat. cap. 13. Item usi sunt nomine adunationis, copulationis, ex duobus conjunctionis; ut Chrysost. Homil. 10, in Joann., Justin. lib. de Ver. Fid. expos. ad fin., Cyrill. epist. ad Nestor. Item nomine concretionis, ut Cypr. lib. II, advers. Judae. c. 10: Homo, inquit, et Deus Christus, ex utroque genere concretus. Locutiones tamen, quae mixtionem dicunt, non sunt proprie accipiendae, quia cum utraque natura [Col. 0974B] in se perfecta inconfusaque permanserit, ut contra Eutychen fuit constitutum, ibi proprie mixtio, vel mixtura esse non potuit: sed usurpatae sunt a sanctis Patribus, ad insinuandam duntaxat hujusce compositionis veritatem. Nos autem ab eis omnino temperare debemus, nec Patres, ut ait S. Aug. IV de Doctr. Christ. cap. 3, in verbis omnibus imitari, quia pares eis gratias non habemus.
Fatigata est Aegyptus. Ita est Cyprianus II Testimon. cap. 6, secutus Septuaginta, ἐκοπίασεν Αἴγυπτος, pro eo, quod est in Vulgata juxta Hebraicam litteram, labor Aegypti.
Et Saba viri alti. Ita prorsus scribendum, ut Saba conjungatur cum viri alti, nullo interjecto puncto, sicut mendose in omnibus Lactantii exemplaribus; ita enim intelligitur, viros altos Saba transgressuros esse etc., juxta lectionem omnium Bibliorum Hebr., Graec., Latinor., Tertull. adv. Prax., Cypriani ubi supra, et aliorum Patrum. Pro eo quod hic habet Lactantius [Col. 0974C] Saba, Septuaginta, Vulgata, Tertull. et Cypr. habent, Sabaim: sed nihil refert, quia utroque nomine Sabaei intelliguntur, illi scilicet, qui a Saba filio Chus, de quo X Genes. descenderunt, eamque partem Felicis Arabiae incoluerunt, quae ad Mare rubrum, sive Arabicum appellatum vergit; hic enim in Hebraeo habetur . . . Alii Sabaei sunt descendentes a Saba filio Regma, de quo eod. c. Genes. illius accolae partis Arabiae Felicis, quae magis vergit ad sinum Persicum. Unde Plin. lib. VI, cap. 28, dixit, Sabaeos ad utraque maria porrectis gentibus habitare; intelligitur enim de mari Arabico, sive rubro, ac de Persico, et de utraque gente Sabaeorum, tum eorum qui a Saba filio Chus, tum etiam eorum qui a filio Regma duxerunt originem. Quanquam profani scriptores hanc nobis e Sacris litteris cognitam distinctionem ignotam habuerint: sed utrosque tanquam unam gentem descripserint; et tam Graeci, quam Latini, utrumque Saba, et ab ipsis denominatos Sabaeos, nullo appellationis discrimine nominarint, [Col. 0974D] quod et Perer. notat ad Genes. ubi supra. Verum Hebraei ita utriusque nomen discriminant, ut Saba filium Chus prima littera scribant per ![[Hebrew text]](../assets/FIGURES/0060974D.bmp)
[Hebrew text] Samech, quod est s tenue, et exile: filium autem Regma prima littera designent per [Hebrew text] scin, quod est s crassum. Vid. Isidor. lib. IX, Orig. cap. 2, sub num. 30. Unde ille recte Seva, et ab eo Sevaei, hic autem potius Sceva, et ab eo Scevaei viderentur dicendi. Utriusque populi meminit Psalmus LXXI, ubi quod in Hebraeo est, Reges Sceva, et Seva, in Vulg. et apud Septuaginta legitur, Reges Arabum et Saba dona adducent, etc. Videlicet S. Hieron. et Septuaginta, pro Sceva, vertentes Arabum, designare voluerunt progeniem a Saba filio Regma descendentem, Arabiaeque Persici sinus imperitantem.
Et post te ambulabunt vincti compedibus, et adorabunt, etc. Septuaginta, Et post te sequentur vincti manicis, et transibunt ad te, et adorabunt te. Sed cum [Col. 0975A] Lactantio omittente illa, et transibunt ad te, consentit Vulg. Cyprianus II Test. cap. 6, Cyrill., Euseb. Demonstrat V.
Et te precabuntur. Ita Vul., sed Cyprianus, et ipsemet Lactantius inf. cap. 29: Et in te precabuntur, cui lectioni consentiunt Septuag. καὶ ἔν σοι προσεύξονται.
Hieremias. Locus hic non in Hieremia reperitur, sed in Baruch. cap. III, qui et a S. Augustino sub nomine Hieremiae citatur lib. XVIII Civit., cap. 32, Cypr. II Testim. cap. 6, Chrysost. Homil. de Trinit., Cassiodoro in Psalm. LXXXI. Nam cum Baruch esset Hieremiae scriba, et discipulus, quamplurimi veterum citare solent testimonia libri Baruch sub nomine Hieremiae, praesertim Clemens Alexand. pr. Pedagog. cap. 10, Hilar. IV, de Trinit., Basil. IV, contra Eunom., Ambros. pr. de Poenit. cap. 8, et pr. Hexaemeron cap. 14, alii.
Et non deputabitur alius absque illo, qui invenit omnem viam prudentiae. Septuag. et non aestimabitur alius ad eum, adinvenit omnem viam scientiae. Vulg. [Col. 0975B] et non aestimabitur alius adversus eum, hic adinvenit omnem viam disciplinae. Sed Cyprianus prorsus ut Lactantius totum hunc locum refert.
Thronus tuus. Ita Graece est apud Paul. ad Hebraeos I: ὁ θρόνος σου_ et ita legit Aquil., Symmach., Tertull., Cyprian. Qua de re vid. Euseb. super hunc locum, Hieronymum ad Principiam, Chrysostomum.
Virga aequitatis. Ita et Cyprianus, pro eo, quod in Vulg. et apud Septuag. habetur, virga directionis.
Et odio habuisti injustitiam. Sept., Vulg., Tertull., Cyprian. iniquitatem: Aquila vero, teste Eusebio, ἀσέβημα, impietatem.
Oleo exultationis. Ita Septuaginta, ἐλαίῳ ἀγγαλλιάσεως_ et ita quoque Cyprian., S. August., Hieron. pro eo quod Vulgata, Tertull., Aquila legunt, ἐλαίῳ χαρᾶς, oleo laetitiae; al. ἐλαίῳ ἀγλαίσμου, oleo nitoris, et splendoris, sicut Symmach.; quae lectio prope abest ab Hebraeo sason, id est, venustatis, gloriae, ornamenti.
Et homo est; et quis cognovit eum? Sic Septuaginta totum hunc locum, nisi quia ibi, ut in Vulg. [Col. 0975C] pro. cognovit, legitur cognoscet, ut etiam eumdem locum referunt Tertull. et Cypr. adv. Judae. et Epiphan. I cont. Ebionit. Qui quidem locus cum paulo aliter habeatur in Vulgata, videlicet, pravum est cor omnium, et inscrutabile: quis cognoscet illud? Putaverunt aliqui, hodie apud Hierem. non extare.
Et mittet eis Deus hominem, etc. Septuag. Et mittet eis hominem, qui salvabit eos, judicans salvabit eos. Vulgata, Et mittet eis Salvatorem et propugnatorem, qui liberet eos.
Et exsurget homo. Ita et Cyprianus juxta Septuaginta: sed Symmach. pro homo, maluit, ut Vulgata, σκῆπτρον, sceptrum, vel virga.
Non intellexerunt in operibus Domini. Sic habet cod. B. et Cyprianus adversus Judae. lib. I, cap. 3, et Septuag. At in Florent., Aldin., Plantinian. editione legitur, ut in Vulgata, non intellexerunt opera Domini.
Et qui exsurget. Ita Cyprianus I Testimon. cap. 21, [Col. 0975D] et Pauli Interpres ad Hebraeos cap. XV; Septuaginta, καὶ ὁ ἀνιστάμενος, et qui consurgit.
In eum gentes sperabunt. Ita Interpres Paul. ubi supra, et Cyprianus in mss. e quibus Pamel. pro in illo, contra impressiones Vulgatas cudendum curavit in illum. Septuaginta juxta Romanam recentem editionem habent, ἐπ` αὐτῷ, in ipso, quamvis Pamel. graece legerit, ἐπ` αὐτὸν.
Et erit requies eorum in honore. Suspicor Lactantii Biblia in dictione, eorum, mendum habuisse; nam prophetia illa de Christo dicitur, et Septuaginta ac Cyprianus habent, et erit requies ejus honor. Vulg. et erit sepulcrum ejus gloriosum.
Spiritus scientiae et pietatis. Ita legendum, ut in B. T. P. et Plantin edit., non ut in Florentina et Aldina, Spiritus pietatis; nam illa scientiae et, sunt apud prophetam ipsum, et Cyprianum.
Et implebit eum spiritus timoris Domini. Concordat [Col. 0976A] haec lectio Lactantii cum Vulgata ac Cypr. II Testimon. c. 11, quanquam Septuaginta ita distinguunt, ut post, eum, ducatur virgula, Spiritus scientiae et pietatis replebit eum, spiritus timoris Domini.
Et parabo regnum ejus. Ita legitur in B. T. P. Septuag., Vulg., Cypr. advers. Judae. lib. I, cap. 15, et lib. II, cap. 11, pro eo quod est hic in impressis, et parabo semen ejus.
Et civitatem, quam de suo nomine Hierosolyma nuncupavit. Non eam Salomon condidit, ut falso tradit Lactantius hic et infra cap. 13. Quomodo enim Scriptura Sacra toties de ea mentionem faceret, dum de temporibus Josue, Judicum, Regum sermonem habet, quae sane multo antea fuerunt, quam Salomon nasceretur? Josu. cap. X, XII, XV, XVIII; Judic. I et XIX. Reg. lib. I, cap. XVIII, lib. II, cap. V, VIII, IX, X et alibi. Condita vero creditur a Melchisedech rege circa annum a mundi origine bis millesimum et vigesimum tertium tempore Abraham, et Hebraice Salem, Graece Solima dicta; atque ab eo quinquaginta annis [Col. 0976B] possessa videtur, quam deinde Jebusaei a Jebusaeo filio Chanaam prognati occupaverunt, a quibus Jebus et Jebusaeum aliquandiu est appellata, quo tempore Josue illius regem occidit. Tenuerunt autem eam Jebusaei annos octingentos et viginti quatuor; tantumque urbis firmitati fidebant, ut Davide rege ipsam oppugnaturo, per contemptum caecos, claudos ac mutilos in moenibus collocarent, jactantes hosce ad propellendum hostem sufficere. Sed cum expulsis Jebusaeis David urbe potitus esset, eam instaurans, et arce muniens, totius Judaeae Metropolim fecit; ac deinde Jerusalem, quasi Jebus Salem, littera b in r euphoniae gratia mutata, Graece autem inflexo vocabulo, Hierosolyma est appellata. Eupolemus tamen apud Euseb. lib. IX. Praeparat. a templo quod Salomon in ea magnificentissimum extruxit, Hierosolymam, quasi ἱερὸν τοῦ Σαλομῶνος nuncupatam putat; ἶέρον enim Graecis templum est, eo quia sit sacrum. Lactantius vero cum et ipse putarit eam Urbem a Salomone denominatam, [Col. 0976C] ea denominatione deceptus, falso credidit a Salomone conditam. Strabo a Moyse aedificatam scribit lib. XVI. Sed praeter notata loca videndi sunt Josephus VII Antiquit., cap. 3, et lib. VII, de Bello Judaic. cap. 18, et Hegesippus. Item Hieronym. de locis Hebraicis ad Dardan. et ad Damasc. Suidas in Melchisedech.
Qui illam aedificaverunt. Vulgata, qui aedificant eam. Septuaginta aedificantes.
In vanum vigilavit. Ita et Septuag. εἶς μάτην ἀγρύπνησεν_ et eodem modo iste locus citatur aliquoties a S. Hieronymo, et a Cassiano lib. XII, cap. 9. Vulg.: frustra vigilat.
Custodivit. Septuag. et Vulg. Custodit.
Idem necesse est habeat in eo sacerdotium sempiternum. Eadem disserit Cyprianus adversus Judaeos lib. I, c. 16. Et de sacerdotio Christi videndus S. Thom. III p., quaest. 22.
[Col. 0976D] Qui omnia, quae sunt in corde meo, faciat. Septuag. qui omnia, quae in corde meo, et qui in anima faciet. Cyprianus cum Lactantio concordat, nisi quia, pro faciat, habet faciet, cum Septuag. et Vulg.
Et transibit in conspectu meo. Septuag. Et transibit coram Christo meo; et concordat cum Vulgat. et Hebrae. et ita hunc locum profert S. August. In aliis versionibus est, τῶν Χρίστῶν μου, Christis meis; et Cyprianus I Testimon. cap. 17: In conspectu Christorum meorum.
Et ostendit mihi Dominus Deus Jesum, etc. τὸ Deus non legitur in Vulg. nec apud Septuag. nec apud Cyprian. II Testimonior. cap. 13.
Ut adversaretur ei. Ita Septuag. et Vulg.; at cod. B. habet, ut contradiceret ei.
Imperet tibi Dominus in te. Septuag. et Vulg. increpet Dominus in te.
Et ecce titio ejectus ab igne. Septuag. Nonne ecce [Col. 0977A] hoc ut turris est erutus de igne: in Bibl. Compluten. et apud Theodor. et S. Hieron. Numquid non iste torris est, etc. ut in Vulgata.
Auferte vestimenta sordida ab eo. Post haec verba, apud Septuaginta et Cyprianum subduntur illa: et dixit ad eum: Ecce abstuli iniquitates tuas; et in Vulg. Ecce abstuli iniquitatem tuam, quae forte omisit Lactantius compendii causa, ut et alia paucula.
Et induite eum. Sic Septuaginta, Tertull, Cypr., sed Vulg. sermonem continuat cum Jesu, et indui se.
Tunica talari. τὸ poderem, quod est apud Septuag. Tertull. et Cyprian. Lactantius interpretatus est, tunicam talarem, cui adstipulatur S. Hieronymus.
Et dabo tibi, qui conversentur in medio horum circumstantium. Ita legitur apud Septuaginta: sed Vulgata parum variat; ibi enim: Et dabo tibi ambulantes de his, qui nunc assistunt: illa vero sunt omissa, quae ante verba haec posita sunt in utrisque Bibliis, καὶ ἐὰν δίαφυλασθῇς τὴν αὐλὴν μου, et si custodieris atrium meum.
[Col. 0977B] Prope quingenti anni numerantur. Ita scriptum est in B. T. P. novem Vaticanis et Plantiniana. At Aldinae, Florentinae et aliis nonnullis editionibus desit τὸ prope. Porro Zacharias prophetabat anno secundo Darii IV, Persarum regis, ut habetur Zachariae I et Esdr. I cap. V, ab Euseb. in Chron. sub Olympiad. 64, et Hieronym. in prolog. Commentar. ad Zachar. a quo tempore, usque ad annum quintum decimum Tiberii Caesaris, Eusebius computat annos quingentos quinquaginta octo in Chronic. sub Olympiad. 202.
Darii. Quarti Persarum regis, ut dictum est, qui ab Euseb. statuitur sub Olymp. 64.
Et Alexandri. Hic Alexander non est ille Magnus vocatus, Philippi filius, Macedonum Rex vigesimus tertius, qui ab Eusebio ponitur sub Olympiade centesima undecima: sed Alexander decimus Macedonum rex, qui ab eodem Euseb. sub Olympiad. 69 censetur.
Qui fuerunt non multo priusquam Tarquinius Superbus [Col. 0977C] exactus est. Darium non post, sed ante exactum Tarquinium fuisse constat; quippe qui in Persas imperium susceperit Olymp. sexagesima quarta secundum Euseb. Tarquinius exactus est Olympiad. sexagesima septima.
Filium suum legavit ad homines. Multi mss. et excusi habent, Filium suum principem angelorum legavit ad homines: quos si quis sequi malit, et ea retinere, principem Angelorum, non magnopere repugnabo, cum hic intelligam in ea dictione, angelorum, non naturam aliquam, sed munus et officium designari; perinde enim est ac si dixisset, primum legatorum, sive nuntiorum. Nam angelus graece, latine est nuntius, quo nomine etiam in Sacris Litteris, nedum a Lactantio et Cypriano II Testim. c. 5 et aliis, Christus appellatus est angelus: Esai. IX apud Septuaginta, magni consilii angelus; et ita locum illum effert Cyprianus sermone de nat. Christi; Lactantius supra cap. 12, latinam ipsam maluit vocem, magni consilii nuntius; Malach. III: Angelus Testamenti; et [Col. 0977D] Joan. Apocalyp. XX: Vidi angelum descendentem de coelo, etc. quem locum de Christo Domino plerique interpretantur. Jure quidem Christus dicitur princeps nuntiorum, seu legatorum (nam et hoc eum nomine vocat inf. cap. 25 et 29, et lib. de Ira Dei, cap. 2) , cum maximam omnium ad homines legationem obierit, ut diximus supra cap. 8. Vel dixit principem, id est, caput angelorum, juxta illud Apostoli ad Coloss. II: Qui est caput omnis principatus et potestatis, etc. Est autem eadem ratio et de angelis omnium aliorum ordinum, ut docet S. Thomas III. p., quaest. 8, art. 4. Ego codicis B. cui ob miram ejus vetustatem plurimum tribuo, et Plantinianae editionis lectionem secutus sum.
Cum primum coepit adolescere, tinctus est a Joanne propheta in Jordane, etc. Circiter triginta annorum [Col. 0978A] erat, cum baptizatus est JESUS, Lucae III, sive locum illum exponamus, ut duobus mensibus minor esset annorum triginta, ut Epiph. haeres. 51, Jansen. in Concord. sive ut esset in ipsomet trigesimo aetatis anno, ut Tertullianus African. apud Hieron. in Daniel. cap. IX, Magister histor. Scholastic. in hist. Evang. cap. 33, qui trigesimum annum ita ab eo incoeptum tradit, ut tresdecim tantum dies ejusdem anni peregisset: quae fuit multorum quoque Sanctorum Patrum sententia: Irenaei adv. Haeres. lib. II, c. 10, Greg. Nazianz. Hom. in S. Laurent., Theophilact. et Euthymii in III Lucae, et deinde recentiorum, Carthusiani, Cajetani in idem cap. 3, et aliorum: sive denique ut jam explevisset trigesimum, et trigesimum primum inchoasset, ut Ignatius Martyr ad Trallian., Chrysost. Homil. 10 in Matth., Euthym. in eumdem Matth. cap. 3. Quibus quidem temporibus nemo, ut puto, initium fecerit adolescentiae.
Purifici roris perfusione. Ita legendum est ex B. T. P. et Florentina editione; non, purificati, etc. ut [Col. 0978B] in Aldina et Plantiniana. Et ex hoc loco fortasse intelligitur, in primitiva Ecclesia morem baptizandi fuisse, non baptizandos immergendo, vel desuper aquam effundendo, sed tantummodo baptizandos aspergendo, quod propter baptizandorum multitudinem, quae saepe simul conveniebat, eo tempore contigisse putandum est. Caeterum cum in immersione expressius repraesentetur figura sepulturae Christi, modus baptizandi per immersionem, vel effusionem, quo utitur hodie Ecclesia, est laudabilior, ut asserit S. Thom. in III p. quaest. 66, art. 7.
Filius meus es tu, etc. Paulo aliter reperitur hic locus apud Matth. III, Marc. I, Luc. III.
Confortamini manus resolutae, etc. Paululum variat lectio et distinctio hujus loci apud Septuag., in Vulg., apud Tertullian. IV, adversus Marcion. et Cyprian. II Testim. cap. 7. Vid. Francisci Lucae Burg. Annotationes in Bibl.
Mutorum. Ita est in Vulgata et Cypriano, pro eo [Col. 0978C] quod apud Septuag. μογιλάλων, difficulter loquentium, sive balborum.
Et rivus in terra sitienti. Sic quoque Cyprianus adversus Judae. cap. 7, transtulit illa, καὶ φάραγξ ἐν γῇ διψώσῃ. Sept. et vallis in terra sitienti. Vulg. et torrentes in solitudine.
Καὶ χωλῶν δρόμος ἐστὶ ὠκὺς. In cod. Sibyll. χωλῶν δὲ δρόμος ὠκύτατος.
Ascendit in montem quemdam desertum, ut ibi adoraret. Ubi cum triduo moraretur, et fame, etc. Duorum miraculorum de satiata a Domino multitudine videtur Lactantius historias confudisse. Nam primum quidem contigit, quando a Nazareth secedens navicula transfretavit in desertum, et secutae eum sunt turbae terrestri itinere, de quo Matth. XIV, Luc. IX, Marc. VI, Joan. VI. Ibi vero non secesserat Jesus in montem ante patratum miraculum, neque triduo moratae fuerant turbae; sed quinque panes, et duo pisces multiplicati quidem fuerunt, multitudo per quinquagenos distributa, quinque hominum millia saturata, residuorum [Col. 0978D] fragminum duodecim cophini impleti. Alterum contigit miraculum, quando secedens e Tyro et Sydone venit secus mare Galileae, et ascendens in montem sedebat ibi, et secutae sunt eum turbae multae quarum misertus est JESUS, quia triduo jam morabantur jejunae, ut apud Matth. cap. XV, Marc. VIII. Sed ibi septem panes erant, et pauci pisciculi, hominum ad quatuor millia, residuorum fragmentorum sportae septem. Et de utroque miraculo dicitur Matth. cap. XVI.
Εἶν ἄρτοις ἅμα πέντε. In Cod. Sibyllino hi versus aliquantum variant.
Πίστει τε. Sic errorem Aldinae editionis, quae habet πύστειτε, correctum oportuit ex Florent. et Plantinian. editione, et ex ipso cod. Sibyll.
Κύματα πεζεῦσι, etc. Etiam hi aliquantulum ibi variant.
Et alieni beneficii bona non tantum suspiciunt, etc. Meursius 5 Critici. Arnob. cap. 10, conjicit legendum potius. Et alieni beneficii dona non tantum suspiciunt, etc.
Et exprobrat nobis peccata legis. Hic vero praetermissa sunt illa, quae ante verba haec in utrisque Bibliis, et apud Cyprianum leguntur, et contrarius est operibus nostris.
Gloriatur patrem se habere Deum. Ita quidem melius, sicut Vulgata et Cyprianus juxta castigatas editiones II Testimonior, c. 14; Lucif. pro S. Athanas., August., de Civit., lib. XVII, c. 20, quam apud Septuag., gloriatur patrem Deum.
Stultitia ipsorum. Septuag., Vulg., Cypr., malitia ipsorum. Nam graece est, ἡ κακὶα.
Mille ac decem anni fuerunt. Ego apud Eusebium in Chronic. sub Olympiad. 202, a Salomone usque ad Christi Domini obitum fluxisse comperio annos [Col. 0979B] mille et sexaginta.
Extollatur luna. In Ps. latini codices omnes, auferatur luna.
Annuntiavimus coram ipso sicut pueri. Ita prorsus Cypr. II, adv. Judae, c. 13, Septuag., teste S. Hieron., annuntiavimus quasi parvulum in conspectu ejus; et ita reperitur etiam apud ipsum S. Hieronymum in Comm. Tertull. adv. Judaeos, et II contra Marcion., annuntiavimus de illo sicut parvulus. Vulgata vero multo aliter.
Homo in plaga positus, etc. In hoc loco Esaiae enuntiando Lactantius aliqua mutat, aliqua mutilat. Septuag. Homo in plaga positus, et sciens ferre infirmitatem; quia aversa est facies ejus, despecta et non reputata, etc. Cyprianus: Homo in plaga positus, et sciens ferre imbecillitatem, quia aversa est facies ejus, inhonoratus est et non computatus. Reliqua conferat lector.
Quod legem Dei solveret; cum hoc ille non suo judicio, [Col. 0979C] etc. Solvendi vocabulo usus est, pro eo quod est antiquare, vel evacuare, quibus vocibus usus est Paulus ad Hebraeos VIII, ad Ephes. II, ducta translatione a funiculorum nexibus, qui statim atque soluti sunt, vim amisere. Christus Dominus proprium vocabulum adimplendi maluit Matt. V, quia quando legi abrogatur, quae non erat perpetua, sed ad tempus praefinitum posita, post illud tempus non proprie soluta, aut sublata dicitur, sed finita et completa. Sic ibi Salvator, quia lex vetus non erat in perpetuum posita, sed quousque veniret plenitudo temporis, dixit se venisse, eam non solvere, quasi perpetua esset, sed adimplere et perficere veritates, quarum umbras gerebat. Quod idem significat quoque Lactantius, dum ait, quod id faciebat secundum praedicta prophetarum; et infra, c. 20, fatetur Novum Testamentum fuisse Veteris adimpletionem.
Et deliget validas nationes, etc. Graece autem apud Septuag. tam in Michaea, quam in Esaia legitur ἐξελέγξει, quod Vulgatae interpres, et alii transtulerunt, [Col. 0979D] arguet, ut in Esaia, vel, ut in Michaea, corripiet; id enim significat verbum ἐξελέγχω. Sed et Cyprianus, l. II, adv. Judae., c. 18, ex Esaia refert, redarguet, et auctor libelli adversus Judaeos in opera ejusdem Cypriani, corripiet. Verum quoniam hic Aldina editio Lactantii, plantiniana et pleraeque aliae habent, deliget, suspicor codicem Graecum Bibliorum Lactantii in Michaea mendum habuisse, et pro ἐξελέγξει, exhibuisse ἐκλέξει, quod est, deliget. Caeterum cur apud eumdem Cyprian. I, adv. Judae., c. 10, Michaeam quoque referentem legatur, deteget, vel hic apud Lactantium in Florentina editione, diriget, nullam rationem inire possum; et puto fuisse operarum erratum: sed germanum Cypriani et Lactantii textum habuisse, deliget, et ita eos scripsisse, licet perperam, scilicet Graeci codicis in Michaea fortasse, ut dixi, errore falsos.
Oreb. Dicitur etiam Choreb, et forte melius. [Col. 0980A] Nam apud Hebraeos prima littera hujus nominis est ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/0060980A.bmp)
[Hebrew Text] apud graecos χ· Jugum est montis Sinai, atque inde uno nomine mons Dei appellatur; et scriptum est, legem datam in Sinai, ut Exodum XIX et XXXIV. Levitic. XXVI, et in Oreb., ut Deuter. IX, Malach. IV. Legimus aliquos scripsisse, Orientalem istius montis partem dici Sinai, Occidentalem Oreb: Hieronym. de hoc Hebraic. et de 42 mansion. Ortel. et alii recentiorum nonnulli putant, eumdem montem nunc Sina, nunc Oreb vocari. Receptior tamen sententia est, montes illos inter se distinctos esse, sed radicitus cohaerere: esse etiam Oreb multo inferiorem altitudine Sinai.
Εἶς αὐτὸν πᾶς λύσεται, etc. Mutilus versus, qui ex cod. Sibyllino restituitur; ibi enim, Εἶς αὐτὸν τότε πᾶς λύεται, etc.
Esaias ita prophetavit. Erratum memoriae; posuit enim Esaiam, pro Hieremia, qui hoc habet cap. IV.
Renovate. Florent., revocate. Sed nostram lectionem exhibent mss. et editi Ald., Plantin. et Biblia, tam Vulg. [Col. 0980B] quam Septuag., Tertull. et Cypr. adv. Judaeos.
Novitatem. Ita Cypr. I Testimon., c. 8, et Tertull. adv. Judaeos, qui tamen I adv. Marcion. habet, novamen novum, pro eo quod apud Septuag. leg. num. plurali νεώματα, novalia: Hebraice vero, Chaldaice, et in Vulg. singulari num. novale.
Circumcidite praeputium cordis vestri. Ita Cyprian. I adv. Judaeos: sed Tertull., circumcidimini praeputium, vel praeputia cordis vestri, ut in Hebraeo, Chaldaeo et Latino juxta Vulgatam editionem, pro eo quod nunc apud Septuag. legitur, κληροκαρδίαν ὑμῶν, duritiam cordis vestri.
Et exurat. Haec non habentur in plerisque, quae nos adjecimus ex B., nam ita prorsus Cyprianus; et apud prophetam in Septuag. et Vulg. legitur, et succendetur, vel et succendatur.
In novissimis diebus. Haec non habent Sept., nec Vulg., sed Cyprianus.
Circumcidet Dominus. Concordat cum Vulg. et Cyprian.; [Col. 0980C] August. vero quaest. 53, cum Sept., circumpurgabit. Sed hic desunt illa, et cor seminis sui, quae in utrisque Bibliis habentur, et apud Cyprianum.
Cultellos petrinos nimis acutos. Concordat cum Septuag. Cypr. et Theodoret. In mss. petrinos de petra acuta. S. Augustinus quaest. 6: Fac tibi ipsi cultros de petra acutos; vel sicut habet graecus, de petra acuta.
Non enim propheta sic ait, et dixit Dominus ad me. Mendum habent omnia exemplaria, in quibus pro Dominus, legitur Jesus. Nam textus ipse Scripturae Sacrae sic habet, ut nos excudendum curavimus; et sic recte eum protulit ipsemet Firmianus paulo supra, ad quem locum ista referuntur.
Auses. Ita juxta Septuag. Numeror., c. XIII nomen hoc efferunt Tertullianus adv. Judae. et S. Aug., lib. XVI, contra Faust., c. 19, τὸν Αὐσὴν υἱὸν Ναυὴς. Vulg. habet ex Hebraeo, Osée.
Quod ita fieri oporteat in omni persecutione. Observa [Col. 0980D] antiquissimi patris testimonium de fuga licite tempore persecutionis arripienda contra Marcionitas et Montanistas, quos refellit Clemens Alexandr. XL Strom., Origenes super Joan., c. 31, Cyprian. in ep. ad Thibaritanos de Exhortatione Martyrii, et lib. de Laps., Nazianz. in Orat. in laudem Caesarii, et in Orat. in Laud. Basil., Athanas. in Apolog. de fuga sua, et S. August. in epist. ad Honorat.
Legatus Syriam regebat. Legati nomen accipit, ut commune omnibus, qui quovis officio publice mitterentur; ita enim idem nomen et Varro interpretatur V, de Lingua latina; sed proprie sumptum peculiare nomen erat magistratus et officii. Procuratorem alii Pilatum nominant, ut Luc. Evangel., c. III, et Tacit. XV Annal.; alii Syriae Praesidem, ut Ignatius martyr in epistola ad Trallianos.
Annis 46. Hunc numerum retinui probatum 12 codicibus Vatic. P. et editionibus Florentina, Ald. [Col. 0981A] Plantin. caeteris, et exhibitum ab ipso Evang. Joan. c. III, licet B. et T. habeant, annis 40.
Nihil in eo damnatione dignum videri. Haec erat antiqua judicandi formula. Senec. I Natural. quaest., c. 16: Et tamen non pronuntiavit jure caesum videri. Plin., l. XIV, c. 13: Judex pronuntiavit mulierem videri plus vini bibisse, quam valetudinis causa. Eadem quoque in decretis senatus non raro utebantur. Sallust. Consulente Cicerone, frequens senatus decrevit Tarquinii judicium falsum videri. Cornific., l. I: Senatus decrevit, si eam legem ad populum ferat, adversus rempublicam videri eum facere. In legibus etiam, et plebiscitis. Livius, l. XXV: Plebs scivit, videri eum in exilio esse. Alia exempla ex veterum prudentum responsis, et aliis auctoribus promit Cujac., lib. III Observ., c. 26.
Nec tamen ipse sententiam protulit, etc. Quin immo constat, a Pilato fuisse adversus Christum damnationis sententiam dictam ex Joann. et Luca, quorum ille, c. XIX, pro tribunali sedisse Pilatum ait, quod [Col. 0981B] non nisi judicium exercentis est; hic vero, c. XXIII, super eo, vel de eo judicasse; hoc enim sonat ἐπέκρινε. Petrus etiam apostolus ep. I, c. II, de Jesu loquens, ait: Tradebat autem judicanti se injuste, scilicet Pilato. Id et S. Ignatius tradit expresse in ep. ad Trallian., S. Aug. in ps. LXIII, et Leo papa, serm. 1 et 8, de Passion. Domin.
Coloris punicei veste. Chlamys fuit illa vestis, ut apud Matth., c. XXVII: χλάμυδα κοκηίνην, quae paludamentum a Romanis vocabatur; et ea reges, imperatores, milites super armis induebantur. Rubri fuit coloris. Unde Martial, l. XIV.
Gavianam crucem. Florentina editio habet Gabianam, quod mendum annotavit Andraeas Patritius initio Scholiorum ad fragmenta Orationum Ciceronis. [Col. 0982B] Respicere enim locus debet ad Verris factum crudele, qui P. Gavium, non Gabinium, cruci affixerat; de quo in Orat. 7, in Verr.
Ignoraverunt. Ita et S. Augustinus, pro eo, quod in Vulg. et apud Septuag. habetur, ignoravi; Symmach. ignorabam.
Εἶς ἀνόμιους, etc. Conjunxit haec carmina Lactantius, quae in cod. Sibyll. Serm. 8, a se invicem dissita atque disjecta sunt. Nam ibi prius leguntur illa, καὶ στόμασιν μιαροῖσι, etc. deinde nonnullis interjectis, illa, δώσει δ` εἶς μάστιγας. Verum aliis quoque interpositis, ea demum reperiuntur, quae hic prima leguntur, εἶς ἀνόμους χεῖρας, etc.
Τὶς λόγος, ἢ πόθεν ἦλθεν. Cod. Sibyll. τίς τινος ὢν, πόθεν ἦλθεν, etc.
Αὐτοῦ γὰρ σὺ ἄφρων. Inter carmina Sibyll. hos versus non reperio.
Ἀκάνθαις. Malim ἀκάνθης.
Et dixit Esdras ad populum. Locus insignis, quem [Col. 0982C] nunc non habemus. Justin. Mart. in Dialog. adv. Judae. affirmat, e libris Esdrae cum aliis ibi notatis a Judaeis fuisse sublatum.
Nativitatem ejus. Ita quoque Tertull. et Cypr. At Sept. et Vulg. τὴν γενεὰν, generationem.
Adductus est ad mortem. Ita fere omnes Lactantii libri. Florentina habet abductus. quae lectio non placuit Pamelio, attestante eam in aliquibus quoque mss. Cypriani Codic. legi. Tertul. habet perductus.
Quia facinus non fecit, neque insidias ore suo locutus est. Septuag. quia iniquitatem non fecit, neque dolum in ore suo; Vulg. eo quod iniquitatem non fecerit, neque dolus fuerit in ore ejus; Tertullian. adv. Judae. Nec dolus in ore ejus inventus est, vel ut in mss. nec dolus fuit in ore ejus; Cyprianus, quia facinus non fecit, neque insidias ore suo. Florent. Juntar. habet hic, quia facinus non fecit, neque inventus est dolus in ore ejus. Sed nos secuti sumus membranas et plures ac meliores editiones.
Consequetur multos. Ita est in editione Ald. et Plantin. [Col. 0982D] et apud Cypr. a Pamelio editum, ubi tamen Joan. Costerius legebat, possidebit, ut nunc legitur in recenti versione latina ex Septuag. qui graece habent κληρονομήσει quod ego interpretarer, haereditabit, ut hic habet editio Florent. et Tertull. adv. Judaeos, in haereditatem habebit.
Propterea quod traditus est ad mortem. Cypr. ex Septuag. Propterea quod tradita est ad mortem anima ejus. Vulg. pro eo quod tradidit in mortem animam suam.
Peccata multorum, etc. Ita lego cum B. T. et melioribus aliis mss. et impressis, cum Septuag., Vulg., Tertull. et Cypr. licet editio Florent. habeat, peccatum multorum, etc.
Captabunt in animam, etc, B. captabunt animam. Ego exhibui lectionem omnium aliorum Lactantii codic. Septuag. et Vulg.
Sicut agnus sine macula. Septuag. ὡς ἀρνίον ἄκακον, [Col. 0983A] quod recentiores illius versionis interpretes transtulerunt, sicut agnus innocens. Cypr. II Testimon. cap. 15, habet, sicut agnus sine malitia. Vulgata, quasi agnus mansuetus.
Cogitaverunt cogitationem. Sicut Cypr. II Testim. cap. 15: Cogitaverunt cogitatum; Vulg. cogitaverunt consilia. Sept. ἐλογίσαντο λογισμὸν πονηρὸν, cogitaverunt cogitationem malam.
Eradamus. Ita Vulg. et impressi libri Cypr. II Testim. cap. 15 et 20; sed mss. teste Pamelio, tollamus, vel evellamus. Tertull. propius abest a Sept. et Hieron.; nam ille adv. Judae. et hic in Comment. habet, conteramus. Graece est ἐκτρίψωμεν, exteramus.
E terra vitam ejus. Ita quoque Cypr., sed Septuag. et Vulg. et Tertull. eum de terra viventium.
Non erit in memoria. Septuag. et Vulg. μὴ μνησθῇ, non memoretur. Tertull. et Cyprianus cum Lactantio concordant.
Non quasi homo Dominus, etc. Ita Septuag. nisi quia, pro Dominus, habent, Deus; Cypr. II Test. [Col. 0983B] cap. 20, Theodoret. quaest. 43, at Vulg. non est Deus quasi homo, ut mentiatur, nec ut filius hominis, ut mutetur. Ita fere Orig. Homil. 16, et Philo lib. I, de Vita Mos.
Quem transfixerunt, Vulg. quem confixerunt; Cyp. II Testim., c. 21: in quem transfixerunt; Tertull. adv. Judae.: quem pupugerunt. S. Hieron. qui de varia hujus loci lectione disputat, certe apud Septuaginta agnoscit, ἀνθ` ὧν κατωρχήσαντο pro eo quod insultaverunt.
Effoderunt. Graece ὤρυξαν_ et ita ex mss. in Cypr. legit Pamel. non ut in excusis, et foderunt, quia copula nusquam habetur. Tertullianus aliquando ut Septuag., Vulg. et Just. foderunt, ut IV, adv. Marcionem; aliquando, exterminaverunt, ut lib. adv. Judaeos.
Manus meas et pedes meos. Ita Vulg., Tertull. IV, adv. Marcion., Cypr., S. August., alii. Sed idem Tertull. adv. Judae. cum Septuag. manus meas et pedes, [Col. 0983C] nec ultra; ut Justin.: meos pedes et manus, nec ultra.
Sed Spiritus Dei per eum loquebatur, qui fuerat illa passurus. Id est, ipsemet Dei Filius, quem hic, ut alibi saepe, Dei Spiritum vocat, eo quidem sensu, quo Deus Spiritus vocatur, ut diximus lib. II, cap. 9, non ut Filii personam cum persona Spiritus Sancti confundat.
Post annos mille et quinquaginta. Tot enim colliguntur anni a regno David usque ad crucem Christi. Ab exordio scilicet regni Davidis summa quidem nonnihil deficit secundum Eusebium in Chronic. Nam ille attribuit regno Davidis annos quadraginta, post quem regnat filius ejus Salomon, a quo, et prima templi aedificatione, quae contigit anno quarto regni Salomonis, ut cap. VI, III Reg. usque ad annum Passionis Domini, Eusebius sub Olympiad. 202 computat annos mille et sexaginta. Sed adamussim quadrat cum supputatione Lactantii, qui supra cap. 16, a tempore prophetiae Salomonis, quod exordimur a primo anno regni ipsius, computabat annos 1010. Iis ergo [Col. 0983D] additis annis 40 regni Davidis, prorsus haec summa conficitur annorum mille et quinquaginta.
Quod si avertimini, etc. Hujus loci in sacro codice multum variat lectio; nam hic alia mutata sunt, alia vel subtracta, vel addita. Conferat qui volet.
Et obtenebrabitur dies lucis. Ita Cypr. II Testimon. cap. 23, et fere Tertull. adv. Judaeos, apud quem legitur: et tenebrescet super terram dies luminis. Septuaginta, et contenebrescet super terram in die lux; Vulgata, et tenebrescere faciam terram in die luminis.
Et cantica vestra. Septuag., Vulg., Tertull., Cypr.: et omnia cantica vestra.
Exterrita est. Cyprianus concordat cum Lactantio: sed apud Septuag. et Iraeneum IV adv. Haereses, cap. 66, legitur, ἐκενώθη, vacua facta est; Vulg. infirmata est.
[Col. 0984A] Quae parit. Ita Iraeneus et Cyprian. Vulg. et Septuag. addunt ἑπτὰ, septem: Vulg., quae peperit septem; Septuag. quae parit septem.
Et taeduit animam. Cypr. et taeduit anima ejus; Vulg. defecit anima ejus; abest enim copula, ut etiam apud Septuag. qui habent, ἀπεκαύκησεν ἡ ψυψὴ αὐτῆς, afflicta est anima ejus.
Et subivit sol ei. Ita Florentina editio: at Plantin. et Aldina, ut in Vulg. et occidit sol ei. Retinui lectionem, quam verosimilius existimavi expressisse Lactantium, eam videlicet, quam habent Septuag. ἐπέδυ, et Cypr.
Ναοῦ δὲ σχίστητε πέτασμα, etc. Hunc versum exhibui, ut eum emendavit Marcus Musurus ad calcem editionis Aldi.: hic vero in textu in omnibus fere exemplaribus legitur, ναοῦ δὲ σχισθήσεται πέτασμα, etc. In codice Sibyllino, ναοῦ σχίσσθε τὸ καταπέτασμα. Utrobique vero metri ratio non constat.
Apud inferos. Ita quoque Cyprianus, quod apud Septuag. et in Vulg. est, εἶς ᾅδον, in inferno.
[Col. 0984B] Interitum. Graece διαφθορὰν, corruptionem, ut apud Septuaginta, in Vulgata et Cypriano.
Et somnum cepi. Ita Cypr. et S. August. pro eo quod apud Septuaginta et Graece est ὕπνωσα· sed idem S. August. fatetur nonnullos codices habere, ut nunc Vulgata, soporatus sum.
Auxiliatus est mihi. Sic quoque Cyprian., sed Septuaginta ἀντιλήψεταί μου, suscipiet me, quos secutus est S. Augustinus. Vulgata vero suscepit me, ut Justinus Mart. ἀντελάβετό μου.
Hic filius meus sapiens, etc. Hunc locum nec satis fideliter recitat, detractis, additis, mutatis nonnullis; nec satis recte de Dei Filio interpretatur. Septuag.: Iste est filius tuus sapiens; Vulgata, ipse filius non sapiens. Loquitur ibi Scriptura de iniquitate Ephraim; et per Ephraim alii aliud intelligunt: S. Hieronymus de Tribu ad idololatriam prona; Lyranus de filio insipiente a pietate ad impietatem deflexo; alii simpliciter de homine peccatore. Sequuntur Septuaginta: «Quia [Col. 0984C] nunc non subsistet in contritione filiorum: De manu inferni liberabo, et de morte redimam illos. Ubi est causa tua, mors? ubi est aculeus tuus, inferne? Vulg.: Nunc enim non stabit in contritione filiorum. De manu mortis liberabo eos; de morte redimam eos. Ero mors tua, o mors: morsus tuus ero, inferne.
Non resistet. B. caret negatione, quae omnino retinenda est, sicut habet propheta. Nam apud Septuag. legitur, non subsistet; in Vulg., non stabit.
Eruam eum. Non, eum, sed, eos, habet Scriptura Sacra, tam apud Septuaginta, quam in Vulgata.
Vivificabit nos post biduum die tertio. Hic Oseae locus apud Lactantium mutilus legitur, et male distinctus, sicut apud Tertull. adv. Judae. et apud Cyprian. in antiq. edit. II Testim., cap. 25, qui referri ita debuit, ut est apud prophetam, Vivificabit nos post biduum: die tertio resurgemus, ut habent Septuag.; vel, die tertio suscitabit nos, ut Vulg.
Θανάτου. Ita legendum, ut est in Cod. Sibyll. et olim hic emendavit Musurus, non ut corrupte in [Col. 0984D] Florentina et Aldina, θάνατος.
Ne adduceret eos in poenitentiam atque impios resanaret. Ut ne quid offensionis hinc, pic lector, patiare, simul et Lactantium a calumnia vindicemus, qua hoc loco a nonnullis arguitur erroris, illud mihi etiam atque etiam attende: certissimum esse ac de fide, aliquos homines a Deo reprobari; Malach. I, Roman. IX, ad Timoth. II, quoniam ad Dei providentiam pertinet, ut rerum, quae a suo fine deficere suapte natura queunt, qualis homo, qui per arbitrii libertatem potest a beatitudine deficere, aliquas deficere permittat, quo suavis universi dispositio servetur. Nec tritum illud obstat primae ad Timoth. II: Deus vult omnes homines salvos fieri., etc., quoniam intelligitur non de voluntate subsequenti, qua Deus dicitur simpliciter velle, sed de voluntate antecedente, qua non dicitur simpliciter [Col. 0985A] velle, ut ait Damascenus de Fid. Orthod. cap. 2, Aug., De Spiritu et litter. cap. 33, et de Cor. et Grat. cap. 15. Alias ad eum locum explicationes affert S. Thom. p. p. quaest. 19, art. 6. Modo quaeritur an circa reprobos divina voluntas habeat aliquem actum positivum, ita ut positive concurrat: an autem se habeat tantum pure negative. Respondetur, quod quatuor contingunt reprobis, 1 o permittuntur in peccatum cadere; 2 o culpa ipsa, et peccatum; 3 o a Deo deseruntur, et perseverant in culpa usque ad finem vitae: 4 o ipsamet punitio, et poena aeterna. Circa primum voluntatem Deus habet positivam permittendi peccata, et aliquos sua libertate peccare, et a beatitudine deficere, tum quia re ipsa ita permittit, ergo vult eam permissionem; nam permissio et operatio est signum divinae voluntatis beneplaciti: S. Thom. pr. pr. quaest. 19, artic. 12, quae cum sit voluntas consequens, est actus positivus in Deo; tum quia, cum nil fiat, nisi Deus fieri id velit, vel sinendo, ut fiat, vel ipse faciendo (S. August. in Enchyrid, cap. 95) , et peccatum quidem fiat, sed non ipso faciente, vel volente, ut fiat, ipso igitur fit volente permittere et sinere, ut fiat. Item permittere mala bonum est, et ad majus bonum ordinatur, et ad divinam providentiam id pertinet: S. Thom. pr. pr. quaest. 22, ideo volitam esse dicendum est eam permissionem a Deo actu positivo. Nec objectetur, quod si hujusmodi permissio peccati in reprobo est volita a Deo per actum positivum, Deus saltem indirecte censeatur causa peccati reprobi, quasi Deus subtrahat auxilium efficax, quo stante reprobus non peccaret, eo quia removens rem prohibentem est causa, saltem indirecta, subsequentis effectus, ut de casu lapidis dicimus post amotam columnam, qua detinebatur. Nam respondetur, quod licet subtrahat auxilium efficax, nunquam tamen subtrahit auxilium sufficiens; et ex subtractione auxilii efficacis peccatum non sequitur immediate, sed ex voluntate libera peccantis, cum reprobatio nihil demat potestatis, aut libertatis reprobi, ut docet S. Thomas [Col. 0985C] p. p. quaest. 23, art. 2, ad 3. At vero quando effectus non sequitur necessario, nec immediate post remotionem prohibentis, tunc non semper removens prohibens dicitur concurrere ad effectum, nec causa illius. Et recte dicimus, non semper: nam quandoque removens probibens dicitur causa effectus moraraliter, ubi obligatus fuerat effectum impedire. Nam tunc quamvis effectus non sequatur immediate ex remotione prohibentis, imputabitur tamen removenti, quoniam poterat impedire, et obligatus erat impedire, et non impedivit: sicut magistratui furta provenientia imputantur, et dicitur causa eorum, licet non ab illo immediate sequantur, quia obligatus est ea impedire. At peccata meretricis ( Politica pessima, Christiano praesertim indigna ) non imputantur ei, quamvis permittat ea, nec dicitur eorum causa, quia impedire non debet; quin immo ad bonam ejus gubernationem spectat, ut ea permittat. Atque hinc maxime elucet, quare Deus non dicatur ullo modo causa peccatorum reprobi, nec inesse naturae, nec inesse moris, quamvis [Col. 0985D] permittat ea, et amoveat prohibens, quia non est obligatus ea impedire: quin potius ad bonam ejus gubernationem, et suavem mundi moderationem pertinet, ut permittat aliquos peccare, et a fine deficere, ut docet S. Bonaventura in I sentent. dist. 4, art. 2, quaest. 2. Respectu vero culpae, ratione cujus damnatur reprobus, non ille quidem habet velle: Oseae XIII: Perditio tua, etc. Roman. IX: Sustinuit in multa patientia, etc., alioqui Deus esset auctor peccati, et ejus voluntas mala esset, quippe cujus objectum peccatum, et malum esset, quae sunt blasphema: sed neque nolle absolutum et efficax habet; nam cum divinae voluntati absolutae atque efficaci nihil possit resistere, nulla peccata omnino essent, si circa ea nolle Deus absolutum haberet. Tertio Deus vult actu positivo deserere reprobos, et permittere eos in peccatis perseverare, et tradi in desideria cordis eorum: Roman. pr. Tradidit Deus illos in desideria, etc. Psal. LXXX: Dimisi [Col. 0986A] eos secundum desideria, etc. Roman. IX. Cujus vult miseretur, et quem vult indurat. Haec loca significant actum positivum divinae voluntatis circa derelictionem reproborum. Sed et idem suadetur ratione. Nam quodcumque rationabile et justum est, Deus vult actu positivo. Ejusmodi autem est hominem a Deo derelinqui, qui prior Deum ipsum peccando deseruit. Cavendum est tamen, quod ubi in Sacra Scriptura dicitur, Deum deserere, derelinquere, indurare, excaecare, non est sensus, quod Deus immittat aut efficiat in animis reproborum aliquam duritiem, vel caecitatem, quasi tenebras aliquas, aut quod Deus sit causa reprobis, ut ruant in peccata, et in illis permaneant: sed quod Deus voluntate sua non confert gratiam, et calorem suum, quo emolliatur cor reprobi, nec infundit lumen, quo possit illuminari (S. August. lib. de Praedestinatione et Gratia, cap. 4, epist. 105, et epist. ad Simplician; (vel dicitur indurare, excaecare, etc. quia permittit indurari, et excaecari. Est enim Scripturae phrasis, et modus loquendi, ut quae proprie [Col. 0986B] permissio Dei est, eam Dei actionem appellet, quia Deus positivo actu vult eam permissionem: ita docet Damasc. IV Theolog., cap. 14; Euthim. in Joann. cap. 15. Denique Deus actu positivo vult reprobis inferre poenam pro culpa; nam id maxime justum est, et rationabile, et ad rectitudinem judicis pertinet. Ex his manifestum est reprobationem non esse causam damnationis reprobi, sicut praedestinatio est causa salutis praedestinati: quia permissio peccandi nihil ponit in peccante, sicut ponit aliquid justificatio in poenitente; nec reprobatio Dei quicquam subtrahit potentiae reprobati, nec reprobus impotens factus est ad gratiam adipiscendam impotentia absoluta, sed tantummodo ex suppositione, quae non minuit libertatem, ut docet S. Thom. p. p. quaest. 23, art. 3. Igitur non est absurde locutus Lactantius, quod reprobis Judaeis Jesus noluit se ostendere, ne adduceret eos in poenitentiam, etc. Significatur enim his verbis derelictio, qua derelinquebantur a Deo, et [Col. 0986C] permissio, ut in peccato infidelitatis permanerent, atque subtractio divini auxilii efficacis, quo emollirentur, et illuminarentur corda eorum; neque tamen peccatum eorum, aut in illo perseverantia in Deum tanquam in causam refundi potest.
Dereliqui domum meam, etc. In hujus loci prolatione Lactantius omisit illa, dedi dilectam animam meam, quae in utriusque Bibliis habentur: non ibi, dereliqui domum meam; dimisi haereditatem meam, dedi dilectam animam meam in manus inimicorum ejus; et profecto sententia multum variat. Contra vero τὸ ipsa super addidit, quod non habent Biblia, nec Cyprianus.
In justitiam. Ald. et Plantin. sic habent; Florent. ad justitiam. Ego malim, ut in Vulg. et apud Septuag. et Cyprianum, in justitia.
Et tenebo manum tuam. Ita etiam Septuag., sed Vulg. et apprehendi manum tuam. Cyprianus, ut teneam manum tuam.
Et confirmabo te. Septuag. et Cypr. et confortabo te. [Col. 0986D] Vulg. et servavi te. Ideo pronomen illud retinendum est in textu Lactantii, quod habet Florentina editio, licet Aldinae et Plantin. desit.
