005

[Col. 0009A] § 1. Permansisse visiones et dona prophetica a temporibus Apostolorum usque ad Cyprianum ex auctore Apocalypseos, Hermete.—§ 2. Clemente Romano et auctore Esdrae Apocryphi.—§ 3. Ignatio.—§ 4. Quadrato, Philippi filiabus, Ammia Philadelphiensi et Polycarpo.—§ 5. Justino Matyre.—§ 6. Melitone Sardensi, Alexandro Phryge, Attalo, aliisque.—§ 7. Irenaeo.—§ 8. Perpetua et Saturo. Non fuisse illos Montanistas.—§ 9. Verum non est, relictum Montanistis ab Ecclesia prophetiarum fuisse praetextum.—§ 10. Contra post imperium Commodi, eo ipso argumento refutarunt Montanistarum prophetias catholici, quod verae prophetiae donum in Ecclesia Perpetuum futurum esset; cum tamen Montanistarum illud jam fuisset extinctum.—§ 11. Ita Asterius Urbanus, Epiphanius.—§ 12, 13. Auctor Actorum Perpetuae [Col. 0009B] et Felicitatis.—§ 14. Visiones Natalis et Potamienae, deque Alexandro Hierosolymorum, Fabiano Romae constituendis Episcopis.—§ 15. Agnoscit prophetias Origenes.—§ 16. Declinatur testimonium Gregorii Nysseni de S. Gregorio Thaumaturgo.—§ 17. Visio Dionysii Alexandrini.—§ 18, 19, 20, 21. Visiones ipsius Cypriani.—§ 22. Visio alia Dionysii Alexandrini.—§ 23. Visiones palam enuntiari solitae, idque ante eventum.—§ 24. Ut fraudi, in visionum praetextu, subventum sit.—§ 25, 26, 27. De argumentis quibus probaretur visionum fides, praesertim intrinsecis. Donum cogitationum patefaciendarum.—§ 28, 29, 30. Futurorum praedicendorum. Futura, quae vires alioqui creatas non excederent, ab alio tamen, praeterquam Deo praedici, ex illius aevi principiis, [Col. 0009C] non poterant.—§ 31. Eodem redit, sive a Deo ipso immediate, si sive media aliqua creatura revelata fuerint.—§ 32. Hypotheseos hujus cum phaenomenis consensio veritatis argumentum est. —§ 33. Ex aliarum prophetiarum fide ut aliarum fidem adstruxerint.—§ 34. Verorum prophetarum omnia non fuerunt prophetica.—§ 35, 36, 37. Aliqui prophetarum errores cum vera prophetia consistunt, et quinam illi.—§ 38. Prophetiae veritas ex communionis cui se adjunxerat propheta, unitate probata est.—§ 39. Quorum prophetiae omnes fuissent obscurae, eorum fides aliter nisi ex communionis unitate [Col. 0010A] commendari non poterat.—§ 40. Visiones juvenum erant propriae.—§ 41, 42. Quid de illis sentiendum qui prophetias illas antiquorum ludibrio habuerint.

§ 1.—Non est quod hic rabbinorum, aliorumve, qui prophetia egerunt visionibusque propheticis, compilationem lector expectet. Nos ea tantum seligemus quae ab eruditis praetermissa, nondumve satis animadversa sunt, quod sciam, quae tamen ad illius de quo agimus saeculi historiam aliquid videbuntur habere momenti.

Male itaque faciunt eruditi qui quae legunt in illius saeculi auctoribus de visionibus, ea ad Montanum trahunt atque montanistas, quasi vero ab ipsis usque apostolorum temporibus visiones in Ecclesia defecerint, omnisque earum praetextus in ecclesia suspectus [Col. 0010B] fuerit atque improbatus, solisque montanistis relictus. Nihil est omnino cur ita sentiant. Potius in omni illo intervallo, ab apostolis ad Cyprianum usque, perpetuus erat visionum usus, semperque ab Ecclesia probatus. Sub primi saeculi finem scripta illa est, quam habemus Apocalypsis, sive ab apostolo, seu forte a Joanne presbytero, quae tamen omnis in visionum argumento versatur. Eodem circiter tempore Pastorem suum scripsit Hermes, sub Clemente enim scripsisse constat ex libro primo Vision., n. 2. Nec est quod moremur recentiora illa Pontificalis, carminum adversus Macionem aut quae Pii nomen feruntur epistolarum ad Justum Viennensem, fidei omnia suspectae, testimonia. Hujus opus cum tribus constet libris, primus visionum titulum prae se fert, [Col. 0010C] totusque est in eo argumento. In secundo etiam de prophetarum spirituumque verorum falsorumque distinctione agit ex professo (Mandat., 11, 12) . Quorsum illud, nisi verorum quoque prophetarum dona eousque in Ecclesia permansisse credidisset? Hunc Blondellus larvatum prophetam somniatoremque appellat, montanisticarum superstitionum gurgitem (Apolog. pro Sent. Hieronym., p. 16, 17) . Idem tamen ibidem patrum aliter sentientium elogia pro more suo coacervavit admodum honorifica, et quidem a montanisticis superstitionibus alienissimorum. Ita nihil in eo montanisticum reperire potuerunt [Col. 0011A] montanistis coaevi patres, quique illas superstitiones primi damnarunt. Judicet lector φιλαρχαῖος cui sit potius fidendum.

§ 2.—Hermeti diximus coaevum esse Clementem Romanum eumdemque donorum propheticorum patronum. Istiusmodi enim dona fuisse quibus superbiebant schismatis auctores, ex illis ejus verbis facile colligitur. Ἤτω τὶς πιστὸς, ἤτω δυνατὸς γνῶσιν ἐξειπεῖν, ἤτω σοφὸς ἐν δικαίᾳ κρισει (Clem. Al. διακρίσει, et rectius) λόγων. (Ep. I ad Corinth., § 48, et ex Asterio Urbano, lib. V, c. 17.) Non alio spectant haec nomina quam ad dona illorum temporum prophetica. Πίστις illa de qua gloriari poterant, non alia erat quam miraculorum illa quam λόγον πίστεως appellat Apostolus, quo loco dona Sp. S. λόγοι apud illum [Col. 0011B] audiunt. Γνῶσις non quaelibet erat cognitio, sed vero mysteriorum illa quam in haereticis eo nomine superbientibus ψευδώνυμον γνῶσιν idem vocat Apostolus. Eadem σοφία, quam et λόγον σοφίας nuncupat. Διάκρισις λόγων eadem est quae et διάκρισις πνευμάτων, quo sensu dona Sp. S. λόγους appellatos esse diximus. Nisi forte λόγων pro λογισμῶν intelligamus, quo etiam sensu διάκρισιν πνευμάτων de cogitationum revelatione interpretabimur. His fortasse temporibus coaevus erat auctor librorum Esdrae Apocryphorum, quorum partem longe maximam faciunt id genus visione atque revelationes.

§ 3.—Proximus est Ignatius; in quo id ipsum reprehendunt hi antiquitatis momi, quod est propheticis hisce donis magis, quam volunt illi, propitius. [Col. 0011C] In § 7, Ep. ad Philadelph. suam ipsius prophetiam commemorat, quam sibi vere revelatam fuisse Deum ipsum testem appellat. Εἶ γὰρ (inquit) κατὰ σάρκα μέ τινες ἐθέλησαν πλανῆσαι· ἀλλὰ τὸ πνεῦμα οὐ πλανᾶται, ἀπὸ θεοῦ ὄν. οἶδεν γὰρ πόθεν ἔρχεται, καὶ ποῦ ὑπάγει, καὶ τὰ κρυπτὰ ἐλέγχει· ἐκραύγασα μεταξὺ ὤν. ἐλάλουν μεγάλῃ φωνῇ· τῷ ἐπισκόπῳ προσέχετε, καὶ τῷ πρεσβυτερίῳ, καὶ διακόνοις. οἱ δὲ πτέσαντές με ὡς προειδότα τὸν μερισμὸν τινῶν λέγειν ταῦτα. Μάρτυς δέ μοι (rectius editio interpolata suffragante etiam vetere interprete Usseriano, Εἶ δὲ ὑποπτεύετέ με ὡς προμαθὁντα τὸν μερισμὸν τινῶν λέγειν ταῦτα, Μάρτυς μοι) ἐν ᾧ δέδεμαι, ὅτι ἀπὸ σαρκὸς ἀνθρωπίνης οὐκ ἔγνων. τὸ δὲ πνεῦμα ἐκήρυσσεν λέγων τάδε· χωρὶς τοῦ ἐπισκόπου, etc. Idem de suis id genus donis in § 4, Ep. ad Trallianos illa: [Col. 0011D] Μὴ οὐ δύναμαι τὰ ἐπουράνια γράψαι_ ἀλλὰ φοβοῦμαι μὴ νηπίοις οὖσιν ὑμῖν βλάβην παραθῷ· καὶ συγνωμονειτέ μοι, μήποτε οὐ δυνηθέντες χωρῆσαι στραγγαλωθῆτε· καὶ γὰρ ἐγὼ οὐ καθότι, καὶ δυνάμενος τὰ ἐπουράνια, καὶ τὰς τοποθεσίας τὰς ἀγγελικὰς, καὶ τὰς συστάσεις τὰς ἀρχοντικὰς, ὁρατά τε καὶ ἀόρατα· παρὰ τοῦτο ἤδη καὶ μαθητής εἶμι. Nec vero singularem fuisse hac in causa Ignatium, ex aliis constabit illius aevi monumentis.

§ 4.—Ignatium proxime excepit Quadratus, qui apologiam pro christianis Hadriano dicavit. Hunc una cum Philippi filiabus quas S. Lucas prophetissas appellat, prophetica ipsum quoque gratia illustrem fuisse scribit Eusebius (Hist. Eccles., III, 37) . Et quidem haec usque tempora attigisse illas Philippi [Col. 0012A] filias, ex illis probabile est quae scripsit ad Victorem Polycrates. Quadrati διαδοχὴν Ammia Philadelphiensis et ipsa quoque prophetissa ad Montani ortum continuavit ( Asterius Urbanus ap. Euseb., ubi supra ). Polycarpo de suo martyrio omnium propheticum oblatum esse, testes sunt exceptione majores ipsi Smyrnaei in ea quam de ejus martyrio dederunt ad Philomelienses epistola. Hunc Doctorem apostolicum iidem atque propheticum appellant, fatenturque nihil esse ab eo praedictum quin esset eventu comprobatum. (Ap. Euseb., Hist. Eccl., IV, 15.) Πᾶν γὰρ ῥῆμα ὃ ἀφῆκεν ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ καὶ ἐτελειώθη, inquiunt, καὶ τελειωθήσεται. Hunc An. CXLVII. passum esse vult, et quidem maxima verisimilitudine, noster eruditissimus Cestriensis.

[Col. 0012B] § 5.—De Justino Martyre idem habet Eusebius. Γράφει, inquit, ὡς ὅτι καὶ μέχρι καὶ αὐτοῦ χαρίσματα προφητικὰ διέλαμπεν (Hist. Eccles., IV, 18) . Recte quidem ille. Justini ad Tryphonem verba sunt illa: Παρὰ γὰρ ἡμῖν καὶ μέχρι νῦν προφητικὰ χαρίσματά ἐστιν· ἐξ οὗ καὶ αὐτοὶ συνιέναι ὀφείλετε, ὅτι τὰ πάλαι ἐν τῷ γένει ὑμῶν ὄντα εἶς ἡμᾶς μετετέθη. (Dialog. cum Tryphon., p. 308, B.) Eodem postea usus est adversus Judaeos argumento, post Christi adventum, nullos fuisse apud Judaeos, de quo ipsos eorum sensus testes appellat: μηκέτι ἐν τῷ γένει ὑμων κατὰ τὸ παλαιὸν ἔθος προφήτας γενήσεσθαι. ὅπερ καὶ ὄψει ὑμῖν ἶδεῖν ἔστι. μετ` ἐκεῖνον γὰρ οὐδεὶς ὅλως προφήτης παρ` ὑμῖν γεγένηται. (Pag. 314, C, D.) Permansisse autem apud sui quoque temporis christianos eorumdem sensuum testimonio confirmat, [Col. 0012C] eadem ἶδεῖν voce usus: καὶ παρ` ἡμῖν ἐστὶν ἶδεῖν καὶ θηλείας καὶ ἄρσενὰς, χαρίσματα ἀπὸ τοῦ πνεύματος τοῦ θεοῦ ἔχοντας. (Pag. 315, B.) Tam ergo manifestum fuit christianis fuisse prophetas quam Judaeis defecisse. Utrumque ita manifestum, ut argumenti vicem sustinere posset adversus adversarium. Eademque argumentandi forma usus est Apostolus, Gal., III, 2, per spiritum enim extraordinaria Spiritus dona intelliguntur.

§ 6.—Sub finem Marci de Melitone Sardensi illud habemus Polycratis Encomium, quod Sp. S. afflatus, cuncta gesserit, τὸν ἐν ἁγίῳ πνεύματι πάντα πολιτευσάμενον (Ap. Euseb., Hist. Eccl., lib. V, 24) . In eadem persecutione Alexander Phryx dicitur οὐκ ἄμοιρος Αποστολικοῦ χαρίσματος (Ex Ep. Ludgun. et Vienn. ap. Euseb., lib. V, 1) . In illa apostolica gratia hanc propheticam esse includendam jam vidimus ex simili Smyrnaeorum de Polycarpo loco, ubi haec duo conjunguntur (Ap. Euseb., ib., 3) . Revelationem Attalo factam de Alcibiade commemorat Ecclesia gallicana. Frequentesque aliorum diversis in Ecclesiis prophetias fidem montanisticis illis de prophetia praetextibus fecisse, auctor est Eusebius. Ita enim ille: πλεῖσται οὖν καὶ παραδοξοποιΐαι τοῦ θείου χαρίσματος εἶσέτι τότε κατὰ διαφόρους ἐκκλησίας ἐκτελούμεναι, πίστιν παρὰ πολλοῖς τοῦ κᾀκείνους προφητεύειν παρεῖχον (Euseb., ib., c. 4) . Ita montanistarum nondum erat proprius hic praetextus, ut hactenus existimarunt eruditi.

[Col. 0013A] § 7.—Idem de illo, id est, suo, quoque saeculo Irenaeus (Iren., lib. II, c. 58) , cujus verba nobis graeca servavit Eusebius: Οἱ δὲ καὶ πρόγνωσιν ἔχουσιν τῶν μελλόντων, καὶ ὀπτασίας καὶ ῥήσεις προφητικάς (Apud Euseb., Hist. Eccl., V, 7) . Quod ille argumenti loco urget adversus haereticos. Idem alibi: Ubi Ecclesia, ibi et Spiritus, et ubi Spiritus Dei, illic Ecclesia, et omnis gratia (Iren., l. III, c. 40) . Negat numerum iniri posse donorum quae suo tempore operata esset Ecclesia. Οὐκ ἔστιν ἀριθμὸν τῶν χαρισμάτων, ὧν κατὰ παντὸς τοῦ κόσμου ἡ ἐκκλησία παρὰ θεοῦ λαβοῦσα, ἐν τῷ ὀνόματι Ιησοῦ Χριστοῦ τοῦ σταυρωθέντος ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου, ἑκάστης ἡμέρας ἐπ` εὐεργεσίᾳ τῶν ἐθνῶν ἐπιτελεῖ (Iren., lib. II, c. 58; ap. Euseb., ib.) . Ex quo id quoque intelligimus, ea quam fuerint vulgaria. Ne vero falli potuisse [Col. 0013B] hic suspicemur Irenaeum, id quoque addit, non aliena duntaxat fide se ea retulisse, sed quae propriis ipse auribus hausisset. Καὶ πολλῶν ἀκούομεν ἀδελφῶν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ προφητικὰ χαρίσματα ἐχόντων, καὶ παντοδαπαῖς λαλούντων διὰ τοῦ πνεύματος γλώσσαις, καὶ τα κρύφια τῶν ἀνθρώπων εἶς φανερὸν ἀγόντων ἐπὶ τῷ συμφέροντι, καὶ τὰ μυστήρια τοῦ θεοῦ ἐκδιηγουμένον (Ap. Euseb. ib.) . His quid dici potuit manifestius?

§ 8.—Tertulliani testimonia propterea non refero quod illum montanismi suspectum facit Rigaltius, nec negat apud eum propheticarum visionum exempla occurrere satis frequentia. Est et aliud coaevum Tertulliano testimonium neutiquam sane praetermittendum, actorum Perpetuae et Felicitatis. Ibi visiones habemus Perpetuae et Saturi; et quidem ipsis Martyrum [Col. 0013C] manibus scriptas consignatas, Africanas etiam illas, planeque ad Cyprianicarum formam conceptas. Habemus etiam coaevi auctoris praefationem, qua visionum istiusmodi usum e Joelis prophetia probat commendatque. Mirum est quod hinc scriptorem ipsosque adeo martyres montanistis favisse colligat doctissimus editor. Non est omnino verisimile, id si fuisset verum, fore illos in martyrum censu numerandos, colendamque etiam eorum in Ecclesia catholica memoriam. Nec enim a Cypriano inductam esse illam de negando schismaticorum martyrio sententiam, sed ab ipso usque Tertulliano Africa fuisse receptam, probavit ex eodem Tertulliano Cl. Cestriensis. Et vero contra montanistas, potius quam ex eorum sententia, esse concepta, quae huc trahunt [Col. 0013D] viri eruditi, statim ostendemus.

§ 9.—Quod enim illi prophetiarum praetextum relictum putant montanistis ab Ecclesia, verum non est. Nec enim pro veris prophetis montanum ejusve mulierculas habuerant catholici, nec defecturam unquam crediderunt in Ecclesia prophetarum successionem. Utrumque docuerant contra montanistas catholici, possuntque ex eorum alterutro à montanistarum scriptoribus facillime distingui. Non bono, sed malo spiritui tribuebant illas montanistarum prophetias, unde illa ejus apud Eusebium querela (Euseb., Hist. eccl., V, 16, ex Asterio Urbano) , pro lupo se, qui tamen agnus esset, haberi. Proinde Zoticum, cum se prophetare primum simularet Maximilla, [Col. 0014A] Exorcistae vices obire velle, cum ea tamquam daemoniaca agere, ni ab aliis cohibitus fuisset, ait Apollonius (Ap. Euseb., Hist. eccl., V, 18) . De Sota hoc idem testatur Aelius Publius Julius Develti Coloniae Episcopus apud Serapionem, ex Euseb. Hist. eccl., lib. V, c. 19. De praedicto Zotico Comanensi Episcopo et Juliano Apameno Asterius Urbanus ap. Euseb., ib., V, 16 (Ap. Euseb., ib., c. 16, 17, 18) . Id catholici ex variis, quibus veri essent prophetae ab Enthusiastis secernendi, colligebant: quod fuco oculorum supercilia capillosque illevisset Montanus; quod salaria prophetis suis mercaturamque quamdam eo praetextu constituisset; quod viros suos reliquissent ejus mulierculae cum prophetissarum munus in se suscepissent; quod illae quoque avaritiae pecuniisque [Col. 0014B] quavis tandem arte corradendis totae incumberent; quod παρὰ τὸ κατὰ παράδοσιν καὶ κατὰ διαδοχὴν ἄνωθεν τῆς ἐκκλησίας ἔθος docuissent; praesertim vero quod in insaniam illos profanus ille spiritus adegisset, quod veris prophetis numquam crediderunt contigisse Catholici. Hoc maxime argumentum occasionem dedit Tertulliano scribendi de Ecstasi adversus Apollonium.