Generis mei. Ita Cyprian. et Cyrill., sed in Vulg. et apud Septuag. τὸ mei non habetur.
Sedentes in tenebris. Cum Lactantio concordat Vulg. Tertull. III cont. Marcion. et adv. Judae. Cypr. Cyrillus. Sed in Bibl. Septuag. recens editis additur copula, et sedentes, etc.
Ut filius hominis. Florent. editio non habet particulam ut, quam agnoscunt caeterae, et mss. libri, et Lactantius supra cap. 12, item Septuag. et Vulg. Tertull. de Carne Christi, et III, adv. Marcion. et alibi, tanquam filius hominis.
Quae Petrus et Paulus Romae praedicaverunt. Observandum est nobile quidem fragmentum hujus de futura [Col. 0987A] clade Hierosolymitana vaticinii, et praedicationis Petri et Pauli Romae habitae, de qua nihil in sacris litteris, vel alibi habemus. Notandus quoque locus clarissimi et vetustissimi Patris contra haereticos, qui negant Petrum Apostolum unquam Romae fuisse.
Quicumque praecepta dat hominibus, etc. Totam hujus et sequentis capitis disputationem, ut inanem pertranseo; etenim jure negaverit nemo Deum ipsum, carne assumpta, cum legem Moysi dedit, fuisse legis verum ac perfectum latorem et doctorem virtutis. Isai. XXXIII: Dominus judex noster, Dominus legifer noster. Ideo veriores illae attendendae sunt rationes de Christi Domini Incarnatione divinitus explicatae a S. Thom. II par., quaest. I, art. 1, et a caeteris DD. praesertim a S. Bonav. in 3 sentent. distin. I.
Mater corporis ejus Virgo. Contra Valentinum, [Col. 0987B] Apollinarem, Eutichetem et alios, qui negabant Christum Dominum ex Maria Virgine quidquam accepisse. Vide Irenaeum III, adversus haeres., S. Aug. de Haeres., Theod. Haeretic. fabul. lib. IV in fin.
In laesis affectisque corporibus. In prioribus editionib. corrupte legitur illaesis, etc.
Ne quis esset omnino, qui eum non posset imitari. Haec eadem quoque ratio affertur a S. Thom. in III par, quaest. 46, art. 4, convenientissimum enim fuisse docet, Christum morte crucis affici propter exemplum virtutis.
Sicut mos eorum ferebat, etc. Recte ait, eorum, scilicet Judaeorum; nam ii tantummodo solebant crura suspendiosis frangere, ut eos mortuos eadem die humare possent secundum Deuteronomii legem, cap. XXI. Caeterum apud alias nationes Crurifragium nihil ad crucem, sed a cruce plane remotum aliud erat supplicii genus; quod et Caesar Baronius Cardinalis in [Col. 0987C] Martyrolog. sub die 23 Maii annotavit, et Lipsius lib. II et III, de Cruce, utrobique cap. 14.
Ne laesum ac diminutum corpus ad resurgendum inhabile redderetur. Nullius momenti ratio: quasi vero laesum, sectum, truncatum corpus non potuisset a Deo ad vitam excitari.
Pascha nominatur ἀπὸ τοῦ πάσχειν. Haec Graeca non habentur in B. quae retinentur a caeteris omnibus mss et excusis. Se quidem putare, nomen paschatis ab eo verbo deductum, satis indicat etiam ex subsequentibus. Eumdem errorem habet Tertull. in fin. adv. Judae. et auctor gloss. quem reprobat S. Hieronym. super Matth. cap. XXVI, Isidor. Orig. lib. VI, cap. 18. Non enim a verbo graeco, sed ab Hebraeo Phasach, quod transitum significat, deducitur, ut docet Josephus lib. II Antiquit. cap. 13, Hieron. ubi supra et in Isai. XXXI et Mich. VII; Ambros. in lib. de Cain et Abel cap. 8, et Serm. 53; August. Epist. 119 et lib. II de Trin. cap. 17, et lib. XVI Civitat., cap. 43. Celebrabatur enim hoc festum in memoriam [Col. 0987D] transitus Angeli plagam ferentis a liminibus portarum agni sanguine illitarum.
Nunc satis est, hujus potentia, etc. Notandus est locus contra haereticos nostri temporis hostes crucis Domini. Idem argumentum tractat Tertull. adv. Judae. et III adv. Marcion. et Cypr. II adv. Judae. cap. 21 et 22.
Futura depingere. Metaphoricôs futura depingi in hostiarum visceribus dicebantur, quae quomodocumque in eis praesignificabantur; et forte verbum erat Aruspicum peculiare, ut litare, porricere.
Quibus prosecrant. Id est, quibus diu sacrificant, vel alio modo sacra faciunt; est enim compositum verbum ex praepositione, pro, quae verbo adjuncta vim temporalem habet, et verbo, sacro, quod est, sacrum facio. Ita quidem reperio in mss. et editis plurimis. [Col. 0988A] Florentina tamen editio corrupte legit, prosecarant: ex qua lectione me valida incessit suspicio, legendum esse, quibus prosecuerant; nam et hoc verbum bellissime congruit, cum de extis loquatur. Livius V: Qui ejus hostiae exta prosecuisset, etc. Tertull. IX Apologet.: Major aetas apud Gallos Mercurio persecratur. Et illud, prosecrant, haud facile apud alium quemquam reperias: sed librarii fortasse duas illas litteras incuria omiserint.
Dei templum. Puta Jovis, vel Apollinis, vel cujusvis alterius daemonis, quos ex persona ethnicorum saepe deos nominat, ut lib. I, cap. 17, 20, 21; lib. II, cap. 4 et alibi.
Qui summum illum Jovem daemonibus aggregavit. Puto locum illum innuere, ubi de Minerva loquitur Homerus, Iliad. I, sub initium, quae sese in coelum recepisse dicitur in domos Aegiochi Jovis ad daemones alios:
Unde ipsa religio nomen accepit. Religionem dici putat Lactantius a religando. Lactantium sequi videtur Ambrosius in lib. de Virginib. ubi sacras Deo virgines religiosas, quasi Deo religatas dicit. Item Hieron. in Amos, cap. IX; Isidor. VIII Origin., cap. 2; S. August. in lib. de Vera Relig. ubi ait, religet nos religio uni omnipotenti Deo; Nigid. Figul. apud. Gell. lib. IV, cap. 9; Serv. super illud Maron. 8, Jam tum relligio pavidos, etc. At Massur. Sabin. apud Gelb., ubi supra: et Servius Sulpit., apud Macrob. lib. III Saturn. cap. 3, dictam malunt a relinquendo, quasi id quod religiosum est, a nobis relictum, remotum, sepositum denique intelligatur.
Non ut Cicero interpretatus est, a relegendo. Sed tamen Ciceronem sequitur fere vetus quidam apud Gell. ubi supra, qui ait: Relegentem esse oportet, religiosum nefas. Arnob. ad fin. 4, S. August. X de Civitat., [Col. 0988C] cap. 4; et S. Thom. omnes hic notatas religionis etymologias approbat secunda secundae quaest. 81, art. 1.
Superstitio falsi. Et omnino quid colas interest, non quemadmodum colas, etc. Falsum est; non enim tantum est falsi cultus superstitio, sed etiam veri, at non debite exhibiti, ut docet S. Thom. in 2, 2, quaest. 92; Cicer. II de Nat. deor. religionem ait esse, quae deorum cultu pio continetur: superstitionem, in qua timor doorum inanis est. Fabius lib. VIII, cap. 3, inquit, ut a diligenti curiosus, sic a religione superstitionem distare. Varro apud S. August. lib. VI de Civitat. religiosum a superstitioso hac ratione discernit, ut a superstitioso dicat timeri Deos ut hostes, a religioso autem vereri ut parentes. Plutarch. de Isid. et Osirid. superstitionem aiebat haud minus leve vitium esse, quam impietatem.
Religionum se exsolvere. Illa Lucretiana innuit primi libri:
Veterumque ignara. Ita in Romano codice Virgiliano, et multis aliis antiquis haberi testatur Pierius, et Velutell. in Annotation. ad Virgilium: sed nunc in omnibus impressis est, veterumve, etc.
Duos tamen asseveremus, Deum patrem, et Deum filium. Quoniam hic sermonem habebat de duabus tantum personis, Patre, et Filio, propterea duos illos simpliciter dixit, nullo adjecto nomine, nos tute subintelligere possumus duos, id est, duos Entes, τὸ Entes non substantive, sed adjective accipiendo, et rursus subintelligendo scilicet duas personas: ita enim Magister in 1 sentent., distin. 25, et ibi S. Thom. quaest. unic., art. 4, et S. Bonav. in explicatione litterae.
Cum igitur et pater filium faciat, et filius patrem, etc. Non haec nomina pro divinis Personis accipit; neque [Col. 0989A] enim tam demens fuerit, ut a filio patrem fieri dixerit: sed ut relativa nomina sunt, quorum unum facit et supponit alterum, nec alterum esse sine altero potest. Nam ante verba haec ita dixerat: Si quidem nec pater sine filio nuncupari, nec filius potest sine patre generari. Hoc videlicet exemplo coexistentiam illam, et coaeternitatem patris et filii in divinis ostendere voluit, ut etiam auctor Expositionis symbol. apostolorum inter opera Cypriani.
Una substantia. Filius igitur est patri consubstantialis, contra Arrium.
Cum et filius sit in patre, quia pater diligit filium, et pater in filio, quia voluntati patris fideliter paret. Filius secundum divinitatem in omnibus coaequalis est patri, et unum cum eo, voluntate quidem igitur, ut hic dicit Lactant. et S. Thom. in IV cont. Gent., cap. 36, argumento 7; verum non ea solum, sed etiam natura, essentia, substantia, ut ipsemet auctor paulo supra confessus est. Non enim novatores defuerunt, sicut Erasmus in Annotation. super Epist. I Joann., cap. V, [Col. 0989B] qui locum illum Evang. Joann. cap. X: Ego et pater unum sumus, quo semper SS. Patres, et doctores catholici omnes usi sunt adversus Arrianos, de unitate tantummodo voluntatis, concordiae, atque consensus interpretarentur; non autem de unitate essentiae, contra quos disputat Alfons. de Castr. lib. V contra Haeres. in verb. Deus, Haeres. 6; Torres in Comment. ad quaest. 27, 1 part.; S. Thom. art. I, disput. I, part. II.
Et in te precabuntur. Al. et te precabuntur, ut supra cap. 13, ubi diximus.
Et qui eruit eum. Ita Septuag. καὶ ῥυσάμενος αὐτὸν. Vulgata, et redemptor ejus.
Deus aeternus. In utrisque Bibliis est Deus sabaoth, id est Deus exercituum.
Et ego novissimus. Sic quoque Vulgata, pro eo, quod [Col. 0990A] habent Septuag. καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα, Et ego post haec.
Aut Anthropiani, seu quilibet alii, etc. Non hic credo anthropomorphitas designari, quorum errori assensum aliquando fuisse Lactantium dicam inf. cap. 18 libri de Ira Dei: sed nomine anthropianorum puto haereticos significari qui negabant Christum fuisse Deum, purumque ἄνθρωπον, id est, hominem eum asserebant, unde anthropiani, quasi latine dicas, hoministae sint appellati, quales fuerunt Ebion, Carpocrates, Cerinthus, Theodotus, sive Theodosion, Paulus Samosatenus, Photinus et alii, quorum haeresim damnavit magna Nicaena synodus, Ephesina, Chalcedonensis, aliae quamplures. In Vaticanis et aliis nonnullis mss. et impressis ita legitur, Aut anthropiani, aut Arriani, seu quilibet alii, etc. Ego B. lectionem retinui in editione quoque Plantiniana exhibitam, tum propter auctoritatem mirae vetustatis codicis, tum vero etiam propter rationem. Innotuit enim Ariana [Col. 0990B] haeresis circa annum Domini trecentesimum decimum quintum. At hi Lactantii libri multo antea coepti, absoluti, editi sunt, ut dictum est supra ad cap. 1, lib. I. Neque tamen hinc quidquam deperit catholicis, cum tam multis e locis Lactantii constet, ipsum Arrianam impietatem aversatum fuisse, et antequam exorta esset, praedamnasse, ut supra ostendimus lib. II, cap. 9, et hoc lib. cap. 8, 14, 29.
In qua est confessio et poenitentia, quae peccata et vulnera, quibus subjecta est imbecillitas carnis, salubriter curat. Diriguntur haec spicula contra Novatianum, et sectatores, qui in peccatum lapsos ad poenitentiam non recipiebant, remissionem peccatorum in Ecclesia reperiri, eique claves aperiendi atque solvendi a Christo datas fuisse negantes: qua de re Pacian. ad Sympronian. epist. 1; S. Augustin. de Agone Christ. cap. 31.
Non est apud me dubium, quin hoc opus nostrum, etc. In quibusdam impressis: Non est apud me dubium, Constantine Imperator, quin hoc opus, etc. Lectionem B. secutus sum, quae ratione fulta videtur, ut dixi ad cap. 1, lib. I.
Coacerbant. Ita scriptum est in B. forte pro coacervant, ut supra lib. III, cap. 3, connibere, pro connivere. Sic S. Cypr. in mss. epist. 42, ad Cornel. juxta edit. Pamel. habet acerbationibus, pro eo quod in excusis legitur acervationibus. Sic, flagella acerbata, Tertulliano in fin. Apologet. ubi vid. Pamel. et dicta epist. 42. Thomasius tamen hoc loco deductum mavult a verbo acerbo, quod est, acerbum facio.
Sacrilegum. Sic malim, ut in B. quam disertum, ut in Florent., Plantin., Ald. editione; neque enim laudare voluit, sed damnare sacrilegum ethnicum illum, qui Cypriano sanctissimo viro id nominis indidisset.
Coprianum. Ita legendum, ut in Plantin. et Ald. non Caprianum, ut in Florent. edit. Juntar. legitur. Scomma [Col. 0989D] est in Cyprianum ex allusione vocis; κοπρία enim stercus significat, unde Coprianus, quasi stercus tractans, vel stercorarius: vel Coprianum inquit, quasi ridicularium hominem, et scurram; nam scurrae antiquitus dicebantur Copriae, ut Josephus Scaliger notat in Castigationib. ad Festum in Scurra, et animadvertunt viri eruditissimi hunc locum emendantes Lipsius II, cap. 17; Jacob. Durantius I Variar., cap. 13, quod videlicet relicto deorum cultu, nobile ingenium sordido ac foedo doctrinae generi, fabulisque anilibus atque ridiculis christianorum mancipasset.
Unde apparet, etc. Hanc totam periodum usque ibi, quod si accidit, etc., adjecimus ex cod. B. quod et aptissime cohaereat cum aliis, quae hic habentur, et liquido appareat Lactantiana.
Quorum alter antistitem se philosophiae profitebatur, [Col. 0990C] etc. Porphyrium intelligit. Consule Baron. Cardin. Annales tom. II sub anno Domini trecentesimo secundo.
Tres libros evomuit contra religionem nomenque christianum. Tres quidem primo, verum et alios postea usque ad quindecim, ut scribit Suidas. Porphyrii calumnias atque impietates justis voluminibus refutarunt acriter Methodius Tyri episcopus, Euseb. Apollinar., ut tradit Hieron. de Scriptor. Ecclesiast. et deinde incidenter, et per occasionem, Cyrill., Hieron., August., alii.
Alius eamdem materiam mordacius scripsit, etc. Fuit iste Hierocles, quem libros suos, quos contra christianos scripsit, veritatis Amatoris titulo praenotasse scribit Eusebius, qui et illos egregio refutavit commentario.
Qui erat tum e numero judicum. Exercebat enim eo tempore praefecturam Augustalem Alexandriae, ut tradit Epiphanius haeres. 68.
Assensus. In quibusdam haberi, accensus, testatur Janus Gulielmius in quaestionibus ad Plaut. Menaechm. [Col. 0990D] cap. 4, ducta videlicet translatione a Re militari, ut supra lib. II, cap. 10.
Nemo Apollonium. Baptista Pius in Annotationibus posterioribus cap. 99, legendum hoc loco putat nemo Apuleium, cum aliqua corrupta exemplaria habere testetur nemo Apollinem. Ego prorsus lego, ut in omnibus libris reperi, nemo Apollonium. Nam de illo sermo erat, et forte sic scripserit quoque Pius; nam illarum Annotationum editio, quae apud me est, nimium quantum typographi erroribus scatet.
Repente in judicio non comparuit. Hoc tradit et Philostrat. in Vit. Apollon. lib. IV.
Qua materia non est usus, ut debuit, etc. Ita et Sanctus Hieronymus sentit ad Magnum.
Ne significare quidem, etc. Sic in Rom. Virg. codice haberi testantur Pierius, et Velutell. cum impressi varient; nam alii sic habent, alii vero, nec significare quidem.
In usus hominum. Libenter legerim, in usus omnium, ut fieret Antithesis ad illa, singuli, et, paucorum.
Et quanto frequentius impellitur, tanto firmiter roboratur. B. T. P. et mss. fere omnes, quanto frequenter impellitur, tanto firmiter roboratur. Ego secutus sum lectionem Florent., Ald., Plantin., edit. quae rectior visa est; nam alteram damnat Valla 1 Elegantiar. cap. 16. Quanquam profecto, ut probe notat contra eum quoque Franciscus Floridus lib. II Lection. [Col. 0991B] subsecivar. cap. 20, etiam Cypriano, Tertulliano, Boetho, aliis praesertim ecclesiasticis latinis scriptoribus, vel Valla ipso judice non admodum malis quaedam sunt dictiones ac phrases peculiares non utique suscipiendae ad imitandum, quas tamen in illis non jure reprehendas, sed potius uti magnorum virorum labeculas, quasi in pulchra facie naevos quosdam probes atque osculeris.
Sicut una, inquit, eademque natura. Excidisse hic locus putatur ex libro de Legibus primo.
Cum feminis patientia certent. Tunc scilicet, cum viri nubunt in foeminis virum parituris, ut dicitur in Leg. Cum vir. Cod. ad. l. Jul. de Adulter. Sic et Quintil. Declamat. 3: Ut pollutis, inquit, in foemineam usque patientiam maribus incurrat jam libido in sexum [Col. 0991C] suum.
Qui sanctissimam quoque corporis sui partem contra fas omne polluant, etc. Dum videlicet execrabilem in se furorem admittunt: qui nec capiti quidem parcit, ut ait inf. lib. VI, cap. 23.
Induforum se omnes, etc. Ita lego, ut habet B. vel, induforo, ut P. et ita legit Robertus Stephanus in fragmentis Lucilii ab ipso collectis, et editis, non ut corrupte legitur in Ald. et Plant. indufori. Epenthesis illa est, pro in forum, vel in foro. Sed forte scripserit Lucilius, Endoforum, vel Endoforo; nam endo, pro in, usos fuisse veteres norunt omnes.
Blanditia certare. Ita legit Rob. Steph. ubi supra, juxta editionem Florentinam, quae sane magis Luciliana est, quamvis Ald. et Plantin. habeat blandiri, certare, etc.
Per caetera universa sequitur. B. per caetera universa quaereretur. Quae lectio quanquam et ipsa recipi potest, tamen prior illa vulgatior est, et magis probata ab Antonio Augustino et Thomas.
Sparsurus sanguine flammas. In Marone varie legitur. Nam aliquae editiones habent sparsuros, quae lectio magis probatur Pierio; aliquae vero, ut in nostro. Flammam quoque legi, non flammas, in Romano cod. Virgiliano testatur idem Pier. et Velutel., sed nostra lectio magis recepta.
Tum pius Aeneas. Ita ex cod. B. emendantur excusi, qui habent, Ecce pius Aeneas, quae lectio et Maroni repugnat et rationi versus.
Equidem et vivis concedere vellem. Equidem vivis concedere mallem, in aliquot antiquis codicibus haberi tradunt Pier. Velutell. Bergizom. in Virgilium.
Erudiantur ad injustitiam. τὸ justitiam, mendum est in Aldin. et Plantin. contra quam sensus ipse auctoris pugnat, et B. T. P. alii mss. et editio Florent.
Etenim si nemo est, inquit, etc. Locum inter opera Ciceronis non reperio: sed similem habes III Officior. c. 3: Quid enim interest, utrum ex homine se convertat quis in belluam, an in hominis figura immanitatem gerat belluae?
Sicut unus in Phrygia, etc. Historiam scribit Euseb. VIII Hist., cap. 11.
Constitutiones sacrilegi. Quas lege apud Euseb.
Domitius. Ulpianus.
Libro septimo. Al. libris septem: sed nostram lectionem exhibent mss. B. P. et excusi Florent., probant Cujac. lib. X Observat., cap. 34, Thomasius in Notis.
Quaero, inquit, si duo sint, etc. Excerptus locus e disputatione contra justitiam, quam fuisse in III de Repub. Ciceronis autumat Sigon. in Schol. ad Cicer. [Col. 0992B] frag., ubi de hoc egregie disserit. Vid. et Epist. 15, lib. IV, ad Attic.
Et contra eum, qui sit improbissimus, existimet, etc. Al. contra autem, qui sit improbissimus, existimetur, etc. Sed rectissime hunc locum, quamvis de sola conjectura, restituisse mihi videtur Andreas Patricius, cujus haec verba sunt in Schol. ad frag. lib. III de Rep. Cicer.: Olim erat, existimetur: sed ego de vera, ut puto, lectione cum per me ipse divinarem, tum inveni postea ab aliis animadversam esse. Quid vero praeterea, si sic: et contra eum qui sit improbissimus, existimet, etc. neque enim placet et hic, et paulo post, contra autem, et librarius in, putet et contra, facile et omittere potuit, praesertim si ita scriptum viderat, uti multa in pandectis Florent. scripta extant, put Et contra, quod tantumdem est, ac si ego scribam, putet et contra, etc. Patricii conjecturam juvat, quod animadversum est, saepe scribas, cum in eamdem dictionem, vel clausulam geminatam inciderent, alteram earum omittere solitos, ut notat Gulielmus Forner. lib. II [Col. 0992C] Selection. cap. 24, qui idcirco Varronis locum de Ling. Lat. ubi habetur, circum aras solitum, legendum monet, solitum tum; et in l. Poenales, § 1, D. ad. l. Facild. ubi habetur argumentum rei, legit argumentum tum rei; et in leg. omnes, D. de in integr. restit. pro examinet, an verae sint, legit examinet, et an verae sint, etc. alia exempla ibi videre poteris. Notat et idem Cujacius lib. II Observation, cap. 11, et l. X, cap. 30.
Existimatione. Lectionem hanc probat Patric. ubi supra, exhibitam ab editione Plant. et Aldin. In Florentina legitur aestimatione.
Cariosis. Hanc lectionem ut meliorem retinui, quam habet Aldus. Dicit autem per contumeliam Deos cariosos, id est, eorum simulcra, quae cum e ligno, aut alia ejusmodi materia constarent, putrilaginem et cariem contrahebant. Al. legitur nariosis, vel varicosis.
[Col. 0992D] Et Mutio glorientur. De quo Cicero, Livius II, 1 Decad., Valer III, c. 3, Senec. de Divina Providentia, et epist. 24, Tertullian. ad Martyr. cap. 4, S. August. IV, Civit. cap. 20.
Aut Regulo. De quo Cicer. III. Officior. ad fin. Seneca de Divina Providentia, Plin. de Viris Illustri. Gell. lib. VI, cap. 4, Tertullianus ad Martyr. ubi supra, et in fin. Apologet. August. I Civit., cap. 15 et 24. Suid. in ῥήγουλος.
Terram digitis suis imaginatam. Insolite, id est, in imaginem figuratam digitis suis atque formatam. Sic S. Remigius in suo testamento apud Brisson. formul. lib. VII: Tibi haeredi meae ecclesiae supra memoratae jubeo thuribulum et imaginatum calicem fabricari.
Is, cum Legatus, etc. Historiam refert Macrob., I [Col. 0993A] Saturn. cap. 5; Gell. lib. VII, cap. 14, et lib. XVII, in fin.; Quintil. lib. XII, cap. 1.
Quam Cicero aequabilitatem vocat. Secundo de Orator. Et eo magis, si intolerantius se jactant, et aequabilitatem communis juris praestantia dignitatis, aut fortunae suae transeunt, etc. Et eod. lib. ad fin. Erit explicandum in laude justitiae, quid cum fide, quid cum aequabilitate, cui cum ejusmodi aliquo officiosis, qui laudabitur, fecerit; et I Officior. c. 32. In liberis vero populis, et juris aequabilitate exercenda etiam facilitas, etc.
Nec alia causa est, cur nobis invicem fratrum nomen impertiamus, etc. Sic et Tertullianus cap. 39 Apologet.
Quae hic mala putantur, etc. Hunc versiculum apud Euripidem non invenio.
Aut nullam esse justitiam, aut si sit aliqua, summam [Col. 0993B] esse stultitiam, etc. Tractat hoc argumentum apud Platonem Trasymachus in primo de Republica.
Bonus vir, inquit, si habeat servum fugitivum, etc. Harum aliquam, et praeterea nonnullas alias ejusmodi quaestiones edisserit Cicero III Officior., cap. 3.
Si profitebitur, bonus quidem, etc. Al. Si profitebitur emptori fugitivum esse, bonus quidem, etc. Sed illa, emptori fugitivum esse, non extant in B. nec P. quia illud, profitebitur, non tantum ad fugitivum servum, sed etiam ad domum pestilentem, et alia similia referri debet, de quibus dixerat, ut notat quoque Thomasius.
Jam vero justus ille, sed stultus est. Hanc lectionem Ald. et Juntar. Florent. retinui, quantumvis invitis et reclamantibus codicib. B. T. P. et Plantin. edit. ubi habetur jam non justus, etc. Repugnat haec lectio sententiae ipsius Carneadis; non enim in hac [Col. 0994A] disputatione injustitia, sed justitia cum stultitia, injustitia vero ipsa cum sapientia conjungebatur; et ita dicebatur, quod ille quidem justus erit, sed stultus: si vero contra fecerit, idem sapiens habebitur, sed erit injustus. Hoc liquet ex alio sequenti proxime exemplo.
Cur enim naviget, etc. Vid. Sen. Natural. quaest. lib. V, cap. 18.
Familiares illi Pythagoraei. De Daemone et Pythia loquitur, quorum historiam habes apud Valer. lib. IV, cap. 7, Cicer. III Officior., cap. 3, sub initium.
Apud Ciceronem idem ipse justitiae defensor Laelius, vult, inquit, etc. Cujus quidem Laelii, quae hoc capite referuntur, sententiae exciderunt ex eadem disputatione tertii de Republica Ciceronis, de qua supra [Col. 0994B] cap. 12, ubi contra Furium pro justitia Laelium inducebat Cicero disserentem.
Deus, inquit, homines pro liberis habet, etc. Haec ipsa verba haud certe reperias apud Senecam: sed eorum sententiam habes in eo libello de Divina Providentia, sub initium. Quare aut ea verba excidisse dicendum, aut eam Lactant. ipsiusmet, quasi Senecae verbis extulisse sententiam; quod alibi saepe ab eo factitatum animadverto. Sic supra lib. III, cap. 21, ea Platoni verba attribuit: Civitas concors erit, etc. Et hoc lib. cap. 18 illa Carneadi apud Cicer. Justus, inquit, si aut equum saucio, etc. et inf. lib. VI, c. 12. Si audieris, inquit, preces, etc. Quae Domini verba nusquam reperiuntur, sed sententia ipsorum Matth. V, Luc. VI, Lactantii verbis expressa.
Nihil enim sancta et singularis illa majestas aliud ab homine desiderat, etc. Non quia exterius quoque sacrificium Deo non sit acceptissimum, ut dictum est supra lib. II, cap. 2; sed haec saepe prisci Patres ingerebant auribus ethnicorum, qui sceleribus omnibus cooperti se religiosos putabant, si templa et aras hostiarum sanguine cruentarent, tanquam Deus victimis indigeret. Caeterum de sanctissimo Eucharistiae a Christo Domino instituto sacrificio, quod Missam nominamus, quodque ex hoc vel aliis hujusmodi locis temere admodum infamant haeretici, vide antiquissimorum Patrum testimonia: Ignatii Christi contemporanei, et apostolorum discipuli, epist. 10, et ad Philadelp. epist. 9, ad Ephes. epist. 14, ad Rom. epist. 15, Irenaei discipuli Polycarpi, qui fuit auditor Joannis Apostoli libro quarto, cap. 32, ubi inquit:
Ex creatura panis accepit, et gratias egit dicens: Hoc est corpus meum; et calicem similiter, qui est ex [Col. 0993D] ea creatura, quae est secundum nos, suum sanguinem confessus est, et novi Testamenti novam docuit oblationem, quam Ecclesia ab Apostolis accipiens in universo mundo offert Deo, etc. Et cap. 34: Igitur Ecclesiae oblatio, quam Dominus docuit offerri in universo mundo, purum sacrificium reputatum est apud Deum, et acceptum esse ei. Item Tertulliani lib. II ad uxor. de Monog., de Corona milit., de Oration., de Castit., de Cultu foeminar. I, adversus Marcion. et alibi saepe; Cypriani epist. 63, ad Caecilium, et epist. 66; Nazianzeni in carmine ad episcopos; Ambros. in Oratione praeparat. ad Missam; Chrysost. in Homil. de Perdit. Jud. et super Epist. ad Hebraeos; Hieronym. ad Damas. de Fil. prodig.; Augustini de Civit. lib. XVII, cap. 20; Cyrill. Cathec. Mystagog.; Gregorii Magni IV Dialog., cap. 58; Alexand. Pr. in decreto, quod habetur inter concilia generalia de Sacerdotibus [Col. 0994C] non vexand.; Leonis pr. ad Dioscor. epist. 9; Fulgent. ad Moncim. lib. II; denique conciliorum, Toletani p. cap. 5; Ephesini in epistola ad Nestor. Lateranen. relati in cap. Firmiter de Summa Trinit. Tridentin. Sessione 22.
Accendunt lumina, velut in tenebris agenti. Sic paulo inf. jam sentiant, quam non indigeat lucernis eorum Deus, etc. Qui igitur Deo lumina accendunt ea fide, ut credant, ipsum in tenebris agere, vel luminibus indigere, meritissimo damnantur. At vero sancta Dei Ecclesia lumina etiam per diem in templis accendit, ut erga Deum et Sanctos ejus in animis fidelium venerationem ac religiosam quamdam laetitiam excitet, ut sub typo luminis corporalis illa lux ostendatur, de qua in Evangelio legitur: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem, ut dicitur in Canon. Cleros. distinct. 21, ex Isidor. VII Origin. cap. 12; iisque pius usus tum Divinis Litteris, tum Sanctorum [Col. 0994D] testimoniis comprobatur. Nam Exod. XXV, fit mentio de candelabro in Dei templo septem infusoria habente. Cyprianus epist. 55, de Ceroferariis, sive Acolytis, meminit, quorum munus est ad sacram mysteriorum pompam accensos in ecclesia cereos ferre. S. Hieronymus contra Vigilantium haereticum disputat, luminarium usum Catholicis exprobrantem. S. Athanas. cereos a fidelibus oblatos ab Arrianis haereticis sublatos conqueritur in epist. ad Orthod. Videndi sunt praeterea Euseb. lib. VI Historiae cap. 23; S. Epiphan. ad Joan. Hierosol. episc.; S. Paulin. in Carmin. in Natal. 3 et 6; S. Felicis, S. August. in Serm. de Tempore 215; S. Evod. de Miraculis; S. Stephani lib. I, cap. 3 et lib. II, cap. 2. Item concilia, Romanum sub Sylvest. Carthag. IV, c. 2 et seqq. Atque hoc pietatis signum Deo gratissimum atque acceptissimum esse testantur insignia ex ipsa [Col. 0995A] cera e candelabris, vel oleo e lampadibus sumpto facta miracula, de quibus S. August. XXII Civit., c. 8, Theodoret. in Historia SS. Patrum cap. 21, in Jacobo; S. Greg. Turon. in miracul. S. Martin. cap. 2, ad fin. S. Greg. Magn. III Dialog. cap. 30, Paul. Diaconus de Gestis Langobard., lib. II, cap. 9.
Duae sunt viae per quas humanam vitam. Aldi editio: Duae sunt viae, Constantine imperator, per quas, etc. Sed in B. T. P. in editione Florent. Juntar. et Plantin. nihil de Constantino.
Alteram virtutum esse voluerunt, alteram vitiorum. Ubi ad hoc bivium pervenisset Hercules, ancipitem animi fuisse, utram viam capesseret, fabulatus est Prodius Chius, ut pulcherrima narratione refert Xenophon lib. II de Memorab. Socratis in principio, Cicero I Officior. cap. 43, Suid. in verbo πρόδικεν, et Aristophanis interpres in Nubibus, Philo Jud. in lib. de Merced. meretr. in aerar. non inferend., Basil. de [Col. 0995B] Utilit. ex lib. Gentil. capiend. Extat hac de re venustissimum Virgilii Epigramma de littera Y.
Quomodo autem hae viae. Ita reposui ex utroque Cod. S. Salvatoris B. T. P. pro eo quod in impressis est, quomodo autem vitae istae, etc. nam permanet in allegoria duarum viarum.
Ut poetae loquuntur. Nam Virgilius VI:
Posita sunt omnia. Ita lego ut in B. et T. et aliis optimis Codicibus, non ut in aliquibus impressis, posuit Deus omnia; nulla enim vitia posuit Deus.
Ex altitudine in profunda cadat. Secutus sum lectionem vetustissimi codicis B. nec aliam tamen, quae habet, in altitudinem profundam cadat, improbandam puto, ut putavit Thomasius, ubi ait: nam cadere in altitudinem nullo modo dici potest, cum [Col. 0995C] illud sit erigi, non cadere; cum enim altitudo a profunditate nonnisi ratione differat, saepe altitudo pro profunditate ponitur. Sic altitudo maris, Cic. ad Attic. lib. IX et Caes. IV Belli gallici; et concavae altitudinis speluncarum, II de Nat. deor. et Terra descendit ad infinitam altitudinem, I de Divin. et saxum depressum est in mirandam altitudinem, VII Verr. et Cels. lib. VII, cap. 7, altitudo plagae usque ad cartilaginem esse debet; et Plin. lib. X, cap. 33. Specus sex pedum defossa altitudine.
Verum scientia non potest esse virtus. Secus Plato in Lachet. Menon. et alibi, quem arguit Arist. Ethic. 6, cap. 13. Magnor. Moral. I cap. 1. Eudemion., lib. I, cap. 3, et lib. VII, cap. 6.
Stultitia caruisse. B. T. P. et Florentina editio haec non habent. Ego secutus sum editionem Aldi, et ea reposui, quia pertinent ad haec illa et sapientia prima; non autem ad illa priora, virtus est vitium fugere.
Nec Deum, nec adversarium ejus. Haec lectio recepta est ab omnibus excusis, et a mss. tribus Vaticanis, et P. Alii novem ex iisdem Vaticanis habent, nec Deum, nec adversarium Dei; nec ea lectio quicquam absurdi continet, ut suspicatur Thomasius, cum non solum diabolus, sed etiam quicumque peccatores adversarii Dei recte dici possint. Moyses Exod. XIII, in Cantic.: Deposuisti adversarios tuos; et II cap. I, Reg. in Cantic.: Dominum formidabunt adversarii ejus; et Lactantius supra lib. II, cap. 10, diabolum vocavit antitheum, id est, Dei adversarium. B. tamen habet adversarium humani generis.
Dirimunt hi communem generis humani societatem. Paucula tantum transposita; nam Cicero, hi dirimunt communem humani generis, etc.
Ab optimis naturae ac veritatis exemplis. Sed Cicero in Castigatis Lambinianis, quorum lectionem germanam [Col. 0996A] puto, ex optimis naturae principiis et veritatis exemplis. Verumtamen quaedam aliae Ciceronis editiones τὸ principiis non habent.
Aut cum Fabricius, inquit, fortis, etc. Mutilus est et nonnihil variat hic Ciceronis locus apud auctorem nostrum; nam Cicero sic habet: Nec vero cum duo Decii, aut duo Scipiones etiam fortes viri commemorantur, aut cum Fabricius, aut Aristides justus nominatur, aut ab illis fortitudinis, aut ab his justitiae tanquam a sapiente petitur exemplum, etc. Et quidem Fabricium Cicero nunquam ad fortitudinis, sed ad justitiae adducit exemplum; et eod. lib. III Offic. eum ait Romae idem fuisse, quod Athenis Aristides. Unde hic fortasse vox fortis abundare videatur, et totus locus ex Cicerone restituendus.
Ut immortale illud arcanum ejus in operto esset. Fere omnes mss. et excusi habent, in aperto esset, quae lectio repugnat sententiae Lactantii. Ideo lectionem Juntarum secutus fui, quae plana, et consona, [Col. 0996B] et perspicua est. Loquitur enim de illo aeterno, infallibili arcano, et nullis hominum mentibus scrutabili, quo Deus aliquos reprobat, et permittit errare, ut ipsorum libero arbitrio a sapientia et veritate aversi in idipsum incidant, quod vitare cupiunt, poenam videlicet sempiternam. Qua de re diximus ad cap. 20, lib. IV. B. habet, ut immortalitatem, ita arcanum ejus in aperto esse voluit.
Huic legi nec abrogari fas est, etc. Ita legendum puto cum Thomasio in notis, et cum Patricio, atque Sigonio in scholiis ad hunc locum inter fragmenta Ciceronis lib. III de Republica. Nam hic tria genera labefactandae legis expressa sunt, nempe obrogatio, derogatio, abrogatio, de quibus apud Festum, Ciceronem II de Invention. Ulpianum tit. 1 Institution. Propagari, quod hic habetur in aliquibus exemplaribus, nihil ad rem.
Ac naturam hominis aspernatus, hoc ipso luet maximas [Col. 0996C] poenas, etc. Fere omnes codices habent, aspernabitur; et quia videbatur copulam sequi debere, Patricius legebat, aspernabitur, et hoc ipso luet, etc. Franciscus Balduin. in Instit. Justin. aspernabitur, atque hoc ipso luet. B. Codex omnem scrupulum depulit, dum legendum ostendit, ut in textu.
Et legitime injurias faciendo. Ironice loquitur adversus Romanos, qui solebant per Feciales indicere bella, et quadam verborum formula ante obtestari, se adversus gentem illam, quam debellare conabantur, bellum juste parare. Tum sibi quaecumque licere, et omnia se legitime agere putabant. Vide Halicarn. 2 Histor.
Aliud est igitur civile jus, quod pro moribus ubique variatur. De hoc disserunt Philosophi in V Moral. ad Nicomach, cap. 7, Magnor. Moral. I, cap. 31. Jurisconsulti in Institutionibus et Pandectis Tit. de Justitia et Jur.
[Col. 0996D] Et ipsam justitiam ignoret necesse est. Ita ex utroque cod. S. Salvatoris B. T. P. Florent. edit. emendantur libri, qui habent, et ipsum Deum ignoret, etc.
Itaque inter se congregatos, quod natura hominum, etc. Vid. Aristot. I Politic. cap. 1 et 2, et lib. III, c. 4.
Qui flecti ac misereri non putant esse sapientis. Ut stoici, referente Cicerone III Tuscul. et in Oratione pro Muren. contra Catonem; ut Seneca lib II de Clement. cap. 5, ut Agesilaus fortissimus imperator, cujus sententiam, etc., refert Plutarch. in Laconic. Apophtegmat., difficile esse, misereri simul, et sapere.
Male meretur, etc. Hic versus apud Plaut. ita legitur de Mendico:
Quod sine spe recipiendi feceris. Praeclare Seneca lib. IV, de Benefic. cap. 3 et seqq.
Benignusque. Cicero benignusve.
Nihil est enim, etc. Cicero, nihil enim est opere, aut manu factum, quod aliquando non conficiat, etc.
Quod illi virtutis justitiaeque doctores prorsus non attigerunt. Nam licet quippiam reperias apud Platonem, Aristotelem, Ciceronem, aut alios fortassis Ethnicos de mortuis hominibus humandis, id potius viri boni officium crediderunt, quam ut significent ab ullo unquam Legislatore praecepto imperatum, et de parentibus et cognatis potius, aut de Republica bene meritis, quam de peregrinis, ac pauperibus tumulandis locuti intelliguntur. Vide Hieronym. Magium, qui hunc locum enarrat lib. II Miscellaneorum, cap. 19.
Qui supervacaneam facerent sepulturam. Unde illud [Col. 0997B] Maron. ad fin. II Aeneid. Facilis jactura sepulchri est. Qua de re Senec. in Remed. fortuitor.
Si audieris, inquit, preces supplicis tui, etc. Non sunt haec verba desumpta ex ullo sacrae Scripturae loco: sed iis Lactantius ipse, quae Domini Salvatoris est, sententiam expressit, Luc. VI: Estote misericordes, sicut et Pater vester misericors est. Dimittite, et dimittemini: date, et dabitur vobis. Eadem quippe mensura, qua mensi fueritis, remetietur vobis.
Veniam non habet, qui sciens peccat. Hoc declarat ex superioribus; videlicet si peccans poenitentiam non agat, neque profiteatur, et statuat, sic non ultra peccaturum.
Qui primum gradum ascendit, satis justus est. Non ille satis justus est, si ab operibus malis abstinens, male tamen aut loquatur, aut cogitet; id quod vel ipse Lactantius et confitetur, et docet infra cap. 23, [Col. 0997C] et lib. VII, cap. 27, ait Deum judicaturum esse etiam pravas cogitationes.
Nam stoici affectus omnes, quorum impulsu animus commovetur, ex homine tollunt, etc. Pro quibus stoicis Seneca plurimis in locis epistola 86, Peperceram, epist. 117, Utrum satius, lib. I, de Ira cap. 10, et 11 et seqq. et toto lib. II Peripatetici contra non tollendos omnino, sed moderandos contendunt. Virtutes enim Aristoteles simpliciter impatibilitates et tranquillitates, ut ait Lactantius lib. VII, cap. 10, negat esse lib. II Ethic., cap. 30. Vid. Ciceronem III et IV, de Finib. et IV Tuscul.; Plutarch. de Moral. virt.; S. August. lib. IX Civit., cap. 4, et l. XIV, c. 8 et 9. Auctor noster contra utrosque disputat.
Quin et in illo exiguum laetari, etc. Juxta opinionem [Col. 0997D] gentilium philosophorum, contra quos erat disputatio, ut eos suis ipsis positionibus argueret, quos hisce in libris professus est se facturum, lib. V, cap. 4, non autem juxta dogmata christianae sapientiae, qua docemur, vel ipsis hostibus bona omnia cupienda: de quo et ipse praeclare disserit inf., cap. 18.
Nam istae concitationes animorum juncto currui similes sunt, etc. Fortasse alludat ad currum, de quo Plato in Phaedro.
Hic est ille homo honestus, etc. Sententia Senecae excerpta e moralis philosophiae libris, quos amisimus: sed similia passim effert epist. 24, Sollicitum, lib. VI Natural. quaest., cap. 32 et alibi.
Qui colit Verbum bonum. Id est, Jesum Dei Filium, [Col. 0998A] qui Verbum bonum dicitur initio Psal. XXIV, ad quem locum respexit.
Jam ex hoc ipso boni viri nomen amittat necesse est, etc. Non solum contra Ciceronem haec disputatio tendit, sed etiam contra Aristotelem, qui non ulcisci injuriam ignavi hominis atque servilis esse contendit lib. IV Moral. Nicomach., et III Eudemiorum utrobique, cap. 5.
Alieno titulo inscriptas. Videlicet titulo Philippicarum, exemplo Demosthenis.
Spero, inquit Caesar, qui oblivisci, etc. Τὸ Caesar abest a textu Ciceronis; ibi enim, Spero etiam te, qui oblivisci, etc.
Itaque hanc ipsam iram, cotem dicunt esse virtutis. Secutus sum Jani Guilielmii tum judicium, tum fidem: nam in nonnullis mss. Lactantii codic. ita haberi testatus est in Quaestionibus ad Plaut. Menechm., cap. 4. Et quidem Cicero, a quo mutuatur haec omnia Lactantius, sic habet in Lucull. prope fin.: Ipsam [Col. 0998B] iracundiam fortitudinis quasi cotem esse, etc.
Stupra vero, inquit, et adulteria, etc. Quaedam transposita, quaedam omissa. Cicero: Stupra vero et adulteria, et omne tale flagitium nullis aliis illecebris excitari, nisi voluptate. Cumque homini sive natura, sive quis Deus nihil mente praestabilius dedisset, huic divino muneri ac dono nihil esse tam inimicum, quam voluptatem. Nec enim libidine dominante, temperantiae locum esse, nec omnino in voluptatis regno, etc. Aliqui tamen codices Ciceroniani habent: Nullis aliis illecebris incitari, nisi voluptatis, ut notatur ad oram Lambinianorum; et nec enim libidine dominante, temperantiae locum esse omnino, neque in voluptatis, etc.
Tamen spectacula haec publica non contemnunt, etc. De quibus Tertull. in lib. de Spectacul., Cypr. epist. I ad plebem, S. August. in III Civit., c. 8 et seqq.
Neque militare justo licebit, etc. Loquitur tantum [Col. 0998C] pro tempore illo primitivae et adolescentis Ecclesiae, quae nec gladium habebat, nec decebat tunc illam armis uti, sed dumtaxat per passiones et miracula augeri, ut scribit Hugo Carensis in Annotationibus in Marc., exponens locum illum Lucae 22: Vendat tunicam suam, et emat gladium. Caeterum et hominem justum militare posse, et militiam aliquando justam esse, ex SS. Ambrosio, Augustino, Gregorio, caeteris Patribus prodit Gratianus in Decret. tota causa 23, quaest. 1, 2, 3, et Haeretic. Manichaeorum, Oecolampadii, Agrippae, Lutheri, Erasmi contrariam assertionem refellit Sixt. Senen., l. VI Biblioth. Annot. 156, Alphons. de Castr. cont. Haeres. lib. III, in verbo, Bellum.
Neque vero accusare quemquam crimine capitali. Non est hoc simpliciter verum; causae enim adesse possunt, quibus non modo justo homini accusare facinorosum licet, sed etiam ad accusationem instituendam obligatur: quando videlicet intelligat, scelus in rei publicae perniciem ire, et idoneis id [Col. 0998D] testibus probari possit. S. Greg. apud Gratian. in Can. Si quis super his; in Canon. Metropolitanorum; et Gelas. in Canon. Quapropter secunda, quaest. 7; Pius Papa in Canon. Si quis per capillum 22, quaest. 1; S. Thom. 2-2, quaest. 68, art. 1; Sot. de just. et jur. lib. V, quaest. 5, art. 1.
Itaque in hoc Dei praecepto nullam prorsus exceptionem fieri oportet, quin occidere hominem sit semper nefas, etc. Joannes Duns in IV distinct. 15, quaest. 3, prope abest a Lactantii sententia. Verum illud Dei praeceptum non adeo generale est, ut omnem prorsus exceptionem respuat, et causas aliquas adesse posse, quibus homo hominem jure interimat, demonstrat S. Thom. II-2, quaest. 64; Dominic. Sot. de Justit. et jur. lib. V, quaest. 1.
Quem Deus sanctum animal esse voluit, etc. Dictio, sanctum, hoc loco in significatione propria accipitur, et idem valet, quod ab injuria hominum defensum, [Col. 0999A] atque munitum, ut scribit Martian. Jureconsultus in l. Sanctum, D. de rer. Divis. Donatus: Sanctum dicitur, quod omni observatione inviolatum est. Ciceron. II, Philippic.: «Tanta enim est charitas patriae, ut vestris etiam legionibus sanctus essem.» Sic sanctae leges dicuntur, quae poenae sanctione corrumpi vetantur, apud Ulpianum in l. Sacra, D. de rer. Divis. Sic oppidorum muri sancti Pompeio Festo de Verb. veterib. Cajo Jureconsulto in l. prima, et Cassio, Sabino, Marciano in d. l. Sanctum, D. de rer. Divis.
Ut in hos affectus avidissime ruerent, eaque ratione propagari et multiplicari genera possent, etc. Sic et Galen. lib. XIV, de usu part. c. 2. Sic et S. Basil.: Is enim, inquit, appetitus mortalibus ad propagandam sobolem divinitus est datus, etc.; et de Homine loquens Senec. in Consolatione ad Matrem, c. 13: Si cogitas, ait, libidinem non voluptatis causa homini [Col. 0999B] datam, sed propagandi generis, quem non violaverit hoc secretum, et infixum visceribus ipsis exitium, omnis alia cupiditas intactum praeteribit.
Pudicitiam flagitavit. Ita B. sex Vatic. et fere omnes alii tum mss. tum excusi. Alii sex eorumdem Vaticanorum, et Aldus in emendatione erratorum suae editionis ad libri calcem, flagitiavit. Ego quidem nec satis habeo, cur alterutram lectionem probem, nec quid conjiciam invenio. Nam cum flagitare nullam aliam habeat significationem, quam vehementer et sollicite exposcendi, recte dicas, puellam flagitari ab aliquo, ut apud Ulpianum in l. II, D. de privat. delictis, quem locum profert Thomasius: sed ei minime opitulatur, quia aliud est puellam flagitare, aliud, pudicitiam flagitare. Guilielmus Fornerius l. II, Select. cap. 11, ait: flagitare idem proprie esse, quod stuprari. Auctoritates affert, quas alii viderint. Ego mallem, flagitiavit, ut hic idem esset, quod flagitio pudicitiam affecit ac polluit, nisi verbum valde insolens formidarem.
[Col. 0999C] Ne capiti quidem parcit. Beroaldus ad Suetonium in Tiberio, cap. 45; Brodaeus Miscellaneorum lib. II cap. 21; Magius Miscellan. lib. II, cap. 20, declarant hoc Lactantii dictum, qui contra hosce nefarios invectus est etiam supra lib. V, cap. 9.
Verum etiam publicis vulgatisque corporibus abstinendum, Deus praecepit; docetque nos, cum duo inter se corpora, etc. Hinc Ebionis et Helcheseitarum refellitur haeresis, qui Pauli Apostoli Epistolas omnes repudiarunt, ut scribit Irenaeus lib. I, adv. Haeres. et Euseb. lib. III Eccles. Hist., cap. 27, et lib. VI, c. 27. Nam cum haec deprompta sint ex cap. 6, in fin. I ad Corinth. constat etiam illis temporibus, Pauli Epistolas inter divinas Scripturas, et divinitus inspiratas a fidelibus recensitas esse. Alias item Pauli sententias ut divina Oracula refert alibi, supra hoc libro cap. 18, lib. de Ira Dei cap. 21. Consequenter etiam hinc profligatur haeresis Simonis Magi, Saturnini, Nicolaitarum, Florianorum, Adamitarum, Waldensium, qui omnium foeminarum usum promiscuum ausi sunt comprobare.
[Col. 0999D] Solam omnium mulierem patientem viri fecit, etc. Sed Aristoteles equam quoque post foetum susceptum iniri scribit lib. VII Histor. Animal. cap. 4. Et Plin. alia quoque animalia praeter mulierem, licet pauca, coitum noscere gravida tradit lib. VII, cap. 11.
[Col. 1000A] Iniquum est enim, ut id exigas, quod praestare ipse non possis. Hoc iisdem pene verbis expressit Ulpianus in leg. Si uxor, §. Judex, D. ad l. Jul. de Adulter. Seneca epistola 95, Eam partem, etc.
Quod si liceret ut iis, qui in itinere deerravissent, etc. Hic locus hodie non extat.
Secutis. Al. secutos. Prima lectio Patricio magis placuit, et mihi.
Magnum, inquit, nescio quid, etc. Eamdem auream sententiam habet Seneca initio duodecimi libri Epistolarum, epistola, Singulos dies. Sic certe, inquit, vivendum est, tanquam in conspectu vivamus, etc.
Neque verbenis opus est, neque fibris, neque cespitibus, etc. Fibris ait, pro intestinis; pars pro toto. Sacra facturi super aras cespitem ex gramine, seu verbenas apponebant. Verbena item et laurus suffitionibus frequens erat. Virgil. Eclog. 8:
Ut a Cicerone dictum est, etc. Locum non reperio, nisi inter fragmenta incertorum librorum.
Ebur, inquit Plato, non castum donum Deo. Locus Platonis est XII de Legibus, ubi quae diis offerenda sint docet. De ebore autem dicitur, quia frequens erat illius usus apud Gentes in simulacris deorum faciendis, ut scribit Plin., lib. VIII, cap. 10, et lib. XII, cap. 1; Virgil. I Georg.:
Verum apud istos, qui nullo modo rationem divinitatis intelligunt, donum est, quidquid auro, etc. Errat Lactantius; nam quam ille refutat, ipsa est vera et propria differentia inter donum et sacrificium, ut docent Chrysost. Homil. 18, in Epist. ad Hebraeos, [Col. 1000C] Theophilact., ad cap. 8 ejusdem Epist., S. Thom. 2-2, quaest. 85, art. 3.
Itaque Deo utrumque incorporale offerendum est. . . . . Donum est integritas animi; sacrificium, laus et hymnus, etc. Propheta quoque in Psalmis saepe sacrificium laudis commemorat, de quo Paulus ad Haebreos XIII, et Spiritus contribulatus sacrificium dicitur Psalm. L, et omne opus bonum de Epistola ad Hebraeos. Haec quidem omnia improprie et metaphorice sacrificia dicuntur; proprie vero sacrificia vocantur res oblatae, circa quas aliquid fit: sicut olim animalia, quae mactabantur, et comburebantur; et nunc panis, qui benedicitur, et frangitur, et comeditur, ut docet Chrysost., Theophilact. et S. Thom. ubi supra; et utraque sacrificia Deo debentur. Vid. quae diximus supra, lib. II, cap. 2, et hoc eodem lib. cap. 1.
In illo sermone perfecto. Sic supra, lib. IV, cap. 6: ὁ λόγος τέλειος_ et infra lib. VII, cap. 18, intelligit autem Asclepium.
[Col. 1000D] Bene ominare. Ita legendum ex Cod. B. et ipsomet Asclepio Hermetis, qui non semel ita dicit; nam sic quoque in Pimandr., cap. 9. Editiones Ald. Juntar. Plantin. habent, Bene, bene, o mi nate, etc.
O Asclepi. Ita omnes impressi libri recte legunt, ut apud ipsum Hermetem. B. haud recte, O Asclepiades.
Ut ait Plato. Locum illum innuit in Phaedon: Vis ergo, inquit, duas rerum species ponamus, alteram visibilium, invisibilium alteram, etc.
Qui ait, et ortum aliquando, et aliquando esse peririturum. Ut ex Lucretii carminibus constat lib. II, ad fin.
Stoici naturam in duas dividunt partes. Vid. Cic. I Academic.
Vel hiaverint terrae. Plin., lib. II, cap. 80.
Quoties demersae fluctibus, et urbes, et insulae, etc. Plin., eod. lib., c. 92.
[Col. 1001A] Et multorum fundamenta montium latens et internus ignis absumit. Plin., eod, lib. cap. 106.
Maria extruuntur. Plin., lib. V, cap. 19.
Montes exciduntur. Ut Athos quondam a Xerxe, Persarum rege; Plin., lib. IV, cap. 10.
Et ad eruendas opes interiora terrae viscera effodiuntur. De quo queritur Plin., lib. II, cap. 63, et in Prooemio libri XXXIII, Senec., lib. V Natural. quaest. cap. 15.
Cum vero mundum, omnesque partes ejus, ut videmus, mirabilis ratio gubernet. Divinitus Aristoteles, Libell. de Mund., cap. 7.
Putantque homines in omnibus terris et agris tanquam fungos esse generatos. De qua opinione disseruit supra, lib. II, cap. 12.
Neque enim aut calore solis, aut lumine, aut aspiratione ventorum, etc. Hanc Taxaq. P. et alterius S. Salvatoris B. minus antiqui, et Plantinianae editionis [Col. 1001B] lectionem secutus sum omni culpa carentem, cum caeterae aliquo modo oppugnari possint. Ald. aut calore solis, aut lunae lumine; Florent. Juntar. aut calore solis, aut lunae, aut asperationem ventorum, etc., quae lectio teneri potest juxta eorum sententiam, qui lunam aeque ac solem calefacere corpora censent. Suid. in σελήνῃ.
Cur Deus omnia nostri causa cum faceret, tantam vim natricum viperarumque fecerit? Praeter Ciceronem in Lucull. Lucretius, lib. V:
Homini autem pro his omnibus, quod erat praecipuum, rationem dedit solam. Itaque nudum formavit et inermem, etc. Idem ait lib. de Opficio Dei, cap. 2 et 3, et Aristot., lib. IV de Part. Anim., c. 10. Ergo injuste de Natura queritur Plinius in prooemio VII, quod cum animantia caetera texerit aliquo modo, atque muniverit, hominem nudum ac inermem formaverit.
Asclepiades noster. Hic ad Lactantium scripsit librum de Providentia Dei; Lactantius vicissim ad illum libros duos, nescimus quo titulo, ut referunt Hieronym. Honor., Augustodun. et alii.
[Col. 1001D] Et imbecillis corporibus illigatas, etc. Lactantius saepe vocat corpus laqueum animae, vinculum, septum, carcerem, custodiam, etc.; imitatus Platonem in Gorgia, Phaedone, Cratylo, et Cicer. in Somn. Scipionis, in 1. Tuscul. et alibi: a quibus loquendi modis abstinere debemus nos. Et eos in Origene damnarunt Methodius, Epiphan. 2. Panar. Theophil. Alexandr., episc., lib. I, Hieronym. in epist. ad Pammach., Cyrill., lib. I, Comment. in Joan. Vid. supra ad c. 3, lib. II.
Tolerantiam malorum ac laborum, etc. Quae hoc capite de perferendis aerumnis atque laboribus, et lib. VI, cap. 11, de misericordiae operibus exercendis disserit, observanda sunt adversus Lutherum et sectatores, qui bona opera ad salutem necessaria negant.
Et cum Deo semper. In utroque cod. B. in duodecim Vatic. T. P. et aliis omnibus mss. in editione [Col. 1002A] Juntar. et Plantin. desinit hic cap. 5, et continenter 6 incipit illis verbis: Nunc totam rationem, etc. Quare non levis suspicio suboritur, totum eum, quem nunc subjiciam, haud sane brevem sermonem, quique in editione Aldina post haec verba contexitur, nothum esse, atque ab alio suppositum: quanquam profecto valde ingeniosum illum, et egregie strenuum veteratorem fuisse oportuit, qui Lactantii stylum tam miro modo fuerit imitatus. Is sermo talis est: Neque nunc aliquis eo confugiat, ut dicat ad ipsius culpam pertinere, qui et bonum instituit, et malum. Cur enim malum voluit esse, si id odio habet? Cur non bonum tantum fecit, ut nemo peccaret, nemo faceret malum? Quanquam hoc in omnibus fere prioribus libris docuerim, et id jam superius, quamvis leviter, attigerim; tamen subinde admonendum est, quia omnis ratio in eo posita est. Nulla enim virtus esse poterat, nisi diversa fecisset; nec omnino apparere vis boni potest, nisi ex mali comparatione. Adeo malum nihil aliud est, quam boni interpretatio. Sublato igitur malo, etiam bonum tolli necesse est. Si [Col. 1002B] laevam manum, aut pedem amputaveris, nec corpus erit integrum, nec vita ipsa constabit. Adeo ad compagem corporis temperandam, aptissime cum dextris sinistra junguntur. Item si pares calculos feceris, nemo ludet. Si unum colorem Circo dederis, nemo spectandum putabit, sublata omni Circensium voluptate. Quos profecto qui prius instituit, amator unius coloris fuit: sed alterum ei, quasi aemulum posuit, ut posset esse certamen, et aliqua in spectaculo gratia. Sic Deus, quum bonum constitueret, quum virtutem daret, statuit etiam diversa, cum quibus illa confligerent. Si desit hostis, et pugna, nulla victoria est. Tolle certamen, ne virtus quidem quidquam est. Quam multa sunt hominum inter se, et quam variis artibus constituta certamina? Nemo tamen fortior, velocior, praestantior haberetur, si adversarium, cum quo contenderet, non haberet. Unde autem abest victoria, abesse hinc et gloriam simul, et praemium necesse est. Ut igitur virtutem ipsam exercitatione assidua roboraret, eamque faceret de malorum conflictatione [Col. 1002C] perfectam, utrumque simul dedit, quia utrumque sine altero retinere vim suam non potest. Ergo diversitas est, cui omnis ratio veritatis innititur.
Non me praeterit, quid hoc loco a peritioribus possit opponi. Si bonum sine malo esse non potest, quomodo primum hominem dicis ante offensum Deum in solo bono fuisse, aut postea in solo bono futurum? Discutienda nobis haec quaestio est: quod in prioribus libris praetermisi, ut hic implerem. Diximus superius, ex elementis repugnantibus hominis constare naturam. Corpus enim, quia terra est, comprehensibile est; temporale, brutum, atque tenebrosum est. Anima vero, quia de coelo est, tenuis, aeterna, sensibilis, illustris est. Quae quia inter se contraria sunt, necesse est, hominem bono et malo esse subjectum. Animae adscribitur bonum, quia indissolubilis est: corpori malam, quia fragile est. Quoniam igitur sociata et conjuncta sunt corpus et anima, aeque bonum et malum cohaereat necesse est; nec separari alterutro possunt, nisi quum illa separata sunt. Denique boni malique notitia simul homini primo [Col. 1002D] data est. Qua percepta, statim de loco sancto pulsus est, in quo malum non est. Ubi cum esset in bono tantum, id ipsum bonum esse, ignorabat. Postquam vero accepit boni malique intelligentiam, jam nefas erat, eum in beatitudinis loco morari: relegatusque est in hunc communem orbem, ut ea utraque simul experiretur, quorum naturam pariter agnoverat. Apparet ergo, idcirco datam esse homini sapientiam, ut bonum discernat a malo; ut ab incommodis commoda, ab inutilibus utilia distinguat; ut habeat judicium, et considerantiam, quid cavere, quid appetere, quid fugere, quid sequi debeat. Sapientia igitur constare sine malo non potest; vixitque ille princeps generis humani, quamdiu in solo bono fuit, velut infans, boni ac mali nescius. Atenim postea hominem necesse est et sapientem esse, et sine ullo malo beatum. Sed id fieri non potest, quamdiu anima domicilio corporis induta est.
Quum vero factum fuerit corporis animaeque dissidium, [Col. 1003A] tunc malum a bono separabitur. Et sicut corpus interit, anima manet: ita malum interibit, et bonum permanebit. Tunc homo, accepto immortalitatis indumento, erit sapiens, expers mali, sicut Deus. Qui ergo vult nos in bono esse tantum, id potissimum desiderat, ut sine corpore vivamus, in quo est malum. Quod si tollatur, aut sapientia homini, ut dixi, aut corpus adimetur: sapientia, ut ignoret malum; corpus ut non sentiat. Nunc autem eum homo et sapientia sit instructus, ut sciat, et corpore ut sentiat, utrumque pariter in hac vita Deus esse voluit, ut ratio virtutis sapientiaeque constaret. Posuit itaque hominem inter utrumque medium, ut haberet licentiam vel mali, vel boni sequendi. Sed malo admiscuit apparentia quaedam bona, id est, varias et delectabiles suavitates, ut earum illecebris induceret hominem ad latens malum. Bono autem admiscuit apparentia quaedam mala, id est, aerumnas, et miserias, et labores, quorum asperitate ac molestia offensus animus refugeret a bono latenti. Hic ergo sapientiae officium desideratur, ut plus mente videamus, quam corpore: [Col. 1003B] quod pauci admodum facere possunt, quia et virtus difficilis ac rara est, et voluptas communis ac publica Ita necesse est, sapientem pro stulto haberi, qui dum appetit bona quae non cernuntur, dimittit e manibus quae videntur; et dum vitat mala quae non aspiciuntur, incurrit in mala quae ante oculos sunt. Quod accidit nobis, cum neque cruciatum, neque mortem pro fide recusamus: quando ad summum nefas compellimur, ut prodita fide atque abnegato Deo vero, diis mortuis mortiferisque libemus. Haec ratio est, cur hominem Deus et mortalem fecerit, et malis subjecerit; licet ipsius causa mundum aedificasset, scilicet ut virtutem caperet, et ei virtus sua immortalitatem daret. Virtus autem, sicut ostendimus, veri Dei cultus est. Hoc autem sermone nihil asseritur, quod non alibi quoque Lactantius dixerit. Nam Deum in mundo bonum et malum esse voluisse, docuit etiam lib. II, cap. 18, lib. V, cap. 7, lib. VI, cap. 15 et 22; l. de Ira Dei, cap. 15. Item eo loquendi modo ad materiam reprobationis spectante, de qua lib. IV, cap. 20, videlicet, Deum malo admiscuisse [Col. 1003C] quaedam apparentia bona, id est, varias suavitates, ut earum illecebris induceret hominem ad latens malum, etc., usus est supra lib. IV, cap. 2 et 11. Fuisse autem Adamum, antequam fructum vetitum comederet, boni pariter, ac mali nescium, etc. asseruit lib. II, cap. 13.
Hominum causa mundum, et omnia quae in eo sunt esse facta, Stoici loquuntur. Ut testatur ille cum Stoico disputans apud Tertullianum in Lucullo ad fin. Cur Deus, inquit, omnia nostri causa cum faceret, sic enim vultis, tantam vim natricum, etc.
Ad virtutem capessendam nasci homines Aristoteles disseruit. Locum innuit Aristotelis, qui hodie inter ejus opera non extat: sed a Cicerone refertur II de Finib. illis verbis: Hi non viderint, ut ad cursum equum, ad arandum bovem, ad indagandum canem, etc.
Esse inferos Zenon stoicus docuit, etc. De Zenone [Col. 1003D] nihil tale comperio apud Scriptores, sed de Socrate apud Ciceronem, I Tuscul., circa med. Ita enim censebat, inquit, itaque disseruit, duas esse vias, duplicesque cursus animorum e corpore excedentium; nam qui se humanis vitiis contaminassent, etc.
Plato autem sic argumentatus est, immortale esse, etc. De hoc Platonis argumento videndus Macrob. lib. II, in Somn. Scipion. cap. 13 et seqq., et S. Athanas. in Orat. cont. Idol. qui magna illud ex parte approbasse videtur; S. Thom. II cont. Gent., cap. 82. Hinc suspicatus est, Platonem credidisse brutorum animas immortales, quod simpliciter dixerit animam ex se esse et a se moveri. Sed hic Platonem defendit Lactantius, quod adjectione sapientiae humanam animam a mutorum animabus discreverit.
Addidit igitur, ut effugeret hanc communitatem, [Col. 1004A] fieri non posse, quin sit immortalis animus, etc. Duo loca respexit Ciceronis, ubi argumenta Platonis colligit de immortalitate animorum; alterum I Tuscul.: Animorum nulla in terris origo inveniri potest, etc.; alterum Cat. major. sive de Senect. ad fin.: Quid multa? sic mihi persuasi, sic sentio; cum tanta celeritas animorum sit, etc.
Harum, inquit, sententiarum quae vera sit, Deus aliquis viderit. Haec verba apud Ciceronem prolata leguntur, dum de animi substantia disputaretur, non de immortalitate, de qua hic Lactantius.
Quoniam utraque, inquit, earum sententiarum, etc. Quonam e libro Ciceronis haec ceciderunt, habetur incertum.
Θεωρίαν rectissime nominavit. Compositum enim et deductum nomen est ex nomine τοῦ θεοῦ, id est Dei, et verbo ὀράω, quod est specto, aspicio; ut et Plutarch. tradit libello de Mun. Unde apparet, minus [Col. 1004B] recte scriptum in cod. B. qui non θεωρίαν habet, sed ὀπίδα. Ea vero vox crebra est apud Trismeg. Nam Pimand. cap. 12, ad fin. εἶ δὲ βούλει αὐτὸν θεωρῆσαι, etc., cap. 13, sub initium, οὐκ ὀφθαλμοῖς τουτοῖς θεωροῦμαι_ c. eod. in fin. hymnodiae, ἃ θεωρῶ λέγω σοι, etc.; initio cap. 14: γένηται ἡ θεωρία.
Quae non erit secundum naturam, etc. Ita B. P. Junt. Plant. id est: Virtus non erit secundum naturam, si ratio tantum habenda est corporis, et non animae aeternitatis: nam corpus ex virtutis actibus frangitur potius, atque tabescit, ut recte exponit Thomasius. Al. quod nec erit secundum naturam.
Nam cum liceat nobis jucundissimis frui voluptatibus, etc. Eodem argumento utitur Paulus Apost. I ad Corinth. cap. XV: Si in hac vita tantum, etc.
Et tranquillitas animi est, etc. Hoc non simpliciter probat Aristoteles II Ethic. cap. 3, qua de re supra ad cap. 14, lib. VI.
Quoniam cum corpore, inquit, anima nascitur, etc. Argumenta promit Epicureorum contra immortalitatem animae ex tertio Lucretii de Nat. rer.; et hoc est primum argumentum:
Cedit item retro, etc. Haec carmina paulo aliter leguntur apud Lucretium; ibi enim:
Velut humor fracto vase, etc. Alludit ad ea quae ibi sequuntur.
Quoniam crescit, inquit, sensus in pueris, etc. Lucretius:
[Col. 1004D] Primum non est idem mens et anima, etc. Objectionem illam de sensu in pueris crescente, et in senibus deficiente conatur diluere. Sed parum valide. Aristoteles I de Anim. tex. 65: Non esse animi vitium docent, si senes delirent, sed corporis, neque senectutem esse in animo, sed instrumentis, etc.
Nam dormientium mens, non anima sopitur. Haud satis profecto tenuisse mihi videre, Lactanti, quid anima, quid mens esset. Non tibi succurrebat ex divino praeceptore, primo de Anim. text. 89 et seqq., et lib. II, text. 19 et 31. Animam unum quidam esse, plures habens potentias: superiorem earum hanc esse, quam ille νοῦν, nos intellectum et mentem dicimus, quam nec corpori admixtam, nec instrumento affixam corporeo docet in III de Anim. tex. 6. Ideo non in mente somnum fieri, sed in sensu interiori scribebat, lib. de Somn., et Vigil. cap. 2. Nihil [Col. 1005A] enim aliud esse somnum, quam refrigerationem primi sensiterii, eod. lib., cap. 3, et II de Partib. Anim. cap. 7.
Et in furiosis mens extinguitur, anima manet. Nugae. Quid est, extinguitur? Annon haec animae portio est ignis ille divinus, de quo tu ipse, cap. 8 de Opificio, memineras? Cicero I Tusculanar.: Alteram autem affert rationem (Panaetius), nihil esse, quod doleat, quin id aegrum esse quoque possit; quod autem in morbum cadat, id etiam interiturum: dolere autem animos; ergo etiam interire. Haec refelli possunt; sunt enim ignorantis, cum de aeternitate animorum dicantur, de mente dici, quae omni turbido motu semper vacet, non de partibus iis, in quibus aegritudines, irae, libidinesque versentur, quas is, contra quem haec dicantur, semotas a mente, et disclusas putat, etc.
Dementes vocantur. Abusive: non quia sine mente sint, sed quia esse videantur, cum ratione uti non possint, laesis instrumentis inferiorum potentiarum, quae menti ad ratiocinandum famulantur.
[Col. 1005B] Ad sedem suam revolet. Ut Cicer. in Somn. Scip.: Hinc profecti, huc revertuntur; et in fin. I Tusc.: in nostram domum remigremus; et alibi saepe: quorum locorum imitatione raptus Firmianus temere hoc dictum effudit. Nos autem ab ejusmodi locutionibus abstinere debemus; nam favent universaliter dogmati de animabus ante corpora conditis, et de coelo in terram lapsis, quod ridet ipsemet supra lib. III, cap. 18, et S. August. cum in II Academic. libror., dixisset, animum severiorem rediturum esse in coelum, eum loquendi modum damnat lib. I Retract. cap. 1, et se scribere debuisse ait, non rediturum, sed iturum, ob dictam superius rationem. Vid. Notas lib. II, cap. 3.
At enim memoria deficit. Nam, ut ait Seneca pater in Prolog. Declamationum, Memoria est res ex omnibus partibus animi maxime delicata, et fragilis, in quam primum senectus incurrit.
Verum eadem, inquit, dolori et luctui obnoxia est, [Col. 1005C] etc. Secundum argumentum. Lucretius:
Anima, inquit, etiam morbum corporis sentit, etc. Tertium argumentum. Lucretius:
Oblivionem sui. Lethargum, de quo ibidem Lucretius:
Contagio ejus aegrescit. Parum sapienter. Si aegrescit, etiam demum interit.
Sicut oculus, inquit, evulsus a corpore, etc. Quartum argumentum. Lucretius:
[Col. 1005D] Sicut id, quod vase continetur, etc. Absurda comparatio. Non continetur anima in corpore, ut id quod in vase: non continetur, ut id, quod in loco; nam anima potius continet corpus, quam contineatur a corpore, primo de anim. tex. 90; est autem in corpore, sicut forma in materia, IV Physic. tex. 23.
Animam, quia non citius emittatur ex corpore, mortalem videri, etc. Quintum argumentum. Lucretius:
Quod si immortalis nostra foret mens, non tam se moriens, etc. Sextum argumentum: sed Lucretius habet:
Ἡνίκα δ` ἀνάλυσιν. Ita legimus cum Musuro, et editione [Col. 1006A] Juntarum; nam in Aldin. et Plantinian. deest, δὲ.
Sed sicut in fidibus ex intentione nervorum, etc. De hac Aristoxeni opinione, de qua meminit etiam lib. de Opif. cap. 16; vid. Platon. in Phaedon., Arist. lib. I de Anim. tex. 54 et seqq.; Lucret. initio III, Cicer. I Tusculanar.
Plato. Apud quem in Timaeo leguntur figmenta illa de sacerdote quodam Aegyptio narrante Soloni, Athenas novem millibus annorum ante Solonis aetatem fuisse conditas, omnesque insignes illius temporis res gestas in sacris Aegyptiorum libris subtiliter annotatas contineri.
Secuti fortasse Chaldaeos. Probavi cum Thomasio lectionem utriusque cod. S. Salvat. B. T. P. pro ea, quae in aliis habetur, sicuti fortasse Chaldaei. Hi quidem innumera se annorum millia habere jactabant, ut hic ait Lactantius, et S. August. lib XII Civit. [Col. 1006B] cap. 10, quos et Lucret. refutat lib. V, Cur supera bellum Thebanum, etc. Macrob. lib. II, in Somn. Scip.
Nondum sextum millesimum annum esse conclusum, etc. Idem ait S. Augustinus dicto cap. 10.
Quo numero expleto, consummationem fieri necesse est. Increbuisse fertur hic error de duratione mundi sex millibus annorum ex veteri quadam Hebraeorum traditione, de qua in Thalmudicis voluminibus ordine quarto, tract. 4, cui tit. Sanedrim, illumque confovisse aiunt non modo Rabbi quemdam nomine Isaac super cap. I Genes. et alios ejusdem sectae nonnullos, sed ex nostratibus quoque insignes aliquot viros; nam praeter Lactantium ita opinati sunt Just. Martyr, quaest. 72, Irenae. adv. Haeres. cap. ultimo, Hilar. in Matth. c. XVII, Hieronym. in exemplari expositione Psalm. LXXXIX, ad Cyprian. et in commentar. super Michae. cap. IV, Aug. XX Civit. cap. 7. Germanus vero, episc. Constantinopolit. in lib. de Theor. rer. Ecclesiast. secutus Hippol. Martyr. et Cyrill. in lib. de Antichrist. affirmat, mundum sex [Col. 1006C] millibus annorum superque quingentis duraturum. Contra hunc errorem extat aliorum Patrum auctoritas, Ambrosii lib. VII, in Luc. illud Matthaei exponentis, Post dies sex transfiguratus est, etc. August. in Psalm. LXXXIX. Bedae. in lib. de Ration. Temp. et denique ipsiusmet Salvatoris Act. 1 contestantis, non esse nostrum scire tempora, vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate, et Matth. XIII: De die autem illo, vel hora nemo scit, etc. Extat et res ipsa; nam cum ex errore illo colligeretur, ab eo tempore usque ad mundi consummationem ducentorum circiter annorum curriculum expectari, ut inf. cap. 25, profecto non modo jam ducenti anni, sed mille propemodum ac trecenti praeterierunt. S. Thom. rationes ponit, quibus convenit, ut dies Domini magnus ignoretur.
Hic est autem dies Sabbati, qui lingua Hebraeorum a numero nomen accepit, etc. Nam Lactantius Sabbati nomen deductum putat a Sebang, quod est septem, [Col. 1006D] quia is est septimus dies, et ita quoque Theophil. ad Autolyc. lib. II. Alii malunt Sciabath, id est, Sabbatum requiem significare, et a verbo Sciabath, quod est quiescere, deductum esse; quibus adstipulator Josephus lib. I Antiquit. cap. 1, Philo. in lib. de Abraham, in principio, et de Migratione Abraham. Plutarchus autem, et quidam alii ethnicorum, fatue nimis aliunde putant deductum. Nam Plutarchus in 5 quaestion. Convival. a Baccho, qui Sabbus est, quod eo die se mutuo Hebraei ad potandum invitent; alii vero a Sabbo, morbi genere apud Aegyptios, quo replentur inguina ulceribus; illo enim laborasse aiunt Hebraeos Aegypto exeuntes, et septimo die quievisse, ac proinde diem illum Sabbatum nominasse. Certe ducem fuisse leprosorum et scabie laborantium Moysen in egressu de Aegypto, calumniati sunt Manethon Aegyptius, referente Josepho contra ipsum disputante lib. I contra Appion. et [Col. 1007A] Justinus historicus lib. XXXVI, qui ait, Moysen Damascena antiqua patria repetita, montem Syneum, al. Synam. occupavisse, in quo septem dierum jejunio per deserta Arabiae cum populo suo fatigatus cum tandem venisset, septimum diem more gentis Sabbatum appellatum in omne aevum jejunio sacravisse, quoniam ille dies famem illis, erroremque finierat, etc.
Sicut indicat Propheta, dicens, etc. Sed locus ille nihil opitulatur errori, cum ibi millenarius numerus sumatur pro indefinito quodam numero, ut in Psalm. CIV: Verbi quod mandavit in mille generationes; et in Ecclesiastic. Melior est unus timens Deum quam mille filii impii, etc. Cujusmodi multa exempla reperiuntur apud profanos scriptores.
Ut mille annis in hoc mundo viveret. Omne tempus, quod vixit Adam, fuisse comperio quinto Genes. nongentorum et triginta annorum.
[Col. 1007B] Quod Romanum nomen, etc. Et infra cap. 25: At vero cum caput illud orbis occiderit, etc. Fuit vetus traditio illorum temporum, cum primum Romanum imperium defecisset, venturum Antichristum, et paulo post mundum interiturum. Ita enim scribit et Tertullian. in lib. ad Scapul. et Apologet., cap. 32, et Optat. Milevitan. contra Donatist., lib. II, atque orta ejusmodi traditio videtur ex prophetia Daniel., cap. II, ubi quatuor regna enumerantur, et post illa denunciatur adventus Antichristi; et etiam ex verbis Apostoli in II ad Thessalon., cap. II, ubi non prius venturum ait Antichristum, quam discessio venerit, scilicet populorum a Romano imperio, secundum Augustinum, lib. XX Civit., cap. 19. Sed quomodo est hoc, quia jamdiu gentes discesserunt a Romano imperio, necdum venit Antichristus? Respondet S. Thomas super d. cap. II, Epist. Paul., lect. 1, his verbis: Dicendum, quod nondum cessavit, sed est commutatum de temporali in spirituale, ut dicit Leo papa in sermone de [Col. 1007C] Apostolis; et ideo discessio a Romano imperio debet intelligi non solum a temporali, sed etiam a spirituali, scilicet a fide catholica Romanae Ecclesiae. Est autem hoc conveniens signum; nam Christus venit, quando Romanum imperium omnibus dominabatur: ita e contra signum adventus Antichristi est discessio ab eo.
Seneca Romanae urbis tempora distribuit in aetates, etc. Locum Senecae non invenio, sed quiddam ejusmodi apud Bedam de Temporibus, cap. 66.
Hystaspes quoque, qui fuit Medorum rex antiquissimus, etc. De hujus Vaticiniis sub nomine Hystaspis meminit etiam Paulus apostolus apud Clementem Alexandrinum VI Stromat. illis verbis: Libros quoque Graecos sumite: agnoscite Sibyllam quomodo unum Deum significet, et ea, quae sunt futura; et Hystaspen sumite, et legite, etc. Quae cum in Epistolis Pauli non inveniantur, verosimile est, Clementem antiquissimum theologum ex Pauli concionibus ad populum habitis, et memoriae mandatis, et deinde ad posteros traditione quadam transmissis prodidisse. Ejusdem quoque sub [Col. 1007D] nomine Hystaspis non semel mentionem agit Justin. Martyr. in Apolog. 2 pro Christian. Et hoc loco, septem codices Vaticani habent, Hystaspes, pro eo quod in aliis libris excusis est, Hydaspes. Ideo verum hujus regis nomen restituimus Lactantio, quod etiam probat Theodorus Canterus Variar. lection. lib. II, cap. 19. Quamquam quae de Hystaspe Darii patre affert ex Agathia historico, l. II, et Ammiano, lib. XXIII, huic nostro convenire non possunt; siquidem Darii pater, qui et Hydaspes alicubi nominatur, non fuit rex, ut ex Herodot. constat. Et cum Roma condita fuerit circiter olympiad. 6, ut ex Euseb. Glarean. in Chronol. ad Livi. et aliis patet, Darius autem floruerit olymp. 64, ut ex Euseb. retulimus supra lib. IV, cap. 14, necesse est, ut Darii pater multis pene non solum annis, sed etiam saeculis post conditam Urbem extiterit, contra quam hoc loco Lactantius asserat, cui ait, haec multo ante praefatum Hystaspen, quam [Col. 1008A] Trojana illa gens, id est, Romana conderetur.
A quo amnis quoque nomen accepit, qui nunc Hydaspes dicitur. Jam hinc intelligis, cur fluvius Hydaspes dicatur Medus a Virgilio IV Georg. illis carminibus:
Admirabile somnium. Ita restituitur hic locus ex B. Cod. qui corruptus legitur in impressis, admirabilis omnium. Nam genuinam esse hanc lectionem vel illa quae sequuntur ostendunt, sub interpretatione vaticinantis pueri, etc.
Ad consumendum. Ita reposui, pro eo quod corrupte est in omnibus, ad consumandum.
[Col. 1008B] Tum repente adversus eos hostis potentissimus ab extremis finibus plagae septentrionalis orietur, etc. In hoste potentissimo, qui adversus decem reges orietur, non intelligit Lactantius Antichristum, ut censuit Franciscus Ribera ad cap. XII Apocalypsis, num. 13. Nam initio sequentis capitis ait, et hunc ipsum hostem deletum iri cum omnibus suis reliquiis ab altero rege ex Syria surrecturo humani generis proditore, quem cap. 19 Antichristum appellat, id quod clarius edisserit cap. 11. Epitomes horum librorum; ubi cum dixisset viros decem occupaturos orbem, et contra eos surrecturum longe potentiorem ac nequiorem, qui tribus ex eo numero deletis Asiam possidebit, caeteris in potestate sua redactis, et adscitis, ait deinde inter ea mala exsurrecturum regem impium, non modo generi hominum, sed et Deo inimicum, qui reliquias illius prioris Tyranni conteret, cruciabit, vexabit, interimet; atque hunc futurum Antichristum satis aperte ostendit. In hoste igitur illo, quem ait debellaturum reges illos, fortasse Lactantius Neronem intellexerit; [Col. 1008C] nam et id putavisse S. Martinum Turonensem episcopum prodit Sever. Sulpit. in Dialog. lib. II, in fin., quanquam et alii multi, ut scribit Sever. ibid. S. Hieron. in illud Daniel. II: Et cor ejus adversus testamentum sanctum, etc., et S. Augustin., lib. XX Civit., c. 19, qui illos arguit, crediderunt, Neronem ipsum futurum esse Antichristum. Falsus igitur hoc loco Lactantius est, cum ex Scripturis constet, non alium regem, quam Antichristum ipsum, decem regibus illis superventurum, qui eos subigat, et suo imperio subjiciat, ut docent omnes expositores super XII Danielis in fin. ubi visio quartae bestiae declaratur, et super XII Apocalyps. ad ea verba, habens capita septem, etc., et super cap. XVII ad ea, et decem cornua, etc. Item Irenae. adversus Haeres., lib. V, cap. 25 et 26; Hippolyt. Martyr., de Consumm. saecul.; Thodoret. in Daniel., Oratione 7; Prosper Aquitanic. in lib. cui titulus; Dimid. tempor., cap. 7. Nec S. Martini auctoritate sustinetur quod de Nerone aliqui fabulantur; neque enim [Col. 1008D] id prophetico spiritu sensisse putandus est: sed ut forte ab aliis enarratum, aut scriptum acceperat, ita quaerentibus respondisse.
Propheta magnus mittetur a Deo, etc. Lactantius de uno tantum propheta mentionem habet, cum tamen, cap. XI Apocalyp. unde desumpsit, duos mittendos esse dicatur, quos Joannes prophetas quidem vocat: sed eorum nomina silentio praeterit; et ideo relictus est scriptoribus locus ad opinandum. Porro alterum eorum futurum Heliam omnes consentiunt ex cap. IV Malach., at de altero pugnant. Nam alii futurum asserunt Moysen, ut Hilar. Can. in Matth. XX; Ambros. in lib. de Cain et Abel, cap. 2; Catharin. super Genes.; et Joann. Arboreus, lib. XI Theosophias; alii Hieremiam, ut refert et credit idem Victorin. quem reprobat Ansbert. super d. cap. XI Apocalyp., et Hilar, [Col. 1009A] d. cap. 20. Recepta tamen a plerisque Patribus sententia videtur, ut comes Eliae sit Henoch futurus ex illo Ecclesiast. XLIV: Enoch placuit Deo et translatus est in paradisum, ut det gentibus poenitentiam, etc., id est, in fine saeculorum, quando praedicaturus est poenitentiam gentibus ab Antichristo seductis. Ita Tertull., lib. de Anim., cap. 28; S. Ephrem, serm. de Antichrist., et serm. de Consummat. saeculi; Isidor., lib. de Vit. et Mort. sanct., c. 3 et 35; Hippolyt. Mart., serm. de Antichrist.; Hieronym., epist. 148 ad Marcell. et in Psal. XX; August. in tract. de Antichristo, et lib. II de Peccato origin., cap. 23, et lib. IX super Genes. ad litter. cap. VI; Prosper Aquitanic. in Dimid. tempor., c. 13 et seqq.; Greg. Magn., lib. IX Moral., cap. 4, et homil. 12 in Ezech.; Damascen. IV de Fid. orthod., cap. 27, ad fin. IV, ea quoque super d. cap. 51; Gloss. Ansbert., Aymo, Rupert., Anselm., Richard., S. Thom., Andr. Arethas.
Peractisque operibus ipsius, alter rex orietur ex Syria, [Col. 1009B] etc. Non ante ortum Antichristi, ut ait Lactantius, sed ipsius persecutionis tempore prophetae praedicabunt diebus mille ducentis et sexaginta videlicet quanto fere tempore durabit Antichristi persecutio, quoniam eorum praedicatio quasi in antidotum persecutionis illius dabitur, ut docent omnes super illud cap. XI Apocalyps.: Et prophetabunt diebus mille ducentis.
Malo spiritu genitus. Non quia generandus sit a daemone incubo alieno semine, ut quidam putaverunt: sed quia mali spiritus opera nascetur, ut tradunt Martyr Hippolytus, et Damascen. Cavenda quoque opinio asserentium, Antichristum non alium fore, quam diabolum, quos S. Hieronymus damnat II Daniel. super illud: Ecce oculi quasi oculi hominis, etc. Damasc. IV de Fide orthod., cap. 28.
Illius prioris mali. Id est, illius prioris tyranni, ut exponit c. 12 Epitomes, quem decem reges dixerat subacturum esse sup. cap. anteced.
[Col. 1009C] Signabuntur ab eo tamquam pecudes. De charactere antichristi, quo suos signabit sectatores, habetur Apocalyp. XIII, sed qualis futurus sit ille character, ambigitur. Ex Primasio quidem tradit Ansbertus, atque ita tradit, ut id sibi a Deo revelatum innuat, talem futurum illum characterem, ut in totum Christi nomen ex compendio includatur, qualis est is, quem imperator Constantinus Magnus, Leo Quintus, et alii nonnulli imperatores gestaverunt in Labaris, duobus modis exprimi solitum; talem enim characterem numismata vetera ostendunt, quorum formas typis excusas exhibet etiam cardin. Baronius, l. III Annal. sub anno Domini, 312, et Stewechius ad Vegetium, l. II, c. 18. Lipsius, de Cruce, c. 15. Id vero simile est, quoniam nullum nomen magis amabit Antichristus, quam Christi nomen, quo Judaeos decipiet, et Agarenos, et multos etiam christianorum.
Ἥξει καὶ μακάρων, etc. Haec habentur in 5 sermone [Col. 1009D] Carminum Sibyllinorum: sed ibi multum variat lectio.
Ἀφθίτου. Ita lego cum M. Masuro propter metri rationem, sicut est in ms. B. et in editione Florentina: non autem ἀφθίτοις, ut est in Aldina, et Plantinian.
Καὶ τότ` ἂπ` ἡελίου. Variat hic versus aliquantulum in codice Sibyllino, etc.
Ἡμετέρας δουλείας, etc. Variat lectio in Carmin. Sibyllinis; nam ibi:
Ὁππότ` ἂν ἔλθῃ, etc. Non extant in Carminibus Sibyllinis.
Et postea orbis terrae Regnum recepturus est, etc. [Col. 1010A] De regno loquitur, quo Christum post judicium mille annis cum justis in terra regnaturum falso credidit Lactantius, de quo errore dicemus infra. Quare non immerito notavit hunc locum Didacus Covarruv., l. IV Variar. Resol., c. 19, sub num. 10. Caute Isidorus hunc eumdem pene locum exscribens, lib. VI Origin., cap. 17, ab istis verbis abstinuit.
Cadet repente gladius e coelo, etc. Hoc dictum testimonio Scripturae caret, cujusmodi et alia nonnulla, quae ex eorum temporum traditionibus referre putandus est.
Πίψουσι. Sic omnino legendum est ex codice Sibyllino, monente id serie primarum litterarum cujusque versus in acrostichis; non τρίψουσι, ut hic vulgo legitur.
Ἔργα δὲ χειροποιητὰ, etc. Etiam hic versus paulo aliter legitur in Carminibus Sibyllinis.
Post haec aperientur inferi, et resurgent mortui, etc. [Col. 1010B] Lactantius hoc capite et sequentibus de futuro extremo judicio, et de mortuorum resurrectione haec docet. Animae non statim post mortem judicantur, sed in una communique custodia subtus terram detinentur usque ad diem universalis judicii, inf. c. 21. Duplex erit resurrectio: altera fidelium, id est eorum, qui in Dei religione fuerint versati; altera impiorum, id est infidelium. Primum igitur, inquit, ex inferis, hoc est ex subterranea illa custodia excitabuntur fidelium animae ad sua corpora recipienda, ut hoc loco dicitur. Examen operum fiet, ut si plura, et gravia fuerint bona, ad vitam beatam dentur, sin e contra, ad poenam damnentur, ut dicitur paulo inf. Examen fiet per ignem; nam ii, quorum peccata vel pondere, vel numero praevalebunt, amburentur igne; quos autem plena justitia, et maturitas virtutis incoxerit, ignem illum non sentient, in fin. c. 21. Tum constituet Deus civitatem sanctam in medio terrae, ubi regnabit mille annis cum justis illis, qui praeerunt viventibus veluti judices. Qui vero tunc reperti fuerint [Col. 1010C] in corporibus vivi, non morientur: sed per eosdem mille annos prolem sanctam et Deo charam generabunt. Ethnici non extinguentur omnino: sed quidam relinquentur in victoriam Dei, ut triumphentur a justis. Haec omnia c. 24. Denique post mille annos altera fiet resurrectio, videlicet impiorum, qui idola coluerunt, qui Deum verum vel nescierunt, vel abnegarunt; ii vero absque ullo judicio (neque enim surrecturos impios in judicium ex sacris Litteris hoc capite docet) ad cruciatus aeternos cum principe daemonum, et ejus ministris exterminabuntur; justi autem renovato mundo, felices ac beati, in similitudinem angelorum in conspectu Altissimi semper versabuntur, et in aeternum servient, c. 26. Protulit has ineptias Lactantius, quia non recte percepit vaticinium Joannis apostoli XX Apocalyp.: Et vidi sedes, et sederunt super eas, etc. At vero una tantummodo erit resurrectio omnium, quorum alii quidem ibunt in coelum ad vitam aeternam, ii scilicet, qui post baptisma susceptum [Col. 1010D] vel nullam peccati maculam contraxerunt, vel contractam diluerunt ac purgaverunt; alii in infernum ignem aeternum, ii videlicet, qui in actuali mortali peccato obierunt: qui vero in solo originali decesserunt, vel in limbo, vel in hoc mundo, vel, ut ait S. Antoninus Florentin. p. p. Summae, tit. VIII, c. 1, § 4, in alio loco, quem solus novit Deus, poena damni tantum, scilicet carentia visionis divinae punientur. Quomodo autem verba Joann. apost. sint intelligenda, docent expositores Apocalyp. S. August., l. XX de Civit., c. 7 et seqq. ex recentioribus doctissime ac luculenter Franciscus Ribera super Apocalyp.
Ὀππότε καὶ τὸ λάβῃ, etc. Extant haec carmina in oraculis Sibyllinis serm. 3, ubi lectio plurimum variat, et hic versus mutilus habetur.
βασιλήως. Sibyllinus codex, et S. Augustinus, lib. XVIII Civit., c. 23, habet βασιλῆες.
Non resurrecturos esse impios in judicium, etc. Quod [Col. 1011A] intelligendum est quoad discussionem meritorum, non autem quoad distributionem poenarum; nam quoad praemiorum vel poenarum distributionem omnes judicabuntur, juxta illud Roman., XIV: Omnes astabimus ante tribunal Christi, ut explicat S. Thomas in IV Sententiar. distinct. 47, quaest. unica, artic. 3, et ipse Lactantius infra, c. 26.
Impiorum vero, etc. Ita legendum esse, cum vitiose vulgo legatur impios vero, textus ipse convincit; num de animabus dicere pergit, de quibus ait paulo supra, sed eorum, qui justi fuerunt, puras, et impassibiles, etc. Nunc alterum hujus orationis membrum exequitur, impiorum vero, suppl. animas, mediam gerere naturam ex contagione carnis, cujus desideriis addictae fucum trahant, etc. Neque vero illud, addictae, cum dictione, impios, convenit.
Par levibus ventis, etc. Cave tamen putes, animam quasi ventulum quemdam, et auram esse.
[Col. 1011B] Primum igitur dicimus, tantam esse Dei potestatem, ut etiam incorporalia comprehendat, etc. Docet quomodo anima, cum spiritalis sit, pati possit ab igne corporeo. Videlicet eam pati non posse potentia naturali, quia cum in se, inquit, nihil habeat solidum et contrectabile, a solidis et corporalibus nullam vim pati potest; sed posse tamen ea potentia, quam theologi nostri obedientiae potentiam nuncupant, qua cunctae res aptae natae sunt creatori obedire, ita ut in eis quidquid ipse vult fiat. Exemplum affert de angelis, qui eum metuunt, cum inenarrabili quodam modo ab eo castigari possint, et de daemonibus, qui ab eo torquentur, et puniuntur. Jam hoc nil aliud asserere est, quam quod S. Thom. in IV Sentent., dist. 44, quaest. 2, art. 3, et ibi alii quoque theologi docent, videlicet ignem aeternum in animas agere, et eas torquere posse tamquam instrumentum divinae virtutis atque justitiae.
Nam quia peccata in corporibus contraxerunt, rursus [Col. 1011C] carne induentur, etc. Putavit Lactantius omne animarum judicium differri post corporum resurrectionem: idcirco, inquit, licet Deus virtute sua possit igne agere in animas etiam corpore exutas, tamen congruentius vult eas pati cum corpore, quia in corpore peccaverunt, et ideo rursus carne induentur. etc.
Et tamen non erit caro illa, quam Deus homini superjecerit, huic terrenae similis, etc. Non negat eorum, qui surrecturi sunt, carnem futuram eamdem numero cum ea, quam habuerunt in vita, quod fides catholica docet, ut habemus, c. 1 de Summ. Trinit. et Fid. Cathol. et DD. demonstrant in IV, distinct. 47 et 48; sed ait, non eam fore huic similem; et statim in quo futura sit ea dissimilitudo pronuntiat, nempe quia cum caro nostra ad ignis contactum diffluat ac consumatur, illa insolubilis erit, atque mansura, neque cruciatibus illis, et igne aliquando defectura.
Cujus natura diversa est ab hoc nostro, etc. Naturam accepit hic non ita proprie pro substantia et forma specifica, sed aliquando laxius, atque abusive, ut diversae [Col. 1011D] illum ignem affirmet esse naturae, id est, diversarum quarumdam proprietatum, et operationum consequentium, quas statim, et ipse hic, et alii quoque recensent; Tertull., Apologet., c. 48; Minuc. in Octav.; Pacian., de Poenit. et Confess. Quod videlicet nullius materiae fomite alatur, quod una cremet et recreet impios, et quod quantum de corporibus absumat, tantum reponat. Et hoc modo Damascenus etiam declaratur, qui quarto de Fid. Orthod., c. ultimo, ait impios mittendos esse in ignem aeternum non materialem, qualis est apud nos, sed qualem novit Deus. Dicitur enim in addition. ad III part. S. Thom., quaest. 97, art. 5, et a S. Bonavent. in IV Sentent. distinct. 44, art. 2, quaest. 1, quod Damasc. non negat, ignem inferni esse simpliciter materialem, sed materialem, qualis hic noster, quia quibusdam proprietatibus a nostro igne differt, neque negat similitudinem in forma specifica, sed in operationibus quibusdam, ut diximus. [Col. 1012A] Nam quod ignis inferni ejusdem naturae ac speciei sit cum igne nostro, probabilius videtur, atque receptius a theologis, ut notatur in addition. ad III part. d. quaest. 97, art. 6, et disserit Sotus in IV Sentent. distinct. 50, quaest. unic., artic. 1, conclusione secunda.
Nec admixtum habet fumum: sed est purus, ac liquidus, et in aquae modum fluidus, etc. Fortassis de igne purgatorii hoc verum sit; nam id aliqui tradidere. Caeterum de igne inferni pernegant omnes; Basil. in Psalm. XXXIII super illud, Timorem Domini, S. Greg. lib. IX Moral., cap. 49, qui ait ignem illum caliginosum esse, et splendore carentem. S. Thom. in II Sentent. distinct. 6, art. 3, ad 1 et in IV, dist. 50, quaest. unica, art. 2. S. Bonav, in IV, dist. 44, art. 2, quaest. 1. Habebit tamen ignis ille tantum de tristi luce, quantum sufficiat, ut damnati se mutuo possint contueri, ad miseriarum et poenarum suarum augmentum, ut ait S. Gregorius, ubi supra.
Sed et justos cum judicaverit, etiam in igni eos examinabit. [Col. 1012B] De igne conflagrationis haec fere tradunt DD. Sanct. Thom. in IV Sentent. dist. 47, art. 4. ad III, et ibid. S. Bonav. quaest. 4, in fin. et in VII, p. Breviloq. cap. 4.
Nec tamen quisquam putet animas post mortem protinus judicari. Poenas animarum et praemia differri in diem judicii universalis post corporum resurrectionem, atque eas interim in una communi custodia detineri, Lactantius est opinatus, ut supra diximus hoc eodem cap. Idem senserunt et alii plerique antiquorum Patrum; Clemens Roman. I Recogn. ad fin., ex Petri Apostoli persona loquens; Justin. Mart. in Quaestion. a Gentib. posit. quaest. 76; Irenae. adv. Haeres.; Tertull. IV adv. Marcion. et lib. de Anim. cap. antepenult.; Origen. Homil. 7, in Levitic. et II et IV Principior.; Victor. super Apocal. ad ea, Vidi sub altare; Prudent. in Hymn. pro exeq. defunct. et alibi; Ambros. II, de Caïn et Abel, cap. 2, et lib. de Bono Mortis, cap. 10; Chrysost. Homil. 39, in I ad Corinth.; [Col. 1012C] August. in Psal. XXXVI; Theodoret. ad cap. XI Epistolae ad Hebrae.; Arethas in illud Apocalyp., Usquequo, Domine, non vindicas sanguinem, etc.; Oecumenius ad cap. XI Epist. ad Hebrae.; Theophilact. ibid. et in Comment. ad Luc. super illud, Hodie mecum eris, etc.; Eutymius ibid.; S. Bernard. super illud Apocalyp. Vidi sub altare, etc. Denique pro hac sententia adducitur Jacobus Apostolus in liturgia divini sacrificii; et ita Joannem Romanum pontificem ejus nominis vigesimum secundum credidisse, et credendum sanxisse, refert Ocham in operib. 93 dier., et Adrianus in IV Sent. in fin. quaest. de Sacram. confirmat. Quibus non obstantibus, nunc pro certo et infallibili dogmate habendum est, animas statim ab egressu corporum judicari; et quae rationis usum habuerunt, pro diversitate meritorum ad gloriam paradisi, aut ad poenam vel aeternam in infernum, vel temporalem in purgatorium deduci; quae vero ante rationis usum decesserunt, vel in limbum puerorum migrare, ubi poena damni tantummodo afliciantur pro [Col. 1012D] peccato originali contracto, nisi baptisma susceperint, vel in paradisum ad vitam beatam pro merito Christi, siquidem baptismate sunt ablutae, ut docet S. Thom. S. Bonav. et caeteri in IV Sentent. distinct. 45, art. 1. Et contraria assertio pertinet ad errorem Armenorum et Anabaptistarum asserentium animas Sanctorum ante resurrectionem corporum divinae visionis gloria frui non posse, et tam daemonum, quam animarum differri supplicium usque ad diem judicii; quod de daemonibus falsum, tradidi supra lib. II, cap. 15, ad ea, quibus quia liberum arbitrium, etc. De animabus etiam ei positioni Sancti Patres adversantur; Chrysost. Homil. super illud Sapientiae VI, Justorum animae, et alibi; S. August. lib. IX Confession., cap. 3, et in Meditation. cap. 24; de Spiritu et anima, cap. 58, et de Ecclesiastic. dogmat., cap. 79; Greg. lib. IV Moral., cap. 25; Hieronym. in Epitaph. Nepotian. et omnes theologi in IV, distin. 45; S. Thom. in 1-2, [Col. 1013A] quaest. art. 3; adversantur Decretales epist. Innoc. III in cap. Majores, de baptism. et in cap. Apostolicam, de Presbytero non baptizat. item Benedictus XI, in quadam Extravagante, quae licet in Corpore juris non sit clausa, authentica tamen est, et infallibilis auctoritatis, quam integra fide refert Marsil. in IV Sentent. quaest. 13, art. 3, et Alfons. de Castr. adv. Haeres. in verbo Beatitudo. Quin etiam universalia concilia; Florentinum sub Eugenio IV his verbis: Definimus illorum animas, qui post baptisma susceptum nullam omnino peccati maculam incurrerunt, illas etiam, quae post contractam peccati maculam vel in suis corporibus, vel eisdem exutae corporibus sunt purgatae, in coelum mox recipi, et intueri clare ipsum Deum trinum et unum sicuti est pro meritorum tamen diversitate alium alio perfectius; illorum autem animas, qui in actuali mortali peccato, vel solo originali decedunt, mox in infernum descendere, poenis tamen disparibus puniendas, etc. Item Concilium Trident. session. V, canon. 5. Adversantur denique, et Sacrarum oracula [Col. 1013B] Scripturarum; ad Philippen. I: Cupio dissolvi, etc.; II ad Corinth. V: Scimus quoniam si terrestris domus nostra, quem locum refert S. Thom. p. p. quaest. 64, artic. 4, ad 3, etc., et eod. cap.: Audemus, et bonam voluntatem habemus, etc. Luc XXIII: Hodie mecum eris in paradiso. Ad testimonia Scripturae, vel Patrum, quae pugnare videantur, sicubi dicatur beatitudinem, vel poenam ante diem judicii non dari, respondent theologi, id intelligendum esse de consummata illa beatitudine vel poena, quae post corporum resurrectionem habebitur; vel id dici non quia ante diem universalis judicii per uniuscujusque speciale judicium non contingat bonis pariter ac malis par retributio meritorum: sed quia in die resurrectionis universalis praesente tota curia coelestium, terrestrium et infernorum cujusque operibus publice recensitis ante Christi Domini tribunal, per publicam, et cunctis manifestam sententiam justis praemium, et reprobis supplicium decernetur, atque ita omnia retractabuntur, perinde ac si nihil ante illam diem actum fuisset. Ad [Col. 1013C] extremum dicitur, eum errorem haud officere eruditioni et pietati illorum Patrum, cum Ecclesia illis temporibus nondum quicquam certi hac de re statuisset. Extravagans autem Benedicti Undecimi Joannem Pontificem vindicat a calumnia. Qui plura volet adversus hanc haeresim, quam olim quoque vulgavit Vigilantius haereticus a S. Hieronym. profligatus, et nuper Lutherus atque Calvinus, videat S. Thom. in Opuscul. contra Graec. et Armen. cap. 9; Ocham part. II Dialog., tract. 1; Alphons. de Castr. adv. haeres. ubi supra; Cardinalem Bellarmin., tomo I, controv. 7 Controvers.