§ 10.— Sed et alio illo, quod diximus, argumento adversus illos usi sunt catholici, hac arrepta ansa. Maximilla de se praedixerat, post se prophetissam aliam non futuram, sed consummationem. Verba ejus apud Epiphanium illa sunt: Μετ` ἔμὲ προφῆτις οὐκέτι ἔσται, ἀλλὰ συντέλεια (Epiph., Haer. XLVIII, § 2) . Quae mihi sane suadent ut Blondelli sententiae accedam, [Col. 0014C] non quidem omnia illa oracula Sibyllina quae extant hodie, a montanistis esse conficta, sed eorum saltem aliqua. Ibi enim in Marci imperium mundi haec συντέλεια sive consummatio rejicitur. Sub illius autem imperii finem Marcellinam excessisse verisimillimum est. Cum enim ab ejus excessu ad suum quo scribebat annum, annos XIII, sive XIV, inchoatum numeret Asterius Urbanus (Ap. Euseb., Hist. eccl., V, 16, 17) , non alio illa quam ad Commodi imperium aptius referri posse existimant eruditi. Contra catholici vel hinc illos prophetiae praetextus falsi convincendos putant, quod suae prophetiae, vel ex confesso, finis foret aliquando statuendus. Verum prophetiam perpetuam fore, et ad mundi usque consummationem revera permansuram. Ita intelligebant [Col. 0014D] Apostolum illo, ni fallor, loco (Eph., IV, 11, 12, 13) . Ita prophetas, Joelis, ut opinor, illum locum praecipue quem diximus. Qua ratiocinatione ita abfuerunt a negandis suorum temporum prophetiis, ut in quacumque Ecclesia non fuissent prophetae, ea ne esset quidem pro Eeclesia habenda.

§ 11.—Ita argumentatus est Asterius Urbanus. Εἶ γὰρ μετὰ Κοδράτον καὶ τὴν ἐν Φιλαδελφείᾳ Ἀμμίαν, ὡς φασὶν, αἱ περὶ Μοντανὸν διεδέξαντο γυναῖκες τὸ προφητικὸν χαρίσμα, τοὺς ἀπὸ Μοντανοῦ, καὶ τῶν γυναικῶν τίνες παρ` αὐτοῖς διεδέξαντο δειξάτωσαν· δεῖν γὰρ εἶναι τὸ προφητικὸν χαρίσμα ἐν πάσῃ τῇ ἐκκλησίᾳ μέχρι τῆς τελείας παρουσίας ὁ Ἀπόστολος ἀξιοῖ (Ap. Euseb. Hist. eccl., V, 17) . Ita Epiphanius: Εἶ γὰρ δεῖ χαρίσματα δέχεσθαι, καὶ δεῖ ἐν ἐκκλησίᾳ χαρίσματα, πῶς οὐκέτι μετὰ Μοντανὸν, καὶ Πρίσκιλλαν, καὶ Μαξιμίλλαν ἔχουσι προφήτας_ ἆρα ἤργησεν ἡ χάρις_ οὐκ ἀργεῖ δὲ ἡ χάρις ἐν ἁγίᾳ ἐκκλησίᾳ. μὴ γένοιτο. Εἶ δὲ ἕως τινὸς προφήτευσαν οἱ προφητεύσαντες, καὶ οὐκέτι προφητεύουσιν ἀλλὰ οὔτε Πρίσκιλλα, οὔτε Μαξιμίλλα προφήτευσαν μετὰ (κατὰ scrib.) τὰς προφητείας τὰς διὰ τῶν ἁγίων Ἀποστόλων ἐν τῇ ἁγίᾳ ἐκκλησίᾳ δοκιμασθείσας (Haer. XLVIII, § 2) . Plane haec Epiphaniano saeculo non conveniunt, quo jam in confesso erat haec χαρίσματα eousque non permanasse. Existimo igitur ex antiquiore aliquo scriptore illum haec imperite descripsisse.

§ 12.—Ad eamdem formam argumentatur vetus ille auctor, quicumque fuit, martyrum contemporaneus, actorum Perpetuae et Felicitatis. Is ubi, allato Joelis [Col. 0015B] loco, probasset, ita non deficere a V. T. illis N. Testamenti prophetias, ut sint potius ex adverso sub N. T. potiores expectandae; haec deinde subjungit in illam, quam dixi, sententiam: «Itaque et nos, qui sicut prophetias, ita et visiones novas pariter repromissas et agnoscimus et honoramus; caeterasque virtutes Spiritus Sancti ad instrumentum Ecclesiae reputamus, cui et missus est idem omnia donativa administrans in omnibus, prout unicuique distribuit Dominus, necessario et digerimus, et ad gloriam Dei lectione celebramus. Ut ne qua aut imbecillitas, aut desperatio fidei, apud veteres tantum aestimet gratiam Divinitatis conversatam, sive martyrum, sive in revelationum dignatione: cum semper Deus operetur quae repromisit, non credentibus in testimonium, [Col. 0015C] credentibus in beneficium ( In Praefat. ).» Eo omnino spectat tota ea disputatio ne fraudi esset secuturis visionibus quod ultimis Ecclesiae temporibus illas Deus revelare dignatus sit. Id ne esset, hoc sibi probandum sumpsit, ultimis esse illas praecipue temporibus, semperque ad consummationem usque expectandas. Poterant ea fortassis adversus Ethnicos dicta videri, poterant etiam adversus montanistas. Contra montanistas potius dicta crediderim, quia quae dixerat, ea Scripturarum testimonio confirmavit. Id sane manifestum est quae hic protulerat esse apud suos in confesso, quod a montanista scribi omnino non poterat.

§ 13.—Notetur enim inprimis scripta esse ab auctore anno Domini CCII, id est, anno ab obitu Maximillae [Col. 0015D] circiter XXIII; decessisse enim illam diximus anno Marci ultimo, id est, Dom. CLXXIX. Atqui ea si vera fuisset prophetissa, non jam alius erat propheta expectandus. Qui igitur alios adhuc expectavit, semper expectandos existimavit, fieri non potest ut illam pro vera prophetissa habuerit, nec proinde montanista esse potuit. Quamquam enim ea haeresis postea in varias deinde sectas distributa fuerit; in eo tamen omnes conveniebant, primas illas mulierculas, pro prophetissis fuisse agnoscendas. Notetur 2 ^o ut sensu benignissimo Maximillae verba interpretemur, et de mulieribus prophetissis, non de viris prophetis intelligamus: ne ita quidem hanc praefationem a montanista scribi potuisse. Perpetuae enim prophetissae [Col. 0016A] visiones erat complexurus; quanquam certum sit hanc interpretationem ad mentem Maximillae accommodari non posse. Quae enim post se συντέλειαν fore dixerat, eam omnem prorsus prophetiae usum exclusuram necesse erat. 3 ^o Cum hac ipsa argumentatione, ante annos ad minimum decem, in secta illa refellenda usus fuerat Asterius Urbanus; quis credat eadem argumentatione usurum sectae patronum? 4 ^o Id etiam ex eodem Urbano constat de facto illos omnem suam prophetarum successionem in Maximilla terminasse, nec alium quemvis post illam admisisse successorem. Eadem argumentatione usus Epiphanius (Haer. XLVIII, § 2) , post illius obitum neminem alium a montanistis ad sua usque tempora agnitum esse confirmat. Fieri igitur non potest ut [Col. 0016B] montanista Saturum Perpetuamque in prophetarum album retulerit. Id saltem ex illa aliorum argumentatione concedat lector necesse est, qui ita argumentetur non esse eo nomine pro montanista aestimandum. Nec tamen aliud proferunt qui aliter sentiunt viri sane eruditi. Scio equidem lubensque concedo, in tota hac de prophetiarum perpetuitate argumentatione hallucinatos esse veteres, nec ad eorum auctoritatem minuendam facit, quod id genus erroris alios frequentesque agnoscamus. Nec enim aliud habuerunt sententiae suae fundamentum quam textus illos quos diximus, unde rectene argumentati sunt, non de testimonio eorum, sed vero de judicio est quaestio, in qua nullum habent a sua vetustate praesidium. Quod vero inde infero, de facto illos agnovisse in [Col. 0016C] suo quoque saeculo prophetias, id jam in facto versabitur, de quo testimonium eorum erit pro suo saeculo certissimum.

§ 14.—Sed ut eo, unde digressa est, redeat oratio, eadem qua passae sunt Perpetua et Felicitas, Severi persecutione, occurrebant et alia visionum exempla (Auctor incognitus adv. Artemonis haeresin, ap. Euseb., Hist. eccl., V, 28) . Natalis inprimis confessoris illa sub romano pontifice Zephyrino, qua ab Artemonis haeresi ad catholicam Ecclesiam revocatus est (Euseb., Hist. eccl., VI, 5) . Tum Potamiaenae aliae, quibus non Basilides modo, sed et alii Alexandrini plures ad fidem christianam conversi sunt. Praeterea revelationes visionesque aliae, quarum prima jussus est Alexander e Cappadocia ut in Palaestinam migraret [Col. 0016D] (Euseb., ib., c. 11) , secunda atque tertia cum voce coelesti quam ▩ [Hebrew Text] appellant Judaei, quibus moniti sunt cum Episcopo suo Hierosolymitani, eumdem Alexandrum ut in Episcopatum admitterent. Sub Maximino vel Gordiano Fabianus revelatione Divina factus est Episcopus (Euseb., Hist. eccl., VI, 29) , Sp. S. in illum, columbae specie delapso, ad eamdem plane formam qua in Salvatorem delapsus fuerat.

§ 15.—Sub Gordiano, vel potius fortasse Philippo suos adversus Celsum tomos scripsisse videtur Origenes; nec enim στάσις illa cujus meminit p. 120, ad remp. referenda est (Lib. III, adv. Cels.) , ut putavit interpres, sed ad sectas potius christianorum [Col. 0017A] Jam autem χρόνῳ πλείονι persecutionem passi non erant christiani, quam etiam πάλαι fuisse dicit. Longam illam pacem omnino denotare videtur cujus meminit Cyprianus ( de Laps. ); intervallum nimirum a persecutione Severi ad illam Decii. Hoc autem tempore prophetica dona apud christianos viguisse, testis ipse est de suo tempore fide dignissimus, qui et rem omnem propheticorum donorum paucis absolvit. Οὔτε τῶν τῆς πίστεως ἀλλοτρίων παραπλήσιόν τι τοῖς προφήταις πεποιήκασι, οὔτε νεώτεροι καὶ μετὰ τὴν Ἰησοῦ ἐπιδημίαν ἱστόρηνται ἐν Ἰουδαίοις τινἐς προφητεύσαντες. τὸ γὰρ ἅγιον πνεῦμα ὡμολόγηται ἐκεινους καταλελοιπέναι ἀσεβήσαντας εἶς τὸν θεὸν, καὶ τὸν προφητευθέντα ὑπὸ τῶν παρ` αὐτοῖς προφητῶν (Lib. VII, p. 337) Idem supra de Judaeis Justinus martyr. Pergit [Col. 0017B] autem Origenes: Σημεῖα δὲ τοῦ ἁγίου πνεύματος κατ` ἀρχὰς μὲν τῆς Ἰησοῦ διδασκαλίας, μετὰ δὲ τὴν ἀνάληψιν αὐτοῦ πλείονα ἐδεικνυτο, ὕστερον δὲ λάττοντα. πλὴν καὶ νῦν ἔτι ἴχνη ἐστιν αὐτοῦ παρ` ὀλίγοις, τὰς ψυχὰς τῷ λόγῳ καὶ ταῖς κατ` αὐτὸν πράξεσι κεκαθαρμένοις. Quod suo tempore vestigia duntaxat superesse dicat, ad prima illa christiani cultus primordia in pentecoste proculdubio respexit, utque voluit cum christianorum cujusque ordinis communia olim fuerint sub apostolis dona haec, quae diximus, prophetica, jam illustrium duntaxat primique meriti christianorum facta esse propria.

§ 16.—Benignum hic praeberet argumentum vel una illa Gregorii Thaumaturgi, Origenis discipuli, vita a Nysseno conscripta: ni id metuerem ne certioris fidei [Col. 0017C] monumentis fidem detraherem, si incertiora etiam coacervarem. Hausit illa Nyssenus non e coaevis monumentis, sed vero ex orali plerumque traditione, nec illa propius quam ex unius, ad minimum, aetatis intervallo deducta. Ea si coram accepisset, nec rem gestam aliter quam gesta est, ratiociniis nimirum suis conjecturisque auctam, posteris repraesentasset, non viderem sane cur Nysseno, cur cuivis probatae fidei viro assensus esset denegandus. Talia sunt autem quae hactenus protulimus, quaeque deinceps proferemus.

§ 17.—Quare suppleat ejus locum alius ejus sub Origene condiscipulus, Dionysius Alexandrinus. Hic sub finem Philippi, ingruente Alexandriae, populi in christianos ferocientis impetu, persecutione, divino monitu fugere jussus est, cui et fugae viam praeter [Col. 0017D] opinionem aperuit. Ita de se ipse in sua ad Germanum epistola: κελεύσαντός μοι μεταστῆναι τοῦ Θεοῦ, καὶ παραδόξως ὁδοποιήσαντος, etc. (Apud Euseb., Hist. eccles., VI, 40) . Haec vera esse, Deum ipsum testem appellat: ἐγὼ δὲ καὶ ἐνώπιον τοῦ θεοῦ, λαλῶ, καὶ αὐτὸς οἶδεν ὅτι οὐ ψεύδομαι· οὐδὲ μίαν ἐπ` ἐμαυτοῦ βαλλόμενος, ἀθεεί πεποίημαι τὴν φυγήν. Quid hic faciemus? Viro sanctissimo ne jurato quidem credemus?

§ 18.—Ad ipsa jam Cypriani tempora devenimus, cujus si unius testimonia consulamus, nec erit sane quod dubitemus, fuisse visiones aliasque prophetias, nec fuisse etiam illas veracissimas. In hac ipsa quam tractamus epistola meminit visionis prius longe ostensae quam tempestas vastitatis illius oriretur, quam [Col. 0018A] jam antea futuram intellexerat. Et quidem illa de unanimitatis defectu talis erat qualem descripsit Apostolus, qua ipsa quoque cordium occulta manifesta redderentur. Erat et alia revelatio quam ad minimum famulum (se ea proculdubio voce denotarat) mandatam ait, dic illi, inquit, securus sit, quia pax ventura est. Jam longe aberant a pacis spe cum illa scriberet Cyprianus. Nec tamen dissimulandum propterea credidit, quin potius ipsam hanc epistolam fuisse fratribus legendam. Ita certum de eventu fuisse constat, fore nihilominus quod promissum erat.

Orta persecutione secessit. Id quoque ut Dionysium fecisse ostendimus, sic Deo pariter auctore constat fecisse Cyprianum. «Et audietis, inquit, omnia, quando ad vos reducem me Dominus fecerit, qui ut secederem [Col. 0018B] jussit (Ep. X) .» Idem in ep. XV, multisque in ejusdem vita Pontius. Lapsis pacem, eo inconsulto, temere concesserant presbyteri. De eo etiam, quid faceret, Deum habuit monitorem: «Castigare nos itaque divina censura nec noctibus desinit, nec diebus. Praeter nocturnas enim visiones, per dies quoque impletur apud nos Spiritu sancto puerorum innocens aetas, quae in extasi videt oculis, et audit, et loquitur quibus nos Dominus monere et instruere dignatur.» Quinque presbyteri lapsorum patroni, quas illi turbas dederint, ubique constat ex ejusdem epistolis. Id etiam ei a Domino coelesti visione antea revelatum est. «Persecutio, inquit, est haec, alia, et alia tentatio; et quinque isti presbyteri nihil aliud sunt quam quinque primores illi, qui edicto nuper magistratibus [Col. 0018C] fuerant copulati (Ep. XL) .» Ita intellexit recteque, ut videtur, Pamelius: «Videtur mihi alludere ad visionem quampiam in qua apparuisse videntur cum magistratibus quinque primores, qui edictum contra episcopos una publicarent.»

§ 19.—Secundam illam sui temporis sub Gallo et Volusiano persecutionem jam antea ex revelatione divina didicerant, deque ea populum litteris etiamnum extantibus monendum existimarunt. Ita ad plebem Thibaritanam Cyprianus: «Nam cum Domini instruentis dignatione instigemur saepius, amplius et admoneamur, ad vestram quoque conscientiam admonitionis nostrae sollicitudinem perferre debemus. Scire enim debetis et pro certo credere ac tenere, praessurae diem super caput esse coepisse (Ep. LVI) , etc.» Deinde, paucis interpositis: «Nec putemus talia esse quae veniunt, qualia fuerunt illa quae transierunt. Gravior nunc et ferocior pugna imminet,» etc. Rursus idem cum synodo Cyprianus ad Cornelium: «Sed enim cum videamus diem rursus alterius infestationis appropinquare coepisse, et crebris atque assiduis ostensionibus admoneamur, ut ad certamen quod nobis hostis indicit, armati et parati simus, plebem etiam nobis de divina dignatione commissam, exhortationibus nostris paremus, etc. (Ep. LIV) .» Postea: «Obtemperandum est namque ostensionibus atque admonitionibus justis, ut a pastoribus oves in periculo non deserantur, etc.» Rursus: «Placuit nobis, Spiritu sancto suggerente et Domino per visiones [Col. 0019A] multas et manifestas admonente quia hostis nobis imminere praenuntiatur et ostenditur, colligere intra castra milites Christi, etc.» Non credent haec fortasse athei. Sed quid habent quo minus fide digna esse censeant? Visiones hic habemus, non multas modo, sed et manifestas; nec illas post eventum confictas, sed vero antea praenuntiatas, eventuque comprobatas; nec id obscura privati cujuspiam fide, sed synodi totius consentiente suffragio, mansurisque, si falsae fuissent, in rei memoriam aeternis monumentis, scriptisque consignatas sole, ut Hieronymus ait, clarioribus; non video quid praeterea velle possent ad rem facti comprobandam, si modo ex aequo judicare vellent, nec fidem prorsus omnem hominibus derogare.

[Col. 0019B] § 20.—Adeo familiares Cypriano erant hujusmodi visiones, ut in disciplinae etiam ecclesiasticae exercitio illas acceperit, aliasque deinceps expectaret. Ita ille de Florentio Pupiano, fore «si plenissime satisfecisset ut communicationis ejus possent habere rationem manente tamen, inquit (Ep. LXIX) , apud nos divinae censurae respectu et metu; ut prius Dominum meum consulam an tibi pacem dari, et te ad communicationem Ecclesiae suae admitti sua ostensione et admonitione permittat. Memini enim quid jam mihi sit ostensum, immo quid servo obsequenti et timenti de divina et dominica auctoritate praeceptum; qui inter caetera quae ostendere et revelare dignatus est et haec addidit (verba erant proculdubio Christi in visione quae subjungit) itaque qui Christo non credit [Col. 0019C] sacerdotem facienti, postea credere incipit sacerdotem vindicanti.» Ita erant frequentes ea aetate divinae revelationes, ut ne de resipiscente quidem Pupiano polliceri auderet quid esset statuturus, ne aliud fortasse a Deo juberetur, ut Deum proinde primum innueret esse consulendum, ut tandem Dei in rebellem poenam expectaret, talem plane qualem apostolicarum censurarum comitem fuisse apud doctos in confesso est. Iterum de presbyteris qui, se inconsulto, lapsis communicaverant, «utar, inquit, ea admonitione, qua me Dominus jubet, ut interim prohibeantur offerre, etc. (Ep. X) .»