Δύσπιστον γὰρ ἅπαν μερόπων, etc. In oraculis Sibyllinis haec carmina multum variant.
Mille annis inter homines versabitur, etc. Haec est [Col. 1013D] opinio Lactantii, post primam illam fidelium resurrectionem, Filium Dei mille annis regnaturum esse in terra cum justis, in ea bonorum omnium affluentia, quam vates aureo saeculo extitisse cecinerunt. Non absurde hic error ad Cerinthum primo refertur, ut tradit Euseb. VII Hist. Eccles. cap. 23 et lib. III, cap. 28. Quem secutus est Papias Hierapolitan. episc. ut scribit idem Euseb. eod. lib. III, cap. ultimo, Nicephor. cap. 20, Hieron. de Script. Eccles. in Papia. Papiam deinde propter Scriptoris antiquitatem, non propter dictorum rationem multi eccles. viri secuti sunt, ut tradit Eusebius d. cap. ultimo, Hieron. ubi supra, et in Prooem. lib. XVIII in Esai. Pro eodem errore pugnavit quoque Nepos quidam Aegyptius, quem refutavit Dionys. Alexand. in lib. de Repromission., ut refert Euseb. lib. VII Hist. cap. 22. At vero licet Hieronymus hujus sententiae recensuerit Tertull. et Victorinum, hodie tamen nihil extat eorum, [Col. 1014A] quod hoc dogma contineat: imo Victorin., super Apocalyp. illud tanquam Cerinthianam haeresim damnat, Tertullianus autem quamvis Regnum mille annorum fateatur, tamen delicias illas non carnales, sed spiritales fore docet ad fin. lib. III adv. Marcion., quam opinionem aliquo modo tolerabilem, et a se ipso quandoque receptam ait S. Augustinus lib. XX Civit., cap. 7. Horum itaque milliariorum, sive millenariorum, error profectus est non solum ex verbis cap. XX Apocalyps. perperam intellectis, ut diximus ad cap. XX hujus libri: sed etiam ex traditione antiqua Judaeorum male interpretantium oracula prophetarum, ubi saepe ac multa dicunt de regno Christi in Hierusalem, ut tradit Euseb. lib. VII Hist. cap. 22, et Hieron. in Papia. Jam vero quamvis idem Hieronym. super illud Hierem. 23: Et conteres lagunculam, etc., eam haeresim se non audere damnare dicat, quia eam multi ecc. viri et martyres eam habuerint, tamen eam audacter atque aperte damnat ad cap. LX Esai., et quicumque de Haeresibus scripserunt; nec immerito, [Col. 1014B] non enim prior aliqua futura est resurrectio, deinde altera, sed una in die novissimo, quo de singulorum meritis judicium feretur, quorum alii quidem ibunt in vitam aeternam, alii vero in ignem aeternum, ut dicitur Matth. XXV, probatur et Job. c. XIX, Scio enim, quod redemptor meus vivit, etc. I ad Thessalonic. IV, Paulus docet, quod cum Dominus ad judicandum venerit, qui tunc vivent, tollentur cum Sanctis obviam Christo in aera, et sic semper cum Domino erunt. Quin etiam eod. cap. XX Apocalyp. unde praedicti occasionem erroris nacti sunt, una omnium resurrectio, et unum judicium ponitur. Et vidi, inquit, mortuos magnos, et pusillos, etc. Ex quibus inane apparet commentum illud de tempore mille annorum post primam resurrectionem, quam altera deinde resurrectio sit secutura. Fridericus Stafilus in Epitome Lutheranae theologiae refert Anabaptistas, nostrorum temporum pestes, eumdem errorem de mille annis inter caeteras suas haereses recepisse, contra quem Tritemius in lib. de Script. Ecclesiasticis testatur [Col. 1014C] Gennadium scripsisse, et scripta edidisse: sed hodie non extant.
Κλῦτε δέ μου, μέροπες, etc. Non habetur hic versus in Codice Sibyllino.
Tum qui erunt in corporibus vivi, non morientur, etc. Tolluntur haec et quaecumque sequuntur, sublato figmento illo de tempore mille annorum, in quo illa docet eventura.
Sub idem tempus etiam princeps daemonum, etc. Ex XX Apocal. Et apprehendit draconem serpentem antiquum, etc.
Peractoque judicio, civitas sancta constituetur, etc. Apocalyp. XI: Et ego Joannes vidi sanctam civitatem Hierusalem, etc. Haec verba Millenarii interpretati sunt de urbe illa, in qua sanctos cum Christo mille annis regnaturos crediderunt: at ibi de coelesti patria loquitur Apostolus, ubi beati post judicium Dei visione in aeternum fruentur.
Et luna claritudinem solis accipiet, etc. Haec quae de [Col. 1014D] claritate lunae ac solis, et de Terrae foecunditate mystice propheta Esaias vaticinatus est cap. XXX futuraque praedixit tempore primi adventus Salvatoris nostri, Firmianus falso putavit eventura tempore illo mille annorum, de quo diximus hoc eod. cap.
Cedet et ipse mari vector, etc. Hi versus omnibus habentur Ecloga quarta Virgilii: sed mire eorum ordinem perturbavit Lactantius, qui et scripsit, tunc etiam molli flavescet, etc., pro eo quod est apud Poetam, Molli paulatim flavescet, etc.
Secundum Cumeae Sibyllae carmina. Ea non reperio; nam quae profert Sixtus Senen. lib. II Biblioth. cap. ubi de Cumea, ex Stratonici Cumarum episcopi Collectaneis, eadem sunt, quae statim postea refert Lactantius ex Erythraea, et reperiuntur inter oracula Sibyllin. ad fin. Sermonis tertii, quamvis non eodem, quo hic scribuntur, ordine.
Οἱ δὲ λύκοι, etc. In cod. Sibyllino, ἐν δὲ λύκοι, et [Col. 1015A] multum ibi variat lectio; rectior tamen, quam in Lactantio: conferat qui volet.
Εὐσεβέων δὲ μόνον, etc. Hi versus aliquantulum variant in Carmine Sibyllino; ibi enim:
Omnis tamen expectatio non amplius quam ducentorum videtur annorum, etc. Atquin a tempore, quo scribebat Lactant. ad haec usque tempora non modo ducenti, sed mille et trecenti fluxerunt. Cum autem paulo post annum Domini trecentesimum scriberet haec Lactantius, ut ostendi ad cap. 1 lib. I manifestum est, ipsum ab exordio mundi usque ad diem natalem Salvatoris computare annos quinque mille, et quingentos. Nam affirmat hic, et supra cap. 14, mundum duraturum annis sex millibus, a qua computatione non procul abest S. Augustinus aliquanto recentior Lactantio, qui et ipse scribit lib. XX Civit. cap. 7, quod sua aetate spatia posteriora illius sexti millesimi [Col. 1015B] volvebantur. Sed Eusebius in Chronic. Natalem Domini collocat sub anno ab exordio mundi centesimo nonagesimo nono supra quinquies millesimum.
Et ῥύμη esse coeperit. Ῥύμη, impetus, vel ruina. Sic habet Plant. et Ald. edit.; at Florent. Juntar. Et πύρα esse coeperit, tanquam pyra prorsus, id est, strues lignorum sit evasura ignibus comburenda. Utraque lectio ex ipsismet Carminib. Sibyllinis teneri posse videtur; nam 3 et 8 Sermone dicitur, καὶ ῥώμη ῥύμη_ et eodem 8 Serm. traditur, Roman ignibus absumendam.
Sed idem, cum mille anni, etc. Desumpta ex XX Apocal.: Et cum consummati fuerint mille anni, solvetur Satanas, etc., quae declarantur a S. August. XX Civit. cap. 7 et 11 in fin.
Tunc veniet novissima ira Dei, etc. Cujus irae septem phialas angeli septem jussi sunt effundere super [Col. 1015C] terram, Apocalyps. XVI. Vid. et Carmina Sibyllina Serm. 3.
Concutiet terram quam validissime, etc. Apocal. ibid.: Et terrae motus factus est magnus, etc.
Et a motu ejus scindentur montes Syriae, etc. Apocalyp. ibid.: Et civitates gentium ceciderunt, etc.
Et statuet Deus solem triduo ne occidat. Hoc dictum testimonio Scripturae firmatum non invenio.
Et inflammabit eum; et descendet aestus nimius, etc. Apocalyp.: Et quartus Angelus effudit phialam suam in solem. etc.
Et grandines lapidum. Apocalyp.: Et grando magna sicut talentum descendit, etc.
Et replebuntur montes cadaveribus, et campi operientur ossibus. Videntur haec desumpta tum ex cap. XLIX Ezechielis, ubi jubentur convocari omnes volucres, universae aves, et cunctae bestiae agri ad vescendum, etc., tum etiam ex Apocalyp. XIX, ubi Joannes audivit angelum stantem in Sole, et vocantem voce magna cunctas aves ad comedendum cadavera interfectorum: [Col. 1015D] ut ostenderent prophetae multitudinem quamdam ingentem a Christo interficiendorum; solent enim hostium cadavera, cum plurima sunt, in escam avium inhumata relinqui.
Populus autem Dei tribus illis diebus, etc. Testimonium Scripturae non habeo.
Renovabitur mundus a Deo, etc. Apocalyp. XXI: Et vidi coelum novum, et terram novam.
In qua exterminabuntur impii, etc. Placet haec lectio Florent. edition., nam cum supra cap. XX, dixerit, primam illam resurrectionem futuram esse fidelium, qui scilicet in Dei religione fuerint versati, hanc secundam fore dicit impiorum, qui manufacta coluerunt, etc. Ald. et Plantin.: In qua excitabuntur injusti, etc.
Sed et Dominus illorum cum ministris suis comprehendetur. [Col. 1016A] Apocalyp. XX: Et Diabolus, qui seducebat eos, missus est in stagnum ignis, etc.
Ad poenamque damnabitur. Sic S. Cyprian. in fin. de Idol. Vanit. Jam venturus e coelo ad poenam diaboli. Videlicet ad poenam detrusionis, ut et textu liquet: sic etiam supra lib. III, cap. ultimo.
Quae finxerint, credunt. Post haec verba, in Aldina editione sequitur haec oratio ad Constantinum imperatorem directa, quam, quia deest in utroque codice S. Salvat., in P. et 12 Vatic. et omnibus aliis mss. quos mihi videre contigit, item in edit. Florent., Plantin. et caeteris plerisque, huc seorsum a textu subjicio, videlicet: Sed omnia jam, sanctissime imperator, figmenta sopita sunt, ex quo te Deus summus ad restituendum justitiae domicilium, et ad tutelam generis humani excitavit. Quo gubernante Romanae R. P. statum, jam cultores Dei pro sceleratis ac nefariis non habemur. Jam emergente atque illustrata veritate, non arguimur ut injusti, qui opera justitiae facere conamur. Nemo jam nobis Dei nomen exprobrat. Nemo irreligiosus [Col. 1016B] ulterius appellatur, qui soli omnium religiosi sumus; quoniam, contemptis imaginibus mortuorum, vivum colimus, et verum Deum. Te providentia summae divinitatis ad fastigium principale provexit, qui posses vera pietate aliorum male consulta rescindere, peccata corrigere, saluti hominum paterna clementia providere, ipsos denique malos a R. P. summovere, quos summa pietate dejectos, in manus tuas idem Deus tradidit, ut esset omnibus clarum, quae sit vera majestas. Illi enim, qui, ut impias religiones defenderent, coelestis ac singularis Dei cultum tollere voluerunt, profligati jacent: tu autem, qui nomen ejus defendis, et diligis, virtute ac felicitate praepollens, immortalibus tuis gloriis beatissimus frueris. Illi poenas sceleris sui et pendunt, et pependerunt: te dextera Dei potens ab omnibus periculis protegit; tibi quietum, tranquillumque moderamen cum summa omnium gratulatione largitur. Nec immerito rerum Dominus ac rector te potissimum delegit, per quem sanctam religionem suam instauraret, quoniam unus ex [Col. 1016C] omnibus extitisti, qui praecipua virtutis et sanctitatis exempla praeberes, quibus antiquorum principum gloriam, quos tamen inter bonos numerat, non modo aequares, sed etiam (quod est maximum) praeterires. Illi quidem natura fortasse tantum similes justis fuerunt. Qui enim moderatorem universitatis Deum ignorat, similitudinem justitiae assequi potest, ipsam vero non potest. Tu vero et morum ingenita sanctitate, et veritatis, et Dei agnitione in omni actu justitiae opera consummas. Erat igitur congruens, informando generis humani statu te auctore ac ministro divinitas uteretur. Cui nos quotidianis precibus supplicamus, ut te in primis, quem rerum custodem voluit esse, custodiat: deinde inspiret tibi voluntatem, qua semper in amore divini nominis perseveres. Quod est omnibus salutare, et tibi ad felicitatem, et caeteris ad quietem.
Attendat lector in hoc capite praeclarissimam Lactantii [Col. 1016D] exhortationem ad vitam pure atque innocenter agendam.
Veridicis hominum purgavit, etc. Lucretius, Veridicis igitur purgavit, etc.
Et finem statuit cuppedinis, etc. Sic quidem habent editiones Ald. et Plantin. et libri ipsi Lucretiani; licet B. T. P. editio Florent. Juntar. et Veneta Tridini, et finem statuit torpedinis, etc.
Limite parvo. Secutus sum lectionem mss. Lactantii B. T. P. et quorumdam impressorum Lucretii, quae lectio non displicet Lambino. Vulg., Lucr., habent, tramite parvo, quae lectio non admodum Lambino placet: at mss. quos ille secutus est, tramite prono, hoc est facili, et proclivi. Veneta Tridin. et Florent. Juntar. hic, limite prono, al. limite puro.
Admonitio in Epitomen
In praefatione editionis Lipsianae quam publici juris fecit vir doctus, hoc ipso anno 1844, II parte Lactantii operum.
IN DIVINARUM INSTITUTIONUM EPITOMEN.
[Col. 1017A] «Institutionum divinarum Epitomen jam Hieronymus librum dicit acephalon. In edd. Ven. 1471, 72, Rom. 74, et Rostoch. 76, omnino desideratur; reliquae vero edd. saec. XV, XVI et XVII, omissis prioribus capitibus LV, ultimam tantum ejus partem, modo in octavio, modo in duodecim capitula distinctam continent. Sed haec ipsa libri particula in quatuor tantum legitur libris scriptis: in c. Bodlei., 1 Bon. et 2 Regg., quorum alter est Reg.-Put., isque in fine etiam mutilus. (Explicit cap. 66 v. PROMISSA VENIENTES.) Permirum libellus expertus est fatum. Nam quem crederes scriptorem inchoatum reliquisse, aut nescio quam temporis injuriam detruncasse, poene integer (nonnulla enim interciderunt, V. c. 14 et 20) nobis servatus [Col. 1017B] est in codice Taurinensi. Ex quo libro cum C. M. Pfaffius Epitomen primum eruisset, eamque illustratam [Col. 1018A] edidisset Par. 1712, in-8 o , ac deinde iterum separatim Davisius cum notis vulgasset Cantab. 1718, in-8 o , ab editoribus Lactantii non tantum multo auctior, sed etiam emendatior exhiberi potuit. Illa enim posterior libri pars a prioribus editoribus exhibita fluxit e codice perquam mendoso, sed jam ope edd. Taur., Bon. et Reg.-Put. plerisque locis facile emendari potuit. Caeterum cod. ille Taur., qui, praeter Epitomen, alios etiam libros continet, ut genealogiam biblicam, quam una cum specimine historiae Manichaeorum denuo descripsit, et ed. Ferd., Flor., Fleck., est membranaceus, litteris uncialibus nec ligatis. Verba nullo spatio sunt distincta. Scriptus est saeculo sexto, fortasse quinto, sed librarius saepissime [Col. 1018B] peccavit, et linguae latinae fere ignarus videtur fuisse. Epitome an non a Lactantio ipso esset profecta unus Walch. dubitavit: sed vir doctus hanc opinationem temere jecit.»
Epitome Divinarum institutionum
PRAEFATIO. Haec vox non extat in ms. uti nec capitum divisio ac tituli, nec etiam summaria, quae hic addere visum est, ut lumen aliquid accedat Lactantiano huic operi.
Illustrandam. In ms. inlustrandam, idque more veteri. Sic in antiquis vir inluster, pro vir illuster.
Religionemque. In ms. religionemque; quasi esse. [Col. 1018C] abbreviatio.
Conscripsimus, Ms. habet conscribsimus.
Aliquid. Deest in editis; legitur tamen in ms. Taurin. Sic enim habet autographum, quod ad nos summa humanitate misit illustrissimus ac doctissimus Pfaffius.
Quae. In ms. que more omnium fere manuscriptorum.
In unum. Adde volumen.
Totius epitomes ac institutionum concilium et ratio.
Quanquam Divinarum Institutionum libri, quos jampridem ad illustrandam veritatem religionemque conscripsimus, ita legentium mentes instruant, ita informent, ut nec prolixitas pariat fastidium, nec [Col. 1018C] oneret ubertas: tamen horum tibi Epitomen fieri, Pentadi frater, desideras; credo, ut ad te aliquid scribam, tuumque nomen in nostro qualicumque opere celebretur. Faciam quod postulas, etsi difficile videtur ea, quae septem maximis voluminibus explicata sunt, in unum conferre. Fit enim totum et minus plenum, cum tanta rerum multitudo in [Col. 1019A] angustum coarctanda [Col. 1019A] [Col. 1019C] [Variorum Notae to columns 1019-1019] In angustum coarctanda. Ms. habet coartanda: forte haec ultima vox ab artus derivaretur, ut ait Doctiss. Pfaffius. Aiunt voces in angustum deesse in ms., attamen ea lego in viri clariss. Pfaffii autographo.— In angustum coarctanda. Seneca de Vita Beata, c. 4: Exercitus modo latius panditur, modo in angustum coarctatur. Lib. VII Quaest. Nat., cap. 27, extr.: Non in angustum conjecta et arctata. Lact. lib. VII, cap. 16: Dies in angustum coarctabitur. Si fides anonymo Clerici, p. 342, verba in angustum non habet ms. Taur.: unde cancellis inclusi, et aliis typis [Col. 1019D] exprimenda curavi, alias non indigna Lactantio. BUNEM . Brevitate. Ms. habet brebitate, facili permutatione v in b. Sic infra breviare, ubi ms. habet brebiare. Sic et sub. fin. cap. 5. Praeteriri. In ms. preteriri. Hoc vulgatum est in mss. ubi e pro ae. Quid potest utile, quid apertum. Habet BUN .:—« Quid poterit. . quid apertum. Sic in ms. Vid. Clericus, p. 342, 343. Loco vacuo Pfaffius posuit utile, ac poterit in potest mutavit. Sed majus est vacuum illud spatium, quam ut illud implendo sufficiat verbum utile. Haec Heumannus, cui verba, quibus sublatis videri, glossema videntur. Forte quid poterit perspicuum, quid apertum utile, legendum.» Esse. Subaudi providentiam. Ut. Non extat in ms. Quoniam. Hoc verbum minus apte hic dicitur; legendumque potius esset, itaque certum est esse providentiam. [Col. 1020C] Quia ex mundi creatione et Constanti regimine probatur non credentibus esse providentiam; non autem Epicureo dici potest: Providentia est, hinc fit ut omnia summa sapientia regantur. Prius ipsi probandum est esse providentiam; quod fit optime ex universi dispositione et temperatione.— Quoniam certum est esse providentiam. Ab his verbis incipio secundum caput. Post plures annos adeptus Davisii editionem, video idem ipsi placuisse. Unde haud necesse est cum Heumanno legere, quare jam certe est. BUN . Ambiguitatis. In ms. ambiguitas. Intelliget. In ms. intelleget. Rerum summa. Buneman. habet tantum summa sine voce rerum, et notam sequentem exhibet.—Pfaffius ediderat, rerum summa. Abest a ms. rerum, teste anonym. Clerici, pag. 346, nec habent ipsae Institiones. Lib. I, 3: non poterit summa constare; ubi plura dedi. Conf. de Ira, c. 11. Regibus. Ex Virg. l. IV Georg., vs. 68. Obtineat. In optineat; sic infra ms. optineri et optineant. Moribus. Davisius legit viribus. Republica. In ms. re p. Omnis. Dicitur abesse a ms. Nec condi quidem. Mallem ne condi quidem; c ex sequenti voce repetitum. Emendavimus saepe illud nec in aliis Lact. locis, c. 9, lib. II, c. 5. Conspirat Davisius. Illud. In ms. illut.
Prima incidit quaestio, sitne aliqua providentia, [Col. 1019B] quae aut fecerit, aut regat mundum? Esse, nemini dubium est; siquidem omnium fere philosophorum, praeter scholam Epicuri, una vox, una sententia est, nec fieri sine artifice Deo potuisse mundum, nec sine rectore constare. Itaque non solum a doctissimis viris, sed et omnium mortalium testimoniis ac sensibus coarguitur Epicurus. Quis enim de providentia dubitet, cum videat coelos terramque sic disposita, sic temperata esse universa, ut non modo ad pulchritudinem ornatumque mirabilem, sed ad usum quoque hominum, caeterorumque viventium commoditatem aptissime convenirent? Non potest igitur, quod ratione constat, sine ratione coepisse, quoniam certum est esse providentiam.
Sequitur alia quaestio, utrumne Deus unus, an [Col. 1020A] plures? quae quidem multum habet ambiguitatis. Dissentiunt enim non modo singuli inter se, verum etiam populi atque gentes. Sed qui rationem sequetur, intelliget nec Dominum esse posse nisi unum, nec patrem nisi unum. Nam si Deus, qui omnia condidit, et idem Dominus, et idem pater est, unus sit necesse est, ut idem sit caput idemque fons rerum. Nec potest aliter rerum summa consistere, nisi ad unum cuncta referantur, nisi unus teneat gubernaculum, nisi unus frena moderetur, regatque universa membra, tamquam mens una. Si multi sint in examine apum reges, peribunt aut dissipabuntur, dum
Praeterea in multis non posset esse totum, cum singuli sua officia, suas obtineant potestates. Nullus igitur eorum poterit omnipotens nuncupari, quod est verum cognomentum Dei: quoniam id solum poterit, quod in ipso est; quod autem in aliis, nec audebit attingere. Non Vulcanus sibi aquam vindicabit, aut Neptunus ignem; non Ceres artium peritiam, nec Minerva frugum; non arma Mercurius, nec Mars lyram; non Jupiter medicinam, nec Asclepius fulmen; [Col. 1020C] facilius illud ab alio jactum suscipiet, quam ipse torquebit. Si ergo singuli non possunt omnia, minus habent virium, minus potestatis: is autem [Col. 1021A] Deus putandus est, qui potest totum, non [Col. 1021A] [Col. 1021D] [Variorum Notae to columns 1021-1022] Non. Pro non., in ms. quam rectissime. Subauditur potius. Impassibilis. In ms. inpassibilis. Prophetis. De his agit cap. 2, lib. I. Et vates. Dicitur abesse a mss. Singulari. Sic legitur passim singularis Deus apud Lactantium. Vide not. ad caput 5 libri de Mortibus Persecutorum. Sic libro II, cap. 17, circa finem, veri Dei ac singularis, et infra sub finem cap. 4. Summum Deum. Centies apud Lactantium has voces reperies. Plato. Vox Plato non extat in ms. sed ea legitur in capite 5 libri primi circa finem. Et. Deest apud Pfaffium, sed restituit anonymus ex ipso ms. Antisthenes. Hos eosdem philosophos appellat eodem capite 5. Lactantius ut isto capite, nulla habita temporum ratione, sed prout ejus memoriae occurrebant. Totius. Ms. utius habet: recte legit totius doctus hujus [Col. 1022D] libri editor primarius; posset tamen legi hujus, quod aeque optimum efficeret sensum. Et ab eo solo regi mundum affirmaverint. Septem haec verba, quae absunt a Pfaffio, dicuntur inesse in ms. Apud. In ms. aput. Intelligere. In ms. intellegere. Sibyllas. De Sibyllis vide notam nostram, cap. 6, lib. I. Cimmeriam. In ms. Cimmeam, quod doctiss. Pfaffius interpretatur Cumaeam: at J. B. le Brun putat esse Cimmeriam. Samiam. In ms. Sammaiam. Albunea. Habet Bunem.:—« Albuneae. Sic in ms., teste Anonymo Cler., pag. 350. Pfaffius Albunea edidit. HEUM . Est dandi casus Albuneae elegantior. Sic solet; ut lib. I, cap. 11. Agesilao, Urano, in notis.» Cumaeae. In ms. Cumanae. Cumaeam. In ms. Cymaeam. Revertendum. In ms. dicit anonymus legi recurrendum est.
Unus igitur Deus est, perfectus, aeternus, incorruptibilis, impassibilis, nulli rei potestative subjectus, ipse omnia possidens, omnia regens, quem nec aestimare sensu valeat humana mens, nec eloqui lingua mortalis. Sublimior enim ac major est, quam ut possit aut cogitatione hominis, aut sermone comprehendi; denique, ut taceam de prophetis unius Dei praedicatoribus, poetae quoque, et philosophi, et vates testimonium singulari Deo perhibent. Orpheus [Col. 1021B] principalem Deum dicit, qui coelum solemque cum caeteris astris, qui terram, qui maria condiderit. Item noster Maro summum Deum modo spiritum, modo mentem nuncupat, eamque velut membris infusam totius mundi corpus agitare; item Deum per profunda coeli, per tractus maris terrarumque discurrere, atque ab eo universas animantes trahere vitam. Ne Ovidius quidem ignoravit a Deo instructum esse mundum, quem interdum opificem rerum, interdum mundi fabricatorem vocat.
Sed veniamus ad philosophos, quorum certior [Col. 1021C] habetur auctoritas, quam poetarum. Plato monarchiam asserit, unum Deum dicens, a quo sit mundus instructus et mirabili ratione perfectus. Aristoteles, auditor ejus, unam esse mentem, quae mundo praesideat, confitetur. Antisthenes unum esse dicit naturalem Deum, totius summae gubernatorem. Longum est recensere, quae de summo Deo, vel Thales, vel Pythagoras et Anaximenes antea, vel postmodum Stoici, Cleantes, et Chrysippus et Zenon, vel nostrorum Seneca stoicos secutus, et ipse Tullius praedicaverint, cum hi omnes, et quid sit Deus, definire tentaverint, et ab eo solo regi mundum affirmaverint, [Col. 1022A] nec ulli subjectum esse naturae, cum ab ipso sit omnis natura generata.
Hermes, qui ob virtutem multarumque artium scientiam Trismegistus meruit nominari, qui et doctrinae vetustate philosophos antecessit, quique apud Aegyptios ut Deus colitur, majestatem Dei singularis infinitis asserens laudibus, Dominum et Patrem nuncupat; eumque esse sine nomine, quod proprio vocabulo non indigeat, quia solus sit; nec habere ullos parentes, quia ex se et per se ipse sit. Hujus ad filium scribentis exordium tale est: Deum quidem intelligere difficile est, eloqui vero impossibile, etiam cui intelligere possibile est; perfectum enim ab imperfecto, invisibile a visibili non potest comprehendi.
Superest de vatibus dicere. Varro decem Sibyllas fuisse tradit; primam de Persis, secundam Libyssam, tertiam Delphida, quartam Cimmeriam, quintam Erythraeam, sextam Samiam, septimam Cumanam, octavam Hellespontiam, nonam Phrygiam, decimam Tiburtem, cui sit nomen Albunea. Ex his omnibus Cumaeae solius tres esse libros, qui Romanorum fata contineant, et habeantur arcani, caeterarum autem fere omnium singulos extare haberique vulgo, sed eos Sibyllinos velut uno nomine inscribi; nisi quod Erythraea, quae Troici belli temporibus fuisse perhibetur, [Col. 1022C] nomen suum verum posuit in libro, aliarum confusi sunt.
Hac omnes, de quibus dixi, Sibyllae praeter Cumaeam, quam legi nisi a Quindecimviris non licet, unum Deum esse testantur, principem, conditorem, parentem, non ab ullo generatum, sed a seipso satum, qui et fuerit a saeculis, et sit futurus in saecula, et idcirco solus coli debeat, solus timeri, solus a cunctis viventibus honorari. Quarum testimonia, quia breviare non poteram, praetermisi, quae si desideras, ad ipsos tibi libros revertendum est. Nunc reliqua persequamur.
Cum. In ms. secum: sed mendum est.
Ipse. In ms. ipsi: at rursus mendum.— Ipsi sexus, [Col. 1023D] num. plur. qui non debebat mutari. Lact. lib. I, c. 8: Apparet, Herculem Jovemque . . . homines fuisse, quoniam sunt ex duobus sexibus nati; saepius in plurali, lib. I, cap. 6: Duo sexus generandi causa instituti, recepta sexuum diversitate; et postea, duos esse sexus deorum. Adde lib. VI, cap. 23. BUN .
Voluptas. In ms. voluntas.
Positisque. In ms. positique.
Computantur anni. Numerum annorum non apposuit Lactant. cap. 9, lib. I, verum non longe a scopo hic aberrat. Argonautarum enim expeditio suscepta est annis octoginta tribus ante eversam Trojam: a Troja capta ad primam Olympiadem intercedunt anni quadringenti triginta tres, a prima vero Olympiade ad tempus quo scripsit Lactantius, computantur mille ac sedecim anni; quae omnia conficiunt annos 1532.
Alcmenae. In ms. Alcimenae.
Genitus. Hic et in aliis Lactantii libris agitur de [Col. 1024C] Hercule Graecorum, de quo vide annotationem nostram ad caput 9 libri primi.
[Col. 1024D]Megaram. Eam non nominaverat Lactantius cap. 9 lib. I.
Veste, etc. Haec non expresserat, Lactantius lib. I, cap. 9.
Eoque. Legendum, in eoque.
Cicero. Cic. de Natura deorum lib. III, cap. 22.
Gemitus suos inscripsit in flore. Imitatur Ovidium Metam., X, 215:
Ariadnem. In ms. Arianam.
Mater ipsa, etc. Id est mater deorum, quae est Rhea, vel alio nomine Cybeles. Haec usque ad finem capitis referuntur ad caput 21 libri primi.
Adolescentem. In ms. adulescentem, more usitato in antiquis mss. Hic fuit Attis de quo vide not. ad pag. 95, tom. I.
sit aeternus et immortalis, sexu et successione non eget.
Haec igitur tot ac tanta testimonia liquido perdocent, unum esse regimen in mundo, unam potestatem, cujus nec origo excogitari, nec vis enarrari potest. Stulti ergo, qui de concubitu natos putant deos esse, cum ipse sexus et corporum copulatio idcirco mortalibus a Deo data sint, ut per sobolis successionem genus omne servetur. Immortalibus vero quid opus est aut sexu aut successione, quos nec voluptas nec interitus attingit? Illi ergo, qui dii putantur, quoniam et genitos esse tanquam homines, et procreasse constat, mortales utique fuerunt: sed dii crediti [Col. 1023B] sunt, quod, cum essent reges magni ac potentes, ob ea beneficia, quae in homines contulerant, divinos post obitum honores consequi meruerunt, positisque templis atque simulacris, memoria eorum tanquam immortalium retenta est atque celebrata.
Sed cum sit omnibus fere gentibus persuasum deos esse, res tamen eorum gestae, quas tam poetae quam historici tradiderunt, homines fuisse declarant. Hercules, per quae tempora fuerit, quis ignorat, cum idem et inter Argonautas navigaverit, et, expugnata Troja, Laomedontem, Priami patrem, ob perjurium [Col. 1023C] interfecerit? Ab eo tempore paulo amplius quam mille et quingenti computantur anni. Hic ne natus quidem honeste traditur, sed Alcmenae adulterio genitus, et ipse vitiis genitoris addictus. Nec foeminis unquam, nec maribus abstinuit, orbemque totum non tam gloriae, quam libidinis causa, nec tantum ad necandas belluas, quantum ad serendos liberos peragravit. Cumque esset invictus, ab una tamen Omphale triumphatus est, cui clava et spolio leonis tradito, indutus ipse foeminea veste, atque ad pedes mulieris abjectus, pensa, quae faceret, accepit. Idem postea instinctu [Col. 1024A] furoris elatus, parvos liberos et uxorem Megaram trucidavit. Postremo sumpta Dejanyrae conjugis veste, cum difflueret ulceribus, doloris impatiens, rogum sibi in Oetaeo monte construxit, eoque se vivum cremavit. Sic efficitur, ut etiamsi ob virtutem deus credi potuisset, ob haec tamen homo fuisse credatur.
Aesculapium Tarquitius tradit ex incertis parentibus natum, et ob id expositum, atque a venatoribus collectum, caninis uberibus educatum, Chironi in disciplinam datum. Hic Epidauri moratus est, Cynosuris, ut Cicero ait, sepultus, cum esset [Col. 1024B] ictu fulminis interemptus. Apollo autem pater ejus non dedignatus est alienum gregem pascere, ut acciperet uxorem; et dilectum puerum cum peremisset imprudens, gemitus suos inscripsit in flore. Marti, viro fortissimo, adulterii crimen non defuit; siquidem catenis cum adultera vinctus spectaculo fuit.
Castor et Pollux alienas sponsas non impune rapuerunt, quos Homerus non poetica, sed simplici fide mortuos sepultosque testatur. Mercurius, qui de stupro Veneris genuit Androgynum, deus esse meruit, quia lyram reperit et palaestram. Liber Pater, debellata India victor, cum Cretam forte venisset, Ariadnem conspexit in littore, quam Theseus et violaverat, et reliquerat. Tum amore inflammatus, eam sibi in conjugium sociavit, et coronam ejus, ut poetae [Col. 1024C] ferunt, inter astra signavit. Mater ipsa post fugam et obitum viri cum in Phrygia moraretur, vidua et anus formosum adolescentem in deliciis habuit; et quia fidem non praestiterat, ademptis genitalibus, effoeminavit Ideo etiam nunc Gallis sacerdotibus gaudet.
Ceres unde Proserpinam, nisi de stupro genuit? unde Latona geminos, nisi ex crimine? Venus deorum [Col. 1025A] et hominum libidinibus exposita, cum regnaret [Col. 1025A] [Col. 1025C] [Variorum Notae to columns 1025-1026] Regnaret. In ms. regnat. Sed legendum regnaret, ut conjicere licet ex capite 17 libri 1. Semen. Non extat in ms., sed legitur in capite 17 libri I. Relegavit. Ita legendum profecto, non quidem [Col. 1025D] ex mss. ubi est religavit, verum ex fine cap. 17 lib. I Div. Institut., ubi legitur: Quid secretae sedes? quid relegatio vel tam longe, vel ad mulierem, vel in solitudinem? Sic et Virgilius Aeneid. VII, vers. 775, de eodem Hippolyto dicit:
Aetatem ageret. Habet Bunem.:—« Exigeret aetatem. Paris. et Walch. editiones, ageret: sed ex manuscripto damus, auctore Pfaffio, exigeret, ut dixit ex Virgilio de eodem Hippolyto Lact. lib. I, cap. 17:
atque nemo nescit Terentii et Ciceronis phrasim, exigere aetatem. Eadem usus Plinius lib. VII Hist. Nat., cap. 43: In quibus quaerendis sapientes aetatem exigerent.»
[Col. 1026C]Potestatis. Apud Buneman. vero legitur, pietatis, et in hanc vocem notam sequentem exhibet.— Pietatis. Ita certus correxi, ubi in Pfaffii et Walch. editionibus potestatis erat. Nam libri. I cap. 1: Nonne (Jupiter) a prima sua pueritia impius, cum patrem [Col. 1026D] regno expulit, et fugavit? Docui et alibi has voces in Lactantio confundi. Mecum faciunt Davisius et Heumannus. Conf. ad Epit. c. 69. BUN .
Almenam. Ita etiam est in ms. Sed legendum Alcmenam, Amphitryonis uxorem. Leda vero fuit Tyndari Laconiae regis uxor.
Thetide. In ms. Theude: sed erratum est amanuensis.
Imbecillis ac minoris. In ms. imbecillis a minoris: sed naevum est.
Jovem. Non extat in ms.
Quis est taurus. Haec explicatiora sunt in Epitome, quam in ipso lib. I, c. 11.
Confinxisse. In ms. confixisse.
Et quaedam. Lege sed quaedam.
Praefigurasse. In ms. praefugurasse: sed mendum est.
Tale. Heumannus putat legendum esse tamen.
Obtinuerit. In ms. optinuerit.
Poetae. In ms. Potae, scriptio mendosa.
in Cypro, artem meretriciam reperit, ac mulieribus imperavit, ut quaestum facerent, ne sola esset infamis. Ipsae illae virgines Minerva et Diana, num castae? Unde igitur prosilivit Erichthonius? Num in terram Vulcanus semen effudit, et inde homo tanquam fungus enatus est? Aut illa cur Hippolytum, vel ad secretas sedes, vel ad mulierem relegavit, ubi solus inter ignota nemora aetatem ageret, et jam mutato nomine, Virbius vocaretur? Quid haec significant, nisi incestum, quod poetae non audent confiteri?
Horum autem omnium rex et pater Jupiter, quem [Col. 1025B] tenere in coelo summam credunt potestatem, quid habuit potestatis, qui Saturnum patrem regno expulit, et armis fugientem persecutus est? quid continentiae, qui omnia libidinum genera exercuit? Nam idem Alcmenam Laedamque summis viris nuptas adulterio fecit infames; idem pulchritudine pueri captus, venantem ac virilia meditantem ad foemineos usus violenter abripuit. Quid virginum stupra commemorem, quarum multitudo quanta fuerit, filiorum numerus ostendit? In una tamen Thetide abstinentior fuit. Erat enim praedictum, quod is, quem paritura esset, major patre suo futurus esset. Pugnavit ergo cum amore, ne quis se major nasceretur. Sciebat ergo, se non esse perfectae virtutis, magnitudinis, potestatis, qui, quod ipse Patri fecerat, timuit. Cur [Col. 1025C] igitur maximus, optimus nominatur, cum se et peccatis contaminaverit, quod est injusti ac mali, et majorem timuerit, quod est imbecillis ac minoris.
Sed dicet aliquis, ficta haec esse a poetis. Non est [Col. 1026A] hoc poeticum, sic fingere, ut totum mentiare, sed ea, quae gesta sunt, figura, et quasi velamine aliquo versicolore praetexas. Hunc habet poetica licentia modum, non ut totum fingat, quod est mendacis et inepti, sed ut aliquid cum ratione commutet. In imbrem se aureum vertisse dixerunt Jovem, ut Danaen falleret. Quis est imber aureus? Utique aurei nummi, quorum magnam copiam offerens, et in sinum infundens, fragilitatem virginalis animi hac mercede corrupit. Sic et imbrem ferreum dicunt, cum volunt multitudinem significare telorum. Catamitum in aquila rapuit. Quae est aquila? Legio scilicet, quoniam figura hujus animalis insigne legionis est. Europam transvexit in tauro. Quis est taurus? Utique navis, quae tutelam habuit tauri specie figuratam. [Col. 1026B] Sic Inachi filia, non utique bos facta transnavit: sed ejusmodi navigio iram Junonis effugit, quod habebat bovis formam. Denique cum in Aegyptum delata esset, Isis est facta, cujus navigium certo quodam die in memoriam fugae celebratur.
Vides ergo, non omnia poetas confinxisse, et quaedam praefigurasse, ut cum vera dicerent, aliquid tale numinis adderent iis quos deos esse dicebant; sicut etiam de regnis. Cum enim dicunt Jovem Coeli regnum sorte tenuisse, aut Olympum montem significant, in quo Saturnum, et Jovem postmodum habitasse [Col. 1026C] veteres historiae produnt, aut partem Orientis, quae sit quasi superior, quod inde lux nascitur; Occidentis autem velut inferior, et ideo Plutonem inferos esse sortitum; mare vero cessisse Neptuno, quod oram maritimam cum omnibus insulis obtinuerit. Multa sic poetae colorant; quod qui nesciunt, tanquam mendaces eos arguunt, verbo duntaxat. Nam re quidem credunt; quoniam deorum simulacra [Col. 1027A] sic fingunt, ut cum mares ac [Col. 1027A] [Col. 1027D] [Variorum Notae to columns 1027-1028] Ac. Heumannus legit tum. Utique. Heumannus legit itaque. Haec omnia ex conjectura. Scriptor. In ms. Scribtor. Inscriptionibus. In ms. Inscribtionibus; in utroque verbo p in b mutato. Latinam. Lege Latinum, vel supple linguam. Scripta. In ms. Scribta; sicut et infra scriptione, in ms. scribtione. Ita semper legitur in ms. Taurin. Circumivisset. In ms. circumisset. Hominibus. Adde dedisset. In terramque. Heumannus legit in terraque, ut habetur Instit. lib. I, c. 13 et 14. Sequitur. Deest itaque Epitome libri primi cap. 12, et caeterorum usque ad 20. Remique. In ms. Rem. que. Larentinalia. In ms. Larentali. —Ms. non Laurentinali, [Col. 1028D] sed Larentali, ex secundis Pfaffii curis; ex quo propius fingas Larentalia. Sic alii, et Ovidius III Fast., v. 55:
Vulgati corporis. Id est, prostituti. Vide not. ad cap. 17 et 20 libri I.
Speciem. In ms. specie.
Ludi Floralia. Supple dicti vel quos appellant floralia, ut lib. I Div. Instit.
Panem. In ms. pacem.
Alios deos. Sequuntur sola foeminina; et tamen hic et paulo post deos in mascul. vocat. Nimirum Latini, maxime poetae, deas saepe vocant deos. BUN .
Rubiginem. In ms. robiginem.
foeminas faciant, et alios conjuges, alios parentes, alios liberos fateantur, poetis utique assentiunt: haec enim sine coitu et generatione esse non possunt.
Sed omittamus sane poetas. Ad historiam veniamus, quae simul et rerum fide, et temporum nititur vetustate. Euhemerus fuit Messenius, antiquissimus scriptor, qui de sacris inscriptionibus veterum templorum et originem Jovis, et res gestas omnemque progeniem collegit; item caeterorum deorum parentes, patrias, actus, imperia, obitus, sepulcra etiam persecutus est. Quam historiam vertit Ennius in latinam, [Col. 1027B] cujus haec verba sunt: «Haec ut scripta sunt, Jovis fratrumque ejus stirps atque, cognatio, in hunc modum nobis e sacra scriptione traditum est.» Idem igitur Euhemerus Jovem tradit, cum quinquies orbem circumivisset, et amicis suis atque cognatis distribuisset imperia, legesque hominibus, multaque alia bona fecisset, immortali gloria memoriaque affectum sempiterna in Creta vitam commutasse, atque ad deos abiisse, et sepulcrum ejus esse in Creta, in oppido Gnosso, et in eo scriptum antiquis litteris Graecis ZAN KPONOY; quod est Jupiter Saturni. Constat ergo ex iis, quae retuli, hominem fuisse, in terramque regnasse.
Transeamus ad superiora, ut originem totius erroris deprehendamus. Saturnus Coelo et Terra traditur natus. Hoc utique incredibile est. Sed cur ita traditur, ratio certa est, quam qui ignorat, tanquam fabulam respuit. Saturni Patrem Uranum fuisse vocitatum, et Hermes auctor est, et sacra historia docet. Trismegistus paucos admodum fuisse cum diceret perfectae doctrinae viros, in iis cognatos suos enumeravit, Uranum, Saturnum, Mercurium. Euhemerus eumdem Uranum primum in terram regnasse commemorat his verbis: «Initio primus in terris [Col. 1027D] imperium summum Coelus habuit: is id regnum una [Col. 1028A] cum fratribus suis sibi instituit atque paravit.» Hic in Cod. ms. plura deficiunt, duo certe, ut arbitror, folia. Nec vox paravit tota extat, sed solum para sub finem paginae. Sequitur: Hominum stultam benevolentiam et errorem divinitas attributa sit.
Dixi de religionibus, quae sunt communes omnium gentium. Dicam nunc de diis quos Romani proprios habent. Faustuli conjugem Romuli Remique nutricem, cujus honori Larentinalia sunt dicata, vulgati fuisse corporis quis ignorat? Et idcirco Lupa nuncupata est, et in ferae speciem figurata. Faula quoque [Col. 1028B] et Flora meretrices erant, quarum altera Herculis fuit scortum, sicut Verrius tradit; altera cum magnas opes corpore quaesivisset, populum scripsit haeredem, et ideo in honorem ejus ludi Floralia celebrantur.
Tatius muliebre simulacrum in cloaca maxima repertum consecravit, et deam Cloacinam nuncupavit. Obsessi a Gallis Romani ex mulierum capillis tormenta fecerunt, et ob id Veneri Calvae aram templumque posuerunt; item Pistori Jovi, quod eos monuerat in quiete, ut ex omni fruge panem facerent, et supra hostes jacerent, quo facto, desperantes Galli posse inopia Romanos subigi, ab obsidione discesserant. Pavorem ac Pallorem Tullus Hostilius deos fecit. Colitur et Mens, quam, credo, si habuissent, nunquam colendam putassent. Honorem atque Virtutem Marcellus [Col. 1028C] invenit.
Sed et alios ejusmodi commentitios deos senatus instituit, Spem, Fidem, Concordiam, Pacem, Pudicitiam, Pietatem, quae omnia, cum in animis hominum esse vera deberent, intra parietes falsa posuerunt. Hos tamen quamvis extra hominem in nulla sint omnino substantia, maliem potius coli, quam Rubiginem, quam Febrem, quae non sacranda sunt, sed [Col. 1028D] execranda; quam Fornacem, cum suis Fornacalibus [Col. 1029A] sacris; quam Stercutum, [Col. 1029A] [Col. 1029C] [Variorum Notae to columns 1029-1030] Stercutum, vel Sterculium, ut in l. X, c. 20, legitur. Qui fimo pinguefacere. Ita apparet legendum esse, etsi scripserit librarius fumo. Pfaffius, Paris. et Walch. editiones fumo male retinuere. BUN . Quam. In ms. Quae. Et. Deest in ms. Et Picum . . . . . . valuit. Haec verba in Paris., Walch., Davis., Heuman. editionibus non comparent: dedimus ope Pfaffii ex manuscripto. BUN .—Has voces addimus in nostra editione ex O. Fr. Fritzsche, qui nobis assentit. Fatuam. In ms. Fentan. Vide Div. Instit., lib. I, cap. 22, et not. ibidem. Novis. In ms. nobis, modo scribendi usitato in hoc ms. Et. Deest in ms. Ahena. In ms. aena. Sic isti. Ita etiam legitur lib. I Div. Institut., cap. 22. Vide ibi not. In ahenis. In ms. in haenis. Picta. Lege ficta, ut c. 22 libri I. Comparari. Davisius putat legendum computari, nec inepte. Latiaris. Ita in ms. in editis erat Latialis. Utraque lectio recepta. Sequor manuscriptum. Saturnum. Legitur in ms.: Etiam ante Saturno . . . . . dejiciebantur. Scriptura manuscripti Taurin.: Ante Saturno, quod pace clarissimi Pfaffii dixerim, non debuit mutari in ante Saturnum in Paris. editione, neque enim ullus unquam tradidit, ante Saturnum sexagenarios [Col. 1030C] de ponte in Tiberim dejectos esse; ad ipsum enim Saturnum haec pertinent, et ante significat adverbialiter hoc modo: Saturno etiam antea homines in Tiberim pro sacrificio dejiciebantur. Ita Lactant., lib. I, cap. 21: Saturnus in Latio eodem genere sacrificii cultus est: non quidem ut homo ad aram immolaretur; sed uti in Tiberim de ponte Milvio mitteretur, quod ex responso quodam (Apollinis) factitatum Varro auctor est, cujus responsi ultimus versus est talis:
Quod quia videtur ambiguum, et fax illi, et homo jaci solet. BUN .
Prosecrabant. Heumannus legit, prosecabant.
Et. Non extat in ms. Heumannus putat et delendum esse.
Amputatis. In ms. jamputatis.
Sectis humeris. In ms. secuti sumeris.
Crudelia. Clariss. Pfaffius judicat addendum esse sunt.
Tunsisque pectoribus. Lact. lib. I Institut., cap. 21, Sacerdotes ejus (Isidis) deglabrato corpore suo pectore tundunt. Lamprid. in Commodo, cap. 9: Sacra Isidis coluit, ut et caput raderet, et Anubin. portaret. Bellonae servientes vere exsecare brachium praecepit studio crudelitatis; Isiacos vero pineis usque ad perniciem pectus tundere cogebat. BUN .
Rhodi. In ms. Rhodii.
Celebrantur. In ms. celebratur.
qui fumo pinguefacere terram primus ostendit: quam deam Mutam, quae Lares genuit; quam Cuninam, quae cunis infantium praeest; quam Cacam, quae ad Herculem de furto boum detulit, ut occideret fratrem. Quam multa sunt alia portenta atque ludibria, de quibus piget dicere? Terminum tamen non libet praeterire, quia ne Jovi quidem Capitolino cessisse traditur, cum lapis esset informis. Hunc finium putant habere custodiam, eique publice supplicatur, ut Capitolii immobile saxum romani imperii fines et conservet et proroget.
[Col. 1029B] Has omnes ineptias primus in Latio Faunus induxit, qui et Saturno avo cruenta sacra constituit, et Picum patrem tanquam deum coli voluit, et fatuam Faunam conjugem sororemque inter deos collocavit, ac Bonam deam nominavit. Deinde Romae Numa, qui agrestes illos ac rudes viros superstitionibus novis oneravit, sacerdotia instituit, et deos familiis gentibusque distribuit, ut animos ferocis populi ab armorum studiis avocaret. Ideo Lucilius deridens ineptias istorum qui vanis superstitionibus serviunt, hos versus posuit:
Diximus de diis; nunc de ritibus sacrorum culturisque dicemus. Jovi Cyprio, sicut Teucrus instituerat, humana hostia mactari solebat. Sic et Tauri Dianae hospites immolabant; Latiaris quoque Jupiter humano sanguine propitiatus est. Etiam ante Saturnum sexagenarii homines ex persona Apollinis de ponte in Tiberim dejiciebantur, et eidem Saturno Carthaginienses non modo infantes prosecrabant, sed et victi a Siculis, ut piaculum solverent, ducentos nobilium filios immolaverunt. Nec illa his humaniora sunt, quae fiunt etiam nunc Matri magnae, atque Bellonae, in [Col. 1030B] quibus antistites non alieno sanguine, sed suo litant, cum amputatis genitalibus a viris migrant, nec ad foeminas transeunt, aut sectis humeris detestabiles aras proprio cruore respergunt. Sed haec crudelia.
Veniamus ad mitia. Isidis sacra nihil aliud ostendunt, nisi quemadmodum filium parvum, qui dicitur Osiris, perdiderit et invenerit. Nam primo sacerdotes ac ministri, derasis omnibus membris, tunsisque pectoribus, plangunt, dolent, quaerunt, affectum matris imitantes; postmodum puer per Cynocephalum invenitur. Sic luctuosa sacra laetitia terminantur. His etiam Cereris simile mysterium est, in quo, facibus accensis, per noctem Proserpina inquiritur, et ea inventa, ritus omnis gratulatione ac taedarum [Col. 1030C] jactatione finitur. Lampsaceni asellum Priapo mactant. Ea enim visa est aptior victima, quae ipsi, cui mactatur, magnitudine virilis obscoeni posset aequari.