§ 21.—Ita constat gravioris momenti omnia, quae quidem publicum Ecclesiae statum attinerent, esse istiusmodi visionibus praedicta. Designatus est a [Col. 0019D] Cypriano lector Celerinus confessor (Ep. XXXIV) . Is contra pro humilitate sua cum consentire dubitaret Ecclesiae, Dei ipsius admonitu et hortatu in visione per noctem compulsus est ne negaret. Nec deerat quo de martyrio suo monitus est vir sanctissimus, somnium quidem illud, sed propheticum, et sane manifestissimum. Quo primum die in exilii Curubitani loco mansit, mors ejus et quidem ipsum martyrii genus prophetico symbolo repraesentata sunt. Ille dilationem unius diei petiit accepitque, donec res suas legitima ordinatione disponeret, Ecclesiae fortassis illas. Dies ille pro idiomate Danielis atque Apocalypseos prophetico annum designabat. Responditque eventus accuratissime. Eo enim ipso die [Col. 0020A] post exactum annum coronatum esse tradit Pontius, quo hoc illi ante annum fuerat ostensum ( Pont. in Vita Cypriani ). Quid hic dubitamus? De somnio? At a Cypriano ipso habuit Pontius domesticus atque exilii comes. De Pontio? At jam ante martyrii diem omnibus innotuerat, ut ne quid Pontius comminisci posset si vel maxime voluisset. «Medio enim, inquit, tempore imminens passio pro certo ab omnibus sciebatur ( Pont., ib. ).» Quid quod illa ediderit Pontius quo tempore jam recens erat Cypriani memoria; quo multi adhuc superessent Cypriani hostes qui nomini ejus essent infensi, gentiles, lapsi, aemuli, ipsi etiam haeretici. Hosne igitur indormiisse, factique historiam, si falsa esset, tam refutatu facilem, praetermissuros, putant esse verisimile? De somnii itaque [Col. 0020B] fide? Atqui illam manifestissimus omnique exceptione major comprobavit eventus. Quamquam ergo defuissent illa, quae vidimus de visionum usu alia tam diserta testimonia, ipsae tamen sibi comprobandis vel solae suffecissent cyprianicae, totique adeo cultus christiani causae commendandae.

§ 22.—Ultimis Cypriani temporibus, pontificatu nimirum Xysti, ille cujus supra meminimus Dionysius Alexandrinus, visionis meminit qua factum dicit ut in haereticorum librorum lectione confirmaretur. Ita enim scribit in epistola ad Philemonem Ecclesiae romanae presbyterum: ὅραμα θεόπεμπτον προσελθὸν ἐπέῤῥωσέ με, καὶ λόγος πρός με γενόμενος, προσέταξε διαῤῥήδην λέγων· πᾶσιν ἐντύγχανε οἷς ἂν χεῖρας λάβοις, διευθύνειν γὰρ ἔκαστα καὶ δοκιμάζειν ἱκανὸς εἶ, καὶ σοι γέγονε τοῦτο ἐς ἀρχῆς καὶ τῆς πὶστεως αἴτιον (Ap. Euseb., Hist. eccles., VII, 7) . Ab horum Dionysii temporum fine suorum temporum initium arcessit Eusebius (Hist. eccles., VII, 32) . Qui cum hoc in sua historia notatu dignum duxerit, quousque donorum propheticorum successio permanavit; id sane innuit suo jam tempore illam defecisse. Atque adeo post Constantini tempora primum a doctoribus quaesita est illius defectus ratio quamquam ne ita quidem omnimodam eorum defectionem agnoverint. At Constantino antiquiorem neminem fuisse puto qui illa defecisse crediderit; nedum ut de defectionis ratione laborandum esse censeret.

§ 23.—Est et illud animadvertendum, quod sane ad visionem illius saeculi commendationem plurimum [Col. 0020D] facit, quamquam noctu essent dormientibusque, ut plurimum oblatae, non tamen intra privatorum duntaxat hominum arcana esse reservatas, sed vero palam et in facie Ecclesiae, prima quaque occasione enuntiatas. Id ab ipsis usque apostolorum temporibus observatum esse constat. Prophetiae illae quarum meminit epistola ad Corinthios, ecclesiasticorum erant omnino coetuum. Inde tanta coetuum illorum confusio, quod simul plures loquerentur, nec expectarent prophetandi vices; quod dona illa exercerent quibus Ecclesia aedificari non posset, ut qui dono linguarum uterentur sine dono interpretandi; quod mulieres etiam, prophetissae nimirum, in coetibus virorum praeter sexus decorum, quodque sine [Col. 0021A] velis, passis fortasse capillis, ad modum Sibyllarum, prophetarent. Nec aliter Agabus famem illam oecumenicam praedixit, quae imperante Claudio contigit; qua tamen praedictione moniti statim antequam fames ipsa evenisset, subsidiis pecuniariis subveniebant, ad eamdem plane formam qua Cyprianum jam vidimus persecutioni similiter praedictae etiamnum futurae occurentem (Act. XI, 28, 29, 30) . Erant enim publicae ut plurimum calamitates prophetiarum istiusmodi argumentum, vel personarum saltem publicarum. Ista S. Pauli vincula praedixit Agabus, Act. XXI, 10, 11. Praedixerunt et alii discipuli, v. 4; praedixit πνεῦμα κατὰ πόλιν, cap. XX, 23, id est, ut ego arbitror, πνευματικοὶ singularum ecclesiarum, quae ea etiam aetate secundum civitates distributae [Col. 0021B] sunt. Ita denique postremorum temporum praedicti sunt errores (I Tim., IV) : πνεῦμα etiam in eo loco de conventuum prophetis intelligo, quos cum dicit haec ῥητῶς praedixisse, id nempe innuit, disertis haec verbis esse praedicta, praeter usitatum prophetiarum morem quae symbolis ut plurimum intellectu difficillimis erant involutae. Id saltem verisimillimum est privatorum nullas receptas esse prophetias qui se publico examini non probassent. Ita certe in publico munus suum exercuisse vidimus Ignatium. Publicum in usum prophetias suas scribere jussi sunt ejusdem saeculi prophetae. S. Joannes, pseudo-Esdras, qui veri prophetae personam induere voluit, et Hermas. Cypriani etiam tempore palam et in facie Ecclesiae communicabant suas visiones. Visionem illam ipsius [Col. 0021C] in exilio omnibus innotuisse jam ostendimus, uti etiam et illas de instante persecutione. Idque ex ipsa visionum mentione sane abruptissima, colligitur, tum in hac epistola, tum in ep. XL de quinque presbyteris, tum in ep. LXIX de Florentio Pupiano. Ita certe perstrinxit, nec ullam umquam καθεξῆς exponit, quasi rem commemoraret jam omnibus notissimam, quaeque adeo narratione non indigeret.

§ 24.—Quod cum ita se haberet, jam optime cautum videbatur ne qui falsariorum doli fidelibus imponerent. Imprimis enim nulli ad hoc munus admitti potuerunt nisi quorum optima esset existimatio, vitaque ab omni fraudis astutiaeque suspicione alienissima. Ita factum ut prophetae, omni suspicione remota, de ejus duntaxat esse prophetia judicandum. [Col. 0021D] Hoc autem judicandi munus, ut quam accuratissime praestaretur, optima etiam erant in publico praesidia. Aderant enim et alii prophetae, aderant et prophetarum judices, qui dono essent discernendi Spiritus instructi, ipsi etiam famae proculdubio integerrimae. Horum si cum aliquo pugnaret cum id in confesso esset, eumdem Dei Spiritum sibi esse non posse contrarium; plane sequebatur jam locum esse suspicioni. Quamquam enim certum erat omnia divini Spiritus dona esse pariter infallibilia; id tamen etiam certum, quoad credibilitatis, quae vocant, motiva, certiora esse argumenta cur unus crederetur afflatus quam cur alii; justumque esse ut qui minus esset credibilis, is a credibiliori judicetur. Quod etiam ad fraudum [Col. 0022A] suspicionem attinet, alienissima erat aetas puerorum, quos Cypriani saeculo prophetasse jam vidimus.

§ 25.—Fraude itaque remota, alia tamen suppetebant argumenta quibus a Deo auctore profluxisse probaretur ea prophetia, vel enim alio edito miraculo se a Deo missum propheta confirmabat, quod signum prophetae veteris testamenti scriptores appellant; vel intrinsecis prophetiae argumentis a Deo illam emanasse probabat. Si miraculo se commendare vellet, aliud donum haberet necesse erit, quod tamen non est, ex Evangelii oeconomia, necessarium. Intrinsecorum autem argumentorum, quae eo praecipue spectabant ut revelationem illam probarent, naturae vires superare, naturaeque proinde auctori soli tribuendam, duo erant genera. Vel enim occultas [Col. 0022B] hominum cogitationes proferebant, vel futura contingentia. Horum utrumque, ex illius praesertim saeculi principiis, soli Deo proprium, omnesque creaturarum vires superabat. Prius equidem; quia is solus καρδιογνώστης, rerum atque cordium scrutator, cui omnia sunt nuda atque τετραχηλισμένα. Proinde arcana Dei nemo investigare poterat nisi Spiritus Dei (I Cor., II, 11) . Spiritum etiam discretorem cogitationum et intentionum cordis appellat Apostolus (Heb., IV, 12) . Qui ergo alienas cogitationes aperuerat, is ubi fraudis omnis suspicio remota erat, non alio quam divino Spiritu afflatus credebatur.

§ 26.—Fuisse autem inter πνευματικοὺς Ecclesiae qui eo etiam essent dono praediti, constat ex Apostolo I Cor., XIV, 24, 25: «Si autem, inquit, omnes [Col. 0022C] prophetent, intret autem quis infidelis vel idiota: convincitur ab omnibus, dijudicatur ab omnibus. Occulta enim cordis ejus manifesta fiunt: et ita cadens in faciem adorabit Deum, pronuntians quod vere Deus in vobis sit.» In hoc Infidelis exemplo certum erat nihil agi potuisse ex condicto, ut proinde certissimum esset, qui ita cogitationes ejus manifestaret, non alio illas, quam divino Spiritu afflante didicisse. Hujus gratiae frequens fit in Salvatoris historia mentio (S. Mat., IX, 2, 4; XII, 25; Luc., V, 22; VI, 8; XI, 17) , a quo χάριν ἀντὶ χάριτος accepit Ecclesia. Eadem usus est in Ananiae et Sapphirae ut in Simonis etiam Magi causa S. Petrus. De Simone ita: ἡ καρδία σου οὐκ ἔστιν εὐθεῖα ἐνώπιον τοῦ θεοῦ (Act., VIII, 21) . Rursus: Εἶς γὰρ χολὴν πικρίας καὶ σύνδεσμον ἀδικίας ὁρῶ σε ὄντα. In causa Elimae magis S. Paulus (Act. XIII, 9, 10) . Is enim plenus Sp. Sancto, non illud modo Elymae factum, sed dolosam etiam indolem reprehendit, quamquam antea ignoti. Usum etiam vidimus Ignatium, cum schismaticorum occulta consilia primus in lucem protulit. Et quidem nescio annon hoc fortasse fuerit donum διακρίσεως πνευμάτων cujus meminit Apostolus. Affinibus certe verbis usi sunt scriptores sacri in hoc ipso Spiritus negotio. Dicitur κριτικὸς ἐνθυμήσεων, etc. Heb., IV, 12, ἀνακριτικὸς, I Cor., XIV, 24, et vero Spiritus pro corde cogitationibusque usus frequentior est quam ut de eo monendus sit lector.

[Col. 0023A] § 27.—Duo autem erant hominum genera quorum cogitationes ita patefierent. Vel enim aliorum prophetarum cogitationes patefecerunt cum quibus nullum ipsi commercium habebant, ex quo magna accessit rei praedictae confirmatio. Ita de Timotheo non una erat sed multae interque se consentientes prophetiae de S. Paulo πνευμάτων κατὰ πόλεις, ut supra vidimus. His autem major erat adhibenda fides quod non humanorum duntaxat, sed divinorum quoque arcanorum conscii viderentur. Humanarum autem cogitationum duo erant genera quae hoc dono essent manifestanda. Vel enim fidelium erant illae, vel infidelium. Infidelium equidem si quis malo animo in ecclesiasticos conventus irrepsisset, vel prodendi causa, vel ludibrio exponendi, vel ut mundano affectui [Col. 0023B] gratificaretur, id ipsum Spiritu revelante prodebatur; unde fiebat ut si ex eorum numero fuisset, quos Graeci εὐγνωμονοῦντας appellant, non tam succenseret prodentibus, quam in eorum potius admirationem raperetur, ut in praedicto loco innuitur Epistolae ad Corinthios. Fidelium autem cogitationes prodebantur, si qui essent in clerum adscribendi, ut in exemplo Timothei; vel si qua fraude usi essent, ut in Anania et Sapphira; vel etiam insidiis, ut Judam prodidit insidiantem ipse Dominus; vel alio denique fortasse quovis occulto flagitio. Id enim ipsum reprehendit in Anania et Sapphira (Act., V, 4, 9) S. Petrus quod ausi essent non hominibus mentiri, sed Deo; quod Spiritum Domini tentarent. Quasi id exprobrasset, quod cum iis se [Col. 0023C] coetibus adjunxissent, in quibus Spiritus dona ipsi agnoverant; interque alia illud quoque quo arcana revelarentur; ipsi tamen occulta sua flagitia latere posse sperarint, seque ea impune laturos. Idque ipsum magnum proculdubio incussit occultorum etiam flagitiorum metum, cum nullas deinde latebras securas fore intellexissent, v. 5. Nec est quod in hac ipsa ratiocinandi forma vel ipsi athei poterunt merito reprehendere.

§ 28.—Erat tamen et aliud argumentum, et quidem ipsi prophetiae dono intrinsecum, quo prophetiarum suarum fidem veteres confirmabant, futurorum nempe contingentium praedictio. Quae quidem certa esse, et a Deo auctore fuisse intellecta est, cum ipsam confirmasset eventus. Eratque haec argumentatio [Col. 0023D] ex christianorum principiis certissima. Ipse Deus eo provocat apud Isaiam (Isa., XLI, 23) . Nec vero alteri quam Deo tribui de facto potuit haec futurorum contingentium praescientia ex principiis christianorum. Ut enim demus multos esse eventus qui vires creaturarum non excederent; concessa tamen illa, quam christiani tuebantur, providentia, erant nihilominus certi quidam eventus qui nullam habebant causam a natura determinatam, ex qua poterant antea cognosci; et vero qui non ex una aliqua causa, sed ex omnium consensu complexuque orirentur (quales erant qui publicum spectabant plerique), illos vel unius causae defectus, vel etiam unius interpositio, incertos fecit, ut proinde non [Col. 0024A] possent nisi ex illa causa intelligi futuri cui aliarum omnium causarum complexio de facto esset obnoxia. Eam autem non aliam crediderunt christiani, quam primum, optimum maximumque Deum.

§ 29.—Crediderunt imprimis non casu factum esse mundum, ut volebant epicurei, sed certa quadam providentia, factumque etiamnum eadem regi providentia qua factus est. Crediderunt deinde liberum arbitrium nulli esse causae alteri nisi Deo soli obnoxium. Proinde fati omnes illos sensus qui essent a supremi Dei decreto distincti, penitus rejiciebant, sive epicureorum illum a materialium causarum influentia petitum, sive astrologorum illum a coelestium siderum sive motu deductum, sive etiam causalitate. Si ergo soli Deo liberum arbitrium obnoxium fecerint, [Col. 0024B] plane sequitur eventuum eorum certitudinem qui vel ab ipso libero arbitrio, vel a conditione aliqua per liberum arbitrium ponenda penderent, a Deo solo esse de facto deducendam. Quod vero ad materialium causarum eventus attinet, poterant illi motus universalis vim aliquam mechanicam agnoscere. Sed nec ita talem illam agnoverunt, ut creatura aliqua, cum qua nobis est commercium, vel ipsa possit ex universali illo motus consensu, futura contingentia cognoscere, vel nobis indicare. Indicare certe nulla potuit nisi intellectualis, quam christiani angelum appellamus. At qui cum nobis versantur angelos, eos certis creaturarum provinciis assignabant, universorum provinciarum λόγον, praesidem existimabant, ut proinde angelorum, quos dixi, cum [Col. 0024C] nobis versantium, nullus motui universali fuerit admotus, ut possit ex causalitate sua de futurorum contingentium eventu judicare. Sed nec eos ita incorporeos agnoverunt ut possent omnia creata in speculo creatoris intueri. Nec omnia creata illis innotescere crediderunt, nisi quae Deus illis revelare dignatus esset, nec etiam omnia illis revelare de facto esse dignatum. Mysterium de incarnatione ab Ecclesia didicisse angelos testis est Apostolus (Eph. III, 10) . Tria etiam, ante incarnationem daemonem latuisse, auctorem habemus Ignatium (Ignat., Ep. ad Ephes., § 19) . Sed non vacat hisce ut singulis immoremur.

§ 30.—Liquet interim, data hac hypothesi, futura contingentia, sive a libero arbitrio, sive ab universali [Col. 0024D] motu, pendentia, neminem posse, nisi summo illo Deo revelante cognoscere. Sed nec si motum illum universalem cognovissent, vel ita possent de eventuum istius modi certitudine judicare. Nec enim ita mundum universum mechanice a Deo regi credebant, ut non aliquando contra motum illum universalem, saepius tamen praeter illum, Deus interponere et vellet et soleret; contra equidem, in miraculis: praeter illum, quoties vellet ordinarias etiam electorum preces exaudire. Frustra enim essent piorum preces ut plurimum, pro bonis praesertim temporalibus; si nihil posset Deus praeter universalis naturae cursum, sine miraculo, praestare. Toties enim edenda essent istiusmodi miracula, quoties [Col. 0025A] bonorum essent preces audiendae. Quod si praeter universalem illum motum multa Deus et velit praestare soleretque; sequitur ex illo, si vel maxime innotuisset, nihil esse de futuris contingentibus certo pronuntiandum.

§ 31.—Quod si haec, ut creatas vires ex natura sua non superarent, non tamen possent a creatura, nisi Deo revelante, cognosci; id unum abunde sufficit, ut quoties hominibus innotuissent, Deo tamen summo essent merito tribuenda. Nec enim id quaerendum, Deusne ipse, an ejus jussu permissuque creatura aliqua, ei tamen subdita hominibus ea revelaret? sed, an, eo nolente, vis aliqua contraria? In eo enim versatur erroris periculum. Atqui, data hac, quam repraesentavimus, hypothesi; id certum [Col. 0025B] erat hujusmodi revelationes a vi aliqua contraria esse non posse. Nec enim erat creatura quae, Deo nolente, ea posset cognoscere; nec verisimile erat, angelis contrariis et suis suorumque hostibus infensissimis, Deum ea revelaturum, quae non essent illorum naturae debita, nec possent, nisi eo revelante, cognoscere. Sequitur ergo, ut angelorum ministerio in revelatione hominibus patefacienda uteretur, nisi bonis tamen minime usurum. Nec metuendum quin illi munere sibi commisso diligentissime fidelissimeque fungerentur. Ita constabat veras hasce de futuris contingentibus revelationes nisi a Deo auctore esse non posse.

§ 32.—Quamquam autem hypotheseos veritas, cujus justas hasce diximus esse atque legitimas consequentias, [Col. 0025C] ex docentium auctoritate probata est, quae et ipsa aliis erat miraculis commendata; facit tamen nonnihil ad praemissarum quoque veritatem, consequentiarum quoque ipsa probabilitas, tamque apta inter se et cum phaenomenis connexio. Nam in hujusmodi causis quas ipsas nulla nostra a priori ratiocinatio attingit, id unum student homines, ut sibi quamdam fingant hypothesin quae cum phaenomenis apte conveniat, nec aliam quaerunt ejus probationem, quam aptam illam cum phaenomenis convenientiam, eamque veriorem judicant quae phaenomenis pluribus aptiusque respondet. Ita judicant de motibus orbium coelestium, marium, ventorumque: de magnetis natura aliorumque id genus omnium. Nec tamen minus est a nobis occulta ratio providentiae, [Col. 0025D] quam orbium coelestium. Nec minus apte convenit cum phaenomenis haec christianorum de providentia hypothesis, quam Ptolemaei illa, sive etiam Copernici, sive alterius cujusvis Astronomi cum motuum illorum phaenomenis. Contra potius longe certiores erant christianorum etiam naturae imperitissimorum, de futuris contingentibus prophetiae, quam peritissimorum etiam astrologorum judicia. Ex quo id etiam sequebatur longe esse verisimilius, a Deo esse haec, quam a quovis naturalium causarum consensu repetenda.

§ 33.—Probata ergo prophetiarum praeteritarum ex eventu veritate, ita deinde prophetae auctoritas accessit ad aliarum prophetiarum successum similiter [Col. 0026A] expectandum. Quoque saepius prophetiis ejus eventus respondissent, eo certius constabat non casui haec, sed vero certis causis esse tribuenda. Cum vero duorum essent generum prophetiae, aliae clarae facilesque intellectu, in quibus nulla esse posset de vero prophetae sensu dubitatio; aliae rursus pro usitato prophetiarum idiomate, symbolis aenigmatibusque involutae, ut aegre intelligi posset quaenam prophetae esset aut numinis sententia: ex priorum veritate de posterioribus erat solidissime judicandum. Si omnes obscurae essent, ut in oraculis Apollinis Loxiae, nostrorumque hodiernorum enthusiastarum deliriis; nulla jam erant intrinseca credibilitatis argumenta, ut nisi forte eum locum extrinseca supplessent, quantumvis verae essent: [Col. 0026B] at nullum certe habebant veritatis, quo a falsis internoscerentur, characterem, nec alios proinde, ut vera crederentur, obligabant. Sin aliquae perspicuae; jam facile judicium erat, de reliquis quid esset statuendum. Si eventus vel unius perspicuae prophetiae non respondisset; plane sequebatur nec reliquis esse fidendum, quin potius illas vel naturali enthusiasmo, vel alteri, potius diabolico spiritui quam divino esse tribuendas. Ita Maximillae prophetias re ellit Asterius Urbanus (Ap. Euseb., Hist. eccl., V, 16) . Praedixerat illa imminere πολέμους et ἀκαταστασίας, cum tamen post annum tertium decimum jam elapsum, nec particulare bellum aut universale in terris fuisset, christianis etiam pax firma stabilisque permansisset. Inde concludit fidem [Col. 0026C] ei omnem esse derogandam. Quod si evenissent quae praedicta sunt, pro talium eventuum frequentia prophetae fides magis erat minusve stabilita. Omnino solidissima erat hujusmodi argumentatio, nec video quid in ea reprehendere possint, nedum ridere, scurrae athei; nec quid simile obtendere possint pro suis, quas hodie venditant prophetiis, heri nudiustertiusque nati fanatici, sive eorum qui communi protestantium vocabulo censentur, sive etiam eorum quos mysticos appellant theologos pontificii. Neutri argumentis extrinsecis utuntur, sive miraculis, coram et in propatulo, inque infidelium facie editis, sive aliorum, a nobis etiam agnitorum prophetarum testimoniis. Neutri testimoniis intrinsecis, sive cordium infidelium patefactis occultis, sive futurorum [Col. 0026D] contingentium praedictione, jam diu ante eventum manifesta, publicamque in lucem edita.

§ 34.—Monendi sunt interim lectores non esse tamen quod prophetarum omnia prophetico sint spiritui tribuenda. Ne hoc quidem Judaei de suis, nec de Pythiis Graeci, nec de prophetis suis gentiles alii, Phoenices atque Aegyptii, nec qui prophetas agnoverunt, ullos docuisse arbitror. Elisaeum latuit Sunamitidis infortunium. Humano etiam spiritu edidit nonnulla sanctissimus Apostolus. Non est igitur prophetae fides in dubium vocanda, si qua illi humanitus dicta exciderint, hoc est, in iis quae nec ipse Spiritui Dei, sed suo potius, tribuit. Ut si Apostolus in iis quae se, non Dominum [Col. 0027A] hortari monuit, errasset; non debuit id in fraudem cedere aliarum ejus prophetiarum. Neque vero ita incerta est, ut voluit profanus Theologico-Politici auctor, horum utriusque distinctio. Quo loco cautionem interposuerant sacri scriptores, ea ipsa cautio signum erat, excipienda esse sola de quibus fuerat cautum, reliqua de alio esse spiritu intelligenda. Ita quia in scriptis epistolis, si qua suo spiritu protulisset Apostolus, id ipsum duxerat esse monendum, plane sequitur reliquorum auctorem divinum Spiritum esse habendum. Contra quia Ignatius, quae divino Spiritu auctore edidit, eorum disertis verbis Spiritum auctorem praeferebat, id quoque sequitur, iis exceptis, reliqua privato esse Ignatii spiritui tribuenda.

[Col. 0027B] § 35.—Sed et id existimant nonnulli, veros afflatosque Dei Spiritu prophetas, in revelatorum manifestatione suo esse spiritui permissos, ut pro suo captu ea aliis ennuntiarent, qui alius erat in alio excultior atque exornatior. Si itaque in rebus obiter notandis, nec ad praecipuum prophetiae scopum, quicquam facientibus, sive suae memoriae lapsu, sive dum se auditorum erroneis quidem illis, sed receptis tamen praejudiciis accommodant, quae tamen erant argumentationibus, quam ipsa revelata, magis idonea, quia haec probanda erant, illis uti poterant ut concessis: si in his inquam hallucinati essent, ne is quidem error esset spiritui prophetico imputandus. Quod itaque pro Zacharia Jeremiam laudat Evangelista; quod 450 annos Judicibus, [Col. 0027C] 40 Sauli tribuat Apostolus, quod incertum stadiorum numerum memorat S. Lucas, incertum Baptizatorum S. Paulus; plane innuunt relictas esse scriptorum humanis captibus hujusmodi minutias, nec esse propterea quod in Spiritum divinum referantur.

§ 36.—Est et aliud exemplum in quo non illorum modo qui prophetias audissent, sed et ipsorum quoque prophetarum irrepere possint errores, in prophetiarum scilicet obscurarum interpretatione. Erant enim nonnullae prophetiae certo quodam Spiritus consilio, ita obscurae, ut non possent sine alia revelatione intelligi; ut primae non alium in finem datae viderentur, quam ut sanctorum prophetarum curiositatem diligentiamque pro secundis [Col. 0027D] impetrandis excitarent. Id videmus in Daniele praecipue, in quo frequens est secundarum visionum pro primarum interpretatione mentio. Si itaque ante secundas visiones ipse primas ausus fuisset interpretari, humano omnino, non divino, spiritui tribuenda fuisset istiusmodi interpretatio, ut proinde ejus error, si quis fuisset, iniquissime esset in Spiritum sanctum referendus.

§ 37.—Idem statuebant veteres christiani de scriptis quoque prophetiis, sicubi fuissent obscurae, nisi eodem quo dictatae fuissent spiritu de novo revelante neutiquam esse certo intelligendas. Non est itaque quod miremur veterum de propinquo mundi fine hallucinationes. Nec enim illum disertis verbis [Col. 0028A] revelaverat Spiritus. Colligebant potius ex tam frequenti extremorum temporum mentione in Veteris Testamenti prophetiis, quoties de rebus evangelicis occurrit mentio, quae tamen de judaicae oeconomiae ultimis temporibus satis commode poterant intelligi. Omnino aequum non est ut illos hominum errores Spiritui imputemus quos nec ipse Spiritus susceperat corrigendos; nec id ipsum asserebant qui ab illo spiritu afflati erant, esse id a spiritu susceptum. Suppetebat interim satis certa illa, quam diximus, judicandi ratio. Si enim vel illorum quae perspicua erant, nec ullum habebant obscuritatis effugium, quaeque spiritus nomine essent a πνευματικοῖς venditata, perpetuo constabat fides, nec a se ullibi dissentiens, id ipsum argumento erat satis [Col. 0028B] manifesto et spiritu afflatos esse qui ea praedixerant, et quidem veracissimo illo atque adeo divino, ut proinde essent, in aliis quoque manifestis, spiritusque nomine manifesto venditatis, similiter credendi. Si contra perspicuorum fidem eventus fefellisset, id satis erat ad similium reliquorum fidem abrogandam.

§ 38.—Recte quidem hucusque, ni fallor, obscurarum prophetiarum fidem ex manifestis confirmavimus, cum ejusdem prophetae fuissent obscurae illae cujus manifestae. Quaeret autem fortasse, nec immerito, lector, cum ad diversos illae prophetiae pertinerent, ut alterius manifestae essent, alterius obscurae omnes, nullae manifestae, quo pacto essent, in eo casu, obscurae a manifestis comprobandae? [Col. 0028C] Poterat quidem ex indubii prophetae testimonio dubius commendari. Erat tamen et alia probandi ratio a communi spiritus unitate petita. Ita enim ex illius aevi principiis licuit argumentari, qui ad unam eamdemque communionem pertinerent, eorum unum esse spiritum, ex iisdem sacramentis, iisdem scilicet gratiae canalibus, ejusdemque instituti virtute derivatum. Nec ea dumtaxat generali ratione concludebant unum esse unius communionis spiritum, quod pari ratione fuisset iisdem sacramentis collatus, quae cum symbola essent certorum quorumdam legaliumque pactorum, de ipso illo nimirum spiritu conferendo, non poterant sane alios obligare quam quorum illa essent symbola, ut non possit malus spiritus in homines irrepere nisi qui vicissim cum [Col. 0028D] eo pacti essent; nec vero cum illo pacisci homines per symbola a bono spiritu constituta; sed quod etiam spiritus ipsum esset unitatis in eadem communione vinculum. Ut igitur ex illa exteriori communione erat de interna etiam communione praesumendum, ita etiam sequebatur qui eorumdem fuissent sacramentorum participes, fuisse etiam pariter unius ejusdemque spiritus participes. Data ergo praeternaturali aliqua motione, quae nec a corporeo aliquo affectu, nec a naturali enthusiasmo proficisci poterat, sed esset plane in spiritum aliquem conferenda; id inprimis supponendum erat, non alium esse illum spiritum quam qui in reliquis ejusdem communionis membris operaretur. Ita recte quis ex [Col. 0029A] reliquorum membrorum operationibus sive ἐνεργείαις de hujus quoque membri spiritu judicare poterat. Si bonus fuisset in aliis, malus utique in hoc esse non potuit. Quae forte deerant in hoc membro argumenta quibus distingui posset utrumne ad bonorum esset, an potius malorum censum referendus; ea tamen in aliis ejusdem corporis mystici membris non deerant. Ita tandem eo deveniendum erat ut omnia quaecumque aliorum membrorum dona, nec dona modo, sed et argumenta, quibus hoc ipsum donum in aliis comprobatum fuerat; ea quoque ad hujus etiam fidem referenda essent, utcumque propriis fuisset argumentis destitutum.

§ 39.—Id tamen etiam sequebatur, nullum esse talium obscurarum prophetiarum nisi in Ecclesiae unitate [Col. 0029B] praesidium. Ut enim illae suo nomine nihil habent, quo commendarentur; ita, violata unitate, nihil ad earum fidem faciebant extrinseca haec, quae dixi, argumenta. Si quem alium prophetam testem adhibuisset, ne ipse quidem testis, extra unitatem habebatur idoneus. Quod vero aliorum dona manifestationesque attinet, nihil illa ad prophetam extra unitatem attinebant. Quin potius, ea ipsa ratione suspecta erat, ex his principiis, quaelibet extra Ecclesiam prophetia, a bono spiritu esse propterea non posse quod esset extra unitatem. Cum enim Deus media conferendi spiritus instituisset sacramenta, id illum voluisse necesse erat, qui media a se instituta adhibere nolit, eum nec beneficia, per illa media obtinenda, consecuturum. Id ni voluisset, [Col. 0029C] nulla fuisset mediorum adhibendorum obligatio. Et cum illa media a Deo instituta, non alia sint quam unitatis symbola (in unum enim corpus baptizamur, deque uno illo pane participantes in unum corpus coalescimus) id innuisse videtur nolle se aliis spiritum suum conferre nisi in unitate constitutis. Utcumque id certum, de facto illam obtinuisse apud veteres sententiam, non aliorum esse Dei Spiritum quam unitorum. Ita in hoc ipso donorum spiritualium argumento inferunt, eum qui in non unitis versatur spiritum non esse illum Dei Spiritum qui unitatis est vinculum. Illa ipsa ratione Apostolum usum observavimus in secunda nostra de schismate parte nondum edita. Baptismum, quo Spiritus confertur, regenerationis lavacrum appellant. Ecquis [Col. 0029D] dubitet nullum esse in non renatis spiritualis vitae principium? Quin exorcismos baptizandis adhibebant paulo recentiores, id plane rursus innuentes in non unitis spiritum esse plane diabolicum. Haec utinam secum serio perpendant qui hodie ita sentiunt magnifice de suo extra unitatem spiritu. Id saltem viderent non esse illam cum primaevis christianis affinitatem quam tantopere jactant venditantque, in suis illis de spiritu praetextibus. Qui aliis utuntur quam a Deo institutis Spiritus conferendi mediis, alium illis esse quam divinum Spiritum justa est suspicio, deficientibus praesertim illis, quae dixi, argumentis ipsi prophetiae intrinsecis. Atque haec de veterum prophetiarum fide; in quibus nihil [Col. 0030A] video quod athei hodierni jure possint reprehendere.

§ 40.—De visionibus tamen id obiter animadvertendum, nescio an ab aliis animadversum, juvenum illas fuisse proprias. Id e celeberrimo illo Joelis loco colligo: Prophetabunt filii et filiae vestrae; senes vestri somnia somniabunt, et juvenes vestri visiones videbunt (Joel, II, 28) . Plane senibus ita somnia aptantur, ut juvenibus visiones. Vehemens nimirum illa humorum agitatio non erat nisi in aetatis vigore toleranda. Maximus enim imminebat in visionibus a visis terror, quem etiamnum tantum experiuntur qui rem habent cum phantasmatibus, ut macies illos et pallor occupet, sensimque in vitiosissimam corporis habitudinem conjiciat. Accedit κατοχῆς [Col. 0030B] ipsius violentissima distortio, vultus trux, oculi ardentes, ora spumantia, palpitantium pectorum gravissimus anhelitus. Ita se quidem habuit in gentium prophetis, ut Tripodem invitissima accesserit apud Lucanum Pythia, et nonnullae fuerint ipsa agitationis violentia extinctae. Ita enim Lucanus (Bell. civ., lib. V, v. 116) :

Et Valerius Maximus de delphico oraculo: «Unde ut certae consulentibus sortes petuntur, ita nimius divini Spiritus haustus reddentibus pestifer existit (Lib. I, c. 8, Exemp. rom. 10) .» Longe [Col. 0030C] equidem violentior erat pseudo-prophetarum enthusiastarumque motus, ut hoc ipso catholici veros a montanistarum illis distinguendos esse censuerint. Nulla erat in veris prophetis insania, nulla κατοχῆς illa tam vehemens jactatio. Sibi ipsis constabant potius, prudentes scientesque praedicenda proferebant. Erat tamen visorum terror humanae naturae fragilitati difficile ferendus. Horruit Danieli spiritus (Dan., VII, 15) : collapsus est in terram (VIII, 19) ; non remansit in eo fortitudo, sed et species ejus immutata est in eo, et emarcuit, nec habuit quicquam virium (X, 8) ; jacuit consternatus super faciem suam et vultus ejus haerebat terrae (Ibid., 9) ; stetit tremens (Ibid., 11) ; in visione dissolutae sunt compages ejus, et nihil in eo remansit virium, sed [Col. 0030D] et habitus ejus interclusus est (Ibid., 17) . Nec alius quam visionis propheticae terror in Jobo (Job., IV, 13, 14) describitur, et in Abrahamo (Gen. XV, 12) . Non est itaque quod miremur juvenibus haec quam senibus fuisse tolerabiliora. Proinde etiam apud ethnicos Tiresias juvenum esse κατοχὴν docet. Ita enim apud Senecam ille (Oedip., v. 29) :

§ 41.—Fateor equidem fuisse etiam aetate Cypriani, qui somnia visionesque ludibrio haberent. Sed quales fuissent illi, prodit ipse in epistola ad Florentium [Col. 0031B] Pupianum. «Quamquam, inquit (Ep. LXIX) , sciam somnia ridicula et visiones ineptas quibusdam videri, sed utique illis qui malunt contra sacerdotes credere quam sacerdoti.» Plane innuit qui ita sensissent, alieno fuisse in Ecclesiam animo. Quod autem tales ita sentirent, non erat utique mirandum. Fuerunt enim ipsi fere prophetiae coaevi, id hominum genus quos Scriptura ▩ [Hebrew Text] appellat, qui quod argumentis numquam conficere potuerunt, id risu tamen atque jocis, scommatibus atque dicteriis conarentur ut religionem ludibrio exponerent. Et vero in prophetis gestus erant ab usu hominum communi nonnihil alieni, quos facile erat ridiculis hominibus repraesentare tamquam ipsos etiam ridiculos. Josephum fratres somniatorem [Col. 0031C] appellarunt (Gen., XXXVII, 19) , quod ipse quoque observarat Cyprianus. Prophetam illum qui ab Elisaeo missus Jehu regnum israeliticum promiserat, insanum vocarunt principes exercitus, nec tamen oraculum ab eo editum neglexerunt. Ita quem nomine tenus insanum vocassent, serio tamen pro insano neutiquam habendum duxerant. Et frequentes illae temporibus etiam apostolicis cautelae de non contemnendis extinguendisve prophetiis, id satis innuunt, quam proclives essent ad id faciendum homines de quo toties erant necessario monendi. Nec erat sane aliud illis temporibus expectandum quibus adeo essent prophetae cervicosi atque ordinis publici perturbatores, cum simul plures loquerentur, cum prophetissae in coetibus [Col. 0031D] virorum, capitibus etiam discoopertis, praeter sexus modestiam, concionarentur; cum dona sua sine omni aedificationis utilitatisque respectu ederent prophetae, essentque, ne in futurum ita deinceps facerent, Ecclesiastica tandem disciplina coercendi. Erant equidem haec prophetis ipsis, non donis eorum propheticis, vitio vertenda. Quem enim habuerunt spiritum, subjectus illis [Col. 0032A] esse dicitur, ne illius impetu haec fieri dicerentur. Experimur tamen hodie, in simili adversariorum genere, quam facile officiariorum contemptus in contemptum vertatur officii; quam facile avideque minutias illas, si quae alibi praeter vulgi opiniones occurrant, iniquissimas profecto (ne quid dicam acerbius) boni honestique regulas, arripiant tamen ad contemptum personarum quorum conscientias male habet officii debita veneratio; quam item facile ita se transversum agi patiantur, ut ne causae ipsius meritum quaerendum putent, si quando de prophetarum personis minus honorifice senserint. Illis autem aequos esse judices nemo concedet.