Lindos est oppidum Rhodi, ubi Herculis sacra maledictis celebrantur. Hercules enim cum boves [Col. 1031A] aratori abstulisset, atque immolasset, ille injuriam suam conviciis ultus [Col. 1031A] [Col. 1031D] [Variorum Notae to columns 1031-1032] Injuriam suam conviciis ultus. Lib. I, cap. 21; injuriam suam (sibi illatam) maledictis ultus est. Passive ita voce injuria saepe utitur, c. 9, lib. II, cap. 4: Saeviunt, ne si deorum injuriam non vindicaverint, ipsos expectant poenae. Lib. V, cap. 20. BUN . Sancitum. In ms. sanctum. Ἐξηγήσεως. Ms. ἐξητήσεως, Latine, libri Expositionis Pindaricae. Melissa. In ms. Tellisa. Vide libri I Institut. cap. 22. Buneman. legit in eodem ms. Melissea. Et primum diis . . . Vestae. Malim.: Et diis sacrificasse, id est Vestae, et postmodum Deum matri. Sic enim opinor, sententia recte procedit, et ordine; alioqui vero perturbatior videtur. Vide Lact. Divin. Inst., lib, I, cap. 22. DAVIS . Historia. In ms. storia. Quemque. Ita ms. sed lege quemcumque. Jubebat. In ms. Juvebat. Nominis. Heuman. legit numinis. Isti. Non hospites Jovis, ut Pfaffius, sed ipsum Jovem [Col. 1032D] et Melissea denotari puto. DAVIS . Isti fuerint. Id est quando, aut quo tempore isti hospites vixerint. Belum. In ms. Bellum, sed male. Annis. De his annis, vide lib. I, cap. 23, pagina 109, tom. I. Novis. In ms. nobis; littera enim v semper fere per b exprimitur. Qua reddunt. Haec verba quid sibi velint, divinare non possum. Locus enim valde mendosus est. Verum Heumannus putat legendum esse, Quare nec intelligunt; idque ut videtur, sat bene. Sublati. Forsan legendum est, subtrahi.—Furto sublati. Bunem. vero legit: Sublabi, et notam sequentem exhibet:— Sublabi. Ita volente Pfaffio legendum, qui notam suam in Parisiensi deletam voluit; unde in Paris., Walch., Davis., editionibus, prave, sublati. BUNEM . Optimas. Heumannus legit opimas. Uti possunt. Lege iis uti possint.
Haec sunt mysteria deorum. Nunc etiam originem religionum requiramus, ut et a quibus, et per quae tempora institutae fuerint, eruamus. Didymus in iis libris qui inscribuntur Ἐξηγήσεως Πινδαρικῆς, Melissea fuisse tradit Cretensium regem, cujus filiae fuerint Amalthea et Melissa, quae Jovem nutrierint caprino lacte ac melle. Hunc novos ritus ac pompas sacrarum introduxisse, et primum diis sacrificasse, id est Vestae, quae dicitur Tellus. Unde Poeta:
Merito igitur poetae commutatum esse aureum seculum memorant, quod fuerit regnante Saturno. Nulli enim tunc dii colebantur: sed unum et solum Deum noverant. Postquam se terrenis ac fragilibus subjugaverunt, colentes ligna, et aera, et lapides, commutatio saeculi facta est usque ad ferrum. Amissa enim Dei notitia, et uno illo vinculo humanae societatis [Col. 1032B] abrupto, vastare se invicem, praedari ac debellare coeperunt. Quod si rursum oculos suos tollerent, ac Deum intuerentur, qui eos ad aspectum coeli suique excitavit, nunquam se curvos et humiles facerent terrena venerando, quorum stultitiam Lucretius graviter incusat, dicens:
Quanto satius est, spretis inanibus, ad Deum se convertere, tueri statum quem a Deo acceperis, tueri [Col. 1033A] nomen. Idcirco enim ἄνθρωπος, quia sursum [Col. 1033A] [Col. 1033D] [Variorum Notae to columns 1033-1034] Sursum. In ms., susum; sed mendum est. Rationabiles. Ita ms., at legitur in edit. Paris., irrationabiles; sed male. Vid. praeced. et seq. Ac. In ms. ad. In quos. In deest in ms. In qua posuerat ei. Pronomen ei deletum vult Davisius. Certe sine hoc pronomine, l. II, c. 12: In qua posuerat intelligentiam boni et mali. BUN . Sancto. In ms. Sco, quod potest et sancto et sacro intelligi. Irrepere. Anonym. legit irrumpere. Tum. Additum ex ms. Taur. Livore. In ms. libere.—Livore. Ita recte correctum. Conf. l. II, c. 8, suapte invidia, tamquam veneno infectus est . . . Unde apparet cunctorum malorum fontem esse livorem. BUN .
Nunc refellamus eos etiam, qui elementa mundi tamquam deos habent, id est coelum, solem atque lunam, quorum artificem non cognoscentes, ipsa opera mirantur et adorant. Qui error non imperitorum modo, verum etiam philosophorum est; siquidem Stoici universa coelestia in deorum numero habenda censent, qua certos et rationabiles motus habent, quibus succedentium sibi temporum vicissitudines constantissime servant. Non est igitur in his voluntarius motus, quia praestitutis legibus serviunt, non proprio utique sensu, sed opificio summi conditoris, qui illa sic ordinavit, [Col. 1033D] ut inenarrabiles cursus et certa spatia conficerent, quibus dierum ac noctium, aestatis et hyemis alterna variarent. Quod si effectus eorum, si meatus, si claritatem, si constantiam, si pulchritudinem admirantur, intelligere debuerunt, quanto his pulchrior, [Col. 1034A] et praeclarior, et potentior sit ipse conditor, atque artifex eorum Deus. Sed illi divinitatem humanis visibus aestimaverunt, ignorantes nec aeternum esse posse, quod veniat sub aspectum, nec quod sit aeternum posse oculis mortalibus comprehendi.
Unum et ultimum restat, ut, quoniam plerumque accidit, sicut in historiis legimus, ut majestatem suam dii ostendisse videantur per auguria, per somnia, per oracula, tum etiam poenis eorum, qui sacrilegia commiserant, doceam quae ratio id effecerit, ne quis [Col. 1034B] etiamnunc in eosdem laqueos incidat, in quos illi veteres inciderunt. Cum Deus pro virtute majestatis suae mundum de nihilo condidisset, coelumque luminibus adornasset, terram vero et mare complesset animalibus, tum hominem de limo ad imaginem similitudinis suae figuratum inspiravit ad vitam, posuitque eum in paradiso, quem conseverat omni genere fructiferi ligni, et praecepit ei, ne una ex arbore, in qua posuerat ei scientiam boni malique, gustaret, fore interminatus, ut vitam perderet, si fecisset; si vero mandatum servaret, immortalis permaneret. Tum serpens, qui erat unus ex Dei ministris, invidens homini quod esset immortalis effectus, illexit eum dolo, ut mandatum Dei legemque transcenderet. Et hoc modo scientiam quidem boni ac mali accepit; sed vitam, [Col. 1034C] quam perpetuam Deus tribuerat, amisit.
Ejecit ergo peccatorem de sancto loco, et in hunc orbem relegavit, ut victum quaereret per laborem, ut difficultates et aerumnas pro merito sustineret; ipsumque paradisum vallo igneo circumfudit, ne quis hominum ad diem usque judicii ad locum illum perpetuae beatitudinis conaretur irrepere. Tum secuta est hominem mors ex Dei sententia; et tamen vita ejus, licet temporalis esse coepisset, in mille annis terminum sumpsit, et id fuit humanae vitae spatium usque ad cataclysmi tempus. Nam post diluvium paulatim vita hominum breviata, et ad annos centum viginti redacta est. Serpens vero ille, qui de factis diabolus, id est, criminator sive delator nomen accepit, non destitit semen hominis, quem a principio deceperat, [Col. 1034D] persequi. Denique eum, qui primus in hoc orbe generatus est, inspirato livore, in caedem fratris armavit, ut de duobus primogenitis hominibus alterum extingueret, alterum faceret parricidam. Nec quievit deinceps, quominus per singulas generationes [Col. 1035A] pectoribus hominum malitiae virus infunderet, eos [Col. 1035A] [Col. 1035C] [Variorum Notae to columns 1035-1036] Eos. Non extat in ms. Rarum. In ms. rerum. Et. In ms. sed. Voluptates. In ms. voluntates. Sententia. In ms. sententiam. Clariss. Pfaffius putat legendum esse per sententiam Dei. Haberent. In ms. habeant. Solatium perditionis suae. L. II, c. 14: Sic eos diabolus [Col. 1035D] ex angelis Dei suos fecit satellites ac ministros . . . Hi . . . perditi per omnem terram vagantur, et solatium perditionis suae perdendis hominibus operantur. BUN . Se. Non extat in ms., ideo illud verbum ejecit Buneman. Rectoremque. In ms. rectorem quae, sed erratum est. Hi. In ms. his. Aut. In ms. haut. Amiserunt. Heumannus legit amiserant. Iidem. In ms. idem. Circumscribendos. Id est, circumveniendos, vel fallendos. Necromantias. In ms. necyomantias, y pro r, litterarum affinitate. Attamen Heumannus putat, non immutandam esse lectionem ms., ac remittit ad Fabri Lexicon. Invenerunt. Hoc verbum non extat in ms. Deludant. Rectius deluderent, ne in temporum peccetur [Col. 1036C] rationem . . . DAVIS . Irrepunt. In ms. inrepunt, n pro r, quod non raro in manuscriptis.— Irrepunt corporibus. L. I, c. 14: Insinuant se corporibus, et occulte valetudinem vitiant, morbos citant, somniis animas terrent, mentes furoribus quatiunt. BUN . Placati. In ms. placatis.—Placati. Recte correxit Pfaffius, l. II, c. 16, videri volunt id placati avertisse; [Col. 1036D] et infra, quae pericula . . . sacrificiis placati averterunt. BUNEM . Plane terrores. Nihil felicius emendatione Davisii, plena terroris legentis; nam lib. II, c. 14, somniis animos terrent. Ita sequentia bene fluunt. BUN . Aut quorum exitus respondeant veritati, ut venerationem sui, etc. At Heuman. legit, ut quae, cum exitus responderit veritati, venerationem sui, etc. Veniret. Davisius, approbante anonymo Britanno, venerit. Servo cum Heumanno veniret. BUN . Sed dicit. Lege, sed dicat, vel dicet. DAVIS .—Heumannus dicet edidit. Nam l. II, c. 17, dicet aliquis: Cur ergo Deus haec fieri patitur? BUN . An. Hic idem est ac cur non. Ἀρχήν. In ms. archen litteris latinis; ἀρχὴν hic loci significat potestatem, auctoritatem; sed putat Heumannus unico vocaculo graeco scribendum esse δαιμονιάρχην· de quo vide Lactantium, libro II, cap. 14. BUNEM .
Quod Deus cum videret, angelos suos misit, ut vitam hominum excolerent, eosque ab omni malo tuerentur. His mandatum dedit, ut se terrenis abstinerent, ne qua labe maculati, honore angelico mulctarentur. Sed eos quoque idem ille subdolus criminator, dum inter homines commorantur, illexit ad voluptates ut se cum mulieribus inquinarent. Tum damnati sententia Dei, et ob peccata projecti, et nomen angelorum, et substantiam perdiderunt. Ita diaboli satellites facti, ut haberent solatium perditionis suae, ad perdendos homines se converterunt, quos ut tuerentur [Col. 1035B] advenerant.
Hi sunt daemones, de quibus poetae saepe in carminibus suis loquuntur, quos custodes hominum appellat Hesiodus. Ita enim persuaserunt hominibus illecebris atque fallaciis suis, ut eosdem deos esse crederent. Denique Socrates habere se a prima pueritia custodem rectoremque vitae suae daemonem praedicabat, sine cujus notu et imperio nihil agere posset. Adhaerent ergo singulis, et sub nomine Geniorum aut Penatium domos occupant. His sacraria constituuntur, his quotidie libatur ut Laribus, his honos datur tamquam malorum depulsoribus. Hi a principio, ut averterent [Col. 1035C] homines a Dei veri agnitione, novas religiones et cultus deorum introduxerunt: hi memorias regum mortuorum consecrari, templa constitui, simulacra fieri docuerunt, non ut honorem Dei minuerint; aut suum augerent, quem peccando amiserunt: sed ut vitam hominibus eriperent, spem verae lucis auferrent, ne homines, unde illi exciderunt, ad immortalitatis [Col. 1036A] coeleste praemium pervenirent.
Iidem astrologiam prodiderunt, et auguratum, et aruspicium; quae cum per se falsa sint, tamen ipsi, auctores malorum, sic ea gubernant, sic temperant, ut vera credantur. Ipsi etiam magicae artis praestigias ad circumscribendos oculos repererunt. Illorum adspiratione fit, ut quod sit, non esse, et quod non sit, esse videatur. Ipsi necromantias, ipsi sortes et oracula invenerunt, ut mentes hominum per ambiguos exitus mentita divinatione deludant. In templis vero et sacrificiis omnibus praesentes adsunt, et prodigiis quibusdam fallacibus editis ad miraculum praesentium, sic homines circumveniunt, ut inesse numen simulacris et imaginibus credant. Irrepunt etiam corporibus, ut spiritus tenues, vitiatisque membris, morbos conciunt, [Col. 1036B] quos sacrificiis votisque placati postmodum relaxent: somnia immittunt, aut plane terrores, ut ipsi rogentur, aut quorum exitus respondeant veritati, ut venerationem sui augeant. Nonnunquam etiam in sacrilegos edunt aliquid ultionis, ut quisquis viderit timidior ac religiosior fiat. Sic fraudibus suis obduxerunt humano generi tenebras, ut, oppressa veritate, summi ac singularis Dei nomen in oblivionem veniret.
Sed dicit quispiam: «Cur ergo verus ille Deus patitur haec fieri? An potius malos vel summovet, vel extinguit? [Col. 1036C] Cur vero ipsi daemoni ἀρχὴν a principio fecit, ut esset, qui cuncta corrumperet, cuncta disperderet? Dicam breviter, cur hunc talem esse voluerit. Quaero utrumne virtus bonum sit, an malum? Negari non potest, quin bonum. Si bonum est virtus, malum est igitur e contrario vitium. Si vitium ex eo malum est, quia virtutem impugnat, et virtus ex eo bonum est, quia vitium [Col. 1037A] affligit, ergo non potest virtus sine vitio consistere, et si vitium sustuleris, virtutis merita tollentur. Nec enim potest ulla fieri sine hoste victoria. Ita fit, ut bonum sine malo esse non possit.»
Vidit hoc Chrysippus, vir acris ingenii, de providentia disserens, eosque stultitiae redarguit, qui bonum quidem a Deo factum putant, malum autem negant. Hujus sententiam interpretatus est A. Gellius [Col. 1037C] [Col. 1017C] [Variorum Notae to columns 1037-1038] A. Gellius. In ms. Agellius. Legendum A. Gellius, sicut lib. VI, cap. 1. Deus. Non extat in ms. Περὶ Προνοίας. Latine, de Providentia. Ibidem. Forsan legendum est itidem. PFAFFIUS .— [Col. 1037D] Nihil mutandum. Ibidem Gronovius ex manuscripto ad Gellium restituit; etiam Davisius servat. Anonymus Britannus et Heumannus itidem. BUN . Adeo. In ms., a Deo; sed minus bene, ut videtur Joanni le Brun. Sit. Non extat in ms. Non. Non extat itidem in ms. Appositione. Davisius legit oppositione; idque sat bene. Ex intemperantia. In Gellio est, ex intemperantia, scilicet oppositione: quod si ms. nisi retinetur, repeti debet, intelligi potest, satis recte. Nisi. Sic in ms., at in editione Parisiensi legebatur non nisi. Foret. In ms. forte: sed Davisius et Joan. le Brun putant esse legendum foret. Namque. In ms. nam quae. Infortunitas. In ms. et in editis erat importunitas. Legendum profecto infortunitas, cui contraria est [Col. 1038C] felicitas; nec aliter legitur apud Aulum Gellium supra citatum, Noct. Atticar. lib. VI, cap. 1. Buneman. Contra militat pro voce importunitas et notam sequentem exhibet:— Felicitas et importunitas. Libenter docti ultimam vocem, tanquam veram, a Lactantio [Col. 1038D] accipient, cum in Gellio in omnibus adhuc editionibus regnet vox insolens infortunitas, ab alio, qui vim vocis importunitas non noverat, subornata. Quod saepe dixi. Id non saepe, sed semel tantum dixit. Lege minima mutatione quod supra dixi. DAVISIUS . Deus materiam virtutis in malis posuit. Quae hic et in toto hoc capite disputat de origine et necessitate mali bene refutavit Pfaffius. BUN . Quod. In ms. quot. Sapientiam. In ms. sapientia. Non est ergo. Ante hoc verba Heumannus et anonymus putant aliquid excidisse atque legendum esse, si amor est sapientiae, non est ergo, etc. Aliud. In ms. aliut. Sic infra in hoc eodem capite. Atque alibi ubicumque hoc verbum reperias. Enim. In ms. autem.
Docui, ut opinor, cultus deorum non modo impios, sed etiam vanos esse; vel quod homines fuerint, quorum memoria post obitum consecrata sit; vel quod simulacra ipsa insensibilia et surda sint, quia sunt ficta de terra, nec oportere hominem qui debeat spectare coelestia, terrenis se subjugare; vel quod spiritus, qui eas religiones sibi vindicant, incesti et impuri sint, et ideo Dei sententia condemnati ceciderint in terram, nec fas esse in eorum ditionem [Col. 1038B] venire, quibus potior sis, si Deum verum sequi velis. Superest ut, quoniam de falsa religione diximus, etiam de falsa sapientia disseramus; quam philosophi profitentur, homines summa quidem doctrina et eloquentia praediti, sed longe a veritate summoti, quia nec Deum, nec sapientiam Dei cognoverunt. Qui licet sint arguti ac diserti, tamen quia humana est eorum sapientia, etiam cum his congredi non verebor, ut appareat a veritate mendacium, a coelestibus terrena facile posse superari.
Quid sit Philosophia hoc modo definiunt: Philosophia est amor vel studium sapientiae. Non est ergo ipsa sapientia; quia necesse est aliud esse, quod amat, aliud, quod amatur. Si studium est sapientiae, ne sic quidem philosophia sapientia est. Sapientia [Col. 1038C] enim res est ipsa, quae quaeritur; studium vero, quod quaerit. Ipsa igitur definitio, vel nominis significatio, declarat philosophiam non esse ipsam sapientiam; dicam ne studium quidem esse sapientiae, quo sapientia non comprehenditur. Quis enim studere dicatur ei rei, quam nullo modo possit attingere? Qui medicinae, aut grammaticae, aut oratoriae [Col. 1039A] studet, studiosus ejus artis, quam discit, dici potest: ubi didicit, jam Medicus, jam Grammaticus, jam Orator dicitur. Sic oportuit et studiosos sapientiae, postquam didicissent, sapientes nominari. Cum autem studiosi sapientiae, quamdiu vivant, [Col. 1039A] [Col. 1039D] [Variorum Notae to columns 1039-1040] Vivant. Heumannus legit vivunt. Omni. In ms. omnia, sed erratum est. Atqui. In mss. Ad quin. Videamus, an recte sapientia est. Ita male Pfaffius, Walch. et Davisius ediderant. Sine ullo dubio ita haec verba sunt distinguenda: Videamus an recte. Sapientia est. Priora verba sunt referenda ad Socratem et Zenonem H. M. Videamus, an recte, scilicet scientiam Socrates, opinationem sustulerit Zeno. BUN . Perscire. Forte legendum, per se scire, ut supra. Ita etiam putat Heumannus. Is. In mss. his. Impugnent. In ms. impugnet. Susceperant. In ms. subreperunt. Ne ipsi quidem. Heumannus putat legendum esse, [Col. 1040D] ne ipsum quidem. Munimenti. In mss. monimenti. Extinguant. Heumannus et anonymus putant legendum esse extinguunt. Consumat ac finiat. Heumannus putat legi debere, consumit ac conficit. At enim. Pro At vero. Dirigantur. In ms. derigantur. Virtute. In ms. virtutem. Cyrenaicae. In ms. Cyrinaicae. Quia. In ms. qui. Dolere. In ms. dolore. Sed caetera. Heumannus putat legi debere, Sed et caetera. At. In ms. ad.
Praeterea duo sunt, quae cadere in philosophiam [Col. 1039B] videntur, scientia et opinatio; quae si auferantur, tota philosophia corruit. Atqui utrumque philosophiae ipsi philosophorum principes ademerunt. Scientiam Socrates, opinationem sustulit Zeno. Videamus an recte sapientia est, ut Cicero definivit, divinarum et humanarum rerum scientia. Quae definitio si vera est, non cadit in hominem sapientia. Quis enim mortalium hoc sibi possit assumere, ut divina et humana scire se profiteatur? Humana omitto; quae quamquam cum divinis connexa sunt, tamen quia sunt hominis, concedamus ut homo illa scire possit. Divina certe per se scire non potest, quia homo est: qui autem scit illa, divinus sit necesse est, ac propterea Deus. Homo autem nec divinus, nec Deus est. Non potest igitur perscire [Col. 1039C] homo divina. Nemo ergo sapiens, nisi Deus, aut certe is homo, quem Deus docuit. Illi autem, quia nec dii sunt, nec a Deo docti, sapientes ergo, id est, divinarum et humanarum rerum scientes esse non possunt. Recte igitur a Socrate atque Academicis scientia sublata est. Opinatio quoque non congruit sapienti. Id enim quisque opinatur, quod ignorat. Opinari autem scire te, quod ignores, temeritas ac stultitia est. Recte igitur opinatio a Zenone sublata est. Si ergo scientia in homine nulla est, et opinatio esse non debet, philosophia radicitus amputatur.
[Col. 1039D] Huc accedit, quod non est uniformis: sed divisa [Col. 1040A] in sectas, et in multas discrepantesque sententias dissipata, statum non habet. Cum enim singulae alias omnes impugnent et affligant, nec sit aliqua ex iis, quae non judicio caeterarum stultitiae condemnetur, utique discordantibus membris, corpus omne philosophiae ad interitum deducitur. Hinc Academia postmodum nata est. Nam cum viderent ejus sectae principes omnem philosophiam, philosophis invicem oppugnantibus, esse subversam, susceperunt adversus omnes bellum, ut omnia omnium dissolverent, nihil ipsi asserentes, nisi unum, nihil sciri posse. Ita sublata scientia, philosophiam veterem subruerunt. Sed ne ipsi quidem philosophorum nomen retinuerunt, qui ignorantiam fatebantur, quia nescire omnia non modo philosophi, sed ne hominis quidem sit. Ita philosophi, [Col. 1040B] quia nihil munimenti habent, mutuis se vulneribus extinguant, et ipsa tota philosophia suis se armis consumat ac finiat. At enim sola Physica labat. Quid illa Moralis? Num aliqua firmitate subnixa est? Videamus an philosophi in hac saltem parte consentiant, quae ad vitae statum pertinet.
Quod sit in vita, summum bonum quaeri necesse est, ut ad illud vita omnis et actiones nostrae dirigantur. Cum de hominis summo bono quaeritur, tale constitui debet, primum, ut id ad hominem solum pertineat, deinde, ut animi sit proprium, postremo, [Col. 1040C] ut virtute quaeratur. Videamus ergo, an summum bonum, quod philosophi determinant, tale sit, ut nec mutum animal, nec corpus attingat, nec possit sine virtute conquiri.
Aristippus, Cyrenaicae sectae conditor, qui summum bonum esse censuit corporis voluptatem, de numero philosophorum, deque coetu hominum propellendus est, quia se pecudi comparavit. Hieronymi summum bonum est nihil dolere; Diodori, dolere desinere. Sed caeterae animantes dolorem fugiunt, et cum non dolent, aut dolere desinunt, gaudent. Quid igitur homini dabitur eximium, si bonum ejus summum commune cum belluis judicatur? Zeno summum bonum putavit, cum natura congruenter vivere. At haec definitio generalis est. Omnes enim animantes cum natura [Col. 1040D] congruenter vivunt, et est sua cuique natura.
[Col. 1041A] Epicurus animi asseruit voluptatem. Quid est voluptas animi? nisi [Col. 1041A] [Col. 1041D] [Variorum Notae to columns 1041-1041] Nisi. In ms. si. Callipho. In ms. Califfo. Fortunae. Heumannus addendum putat bona: sic, fortunae bona non sunt. Non sunt in hominis potestate. In manuscripto, in hominis potestatem. Non recedendum ab manuscripti fide; est enim ipsius Ciceronis, cui Gellius lib I Noctium Att., cap. 7, indicavit, in praedonum fuisse potestatem. Qui plura vult, adeat Gronovium ad Liv. lib. II, cap. 15; et Vorstius ad Val. Max. lib. I, cap. 6. BUN . Aut. Anonymus legit ac. At. In ms. ad. Posset. Lege possit. Parva. Heumannus putat legi debere propria. Utique. In ms. utiquae. Ethica. In ms. Heticae. Videamus, etc. Inversus est ordo verborum in ms., ubi sic legitur: Videamus nunc, quid sit summum bonum, sit propositum sapienti summum bonum. Sed rectius disponit ea editio clariss. Pfaffii. Summum bonum. Haec duo verba redundare videntur, eaque delet Heumannus tanquam inutilia. Intelligi. In ms. intellegi. Easdem. In ms. eamdem. Alii putant legendum esse eaedem. Urgeat. In ms. urgueat. Sensus. Id est rationis. Sapientiam. In ms. sapientia. Et utrumque. Heumannus vult legi At utrumque. Et si. In mss. at si; et clariss. Pfaffius putat legendum esse aut si.
Eryllus Pyrrhonius scientiam fecit summum bonum. Haec quidem, et hominis, et animi solius est: [Col. 1041C] sed potest sine virtute contingere. Nec enim beatus putandus est, qui vel auditu aliquid didicerit, vel parva lectione cognoverit; nec est summi boni definitio, quia potest esse aut rerum malarum, aut certe inutilium scientia. Etsi sit bonarum et utilium, quam labore sis assecutus, summum tamen bonum non est, quia non propter se expetitur scientia, sed propter aliud. Nam idcirco artes discuntur, ut sint nobis aut victui, aut gloriae, aut etiam voluptati: quae utique summa bona esse non possunt. Ergo ne in Ethica quidem philosophi regulam tenent, quandoquidem in ipso cardine, id est, in ea disputatione, qua vita formatur, inter se pugnant. Nec enim possunt [Col. 1041D] paria esse aut similia praecepta, cum alii forment [Col. 1042A] ad voluptatem, alii ad honestatem, alii vero ad naturam, alii ad scientiam, alii ad quaerendas, alii ad fugiendas opes, alii ad nihil dolendum, alii ad patientiam malorum; in quibus omnibus, sicut superius ostendi, a ratione declinant, quia Deum nesciunt.
Videamus nunc quid sit summum bonum, quod sit propositum sapienti, summum bonum. Ad justitiam nasci homines, non modo litterae sacrae docent, verum etiam idem ipsi philosophi nonnunquam fatentur. Cicero sic ait: «Sed omnium, quae in doctorum [Col. 1042B] hominum disputatione versantur, nihil est profecto praestabilius, quam plane intelligi nos ad justitiam esse natos.» Est hoc verissimum. Nec enim ad scelus nascimur, cum simus animal sociale atque commune. Ferae ad saevitiam gignuntur. Aliter enim nequeunt quam praeda et sanguine victitare. Easdem tamen etsi ultima fames urgeat, nihilominus generis sui animalibus parcunt. Idem faciunt et aves, quas aliorum visceribus pasci necesse est. Quanto magis hominem, qui cum homine, et commercio linguae, et communione sensus copulatus est, parcere homini oportet, eumque diligere! Haec est enim justitia.
Sed quoniam soli homini sapientia data est, ut Deum intelligat, et haec sola hominis mutorumque [Col. 1042C] distantia est, duobus officiis obstricta est ipsa justitia. Unum Deo debet, ut patri, alterum homini, velut fratri. Ab eodem enim Deo geniti sumus. Merito ergo ac recte dictum est, sapientiam esse divinarum et humanarum rerum scientiam. Oportet enim scire nos quid Deo, quid homini debeamus; Deo scilicet religionem, homini charitatem. Sed illud superius sapientiae, hoc posterius virtutis est; et utrumque justitia comprehendit. Si ergo constat ad justitiam nasci hominem, necesse est justum malis esse subjectum, ut virtutem, qua est praeditus, in usu habeat. Virtus enim malorum sustinentia est. Voluptates fugiet, ut malum; opes contemnet, quia [Col. 1042D] fragiles sunt; et, si habuerit, dilargietur, ut miseros [Col. 1043A] servet; honores non appetet, quia sunt breves et caduci; injuriam nulli faciet; si fuerit passus, non retribuet; et diripientem sua non persequetur. Nefas enim judicabit [Col. 1043a] [Col. 1043D] [Variorum Notae to columns 1043-1044] Judicabit. In ms. judicavit. Mala . . . sapientissime perfert. Davisius corrigit, patientissime perfert. Sic interdum voces patientia et sapientia in libris confundi, paulo ante monui, confer lib. III, cap. 12. Iterum Lact. lib. VI, cap. 4: Omnia gravia patienter ferenda. Ipse tamen Cicero, de Senectute, cap. 1: Sapienter ferre onus, scilicet malum, senectutis, sicut omnia. Tacitus Annal., lib. XVI: Indignissimum casum sapienter tolerans. BUN . Si cadit., etc. In ms. sic ait in homine. Virtutis est. Tantum ad hanc dirigamur. Davisius sic distinguit: Virtutis est tantum. Ad hanc dirigamur. BUNEMAN . Non mortalitate. Heumannus recte monet legendum esse, immortalitate. —Sic Cicero Fam. IV, 12: non jucundissimum nuntium, pro injucundissimum dixit; et non corpus, pro incorporeus. Acad. quaest. lib. I, cap. 11. BUNEMAN . Vitam. Non extat in ms. Non in sermonis ornatu. Logicae tribuit sermonis [Col. 1044D] ornatum. Nam, secundum Lactantium, lib. III, c. 13: In Logica tota Dialectica et omnis loquendi ratio continetur. BUNEMAN . Consistit. Non extat in ms. Logica. λογικὰ extat Graece in ms. Ethica. In ms. Hetica. Et idem. Heumannus putat legendum esse at idem. Nam. In ms. sed. Inutilia. Supple sunt. At Anonymus, ab Heumanno citatus, putat reponendum esse anilia. Statuit. Non legitur in ms. Nonne. In ms. non. Suem vel canem. Putatur Lactantius ob oculos habuisse haec Horatii verba I Epist. 2., vs. 26. Vixisset canis immundus, vel amica luto sus. Postremo. In ms. legitur, post rem: sed erratum est. Delirasset. In ms. deliberasset. Indoctos. Heumannus putat rem fore meliorem, si legeretur doctos. At potius legerem interdoctos.
Quis igitur erit fructus justitiae atque virtutis, si nihil habebit in vita nisi malum? Quod si virtus, quae bona omnia terrena contemnit, mala universa sapientissime perfert, ipsamque mortem pro officio [Col. 1043B] suscipit, sine praemio esse non potest, quid superest, nisi merces ejus immortalitas sola sit? Nam, si cadit in hominem beata vita, ut philosophi volunt, in eo solo non dissidentes, cadit ergo et immortalitas. Id enim solum beatum est, quod incorruptum; id solum incorruptum, quod aeternum. Immortalitas ergo est summum bonum, quia et hominis, et animi, et virtutis est. Tantum ad hanc dirigimur, ad hanc capiendam nati sumus. Idcirco nobis Deus virtutem, justitiamque proponit, ut aeternum illud praemium nostris laboribus assequamur. De ipsa vero non mortalitate suo loco disseremus. Restat λογικὴ philosophia, quae ad beatam vitam nihil confert. Sapientia enim non in sermonis ornatu, sed in corde atque sensu consistit. Quod si et physica supervacua est, [Col. 1043C] et haec logica; in ethica vero, quae sola necessaria est, philosophi erraverunt, qui summum bonum nullo modo invenire potuerunt. Inanis igitur et inutilis omnis Philosophia reperitur, quae nec rationem hominis comprehendere, nec officium potuit munusque complere.
Quoniam de philosophia dixi breviter, nunc etiam [Col. 1043A] de philosophis pauca dicam. Epicuri doctrina haec est, imprimis nullam esse providentiam. Et idem deos esse non abnuit. Utrumque contra rationem. Nam si sunt dii, est igitur providentia. Aliter enim Deus intelligi non potest, cujus est proprium providere. Nihil, inquit, curat. Ergo non modo humana, sed ne coelestia quidem curat. Quomodo igitur, aut unde esse illum affirmas? Exclusa enim providentia curaque divina, consequens erat ut non esse omnino Deum diceres. Nunc eum verbo reliquisti, re sustulisti. Unde ergo rerum natura est, si Deus nihil curat. Semina, inquit, sunt minuta, quae nec videri, nec tangi possunt, quorum coitu fortuito et orta sunt omnia, et semper oriuntur. Si nec videntur, nec ulla corporis parte sentiuntur, unde esse illa scire potuisti? [Col. 1044B] Deinde si sunt, qua mente conveniunt, ut aliquid efficiant? Si sunt laevia, cohaerere non possunt; si hamata et angulata, ergo secabilia sunt. Hami enim et anguli extant et possunt amputari. Sed haec delira et inutilia. Quid quod idem animas extinguibiles facit; quem refellunt non modo philosophi omnes et publica persuasio, verum etiam responsa vatum, carmina Sibyllarum, ipsae denique divinae voces Prophetarum; ut mirum sit extitisse unum Epicurum, qui cum pecoribus ac belluis sortem hominis aequaret.
Quid Pythagoras? qui primus est philosophus nominatus; qui animas quidem immortales esse, in alia tamen corpora, vel pecudum, vel avium, vel bestiarum commeare statuit. Nonne satius fuerat eas cum [Col. 1044C] suis corporibus extingui, quam sic ad aliena damnari; satius omnino non esse, quam post hominis formam, vel suem, vel canem vivere? et homo ineptus, ut fidem dicto adderet, seipsum Trojano bello Euphorbum fuisse dixit, quo occiso, in alias figuras animalium transiisse, postremo Pythagoram factum. O felicem, cui soli tanta memoria concessa est! vel potius infelicem, cui translato in pecudem non licuit nescire quid fuerit! Atque utinam solus delirasset! Invenit etiam qui crederent, et quidem indoctos homines, ad quos stultitiae transiret haereditas.
Post hunc Socrates philosophiae tenuit principatum, sapientissimus etiam oraculo dictus, quia se fatebatur unum scire, quod nihil sciret. Cujus Oraculi auctoritate abstinere se physicos [Col. 1045A] [Col. 1045D] [Variorum Notae to columns 1045-1046] Physicos. Elegantius legerem abstinere se physicis. Idem et. Haec Pfaffius ex manuscripto adjecta valuit: absunt a Paris., Walch., Davis. et Heuman. editionibus; hanc vocem in nostra editione addidimus, nobis assentiente O. F. Fritzsche. Dicebat. Post dicebat supplendum forsan, quod nihil sciret. PFAFFIUS . Et religio. In ms. ut religio. Repudiavit. In ms. repudiabit. Prosecrare. Idem est ac consecrare, ait clariss. Pfaffius ad marginem ms. sui. Heumannus putat legi debere prosecare. Probavit. In ms. probabit. [Col. 1046D] Putabit. In ms. putavit. Reservavit. Heumannus legit reseravit. Affectu. In ms. affectus. Incommodum. Supple est. Irrogetur. In ms. inrogetur. Correpti. Id est castigati. Itaque. Anonymus apud Heumannum legit atque. De antipodis. Hac de re vide supra notam ad libri III Div. Institut., caput 24. Habent. Heumann. legit habeant. Canum. Cynicos intelligit. Contemptum. In ms. contemptu. Conquirere. Heumann. vult. eum quaerere.
Hujus auditor Plato, quem deum philosophorum [Col. 1045C] Tullius nominat, qui solus omnium sic philosophatus est, ut ad veritatem propius accederet; tamen quia Deum ignoravit, in multis ita lapsus est, ut nemo deterius erraverit, imprimis quod in libris civilibus omnia omnibus voluit esse communia. De patrimoniis tolerabile est, licet sit injustum. Nec enim aut obesse cuiquam debet, si sua industria plus habet, aut prodesse, si sua culpa minus. Sed, ut dixi, potest aliquo modo ferri. Etiamne conjuges, etiamne liberi communes erunt? Non erit sanguinis ulla distinctio, nec genus certum, nec familiae, nec cognationes, nec affinitates; sed sicut in gregibus pecudum confusa et indiscreta omnia, nulla erit in viris continentia, nulla in foeminis pudicitia? Quis esse in utrisque amor conjugalis potest, in quibus non est certus aut proprius [Col. 1045D] affectus? Quis erit in patrem pius, ignorans unde sit natus? Quis filium diliget, quem putabit alienum? [Col. 1046A] Quin etiam foeminis curiam reservavit, militiam, et magistratibus, et imperia permisit. Quanta erit infelicitas urbis illius, in qua virorum officia mulieres occupabunt? Sed haec alias latius.
Zeno, Stoicorum magister, qui virtutem laudat, misericordiam, quae summa est virtus, tanquam morbum animi amputandam judicavit, quae et Deo chara est, et hominibus necessaria. Quis est enim, qui aliquo in malo constitutus nolit esse miserabilis, ac non desideret auxilia succurrentium, quae ad opem ferendam non nisi misericordiae affectu excitantur? Hanc ille licet humanitatem, licet pietatem vocet, non rem, sed nomen immutat. Hic est affectus, qui soli homini datus est, ut imbecillitatem nostram mutuis adjumentis levaremus; quem qui tollit, ad vitam [Col. 1046B] nos redigit belluarum. Nam, quod dicit paria esse peccata, ex eadem immanitate est, qua misericordiam veluti morbum insectatur. Qui enim nullam facit differentiam delictorum, aut levia magnis suppliciis afficienda censet, quod est crudelis judicis, aut gravia parvis, quod est dissoluti, utrumque reipublicae incommodum. Si enim summa scelera leviter puniantur, audacia malis crescet ad facinora majora; et si levibus delictis poena gravior irrogetur, multi cives, quoniam nemo esse sine delicto potest, in periculum venient, qui, correpti, possent esse meliores.
[Col. 1046C] Illa vero levia. Sed ex eadem vanitate nascuntur. Xenophanes orbem lunae decem et octo partibus dixit esse majorem, quam haec nostra sit terra. Itaque intra sinum ejus aliam terram contineri, quae ab hominibus et omnis generis animalibus incolatur. De antipodis quoque sine risu nec audiri, nec dici potest. Asseritur tamen quasi aliquid serium, ut credamus esse homines, qui vestigiis nostris habent adversa vestigia. Tolerabilius Anaxagoras deliravit, qui nigram nivem dixit. Quorumdam non modo dicta, sed etiam facta ridenda sunt. Democritus agrum suum a patre sibi relictum deseruit, et pascua publica fieri passus est. Diogenes cum choro canum suorum, qui virtutem illam summam et exactam rerum omnium contemptum profitetur, mendicare victum [Col. 1046D] maluit, quam honesto labore conquirere, aut habere ullam rem familiarem. Certe vita sapientis [Col. 1047A] exemplum esse vivendi caeteris debet. Si horum sapientiam omnes imitentur, quomodo stabunt civitates? Sed forsitan iidem [Col. 1047A] [Col. 1047D] [Variorum Notae to columns 1047-1048] Iidem. In ms. idem. Palam cum conjugibus suis. Postea tamen, teste Augustino, lib. XIV Civit. Dei, cap. 10, a Cynicis fieri cessatum est, plusque valuit pudor . . . . . quam error. BUN . Non. Aliqui putant legi debere Num. Ut. In ms. et. Nescierunt. In ms. nec scierunt. Migrare. Heumann. putat fore melius, si legeretur emigrare. Adhibenda. In ms. at hibenda. Vincula diruperit. In ms. vincla dirrumperit. Sunt. Abest a ms. Intelligi. In ms. intellegi; ut supra. Nota. In ms. mota. Humana sapientia. In ms. humanam sapientiam Deo. Vocem tamen Deo librarius rursus delevit. Revelavit. In ms. revelabit. [Col. 1048D] Philosophiam. Heumannus putat melius legi philosophorum. Nemo, in ms. Num. Conjuncte. In ms. conjunctae. Id est, nec aliud quidquam, quam sapientiam. Legendum: idem est, nec aliud quidquam, quam sapientiam. DAVIS .—Ita vero anonymus Britannus et Heumannus: Nam Deum verum colere, id est, nec aliud quidquam sapientia. Vide lib. IV, cap. 3: Sapere nihil aliud est, quam Deum verum justis ac piis cultibus honorare. BUN . Deus. Verbum est, quod addit Pfaffius, delendum; Deus cum verbo dedit construendum: unde ab Heumanno qui non fuit ejiciendum. Laetatus sum, ubi postea vidi Davisium idem sentire. BUN . Sapientia. In ms. sapientiam. Ipse. Deest in edito; legitur tamen in autographo clariss. Pfaffii.
Non melior his Aristippus, qui, credo, ut amiculae suae Laidi placeret, Cyrenaicam instituit disciplinam, qua summi boni finem in voluptate corporis collocavit, ne aut peccatis auctoritas, aut vitiis doctrina deesset. An illi fortiores magis sunt probandi, qui ut mortem contempsisse dicerentur, voluntariam necem sibi intulerunt? Zeno, Empedocles, Chrysippus, Cleanthes, Democritus, et hos imitatus Cato, nescierunt homicidii crimine teneri secundum jus [Col. 1047B] legemque divinam eum qui se interfecerit. Deus enim nos in hoc domicilium carnis induxit; ille nobis temporale corporis habitaculum dedit, ut incolamus quamdiu idem voluerit. Nefas igitur habendum est, sine Dei jussu velle migrare. Non est ergo vis adhibenda naturae. Scit ille quemadmodum opus suum resolvat. Cui operi si quis manus impias adhibuerit, ac divini opificii vincula diruperit, Deum conatur effugere, cujus sententiam nec vivus quisquam, nec mortuus potuerit evadere. Scelerati ergo sunt et nefarii, quos superius nominavi, qui etiam docuerunt, quas causas habere debeat mors voluntaria, ut parum sit sceleris, quod homicidae in semetipsos extiterunt, nisi ad hoc nefas et alios erudirent.
Innumerabilia sunt philosophorum dicta factaque, quibus eorum insipientia redargui possit. Itaque quoniam cuncta enumerare non possumus, pauca suffecerint. Satis est intelligi, philosophos neque justitiae, quam ignorabant, neque virtutis, quam mentiuntur, esse doctores. Quid enim doceant, qui suam saepe ignorantiam confitentur? Mitto Socratem, cujus est nota sententia. Anaxagoras omnia circumfusa tenebris esse pronuntiat. Empedocles angustas ad inveniendam veritatem sensuum semitas esse. Democritus in profundo quodam puteo demersam veritatem jacere [Col. 1048A] testatur, quam quia nusquam reperiunt, idcirco adfirmant neminem adhuc extitisse sapientem. Quoniam igitur nulla est (apud Platonem Socrates dicit) humana sapientia, sequamur ergo divinam, Deoque gratias agamus, qui eam nobis, et revelavit, et tradidit, ac nobis gratulemur quod veritatem ac sapientiam coelesti beneficio tenemus, quam tot ingeniis, tot aetatibus requisitam philosophiam nemo potuit invenire.
Nunc quoniam falsam religionem, quae est in deorum cultibus, et falsam sapientiam, quae est in philosophis, refutavimus, ad veram religionem sapientiamque [Col. 1048B] veniamus. Et quidem conjuncte, quia cohaerent, de utraque dicendum est. Nam Deum verum colere, id est, nec aliud quidquam, quam sapientiam. Ille enim summus et conditor rerum Deus est, qui hominem velut simulacrum suum fecit. Idcirco utique soli ex omnibus animalibus rationem dedit, ut honorem sibi tanquam patri, et tanquam domino referret, et hac pietate atque obsequio immortalitatis praemium mereretur. Hoc est verum divinumque mysterium. Illis autem, quia vera non sunt, nulla concordia. Neque in philosophia sacra celebrantur, neque in sacris philosophia tractatur: et ideo falsa religio est, quia non habet sapientiam; ideo falsa sapientia, quia non habet religionem. Ubi autem utraque conjuncta sunt, ibi esse veritatem necesse [Col. 1048C] est, ut si quaeratur ipsa veritas quid sit, recte dici possit: aut sapiens religio, aut religiosa sapientia.
Dicam nunc, quid sit vel sapiens religio, vel sapientia religiosa. Deus in principio, antequam mundum institueret, de aeternitatis suae fonte, deque divino ac perenni spiritu suo Filium sibi ipse progenuit, incorruptum, fidelem, virtuti ac majestati patriae respondentem. Hic est virtus, hic ratio, hic sermo Dei, [Col. 1049A] hic sapientia. Hoc opifice, ut Hermes ait, et consiliatore, ut Sibylla, et praeclaram et mirabilem hujus mundi fabricam machinatus est. Denique ex omnibus angelis, quos idem Deus de suis spiritibus [Col. 1049A] [Col. 1049C] [Variorum Notae to columns 1049-1050] De suis spiritibus. Lege De suo spiritu.—De suis [Col. 1049D] spiritibus. Heumannus: Lege, inquit, de suo spiritu. At nihil hic mutandum, uti patet ex lib. IV, c. 8: et alios spiritus suos in angelos figuravit. Spiritus hic sunt spirationes. BUN . In sensum mittat. Heuman. legit sensum immittat. In libris. Scilicet Inst. lib. IV, cap. 6. Mox, ut clarissimus Pfaffius ipse in aliquot locis novae nostrae editiones correxit, sic et hic in ms. Salomon haberi puto. BUN . Praecipue. In ms. praecipuae. Scriptor. In ms. scribtor. Antecesserunt. Multum hic errat Lactantius. David et Salomon vixerunt, non ante, sed post Trojam captam. Troja capta est 1209 ante vulgarem aeram: David regnum iniit anno 1059, ante hanc aeram, et Salomon annos tantum 1019. Nulli esse. Heumannus legit nulli est. Apud. In ms. aput. Christum. Deest in ms. Appellemus. in ms. appellamus. Breviter. In ms. brebiter. Carne. In ms. carnem. Homine. Hic recentior manus in ms. pro homine posuit virgine. Successionem. In ms. successiones. Qui. In ms. extat hii qui. Iidem. In ms. idem. Insensilibus. Manus recentior correxit insensibilibus. Verum apud Lucretium lib. II, cujus lectione gaudebat Lactantius, legitur bis insensilibus. Iisdem. In ms. legitur isdem. Et ingrato. In ms. legitur ut ingrato. Deum. In ms. Dm., quod interpretari potest aut Deum, aut Dominum. Creatus ex solo Deo, sanctus. Ms.: Creatus est ex solo Deo sanctus. Lego cum Davisio: creatus ex solo Deo, sanctus Spiritus factus est. Sanctus Spiritus factus est. Explicat Pfaffius in Dissert. praelim., § 27 et 28. Addo et explico ex ipso Lactantio, lib. IV, cap. 6: Deus . . . . antequam opus mundi ordiretur, sanctum, et incorruptibilem, et irreprehensibilem [Col. 1051C] Spiritum genuit, quem filium nuncuparet. Reliqua confer, lib. IV, cap. 8: Cum sit et ipse spiritus, et cap. 12. Huc refert Cyprianum, de idolor. Vanit. f. 15: Carne Spiritus Sanctus induitur.
Sed ne qua forte sit apud te haesitatio, cur eum, qui ante mundum ex Deo natus sit, Jesum Christum appellemus, qui ante annos CCC. natus ex homine [Col. 1050A] est, rationem tibi breviter exponam. Idem est Dei et hominis filius. Bis enim natus est. Primum de Deo in spiritu ante ortum mundi, postmodum in carne ex homine, Augusto imperante; cujus rei praeclarum et grande mysterium est, in quo et salus hominum, et religio summi Dei, et omnis veritas continetur. Nam cum primum scelerati atque impii deorum cultus per insidias daemonum irrepserunt, tum penes solos Hebraeos religio Dei mansit, qui tamen non lege aliqua, sed traditum sibi per successionem cultum patrio more tenuerunt usque ad id tempus, quo de Aegypto exierunt, Moyse duce, primo omnium prophetarum, per quem illis lex est a Deo imposita, qui Judaei sunt postmodum nominati. Servierunt igitur Deo vinculis legis obstricti. Sed iidem, paulatim ad profanos ritus [Col. 1050B] aberrantes, alienos deos susceperunt, et derelicto patrio cultu, insensilibus simulacris immolaverunt. Propterea Deus prophetas ad eos misit divino Spiritu adimpletos, qui illis peccata exprobrarent, et poenitentiam indicerent, qui secuturam ultionem minarentur, ac denuntiarent futurum, si in iisdem delictis perseverassent, ut alium mitteret novae legis latorem, et ingrato populo ab haereditate summoto, aliam sibi plebem fideliorem de exteris gentibus congregaret. Illi autem non modo perseverarunt, verum etiam eos ipsos, qui mittebantur, interfecerunt. Itaque damnavit eos ob haec facinora, nec adjecit ulterius prophetas mittere ad populum contumacem; sed Filium suum misit, ut gentes universas ad gratiam Dei convocaret. Nec illos tamen, licet impios et ingratos, ab spe salutis [Col. 1050C] exclusit: sed ad ipsos potissimum misit, ut si forte paruissent, non amitterent quod acceperant; si autem Deum suum non suscepissent, tum haeredibus abdicatis, gentes in adoptionem venirent. Jussit igitur eum summus Pater descendere in terram et humanum corpus induere, ut subjectus passionibus carnis, virtutem ac patientiam non solum verbis, sed etiam factis doceret. Renatus est ergo ex virgine sine patre tanquam homo; ut quemadmodum in prima nativitate spirituali creatus ex solo Deo sanctus Spiritus factus est, sic in secunda carnali ex sola matre [Col. 1051A] genitus, caro sancta fieret, ut per eum caro quae subjecta peccato fuerat ab interitu liberaretur.
Haec sic futura, ut exposui, prophetae ante praedixerant. Apud Salomonem [Col. 1051A] [Col. 1052D] [Variorum Notae to columns 1052-1053] Salomonem. Hic locus jam allegatur a Lactantio, [Col. 1051D] lib. IV, cap. 2, sed cum non reperiatur in Salomonis libris, conjicere licet eum fuisse desumptum ex scriptura quadam Salomoni attributa, sed deperdita. Esaiam. In ms. Eseiam. Autem. Post istud verbum additur in ms. Deum. Eum. In manuscripto pro eum, extat Deum. PFAFFIUS .—Sed rectius eum, lib. IV, c. 16. BUN . Esaias. Vide Isai. cap. XLV, vers. 14. Reverebuntur. In ms. reberebuntur. Confusionem. Ita legendum est ut in sacro textu, Isai. cap. XLV, et in Lactantio ipso Institut. lib. IV, cap. 13. In ms. autem legitur confessionem. Jeremias. In ms. Hieremias. Israel. In ms. Israel. Medela. In ms. medella. Vide Matth. IV, 23; VIII, 16, IX, 35; Marc. VI, 56, et VII; Luc. IV, 40, 41, VII, 10. Inauribat. Id est, audientes faciebat; verbum sane obsoletum et peregrinum. Maculatos. Id est leprosos. Quinque millia. Vide Matth. cap. XIV. Super mare. Priores supra ediderunt. Lego cum Heumanno, super mare, ex Vulgato Interp. Matth. XIV, 26. Sic Hyginus fab. 14, ed. Munckeri, pag. 40: Hic super aquas sicco pede concurrisse dicitur. BUN . Circumveniamus. Hac voce etiam utitur Lactantius infra cap. 64, et lib. V, c. 1, ante finem. Exprobrat. In ms. exprobat. Viis. In ms. viris. Praefert. In ms. praeferet. Gloriatur patrem Deum. Ita legendum, ut dixi et restitui lib. IV Instit., cap. 16. Idem Davisius hic censuit. BUN . Contumeliis et tormentis. In ms. Contumelia et tormento; quod etiam habet Buneman. addens:—«Ita facilius ex manuscripto, contumelia et tormento, quam contumeliis et tormentis corrigi potuit. Prius cum Davisio recepi; posterius est Pfaff., Walch., Heuman. Vide quae noto ad lib. IV, c. 16.» Ut sciamus. In ms. et sciamus. Vocibus flagitarent. Denotat eorum vehementiam, et in petendo importunitatem, more Ciceronis, et Lactantii de Opif. c. 3: Magnisque clamoribus conditionem pristinam flagitent; et lib. IV, cap. 18: Succlamare [Col. 1053C] coeperunt et crucem ejus violentis vocibus flagitare. BUN .
Diximus de nativitate; nunc de virtute operibusque dicamus: quae cum magna inter homines ac mirabilia faceret, videntes illa Judaei, magica potentia fieri putabant, ignorantes ea omnia, quae fiebant ab eo, praedicta [Col. 1052A] esse a prophetis. Aegros et vario morborum genere languentes non medela aliqua, sed vi ac potestate verbi sui protinus roborabat, debiles resanabat, claudos ad gressum erigebat, caecis visum restituebat, mutis eloquium dabat, surdos inauribat, pollutos maculatosque purgabat, furiatis daemonum incursu mentem propriam reponebat, mortuos aut jam sepultos ad vitam lucemque revocabat. Idem quinque millia hominum quinque panibus et duobus piscibus saturavit. Idem supra mare ambulavit. Idem in tempestate praecepit vento, ut conquiesceret, statimque tranquillitas facta est: quae omnia, et in prophetarum libris, et in carminibus Sibyllinis praedicta invenimus.