§ 42.—Quod si illorum quoque prophetarum temporibus, [Col. 0032B] qui certissima edidissent prophetiarum suarum testimonia, fuerint tamen istius modi censores, non est utique mirandum si in Cypriani etiam tempora inciderint, cum jam invaluissent inter philosophos Epicurei, qui praeter naturalia omnia ludibrio habuerint. Id unum satis erat, si qui prophetias, quos diximus, penitius intellexissent, nec eorum intererat ut falsae haberentur, eorum nemo illas in dubium vocarit. Vidimus autem Cypriano coaevos prophetica dona in Ecclesia agnovisse, qui quidem illius saeculi doctissimi haberentur, rerumque ecclesiasticarum peritissimi. Neque verisimile erat tam severam in Ecclesia disciplinam vigere potuisse, nisi de numine in Ecclesia praesentissimo manifestissimis constaret indiciis. [Col. 0032C] Quod si illum spiritus prophetici praetextum possent falsitatis convincere, jam labasceret una reliquorum fides, jam nihil erat quod Ecclesiae communionem tot annorum poenitentia tam ingrata ambirent; cum praesertim nullus esset magistratus qui cogeret, esset contra qui rebelles foveret, omnique opera in rebellionem pelliceret. Quod autem ad atheos epicureos attinet, fuit ea semper estque hodie illorum indoles, ut generalibus suis hypothesibus contenti, in exempla particularia ne quidem inquirendum putent. Quam illi fuerint in rebus ecclesiasticis hospites, vel unius Celsi exemplo manifestum est. Qui cum sibi omnia compertissima esse jactabundus gloriatus esset, in rebus tamen Ecclesiae raro scopum attingit. Estque [Col. 0032D] id in eo fere perpetuum, ut cum Ecclesiam ferire vellet, vix tamen ad alios quam haereticos Ecclesiae extorres pertineant ea, quibus Ecclesiae causam labefactandam credidit. Egregium vero illum Ecclesiae censorem, qui ne Ecclesiam quidem ab haereticorum illi infensissimorum conventibus poterat distinguere!

[Col. 0033A] § 1. Presbyteri doctores Cypriano antiquiores, primariae in Ecclesia dignitatis.—§ 2. Apostolis coaevi, a Judaeorum Scribis doctoribus deducti.—§ 3. Eorum officium in dono extraordinario fundatum.—§§ 4, 5, 6. Non omnium fuisse presbyterorum, ut vulgo putant, munus illud docendi.—§ 7. In audientium doctore probando presbyteros doctores solos consuluit Cyprianus.—§ 8. Audientes iidem qui catechumeni.—§ 9. Voce etiam catechumeni usi sunt. Audientium nomen unde deductum.—§ 10. Catechumenorum institutio mysteriis respondebat.—§ 11. Doctor audientium Cypriano hypodiaconus. De Pantaeno, Clemente Alexandrino, Origene, in schola Alexandrina catechistis.—§ 12. Inferiorum ordinum ministri, nunc Cleri communi nomine censentur, nunc [Col. 0033B] excluduntur, apud Cyprianum.—§ 13. Cypriani legationes omnes, aliaeque quarum mentio in ejus Epistolis.—§ 14. Legationes per clericos, et quidem illos, ut plurimum, binos, raro hypodiaconatum excedentes aetate Cypriani.—§ 15. Legationes aliae Cypriano antiquiores, Clementis Alexandrini atque Irenaei.—§ 16. Legationes Ecclesiae Smyrnensis, Polycarpianae atque Ignatianae magis, quam Cypriani illae, honorificae.—§ 17. Legationes saeculi Apostolici.—§ 18. Pro moribus juris hospitalis expressae.—§ 19. Apostoli peregrinantes ita ab Ecclesiis recepti ut solerent a provincialibus suis praesides provinciarum.—§ 20. Legationes illius saeculi maxime honorificae.

§ 1.— Aut quando cum presbyteris doctoribus lectores [Col. 0033C] diligenter probaremus, Optatum inter lectores doctorem audientium constituimus. Observandum hoc munus presbyterorum doctorum, quod non Cypriani primum tempore natum erat, sed vero ab Apostolis usque ad ejus tempora deductum. Cypriano antiquior Tertullianus meminit. (Praescript. adv. Haer., c. 3.) «Quid ergo, inquit, si episcopus, si diaconus, si vidua, si virgo, si doctor, si etiam martyr, lapsus a regula fuerit; ideo haereses veritatem videbuntur obtinere?» [Col. 0034A] Ubi ita hujus doni meminit, ut plane ab officiis ecclesiasticis episcopatus et diaconatus distinguat. Quae enim sequuntur, personarum sunt dona, non officiorum; eaque ipsa ita inter se gradibus distincta, ut proximum martyri gradum doctor occupet, nec viduis modo sit, sed et virginibus dignitate superior. Idem postea: «Est utique frater, inquit, aliquis doctor gratia scientiae donatus?» etc. Meminit Tertulliano coaevus martyr Saturus Aspasii presbyteri doctoris ab Optato episcopo dissidentis. ( In Act. Perpet. et Felic. in Vis. Saturi. ) Meminit variis in locis Hermas, lib. I, vis. 3: «Lapides quidem illi quadrati et albi, convenientes in commissuris, ii sunt apostoli, et episcopi, et doctores, et ministri, qui ingressi sunt in clementia Dei et episcopatum gesserunt, et docuerunt, et ministraverunt [Col. 0034B] sancte et modeste electis Dei qui dormierunt quique adhuc sunt, et semper cum illis convenerunt et in se pacem habuerunt et se invicem audierunt.» Mirum est quod hoc e loco eliciat Blondellus, eosdem fuisse episcopos atque doctores; quasi vero verba illa, et episcopatum gesserunt, ad doctores referenda sint, et non ipsos potius qui etiam praecesserant episcopos: praesertim cum occurrant ibidem verba illa, et docuerunt, quae doctoribus aptissimae respondeant. Fuisse equidem hoc dono instructos episcopos ut plurimum, est sane verisimillimum propter praeceptum Apostoli, quo Episcopum vult esse διδακτικὸν I Tim., III, 2; II Tim., II, 24, atque adeo e presbyteris illum praecipue ad episcopatus honorem esse provectum quem eo dono constabat esse praeditum. [Col. 0034C] At presbyterorum etiam doctorum jam exempla vidimus, ut proinde necesse non sit qui doctor fuerit, eum fore etiam episcopum. Frustra vero nos ad illos auctores refert Blondellus, qui post extinctum in Ecclesia doctoratus donum floruerunt. Sed ad Hermam nostrum redeamus. Idem rursus, lib. II, Mand. 4: «Etiam nunc, Domine, audivi a quibusdam doctoribus, quod alia poenitentia non est, etc.» Lib. III, Simil. 9. «Quadraginta vero Apostoli et doctores [Col. 0035A] sunt praedicationis filii Dei.» Postea: «Et dixit: Quoniam hi apostoli et doctores qui praedicaverunt nomen filii Dei, cum habentes fidem ejus et potestatem defuncti essent praedicaverunt his qui ante obierunt.» Iterum: «De octavo vero monte, in quo plurimi erant fontes in quibus adaquabatur omne genus creaturae Dei, tales sunt qui crediderunt apostolis, quos misit Dominus in totum orbem praedicare: et quidam doctores qui caste et sincere praedicaverunt et docuerunt, etc.» Ex quibus omnibus id etiam intelligimus, quaenam illa fuerit doctrina unde doctorum nomen habuerunt, munus illud praedicandi, ut loquitur Hermas, tantamque etiam fuisse eorum dignitatem, ut cum apostolis, ut plurimum, conjungantur.

[Col. 0035B] § 2.—Frequens etiam occurrit horum doctorum in Sacris Litteris mentio: Actor., XXIII, I, prophetarum et doctorum; I Cor., XII, primo apostolorum, secundo prophetarum, tertio doctorum ante alia Spiritus extraordinaria χαρίσματα, V, 28, 29; Eph., IV, II, apostolorum, prophetarum, evangelistarum, pastorum et doctorum. Inseruntur hic Evangelistae et pastores; dona N. T. propria, nec a Pentecoste, quo tempore Spiritus effusus est, deducenda. Evangelistae enim eo tempore necessarii erant quo evangelium ad exteros derivandum erat, quod nescio an ante Cornelii historiam contigerit, fieri certe vix potest ut mortem Stephani antecesserit, persecutionemque ea occasione excitatam. Pastorum munus tunc necessarium erat, cum Ecclesiae eleemosynae erant in pauperes [Col. 0036C] distribuendae. Est enim ea ipsa distributio ποιμαίνειν I Pet., V, 2, juxta ea quae supra disputavimus. Ita fiet ut donorum originalium proximus post prophetas locus sit doctoribus assignandus. Ex ipsa enim synagoga derivatum est ad Ecclesiam hujus muneris exemplum. Siquidem illi quoque erant sui Rabbini καθηγηταὶ, συζητηταὶ τοῦ αἶῶνος τούτου, Scribae, νομικοὶ, νομοδιδάσκαλοι (his enim omnibus titulis insigniuntur) qui et διδάσκαλοι simpliciter appellantur, Luc., II, 46. Fuisse etiam apud ipsos munus admodum honorificum constat e Rom., II, 18, 19, 20, 21. Ut necesse esset Salvatori de eo discipulos suos monere, ne illum titulum ambirent. Quam tamen, una cum officio, ambitionem etiam christianis irrepsisse suspicio est, S. Jacob., III, I.

[Col. 0035D] § 3.—Ut autem omnia Ecclesiae munera primis illis originibus extraordinario Spiritus Sancti auxilio administrata sunt; idem et in hoc quoque munere contigisse certum est. Id innuit verbum ἔδωκε Eph., IV, 11, referendum enim ad locum Ps. LXVIII, 19, v. 8, laudatum: Ἔδωκε δόματα τοῖς ἀνθρώποις. Sunt ergo etiam doctores illis δόμασιν accensendi. Proinde inter Spiritus χαρίσματα habemus διδασκαλίαν, Rom., XII, 6, 7: προφητείαν et διδαχὴν, I Cor., XIV, 6, ad eamdem plane formam qua supra conjungi vidimus προφήτας atque διδασκάλους. Rursus, ibid., διδαχὴν, v. 26. Nec aliam fuisse doctorum africanorum rationem ostendunt illa quae superius e Tertulliano produximus (Praescript., c. 14) ; quibus quem doctorem appellat, [Col. 0036A] eumdem gratia scientiae donatum esse dicit. Probavimus enim istius modi Spiritus χαρίσματα ad Cypriani nostri tempora permansisse. Fateor equidem illa aetate donorum extraordinariorum usum in ordinariorum quoque munerum administratione fuisse. Sed vero munus hoc doctorum non minus fuisse quam donum ipsum doctrinae extraordinarium, inde colligimus quod deficientibus hujusmodi donis, paulatim ipsum quoque munus in desuetudinem abierit. Nulla enim ejus occurrit in posteriorum saeculorum canonibus mentio. Nec etiam ullibi cum ordinariis episcopi, presbyteri aut diaconi officiis conjungitur in N. T. sed cum extraordinariis illis apostolorum, prophetarum, miraculorumque, quae jamdiu defecisse omnes confitentur. Nec suppetunt patribus quarti [Col. 0036B] saeculi et deinceps de eorum officio quod scribant ex sui saeculi receptis moribus vel evanida vestigia, sed perinde ac nos, e textu solum veterumque scriptis conjectantur. Videant igitur fratres Independentes qua ratione hoc officium continuandum censeant, cum tamen dona illa, quibus innixum probavimus, nec ipsi defecisse inficientur.

§ 4.—Animadvertendum praeterea, cum de Presbyteris doctoribus meminit Cyprianus, id simul innuere, fuisse utique alios e presbyterio qui non fuissent doctores. Nec enim opus erat ut presbyteros doctores ab episcopis itidem doctoribus secerneret, ipse qui haec scriberet episcopus. Nec locum habebant alii in eorum probatione qui in clerum promovendi essent, quam presbyteri. Idem Saturus, cum Aspasium presbyterum [Col. 0036C] doctorem appellat. Cum igitur docendi illud munus ex Herma idem fuisse didicerimus, quod praedicandi, plane sequitur, non omnium fuisse presbyterorum, ut in Ecclesia concionarentur, nedum ita fuisse officio presbyterali essentiale, quam putant hodierni, schismatici ut qui illud munus non praestiterit, is ne pro presbytero habendus sit quidem. Nec vero recentiorum saeculorum id errori tribuendum erat. Idem etiam sub apostolis obtinuisse constat ex I Tim., V, 17, quamquam perperam colligunt προεστῶτας illos presbyteros, qui alii essent a κοπιῶσιν ἐν λόγῳ καὶ διδασκαλίᾳ, fuisse laicos. Cur ita colligunt, nihil habent e textu, nihil e receptis illius saeculi moribus, subsidii. Sequitur itaque ne ipsos quidem apostolos donum illud in ordinandis exegisse praevium, nec inter χαρίσματα [Col. 0036D] ipsa manuum impositione collata locum habuisse; sed nec Deum ipsum, cujus nutu omnia tunc gesta sunt, quique Ecclesiae in necessariis non erat proculdubio defuturus, tale hoc officium instituisse, ut ad ejus administrationem esset hoc donum omnino necessarium.

§ 5.—Cum etiam ex receptis aetatis suae moribus suas plerumque consuetudines mutuo acceperint christiani; vix puto ullum fuisse exemplum quo docendi munus cum sacerdotio esset necessario conjunctum. Judaeis diximus scribas fuisse atque rabbinos, e tribu proculdubio sacerdotali illos. Longe tamen aberat ut tota familia sacerdotalis scribae fuerint aut rabbini. Scribarum ordinem ab Aegyptiis fortassis [Col. 0037A] acceperint Judaei. Illis enim sui erant Ἱερογραμματεῖς viri sacrorum peritissimi atque doctissimi, ut proinde sacerdotes fuisse verissimillimum sit. Nec tamen propterea sacerdotes omnes Ἱερογραμματεῖς erant, quin paucorum potius fuisse videtur haec dignitas, cum tamen tertia populi Aegyptii pars sacerdotalis fuerit. Idem de Atheniensium etiam gentiumque aliarum Ἱερογραμματεῦσι et Ἱερομνήμοσι statuendum, ut sine exemplo fuisse necesse sit, si haec duo munera, tam inter se diversa, censuissent tamen sibi invicem fuisse conjungenda. Erant tamen admodum pauca, si qua sint omnino, quae a Christianis inducta sunt sine exemplo.

§ 6.—Cum itaque probavimus, neque ex instituto, neque etiam de facto, presbyteros omnes fuisse [Col. 0037B] docendi dono praeditos; plane sequitur, qui dono illo caruissent, ita non fuisse ad docendum obstrictos, ut potius ab eo docendi munere temperare debuerint. Id enim hortatur Apostolus, ut, quo dono quispiam fuisset instructus, ei unice incumberet, Rom., XII, 6, 7, 8, etc.: «Sapere quemquam ad sobrietatem, et unicuique sicut Deus divisit mensuram fidei, v. 3; certo quodam consilio ita distribuisse Deum, ut nemo dona omnia ipse habeat, alter autem ut alterius defectus suppleat, sintque ita sibi invicem omnes mutuo necessarii, ut non sit SCHISMA in corpore (I Cor., XII, 18, 24, 25) .» Si itaque omnes qui dono quopiam caruissent, illud ne quidem exercere debuerint, sequitur illos quibus negatum esset docendi donum, ne docere quidem oportuisse. Agnoscimus interim [Col. 0037C] ex Apostoli mente, si qui sint utroque dono praediti et προστασίας et διδασκαλίας, illos esse merito, duplici illo, quem dicit, honore dignos. Neque haec a nobis eo animo disputata sunt ut ignaviae patrocinemur, si quis non sit aliis Ecclesiae necessariis muneribus obstrictus. Nec id voluisse Apostolum existimamus, aut Ecclesiam primaevam. Potius gaudendum existimarem atque gratulandum, si qua Ecclesia tales haberet presbyteros qui omnes huic docendi muneri ita satisfacere possent, ut nec illud ipsum indecore exequerentur, nec alia negligerent. Quod tamen schismatis praetextum faciant adversarii, siqui dono hoc destituti in sacros ordines admittantur, aliisve Ecclesiae curis pariter necessariis distineantur, quo minus huic possint curae unice invigilare; quod etiam [Col. 0037D] reliqua negligant, preces publicas quotidianas, visitationem fidelium, institutionem catechumenorum, sacramentorum celebrationem, moribundorum viatica, quod unius hujus muneris praetextu, ne tempus quidem sibi vacuum relinquant reliquis muneribus expediendis: ea sane ita non sunt apostolica, ita non primaevae christianitati conformia, ut ne probanda sint quidem.

§ 7.—Videmus porro in hoc audientium doctore probando non alios a Cypriano presbyteros quam doctores esse consultos. Idemque ab eo in aliis quoque causis observatum esse est sane admodum verisimile, ut qua in re quisque eminuisset, in ea illum duxerit esse consulendum. Proinde ita intelligendus est cum [Col. 0038A] communi presbyterorum consilio sua omnia a primo usque episcopatus exordio, gesta esse commemorat, ut in rebus singulis neminem, ad quem quidem ea res attineret, a consilio suo excluserit, omnesque etiam, cum res omnium interesset, admiserit. Id quidem exigebat apostolica illa de donis regula (cujus modo meminimus) ut quo dono quisque fuisset praeditus, ejus exercitio unice incumberet, nec se aliis immisceret ad donum suum nihil attinentibus. Sequitur etiam idem esse donum quo audientes atque illud quo fideles essent docendi, quia in audientium doctore constituendo presbyteros doctores consuluit.

§ 8.—Erant equidem alii audientes in poenitentium censu, qui ubi Scripturas atque διδασκαλίαν audiissent, [Col. 0038B] e synaxibus erant excludendi. Et quidem illi Cypriano nostro coaevi, si Gregorii Thaumaturgi epistolae canonicae credendum sit. Sed horum nullum in Ecclesia africana extat, quod quidem sciam, ea praesertim aetate, vestigium. Nec alios doctores habebant quam fideles. Erant enim omnium fidelium communes illae, quibus hi intererant, auditiones. Neque vero ex usu Ecclesiae africanae alii audientes erant quam catechumeni. Jam supra vidimus qui catechumeni essent clero romano, Ep. III, eosdem audientes esse Cypriano, Ep. XIII. Constatque etiam e Tertulliano, quo nemo melior est Cypriani interpres. Apud illum audientes intinctis opponuntur, quo sensu tingui apud eumdem idem valet quod baptizari (De Poenit., c. 6, 7) . Eosdem auditores appellat, quorum et tyrocinia memorat, [Col. 0038C] ne quis dubitet alios esse quam catechumenos.

§ 9.—Et quidem ipsum hoc audientium nomen frequentissimum fuisse videtur. Nec tamen desunt, ea quoque aetate, exempla quibus iidem catechumeni audiunt, et quidem apud latinos etiam scriptores. Jam diximus hoc catechumenorum nomine usum esse clerum romanum. Usus etiam est et ipse Cyprianus Testim. lib. III. cap. 98; et Tertullianus, de Coron. Mil. c. 2; et Praescr. c. 41. Quod quarto tandem S. Augustini saeculo et deinceps solum obtinuit. Quod vero ad nomen audientium attinet, e sacro codice omnino ductum puto, ex illis nimirum locis quibus fides ipsa toties ἀκοὴ dicitur, quam auditum reddiderunt antiqui etiam interpretes. Ita, fides ex auditu, [Col. 0038D] auditus autem per verbum, Rom., X, 17; Auditus fidei, Gal., III, 2, 5; Verbum auditus Dei, I Thess., II, 13. Ex veteri autem Instrumento deduxit Apostolus, Isa., LIII, 1: Quis credidit auditui nostro? Ita enim locum illum legerunt Tertulliani quoque Cyprianique interpretes. Ad illum autem Isaiae locum nos disertissimis verbis retulit Apostolus, Rom., X, 16. Nihil huc faciunt vulgaria gentilium ἀκροάματα, quae ludicra plerumque essent. Faciunt tamen fortasse philosophorum illa quae non aliis crederentur quam initiandis, ad formam mysteriorum.

§ 10.—Illam certe mysteriorum formam repraesentabat tota catechumenorum erudiendorum ratio. Vivendi novam formam suscipiebant initiandi (Meurs., Eleusin., c. 17) . Et quidem in ea totus est Clemens Alexandrinus, in antiquissimo ejus, quod habemus hodie, opere catechetico, Paedagogo videlicet. Erant etiam in Petromate libri rituales initiandis legendi primum, deinde describendi (Id., ib., c. 10) . Et quidem de baptismi ritibus, de συντάξει et ἀποτάξει, conversione ad orientem occidentemque, etc., agit in Catechesibus suis Cyrillus Hierosolymitanus aliique.

§ 11.—Observandum denique ad officium hypodiaconatus spectasse illum audientium doctoratum. Idem Optato doctoratus audientium, quod lectio Saturo ad gradum lectoris promovendo, futuri nempe officii praevium experimentum. In Alexandrino κατηχήσεως, sive ἱερῶν λόγων, διδασκαλείῳ idem munus presbyteris fortasse nonnunquam assignatum. Pantaenum [Col. 0039B] vulgo existimant fuisse presbyterum, quamvis nescio sane veterumne quispiam eum ita appellet (Euseb., Hist. Eccl., V, 10; VI, 3, 6) . Clementem ejus in eo munere successorem, presbyterum vocat Alexander Hierosolymitanus Episcopus (Euseb., Hist. eccl., VI, 11) . Sed quando scripta est ab Alexandro ea epistola, jam successisse videtur in ejus locum Origenes, ut proinde non constet fueritne presbyter cum munere illo ipse fungeretur. Non tamen presbyteratui id fuisse munus necessario annexum constat, quod ad illud evectus fuerit a Demetrio Origenes, octavum decimum duntaxat aetatis annum agens, quo tempore non constat vel inferioribus quidem illis, quos pro sacris habent, ordinibus fuisse initiatum. Presbyteratum certum est, non ante iter Achaicum [Col. 0039C] sub Alexandro Severo, ab eo fuisse susceptum. Idque eo fortasse consilio institutum est, quod fideles cum jam in sinum Ecclesiae suscepti fuissent, proinde doctorem, habere debuerint, qui vel in Ecclesiae aestimatione esset sacerdos. Ad sacerdotes enim pertinuisse illam scientiae gratiam, qua donandum Tertullianus dixit esse doctorem, e veteris quoque legis praescriptio constat., Mal., II, 7. Illa enim ipsa scientiae voce usus est in eo loco, non modo vetus interpres hodiernus, sed ipse quoque Cyprianus. Catechumenis vero erudiendis, qui extra Ecclesiam siti essent, satis erat vel laicus, quem tamen, honoris causa, clero proximum eligebant. Praesertim cum, ex iis quae de eorum sententia superius disputavimus, constet vel vulgus christianorum ita extraneis quibusvis [Col. 0039D] sanctitate praecelluisse, ut essent merito, si ad illos conferrentur, pro sacerdotibus habendi.

§ 12.—Observandum insuper, ex eodem hoc Cypriani loco, lectores etiam atque hypodiaconos generali clericorum titulo censeri. Id sane innuit, cum per clericos ad romanum clerum scribendum esse dicit, eaque ipsa de causa, lectorem fuisse Saturum, hypodiaconum vero Optatum a se constitutum. Simili exemplo Felicianus acolythus clericus dicitur Ep. LV. Quod etiam ad lectores attinet, qui tamen inferior erat hypodiaconatu gradus, constat idem ex ejusdem epistolis de Aurelio et Celerino ad honorem lectoratus a se provectis. De Aurelio ita scribit, Ep. XXXIII: «In ordinationibus clericis, fratres charissimi, solemus [Col. 0040A] vos ante consulere, etc.» Ergo et clericus erat Aurelius et ordinatus. «Merebatur, inquit, talis clericae ordinationis inferiores gradus.» Erat igitur et hic quidam gradus clericae ordinationis. Rursus: «Hunc igitur, fratres dilectissimi, a me et a collegis qui praesentes aderant, ordinatum sciatis; quod vos scio et libenter amplecti, et optare tales in Ecclesia nostra plurimos ordinari.» De Celerino ita Ep. XXXIV, dignum esse dicit: «Ut qui sublimiter Christum confessus esset, clerum postmodum Christi ministeriis ecclesiasticis adornaret.» Rursus eumdem «Celerinum fratrem, inquit, nostrum, virtutibus pariter et moribus gloriosum, clero nostro non humana suffragatione, sed divina dignatione conjunctum.» Idem tamen hac ipsa, quam in manibus habemus, epistola, [Col. 0040B] lectorem Optatum clero dumtaxat proximum esse dicit, interque eos numerat qui ad clerum parabantur. Et in epistolis ejus vel cleri nomine, vel ad clerum, datis, nusquam occurrit aliorum mentio praeterquam presbyterorum atque diaconorum. Quis non videt quam cleri nomine nunc laxius utatur, nunc strictius, pro more saeculi, ut qui uno sensu clerici appellantur, sint, ad alios si conferantur, laicis accensendi? Idem de recentioribus Ecclesiae canonibus observare poteramus. Sed nos de Cypriani temporibus, aut etiam antiquioribus, impraesentiarum agere constituimus.

§ 13.—Est etiam observatione dignus mos illius saeculi in legationibus ecclesiasticis. Erant enim dignitatis, tum eorum a quibus, tum ad quos, mitterentur, [Col. 0040C] observantissimi. Prima Cypriani legatio ad Romanos per Clementium hypodiaconum missa est; cujus mentionem habemus Ep. III, IV, XV. Secunda haec est ad clerum romanum per Saturum lectorem Optatumque hypodiaconum. Meminit hac ipsa Ep. et XXIX, XXXII. Tertia, ad eumdem clerum per Fortunatum hypodiaconum, Ep. XXX. Quarta Novatiani ad Cyprianum de ordinatione sua per Maximum presbyterum, et Augendum diaconum, Machaeum etiam quemdam atque Longinum, qui cujus ordinis fuerint, non constat, Ep. XLI. Quinta Cypriani cum synodo ad explorandam Cornelii ordinationem per Caldonium Fortunatumque episcopos, Ep. XLI, XLII, XLV. Sexta Cypriani privatim ad Cornelium per Primitivum presbyterum, Ep. XLI. Septima Ejusdem ad eumdem [Col. 0040D] per Mettium hypodiaconum, et Nicephorum acolythum, Ep. XLII, XLIII, XLIV. Octava Cornelii ad Cyprianum per Augendum confessorem, Ep. XLVIII. Quem tamen ille locum in Ecclesia obtinuerit non liquet. Nona Antoniani ad Cyprianum per Quintum presbyterum, Ep. LII. Decima Cornelii ad Cyprianum per Saturum acolythum, Ep. LV. Undecima Cypriani ad Cornelium per Felicianum acolythum, Ep. ead. Duodecima Pomponii episcopi ad Cyprianum cum synodo per Paconium fratrem, Ep. LXII; sed nec ejus dignitas memoratur. Tertia decima Ecclesiarum Asturicensis et Emeritensis per episcopos suos Felicem et Sabinum, Epist. LXVIII. in ea causa qua de ipso fuerat episcopatu disceptatum. Subrogati enim [Col. 0041A] erant hi in locos Martialis et Basilidis Libellaticorum. Quarta decima: Quinti Episcopi Mauritaniae ad Cyprianum primatem per Lucianum forte presbyterum, Ep. LXXI. Quinta decima: Cypriani, sed totius, ut videtur, Ecclesiae africanae nomine, ad Firmilianum Cappadociae primarium, ut videtur, episcopum, per Rogatianum diaconum, Ep. LXXV. Sexta decima: Tandem eademque ultima Cypriani ipsius in exilio jam constituti ad collegas itidem episcopos eosdemque in metallis versantes, per Victorium Herennianum hypodiaconum, Lucanum, Maximum et Amantium acolythos, Ep. LXXVIII, LXXIX, LXXX.

§ 14. Notanda autem illa Cypriani verba: «Et quoniam oportuit me per clericos scribere,» etc. Ex quibus constat, pro saeculi illius more, legationes ecclesiasticas [Col. 0041B] non aliis quam clericis fuisse credendas. Id factum fortasse propterea quo major fides nuntiis ultro citroque referendis accederet. Id tulit certe aegerrime Cyprianus cum Ep. III cleri romani suspectam haberet, laborare ita epistolae clericae fidem, ne mendacio fortasse aliquo et fraude corrupta esset. Scio equidem epistolam clericam tam vocari posse illam quae a clero romano scripta esset (Ep. IV) , quam quae Clementio hypodiacono, ipsi quoque clerico, legato tradita. Sed vero nuntii hoc in loco fides solius, non item illa scribentium, in dubium vocata est. Ergo clerici erant illi quoque legati de quorum dignitate aliter non constat. Et acolythi, et si qui alii inferiorum ordinum ministri, legationes obierint, illos quoque inter clericos, hoc ipso etiam argumento, [Col. 0041C] numeratos fuisse necesse est. Notetur etiam plurimas legationes duobus legatis fuisse commissas, praesertim transmarinas. Quod enim Novatianus quatuor miserit, id benevolentiae captandae gratia factum esse probabile est. Idem fortasse de legatione ad martyras statuendum, quatuor illos legatos vel in martyrum honorem esse missos, vel quod variis in locis martyres constituti essent, vel quo plures adessent fidei testes in Ecclesiae eleemosynis distribuendis. Erant enim, in illa etiam aetate, alioqui aurea, malae fidei exempla in re pecuniaria. Talis fuerat, in ipsa etiam Ecclesia africana presbyter Novatus, Ep. XLIX. Talis Felicissimus, Ep. XXXVIII. Talis denique (quis crederet!) Nicostratus ipse diaconus et confessor, Ep. XLVIII, XLIX. Id etiam animadversione [Col. 0041D] dignum, praecipuum plerumque legatorum hypodiaconum fuisse, nec eum gradum excessisse. Ita fuit in legatione, prima, secunda, tertia, septima, sexta decima. Quod si aliquando superior quispiam sit missus, id tunc plerumque contigit cum unicus mitteretur, ut numeri defectum ita personae dignitate compensarent. Ita in legatione, nona, quarta decima, quinta decima. Quod aliter singulorum nomina, etiam inferioris ordinis, habeamus, non est tamen certum singulos dumtaxat fuisse missos. Idem obtinuit, non in legationibus modo transmarinis, sed et in illis quoque quae provincialium essent Episcoporum ad provinciarum primatem, qualis erat legatio illa quarta decima. Quod vero episcopi ipsi legationem [Col. 0042A] obierint, factum id non est nisi rarissime, causisque alioqui gravissimis. In legatione tertia decima, causa manifesta est. In quinta etiam facilis. Erat enim inter episcopos disceptandum Cornelium atque Novatianum. Erat etiam de litteris formatis in posterum dandis cavendum, quarum omne commercium inter alios non erat quam episcopos. Quid quod synodi africanae etiam missae sunt, et ad synodum, provinciae nimirum episcopos, ad quos spectabat episcopi romani ordinatio. Synodi enim nomine, uti a gentilium usu ad christianos emanavit, sacerdotum collegia quaeque sive fraternitates appellantur, sive in conventibus, sive etiam singuli. Nec desunt etiam apud Ecclesiam hujus significationis exempla, si id inpraesentiarum agerem.

[Col. 0042B] § 15. Ita quidem se res habuit legatoria aetate Cypriani. Erant etiam nonnullae Cypriano antiquiores legationes ad eamdem formam expressae. Legatus ab Alexandro Hierosolymitano antistite (Euseb., Hist. eccl., VI, 11) missus est Ecclesiae Antiochenae totius Syriae primariae (cui et Judaea attributa est) Clemens Alexandrinus presbyter, sed solus. Plane ad exemplum legationis quartae decimae. Legatus erat martyrum lugdunensium viennensiumque ad Eleutherum romanum pontificem presbyter Irenaeus (nec enim est quod episcopum illum tunc temporis faciat Blondellus) ipse itidem solus (Euseb., Hist. eccl., V, 4) . Aliarum legationum, ut puto, non habemus exempla usque ad tempora Polycarpi atque Ignatii ( Vid. Vales., Not. in locum Eusebii ). Illae itaque ut se habuerint, [Col. 0042C] age despiciamus.

§ 16. Et quidem epistola Ecclesiae smyrnensis ad Philomelienses de martyrio Polycarpi, scripta est per Marcum quemdam fratrem, ad formam legationis duodecimae quem latinus vetus interpres Martianum appellat, de cujus in Ecclesia loco nihil constat. Par est de Crescentis loco silentium, quo nuntio usus est in illa, quam ad Philippenses dedit, Epistola ipse Polycarpus. Epistolae Ignatii (Ep. ad Smyrn., § 12; ad Ephes. § 12) , ad Smyrnaeos, Ephesios, Philadelphienses, Burrho diacono, sed qui communi Smyrnaeorum Ephesiorumque nomine ad illum missus fuerat, traditae videntur. Reliquae cui traditae sint, non constat; sed Burrho etiam traditas, est sane admodum verisimile. Notanda enim Ignatii verba in Ep. ad Smyrnaeos, [Col. 0042D] ὃν ἀπεστείλατε μετ` ἐμοῦ. Non igitur ad Ignatium dumtaxat, sed cum eo missus est Burrhus (Vid. Ep. ad Ephes., § 2) , comes itineris futurus, nuntiusque legationibus obeundis. Quo nomine etiam Ephesios illos alios (Ep. ad Rom., § 10) , Crocum, Onesimum, Euplum atque Frontonem, missos puto, atque adeo non alios quam illos pertulisse epistolam ad Romanos. Eodem munere functus est Philo etiam diaconus, Cilix (Ep. ad Philadelp., § 11) . Sed nec Diaconi soli, alii etiam diaconis superiores legationes tamen obierunt tempore Ignatii. Honorabant Sanctum (inquiunt auctores martyri Ignatii martyri coaevi) per episcopos, presbyteros et diaconos, Asiae civitatis et Ecclesiae (Edit. Usser., p. 5) . Qui certe ipse legationis mos [Col. 0043A] saeculum omnino Ignatianum sapit, non aliquod recentius. Id factum a Magnesiis testis ipse est amplissimus Ignatius (Ep. ad Magnes., § 2) , non Damam modo eorum episcopum, sed et presbyteros Bassum et Apollonium, et diaconum Sotionem secum fuisse Smyrnae. Rogat ille saepius Ecclesias, ut legatum aliquem mitterent confirmandae sedi suae antiochenae episcopo destitutae. Hunc ille nunc θεοδρόμον appellat (Ep. ad Polycarp., § 7) , nunc θεοπρεσβευτὴν (Ep. ad Smyrn., § 11) , cujus meminit etiam in Ep. ad Philippenses Polycarpus. Quos vero illae legatos destinarint, ostendit idem sanctissimus martyr Ignatius in Ep. ad Philadelphienses: Αἱ ἔγγιστα (inquit) ἐκκλησίαι ἔπεμψαν ἐπισκόπους, αἱ δὲ πρεσβυτέρους καὶ διακόνους (Ep. ad Philadelph., § 10) . Dubitatque in [Col. 0043B] ea quam diximus ad Philippenses Epistola ipse Polycarpus, ipsene legationem obiret, an alium potius mitteret legatum. Ita non erat a loco etiam episcopali alienum ut ipsi legationum munere fungerentur. Ex quo etiam obiter constat quam non fuerit, eo saeculo, episcopi officium ita fixum, ut putavit Salmasius. Ipsum potius episcopi nomen a peregrinantium in graecis civitatibus officio desumptum erat. Et chorepiscopos περιοδευτὰς appellant Canones, quorum idem rure officium atque in urbibus episcoporum. Est autem περίοδος eadem illa vox qua apostolorum peregrinationes in antiquioribus Ecclesiae monumentis denotari observavit ipse Salmasius. Nihil itaque vetat eosdem et apostolos fuisse et episcopos, et peregrinari potuisse et certis tamen Ecclesiis praeesse. [Col. 0043C] Praesertim cum non sit de aliorum apostolorum peregrinationibus e S. Pauli exemplo statuendum. Reliqui certe intra certas sese ut plurimum provincias continebant, sub illius saeculi finem, cum jam constitutae essent ecclesiae, et in ecclesiis episcopi. Non longe ab Hierosolymis peregrinatus videtur S. Jacobus, si veris monumentis credimus, etiam Actorum illis. Nec longe ab Hierapoli Philippum, nec ab Asia proconsulari Joannem discessisse innuunt Polycrates et Clemens Alexandrinus. In his limitibus nihil vetat in Ecclesiae primaevae disciplina quin alii quoque peregrinari possint episcopi. Quid quod etiam S. Paulus (I Cor., XV, 10) cum se reliquos apostolos in labore superasse contendit, id certe manifeste innuit, non esse reliquorum apostolorum labores e suo unius [Col. 0043D] exemplo aestimandos. Singulos ab illo superatos esse apertius est quam ut de eo dubitari possit. Ita etiam ejus verba intelligi possunt ut omnes omnium labores, etiam collectos, longo post se intervallo reliquerit. Id si verum sit, reliquorum apostolorum labores aequare poterant episcopi. Aequavit fortasse Polycarpus, cum e Smyrna sua Romam sub Aniceto contenderet, inde fortassis in Galliam Lugdunensium illam Viennensiumque christianorum coloniam deducturus. Nulla certe primaevae Ecclesiae indubia monumenta suadent hujus unius labores reliquorum apostolorum laboribus fuisse inferiores. Longe tamen abest ut episcopalis officii fines excesserit, vel ut eo nomine illum veterum quispiam reprehenderit. Quae cum ita [Col. 0044A] se haberent, erat utique omnino consentaneum ut non alios legationibus quam superiorum ordinum adhiberent, nondum in Ecclesiam introductis illis inferiorum ordinum ministris quibus usa est Ecclesia aetasque Cypriani.