Ob haec miracula cum ad eum magna concurreret multitudo, et, ut erat, Dei filium, et a Deo missum [Col. 1052B] crederet, repleti invidia sacerdotes ac principes Judaeorum, simul ira concitati, quod eorum peccata et injustitiam coarguebat, coierunt ut eum occiderent. Quod futurum ante annos mille paulo amplius Salomon in Sapientia pronuntiaverat his verbis: Circumveniamus justum, quoniam insuavis est nobis, et exprobrat nobis peccata legis. Promittit scientiam Dei se habere, et filium Dei se nominat. Factus est nobis in traductionem cogitationum nostrarum; gravis est nobis etiam ad videndum, quoniam dissimilis est aliis vita illius, et mutatae sunt vioe illius. Tanquam nugaces aestimati sumus ab illo. Continet se a viis nostris, quasi ab immunditiis, et praefert novissima justorum, et gloriatur patrem Dominum. Videamus ergo si sermones illius veri sunt, et tentemus quae eventura sunt illi. Contumeliis [Col. 1052C] et tormentis interrogemus eum, ut sciamus reverentiam illius, et probemus patientiam illius. Morte turpissima condemnemus eum. Haec cogitaverunt, et erraverunt. Excaecavit enim illos stultitia eorum, et nescierunt sacramenta Dei.
Harum igitur litterarum immemores, quas legebant, incitaverunt populum tanquam adversus impium, ut eum comprehensum ad judicium ducerent, mortemque ejus impiis vocibus flagitarent. Intentabant [Col. 1053A] autem pro crimine id ipsum, quod se Dei filium diceret, et quod legem solveret, curando homines in Sabbato, quam ille se non solvere, sed implere dicebat. Cumque Pontius Pilatus, qui tum legatus in Syria [Col. 1053A] [Col. 1053C] [Variorum Notae to columns 1053-1054] Syria. In ms. Syriam. Sceleris. Adde puniendi; id enim exigit Latina locutio. Addixerunt cruci. Lego, affixerunt eum cruci. Nam [Col. 1053D] prius jam addixerant, quam flagellis et palmis verberarent. Vide lib. IV, c. 18. BUN . Eum. Non extat in ms. Namque. In ms. nam quae. Verteretur. In ms. vertetur. Quae omnia. Ita ms. In editione vero Parisiensi legitur Haec omnia. Posui. Deest in ms., sed supplendum ex Institut. lib. IV, cap. 18. Psalmo. Deest in ms. Minas. In ms. Minans: sed vide lib. IV Institut., c. 18. Zacharias. In ms. Zaccharias. Lamentationem. In ms. lamentatione. Jeremias. Quae sequuntur aliter leguntur libro IV Divin. Institut., cap. 19. Confusa. In ms. contusa. Sed confusa legendum est [Col. 1054C] ut l. IV, c. 19, Divin. Instit. Salomon. In ms. Salomoni. At Heumannus legit Salomon. Improperium. Sic ms. Ed. Paris. habet opprobrium. Vid. not. ad lib. IV Divin. Institut., cap. 18.— Et in improperium. Manuscriptum, Et in improperium, [Col. 1054D] quod licet minus elegans, rectum tamen, et alibi in versione antiqua usitatum. Cyprian. ad Demetrian.: n. 21. Hi sunt, quos aliquando habuimus in derisum, et similitudinem improperii. Irenaei Interpr. IV, c. 66, f. 364: Improperium passa est. BUN . Qui transiet per illam. Sic ms., nec possum clarissimi Pfaffii conjecturae hic accedere. Transiet positum pro transibit, atque in hoc ipso loco Gotzanus codex praefert transiet: quam formam pluribus confirmavi ad lib. IV, c. 18. Notatum quoque Lactantii aliorumque exiet, lib. IV, cap. 13, et prodient ex lib. VII, c. 16. BUN .. Domui. In ms. domi. Dereliquerunt. In ms. derelinquerunt. Mererentur. Ita ms. Forte legendum merentur, vel merebantur. Salutem. In ms. salute.
Quae omnia prophetae sic futura esse praedixerant. Esaias ita dicit: Non sum contumax, neque contradico: dorsum meum posui ad flagella, et maxillas meas ad palmas; faciem autem meam non averti a foeditate sputorum. [Col. 1053C] Idem de silentio: Sicut ovis ad immolandum adductus sum, et sicut agnus coram tondentibus sine voce, sic non aperuit os suum. Item David in Psalmo XXXIV: Congregata sunt in me flagella, et ignoraverunt: dissoluti sunt, nec compuncti sunt; tentaverunt me, et [Col. 1054A] striderunt super me dentibus suis. Idem de cibo et potu, Psalmo LXVIII: Et dederunt in escam meam fel, et in siti mea potum mihi dederunt acetum. Item de cruce Christi: Et foderunt manus meas et pedes meos. dinumeraverunt omnia ossa mea: ipsi autem contemplati sunt, et viderunt me; diviserunt vestimenta mea sibi, et super vestem meam sortem miserunt. Moyses in Deuteronomio:: Et erit pendens vita tua ante oculos tuos, et timebis die et nocte, et non credes vitae tuae. Item in Numeris: Non quasi homo Dominus suspenditur, neque quasi filius hominis minas patitur. Item Zacharias: Et intuebuntur in me, quem transfixerunt.
De solis obscuratione Amos ita dicit: In illo die, dicit Dominus, occidet sol meridie, et obtenebrabitur dies lucis; et convertam dies festos vestros in luctum, [Col. 1054B] et cantica vestra in lamentationem. Item Jeremias de civitate Hierosolyma in qua passus est: Et subivit sol ei, cum adhuc dies medius esset, confusa est et maledicta, reliquos eorum in gladium dabo. Nec frustra haec dicta sunt. Siquidem post breve tempus imperator Vespasianus Judaeos debellavit, et terras eorum ferro ignique depopulatus est, obsessos fame subegit, Hierosolymam evertit, captivos triumphavit, caeteris, qui reliqui fuerunt, terris suis interdixit, nequando iis ad solum patrium reverti liceret. Quae a Deo propter illam Christi crucem facta sunt, ut hoc in Scripturis eorum Salomon ante testatus sit dicens: Et erit Israel in perditionem, et in improperium populo, et domus haec erit deserta, et omnis qui transiet per illam, admirabitur et dicet: Propter quam rem Deus fecit terrae huic et huic domui haec mala? et dicent, quia dereliquerunt [Col. 1054C] Dominum Deum suum, et persecuti sunt Regem suum dilectissimum Deo, et cruciaverunt illum in humilitate magna: pro hoc importavit illis Deus mala haec. Quid enim non mererentur, qui Dominum, qui ad salutem ipsorum venerat, peremerunt.
Post haec detractum patibulo corpus monumento condiderunt. Verum tertio die ante lucem, terrae motu facto, ac revoluto lapide, quo sepulcrum clauserant, resurrexit. In sepulcro autem nihil, nisi exuviae corporis sunt repertae. Ipsum vero resurrecturum die tertio jam olim prophetae fuerant praelocuti. David in psalmo XV: Non derelinques animam meam ad inferos, nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem. Item Osee: Hic est [Col. 1055A] [Col. 1055D] [Variorum Notae to columns 1055-1056] Est. Non extat in ms.— Vivificabit. In ms. vivificavit.—Quadragesimo. Ita leges ex lib. IV, c. 21, Divin. Institut., quamvis in ms. Taur. legatur quinquagesimo.—Usque. In ms. et usque.—Antiquum. In ms., anticum.—Populi. In ms., populis.—Et. Non extat in ms.— Servient ei. In ms. servientes.—Venerit. In ms. venerat.—Sanguine. in ms. sanguinem.—Humiliare. In ms. humilare.—Idcirco. Ita est in ms. Taurin., juxta clar. Pfaffii autographum; at in editione Parisiensi legitur ideo.—Malachias. In ms. Malachiel. Acceptum non habebo. Ita ex autographo clariss. Pfaffii: in editis legitur non acceptum habebo . . Vocavi. In ms. vocabi. Dedi te. Has duas voces post confirmabo te, hic primum ex manuscripto damus, Pfaffii jussu. Nos quoque easdem voces addidimus, nobisque assentit [Col. 1056D] O. F. Fritzsche. Scripturarum. In ms. Scribturarum. Nulla igitur alia spes homini proposita est, nisi . . . fuerit secutus. Si priorem partem ita posuit noster, in sequentibus repraesentare debuit: Nisi ut veram religionem sequatur. Sic lib. IV Instit., cap. 18: Apparet, nullam aliam spem vitae homini esse propositam, nisi ut Deo serviat. Mihi ergo reponendum videtur: Nulla igitur vitae, vel salutis spes homini proposita est, etc. Davisius hactenus. Nihil muto: pari modo dixit lib. IV Instit. cap. 19: Nulla igitur spes alia . . . homini datur, nisi crediderit in eum, et susceperit. BUN . Qui Filium, etc. De hoc dicto Jesu Christi, vide Joan. VIII, 19 et XIV, 1 et 7. Et substantia. Et deest in editione Parisiensi: at legitur in ms. Taurin.
Profectus igitur in Galilaeam post resurrectionem, discipulos suos rursus, quos metus in fugam verterat, congregavit: datisque mandatis quae observari vellet, et ordinata Evangelii praedicatione per totum orbem, inspiravit in eos Spiritum sanctum, ac dedit eis potestatem mirabilia faciendi, ut in salutem hominum, tam factis quam verbis operarentur; ac tum demum quadragesimo die remeavit ad Patrem, sublatus in nubem. Hoc Daniel propheta jampridem ostenderat, dicens: Videbam in visu noctis: et ecce in nubibus coeli ut filius hominis veniens usque ad antiquum dierum pervenit; et qui assistebant, obtulerunt eum; et datum est ei regnum, et honor, et imperium; et omnes populi, tribus. Et linguae servient ei, et potestas [Col. 1055C] ejus aeterna, quae nunquam transibit, et regnum ejus non corrumpetur. Item David in psalmo CIX: Dixit Dominus Domino meo: Sede ad dextram meam, donec ponam inimicos tuos subpedaneum pedum tuorum.
Cum igitur ad dexteram Dei sedeat, calcaturus inimicos suos, qui eum cruciaverunt, quando ad judicandum orbem venerit, apparet nullam spem reliquam esse Judaeis, nisi conversi ad poenitentiam, et a sanguine quo se polluerunt, abluti, sperare in eum [Col. 1055D] coeperint, quem negaverunt. Ideo sic dicit Hesdra: [Col. 1056A] Hoc Pascha Salvator noster est, et refugium nostrum. Cogitate, et ascendat in cor vestrum, quoniam habemus humiliare eum in signo, et post haec speravimus in eum.
Exhaeredatos autem esse Judaeos, quia Christum reprobaverunt, et nos, qui sumus ex gentibus, in eorum locum adoptatos, Scripturis approbatur. Jeremias ita dicit: Dereliqui domum meam: dimisi hoereditatem meam in manus inimicorum ejus. Facta est haereditas mea mihi sicut leo in sylva: dedit ipsa super me vocem suam; idcirco odivi eam. Item Malachias: Non est mihi voluntas circa vos, dicit Dominus, et sacrificium acceptum non habebo ex manibus vestris, quia a solis ortu usque ad occasum clarificabitur nomen meum apud gentes. Esaias quoque sic: Venio colligere omnes gentes et linguas; et venient, et videbunt claritatem [Col. 1056B] meam. Idem alio loco ex persona Patris ad Filium: Ego Dominus Deus vocavi te in justitiam, et tenebo manum tuam, et confirmabo te: dedi te in testamentum generis mei, in lucem gentium, aperire oculos caecorum, producere ex vinculis alligatos, et de domo carceris sedentes in tenebris.
Si ergo Judaei a Deo rejecti sunt, sicut sacrarum Scripturarum fides indicat, gentes autem, sicut videmus, adscitae, ac de tenebris hujus vitae secularis deque vinculis daemonum liberatae; nulla igitur alia spes homini proposita est, nisi veram religionem veramque sapientiam, quae in Christo est, fuerit secutus: quem qui ignorat, a veritate ac Deo semper [Col. 1056C] alienus est. Nec sibi de summo Deo, vel Judaei, vel philosophi blandiantur. Qui Filium non agnovit, nec Patrem potuit agnoscere. Haec est sapientia, et hoc mysterium summi Dei. Per illum se Deus et agnosci, et coli voluit. Ideo prophetas ante praemisit, qui de adventu ejus praedicarent, ut cum facta essent in eo quaecumque praedicata sunt, tunc ab hominibus, et Dei Filius, et Deus crederetur.
Nec tamen sic habendum est, tanquam duo sint Dii. Pater enim ac Filius unum sunt. Cum enim pater Filium diligat, omniaque ei tribuat, et Filius Patri fideliter obsequatur, nec velit quidquam, nisi quod Pater, non potest utique necessitudo tanta divelli, [Col. 1056D] ut duo esse dicantur, in quibus, et substantia, [Col. 1057A] et voluntas, et fides una est. Ergo et Filius per Patrem, et Pater per Filium. [Col. 1057A] [Col. 1057C] [Variorum Notae to columns 1057-1058] Filium. Adde est, juxta clarissim. Pfaffium. Habere. Davisius legit habuisse, ut ante fuisse. Derogabit. In ms. derogavit.—Fidem derogabit. Usitatius quidem dicunt, praeceptis fidem detrahere, sed hoc juris verbo usus est; et neque disputationi, neque auctoritati cujusquam fidem derogari oportuisse, dixit Celsus Medic. lib. I, praef. pag. 8. DAVISIUS .—Non adeo inusitatum, ut Davisio visum est, phrasis fidem derogare. Ita Quintil. lib. IX Instit. cap. 3: Cum cura verborum deroget affectibus fidem. BUN . Potuisset. In ms. posset. Haec sunt. Forte legendum, hae sunt utique virtutes.—Haec sunt . . . virtutes. Anonym. Britan. tentat, Hae sunt virtutis; Heumannus, Hae sunt virtutes. Uterque satis bene: sed neutrum servo, et refero ad praecedentia: Haec (scilicet τὸ non irasci, τὸ non cupere divitas, τὸ mortem contemnere) sunt virtutes. Sic lib. VII Instit. cap. 8: Quid voce clarius . . . vento fortius . . . odore violentius? Haec tamen non cernuntur, etc. BUN . Sed. In ms. set. Corporatus est. Ita ms. Taurin. at in editione Parisiensi [Col. 1058D] legitur incorporatus est. Utique. In ms. utuque. Ibidem, post turpis, editio Parisiensis addit verba esse debuisset, quae non extant in ms. quaeque expunxi ut inutilia; et vulgo subaudiuntur in eloquio Latino. Cum in ea. Id est, cum tamen in ea, juxta Heumannum. Irrogari. In ms. inrogari. Reservavit. In ms. reservabit. Accedit. In ms. accepit. In promptu. In ms. prumptum. Expellitur ac fugatur. Lege expellatur ac fugetur, juxta Heumannum. Ejusdem. Heuman. cum Anonymo Britanno putat legendum esse, ejus iidem. Irrepserunt. In ms. inrepserint. Cedunt. In ms. caedunt. Hominibus vita est. Forsan legendum, vitae hominibus.
Superest respondere etiam iis, qui putant inconveniens fuisse, nec habere rationem, ut Deus mortali corpore indueretur, ut hominibus subjectus esset, ut contumelias sustineret, cruciatus etiam mortemque [Col. 1057B] pateretur. Dicam quod sentio, et rem immensam paucis, ut potero, substringam. Qui aliquid docet, debet, ut opinor, facere ipse quae docet, ut cogat homines obtemperare. Nam si non fecerit, praeceptis suis fidem derogabit. Exemplis igitur opus est, ut ea, quae praecipiuntur, habeant firmitatem, et si quis contumax extiterit, ac dixerit non posse fieri, praeceptor illum praesenti opere convincat. Non potest ergo perfecta esse doctrina, cum verbis tantum traditur: sed tum perfecta est, cum factis adimpletur.
Christus itaque cum doctor virtutis ad homines mitteretur, utique ut doctrina ejus perfecta esset, et docere, et facere debuerat. Sed, si corpus hominis non induisset, non potuisset facere quae docebat; id [Col. 1057C] est, non irasci, non cupere divitias, non libidine inflammari, dolorem non timere, mortem contemnere. Haec sunt utique virtutes: sed fieri sine carne non possunt. Ergo ideo corporatus est, ut cum vincenda esse carnis desideria doceret, ipse faceret prior, ne quis excusationem de carnis fragilitate praetenderet.
Dicam nunc de sacramento crucis, ne quis forte [Col. 1058A] dicat: Si suscipienda illi mors fuerat, non utique infamis ac turpis, sed quae haberet aliquid honestatis. Scio equidem multos, dum abhorrent nomen crucis, refugere a veritate, cum in ea, et ratio magna sit et potestas. Nam cum ad hoc missus esset, ut humillimis quibusque viam panderet ad salutem, se ipse humilem fecit, ut eos liberaret. Suscepit ergo id genus mortis, quod solet humilibus irrogari, ut omnibus facultas daretur imitandi. Praeterea cum esset resurrecturus, amputari partem corporis ejus fas non erat, nec os infringi, quod accidit iis qui capite plectuntur. Crux ergo potior fuit, quae resurrectioni corpus integris ossibus reservavit.
His etiam illud accedit, quod passione ac morte suscepta, sublimem fieri oportebat. Adeo illum crux, [Col. 1058B] et re et significatione exaltavit, ut omnibus majestas ejus ac virtus cum ipsa passione notuerit. Nam quod extendit in patibulo manus, utique alas suas in Orientem Occidentemque porrexit, sub quas universae nationes ab utraque mundi parte ad requiem convenirent. Quantum autem valeat hoc signum, et quid habeat potestatis, in promptu est, cum omnis daemonum cohors hoc signo expellitur ac fugatur. Et sicut ipse ante passionem daemonas verbo et imperio proturbabat, sic nunc nomine ac signo passionis ejusdem spiritus immundi, quando in corpora hominum irrepserunt, exiguntur, cum extorti et excruciati, ac se daemonas confitentes, verberanti se Deo cedunt. Quid ergo speraverint de suis religionibus cumque sua sapientia Graeci, cum videant, deos [Col. 1058C] suos, quos eosdem daemonas esse non negant, per crucem ab hominibus triumphari.
Una igitur spes hominibus vita est, unus portus salutis, unum refugium libertatis, si abjectis, quibus tenebantur, erroribus, aperiant oculos mentis suae, Deumque cognoscant, in quo solo domicilium [Col. 1059A] veritatis est, terrena et de terra ficta contemnant, philosophiam, quae apud Deum stultitia est, pro nihilo computent, et vera [Col. 1059A] [Col. 1059D] [Variorum Notae to columns 1059-1060] Et vera. In ms. sed vera. Atenim. In ms. Adenim. Sed ne audire quidem, etc. Locus depravatus, qui potest ita legi; sed ne audiunt quidem patienter: violari aures suas sacrilegio putant, si audierint. Nec jam, etc. Iidemque. In ms. idemque. Nacti. In ms. Acti. Ullus. In ms. ullis. Voluerunt. Adde ea mala nobis, aut fidelibus. Quae. In ms. que. Et incognita. Deest est in ms. Possunt. Heumannus putat legi debere possint. Aliquid. In ms. aliquod. Defensione. In ms. defensionem. Defendunt. Forte ex Heumanno legendum est, defendent. Nihil. In ms. nihilo: forte legendum esset nihili. Videmus. Heumannus putat legi debere Vidimus, idque non male. Et. In ms. set. Et qui sit. Ex Heumanno forte, quis sit. pro et, ms. set habet. Ne. In ms. nec. Si bonum non est. Legitur Si bonum est apud Bunemannum, qui notam sequentem exhibet.— Si bonum est. Ita recte Davisius, cum priores editiones Pfaffii, Walch. et nuper Heuman., Si bonum non est haberent. Probatur emendatio ex lib. V, cap. 20. BUN . Illicis. In ms. inlicis. Conatur. In ms. cogatur. Sinueris. Ita habet ms. pro siveris.
Atenim repugnant, non tam veritati, quam propriae saluti; cumque haec audiunt, velut aliquod inexpiabile nefas detestantur. Sed ne audire quidem patiuntur; violari aures suas sacrilegio putant si audierint, nec jam maledictis abstinent, sed quantis possunt, verborum contumeliis insectantur: iidemque si potestatem nacti fuerint, velut hostes publicos persequuntur, immo etiam plus quam hostes, quorum, cum bello victi fuerint, aut mors, aut servitus poena est; nec ullus post arma deposita cruciatus, quamvis omnia pati meruerint, qui facere voluerunt, [Col. 1059B] ut inter mucrones locum pietas haberet.
Inaudita est crudelitas cum innocentia, nec victorum hostium conditionem meretur. Quae tanta hujus furoris est causa? Scilicet, quia ratione congredi non queunt, violentia premunt, et incognita causa tanquam nocentissimos damnant, qui constare de ipsa innocentia noluerunt. Nec satis putant, si celeri ac simplici morte moriantur, quos irrationabiliter oderunt: sed eos exquisitis cruciatibus lacerant, ut expleant odium, quod non peccatum aliquod, sed veritas parit, quae idcirco male viventibus odiosa est, quia aegre ferunt esse aliquos, quibus facta eorum placere non possunt. Hos omni modo cupiunt extinguere, ut possint libere sine teste peccare.
Sed haec facere se dicunt, ut deos suos defendant. Primum si dii sunt, et habent aliquid potestatis ac numinis, defensione hominis patrocinioque non indigent, sed seipsos utique defendunt. Aut quomodo ab iis homo sperare auxilium potest, si ne suas quidem injurias possunt vindicare? Stultum igitur et vanum deorum esse vindices velle; nisi quod ex eo magis apparet diffidentia. Qui enim patrocinium Dei quem colit, suscipit, illum esse nihil confitetur: si autem ideo colit, quia potentem arbitratur, non [Col. 1059D] debet eum velle defendere, a quo ipse est defendendus. [Col. 1060A] Nos igitur recte. Nam cum isti defensores falsorum deorum adversus verum Deum rebelles, nomen ejus in nobis persequuntur, nec re, nec verbo repugnamus; sed mites, et taciti, et patientes perferimus omnia quaecumque adversus nos potest crudelitas machinari. Habemus enim fiduciam in Deo, a quo expectamus secuturam protinus ultionem. Nec est inanis ista fiducia: siquidem eorum omnium, qui hoc facinus ausi sunt, miserabiles exitus partim cognovimus, partim videmus. Nec ullus habuit impune, quod Deum laesit; et qui sit verus Deus, qui verbo discere noluit, supplicio suo didicit.
Vellem scire, cum invitos adigunt ad sacrificium, quid secum habeant rationis, aut cui praestent, quod faciunt. Si diis, non est ille cultus, nec acceptabile [Col. 1060B] sacrificium, quod fit ingratis, quod extorquetur per injuriam, quod eruitur per dolorem. Si autem ipsis, quos cogunt, non est utique beneficium, quod quis ne accipiat, etiam mori mavult. Si bonum non est, ad quod me vocas? cur malo invitas? cur non verbis, sed verberibus; cur non ratione, sed cruciatibus corporis? Unde apparet malum esse illud, ad quod non illicis volentem, sed trahis recusantem. Quae stultitia est consulere velle nolenti? An si aliquis, prementibus malis, ad mortem confugere conatur, num potes, si aut gladium extorseris, aut laqueum ruperis, aut praecipitio retraxeris, aut venenum effuderis, conservatorem te hominis gloriari, cum ille, quem servasse te putas, nec gratias agat, et te male secum arbitretur egisse, quod mortem [Col. 1060C] sibi prohibueris optatam, quod ad finem, quod ad requiem malorum pervenire non sinueris? Beneficium enim non ex qualitate rei debet, sed ex animo ejus, qui accipit, ponderari. Cur pro beneficio imputes, quod mihi maleficium est? Vis me deos tuos colere, quod ego mihi mortiferum duco. Si bonum est, non invideo. Fruere solus bono tuo. Non est quod velis errori meo succurrere, quem judicio ac voluntate suscepi. Si malum, quid me ad consortium mali rapis? Utere sorte tua. Ego malo in bono mori quam in malo vivere.
[Col. 1060D] Haec quidem juste dici possunt. Sed quis audiet, [Col. 1061A] cum homines furiosi et impotentes minui dominationem suam putent, si fit [Col. 1061] [Col. 1061C] [Variorum Notae to columns 1061-1062] Si fit. Elegantius est legere, si sit. Atqui. In ms. ad quin.—Atqui. Ms. Atquin. PFAF.—Pro Pfaffii et reliquorum atqui, restituit Taurin. ms., atquin, quod in antiquis mss. fere perpetuum. Vide cap. 55, et quae notavi ad lib. I, cap. 4. [Col. 1061D] BUN . Sola est. Id est, sola res est. Collocavit. In ms. Conlocavit. Placant. In ms placat. Atenim. In ms. adenim, pro etenim. Fortem. Heumannus legit forte.—Fortem. Nihil mutandum: Fortem scripsit Lactantius: patet ex lib. V, cap. 11: Vidi ego in Bithynia praesidem gaudio mirabiliter elatum, tanquam barbarorum gentem aliquam subegisset, quod unus, qui per biennium magna virtute restiterat, postremo cedere visus esset. Sequentia satis produnt, in hoc nostro capite repeti quae in lib. V, cap. 11. BUN . Si superatis, etc. Praeclare admodum supra dixit Lactantius lib. V Div. Institut. cap. 13: Nostri autem (ut de viris taceam) pueri et mulierculae tortores suos taciti vincunt; et exprimere illis gemitum nec ignis potest. Morte. In ms. mortem. Exercentes. In ms. exercent.—Exercentes. Ob ingratum [Col. 1062C] sonum innocentes . . . exercentes, et quia in ms. exercent legitur, Davisius corrigit: Et dum hanc adversus innocentes carnificam exercent. BUN . Praescribetur. Clariss. Pfaffius putat legendum esse, num praescribetur, vel praescribeturne nobis. Stultitiam. Deest in ms. Pfaff. supplevit. Aguntur. Ita ms. pro quo clariss. Pfaffius existimat reponendum esse jocantur. At Heuman. putat nil mutandum esse, idque probat ex Instit. Divin. lib. V, cap. 20, ubi legitur mimos agi, verbum Comicorum.— Cur de Diis ipsis aguntur. Pfaffius correxerat, edideratque cum Walchio: Jocantur; at in ms. cur de diis ipsis aguntur. Optime. supplendum, Mimi, ex lib. V Instit., cap. 20: Eos (deos) publice turpiterque derident, de quibus etiam mimos agi cum risu et voluptate patiuntur. BUN . Si sunt. Forte legas si sint. Providentiam. In ms. providentia. Disserunt. Lege asserunt. PFAFFIUS .—Mox sequitur alio sensu, asserentes; sed quia in ms. servatur, disserunt, et praecessit, aiunt asserenda est Taurin. scriptura, ex lib. V, cap. 10, ubi in eadem re aiunt, disserunt, disseruntur. BUN . Primuli. Arbitrantur Heumannus et post eum Fitzsche hic esse mendum typographicum, loco verbi [Col. 1063B] plurimi. Primuli legitur etiam in autographo clariss. Pfaffii.
Atenim homines inanis cerebri, si quem fortem adegerint libare diis suis, incredibili alacritate insolenter exultant, et quasi hostem sub jugum miserint, gaudent. Si vero aliquis, nec minis, nec tormentis territus, fidem vitae anteferre maluerit, in hunc ingenium suum crudelitas exerit, infanda et intolerabilia molitur; et quia sciunt gloriosam esse pro Deo mortem, et hanc nobis esse victoriam, si superatis tortoribus, animam pro fide ac religione ponamus, et ipsi enituntur ut vincant. Non afficiunt morte: sed excogitant novos inauditosque cruciatus, ut fragilitas viscerum doloribus cedat; et si non cesserit, differunt, adhibentque vulneribus curam diligentem, ut crudis adhuc cicatricibus, repetita tormenta plus [Col. 1061C] doloris immittant: et hanc adversus innocentes carnificinam exercentes, pios utique se, et justos, et religiosos putant (talibus enim sacris deorum delectantur), illos vero impios et desperatos nuncupant. Quae ista est perversitas, ut qui torquetur innocens, desperatus atque impius nominetur, carnifex autem justus piusque dicatur?
Sed recte ac merito puniri eos aiunt, qui publicas religiones a majoribus traditas execrantur. Quid si majores illi stulti fuerunt in suscipiendis religionibus vanis, sicut jam supra ostendimus, praescribetur nobis quominus vera et meliora sectemur? Cur nobis auferimus libertatem, sed quasi addicti alienis servimus erroribus? Liceat sapere, liceat inquirere veritatem. Sed tamen, si libet majorum defendere (stultitiam) cur impune habent Aegyptii, qui pecudes, [Col. 1062B] et omnis generis bestias pro diis colunt? Cur de diis ipsis aguntur, et qui eos facetius deriserit, honoratur? Cur audiuntur philosophi, qui aut nullos deos esse aiunt, aut si sunt, nihil curare, nec humana respicere, aut nullam esse omnino, quae regat mundum, providentiam disserunt?
Sed soli ex omnibus impii judicantur, qui Deum, qui veritatem sequuntur. Quae cum sit eadem justitia, eadem sapientia, hanc isti vel impietatis, vel stultitiae crimine infamant; nec perspiciunt, quid sit, quod eos fallat, cum et malo vocabulum boni, et bono mali nomen imponunt. Primuli quidem philosophorum, sed maxime Plato et Aristoteles, de justitia multa dixerunt, asserentes et extollentes eam summa laude virtutem, quod suum cuique tribuat, [Col. 1062C] quod aequitatem in omnibus servet; et cum caeterae virtutes quasi tacitae sint, et intus inclusae, solam esse justitiam, quae nec sibi tantum conciliata sit, nec occulta, sed foras tota promineat, et ad bene faciendum prona sit, ut quamplurimis prosit: quasi vero in judicibus solis, atque in potestate aliqua constitutis justitia esse debeat, et non in omnibus.
[Col. 1063A] Atqui [Col. 1063A] [Col. 1063B] [Variorum Notae to columns 1063-1064] Atqui. In ms. Ad quin. Infimorum. Sic Heumannus legit recte. T. infirmorum. Quid esset. Subaudi Justitia. Proflueret. In ms. profluerent. Commune. In ms. communem. Refelleret istorum. In ms. refellet storum. Nam, etc. Caput istud et sequentia jam edita fuerant: ea nos denuo damus recognita et emendatiora ad mss. codices 1 Bonon., 2 Reg., Bodl. et ad 16 editos. Epitome tamen deest in quibusdam editis, videlicet Venetiis 1472, et Rostochii 1476. Agnoscere. Ita ms. Taurin. et alii; 1 Reg. rec. et [Col. 1063D] editi cognoscere. Vide infra. Dominum. Sic lego cum mss. 1 Bon., 2 Reg. et editis. In Taurin. est, Deum. At sequentia l. V, c. 18, lectionem nostram confirmant: Deum in quem duo vocabula Domini et Patris aeque veneranda conveniunt; et infra, qui et Dominus verus et Pater est. —Mox pro et post legi Fritzsche mavult legere aut. Nec cultum ejus legemque tenuerunt. Haec verba absunt a ms. 1 Reg. rec., n. 3740, et a pluribus edit. vet.; leguntur tamen in antiquo ms. Thomasii et in Taurinensi. Nullum esse jus naturale, etc. Ex Cicerone hoc mutuatum est. Vide Ciceronem lib. III de Republica inter Fragmenta. Consulit. Ita mss. mille aut saltem 900 annor. Taurin., Bonon., Regio-Put. n. 3736. At in 1 Reg. et editis legitur, consulet. Apud Ciceronem loco citato con sulat. Negligit. 1 Reg. rec. et editi, negliget; mss. tres [Col. 1064B] antiquissimi, negligit. Possederint. Sic mss. Bon., Taurin., Regio-Put. Alter Reg. rec. editi. et Cicero, possedere. Casas. Ita mss. Bon., 2 Reg. et editi; nec aliter Lactantius ipse lib. V, cap. 16, sub initium. At ms. Taurin. et Cicero vulgatus, causas, sed corrupte. Justos. Apud Ciceronem et in editis est, justos dicemus quidem. Tres veterrimi mss. ut in textu. Judicari. In 1 Reg. rec. et edit. judicare: in Taurin. et Regio-Put. judicari. Contendant. Cicero, contendunt. Cogat. In Taurin. ms. coget. Dissimulabit. In Taurin. ms. dissimulavit. Indicabit. In ms. Taurin. bis indicavit. Deest, Si indicabit, in editis quibusdam. Eum, etc. Editi legunt, eum aliquando necesse sit, etc. Quidam tamen codices, teste Gallaeo, legunt occupare aut mori: sed minus recte in aliis legitur occidere in activa significatione, quasi dicas perimere. Sed textus nostri lectio aptior est atque accommodatior capiti 17 libri V Institutionum. Evenire. Ita mss. Bon., 2 Reg. et editi; ms. Taurin. venire. Prodit. In mss. Reg. rec. et editis, perdet. Recte quidem: at mss. Taurin. et Regio-Put. prodit. Sed. Ed. sed et. Nocebit. Quidam restituunt alii nocebit: vide Isaeum ad istud caput Epitom. Acuta. Lib. V Div. Institut. cap. 17 legitur, Arguta haec plane. Facillime. Ms. Reg. rec. et ed. facile. At mss. 3 antiq. facillime. Imitatio. Ita ms. Reg. rec. et ed. Sed in Taurin. Bonon., Regio-Put. est, Immutatio. Sed. Non extat in ms. Taurin., est in caeteris.
Nam si justitia est veri Dei cultus (quid enim tam justum ad aequitatem, tam pium ad honorem, tam necessarium ad salutem, quam Deum agnoscere ut parentem, venerari ut dominum, ejusque legi praeceptis obtemperare?), nescierunt ergo justitiam philosophi, quia nec ipsum Deum agnoverunt, nec cultum ejus legemque tenuerunt; et ideo refelli potuerunt a Carneade, cujus haec fuit disputatio, nullum esse jus naturale, itaque omnes animantes, ipsa ducente natura, commoda sua defendere, et ideo justitiam, si alienis utilitatibus consulit, suas negligit, stultitiam esse dicendam. Quod si omnes populi, penes quos sit imperium, ipsique Romani, qui orbem totum possederint, [Col. 1064A] justitiam sequi velint, ac suum cuique restituere, quod vi et armis occupaverunt, ad casas et egestatem revertentur. Quod si fecerint, justos quidem, sed tamen stultos judicari necesse est, qui ut aliis prosint, sibi nocere contendant. Deinde, si reperiat aliquis hominem, qui aut aurum pro aurichalco, aut argentum pro plumbo vendat per errorem, atque id emere necessitas cogat, utrum dissimulabit, et emet parvo, an potius indicabit? Si indicabit, justus utique dicetur, quia non fefellit; sed idem stultus, qui alteri fecerit lucrum, sibi damnum. Sed facile de damno est. Quid, si vita ejus in periculum veniet, ut eum necesse sit, aut occidere, aut mori, quid faciet? Potest hoc evenire, ut, naufragio facto, inveniat aliquem imbecillem tabulae inhaerentem; aut victo exercitu fugiens, reperiat [Col. 1064B] aliquem vulneratum equo insidentem: utrumne aut illum tabula, aut hunc equo deturbabit, ut ipse possit evadere? Si volet justus esse, non faciet: sed idem stultus judicabitur, qui dum alterius vitae parcit, suam prodit. Si faciet, sapiens quidem videbitur, quia sibi consulet; sed idem malus, quia nocebit.
Acuta ista sane: sed respondere ad ea facillime possumus. Imitatio enim nominum facit, ut sic esse videatur. Nam et justitia imaginem habet stultitiae, non tamen est stultitia; et malitia imaginem sapientiae, non tamen sapientia est. Sed sicut malitia ista in [Col. 1065A] conservandis utilitatibus suis intelligens et arguta, [Col. 1065A] [Col. 1065C] [Variorum Notae to columns 1065-1066] Arguta. Editiones quaedam pro et arguta, ponunt, intelligens redargui videtur, quia non. Et. Deest in edit. et in ms. Reg. rec., sed legitur in caeteris. Est. Taurin. Ms. esset. Potest. Taurin., Bonon., Regio-Put., mss. 1 Reg. rec. et ed. poterit, quam lectionem praetulit O. F. Fritzsche. Non potest ergo, etc. Mss. Taurin., Bonon., Regio-Put., ut in textu. In Reg. rec. in ed. ita: Igitur neque stulto justitiam, neque injusto sapientiam convenire. Ergo stultus non est; vel ut aliae legunt editiones, qualis est Gallaei, quae sic habet: Non potest igitur neque stulto justitia, neque injusto sapientia convenire. Ergo stultus, etc. Existimant. In Taurin. ms. aestimant. Caeteri mss. et ed. existimant. Quo diutius commodiusque. Recte edit. Is., Spark. faventibus mss. Taurin., Bon. et 5 editis, in quibus legitur quod justius, pro quo diutius; Regio-Put. quod [Col. 1065D] ius per abbreviationem; al. Reg. rec., ed. Paris. 1525, et Graph. quo justius, manifesto errore, qui repugnat sententiae. Restituendus itaque hic locus ex ipsomet Lactantio, lib. V Institut., cap. 19, ubi habetur: Si enim post mortem nihil sumus, profecto stultissimi est hominis non huic vitae consulere, ut sit quam diutina et commodis omnibus plena; quod qui faciet, a justitiae regula discedat necesse est. Si autem superest homini vita melior et longior. In edit. Paris. 1525, Gymnic., Betul., Tornes. et in ora Plantin. positum est jucundius, atque in mss. Heumanni; unde vero, mihi non compertum: sed hoc fere idem est quam commodius. Quia. Ms. Taurin. qui. Caeteri, cum editis, quia. Malle. Ms. 1 Reg. rec. et editi, velle. Melius mss. Regio-Put. et Taurin. mori malle, cum eodem Lactantio, lib. V Institut. Quam libare diis, et abire sine noxa. Ita Ms. Taurin. Optima lectio, cui favet ms. Regio-Put. in quo legitur, quam liberare di, sed abire sine noxa. Haec [Col. 1066C] mendose accepta ab auditore amanuensi, pro quam libare dis, et abire sine noxa. Alter ms. Reg. rec. quam liberam dicet abire sine noxa; dicet male intellectum pro dis et. Editi, cum libere liceat abire sine noxa. Sed et supra, cap. 54, Si quem fortem adegerint libare diis suis. Tamen. Ms. Taurin. tam. Caeteri cum editis, tamen, ut in textu. Non. Edit. nec. Stultos vocent, dummodo ipsi sint stultissimi, etc. Ita edit. Is. cum mss. Taurin., Bonon., Regio-Put., nisi quod in Taurinensi deest, stultissimi. In Reg. rec. et editis, pro vocent, est notent. Et. Ms. Reg. rec. et ed., ex illis, corrupte. Caeteri mss., et illos. Venerati. Ms. Taurin., adorati. Cultu. Ms. Taurin. mortem pro cultui; mendose. Dei recusaverint. Haec lectio est mss. Bon., 2 Reg. et editorum. Ms. Taurin. Dei non recusaverunt; male. Haec est, etc. Hunc locum sic restitui ex mss. Taurin., [Col. 1066D] Bonon. et 2 Reg. Primus habet: Haec est fides summa, unde in Bononiensi et edit. Is. factum est fidissima. In Regio-Put. deest fides; in Taurin. justitia. In Reg. rec. et editis lego: Haec est illa fidelissima; caetera ut in textu. Forte legendum fidei summa, quod accedit ad fidissima et fidelissima aliorum codicum. Quid judicent. Haec duo verba desunt in ms. Taurin. Judicaverunt. Ms. solus Taurin, judicant. Quod sit. Ita antiq. mss. tres. 1 Reg. rec. cum editis, quid sit. Qui justissimus. Sic mss. Bonon., Regio-Put. In Taurin. quis sit; perperam repetitur sit, quod mox praecessit. 1 Reg. rec. et ed., qui justissimus. Dona pretiosa. Ita 3 mss. antiquissimi et 4 ed., et Lactantius ipse lib. II, cap. 4, et de Ira Dei, cap. 21. In Reg. rec. et caeteris vulgatis est dona praesentia; male. A quo si fames. Ms. Taurin. solus, quod si fames. Abest. Solus ms. Taurin. adest.
Sed ut stultus prima facie videatur, illa res efficit, quod extingui animam cum corpore existimant: idcirco omne commodum ad hanc vitam referunt. Si enim post mortem nihil est, utique stulte facit, qui alterius animae parcit cum dispendio suae, aut qui alterius lucro magis quam suo consulit. Si mors animam delet, danda est opera, quo diutius commodiusque vivamus: si autem vita post mortem superest aeterna et beata, hanc utique corporalem cum omnibus terrae bonis justus et sapiens contemnet, quia sciet, quale [Col. 1065C] a Deo sit praemium recepturus. Teneamus igitur innocentiam, [Col. 1066A] teneamus justitiam; subeamus imaginem stultitiae, ut veram sapientiam tenere possimus. Etsi hominibus ineptum videtur ac stultum, torqueri et mori malle, quam libare diis, et abire sine noxa, nos tamen omni virtute omnique patientia fidem Deo exhibere nitamur. Non mors terreat, non dolor frangat, quominus vigor animi, et constantia inconcussa servetur. Stultos vocent, dummodo ipsi sint stultissimi, et coeci, et hebetes, et pecudibus aequales; qui non intelligunt esse mortiferum, relicto Deo vivo, prosternere se atque adorare terrena; qui nesciunt, et illos aeternam poenam manere, qui figmenta insensibilia fuerint venerati, et eos, qui nec tormenta, nec mortem pro cultu et honore veri Dei recusaverint, vitam perpetuam consecuturos. Haec est fides summa, haec [Col. 1066B] vera sapientia, haec perfecta justitia. Nihil ad nos attinet, quid judicent stulti, quid homunculi sentiant. Nos judicium Dei expectare debemus, ut eos postmodum, qui de nobis judicaverint, judicemus.
Dixi de justitia, quid esset. Sequitur ut ostendam, quod sit verum sacrificium Dei, qui sit justissimus ritus colendi, ne quis arbitretur, aut victimas, aut odores, aut dona pretiosa desiderari a Deo, a quo si fames, si sitis, [Col. 1066C] si algor, si rerum omnium terrenarum cupiditas abest, [Col. 1067A] non ergo utitur his [Col. 1065A] [Col. 1065C] [Variorum Notae to columns 1065-1066] Arguta. Editiones quaedam pro et arguta, ponunt, intelligens redargui videtur, quia non. Et. Deest in edit. et in ms. Reg. rec., sed legitur in caeteris. Est. Taurin. Ms. esset. Potest. Taurin., Bonon., Regio-Put., mss. 1 Reg. rec. et ed. poterit, quam lectionem praetulit O. F. Fritzsche. Non potest ergo, etc. Mss. Taurin., Bonon., Regio-Put., ut in textu. In Reg. rec. in ed. ita: Igitur neque stulto justitiam, neque injusto sapientiam convenire. Ergo stultus non est; vel ut aliae legunt editiones, qualis est Gallaei, quae sic habet: Non potest igitur neque stulto justitia, neque injusto sapientia convenire. Ergo stultus, etc. Existimant. In Taurin. ms. aestimant. Caeteri mss. et ed. existimant. Quo diutius commodiusque. Recte edit. Is., Spark. faventibus mss. Taurin., Bon. et 5 editis, in quibus legitur quod justius, pro quo diutius; Regio-Put. quod [Col. 1065D] ius per abbreviationem; al. Reg. rec., ed. Paris. 1525, et Graph. quo justius, manifesto errore, qui repugnat sententiae. Restituendus itaque hic locus ex ipsomet Lactantio, lib. V Institut., cap. 19, ubi habetur: Si enim post mortem nihil sumus, profecto stultissimi est hominis non huic vitae consulere, ut sit quam diutina et commodis omnibus plena; quod qui faciet, a justitiae regula discedat necesse est. Si autem superest homini vita melior et longior. In edit. Paris. 1525, Gymnic., Betul., Tornes. et in ora Plantin. positum est jucundius, atque in mss. Heumanni; unde vero, mihi non compertum: sed hoc fere idem est quam commodius. Quia. Ms. Taurin. qui. Caeteri, cum editis, quia. Malle. Ms. 1 Reg. rec. et editi, velle. Melius mss. Regio-Put. et Taurin. mori malle, cum eodem Lactantio, lib. V Institut. Quam libare diis, et abire sine noxa. Ita Ms. Taurin. Optima lectio, cui favet ms. Regio-Put. in quo legitur, quam liberare di, sed abire sine noxa. Haec [Col. 1066C] mendose accepta ab auditore amanuensi, pro quam libare dis, et abire sine noxa. Alter ms. Reg. rec. quam liberam dicet abire sine noxa; dicet male intellectum pro dis et. Editi, cum libere liceat abire sine noxa. Sed et supra, cap. 54, Si quem fortem adegerint libare diis suis. Tamen. Ms. Taurin. tam. Caeteri cum editis, tamen, ut in textu. Non. Edit. nec. Stultos vocent, dummodo ipsi sint stultissimi, etc. Ita edit. Is. cum mss. Taurin., Bonon., Regio-Put., nisi quod in Taurinensi deest, stultissimi. In Reg. rec. et editis, pro vocent, est notent. Et. Ms. Reg. rec. et ed., ex illis, corrupte. Caeteri mss., et illos. Venerati. Ms. Taurin., adorati. Cultu. Ms. Taurin. mortem pro cultui; mendose. Dei recusaverint. Haec lectio est mss. Bon., 2 Reg. et editorum. Ms. Taurin. Dei non recusaverunt; male. Haec est, etc. Hunc locum sic restitui ex mss. Taurin., [Col. 1066D] Bonon. et 2 Reg. Primus habet: Haec est fides summa, unde in Bononiensi et edit. Is. factum est fidissima. In Regio-Put. deest fides; in Taurin. justitia. In Reg. rec. et editis lego: Haec est illa fidelissima; caetera ut in textu. Forte legendum fidei summa, quod accedit ad fidissima et fidelissima aliorum codicum. Quid judicent. Haec duo verba desunt in ms. Taurin. Judicaverunt. Ms. solus Taurin, judicant. Quod sit. Ita antiq. mss. tres. 1 Reg. rec. cum editis, quid sit. Qui justissimus. Sic mss. Bonon., Regio-Put. In Taurin. quis sit; perperam repetitur sit, quod mox praecessit. 1 Reg. rec. et ed., qui justissimus. Dona pretiosa. Ita 3 mss. antiquissimi et 4 ed., et Lactantius ipse lib. II, cap. 4, et de Ira Dei, cap. 21. In Reg. rec. et caeteris vulgatis est dona praesentia; male. A quo si fames. Ms. Taurin. solus, quod si fames. Abest. Solus ms. Taurin. adest. His. 3 edit. iis. Diisque. Ita 3 mss. antiq. In Reg. rec. et editis, aliisque. Corporalia. Ms. Reg. rec. et edit., corporale. Incorporali. Ms. Reg. rec et edit. incorporalibus incorporale. Autem. Deest in ms. Reg. rec. et editis. Cum omnis terra in ipsius sit potestate. Ita mss. Bonon. Regio-Put., ed. Fasit., Is., Spark. (In Taurin. pro in est sub. ), multo aptius et concinnius, quam illud quod in Reg. rec. et multis editis, Et est omnis terra sub ipsius potestate. Hominis. Ms. Reg. rec. et editi, hominibus.—In usum hominis. Pro editorum ab 1478-1698, et Cellarii, in usum hominibus; rectius Taurin. et ex eo editi, in usum hominis. Sic unde haec sumpta, lib. VI, cap. 2: Qui in usum hominis tam claram, tam candidam lucem dedit; et de Ira, cap. 13, ex mss. Reimm. in usum hominis a Deo facta. BUN . Inepta, fragilia, ingrata sunt. Sic mss. Taurin., [Col. 1067D] Regio-Put., Bonon. Haec quatuor verba a ms. Reg. rec. et editis absunt. De seipso. In Taurin. ms., ipso. Immolat. Ita mss. Regii et editi; at in ms. Taurin. immolaverit. Utrique. Mss., Taurin., Bon. Reg. Put. et ed. Is. At ms. 1 Reg. rec. et multi editi, utique, quod mox sequitur. Quod eas ad sola vitae hujus, etc. Ms. Reg. et editi cum eas ad solius vitae. Ed. Is. cum mss. Taurin., Bonon., ut in textu. Alteram vitae. Deest in mss. Taurin. Tenenda est. Ita mss. 3 antiq. At in Reg. rec. et in ed. legimus: Veneranda est nobis. Ut parentem. Haec verba Davisius delenda esse existimat, nec male, quamvis Clericus, tom. XI Biblioth. antiquae et novae legat, ut praesentem. Idem enim nos. In Reg. rec. et in ed. 5, Is est enim, qui nos; nec male. Et vitae ac necis potestatem. Patria potestas erat olim summa apud Romanos; ita ut non minus jus vitae [Col. 1068C] et necis in liberos patri esset, quam dominis in servos (Lib. II D. de suis et leg. her. l. fin. C. de patr. potest., lib. II cod. Theodos. de caus. liber.) Sopater. in Hermogen. Simplicius Com. in Epicteti Enchirid. Exactius haec exequitur Dionys. Halycarnass., lib. II. Addesis Dion. Chrysostomum orat. 14. Hoc vero patris in liberos jus ab Attica lege migravit Romam; Athenis enim Solon legem tulit περὶ τῶν ἀκρίτων, qua filium suum parenti necare permissum, ut auctor Sextus Empiricus l. III, Pyrrhon., Hypoth. Et liberi sub patria potestate haud multum a servientium specie differebant. Unde Libanius Declamation. 37: Κύριοι τῶν παίδων οἱ γονεῖς οὐχ ἢττον ἣ τῶν οἶκετῷν. Lactanct. Divin. Instit. lib. IV, cap. 3: Dominum vero eumdem esse, qui sit pater, etiam juris civilis ratio demonstrat. Quis enim poterit filios educare, nisi habeat in eos domini potestatem? Et paulo post: Ergo servus est, qui et filius; idem dominus, qui et pater. Seneca pater, Controvers. 19, lib. III: Ut vivis parentibus filius familiae nulli potest servire, nisi patri, [Col. 1068D] omni alia servitute liber est. Sic quemadmodum servus domino, ita jure vetustissimo, id est florente republica, omnia filius patri acquirebat. Dionys. Halicarnass. lib. VIII; Philo Judaeus de Decalog. Verum patria illa majestas, ut loquuntur Valerius Maximus, lib. VII, cap. 7, § 5, et Quintilianus Declam. 375, seu summa illa patris in liberos potestas, posteriorum legislatorum constitutionibus multum delibata est. Qui, ut quasi iracundiae parentum fraenum injicerent, certum modum ei statuerunt ( l. ult. C. de patr. potest. ). Ita ut inauditum filium hodie interficere patri non liceat (lib. II D. ad leg. Corn. de Sicar, lib. V de leg. Pomp. de parricid.) . Extra quam, si quid contra reipubl. salutem filius moliatur (lib. XXXV, D. de rel. et sumpt. funer.) OISELIUS . Utique. Legitur apud Bunem. Utrique. Sic ex Bonon. Isaeus jam monuerat legendum, et ipse receperat recte, non auditus tamen a Gall., Spark., Cellario. Rectum esse utrique, patet ex lib. VI Instit. cap. 3. Minus recte igitur Pfaffius et Walchius, utique. Rectius Davis., Heuman. utrique. BUN .