§ 17. Plane referebant haec Ignatiana aetatis etiam apostolicae recentissima vestigia. Illorum opera praecipua in disseminandis potius, quam regendis Ecclesiis collocata est. Proinde consentaneum erat ut legati quam honorificentissimi deligerentur, praesertim, cum id ipsum Evangelii propagandi munus, eorum fuisset praecipue qui in primaria essent Ecclesiae dignitate constituti, quales erant ipsi apostoli, evangelistae, etc. Habebant igitur Ecclesiae, praeter illos, primarii nominis, Christi apostolos, ipsae quoque suos [Col. 0044B] quos itidem appellabant apostolos, propterea, ut videtur, quod nuntii vulgo mitterentur, ut repraesentarent, a quibus mitterentur, Ecclesias. Id enim ipsum innuere videtur, ea aetate, ipsum apostolatus nomen. Hi apostoli appellantur ἀπόστολοι ἐκκλησιῶν (II Cor., VIII, 23.) Ita Epaphroditus Philippensium erat apostolus (Phil., II, 25.) Quae autem beneficia illis collata sunt, ea non in illos solos sed εἶς πρόσωπον τῶν ἐκκλησιῶν redundare credebantur, propterea quod ecclesias illas, ut dixi, repraesentarent. Ex quo intelligimus quantum aberrarit ab apostoli mente in horum apostolorum explicatione Walo Messalinus, cum secundarios hosce apostolos a primariis missos existimat ad ecclesias, non vice versa ab ecclesiis ad apostolos. Id si fuisset verum, ad πρόσωπον ἐκκλησιῶν attinere [Col. 0044C] non potuit illorum ille cultus, sed vero ad eorum potius a quibus missi fuissent apostolorum. Quid quod durior illa omnis videatur interpretatio qua ἀπὸστολοι ἐκκλησιῶν dicendi erant qui ad ecclesias plantandas missi essent potius quam illi qui ab ipsis missi fuissent ecclesiis. Dei certe Christique appellantur apostoli non qui ad Deum Christumve, sed qui ab iisdem mittuntur, ut nova prorsus exemploque omni destituta sit contraria illa locutio. Ab hac potius mittentis personae repraesentatione primariorum quoque videtur apostolorum origo deducenda. Principum satellites dicuntur quorum id officium est ut principibus coram adsint, semperque in eorum conspectu obversentur. Inde vultus principum intueri, atque ab eorum vultibus procedere dicuntur. Quos [Col. 0044D] vultus appellant interpretes latini, eos ▩ [Hebrew Text] pro suo idiomate hebraei. Eam vocem πρόσωπον reddunt interpretes graeci. Pro eo principum more Dei quoque praesentia majestatica vultus facieique metaphoris in Scriptura obumbratur. Panis propositionis panis facierum appellatur, eorum nempe proprius qui principum commensales fierent. Angelus praesentiae in propheta idem est qui Dei faciem intueri dicitur in Evangelio. Ut autem pro nuntiorum dignitate de principum erat contumelia judicandum, eo graviori quo nuntius fuisset honoratior; ita is honoris gradus summus erat, si quis esset in principum conspectu frequentissimus. Qui igitur e principis vultu egressus diceretur, illum si quis minus honorifice tractasset, [Col. 0045A] perinde erat ac si principem ipsum coram agentem praesentemque contempsisset. Cum itaque communem sibi atque apostolis honorem fore contemptumque Dominus profitetur, id nempe innuit in eorum nuntiorum numero habendos qui essent ἀπὸ προσώπου. Idem ergo de his ecclesiarum apostolis statuendum ab ecclesiarum quasi vultibus fuisse, cum in utrosque, tam ecclesias nimirum ipsas, quam missos ab ecclesiis apostolos, communes redundarent honores atque contumeliae, quasi unam utrique eamdemque personam sustinerent. Quod si verum esset, quod contendit Salmasius, secundarios hosce ecclesiarum apostolos non alia de causa fuisse ecclesiarum quam quia ad ecclesias plantandas mitterentur; non esset sane cur possent a primariis etiam apostolis hoc solo nomine [Col. 0045B] distingui. Ipsi enim illi Christi apostoli ad hoc quoque idem plantandarum ecclesiarum munus missi sunt a Christo atque destinati (Eph., IV, 11, 12, 13) . Certos enim et ipsi habebant ex pacto κανόνας, ne in hoc inferiores existimemus secundarios hosce fuisse apostolos. Quod vero munus illum Epaphroditi apostolatum proprie spectarit, ex eadem illa ad Philippenses Epistola facile colligimus (Phil., IV, 18) . Habeo autem omnia, et abundo: repletus sum, acceptis ab Epaphrodito quae misistis, etc. Rem igitur pecuniariam spectabat illa legatio. Quod non ita tamen intelligendum erat, quasi, peracta ea dispensatione, ad suos e vestigio reverterentur. Qui ita missi essent, alias deinde legationes, ejus ad quem missi essent, nomine obierunt, idque in longinquas nonnunquam [Col. 0045C] regiones, quoties id e re esset Ecclesiae catholicae publica. Ita apostolos illos ecclesiarum commendat Corinthiis a se proculdubio eo missos. (II Cor., VIII, 24) . Ita Ephesios ad se missos Romam destinasse videtur Ignatius ( Ep. ad Rom., fin. ). Erant enim eo ipso consilio missi quos χειροτονοθέντας ὑπὸ τῶν ἐκκλησιῶν συνεκδήμους dicto loco (II Cor., VIII, 19) memorat Apostolus. Inde intelligimus quinam essent apostoli συνέκδημοι quorum mentionem habemus (Act., XIX, 29) non alios utique quam hos, quos diximus apostolos. Iidem συνέποντες (Act., XX, 4) ; συνεξελθὸντες (Act., XVI, 3) ; συνελθὸντες, (Act., XV, 38) , quorum ad officium ita pertinebat viris illis primariis ministrare, ut, si qui recesserant, illi officio defuisse existimarentur. Ab hisce se desertum, in epistolis nonnunquam queritur Apostolus. Iidem διακοῦντες [Col. 0045D] (erat enim haec eleemosynarum suppeditatio proprie sic dicta διακονία ) (Act., XIX, 22) ; ὑπηρέται (Act., XIII, 5) . Et vero quamplurimi erant qui S. Paulo ita ministrarent, nonnulli equidem ab ipso assumpti, nonnulli ab ecclesiis ad illum delegati, nonnulli etiam a seipsis devoti atque dicati. Idem ab apostolis ipsis observatum est, ut gravissimis de causis legatos non alios adhiberent quam qui reliquis praecellerent. Ita factum in Concilio hierosolymitano, cum de circumcisionis necessitate ad Ecclesiam antiochenam mittendum esset Apostolorum decretum, non obvios quoslibet qui se ultro offerebant, sed electos e suo numero viros constituerunt qui hoc munere fungerentur. [Col. 0046A] Ἐδὸξε, etc. ἐκλεξαμένους ἄνδρας ἐξ αὐτῶν πέμψαι, etc. (Act., XV, 22) , quod et re ipsa praestiterunt. v. 25. Nec aliter Judaei, a quibus ad christianos emanasse videtur exemplum. Illi etiam ἄνδρας ἐκλεκτοὺς delegarunt in omnem terram, λέγοντες αἳρεσιν ἄθεον χριστιανῶν πεφηνέναι, teste, non uno in loco, S. Justino Martyre (Dialog. cum Tryphon., p. 234, E, 335, C) .

§ 18. Neque vero mirandum apostolis haec praestitisse ecclesias, cum etiam plebeiis christianis eadem praestiterint, si quando in rebus rem christianam publicam attinentibus occuparentur. Erat nimirum non minima communionis pars in hospitii jure posita, quo spectant etiam veterum quamplurimae litterae commendatitiae, quarum ad imitationem litterae etiam ecclesiasticae formatae susceptae conceptaeque sunt. [Col. 0046B] Hospitibus autem commorantibus sumptus gratis suppeditati sunt discedentibus xenia donata, et si necesse esset, comites itineris additi, si ultra essent profecturi. Haec ex antiquissimis Homeri hospitiis manifesta sunt, quae in mores Graecorum recentiorum deinde transierunt. Hanc φιλοξένιαν commendant aliquoties apostoli, et quidem eo in loco illam habuerunt primaevi christiani ut privati aliquoties divites se suaque omnia sanctis undequaque peregrinantibus excipiendis dicarent. Talis fuisse videtur Gaius non S. Pauli modo privatus hospes, sed totius etiam Ecclesiae (Rom. XVI, 23) . Eodemque nomine commendatur a S. Joanne, tertia ejus Epist., V\. 5, 6, 7, 8. Talis etiam fuit Philemon, Ep. ad Philem., V\. 5, 6, 7, et Mnason Cyprius, Act. XXI, 16. Ecclesiarum tamen [Col. 0046C] publicum id vulgo fuisse videtur officium. Illo nempe hospitii jure usas legimus in se invicem illorum temporum integras etiam civitates. Exempla habet nonnulla, ni fallor, in Verrinis Cicero. Ut proinde ad ecclesias, quae civitates integras, pro illius quoque saeculi more, complecterentur, quaeque civitatibus proinde conferuntur ab Origene (lib. III, cont. Cels.) , dimanare facillime potuerit. Praesertim cum Judaei etiam hierosolymitani cum provincialibus διασπορᾶς eadem officia, ante Christianismi etiam natales exercuissent. Ne longius abeam, id colligo ex Act. XXVIII, 21, propterea qui in publicis essent Ecclesiae officiis constituti, ad illos praecipue spectabant haec hospitalitatis munia. De viduis Ecclesiae ita scribit Apostolus (I Tim., V, 10) : Si hospitio recepit, si sanctorum [Col. 0046D] pedes lavit, si tribulationem patientibus subministravit. De episcopo: Oportet enim episcopum irreprehensibilem esse, unius uxoris virum, sobrium, prudentem, ornatum, pudicum, hospitalem (I Tim., III, 2) . Rursus de eodem: Sed hospitalem, benignum sobrium (Tit., I, 8) , etc. Is enim πᾶσι τοῖς ἐν χρείᾳ οὖσι κηδέμων erat, teste S. Justino martyre (Apolog., II) .

§ 19. Haec igitur erga omnes erant peregrinantes communia ecclesiarum officia, quae quin ipsis etiam apostolis officiosius praestarentur, nihil sane est quod dubitemus. Nescio quicquamne fuerit quo viri illustres, pro illius saeculi more, excipi solerent, quin idem illud in apostolis primariisque Ecclesiae viris excipiendis [Col. 0047A] observarint etiam Ecclesiae; et quidem eo promptiori animo, quod non illorum modo gratiam, quibus ea praestiterant, sed Dei adeo ipsius, cujus in opere occuparentur, se demereri crederent, participesque se illorum quoque operum futuros. Apostolo Romam venienti obviam effusi sunt fratres, usque ad Appii forum et Tres Tabernas (Act., XXVIII, 15) . Ignatio tamen ad martyrium properanti usque ad portum. Melitenses discedentem multis honoribus honoraverunt, et navigantibus imposuerunt quae necessaria erant (Ibid. IV, 10) . Erant haec eorum proculdubio xenia. Discedentem ad navem usque comitati sunt Ephesii (Act. XX, 38) . Haec erat προπομπὴ, cujus etiam ipse quamplurimis in locis meminit Apostolus. Id autem ad honorem venientis, pro illius quoque aetatis consuetudine, [Col. 0047B] spectabat, ut quo quisque dignitate esset illustrior, eo forent etiam illustriores ii qui in ejus occursum mitterentur. Idque etiam observatum in excipiendis provinciarum praesidibus, ut quem ad locum provinciae primum appulissent, eo legationes a civitatibus, virorum in sua quisque civitate primariorum, mitterentur. Idem etiam a civitatibus vicinis observatum in peregrinationibus. Id cum christiani in apostolorum virorumque Ecclesiae primariorum peregrinationibus imitarentur, id quoque imitatos verisimile est, ne venientium dignitati deessent legati. Quamquam enim fastum mundanum procul amandarint apostoli, erant tamen decori iidem observantissimi retinentissimique. Id certe S. Pauli fuisse videtur ingenium, ea indoles. Nec id quidem immerito. Cum [Col. 0047C] enim in ita exceptis nullum esset, illis praesertim persecutionum saeculis, fastus periculum; multa tamen erant in his adiaphoris quae ad subditorum cultum reverentiamque conciliandam facerent, quae non erant sane negligenda, cum praesertim non imperarentur haec officia, sed vero liberrimo ardentissimoque subditorum praestarentur obsequio.

§ 20. Atque hinc concludimus, quamquam aliunde non intelligeremus quem locum in Ecclesia obtinuerint qui his legationibus obeundis destinarentur, non esse tamen quod dubitemus quin is fuerit admodum honorificus. Ordinariorum horum Ecclesiae ministeriorum in prima illi aevi apostolici historia, rarior occurrit [Col. 0048A] mentio, episcoporum videlicet presbyterorum atque diaconorum. Frequentiores erant extraordinarii, apostoli, evangelistae, pastores atque doctores et prophetae notioresque omnino atque celebriores. Et probabile quidem est horum fuisse propriam primariam illam simplicissimamque Ecclesiae administrationem; tum deinde, cum perturbatiorem illam inordinatioremque experti essent, paulatim in eorum locum successisse ministros illos, quos hodie retinemus, ordinarios, paulatimque, pro synaxeon disciplina, extraordinarios illos ordinariis factos esse subditos. Quando igitur synaxeon munia obierunt hi extraordinarii ministri, frustra expectabimus ordinariorum ministrorum mentionem. Id unum sufficit, fuisse illos, non summa modo dignitate, sed summo [Col. 0048B] etiam, in Ecclesiae administratione, loco, ut proinde, si quas illi legationes obierint, admodum illas fuisse honorificas necesse esset. Cum vero tandem, propter synaxeon disciplinam, ordinariis subjicerentur synaxeon ministris, adhuc tamen honorem proculdubio summum retinuerunt. Nec enim erant illi certis quibusdam ecclesiis affixi, sed potius totius Ecclesiae catholicae communes, quod (ea proculdubio aetate, cum in eo positae essent supremorum ministrorum operae, potius ut late christianitatem disseminarent quam ut ecclesias regerent jam fundatas constitutasque) fieri vix potest quin eorum officio anteferretur qui singularum essent dumtaxat ecclesiarum. Ex hoc autem extraordinariorum ministrorum numero fuisse videntur qui legati constituti essent. Ipsa illa eorum [Col. 0048C] dona infidelium causa, potius quam fidelium, data esse agnoscit apostolus utiliora proinde futura, si in convertendis infidelibus potius quam fidelibus confirmandis, collocarentur. Cum praesertim eo ipso consilio missi essent, non qui venientes exciperent modo, sed qui comites essent et συνεργοὶ itinerantium atque peregrinantium. Sed vero aliam omnino administrandi rationem exigebat illius aetatis Ecclesia quam sequentium, ut frustra sint omnino qui nihil hodie in Ecclesia permittunt nisi quod ad illius apostolicae Ecclesiae accedit exemplum. Considerandae sunt omnino circumstantiae et prudentia adhibenda, qua certum est multis in rebus usos esse apostolos.

§ 1.— Cur singularem huic argumento dicemus dissertationem.—§ 2. Ab antiquissimis usque Ecclesiae temporibus ad nostra haec descendit opinio.—§ 3. Baptismus aqueus et unio externa cum Ecclesia praerequisita ad sanguinem martyrii baptismum. —§ 4. Baptismum sanguineum aqueo praetulerunt veteres.—§§ 5, 6. Explicatur, hac in causa, locus Cypriani.—§ 7. Defenditur haec veterum sententia.—§ 8. E quibus Scripturae locis illam collegerint. [Col. 0048] —§ 9. Observ. primo e factis Domini legitimam procedere argumentationem, praecipue id genus factis qualia adhibuerunt, hac in causa, veteres.—§§ 10, 11. Obs. secundo, non e factis modo, sed ex ipsis Domini verbis, constat pro baptismo habendum esse martyrium.—§ 12. Obs. tertio, non verborum esse dumtaxat, sed rerum etiam ipsarum baptismi atque martyrii affinitatem. Locorum occasionem, in quibus de baptismo sanguinis agi crediderunt veteres, [Col. 0049A] fuisse martyrium. Domini baptismus ejusdem erat martyrium, idque sensu Ecclesiastico.—§§ 13, 14, 15, 16. Haeretici apostolis coaevi martyrium negabant. Horum pseudo-Christos refellebat S. Joannes argumento a veri Messiae adventu per aquam et sanguinem. Explicatur tota illa argumentatio.—§ 17. Observ. quarto, in ipso illo initiationis expiationisque ritu, cui peccatorum purgationem tribuebant veteres, tam frequentem fuisse apud illos sanguinis quam aquae usum: et quidem sanguinis initiatorum proprii. —§ 18. Nec id modo in initiationibus, sed et in pactis obtinebat, pro moribus veterum antiquissimis. —§ 19. Ut sanguini, in hoc expiationis negotio partes concedebant facile primarias, ita humani sanguinis, prae aliis etiam sanguinibus, vim longe maximam [Col. 0049B] agnoverunt.—§ 20. Obs. quinto, ad ipsum baptismi sacramentum pertinere sanguineum hunc baptismum, et quidem ita pertinere ut partem ejus praecipuam consummet.—§ 21. Primo pactum baptismale pro illis (qui apud veteres obtinebant) pactorum esse moribus explicandum.—§ 22. Secundo ut in aliis pactis, ita et in nostro quoque baptismali, duo esse a se invicem distinguenda diversarum partium officia, Dei alia, alia nostra.—§ 23. Tertio, jus illud legale omne, quod pacti beneficio obtinemus, ad Dei promissiones, ex officii nostri praestatione esse deducendum.—§ 24. Quarto, quae nobis incumbunt in hoc pacto baptismali conditiones a nostra parte praestandae e symbolorum solemnium significatione colligendum.—§ 25. Quinto, in symbolis baptismi [Col. 0049C] nostri sacramentalis solemnibus, non aquae solius baptismus denotatur, sed etiam ille sanguinis; et quidem ita denotatur ut ad unum eumdemque baptismum uterque pertinere intelligatur.—§ 26. Ita se habet de facto.—§§ 27, 28. Redditur facti ratio.—§§ 29, 30. Sexto, ita adumbratur in ipso aquei baptismi symbolo baptismus sanguineus, ut plane innuatur nullam esse aquei baptismi efficaciam nisi ad sanguineum baptismum referatur.—§§ 31, 32. Infertur septimo, non modo ex pacti baptismalis lege, sed vero ex ejusdem etiam aequitate, vindicari posse in sanguineo baptismo omnia beneficia a Christo, pro sua pacti baptismalis parte, praestanda.—§§ 33, 34. Infertur octavo plenam omnium peccatorum praecedentium indulgentiam tam esse martyrio, quam baptismo, [Col. 0049D] concedendam.—§ 35. Nihil esse alienum a baptismi natura quod temporis intervallo sejungantur a se invicem baptismus aqueus atque sanguineus.—§ 36. —Nono martyrum sanguinem pro Christi sanguine habuisse veteres.—§ 37. Decimo praecipue si, pro Christi exemplo, publica animarum causa fuisset effusus.—§ 38. Defenduntur veteres.—§ 39. Martyrium in altero etiam eucharistiae sacramento spondemus.—§ 40. In martyrio jus ad beneficia baptismi tam privativa, quam etiam positiva, consequimur.

§ 1.—Diximus, superiori dissertatione ⁜ (1) , in primorum [Col. 0050A] temporum martyriis, locum ab auxilio divino primarium obtinuisse recepta illius ecclesiae primaevae de martyrii dignitate dogmata, illud inprimis quo secundi baptismi vicem atque beneficia martyrio vindicabant. Hoc, quia alienum scio a recentiorum placitis qui suas sacrarum litterarum interpretationes, utcumque infirmas, nec certo aliquo ratiocinio nitentes, veterum tamen ratiociniis anteponunt; et quia tota haec mysticae argumentationis ratio, quae mysticarum omnino scripturarum, hujusque adeo de sacramentis argumenti, est, suo quodam jure propria, contempta tamen vel neglecta est a celeberrimis plerisque nostrorum temporum interpretibus; et quia qui hanc veterum sententiam tuentur hodie scriptores pontificii, unam veterum auctoritatem tamen [Col. 0050B] obtendunt, plane de eorum ratiociniis securi, rectene tam e Scripturis, et pro primaevae christianitatis captu (cui tamen soli Spiritum S. in Scripturarum concinnatione consuluisse alibi probavimus ( in Prolegom. ad Dom. Stearn., de Obstinat. ), atque adeo solide, collegerint: proinde consultissimum duximus si tam jucundo utilique argumento, propriam suam singularemque dissertationem assignaremus.