Duas esse humanae vitae vias, nec philosophis ignotum [Col. 1068A] fuit, nec poetis: sed eas utrique diverso modo induxerunt. Philosophi alteram industriae, alteram inertiae esse voluerunt: sed hoc minus recte, quod eas ad sola vitae hujus commoda retulerunt. Melius poetae, qui alteram justorum, alteram impiorum esse dixerunt. Sed in eo peccant, quod eas non in hac vita, sed apud inferos esse aiunt. Nos utique rectius, qui alteram vitae, alteram mortis, et hic tamen esse has vias dicimus. Sed illa dexterior, qua justi gradiuntur, non in Elysium fert, sed in coelum. Immortales enim fiunt. Sinisterior ad tartarum; aeternis enim cruciatibus addicuntur injusti. Tenenda est igitur nobis justitiae via, quae ducit ad vitam. Primum autem justitiae officium est, Deum agnoscere ut parentem, eumque metuere ut dominum, diligere ut [Col. 1068B] patrem. Idem enim nos genuit, qui vitali spiritu animavit, qui alit, qui salvos facit. Habet in nos non modo ut pater, verum etiam ut dominus licentiam verberandi, et vitae ac necis potestatem; unde illi ab homine duplex honos, id est, amor cum timore debetur. Secundum justitiae officium est, hominem agnoscere velut fratrem. Si enim nos idem Deus fecit, et universos ad justitiam vitamque aeternam pari conditione generavit, fraterna utique necessitudine cohaeremus, quam qui non agnoscit, injustus est. Sed origo hujus mali, quo societas inter se hominum, [Col. 1069A] quo necessitudinis vinculum dissolutum [Col. 1069] [Col. 1069C] [Variorum Notae to columns 1069-1070] Dissolutum. In ms. Reg. rec. et editis, dissolvitur ab ignorantia. Mss. 3 antiquiss. ut in textu. Est. Deest in ms. Taurinensi. Ferunt. Reg. rec. et editi, aiunt. Caeteri mss. ferunt. Poetae illi sunt: Hesiodus in operib.; Virgilius in fine II Georg.; Arat. in Phoen.; Ovid., I Metamor.; Senec. in Octav. Sic diremptum. Editi et mss. 3, direptum, corrupte; dicitur enim, dirimere foedus, non diripere. Dirempta. Mss. direpta; sed male. Tum sibi quisque consulere. Ita editi, cum ms. Reg. rec. Mallem, Cum sibi quisque consulere; subaudi coepit. Jus in viribus computare. Ovid. Trist.: Cedit viribus aequum. Francius. Incommodis. Ita mss. Bonon., Reg. Put. et editi. At mss. Taurin. et Reg. rec. commodis. Haec tamen ultima lectio non est omnino contemnenda. Ita quae ante palam fiebant. Sic lego cum mss. Bonon., Regio-Put et edit. Thomas., Is. In caeteris editis [Col. 1069D] ac mss. Taurin. et Reg. rec. legitur, itaque quae. Remissionem. Mss. 2 Reg. et 4 editi, remunerationem. Bonorum. Mss. 2 Reg. et 4 editi, justorum. Ut nosceremus. Est manuscriptorum Taurin., Regio-Put. et Bonon. Non extat in Reg. rec. et 10 edit. Pro nosceremus, est in Bonon. Reg. rec. et supradictis editis 10, disceremus, quod mox praecessit. Tradente. In Taurin. ms. tradentem. Caeteri tradente. Fuimus. In ms. Reg. rec. et edit. sumus. Mss. Taur., Bonon., Regio-Put., fuimus. Igitur. In ms. Reg. rec. et edit. enim. Additum est [Col. 1070C] modo vox divina ex mss. Regio-Put., Bonon. et editis 4. Praestari. In ms. Reg. rec. et ed., praestare. Mss. Taur., Regio-Put., praestari. Ut ne, etc. Mss. Bonon. et Reg. rec. ut ne. Taur., Regio-Put. ut non. Editi legunt, ut ne facias ulli, quod. Job. IV, Luc. VI. Metiaris. Ita mss. 3 antiqui; at Reg. rec. et ed. metieris. De te. Ita mss. Taur., Bonon., ed. Is.; at mss. 2 Reg. et ed. in te. Vide seq. de altero. Volvamus. Sed mss. Reg. rec. et ed. volvemus. Primo gradu. Verum mss. 2 Reg. et ed. in primo. Insistit. Ita ms. Taurin., sed in ms. Reg. rec. et ed. consistit. Primum. At in ms. Reg. rec. et ed. primus.—Primum . . . proximum. Hic locus adhuc in omnibus edd. corruptus fuit. Plures, neque primum Marian. Tuccius, uti Heumanno visum, sed prius Parrhas. 1509, tum Ald., Crat., Cymn., Gryph., Betul., Torn. legebant: [Col. 1070D] Primus . . . non nocere proximo, sed officiose prodesse. BUN . Nocere. Ita Regio-Put. et Taurin. At ed. nocere proximo, sed officiose prodesse. A Bonon. abest officiose. Rudibus agris. Rudes agri dicuntur, qui nondum fuere cultura expoliti. Sic vas rude dicitur, quod nunquam fuit usurpatum. BARTHIUS . Et omnibus. Ita mss. Bon., Reg., Put. et ed. Is. In Taur., Reg. rec. et ed. omnium. Sunt. In editis deest sunt. Ita. Deest in ms. Taurin.
In hoc statu cum essent humanae res, misertus est [Col. 1070A] nostri Deus, revelavit se nobis et ostendit; ut in ipso religionem, fidem, castitatem, misericordiam disceremus; ut, errore vitae prioris abjecto, simul cum ipso Deo nosmetipsos, quos impietas dissociaverat, nosceremus, legemque divinam, quae humana cum coelestibus copulat, tradente ipso Domino, sumeremus: qua lege universi quibus irretiti fuimus, errores cum vanis et impiis superstitionibus tollerentur. Quid igitur homini debeamus, eadem illa lex divina praescribit, quae docet quidquid homini praestiteris, Deo praestari. Sed radix justitiae, et omne fundamentum aequitatis est illud, ut ne facias ulli quod pati nolis; sed alterius animum de tuo metiaris. Si acerbum est injuriam ferre, et qui eam fecerit, videtur injustus, transfer in alterius personam, quod de te sentis, et in tuam, quod [Col. 1070B] de altero judicas; et intelliges tam te injuste facere, si alteri noceas, quam alterum, si tibi. Haec si mente volvamus, innocentiam tenebimus, in qua justitia velut primo gradu insistit. Primum est enim non nocere; proximum, prodesse; et sicut in rudibus agris priusquam serere incipias, evulsis sentibus, et omnibus stirpium radicibus amputatis, arva purganda sunt: sic de nostris animis prius vitia detrahenda, et tunc demum virtutes inserendae, de quibus seminatae per verbum Dei fruges immortalitatis oriantur.
Tres affectus, vel, ut ita dicam, tres furiae sunt, quae in animis hominum tantas perturbationes cient, et interdum cogunt ita delinquere, ut nec famae, nec [Col. 1071A] periculi sui respectum [Col. 1071A] [Col. 1071B] [Variorum Notae to columns 1071-1072] Respectum. Ms. Taurin. et editi addunt, aut curam: quod glossema a mss. 2 Reg. Bonon. et ed. Thom. et Is. abest. Ira. In Taurin. ms. iram. Ante omnia. Sic in 3 antiq. mss. totidemque editis est. Ante omnia deest in caeteris editis et in ms. Reg. rec. Inseri. At seri est in ed. et mss. 2 Reg. Vide supra in fine cap. praecedentis, virtutes inserendae, et lib. VI Divinarum Institut., cap. 3. In totum. Non extat in editis.— Neque in totum detrahi. Ex ms. restituit Pfaffius, in totum. Rectissime. Delectatur maxime hac formula Lactantius, quam scioli hinc inde corruperunt. Lib. II Institut., cap. 10: Potest occidere in totum, quia per partes occidit; l. IV, cap. 1: Sed adeo in totum sapientia occiderat; l. VII, cap. 20: Si non extinguibiles in totum. BUN . Diminui. Sic mss. 2 antiq. At edit. minui. Temperatis. Sic mss. 4 et plerique editi: verum deest in Regio-Put. et Bon. At in Reg. rec. est temperandum. Integris abutendum. Sic Thysius, Spark., Gallaeus, in meliorem partem sumpto verbo, ut in Terentii prologo Andriae. Betul. utendum; Parrh. tamen et Aldus adutendum; et solet Lactantius more Ciceronis pro uti, ponere abuti. L. I Institut., cap. 6: Sicubi testimoniis earum fuerit abutendum; de Ira, cap. 11: Licet diversis nominibus fuerint abusi. BUNEMAN . Insevit. Ita mss. Regio-Put. et Taurin. At editi legunt inseruit. Fortitudo. Ita Regio-Put., Taurin., Bodl. Aliter hic ed. cum ms. Reg. rec.: sicut si fortissime pro patria dimices. Ms. Taur. dimicemus; male. Vid. seq. Habeas. Taurin. ms. habeat. Est a Deo. Deest in Taurin. verum legitur in mss. Bon., 2 Regiis et edit. Sed. Ita 3 mss. antiq. At ms. Regio-Put. et edd. et pro sed habent. Ignorant. At ms. Reg. et edit. legunt, Ignorat. Irascuntur. In ed. irascitur paribus aut fortioribus. [Col. 1072B] Mss. Taurin., Regio-Put., habent aut potioribus. Testamenta. Ita Taur., Bon., Reg. Put.; at Reg. rec. et ed. testimonia, melius. Omnia. In edit. omnium. Liberos. Sed in Reg. rec. et edit. filios. In. Non extat in editis. Et Heumannus putat esse delendum. Utuntur. Sed in Taurin. ms., ut in eo. Illiciti amores. Ita mss. Bon., Regio-Put. et ed. Is. Taurin. ms. inlicent amores; Reg. rec. illicitae jam opes; editi, illicitae nuptiae. Dirigendi. Ita veterrimi mss. At ms. Reg. rec. et ed. redigendi, quod jam mox praecessit. In qua. Restitui ex 2 mss. Reg, et ed. In qua, deest in Taurin. et Bon. quorum ultimus habet sunt, ut editi. Frangatur. Mss. 3 antiq. At ed. frangitur. Coacervandis. Ita mss. Taur., Reg. Put. At Regius alter et editi, congerendis. Latrocinio, aut furto. Haec duo verba ut inutilia expunxi, quae absunt a mss. ac 6 ed.— Aut furto. Absunt a Taur., Bonon., mss. Thomasio, et eum secutis, et Cellario; habent Torn., Betul., Paris. At aut furore, Ven. 1478, 93, 1497. Pier., Parrh., Paris., perperam. BUN . Necesse. Legitur facile in editis. In mss. Bon., Taur., Reg. Put., Bodl., necesse. Infamiam. Sic lego ex veterrimis mss. Bonon. et Regio-Put. non insaniam, ut ferunt mss. Taurin., Reg. rec. et edit. Nam ex doctissimis medicis quos consului, frequentior coitus (ut aiunt) insaniam non generat. Hic enim agitur de his, qui nimia voluptate illecti, non solum uxores suas, sed et alienas quoque appetunt, etc. Vide Augustinum, serm. 278, de Sanctis, n. 9. Acquirit. At ed. incurrit; mss. Regio-Put., Taurin., Bonon., Bodl. acquirit; Reg. rec. accurrit, corrupte. Quis. Non habetur in mss. 2 Reg. et edit.
Cohibenda est ira, cum patimur injuriam, ut et malum comprimatur, quod ex certamine impendet, et ut duas maximas virtutes, innocentiam patientiamque teneamus. Avaritia frangatur, cum habemus, [Col. 1072B] quod satis est. Quis enim furor est, in his coacervandis laborare, quae aut latrocinio, aut proscriptione, aut morte ad alios necesse sit pervenire? Libido extra legitimum torum non evagetur, sed creandis liberis serviat. Appetentia enim nimia voluptatis, et periculum parit, et infamiam generat, et (quod est maxime cavendum) mortem acquirit aeternam. Nihil est tam invisum Deo, quam meus incesta et animus impurus. Nec hac sola voluptate abstinendum sibi quis putet, quae capitur ex foeminei corporis copulatione, sed et caeteris voluptatibus sensuum reliquorum; quia et ipsae sunt vitiosae, et ejusdem virtutis est eas contemnere. Oculorum voluptas [Col. 1073A] percipitur ex rerum pulchritudine, aurium de vocibus canoris et suavibus, [Col. 1073A] [Col. 1073B] [Variorum Notae to columns 1073-1074] Aurium . . . suavibus. Deest in ms. Taurin., lego suavibus ex Regio Put. Est et apud Ciceronem vox suavis et canora. In Bonon. suavitatibus; in Taurin. et [Col. 1073C] Reg. rec. ac editis suasionibus: apud Lactant. l. VI, cap. 21, vocum suavitas, et suaves soni. Dulcibus. Ita mss. Taur. et Reg. Put. At Reg. rec. et ed. dulcioribus. Voluptatibus. Sic mss. Reg. Put. et Taurin. At Reg. rec. et ed., voluptate. Luxuriam. Taurin. luxuriem; Bonon., Regio-Put. Taurin., possunt; ed. luxuriam poterit. Intimos. Non extat in ed. multis.— Sensus intimos. Rectissime intimos addiderunt ex Bonon., Thomasius, Isaeus, etc. Cell., et ex Taurin. ms. Pfaffius, etc. Sic l. 1 Institut., cap. 20: sensibus intimis. Esse elegantiam Tullianam ad Minuc. Fel. cap. 1: intimis sensibus, Gronovius ostendit. Iterum Lact. lib. VI, cap. 21: Ne capiamur iis quae ad sensum intimum penetrant. BUN . Statum, etc. Mss. 3 antiq. ut in textu: haec paulo aliter leguntur in ed.— Statum mentis furore perturbent. Cell. et alii, ut etiam status mentis furore perturbetur. Priorem lectionem praestant Bonon., Taurin., [Col. 1073D] Isaeus, Pfaffius et seqq. rectissime. BUN . Certis. Antiqui tres mss. certe; editi, certis; mss. Reg. rec. caeteris, corrupte, pro certis. Credunt. In ed. creditur. In mss. Regio-Put., Taurin., Bonon., ed. Is. et Fasitel. credunt, recte. Qui. In edit. quia. Malunt. Ms. Reg. rec. et edit. volunt; mss. Regio-Put., Taurin., Bonon. et edit. Is. malunt. Dulcia. Emendavi ex Regio-Put. et Bonon. Quod jam observaverat Rittershusius ad Isidor. Pelus. In mss. Taurin., Reg. rec. et editis dubia, male. Vid. seqq. Suavitate. Sic mss. Taurin., Reg. Put., Bonon., ed. Is. Alter Reg. et editi, varietate, sed mendose. Rapit. Mss. Bonon. et 2 Reg. cadit, male. Ms. Taurin. capit, mendose. Editi, rapit, recte. Potentiora. Mss. duo Reg. Taur. et multi editi potentia. Ms. Bonon. et ed. Is. potentiam. Lactantius, lib. VI Div. Instit., c. 20, ad corrumpendos animos potentissime valent. Totaliter. 3 mss. tum; ms. Reg. rec. taliter; omnes editi totaliter.—Et cavenda sunt totaliter. Dictionem totaliter expulimus, quae nec Lactantiana est, nec Latina, [Col. 1074C] nec in Bon. aut aliis mss. recepta. Isaeus. Bene. Non agnoscit eamdem Sparkius. BUN . Munerum. Ita omnes mss. praeter Taurin. cui est numerum, sed corrupte. Munerum editiones Saturni festa sunt. Sic emendavi ex mss. Bon., Reg. Put., Taurin. et edit. Is. Et quidem recte. Nec immutanda fuit genuina Lactantii lectio. Non enim Saturno fiebant munera: sed in ejus festo scilicet in Saturnalibus edebantur ludi, et amici sibi invicem munera mittebant, quae Saturnalia dicebantur. Vide Rosinum Antiquitat. Romanar. lib. IV, cap. 16, et Macrobium, lib. I Saturnal. cap. 7. In ms. Reg. rec. in 10 edition. et in nova Parisiensi, Saturno factae sunt; in Fasitel. et Cellar. Saturno facta sunt, male. Spectaculis. Sic mss. Taurin., Reg.-Put., Bonon., Bold. Et sic legendum esse patet ex fine cap. 20 lib. Divin. Institut., ubi constanter legitur ex omnibus tum mss. tum edit. codicibus: Si quis igitur spectaculis interest, ad quae religionis gratia convenitur, discessit a [Col. 1074D] Dei cultu, et ad deos se contulit, quorum natales et festa celebravit. Legitur in uno ms. Reg. rec. et ed. spectat vel interest. Munitur. Ms. Reg. rec. et edit., multatur. Invenit. Ms. Reg. rec. et ed., inventa. Faciat. Ed. faciant et hoc ut scelus vindicent. Taur., Regio-Put., faciat. Bon., Regio-Put., vindicavit. Taur., vindicabit. Eidem facinori. Ed. eodem facinore spectator obstrictus est, quo et admissor. Mss. ut in textu. Lactantius ipse lib. III, cap. 18, Eidem sceleri obstrictus est. Admissor. Hanc vocem in antiquioribus non legi: inveni vero in August. de Civit. Dei l. VII, cap. 3: seminis admissor, admissor scilicet facinoris. BUN . Et in his. Ed. Et his gladiatorum sceleribus; Taurin., Regio-Put., in his gladiatorum caedibus; Bonon. et 2 Reg. cum editis, perfunditur; Taurin. profunditur. Cruore profunditur. Buneman. legere mavult perfunditur, sicque suam lectionem conatur asserere: «Non, inquit, dicunt ita Latini; lege igitur cum Bon. [Col. 1075B] et editis, cruore perfunditur. Lib. VI, cap. 20: Ne conscientiam perfundat ullus cruor; l. VII, cap. 1, sancto cruore perfusi; Ovid. I Metam. 157, perfusa sanguine terra; Tacit., Agric., cap. 45: Nos innocenti sanguine Senecio perfudit. Profundere cruorem est [Col. 1075C] effundere. » BUN .
Superest de spectaculis dicere; quae, quoniam potentiora sunt ad corrumpendos animos, vitanda sapientibus, et cavenda sunt totaliter, quod ad celebrandos deorum honores inventa memorantur. Nam munerum editiones Saturni festa sunt. Scena Liberi patris est. Ludi vero Circenses Neptuno dicati putantur, ut jam qui spectaculis interest, relicto Dei cultu, ad profanos ritus transiisse videatur. Sed ego de re malo dicere quam de origine. Quid tam horribile, [Col. 1074B] tam tetrum, quam hominis trucidatio? Ideo severissimis legibus vita nostra munitur; ideo bella execrabilia sunt. Invenit tamen consuetudo quatenus homicidium sine bello ac sine legibus faciat, et hoc sibi voluptas, quod scelus vindicavit. Quod si interesse homicidio, sceleris conscientia est, et eidem facinori spectator obstrictus est, cui et admissor, ergo et in his gladiatorum caedibus non minus cruore profunditur, qui spectat, quam ille qui facit: nec potest esse immunis a sanguine, qui voluit effundi, aut videri [Col. 1075A] non interfecisse, qui interfectori et favit, [Col. 1075A] [Col. 1075C] [Variorum Notae to columns 1075-1076] Favit. Editi, favet. Histrionum. Ita Taurin. et Regio-Put. At in ms. Reg. rec. et in editis, Histrionici. Nam mimus, etc. Sic emendavi ex mss. Regio-Put., Bonon. ac edit. Cantabrig. et Cellar. In ms. Taurin. et edit. Walch., Nec minus; Reg. rec. Non minus; edit. Crat., Graph., An non minus; male. Edit. sex: An non minus corruptela disciplinarum est. Propius ad eam, quam restitui, lectionem accedit editio Juntar. quae sic habet: An non mimus corruptelarum disciplina est. Nec secus habet Lactantius lib. VI, cap. 20: Quid de mimis loquar corruptelarum praeferentibus disciplinam? In quo fiunt. Ita omnes fere editi cum mss. Et recte; refertur enim ad mimus. Edit. nova Parisiensis et Walch. in qua, male. Pudenda. Ita mss. Taurin. et Reg. Put. At editi cum ms. Reg. rec., quae non sunt. Circus. Ms. Reg. rec. et editi pro vero habent non. Caeterum circus sic dictus, quod circum spectaculis aedificatus, ubi ludi fiunt, et quod ibi circum metas fertur pompa, et equi currunt, ut ait Varro de L. L. l. IV. Et. Ms. Reg. rec. et ed. nec non et. Deliniti. Mss. Taurin. et Regio-Put. deleniti. Laqueos. Ms. Taurin. solus plagas. Caeteri laqueos.—In mortis plagas incidamus. Editi in laqueos; ut lib. II, cap. 1: In laqueos mortis incurrunt; et lib. IV, cap. 26: In laqueos aeternae mortis incurrunt; lib. IV, cap. 30: Nequando in laqueos et fraudes adversarii incideremus. Pro Taurin. est lib. III, cap. 1: Ipsi se in plagas . . . induxerunt; lib. II, cap. 16: plagas tendunt. BUN . Placeat. Sic reposui ex mss. Ed. Placet. Superatis. Mss. Reg. rec. et ed. suppositis. Caeteri ut in textu. Labor est ei, qui sit Dei. Verba, ei, qui sit, non leguntur in manuscripto Taur. Forsan ita distinguendum: Labor est, Dei veritatisque sectator non maledicet [Col. 1076B] unquam. Anonymus Britannus, approbante Heumanno: labor est Dei veritatisque sectatori. BUN . Speravit. Ms. Reg. rec. spectabit. At editi expectabit. Non pejerabit. Ita mss. Taurin. Regio-Put. At Bon. [Col. 1076C] hic pejerabit; Reg. rec., hinc jurabit; 6 edit., hinc vitabit. Deut. V, Matth. I, Tim. I. Sed ne jurabit quidem, etc. Temere et in vanum, concedo: verum in re necessaria jurabit, ut docet B. Paul Heb., VI, 16, juramenta vera, necessaria, de re magni momenti, et a magistratu postulata, ut omni controversiae finis imponatur, omnino sunt licita, ut patet ex multis Scripturae locis, et sanctorum, qui jurarunt, exemplis, ut probari posset fuse, si instituti nostri hoc nunc esset: vide Act. II, 30, ibi dicitur quod Deus ipse Davidi juraverit; Apocalyp., X, 6, angelus jurat per viventem in saecula saeculorum. Etiam B. Paulus, ep. II, ad Cor., c. I, 23; Matth., V; Jac., V. Spoponderit. At in Taurin. ms. sponderit, mendose. Se suoque. Mss., Bonon. Reg. rec. et ed. de suo, pro se suoque, quod est in Taurin. et Regio-Put. In usuram pecuniam. Sic ms. Reg.-Put. In Taurin. est in usu; ms. Reg. rec. et edit. in usura. Vide supra, [Col. 1076D] l. I, c. 15, et l. VI, c. 18; ps. XIV, Ezech., XVIII. De alienis. Deest in ms. Taurin. Captare. Sic mss. et edit. praeter Taurin. in quo est capere. Deut., XV; Matth., V; Luc., VI. Si quem. Ita ms. Regio-Put. At in Taurin. ms., si qui si quem; ed. siquidem. Sit. Ita ms. Reg. rec., at ed. erit pro sit, quod est in mss. Taurin., Regio-Put. et Bonon. Aget. At mss. Reg-Put. et Bon., agat. Vide praeced. et seqq. Eccl., VII et XXXIII; Ephes., VI. Volet. Ms. Reg. rec. et ed., vellet. Mss. Taurin. et Regio-Put., volet. Accipiet. Ms. Reg. rec. et ed., recipiet. Mss. Regio-Put. et Bon., accipiat. Vindicatur. Ita Taur. et Regio-Put. mss. At ed. jubetur. Bon. et ed. Is., vindicetur; Reg. rec., videretur: ac corrupte, ut patet. Sed hac. Ita ex Bon. et 3 editis restitui: ed. habent, sed nec, pro sed hac. Vide infra, sed hoc praecepto.
Placeat sola virtus, cujus merces immortalis est, cum vicerit voluptatem. Superatis autem affectibus [Col. 1076A] et perdomitis voluptatibus, facilis in comprimendis caeteris labor est ei, qui sit Dei veritatisque sectator: non maledicet unquam, qui speravit a Deo benedictionem. Non pejerabit, sed ne jurabit quidem, ne quando vel necessitate, vel consuetudine in perjurium cadat. Nihil subdole, nihil dissimulanter loquetur; neque abnegabit, quod spoponderit, neque promittet, quod facere non possit: non invidebit cuiquam, qui se suoque contentus sit; nec detrahet, aut male alteri volet, in quem forsitan beneficia Dei proniora sunt. Non furabitur, nec omnino quidquam concupiscet alienum; non dabit in usuram pecuniam (hoc est enim de alienis malis lucra captare), nec tamen negabit, si quem necessitas cogit mutuari. Non sit asper in filium, neque in servum: meminerit, quod et ipse patrem habeat et dominum. Ita cum his [Col. 1076B] aget, quemadmodum secum agi volet. Munera superabundantia non accipiet a tenuioribus; nec enim justum est augeri patrimonia locupletum per damna miserorum.
Vetus praeceptum est, non occidere, quod non sic accipi debet, tamquam jubeamur ab homicidio tantum, quod etiam legibus publicis vindicatur, manus abstinere. Sed hac jussione interposita, nec verbo [Col. 1077A] licebit periculum inferre, [Col. 1077A] [Col. 1077B] [Variorum Notae to columns 1077-1078] Inferre. Restitui ex Taurin., Bon., Regio-Put. et Bodl. mss. et 4 editis, mortis inferre. In caeteris deest mortis.—Periculum inferre. In ms. Taur. est, periculum [Col. 1077C] mortis inferre; habet quoque Bonon. et secuti sunt Isaeus, Gall., Spark., Cell.; labitur Heumannus scribens, mortis omissum in mss. Taurinensi. BUN . Prohibemur. Mss. Regio-Put., Taurin., Bon. At ed., prohibetur. Nam si falsum testimonium mendacio nocet ei, contra quem dicitur, et fallit eum apud quem dicitur. Ita restitui ex mss. Bon. et duobus Regiis. Paulo aliter legitur in editis, scilicet, si mendacium nocet ei contra quem dicitur, etc. in ms. autem Taur. desunt haec, et fallit eum, apud quem dicitur. Nunquam igitur mentiendum est. Non esse mentiendum omnes asseruere, ubi damnosum est, vel otiosum mendacium. Ubi vero est officiosum, Origenes secutus Platonem in III de Republica, cujus verba Clemens Alexandrinus refert lib. VI Stromat., putavit licere mentiri, et deinde Chrysost. in fine l. I de Sacerdot.; Cassianus, l. XVII Collation., c. 17 et [Col. 1077D] seqq.; Hieronym. in comment. Ep. ad Galat. Catholica veritas est, quam hoc loco docet Lactantius, et S. Augustinus in libro de Mendacio. Textus in cap. super eo. tit. de usur. Magister, et omnes theologi in 3, Dist. 38, videlicet numquam esse mentiendum, et ad auctoritates Patrum contra opinantium respondent doctores ubi supra. Is.—Vide supra not. ad caput 18, lib. VI Div. Institut. Exod., XX; Deuter. V. Non est ergo vir justus, etc. Sic mss. nisi quod in Bonon. non est proxime ante etiam. Edd., non est vir justus, qui non sine noxa vitioso sermone mentitur. Eccl., VII; Ps. V; I Timot., III. Huic. Ita mss. veterrimi. At ms. Reg. rec. et edd. hinc. Custodiet. Sic antiquissimi mss. Sed Reg. rec. et edd., custodiat. Insuavis. Ita et lib. V, c. 1, ac de Ira Dei, c. 20. Instructas ad inferendam. Sic ms. Reg. rec.; at Taurin. [Col. 1078B] ms., ad ferendum; et ms. Regio-Put., structas ad inferendum. Affectum, usque ad dedit. Desunt in ms. Taurin. [Col. 1078C] Ficti. Ms. Reg. et ed., facti.—Ficti. Saepe hae voces in Lactantio confusae, et saepe id monui; vide, ex. gr., l. II Institut., c. 10, in not. Hic ficti cum Davisio et Heumanno praefero, quia repetita ex l. VI Institut., c. 10, quem (hominem) Deus finxit; et infra, a Deo fictus est; Epit., c. 67: in fingendo homine. BUN . Semper. Ergo. Rectius foret legere semper ergo, sine ulla separatione; punctumque adhibere ante semper. Accipiendis. Ms. Reg. rec. et ed. recipiendisque. Multis. Ms. Reg. rec. et ed. in multis. Nostra. Non extat in ms. Taurinensi. Spera. Ed. speres tibi accidere quod alteri accidit. Opem tuam. Sic mss. Bonon. et Regio-Put. At ed., opem tunc. 1 Reg. rec., opem tamen. Taurin., operam. Impertiamur. Ita Reg. Put. et Bon. ac. 7 edit. At Taurin. ms. impertiamus. Hanc ultimam lectionem bonam putat esse Heumannus, quia Lactantius alibi legit impertit.—Impertiamur. Legitur vero impertiamus [Col. 1078D] apud Bunemannum, qui notam sequentem exhibet.— Impertiamus. Merito haec terminatio ex Taurin. a Davisio ob elegans homaeoteleuton praefertur; impertiamus, vestiamus, eruamus: in editis solus Gymnicus ita dedit, postea Davisius, Heumannus. BUN . Si . . . vestiamus. In 7 ed. non extat, nec in mss. Taur. et Reg. rec.— Si quis nudus . . . . vestiamus. Haec ex Bonon. Jam Thomas., Isaeus, Gall., Spark., Cellarius addiderant recte: Sed pro occurret, editi ex Bonon., occurrerit; Davis. mallet in praesenti, occurrit, ut indiget . . . . sustinet. BUNEMAN . Si quis a. Non extat in ms. Taurin. Eccl. IV, Job. XXXI, Jac. I. Magnum, etc. Multi editi, magnanimi opus est, item aegros pauperes visitare atque fovere. Omnes mss. et editi sex, ut in textu. Taur. addit item post aegros. Eccles. VII, Matth. XXV, I Thess. V. Aut advenas. Ita vet. mss. At pro advenas, editi habent pauperes. Tob. I.
Dixi de iis, quae vetantur: dicam nunc breviter, quae jubentur. Innocentiae proxima est misericordia. Illa enim malum non facit, haec bonum operatur; illa [Col. 1078A] inchoat justitiam, haec complet. Nam, cum imbecillior sit hominum natura quam caeterarum animantium, quas Deus et instructas ad inferendam, et munitas ad vim repellendam figuravit, affectum nobis misericordiae dedit, ut omne praesidium vitae nostrae in mutuis auxiliis poneremus. Si enim ficti ab uno Deo, et orti ab uno homine, consanguinitatis jure sociamur, omnem igitur hominem diligere debemus. Itaque non tantum inferre injuriam non oportet, sed ne illatam quidem vindicare, ut sit in nobis perfecta innocentia. Et ideo jubet nos Deus etiam pro inimicis precem facere semper. Ergo animal commune atque consors esse debemus, ut nos invicem praestandis et accipiendis auxiliis muniamus. Multis enim casibus et incommodis fragilitas nostra subjecta est. Spera [Col. 1078B] et tibi accidere posse, quod alteri videas accidisse.
Ita demum excitaberis ad opem ferendam, si sumpseris ejus animum, qui opem tuam in malis constitutus implorat. Si quis victu indiget, impertiamur; et si quis nudus occurrerit, vestiamus; si quis a potentiore injuriam sustinet, eruamus. Pateat domicilium nostrum peregrinis vel indigentibus tecto. Pupillis defensio, viduis tutela nostra non desit. Redimere ab hoste captivos magnum misericordiae opus est, aegros pauperes visere atque refovere. Inopes aut advenas, si obierint, non patiamur insepultos [Col. 1079A] jacere. Haec sunt opera, haec officia misericordiae, quae si quis [Col. 1079A] [Col. 1079C] [Variorum Notae to columns 1079-1080] Obierit. Extat perfecerit in editis. Litabilior. In mss. 2 Reg. est, letabilior; et ita correxit in mss. Taur. antiquissima manus. Caeteri mss. et omnes editi, litabilior. Sic litabilis victima, supra lib. I Div. Institut., cap. 21, circa medium. Pecudis. At ms. Reg. rec. et ed., pecudum. Veteres mss. pecudis. Sua et ipsum, etc. Editi cum ms. Taurin. suam et ipsum lege sua conditione; Regio-Put. et Bonon. cum ed. Is. ut in textu. Ejus. Ita mss. veterrimi Taur., Regio-Put. At Reg. rec. et editi, ei. Ubi nec fur. Ita mss. codices. At ed. fur non effodiet. Matth. VI, Luc. XII, 1 Tim. VI. Consumat. In ed., consumet. Eripiat. In ed. legitur eripiet. Servetur. Sic omnes mss. codices: sed editi, servabitur. Religione. Ita mss. omnes: at ed., Religionem. Potior. At ms. Reg. rec. et ed. potentior. Quam. Non est in ms. Taurin. Desciscere. Ms. Reg. rec. et editi discedere. Omnes antiqui desciscere. Interno. Aeterno. Ita correxit manus antiqua in ms. Taurinensi. Dolorem. Sed editi, dolor: at mss. habent dolorem. Superemus. Editi superentur; ms. Taurin. superemus, recte; Regio Put. superabit. Aut urendi. Deest in ms. Taur. Universa. Non extat in editis 7 et in ms. Reg. rec. Crudelitatis. Dominationis, pro crudelitatis, habent editi cum ms. Reg. rec. Cum sciamus. Mss. Regio-Put. Taurin. cum; tres, sciamus. At ed. ut qui, pro cum. Simus. Sequor ms. Taurin. In omnibus editis est sumus. In 2 Reg. Bon. et ed. Is. sumus futuri. Reperitur [Col. 1080C] in 12 ed. functuri, etiamque apud Cicer. prospera functus fortuna, de Cl. 24. Triumphato . . . . venientes. Non extat in ms. Taurin. Hic desinit Reg. Put. Aut. Non extat in editis. Casti. Ita mss. Taurin., Bonon., Reg. rec. Sed in edit. carnem castiget. Cubilis. At Taurin. ms. cubili. Casti . . . cubilis sacramenta, hoc est, fidem conjugalem. Adulter, etc. Sequor ms. Bon. et 6 edit. In pluribus editis est, Adulter enim Deo est proinde atque incestus. Ms. Reg. rec., Adulter enim Deo et perincestus; Taurin., Est enim Deo et incestus. Ne alium concupiscat. Sequor ms. antiquis. Bonon., ed. Is, et Latinium. Mss. Taurin., Reg. rec. et edit. habent ne aliud. Quoniam. Ita mss. Taur. in Reg. et ed., quo Deus [Col. 1080D] et viro uxorem; Bonon., edit. Is., Spark., quia Deus. Forte leg., qua, ut in ed. Gymnic. Genes. II, Marc. X. Revictam. Sic Taurin.; Bonon. At devictam extat in editis fere omnibus. Ut nunquam est ex ms. Bonon. et ed. Is. Aliis est, et. Illud quoque ad consummandam pudicitiam jungitur. Davisius corrigit, injungitur. At nullibi injungere in sensu praecipiendi posuit: hinc mallem adjungitur, id est, additur. Ita enim, unde haec breviata, lib. VI, cap. 23. Ex ms. Bonon.: Adduntur illa: non tantum adulterium esse vitandum, sed etiam cogitationem. BUN . Absit. Verum Taurin. ms. obsit. Quamvis inani cupiditate. Ita editi; Pfaffius legendum censet, quavis inani cupiditate. Respice ad lib. VI, cap. 23. BUN . Manifestum. Ita Bonon. et 6. ed. At Taurin. ms.: ita justum hominem quod sit secus nec facere; ms. Reg. rec. et 7 ed. Itaque . . . qui scit se.
Fides quoque magna justitiae pars est: quae maxime a nobis, qui nomen fidei gerimus, conservanda est, praecipue in religione, quia Deus prior est et potior quam homo. Et si est gloriosum pro amicis, pro parentibus, pro liberis, id est, pro homine suscipere mortem, et qui hoc fecerit, diuturnam memoriam laudemque consequitur; quanto magis pro Deo, qui potest aeternam vitam pro temporali morte praestare! Itaque cum inciderit ejusmodi necessitas, ut desciscere a Deo, atque ad ritus gentium transire cogamur, nullus nos metus, nullus terror inflectat, quominus traditam nobis fidem custodiamus. Deus sit ante oculos, sit in corde, cujus interno auxilio [Col. 1080A] dolorem viscerum, et adhibita corpori tormenta superemus. Nihil tunc aliud quam vitae immortalis praemia cogitemus. Ita facile, etsi dissipandi aut urendi artus fuerint, tolerabimus universa, quae in nos tyrannicae crudelitatis amentia molietur. Postremo ipsam mortem non inviti, aut timidi, sed libentes et interriti subire nitamur, cum sciamus quali apud Deum gloria simus functuri, triumphato saeculo ad promissa venientes; quibus bonis, quanta beatitudine brevia haec poenarum mala, et hujus vitae damna pensemus. Quod si facultas hujus gloriae deerit, habebit fides etiam in pace mercedem.
Teneatur ergo in omnibus vitae officiis, teneatur in matrimonio. Non enim satis est, si aut alieno toro, aut lupanari abstineas. Qui habet conjugem nihil [Col. 1080B] quaerat extrinsecus: sed contentus ea sola, casti et inviolati cubilis sacramenta custodiat. Adulter enim Deo est perinde atque incestus, qui, abjecto jugo, vel in liberam, vel in servam peregrina voluptate luxuriat. Sed sicut foemina castitatis vinculis obligata est, ne alium concupiscat: ita vir eadem lege teneatur, quoniam Deus virum et uxorem unius corporis compage solidavit. Ideo praecepit non dimitti uxorem, nisi crimine adulterii revictam, ut nunquam conjugalis foederis vinculum, nisi quod perfidia ruperit, resolvatur. Illud quoque ad consummandam pudicitiam jungitur, ut non modo peccatum absit, verum etiam cogitatio. Pollui enim mentem quamvis inani cupiditate manifestum est; itaque justum hominem, quod sit secus, nec facere oportere, nec [Col. 1081A] velle. Purganda est igitur conscientia, quam Deus pervidet, qui falli non potest. Emaculetur [Col. 1081A] [Col. 1081C] [Variorum Notae to columns 1081-1082] Emaculetur. Ita mss. Taur., Bon., ed. Is.; at ms. Reg. rec. et editi habent, Evacuetur.—Emaculetur. Ed., evacuetur. PFAFFIUS .—Longe aptius hic Taurinensis et Isaeus ex Bonon. exhibent emaculetur. Sequitur enim labe. Labem Latini emaculare, eluere, non evacuare dicunt. Contrarium, labe maculari. Epit. cap. 27: Ne qua labe maculati honore angelico mulctarentur; et lib. VI, cap. 23: Etsi corpus nulla sit labe maculatum. BUN . Naturae. Non extat in mss. Taur., Bonon. et 6 editis. Est in caeteris. Reg. VIII, Il Paral. VI, Eccle. VII, Prov. XX. Ac nos. Ita mss. Taurin., Reg., ac ed. Is., Crat. Caeteri editi, aut. Perseverantibus. Sic Taur., Bonon. In ms. vero Reg. et ed., perseverabimus. Deo. Non extat in ed. Deo: sed in ed. Is. et in mss. [Col. 1081D] invenitur, ut et delictis; in ed. est debitis. Pro delictis. Plures edd. etiam Cell., debitis. At elegantius Bonon. et Isaeus, assentiente Davisio, pro delictis. Dicit noster peccata, crimina, delicta, vulnera, errores, etc. At debita, quod sciam, nusquam. Hoc. Paris. ed. addit enim, quod non extat in mss. antiq. nec in 6 edit. Chara. Tam chara, in editis. Qui cum magis. Mutilus hic locus est in editis, ut cum angelis suscipiat peccatorem confitentem, quem in regnis coelestibus faciat pro humilitate sublimari. Sublimem. Ita mss. Taurin. et Bonon. Editi vero cum Reg. rec., sublimari. Debeat. Ed. debet. Hae. Taurin. ms. haec. Aram. At Taur. ms. iram.—In aram Dei. Rectissime correxit Pfaffius. Sic lib. VI, cap. 25: Itaque in aram Dei . . . justitia imponitur, patientia, fides innocentia, castitas, abstinentia. BUN . Suscipit. Ms. Reg. et plurimi editi, suscipit sibi, quia. Eique donum. Ita mss. Bonon. et ed. Is., Spark., Taurin. ms., idoneum praemium pro eique donum. Impartitur. Ita mss. Bonon., Reg. et editi: at Taurin., impertit. Arbitrantur. Sic mss. Taur. et Bon.; Reg. et ed. putaverunt. Prospicere. Taurin. ms. recte. Alii perspicere. Sequentia. Sic mss. Bonon. et Taur. At Reg. et ed., sapientia providere. Qui summam non habebant. Ita correxi ex ed. Is., Spark. et Bon.; ms. Taur. tenebant; Ed. scientiam non habebant. —Peculiaris vox est Lactantio, ut summam appellet brevem quamdam et compendiariam divinorum mysteriorum collectionem atque notitiam: sic lib. VII Div. Institut., cap. 6 et 7. ISAEUS . Rerum. Reg. habet eorum. Ed. negantes ergo providentiam, utique Deum, qui fons et caput ejus est. Dici non potest. Ita 5 editi: at 10 alii, quia quidquid est, esse sine aliquo initio non potest. Sine generante. Ita Taur., Bonon. et ed. Is., Spark. At. ed. ratione. Rectius fortasse legeris unius syllabae additamento, generatione. SPARK . Ex rebus. Sic Taurin., Bonon., Is., Spark.: ed., exordiis. Habet. Ed. habeat, rectius. Factum. Taurin. ms. generatum. Caeteri. factum.—Nulla providentia generatum. Ms. Taur.: Nulla providentia generatum. Eleganter: et ita vult vox sequens, generari, aut, ut Isaeus vult, generatum, iterum. Generare vero est idem ac creare, facere, ut multis Lactantii locis, ad lib. III Institut., cap. 14, docuimus. BUN . Ratione generatum. Ita ms. Bon. et ed. Is., Spark. Caeteri, generari. Immortalem. Haec paulo aliter leguntur in ed. In ms. Reg. deest particula negans. Mundum. Ita ms. Bon. et 6 vulgati. Caeteri editi, [Col. 1083C] mundum et hominem esse factum, et animas immortales existimavere. Sed cum ea senserunt, ii tamen divini. Ms. Reg., sed cum ea senserunt, hujusmodi non tamen, etc. Taurin., vera sentirent, hujus tamen.
Sed haec enim omnia difficilia sunt homini, nec patitur conditio fragilitatis naturae, esse quemquam sine macula. Ultimum ergo remedium illud est, ut confugiamus ad poenitentiam, quae non minimum locum inter virtutes habet, quia sui correctio est; ut cum forte aut re, aut verbo lapsi fuerimus, statim resipiscamus, ac nos deliquisse fateamur, oremusque a Deo veniam, quam pro sua misericordia non [Col. 1081B] negabit, nisi perseverantibus in errore. Magnum est poenitentiae auxilium, magnum solatium. Illa est vulnerum peccatorumque sanatio; illa spes, illa portus salutis: quam qui tollit, viam vitae sibi amputat, quia nemo esse tam justus potest, ut nunquam sit ei poenitentia necessaria. Nos vero, etiamsi nullum sit peccatum, confiteri tamen debemus Deo, et pro delictis nostris identidem deprecari, gratias agere etiam in malis. Hoc semper obsequium Domino deferamus. Humilitas enim chara et amabilis Deo est: qui cum magis suscipiat peccatorem confitentem, quam justum superbum, quanto magis justum suscipiet confitentem eumque in regnis coelestibus faciet pro humilitate sublimem.
[Col. 1082A] Haec sunt quae debeat cultor Dei exhibere; hae sunt victimae, hoc sacrificium placabile; hic verus est cultus, cum homo mentis suae pignora in aram Dei confert. Summa illa majestas hoc cultore laetatur: hunc ut filium suscipit, eique donum immortalitatis impartitur; de qua nunc mihi disserendum est, et arguenda persuasio eorum, qui extingui animas cum corporibus arbitrantur. Qui quia nec Deum sciebant, nec arcanum mundi prospicere poterant, ne hominis quidem animaeque rationem comprehenderunt. Quomodo enim possent sequentia pervidere, qui summam non habebant? Negantes igitur esse ullam providentiam, utique Deum, qui fons et caput rerum est, negaverunt. Sequebatur ut ea quae sunt, aut semper fuisse dicerent, aut sua sponte esse [Col. 1082B] nata, aut minutorum seminum conglobatione concreta.
Semper fuisse dici non potest, quod et est, et visui subjacet; ipsum enim esse sine aliquo initio non potest. Sua sponte autem nihil nasci potest, quia nulla est sine generante natura. Semina vero principalia quomodo esse potuerunt, cum et semina ex rebus oriantur, et vicissim res ex seminibus? Nullum igitur semen est, quod originem non habet. Sic factum est, ut cum putarent mundum nulla providentia factum, ne hominem quidem putarint aliqua ratione generatum. Quod si nulla esset in fingendo homine ratio versata, immortalem igitur animam esse non posse. Alii vero ex adverso, et Deum esse unum, et ab eo mundum factum, et hominum causa esse [Col. 1083A] factum, et animas esse immortales existimaverunt. Sed cum ea senserint, [Col. 1083A] [Col. 1083C] [Variorum Notae to columns 1083-1084] Sed cum ea senserint. Legitur vero apud Buneman. Sed cum vera sentirent. Et haec addit: Sic optime Taurin., Pfaffius et seqq. BUNEMAN . Aliquo. Non est in editis. Tamque. At in ms. Taurin, tamquam. Fecerit. Ita Taur., Bodl., ed. Cellar. Caeteri editi fecit. Bonus. Plato in Timaeo post init. Ergo. Deest in ms. Taurin. Theodorus. Vide lib. de Ira Dei, c. 9. Bona. Taurin. ms. Si mala, ergo et bona, ut aut nihil fecerit Deus, aut si bona tantum.—Continebantur. Bona igitur. Haec oratio usque ad sect. 29, Stoici aiunt, [Col. 1083D] accipienda est tanquam ab impio Theodoro prolata contra Platonem, quam adducit Lactantius, non approbat. Suam autem sententiam in sequenti capite declarat. BUN . Continebantur. Si mala, ergo et bona, ut aut nihil fecerit Deus, aut si bona. Ita rectius ms. Taur. et Davisius, cujus lectionis vestigia supersunt in corruptis antiquis Ven. Inde Parrhas., Ald., Crat., Gymn., Betul., Tornaes., Thomas., Cel., Pfaffius, Heumann.: Bona igitur et mala, aut nihil fecit Deus. Si bona. Ex Bonon. Isaeus. Gall., Spark.: Si mala, ergo et bona, aut nihil fecit Deus, aut si bona tantum. BUN . Ne aeterniora quidem possunt. Vel legendum, esse possunt; vel, quod malim, ne aeterniora quidem sunt. Davisius. Sed nihil hic addendum, nihil mutandum esse, ostendent exempla a me ad lib. de Mort. Persecut., cap. 16. BUN . Convenientius. Ita Taurin., Bon. et ed. Is. In Reg. et caet. ed., conveniens. Secundum sententiam Platonis. Ita loquitur noster non quod opinetur hanc revera fuisse Platonis sententiam: [Col. 1084C] sed ut ostendat, quomodo, data Platonis hypothesi, ratiocinari possit Theodorus, cujus h. l. personam gerit Lactantius, etc. DAVISIUS . Idem. Sed ed. ideo. Minime vero; nam quae sit philosophi sententia, liquet ex lib. II de Republ. ad finem. Esse a Deo, etc. Esse mundum, quia mundus bonus est. Quoniam complexus est. Ita editi.— Non ideo factum esse a Deo mundum, quia bonum est mundus. Ita edo ex Taurin. cum Pfaffio et Davisio. His proximi Ven. utraque 1478, 93, 97, Pier., Paris., Parrhas., Ald., Crat., Gymn., Gryph., Tornaes. et Betul.: Non ideo factum esse mundum, quia mundus bonus est. At pessime Thomasius, Isaeus, Gall., Spark., Cellarius: Apparet, a Deo factum esse mundum, quia mundus bonum est, contra mentem Lactantii, ut observat Davisius, Platonem hic confutantis. BUN . Omnia enim complexus est, bona et mala. Sic Taurin. Sic et ex Bonon. primus edidit Isaeus. Impressi vett. habent, quoniam enim complexus est. Cellarius autem, quoniam complexus est bona et mala. BUN . Fecit. Taurin. ms. fiet.—Nec fiet propter se quicquam. Ms. Taurin., nec fiet. Vide sequentia, et l. VII Institut., cap. 4: Nihil est, quod sit propter se ipsum factum: sed quicquid omnino fit, ad usum aliquem fieri necesse est, etc. Davisius legit, nec fit. Recte. BUN . Enim. Deest in mss. Taur., Bon. et 5 vulgatis. Ad hoc. Ita ms. Reg. et 6 edit. Ad hoc deest in ms. Taurin. Tantum. Sic Taur. et ed. Is. Sed tantum deest in ed. caeteris. Item. Autem ed. et ms. Reg. Esse. Deest in ms. Taurin. Utilitatis, etc. Haec paulo aliter expressa sunt in ed. Quodnam. Ita Bon., Taur., ed. Is. Caeteri ed., quidnam tantum. Temporalis. Ita Taur., Bon., Bodl., ed. Is., Cellar. At Reg. et caet. ed., temporis.
Consideremus igitur quae ratio fuerit hujus tanti tamque immensi operis fabricandi. Fecit Deus mundum, sicut Plato existimavit: sed cur fecerit, non ostendit. Quia bonus, inquit, et invidens nulli, fecit [Col. 1083B] quae bona sunt. Atqui videmus in rerum natura, et bona esse et mala. Potest ergo existere perversus aliquis, qualis fuerit ἄθεος ille Theodorus, et Platoni respondere: Imo quia malus est, fecit quae mala sunt. Quomodo illum redarguet? Si quae bona sunt, Deus fecit, unde igitur tanta mala eruperunt, quae plerumque etiam praevalent bonis? In materia, inquit, continebantur. Bona igitur et mala, aut nihil, fecit Deus. Si bona tantum fecit, aeterniora sunt mala, quae facta non sunt, quam bona, quae habuerunt exordium. Finem igitur habebunt, quae aliquando coeperunt, et permanebunt, quae semper fuerunt. [Col. 1083C] Mala ergo potiora sunt. Si autem potiora esse [Col. 1084A] non possunt, ne aeterniora quidem possunt. Ergo aut utraque semper fuerunt, et Deus otiosus, aut utraque ex uno fonte fluxerunt. Est enim convenientius, ut Deus omnia fecerit potius quam nihil.
Ergo secundum sententiam Platonis, idem Deus et bonus est, quia bona fecit, et malus, quia mala. Quod si fieri non potest, apparet non ideo factum esse a Deo mundum, quia bonum est mundus. Omnia enim complexus est bona et mala, nec fecit propter se quidquam, sed propter aliud. Domus enim aedificatur, non ad hoc solum ut sit domus, sed ut suscipiat et tueatur habitantem. Item navis fabricatur, non ad hoc ut navis videatur tantum, sed ut in ea possint homines navigare. Vasa item fiunt, non ut vasa sint solum, sed ut capiant quae sunt [Col. 1084B] usui necessaria. Sic et mundum Deus ad usum aliquem fecerit necesse est. Stoici aiunt causa hominum factum esse, et recte. Homines enim fruuntur his omnibus bonis, quae mundus in se continet. Sed ipsi homines cur facti sint, aut quid in illis utilitatis habeat illa rerum fabricatrix providentia, non explicant.
Immortales esse animas idem Plato affirmat ( Plato in Phaed., Phaedon., Gorg., de Leg. ): sed cur, aut quomodo, aut quando, aut per quem immortalitatem assequantur, aut quodnam sit omnino tantum illud mysterium; cur ii, qui sunt immortales futuri, prius mortales nascantur, deinde decurso temporalis vitae spatio, atque abjectis fragilium corporum exuviis, [Col. 1084C] ad aeternam illam beatitudinem transferantur, [Col. 1085A] non comprehendit. Denique nec judicium Dei, nec discrimen justi et injusti explicavit: sed animas, quae se [Col. 1085A] [Col. 1086C] [Variorum Notae to columns 1085-1086] Se. Non extat in ms. Taurin. Immerserint. Sic Taurin., Bonon., Reg., ed. Crat., Is. In caeteris ed., immiserint. Esse. Ita mss. Taur., Bon., ed. Is. Caeteri editi citra habent pro esse; ms. Reg. circa. Summa. Ita mss. Bon. et Taurin. ac 3 editi; et sic passim loqui amat Lactantius. Reg. et 12 ed. sententia. Ne. Ed. nec. Rationibus. Ita Taurin., Bonon. In ed., fictionibus; in ms. Reg., factionibus. Agnoscant, in quo est sapientia: agnoscunt. Egregie ita ex Taurin. Pfaffius lacunam explevit; nam in omnibus ante editis verba, in quo est sapientia, agnoscunt, desiderabantur. BUN . In quo . . . . . . . ut. Desunt in ed. Aeternum. In Ms. Taurin. aeterno. Sint. Taurin. ms. sunt. Inspiciamus. Ms. Reg. et ed., inspiciantur. Quoque. Deest in ms. Taurin. Ratio subsistat. Vide not. ad l. VII, cap. 3. Recte Pfaffius in notis ad me missis, subsistat, id est constet. Ergo. Deest in ms. Taurin. Omnia. Deest in ed. Hominis. In ed. hominum. Viderunt. In ed. recte ergo hoc viderunt philosophi. Tanta opera. Sic mss.; at editi, tantam operam; 1 Reg., totam operam. Tantum. Ita mss. Taurin., Reg. et omnes fere ed. In ms. Bonon. tantos illi honores. Tantum dederit potestatis. Editi legunt, tantum illi potestatis tribuerit. Abest illi a mss. Bonon., Reg. In. Deest in ed. et in ms. Reg. Dominetur mundo. Bonon., Taurin., Pfaff. et Davisius, dominetur in mundo, praeferunt: at reliqui omnes et Heumannus, dominetur mundo, quod, quia [Col. 1086D] latius patet, praetuli. L. VII Institut., cap. 4: Tantumque illi honoris tribuit, ut praeficeret universis. BUN . Deum. In ed. Dominum. Et ipsum. Deest in ed. Pietatis. Ms. Reg. et ed., potestatis. Esse. Ms. Reg. et ed., est. Quod. At in Taurin. ms., quid. Incidit, etc. Ita mss. Taur., Bon. et ed., Is., Spark. Caeteri ed., incidit in totius rei veritatem. Casu, non ratione. In ms. Reg. et ed., casu ad eam non ratione pervenerat. Nisi invisibili. Deest in ms. Taurinensi. Plato. In Phaedon. apud Ciceronem I Tuscul. et in Somn. Scip. et ad finem Caton. major. Qui. Deest in editis. Discendum. At in Taurin. ms., dicendum. Et quia. In ed., ut qui. Terreni ponderis labe concretum. Ita quoque Ven. 93, 1497, Pier., Crat., Betul., Paris., Thomas.; sed [Col. 1087C] Cellarius cum Ven. utraque 1478, Gallaeo, Isaeo, Spark., imo et Bonon. Ms.: de terreni ponderis labe. Confer. de Ira, cap. 10.
Dicam nunc quae sit illa summa, quam ne ii quidem, [Col. 1085B] qui vera dixerunt, collatis in unum causis atque rationibus, connectere potuerunt. Factus a Deo mundus, ut homines nascerentur: nascuntur autem homines, ut Deum patrem agnoscant, in quo est sapientia; agnoscunt, ut colant, in quo est justitia; colunt, ut mercedem immortalitatis accipiant; accipiunt immortalitatem, ut in aeternum Deo serviant. Videsne, quemadmodum sibi connexa sint et prima cum mediis, et media cum extremis? Inspiciamus singula, et videamus utrumne illis ratio quoque subsistat. Fecit ergo Deus mundum propter hominem. Hoc qui non videt, non multum distat a pecude. Quis coelum suspicit, nisi homo? quis solem, quis astra, quis omnia Dei opera miratur, nisi homo? Quis colit [Col. 1085C] terram? quis ex ea fructum capit? Quis navigat mare? Quis pisces, quis volatilia, quis quadrupedes habet in potestate, nisi homo? Cuncta igitur propter hominem Deus fecit, quia usui hominis cuncta cessere.
Viderunt hoc philosophi: sed illud quod sequitur non viderunt, quod ipsum hominem propter se fecerit. [Col. 1086A] Erat enim consequens, et pium, et necessarium, ut cum hominis causa tanta opera molitus sit, cum tantum illi honoris, tantum dederit potestatis, ut dominetur in mundo, et homo agnosceret Deum tantorum beneficiorum auctorem, qui et ipsum fecit mundum propter ipsum, eique cultum et honorem debitum redderet. Hic Plato aberravit; hic perdidit quam primum arripuerat, veritatem, cum de cultu ejus Dei, quem conditorem rerum ac parentem fatebatur, obticuit, nec intellexit hominem Deo pietatis vinculis esse religatum, unde ipsa religio nominatur, et hoc esse solum, propter quod animae immortales fiant. Sensit tamen aeternas esse: sed non per gradus ad eam sententiam descendit. Amputatis enim mediis, incidit potius in veritatem, [Col. 1086B] quasi per abruptum aliquod praecipitium; nec ulterius progressus est, quoniam casu, non ratione, verum invenerat. Colendus est igitur Deus, ut per religionem, quae eadem justitia est, accipiat homo a Deo immortalitatem, nec est ullum aliud praemium piae mentis: quae si est invisibilis, non potest ab invisibili Deo, nisi invisibili mercede donari.
Plurimis vero argumentis colligi potest aeternas esse animas. Plato ait, quod per seipsum semper movetur, neque principium motus habet, etiam finem non habere: animum autem hominis per se [Col. 1086C] semper moveri, qui quia sit ad cogitandum mobilis, ad inveniendum solers, ad percipiendum facilis, ad discendum capax, et quia praeterita teneat, praesentia comprehendat, futura prospiciat, multarumque rerum et artium scientiam complectatur immortalem esse; siquidem nihil habeat in se terreni ponderis labe concretum. Praeterea ex [Col. 1087A] virtute ac [Col. 1087A] [Col. 1087C] [Variorum Notae to columns 1087-1088] Ac. An, pro ac, habent ed. ms.; Reg. aut. Omnibus est communis. Ita Taur., Bonon. At Reg. et ed., omnis communis. Et. Nec in ed. nec in ms. Taurin extat.— Pro justitia. Restituo et, inquit Heumannus, e codice Taurinensi. At in Taurinensi ET quoque desideratur, addiderat [Col. 1087D] ex ingenio Pfaffius; proscribit Davisius, ob non infrequens asyndeton. BUN . Etiam. Ms. Taurin. at ms. Reg. et ed., autem. Quia terrena, etc. In ed., quia terrena prospiciunt, homo. Bonon., terrena prostrata jacent. Sic supra, lib. VII, cap. 9: Quas pronis corporibus abjectas, in terramque prostratas. Non. In editis, an. Immortalem. Recte. Vide praecedentia. Sed mss. Bonon. et Reg. habent immortalitatem. Qui cum Deo, etc. Heuman. ita legit cui cum Deo et vultus et mens communis est.—Qui cum Deo, et vultu et mente communis. Sic omnes libri. Heumannus corrigit: cui cum Deo, et vultus, et mens communis est; quam emendationem melius, quam ex Opif. cap. 8, confirmare potuisset ex lib. VII, cap. 5, quod vultus cum suo parente communis sit. BUN . Habet. Sed Taurin. ms., habeat. Id. Deest in ms. Taurin. Videtur. At ms. Reg. et ed. videatur. Mortalium. Deest in ms. Taur. A quo, etc. Ms. Reg. et ed., a quo ei tribuatur. Interitum. At in editis est, et interitum. Rerum. Non est in ms. Taurin. Tempus. Ita Taurin., Bon., ed. Is. In ms. Reg. et in ed., tempore. Praedicta. In Taurin. ms., praedicata. Sint. Deest in ms. Conclusione. Sic lego cum veter. Mss. Taur., Bon., [Col. 1088D] At Reg. et ed., consummatione. Nobis minus. Taurin. ms., novissimus. Ipsum. Deest in editis. Instructior. Sic habent mss. Bon., Reg. et ed. At Taurin., instructus. Tunc. Sed tum, in ed. et ms. Reg. legitur. Tolletur. Taurin. ms., Tollatur. Haec a prophetis, sed ut vatibus. At in editis a prophetis et a vatibus.—Haec autem a prophetis. Caute, quae sequuntur, sunt legenda. Vaticiniis enim fabulae et somnia sunt admixta. CELLAR . Male. At Taurin. ms. manu. Ex libro VII Divin. Instit. cap. 15, hic reposuimus male; sic enim habet: Nihil quisquam tunc habebit, nisi aut male quaesitum, aut defensum manu. Et. Deest in editis. Tractabunt. Taur. ms., tractabit. Vastitas. Ita mss. Taur., Bonon., ed. Is. At ms. Reg. et caeteri editi, vastatio.
Sed quid argumentis colligimus aeternas esse animas, cum habeamus testimonia divina? Id enim sacrae litterae ac voces prophetarum docent. Quod si cui parum videtur, legat carmina Sibyllarum, Apollinis quoque Milesii responsa consideret; ut [Col. 1087C] intelligat delirasse Democritum, et Epicurum, et Dicaearchum, qui soli omnium mortalium, quod est evidens, negaverunt. Confirmata immortalitate, superest docere, a quo, et quibus, et quomodo, et quando tribuatur? Cum certa et constituta divinitus tempora compleri coeperint, interitum et consummationem [Col. 1088A] rerum fieri necesse est, ut innovetur a Deo mundus. Id vero tempus in proximo est, quantum de numero annorum, deque signis, quae praedicta sunt a prophetis, colligi potest. Sed cum sint innumerabilia, quae de fine saeculi, et conclusione temporum dicta sunt, ea ipsa quae dicuntur, nuda ponenda sunt, quoniam ut testimoniis utamur immensum est. Si quis illa desiderat, aut nobis minus credit, adeat ad ipsum sacrarium coelestium litterarum, quarum fide instructior errasse philosophos sentiat, qui aut aeternum esse hunc mundum, aut infinita esse annorum millia putaverunt, ex quo fuerit instructus. Nondum enim sex millia completa sunt, quo numero consummato, tunc demum malum omne tolletur, ut regnet sola justitia. Quod quatenus [Col. 1088B] eventurum sit, paucis explicabo.
Haec a prophetis, sed ut vatibus, futura dicuntur. Cum coeperit mundo finis ultimus propinquare, malitia invalescet, omnia vitiorum et fraudum genera crebrescent, justitia interibit; fides, pax, misericordia, pudor, veritas non erit; vis et audacia praevalebit; nemo quidquam habebit, nisi male partum, manuque defensum. Si qui erunt boni, praedae ac ludibrio habebuntur. Nemo pietatem parentibus exhibebit, nemo infantis aut senis miserebitur; avaritia et libido universa corrumpet. Erunt caedes et sanguinis [Col. 1088C] effusiones. Erunt bella, non modo externa et finitima, verum etiam intestina. Civitates inter se belligerabunt: omnis sexus et omnis aetas arma tractabunt. Non imperii dignitas conservabitur, non militiae disciplina: sed more latrocinii depraedatio et vastitas fiet. Regnum multiplicabitur, et decem viri occupabunt [Col. 1089A] orbem, et partientur, et vorabunt; [Col. 1089A] [Col. 1089B] [Variorum Notae to columns 1089-1090] Vorabunt. Taur. ms., devorabunt. Alius. Non est in editis. Ex eo numero, Deest in ed.— Ex eo numero. Non sunt in ms. Bonon., imo nec in Taurin, ut Pfaffii notae emendatae nunc docent: unde Davisius et Heumannus corrigendi; adsunt vero in editis, et lib. VII Institut. cap. 16. BUN . Asiam. Ms. Taur., aliam, male; ad quid enim referetur aliam? Et. Non est in ed. In potestatem suam. Ed. in potestate sua. Adscitis. Ms. Reg. ascisis. Ed. abscissis vorabit omnem. Ms. Reg. etiam, vorabit. Quo nemini libeat vivere. Desunt haec in ms. Taurin. Ut vivos. Sic ms. Taurin et Bon. in Reg. et editis legitur ut omnes vivos. Sed vox omnes prorsus est inutilis. Modo ferro, modo igni. Legitur autem, modo ferro et igni apud Buneman., qui hujus variantis sic rationem reddit.— Modo ferro et igni. Pfaffius et Davisius, modo ferro, modo igni. At quia noster aliique ea non solent disjungere, et hic omnes priores editi, etiam [Col. 1089D] Thomas. et Isaeus exhibent, modo ferro et igni, illam copulam et, pro modo, revocavi cum Heumanno. BUN . Frigoribus. In ed., rigoribus. Amaritudine. At in ms. Taurin., Amaritudinem. Potum. Taurin. ms., potu. Accedent etiam, etc. Sed in Reg. et ed., accident prodigia hominibus ad timorem. Perpetuo squalore fuscabitur. At Buneman. habet, pallore fuscabitur, et notam sequentem exhibet.—Pro minus nota notiorem vocem subdiderant priores editi omnes: perpetuo squalore fuscabitur. Commode Davisius affert ex Plinii lib. II Hist. nat. c. 80: Fiunt prodigiosi et longiores solis defectus . . . . totius pene anni pallore continuo. BUN . Luna, etc. At ita ed., lunam color sanguinis obumbrabit. Reparabit. At Taurin. ms., reparavit. Confusis. In mss., confusi. Venerit. Sic mss. Bon., Reg. et ed.; at Taurin. [Col. 1090B] ms. habet evenerint. —Buneman. quoque ex illo ms. et ex Davisio evenerint posuit. Unde illam notam exhibet.—Editi ante male, venerit; non enim ad mundi senectutem, sed mala verbum pertinet: unde optime Davisius observavit, haec referre verba Hermenetis, producta a Lactantio lib. VII, cap. 18: ἐπάν δὴ ταῦτα γένηται, etc. Quo. In Taurin., ms., quod. Prioris. In Taurin. ms., priorib. Et. Addidi ex Bonon. et Reg. Erunt lacrymae. Editi habent, nonnisi etiam lacrymae; Bon. et Taur., erunt. Ad Deum. Ita Taurin. et Bonon. At Reg. et ed., ad eum. Formidine, etc. Sed ms. Reg. et edit., ad formidinem, aut somnus ad quietem. In Bonon. et Reg. est ad quietem; in Taur., requiem. Metum. Taurin. ms. tecum, sed in aliis mss. et in edit. est metus aut metum. Certe ad raritatem. Deest in edit. Sed sumpsimus ex ms. Taurin. Et. Deest in edit. Dicatos. Sic. mss. Taur., Bonon. Sed deditos est in ed. Christum. Ed. Deum pro Christum habent: post Christum addunt editi quum sit Antichristus. Ut credi ea possint. Buneman habet, ut credi ei possit. A coelo. In ed. de coelo. Desistat. In ms. Taurin. et utraque Ven. 1478, 93, 97, Paris. 1513, resistat, id est consistat, subsistat. Saepe ita Cicero, Terentius, Seneca, alii. Ex Parrhasio desistat, omnes editiones, etiam Pfaffii invasit: at Davisius et Heumannus, resistat. Recte. BUN . Suo. Non extat in editis. Illiciet. In ed., alliciet. Verbo illicere passim utitur Lactantius. Vecors. Ita mss. Taur., Bon. et ed. Is. Caeteri edit., protervia. Et exaudiet eos. Sic mss., Taurin. Bonon., ed. Is., Crat. Caeteri ed., et audiet eos Deus, et immittet.
Tunc erit tempus infandum et execrabile, quo nemini libeat vivere. Denique in eum statum res cadet, ut vivos lamentatio, mortuos gratulatio sequatur. Civitates et oppida interibunt, modo ferro, modo igni, modo terrae motibus crebris, modo aquarum inundatione, modo pestilentia et fame. Terra nihil feret, aut frigoribus nimiis, aut caloribus sterilis. Aqua omnis partim mutabitur in cruorem, partim [Col. 1089B] amaritudine vitiabitur; ut nihil sit nec ad cibos utile, nec ad potum salubre. His malis accedent etiam prodigia de coelo, ne quid desit hominibus ad timorem. Cometae crebro apparebunt. Sol perpetuo squalore fuscabitur. Luna sanguine inficietur, nec amissae lucis damna reparabit. Stellae omnes decident; nec temporibus sua ratio constabit, hyeme atque aestate confusis. Tunc et annus, et mensis, et dies breviabitur. Et hanc esse mundi senectutem ac defectionem Trismegistus elocutus est. Quae cum venerit, [Col. 1090A] adesse tempus sciendum est, quo Deus ad commutandum saeculum revertatur.
Inter haec autem mala surget rex impius, non modo generi hominum, sed etiam Deo inimicus. Hic reliquias illius prioris tyranni conteret, cruciabit, vexabit, interimet. Et tunc erunt lacrymae juges, luctus et gemitus perpetes, et ad Deum cassae preces: nulla requies a formidine, nec somnus ad quietem. Dies cladem, nox metum semper augebit. Sic orbis terrarum pene ad solitudinem, certe ad raritatem hominum redigetur. Tunc et impius justos homines ac dicatos Deo persequetur, et se coli jubebit ut Deum. Se enim dicet esse Christum cujus erit adversarius. Ut credi ea possint, accipiet potestatem mirabilia faciendi: ut ignis descendat a coelo; ut sol desistat a [Col. 1090B] cursu suo; ut imago, quam posuerit, loquatur. Quibus prodigiis illiciet multos, ut adorent eum, signumque ejus in manu aut fronte suscipiant. Et qui non adoraverit, signumque susceperit, exquisitis cruciatibus morietur. Ita fere duas partes exterminabit, tertia in desertas solitudines fugiet. Sed ille vecors, ira implacabili furens, adducet exercitum, et obsidebit montem, quo justi confugerint. Qui cum se viderint circumsessos, implorabunt auxilium Dei voce magna, et exaudiet eos, et mittet eis liberatorem.
Tunc coelum in tempestate [Col. 1091A] [Col. 1091C] [Variorum Notae to columns 1091-1092] In tempestate. Ms. Reg. et ed., intempesta nocte. Anteibit. Ita mss. Taur., Bon. At Reg. et ed., antecedet. Vis inaestimabilis. Ed., virtus. Inaestimabilis autem, pro innumerabilis, vox Lactantio peculiaris. Vid. not. ad cap. 33 libri de Mortib. Persecut. Omnibus. Non extat in ed.— Cum caeteris omnibus. Vulgg., cum caeteris tyrannis: Bonon., Cum omnibus tyrannis. Utramque lectionem conjunxit Taur., et merito quidem. BUN . Tradetur. In ms. Taurin., traditur. Igneis. Deest in ms. Taurin. Et ut vexata, etc. Hic sequor ms. Bon. et 6 ed. Ut pro et, extat in editis caeteris.— Vexata tot saeculis. Edd. ante Thomasium, in his Tornaesianae, neglexerunt [Col. 1091D] voculam tot, quae merito a Thomasio et seqq. est addita; nam lib. VII, cap. 19: requiescet orbis, qui per tot saecula . . . . . . pertulit servitutem. BUN . Parta. In Taur. ms., parata. Servitium. Ita ms. Taur.; at Sueton. ed., servitutem. Vide cap. 21 lib. de Mortibus Persecutorum. Iis. At in ms. Reg. et ed., his. De falso regno Christi millenario, vide not. ad lib. VII Divin. Instit., c. 14 et 24. Hoc. Deest in edit. Et. Deest in ms. Taurin. Ministrabit. Ita Taurin., Bonon. At ms. Reg. et ed., dabit. Resoluto. Id est, denuo soluto. Lib. VII, cap. 26: Solvetur denuo, et custodia emissus exibit. BUN . Adversus gentes. Sed ms. et ed., delendamque sanctorum gentem. Concutiet. Fiet. Ms. Reg. et ed., fient. Scindentur montes. At in ms. Reg. et ed., scindent [Col. 1092C] se montes, et subsident in latitudine vallis profundae. In eam. Ms. Reg. et ed., ea. Polyandrium. Πολυάνδριον. Habebant pagani xenotaphia, in quibus peregrinos sepeliebant, quae polyandria etiam aliter appellabant, quod essent omnibus communia. SUIDAS .—Quod alii vocant coemeterium, monumentum, dicitur etiam Polyandrium, a duabus vocibus graecis, πολὺς et ἀνὴρ, quod multi homines, πολλοὶ ἀνδρες, eo ferantur. Figuras. Ms. Reg. et ed. figuram. Immortalitatis. Ms. Taurin., immortali. In sempiternum. Post verba haec, ms. Taurin. addit: Et hoc erit regnum Dei, quod finem non habebit. Et sapit glossema; nec legitur in libri septimi Divin. Instit. cap. 26. Tunc etiam impii resurgent, non ad vitam, sed ad poenam. In ms. Bonon. est etiam, in Reg. em, in Taur. et, in editis est enim pro etiam. Haec Lactantius melius quam supra, lib. VII, cap. 20, ubi contrarium docuit. Eos quoque. Editi, eosque. Damnati et aeternis. At in editis, damnet aeternisque. Supplicia. Non extat in editis. Haec omnia vera, etc. Sed in ms. Reg. et ed. Haec omnia vera; omnium consona administratione praedicta, Legitur consona in omnibus editis et mss. praeter Taur., in quo est consonanti, in eodem et in Bonon., adnunciatione. Hystaspes. Sic Taur. et Bon. mss. Cecinerint. Ita Taurin., Bonon. At edit. concinuerint. Quin spes. Sic Bon., Taur. Sed ed., curae spes omnes vitae.
Peractis vero mille annis, ac resoluto daemonum principe, rebellabunt gentes adversus justos, et veniet innumerabilis multitudo ad expugnandam sanctorum civitatem. Tunc fiet ultimum judicium Dei adversus gentes. Concutiet enim a fundamentis suis terram, et corruent civitates, et pluet super impios ignem cum sulphure et grandine, et ardebunt, et se invicem trucidabunt. Justi vero sub terra paulisper latebunt, donec perditio gentium fiat, et exibunt post diem tertium, et videbunt campos cadaveribus opertos. Tunc fiet terrae motus, et scindentur montes, et subsident valles in altitudinem profundam, et congerentur in eam corpora mortuorum, et vocabitur nomen [Col. 1092B] ejus Πολυάνδριον. Post haec renovabit Deus mundum, et transformabit justos in figuras angelorum, ut immortalitatis veste donati, serviant Deo in sempiternum. Tunc etiam impii resurgent, non ad vitam, sed ad poenam. Eos quoque, secunda resurrectione facta, Deus excitabit, ut ad perpetua tormenta damnati, et aeternis ignibus traditi, merita pro sceleribus suis supplicia persolvant.
Quare cum haec omnia vera et certa sint, prophetarum omnium consona annuntiatione praedicta, cum eadem Trismegistus, eadem Hystaspes, eadem sibyllae [Col. 1092C] cecinerint, dubitari non potest quin spes omnis vitae [Col. 1093A] ac salutis in sola Dei religione sit posita. [Col. 1093A] [Col. 1093A] [Variorum Notae to columns 1093-1094] Sit posita. Ita Taur. Reg., ed. Is. Caet. ed., sint posita. Ms. Bon., sint positae. Christum. Non est in ed. Atque missurus est. Sic Bon., Reg. At multi ed. ista non habent, sed, nisi summum Deum per eum, qui missus est, cognoverit. Legemque. Ms. Reg. et ed., legesque . . Honoremur. Ita ms., sed editi, oneremur. Veniamus. Ms. Taurin., fugiamus, quod mox praecessit. Formet. Ita ms. Bon. In Taurin. est, reformet; in [Col. 1094B] ed., firmet. Praeparet ad agonem. Deest in ms. Taurin. Divellatur. Ms. Taurin., depellatur. Agnoscat. Sic mss. Taur. et Bon., et ed. Is. Alii ed., cognoscat. Immortalitatis. Ms. Bon., immortalis. Mendose.
Syllabus rerum
- [Col. 1093A] Elenchus operum quae in hoc volumine continentur. 9.
- Notitiae biographicae necnon et bibliographicae de sanctis pontificibus Romanis, Marcellino, Marcello, Eusebio, Melchiade, et de Rheticio Aeduensi episcopo. 10
- § primus.—Quando et quamdiu sederit. Ibid.
- § II.—De antiqua fabula qua Marcellinum idolis thus obtulisse vulgatum est. Ibid.
- § III.— Vulgatae synodi Suessanae seu Sinuessanae de Marcellino papa gesta. 11
- I.—Urbani et Marcellini altercatio. Ibid.
- II.—De thurificatione Marcellini. 12
- III.—De synodo in qua Marcellinus thurificasse se negat. 13
- IV.—Damnantur Urbanus, Castorius ac socii. 14
- V.—Presbyteri Romani damnationem Castorii et sociorum ratam habent. Marcellini causam discutiunt alii quinquaginta episcopi. 15
- VI.—Suo eum judicio permittunt, et quinque clericorum damnationem approbant. 16
- VII.—Marcellinum thurificasse probatur. Superinducuntur quatuor et quadraginta novi testes. Ipse se damnat Marcellinus. Ibid.
- § I.—Quando et quamdiu sederit. 19
- § II.—De Constantia Marcelli in servanda poenitentiae disciplina 21
- De sancto Marcello martyre Damasi papae carmen, Ibid.
- § III.—De decreto quod Marcello adscribitur, ubi de usu quo pueros monasteriis parentes offerebant, disseritur. 22
- § I.—Quando et quamdiu sederit. 25
- § II.—In quo vulgatum de S. Eusebio carmen explicatur. 27
- § III.—De epistolis ac decretis Eusebio papae adscriptis. Ibid.
- § I.—Quando et quamdiu sederit. 29
- § II.—De litteris Maxentii imperatoris ac praefecti praetorio Melchiadi datis, quibus illi ecclesiis quae fuerant ablatae, restitui jubebant. 30
- § III.—Donatistarum causa Melchiadis cognitioni a Constantino imperatore demandatur. 32
- § IV.—Melchiadis sententia de Caeciliani causa. 33
- § V.—Melchiadis judicium Donatistae antiqui respuunt, eumque postmodum traditionis librorum recentiores falso accusant. 38
- § VI.—De decretis Melchiadi papae attributis. 40
- [Col. 1094B] Rhetecii episcopi Aeduensis dictum de Baptismo. 46
- Anonymi carmen de Laudibus Domini. Ibid.
- Celsi in altercationem Jasonis et Papisci praefatio de Judaica incredulitate, ad Vigilium episcopum. 49
- Praefatio Nicolai Lenglet Dufresnoy in Lactantium. 58
- Lactantii Vita. 75
- Insignium virorum testimonia de L. Caecilio Firmiano Lactantio. 78
- Synthesis doctrinae Lactantii. 81-82 et seq.
- Annotationes censoriae in quaedam Lactantii errata. 87-88.
- Propositiones quae in Lactantio reperiuntur ad fidem pertinentes a catholicis caute legendae. 91-94
- Elenchus manuscriptorum codicum Lactantii. Ibid.
- Manuscripti codices. 94-100
- Notitia manuscriptorum codicum Lucii Caecilii Firmiani Lactantii, qui asservantur Romae, in apostolica bibliotheca Vaticana. 102-104
- LIBER PRIMUS.— De falsa religione. 110
- Analysis hujus libri. Ibid.
- Praefatio.—Quanti sit et fuerit semper cognitio veritatis. 112
- Caput primum.—De religione et sapientia. 115
- Cap. II.—Quod providentia sit in rebus humanis. 120
- Cap. III.—Uniusne potestate Dei mundus regatur, an multorum. 122
- Cap. IV.—Quod unus vere sit Deus a prophetis etiam praenuntiatus. 127
- Cap. V.—De testimoniis poetarum et philosophorum. 129
- Cap. VI.—De Divinis testimoniis et de Sibyllis et earum carminibus. 138
- Cap. VII.—De testimoniis Apollinis et deorum. 148
- Cap. VIII.—Quod Deus sine corpore sit, nec sexu ad procreandum egeat. 153
- Cap. IX.—De Hercule, et ejus vita et morte. 156
- Cap. X.—De Aesculapii, Apollinis, Neptuni, Martis, Castoris et Pollucis, Mercurii atque Liberi vita et gestis. 160
- Cap. XI.—De Jovis ortu, vita, regno, nomine et morte, et de Saturno et Urano. 165
- Cap. XII.—Quod Stoici figmenta poetarum ad philosophicam transferunt rationem. 184
- Cap. XIII.—Quam vanae sint et inanes Stoicorum interpretationes de diis; et ibi de Jovis ortu, Saturno et ope. 186
- Cap. XIV.—Quid de diis Euhemeri et Ennii doceat sacra historia. 190
- Cap. XV.—Quomodo cum fuerint illi homines, dii fuerint nominati. 192
- Cap. XVI.—Qua ratione dii esse non possint, quos sexus [Col. 1095] differentia discernit, et quod in naturam Dei non cadit officium generandi. 201
- Cap. XVII.—De Stoicorum eadem sententia, et ibi de deorum aerumnis et turpitudinibus. 204
- Cap. XVIII.—De deorum consecratione propter collata in homines beneficia. 209
- Cap. XIX.—Quod Deum verum simul cum diis vanis nemo possit colere. 215
- Cap. XX.—De diis Romanorum et eorum sacris. 216
- Cap. XXI.—De diis Barbarorum quibusdam propriis, et eorum sacris, ac itidem de Romanis. 230
- Cap. XXII.—Quid auctor praedictarum vanitatum in Italia apud Romanos fuerit, et quis apud alias gentes. 242
- Cap. XXIII.—De vanarum superstitionum aetatibus, et quibus coeperint temporibus. 250
- LIBER SECUNDUS.— De origine erroris. 252
- Hujus libri analysis. Ibid.
- Caput primum.—Quod rationis oblivio faciat homines ignorantes veri Dei, qui colitur in adversis et in prosperis contemnitur. 253
- Cap. II.—Quae fuerit prima causa fingendi simulacra: de vera Dei imagine, et ejus vero cultu. 258
- Cap. III.—Quod Cicero aliique doctiores peccaverunt, non avertendo populos ab errore. 265
- Cap. IV.—De simulacris ornamentisque templorum, et eorum contemptu etiam ab ipsis gentilibus. 268
- Cap. V.—Quod solus omnium creator Deus est colendus, non vero elementa, nec corpora coelestia: refelliturque Stoicorum sententia qui stellas et astra deos putant. 276.
- Cap. VI.—Quod nec mundus totus, nec elementa sint Deus, nec animata. 281
- Cap. VII.—De Deo et religionibus insipientium; de avaritia et majorum auctoritate. 284
- Cap. VIII.—De rationis usu in religione; deque somniis, auguriis, oraculis talibusque portentis. 287
- Cap. IX.—De diabolo, mundo, Deo, providentia, homine et ejus sapientia. 293
- Cap. X.—De mundo ejusque partibus, elementis et tempestatibus. 306
- Cap. XI.—De animantibus, homine, Prometheo, Deucalione, Parcis. 311
- Cap. XII.—Quod animalia non sponte nata sint, sed dispositione divina, cujus fecisset nos conscios Deus, si scire expediret. 316
- Cap. XIII.—Quare duo sexus in homine; quid sit mors ejus prima, quid secunda; et de primorum parentum culpa et poena. 319.
- Cap. XIV.—De Noe vini inventore; qui primi scientiam astrorum habuerint, ac de ortu falsarum religionum. 326
- Cap. XV.—De inquinatione angelorum, et duobus generibus daemonum. 330
- Cap. XVI.—Daemones nihil posse in eos qui in fide solidati sunt. 334
- Cap. XVII.—Astrologiam, aruspicinam et similes artes esse daemonum inventa. 336
- Cap. XVIII.—De Dei patientia et ultione, daemonum cultu et falsis religionibus. 341
- Cap. XIX.—De simulacrorum et terrenarum rerum cultu. 344
- Cap. XX.—De philosophis, deque veritate. 345
- LIBER TERTIUS.— De falsa sapientia. 346
- Analysis hujus libri. Ibid.
- Caput primum.—Veritatis collatio cum eloquentia; cur eam non sunt assecuti philosophi; de stylo simplici Scripturarum. 347
- Cap. II.—De philosophia, et quam inanis fuerit ejus in exponenda veritate occupatio. 351
- Cap. III.—Philosophia quibus rebus constet; et quis fuerit academicae sectae auctor primarius. 354
- Cap. IV.—Scientiam a Socrate, opinationem a Zenone esse sublatam. 357
- Cap. V.—Multarum rerum scientiam esse necessariam. 359
- Cap. VI.—De sapientia, et Academicis et Physicis. 360
- Cap. VII.—De philosophia ethica et summo bono. 362
- Cap. VIII.—De summo bono et animi corporisque voluptatibus et virtute. 365
- Cap. IX.—De summo bono, et de cultu veri Dei, atque Anaxagorae refutatio. 371
- Cap. X.—Proprium hominis est Deum cognoscere et colere. 374
- Cap. XI.—De religione, sapientia, ac summo bono. 376
- Cap. XII.—De duplici pugna corporis et animae; atque de appetenda virtute propter vitam aeternam. 378
- Cap. XIII.—De animae immortalitate, deque sapientia, [Col. 1096] philosophia et eloquentia. 383
- Cap. XIV.—Quod Lucretius et alii erraverunt, ac ipse Cicero in statuenda sapientiae origine. 386
- Cap. XV.—Senecae error in philosophia: et quomodo philosophorum oratio cum eorum vita pugnet. 390
- Cap. XVI.—Quod recte docentes philosophi male vivant, teste Cicerone; unde non tam philosophiae, quam sapientiae studendum est. 395
- Cap. XVII.—A philosophia ad philosophos transit, initio ab Epicuro sumpto; et quomodo Leucippum et Democritum habuerit auctores erroris. 398
- Cap. XVIII.—Pythagorici et Stoici, animarum immortalitatem statuentes, voluntariam mortem inaniter persuadent. 405
- Cap. XIX.—Cicero et alii sapientissimi animarum immortalitatem, sed infideliter docent, et quod bona vel mala mors ex anteacta vita sit ponderanda. 410
- Cap. XX.—Socrates aliis prudentior fuit in philosophia, quamvis in multis desipuerit. 414
- Cap. XXI.—De Platonis doctrina, quae respublicas destrueret. 417
- Cap. XXII.—De Platonis praeceptis, iisdemque reprehensis. 419
- Cap. XXIII.—De erroribus quorumdam philosophorum, deque sole et luna. 421
- Cap. XXIV.—De antipodibus, de coelo ac sideribus. 425
- Cap. XXV.—De addiscenda philosophia; et quanta ad ejus studium sint necessaria. 428
- Cap. XXVI.—Sapientiam sola doctrina coelestis largitur; et quam sit efficax lex Dei. 431
- Cap. XXVII.—Quam parum philosophorum praecepta conferant ad veram sapientiam, quam in sola religione invenies. 433
- Cap. XXVIII.—De vera religione, deque natura; fortuna num sit dea, et de philosophia. 436
- Cap. XXIX.—De fortuna iterum et virtute. 440
- Cap. XXX.—Epilogus ante dictorum; et qua ratione sit transeundum a vanitate philosophorum ad sapientiam veram et veri Dei cognitionem, in quo solo virtus est et beatitudo. 444
- LIBER QUARTUS.— De vera sapientia et religione. 445-446
- Analysis hujus libri. Ibid.
- Caput primum.—De priore hominum religione, et quomodo error transfusus sit in omnem aetatem, ac de septem Graeciae sapientibus. 447
- Cap. II.—Ubi quaerenda sit sapientia; quare Pythagoras et Plato non accesserunt ad Judaeos. 451
- Cap. III.—Sapientia et religio divelli non possunt; necessarium est ut naturae Dominus sit uniuscujusque pater. 453
- Cap. IV.—De sapientia itidem et religione, atque de jure patris et domini. 456
- Cap. V.—Oracula prophetarum sunt inspicienda; et de temporibus eorum, atque judicum et regum. 558
- Cap. VI.—Deus omnipotentem genuit filium; atque de eo testimonia Sibyllarum et Trismegisti. 461
- Cap. VII.—De nomine filii; atque unde Jesus et Christus appellatur. 463
- Cap. VIII.—De ortu Jesu in spiritu et in carne; de spiritibus et testimoniis prophetarum. 465
- Cap. IX.—De verbo Dei. 469
- Cap. X.—De Jesu adventu; de Judaeorum casibus ac eorum regimine usque ad passionem Dominicam. Ibid.
- Cap. XI.—De causa incarnationis Christi. 478
- Cap. XII.—De Jesu ortu ex Virgine, de ejus vita, morte, et resurrectione; atque de iis rebus testimonia prophetarum. Ibid.
- Cap. XIII.—De Jesu Deo et homine; atque de eo prophetarum testimonia. 482
- Cap. XIV.—De Jesu sacerdotio a prophetis praedicto. 487
- Cap. XV.—De Jesu vita et miraculis; atque de iis testimonia. 490
- Cap. XVI.—De Jesu Christi passione; quod fuerit praedicta. 495
- Cap. XVII.—De Judaeorum religionibus, ac eorum odio in Jesum. 499
- Cap. XVIII.—De passione dominica, et quod ea praenuntiata fuerit. 502
- Cap. XIX.—De Jesu morte, sepultura et resurrectione; atque de iis rebus praedicta. 510
- Cap. XX.—De Jesu in Galilaeam post resurrectionem profectione, atque de utroque Testamento, Vetere et Novo. 514
- Cap. XXI.—De Jesu ascensione, eaque praedicta; et de discipulorum praedicatione et gestis. 516
- Cap. XXII.—Argumenta infidelium contra Jesu incarnationem. [Col. 1097] 517
- Cap. XXIII.—De praecipiendo et agendo. 519
- Cap. XXIV.—Eversio argumentorum supra objectorum. 520
- Cap. XXV.—De Jesu adventu in carne et spiritu, ut Deum inter et hominem mediator esset. 524
- Cap. XXVI.—De cruce Jesu et caeteris tormentis, et de agni legalis figura. 525
- Cap. XXVII.—De mirandis per crucis virtutem effectis, ac de daemonibus. 531
- Cap. XXVIII.—De spe et vera religione, atque de superstitione. 535
- Cap. XXIX.—De religione christiana, et de Jesu cum Patre conjunctione. 538
- Cap. XXX.—De haeresibus et superstitionibus vitandis, et quae sit sola et vera Ecclesia catholica. 540
- LIBER QUINTUS.— De justitia. 543-544
- Analysis hujus libri. Ibid.
- Caput primum.—De non damnandis reis, inaudita causa; unde Litteras sacras contempserint philosophi; de primis assertoribus religionis christianae. 546
- Cap. II.—Quantum a temerariis hominibus impugnata fuit veritas christiana. 552
- Cap. III.—De veritate christianae doctrinae, et adversariorum vanitate; atque Christum non fuisse magum. 556
- Cap. IV.—Cur istud opus editum sit; atque iterum de Tertulliano et Cypriano. 562
- Cap. V.—Quae sub Saturno erat vera justitia, hanc Jupiter fugavit. 564
- Cap. VI.—Explosa justitia, cupiditas, iniquae leges, audacia, avaritia, ambitio, superbia, impietas, aliaque regnarunt vitia. 567
- Cap. VII.—De Jesu adventu et fructu; atque de ejus saeculi virtutibus et vitiis. 570
- Cap. VIII.—De justitia omnibus nota ac non suscepta; de vero Dei templo, atque de ejus cultu, ut cuncta conterantur vitia. 572
- Cap. IX.—De sceleribus impiorum, et Christianorum cruciatibus. 575
- Cap. X.—De falsa pietate, et de falsa et vera religione. 580
- Cap. XI.—De crudelitate gentilium in christianos. 584
- Cap. XII.—De vera virtute; atque de existimatione boni aut mali civis. 587
- Cap. XIII.—De Christianorum incrementis et suppliciis. 589
- Cap. XIV.—De Christianorum fortitudine. 593
- Cap. XV.—De stultitia, sapientia, pietate, aequitate et justitia. 595
- Cap. XVI.—De officiis viri justi, et aequitate Christianorum. 599
- Cap. XVII.—De Christianorum aequitate, sapientia et stultitia. 602
- Cap. XVIII.—De justitia, sapientia et stultitia. 604
- Cap. XIX.—De virtute et Christianorum cruciatibus; ac de jure patris et domini. 609
- Cap. XX.—De vanitate et sceleribus impiarum religionum, et Christianorum cruciatibus. 611
- Cap. XXI.—De cultu deorum, et Dei veri; atque de bestiis quas coluerunt Aegyptii. 618
- Cap. XXII.—De furore daemonum in Christianos, et errore infidelium. 623
- Cap. XXIII.—De justitia et patientia Christianorum. 625
- Cap. XXIV.—De ultione divina in Christianorum tortores. 630
- LIBER SEXTUS.— De vero cultu. 629-634
- Analysis hujus libri. Ibid.
- Caput primum.—De Dei veri cultu et innocentia, atque de cultu falsorum deorum. 634
- Cap. II.—De falsorum deorum et veri Dei cultu. 637
- Cap. III.—De viis et de vitiis et virtutibus; ac de coeli praemiis et infernorum poenis. 641
- Cap. IV.—De viis vitae, de voluptatibus, necnon de incommodis Christianorum. 644
- Cap. V.—De vera virtute et eadem falsa; ac de scientia. 649
- Cap. VI.—De summo bono et virtute; deque scientia ac justitia. 652
- Cap. VII.—De via erroris ac veritatis; quod ea simplex sit, angusta et ardua, atque Deum habeat ducem. 657
- Cap. VIII.—De erroribus philosophorum, ac varietate legum. 659
- Cap. IX.—De lege et praecepto Dei; de misericordia atque errore philosophorum. 662
- Cap. X.—De religione erga Deum, et misericordia erga homines; atque de mundi principio. 666
- [Col. 1098] Cap. XI.—De personis in quas beneficium sit conferendum. 671
- Cap. XII.—De generibus beneficentiae et operibus misericordiae. 676
- Cap. XIII.—De poenitentia, de misericordia et peccatorum venia. 684
- Cap. XIV.—De affectibus ac de iis Stoicorum sententia, et de virtute, vitiis et misericordia. 686
- Cap. XV.—De affectibus ac de iis Peripateticorum sententia. 788
- Cap. XVI.—De affectibus ac de iis Peripateticorum eversa sententia: quis sit verus affectuum, quique eorum malus usus. 692
- Cap. XVII.—De affectibus ac eorum usu; de patientia et summo bono Christianorum. 693
- Cap. XVIII.—De quibusdam Dei mandatis et patientia. 698
- Cap. XIX.—De affectibus eorumque usu, atque de tribus furiis. 703
- Cap. XX.—De sensibus et eorum voluptatibus brutorum et hominis; atque de oculorum voluptate et spectaculis. 705
- Cap. XXI.—De aurium voluptatibus et sacris Litteris. 713
- Cap. XXII.—De saporis et odoris voluptatibus. 715
- Cap. XXIII.—de tactus voluptate et libidine, atque de matrimonio et continentia. 716
- Cap. XXIV.—De poenitentia, de venia ac praeceptis Dei. 722
- Cap. XXV.—De sacrificio et de bono Dei digno; atque de forma laudandi Deum. 728
- LIBER SEPTIMUS.— De Vita beata. 731
- Analysis hujus libri. Ibid.
- Cap. primum.—De mundo: et qui sint credituri, qui vero non, atque ibi reprehensio perfidorum. 733
- Cap. II.—De errore philosophorum, ac de divina sapientia; atque de aureo saeculo. 739
- Cap. III.—De natura et de mundo; atque reprehensio Stoicorum et Epicureorum. 740
- Cap. IV.—Quod omnia in aliquem usum creata sunt etiam quae mala videntur: quare homo in tam fragili corpore ratione fruatur. 746
- Cap. V.—De hominis creatione, atque de dispositione mundi, et de summo bono. 749
- Cap. VI.—Quare mundus et homo creati sunt; quam sit inanis cultus deorum, 757
- Cap. VII.—De philosophorum varietate, eorumque veritate. 758
- Cap. VIII.—De immortalitate animae. 761
- Cap. IX.—De aeternitate animae, atque de virtute. 764
- Cap. X.—De vitiis et virtutibus, atque de vita et morte. 767
- Cap. XI.—De temporibus postremis, atque de anima et corpore. 769
- Cap. XII.—De anima et corpore; atque de conjunctione eorum, et discessu ac reditu. 771
- Cap. XIII.—De anima ac testimonia de ejus aeternitate. 777
- Cap. XIV.—De mundi temporibus primis ac postremis. 779
- Cap. XV.—De mundi vastatione ac mutatione imperiorum. 784.
- Cap. XVI.—De mundi vastatione, ejusque prodigiis. 790
- Cap. XVII.—De falso propheta et incommodis piorum, et illius internecione. 793
- Cap. XVIII.—De mundi casibus in extremo, ac de iis praedictis a vatibus. 795
- Cap. XIX.—De adventu Christi ad judicium, et de falso propheta devicto. 796
- Cap. XX.—De Christi judicio, de Christianis atque de anima. 798
- Cap. XXI.—De cruciatibus et poenis animarum. 800
- Cap. XXII.—De errore poetarum, atque de animae reditu ab inferis. 803
- Cap. XXIII.—De resurrectione animae, atque ejus rei testimonia. 806
- Cap. XXIV.—De renovato mundo. 808
- Cap. XXV.—De postremis temporibus, ac de urbe Romana. 811
- Cap. XXVI.—De daemonis emissione, alteroque maximo judicio. 815
- Cap. XXVII.—Adhortatio et confirmatio piorum. 818
- SANCTI AUGUSTINI Fragmentum de extremo judicio. 822
- Cap. Primum.— Septem librorum analysis.
- Art. Primus.—Analysis libri primi. 823
- [Col. 1099] Art. II.—Analysis libri secundi. 829
- Art. III.—Analysis libri tertii. 833
- Art. IV.—Analysis libri quarti. 838
- Art. V.—Analysis libri quinti. 843
- Art. VI.—Analysis libri sexti. 848
- Art. VII.—Analysis libri septimi. 852
- Cap. II.— De horum librorum auctore, titulo, argumentis, numero, divisione in capita, ac quas ob rationes in lucem editi sint.
- Art. Primus.—De horum librorum auctore, titulo, quid Institutionum Divinarum nomine intelligatur, de totius operis singulorumque librorum titulis, argumentis, numero, atque in capita divisione. 858
- Art. II.—Quibus rationibus Lactantius ad hos libros conficiendos adductus sit, et utrum Minucius Felix, Tertullianus ac Cyprianus non plene suscepto defendendae christianae religionis muneri satisfecerint. 861
- Art. III.—De duobus philosophis gentilibus, quorum impiis scriptis Lactantius ad hos libros divulgandos impulsus est, et utrum ab ipso christianae religionis causa perfectius quam ab aliis, ac qua ratione defendatur. 865
- Cap. III.— De horum librorum aetate, ac variis fragmentis, quae videntur inepte iis inserta, et de erroribus Lactantio adscriptis.
- Art. Primus.—Quo tempore Lactantius hos libros scripserit, et utrum duas divulgaverit eorum editiones. 868
- Art. II.—Utrum Lactantius hos libros Constantino Magno nuncupaverit eumque una et altera oratione allocutus sit. 872
- Art. III.—De fragmentis pluribus quae spuria videntur, et Lactantii textui praepostere inserta. 876
- Art IV.—De variis erroribus Lactantio adscriptis. 882
- Notae Isaei in lib. I. 883
- Notae Isaei in lib. II. 911
- Notae Isaei in lib. III. 941
- Notae Isaei in lib. IV. 955
- Notae Isaei in lib. V. 990
- Notae Isaei in lib. VI. 994
- Notae Isaei in lib. VII. 999
- Admonitio O. F. Fritzsche in Divinarum Institutionum Epitomen. 1018
- LACTANTII EPITOME DIVINARUM INSTITUTIONUM AD PENTADIUM FRATREM. Ibid.
- Praefatio. Totius Epitomes ac Institutionum consilium et ratio Ibid.
- Caput primum.—De Divina providentia. 1019
- Cap. II.—Quod Deus sit unus nec possint esse plures. Ibid.
- Cap. III.—De Deo uno testimonia poetarum. 1021
- Cap. IV.—Quod Deus sit unus testimonia philosophorum. Ibid.
- Cap. V.—Quod unum Deum vates, id est Sibyllae praedicant. 1022
- Cap. VI. Deus, cum sit aeternus et immortalis, sexu et successione non eget. 1023
- Cap. VII.—De Herculis vita facinorosa et morte. Ibid.
- Cap. VIII.—De Aesculapio, Apolline, Marte, Castore et Polluce, atque de Mercurio et Baccho. 1024
- Cap. IX.—De Deorum turpitudinibus. Ibid.
- Cap. X.—De Jove ac ejus vita libidinosa. 1025
- Cap. XI.—Varia emblemata, quibus Jovis turpitudines velarunt poetae. Ibid.
- Cap. XII. Poetae ea quae ad deos spectant, non omnia fingunt. 1026
- Cap. XIII.—Narrantur facta Jovis ex Euhemero historico. 1027
- Cap. XIV.—Saturni et Urani gesta ex historicis desumpta. Ibid.
- Cap. XX.—De diis Romanorum propriis. 1028
- Cap. XXI.—De sacris deorum Romanorum. Ibid.
- Cap. XXII.—De sacris introductis a Fauno et Numa. 1029
- Cap. XXIII.—De diis et sacris Barbarorum. 1030.
- Cap. XXIV.—De origine sacrorum et religionum. 1031
- Cap. XXV.—De aureo saeculo; de simulacris ac Prometheo, qui primus hominem effigiavit. 1032
- [Col. 1100] Cap. XXVI. De elementorum et astrorum cultu. 1033
- Cap. XXVII—De hominis creatione, peccato et poena; ac de angelis, tum bonis, tum malis. 1034
- Cap. XXVIII.—De daemonibus ac eorum operationibus malis. 1035
- Cap. XXIX.—De Dei patientia atque providentia. 1036
- Cap. XXX.—De falsa sapientia. 1038
- Cap. XXXI.—De scientia et opinatione. 1039
- Cap. XXXII.—De philosophorum sectis ac dissensione. Ibid.
- Cap. XXXIII.—Quod summum bonum sit in vita quaerendum. 1040
- Cap. XXXIV.—Quod ad justitiam nati sint homines. 1042
- Cap. XXXV.—Quod immortalitas sit summum bonum. 1043
- Cap. XXXVI.—De philosophis, scilicet Epicuro et Pythagora. Ibid.
- Cap. XXXVII.—De Socrate ac ejus contradictione. 1045
- Cap. XXXVIII.—De Platone, cujus doctrina ad veritatem propius accedit. Ibid.
- Cap. XXXIX.—De variis philosophis ac de antipodis. 1046
- Cap. XL.—De philosophorum insipientia. 1047
- Cap. XLI.—De vera religione ac sapientia. 1048
- Cap. XLII.—De sapientia religiosa; Christi nomen nulli notum, nisi ipsi et Patri. Ibid.
- Cap. XLIII.—De Jesu Christi nomine et duplici nativitate. 1049
- Cap. XLIV.—Duplex Christi nativitas, ex prophetis probatur. 1051
- Cap. XLV.—Christi virtus et opera probantur ex Scripturis. Ibid.
- Cap. XLVI.Probatur ex prophetis passionem ac mortem Christi praenuntiatam fuisse. 1053
- Cap. XLVII.—De Jesu Christi resurrectione, apostolorum missione, Servatorisque in coelum ascensione. 1055
- Cap. XLVIII.—De Judaeorum exhaeredatione, et gentilium adoptione. Ibid:
- Cap. XLIX.—Quod Deus non est nisi unus. 1056
- Cap. L. Cur Deus humanum corpus assumpsit, ac mortem passus fuit. 1057
- Cap. LI.—De morte Christi in cruce. Ibid.
- Cap. LII.—Spes salutis hominum in veri Dei agnitione, et de odio Ethnicorum in Christianos. 1058
- Cap. LIII.—Rationes in Christianos expenduntur et refelluntur. 1059
- Cap. LIV.—De religionis libertate in adorando Deo. 1060
- Cap. LV.—Ethnici justitiam in sequendo Deo crimine impietatis infamant. 1062
- Cap. LVI.—De justitia, quae est veri Dei cultus. 1063
- Cap. LVII.—De sapientia et stultitia. 1064
- Cap. LVIII.—De vero cultu Dei et sacrificio. 1066
- Cap. LIX.—De viis vitae et primis mundi temporibus. 1067
- Cap. LX.—De justitiae officiis. 1069
- Cap. LXI.—De affectibus. 1070
- Cap. LXII.—De voluptatibus sensuum coercendis 1072
- Cap. LXIII.—Spectacula esse potentissima ad corrumpendas animas. 1074
- Cap. LXIV.—Affectus sunt domandi et a vetitis abstinendum. 1075
- Cap. LXV.—Praecepta eorum quae jubentur et de misericordia. 1077
- Cap. LXVI.—De fide in religione, et de fortitudine. 1079
- Cap. LXVII.—De poenitentia, animae immortalitate, et de providentia. 1081
- Cap. XLVIII.—De mundo, homine et Dei providentia. 1083
- Cap. XLIX.—Mundum propter hominem, et hominem propter Deum esse factum. 1085
- Cap. LXX.—Animae immortalitas confirmatur. 1086
- Cap. LXXI.—De postremis temporibus. 1088
- Cap. LXXII.—De Christo e coelo decendente ad universale judicium, et de regno millenario. 1091
- Cap. LXXIII.—Spes salutis in Dei religione et cultu. 1092
SANCTUS MARCELLINUS PAPA.
SANCTUS MARCELLUS PAPA.
SANCTUS EUSEBIUS PAPA.
SANCTUS MELCHIADES PAPA.
LACTANTII DIVINARUM INSTITUTIONUM
DISSERTATIO DE SEPTEM DIV. INSTITUT. LIBRIS, AUCTORE D. LE NOURRY.
JOSEPHI ISAEI CAESENATIS notae in septem libros Div. Institut. Lactantii.