§ 2.—Ab antiquissimis itaque temporibus Ecclesiae, recentissimaque apostolorum memoria, deducta haec est de secundo martyrii baptismo sententia, et in Ecclesia vulgariter recepta. De Felicitate ita auctor Actorum (Act. Perpet. et Felic., p. 29, 30, edit. Oxon.) : «Item Felicitas salvam se peperisse gaudens, ut ad bestias pugnaret, sanguine ab obstetrice ad retiarium [Col. 0050C] lotura post partum baptismo secundo.» Eodem spectat etiam gentilium de Saturo acclamatio cum uno leopardi morsu totus suo sanguine perfunderetur, salvum lotum! salvum lotum! quod ita interpretatur Actorum auctor, ut ad secundam martyrii lotionem facta esset vel a nescientibus turbis allusio. Ita jam obtinuerat apud christianos ea loquendi ratio qua quis etiam martyrii pariter ac aquae baptismo lotus diceretur. Secundae porro intinctionis voce usus est de martyrio Tertullianus (Tertull., de Patient., c. 13, de Bapt., c. 16) , quod et alibi secundi Lavacri, sanguinis nimirum baptismi, nomine designat. Nec aliter Origenes qui ex eo ipso baptismi officio colligit recte, martyrium baptismi nomine, meritoque, insigniri posse, quod peccatorum remissionem praestet pariter [Col. 0050D] ac baptismus, ne solius nominis hic haberi rationem suspicentur adversarii (Origen., in Matth., p. 416, edit. Huetii) : Καθὸ, inquit, ἄφεσιν λαμβάνει ἁμαρτημάτων ὁ ὑπομείνας βάπτισμά ἐστιν· εἶ γὰρ τὸ βάπτισμα ἄφεσιν ἁμαρτημάτων ἐπαγγέλλεται, καθὼς παρειλήφαμεν περὶ τοῦ ἐν ὐδατι καὶ πνεύματι βαπτίσματος, ἄφεσιν δὲ λαμβάνει ἁμαρτημάτων καὶ ὁ τὸ τοῦ μαρτυρίου ὑπομείνας βάπτισμα, βάπτισμα τὸ μαρτύριον εὐλόγως λέγοιτ· ἂν, etc. Idem et in aliis locis saepe habet idem Adamantius (Origen., in lib. Judic., hom 7 et in Joan., tom. VIII, p. 133, edit. Huetii) . Idem saepe noster Cyprianus, (Cyprian., Ep. LIV, de Orat. Domin. Exhort. Martyr. Ep. LXXIII) , et recentiores alii Cypriano Patres quamplurimi, quos taedet in hoc loco sigillatim recensere. Inde enim consentientibus Graecorum Latinorumque suffragiis comprobata haec opinio ad nostra usque tempora descendit.

§ 3.—Est porro illud animadversione dignum, ita inter se duos hosce aquae atque sanguinis baptismos contendisse Veteres, ut nonnunquam postponant secundum hunc sanguinis baptismum aquae illi primo, et vice versa nonnunquam anteferant, diverso id nimirum respectu atque consideratione. Quod quidem ad illud spectat aquei baptismi officium quo unimur Christo atque Ecclesiae, quamquam superiori jam dissertatione ostenderimus suam quoque vim in hac ipsa quoque unione augenda saltem atque promovenda [Col. 0051B] concessisse Veteres: ita tamen illam concesserunt ut vim interim ejus nullam agnoverint ad eorum unionem promovendam qui nondum essent praevio aliquo atque inchoato saltem unitionis vinculo Ecclesiae conglutinati, seu communionis in officio eucharistico, seu baptismi reipsa suscepti, vel in voto saltem expetiti, quae causa erat competentium Catechumenorum; vim rursus nullam ad martyrii beneficia nondum unitis impetranda. Nec enim martyrio beneficium aliquod tribuunt si quis extra unitatem passus fuerit; sed nec illud ejus beneficium agnoscunt, ut ea ipsa ratione quis unitus invisibili aliqua unitate censeatur si martyrium passus fuerit. Proinde haereticorum schismaticorumque martyria, illorum videlicet, qui aliquo vel actu suo, vel Ecclesiae, ab unitate [Col. 0051C] abscissi essent, nec unitorum fuisse crediderunt, nec adeo ullius apud Deum pretii. Catechumenorum causam favorabiliorem censuerunt, qui non tam essent ab unitate sejuncti, quam eam ipsam unitatem nondum consecuti; quibus ita vitio non esset vertendum quod nondum essent uniti, ut contra laudi potius esset quod ecclesiasticae disciplinae leges observassent. Hi certe voto tam suo, quam Ecclesiae, uniti jam erant; et cum se legibus ecclesiasticis subjecissent, eo ipso se politicae unitatis membra professi sunt, quod mysticam illam unitatem, quantovis eam haberent in pretio, arripere tamen non auderent; expectarent interim, dum, per leges ecclesiasticae politiae eam rite adipisci liceret. Illis igitur aequum erat concedi unitatis beneficia, qui jam ea essent, [Col. 0051D] quae legitima esset, unitate conjuncti; nec ulla sua culpa impedirentur quominus illam quoque consecuti essent quae nondum esset legitima. Erat autem martyrii fructus inter unitatis beneficia, pro illorum saeculorum sententia, censendus. Hanc catechumenorum causam agit in epistola ad Jubaianum noster Cyprianus (Epist. LXXIII) . Damnasse autem haereticorum schismaticorumque martyria notius est quam ut ulla probatione indigeat. Nec solum fuisse in hac causa Cyprianum, sed Ecclesia pariter universa suffragante, damnasse, ex ipso S. Augustino liquet, qui cum nostro martyri, in causa baptismi haereticorum sese strenuissime opponit, hanc tamen ejus de haereticorum schismaticorumque martyriis censuram ubique [Col. 0052A] comprobat; ex ipsa etiam Ecclesiae catholicae praxi liquet, quae cum verorum martyrum semper fuerit observantissima, numquam tamen illis haereticos schismaticosve accensuerit, nulla eorum nomina in fastos suos admiserit, nullam instituerit eorum solemnem commemorationem.

§ 4.—Quamquam ergo ad subjecti dispositionem necessarius sit prior ille aquae baptismus, ut quis sanguinei baptismi possit fructum percipere; si tamen recte hanc comparationem instituere velimus, et de utriusque baptismi beneficio judicare, id porro quaerendum utrius baptismi magis sit beneficium in subjecto rite disposito? Et quidem hujus beneficii respectu sanguineum baptismum aqueo praetulerunt Origenes et noster Cyprianus. «Baptisma sanguinis, [Col. 0052B] inquit Origines (Origen., in Judic. homil. 7) , solum est quod nos puriores reddat, quam aquae baptismus reddidit.» Quod, paucis interpositis, ita explicat: «Vereor ne istud baptismi eminentius sit isto baptismate quod per aquam traditur. Illo enim accepto, valde pauci sunt ita beati, qui id immaculatum usque ad exitum vitae servare potuerint. Hoc vero baptismo qui baptizatus fuerit, peccare jam ultro non potest. Et si temerarium non est in rebus talibus audere aliquid, possumus dicere quod per illud baptisma praeterita peccata purgantur, per istud vero etiam futura perimuntur. Ibi peccata dimissa sunt, hic exclusa.» In eamdem plane sententiam gloriosissimum hunc et maximum sanguinis baptismum appellat noster martyr, quod nempe gloriosiora sint et majora sanguinei [Col. 0052C] baptismi beneficia quam sint ea quae per aqueum sunt baptismum a subjecto rite disposito expectanda. Ita enim scribit ille in sua ad martyrium exhortatione: «Nos tantum, inquit, qui Domino permittente primum baptisma credentibus dedimus, ad aliud quoque singulos praeparemus, insinuantes et docentes hoc esse baptisma in gratia majus, in potestate sublimius, in honore pretiosius: baptisma in quo angeli baptizant, baptisma in quo Deus et Christus ejus exultant, baptisma post quod nemo jam peccat, baptisma quod fidei nostrae incrementa consummat, baptisma quod nos de mundo recedentes statim Deo copulat. In aquae baptismo accipitur peccatorum remissa; in sanguinis corona virtutum. Amplectenda res est et optanda, et omnibus postulationum nostrarum precibus [Col. 0052D] expetenda, ut qui servi Dei sumus, simus et amici.» Multa hic habemus in hoc Cypriani nostri testimonio cum Origeniano illo communia, quaeque tam communi assertioni, quam sibi invicem, lucem vicissim foenerentur.

§ 5.—Gratiae inprimis magnitudinem inde aestimat quod, cum post aquae baptismum peccamus iterum, baptizalemque gratiam amittimus, in baptismo sanguinis nullus supersit metus futurorum peccatorum, ut proinde per illum tam futurorum securi reddimur quam praeteritorum, cum praeterita dumtaxat in aqueo baptismo expientur, quod etiam ante Cyprianum observaverat Origenes, et post Cyprianum nostrum sanctissima martyr Pelagia apud Ambrosium, lib. III, de [Col. 0053A] Virginib. Tum ad gratiae quoque magnitudinem illud pertinere censet, quod, cum ad ἀρχῆς λόγον et θεμέλιον aqueum illum baptismum retulerit Apostolus (Hebr., VI, 1, 2) . Sanguinis hic baptismus ad fidei nostrae incrementa consummanda pertineat; quod, cum in aqueo baptismo renuntiantes mundo fruitionem Dei non nisi e longinquo tamen expectemus, per sanguineum statim Deo copulemur; quod, cum ibi peccatorum remissionem consequamur, hic praemium etiam coronamque expectare possimus; illic servos Dei nos, vel saltem ἀπελευθέρους profiteamur, hic etiam amici Dei agnoscamur. Porro potestate sublimiorem dicit hunc sanguinis baptismum, quod hominem ministrum ad aquae baptismum adhibeamus, in sanguineo angelorum ministerio initiemur. Ut enim invisibilis plane est [Col. 0053B] martyrum ille baptismus, saltem quod ad illam partem attinet quae Deum ipsum spectat, ita certe invisibilem illam λειτουργίαν ad Deum ipsum diximus, pro mysticae philosophiae principiis, fuisse referendam. Ut autem in mystico sacerdotio duo erant officia visibili sacerdotio adamussim respondentia, superius aliud, quod βελτιωτικὸν sive τελειωτικὸν appellarunt, Christi proculdubio ipsius in hac mystica λειτουργίᾳ proprium; inferius aliud sive ὑπηρετικόν, quod angelorum etiam fuisse proprium nihil est quod dubitemus: ita certe baptismi munus ad inferius illud ministerium pertinuisse, alibi est a nobis, nisi fallimur, probatum. In externo enim aquei baptismi munere inferioris generis ministris usi sunt ut plurimum apostoli. Ut proinde idem sit de invisibili quoque illo mysticoque [Col. 0053C] baptismo statuendum, ut exteriori baptismo adamussim respondeat, hic quoque ὑπηρετῶν fuisse usum, qui non alii esse potuerint, pro veterum illorum captu, quam angeli. Divinae enim praesentiae symbolum (Schechinam appellant Judaei) angelis tribuunt scriptores veteres tam Judaei, quam ecclesiastici, quam sacri et canonici; et quam Deo tribuunt nonnunquam apparitionem, eamdem alibi angelis assignant. Deus in rubo Moysi apparuisse legitur, quem tamen angelum appellat S. Stephanus (Act., VII, 35) . Deus in monte Sinai decalogum edidit, quam tamen eamdem legem ab angelis editam ait Apostolus (Hebr., II, 2) . Et vero in hoc coelestium mysteriorum universo negotio, quod praestatur in visibilis ecclesiasticae hierarchiae mysteriis, officium ab ordinariis Ecclesiae [Col. 0053D] ministris, tam βελτιωτικὸν illud, quod dixi, quam etiam ὑπηρετικὸν idem angelis officium assignat Clemens Alexandrinus: ταύτας inquit (Clem. Alex., Strom., VII, init.) , ἄμφω τὰς διακονίας ἄγγελοι τε ὑπηρετοῦνται τῷ θεῷ κατὰ τὴν τῶν περιγείων οἶκονομίαν, καὶ αὐτὸς ὁ γνωστικὸς, etc. Sed redeamus ad nostrum Cyprianum.

§ 6.—Idem denique addit mysticum hunc sanguinis baptismum in honore esse pretiosiorem. Quae verba ad illa fortasse referenda sunt, quod cum in aqueo baptismo servi dumtaxat conscribimur, hic in sanguineo baptismo amicorum titulo longe honoratiori exornemur. Forte etiam ad externam divini hujus agonis pompam atque apparatum, quod nempe in eo Deus [Col. 0054A] et Christus ejus exultent. Docet Dominus exultationem in coelo esse in conversione peccatoris. Hanc conversionem illi ad baptismum aqueum fortasse retulerint, et exultationem in coelo illam de angelorum exultatione intellexerint. Opponitur enim Deo coelum (S. Luc., XV, 21) . Et coelum cum τοῖς κατοικοῦσι conjungitur (Apocal., XII, 12) , quod certe de Trin-uno Deo ita commode intelligi nequit. Ita igitur Deum hujus sanguinei baptismi praesidem crediderunt, quod, cum martyrium agonibus, sive ludis theatralibus, contulissent, Deum Agonothetam fecerint, et quasi consulem in Orchestra spectatorem. Ipsa spectaculi voce a theatris desumpta usus hac in causa est Octavius (Minut. Fel. Octav., p. 358) . «Quam pulchrum (inquit) spectaculum Deo, cum christianus cum dolore congreditur. [Col. 0054B] etc.,». Et noster Cyprianus (Ep. LVI) : «Spectat militem suum Christus ubique pugnantem.» Et postea: «Ecce agon sublimis et magnus, et coronae coelestis praemio gloriosus, ut spectet nos certantes Deus. Praeliantes nos et fidei congressione pugnantes spectat Deus, spectant angeli ejus, spectat et Christus.» Et alibi (Ep. IX) : «O quale illud fuit spectaculum Domino, quam sublime, quam magnum, quam Dei oculis sacramento ac devotione militis ejus acceptum, etc.» Nec mirum hac eadem similitudine usos esse toties christianos, quam et ipsam eamdem adhibuerant ipsi etiam philosophi, Seneca (Senec., de Prov., c. 3) et Epictetus ( Epist. ad. Arrian. ). Quamquam etiam altius repetitam fuisse verisimile est, a visionibus nimirum illis quibus Deus praesens laborantibus [Col. 0054C] apparuerat. Ita S. Stephano Christus (Act., VII, 55) . Et in certamine Polycarpi vocem coelitus emissam memorant Smyrnenses, ἴσχυε Πολύκαρπε, καὶ ἀνδρίζου (Ep. ad Philom. ap. Euseb., Hist. eccl., IV, 15) . Et merito sane illi Dei hanc faventis praesentiam maximi honoris loco duxerunt. In eo autem praetulerint fortasse sanguinei hujus baptismi apparatum, quod, cum in coelo gaudium esse memorant sacrae Litterae in conversione peccatoris (aqueo nimirum baptismo expiati), coeli nomine coelestes creaturas, angelos nimirum, intellexerint; hic Deum ipsum ejusque Christum plaudentes introduxerint.

§ 7.—Non me latet antiquitatis contemptores quam illi haec veterum christianorum ratiocinia nullo sint in loco habituri. Quod martyrium baptismi secundi [Col. 0054D] titulo insignierint; nec nudo dumtaxat titulo, sed praeterea omnia prioris baptismi beneficia eidem attribuerint; nec eo ipso contenti, superiorem etiam eo ipso baptismo fecerint qui a Deo fuerat institutus: pro nudis illi proculdubio habituri sunt martyrum deliriis atque commentis. Indignabuntur porro, nec ferendam audaciam esse clamitabunt, tantum illos inventis suis tribuere ut commentitium suum baptismum baptismo a Christo instituto vel conferre audeant, nedum anteferre. Quaeramus igitur meritone, an secus, in ea veteres fuerint sententia? Rogo interim atque obsecro, ut tantisper seponant affectus dum rationem reddimus cur ita senserint primaevi christiani. Ita fiet ut et nobis aequiores sint, et sibi ipsis optime [Col. 0055A] consulant, si non sint in heroas illos, Christo proculdubio charissimos, censores temerarii. Videamus itaque inprimis unde veteres secundum hunc baptismum collegerint. Inde intelligemus an proba fuerit et solida illa collectio. Inde num et illa quoque solida quae de eorum inter se commissione prioribus illis principiis datis superstruxerint.

§ 8.—Et quidem recentiores ab antiquioribus illum accepisse manifestum est. Non sunt igitur in hunc nostrum censum recipiendi. Huc retulit martyr noster (S. Luc., XII, 50) . De quo, inquit, et Dominus dicebat habere se aliud baptisma baptizari (Ep. LXXIII, ad Jubaian) . Retulit etiam Origenes. Locupletior est in eo probando Tertullianus: «Est quidem nobis etiam secundum lavacrum, unum et ipsum, sanguinis scilicet, [Col. 0055B] de quo Dominus, Habeo, inquit, baptismo tingui, cum jam tinctus fuisset. Venerat enim per aquam et sanguinem, sicut Joannes scripsit, ut aqua tingueretur, sanguine glorificaretur. Proinde ut nos faceret aqua vocatos, sanguine electos, hos duos baptismos de vulnere perfossi lateris emisit. Quia qui in sanguinem ejus crederent, aqua lavarentur: qui aqua lavissent, etiam sanguinem potarent. Hic est baptimus qui lavacrum et non acceptum repraesentat, et perditum reddit (Tertull., de Bapt., c. 16) .» Quod itaque Dominus passionem suam baptismum alium appellaverit; quod venerit in aqua et sanguine; quod cum aqua sanguinem in cruce e vulnere perfossi lateris emiserit: hinc colligunt Domini duplicem fuisse baptismum. Nec tamen Domini proprium fuisse [Col. 0055C] e S. Matth., XX, 22, colligere poterant, in quo loco apostolorum passio baptismi nomine etiam intelligenda est. Videamus ergo rectene haec atque legitime procedat argumentatio.

§ 9.—Recolendum itaque inprimis quod superius etiam observavimus ⁜ (1) , non dicta modo Domini nostri, sed et facta, quae quidem scriptis habemus hodie mandata, prophetica esse, et in perpetuum Ecclesiae usum conscripta, ut proinde ex id genus factis non sit futilis, ut putant vulgo, sed solida, argumentatio. Recte itaque concludit Tertullianus ex eo quod Dominus tam per sanguinem, quam per aquam venerit, christianis etiam tam sanguinem, quam aquam, esse proficuum. Recte iterum ex eo quod sanguinem pariter ac aquam e vulnere lateris [Col. 0055D] emiserit, sanguinem quoque illum ex usu fore Ecclesiae. Ne vero nimia permittatur in hoc genus argumentationibus licentia, observetur imprimis ea quae hic protulerat Tertullianus Domini exempla non extraordinaria fuisse, sed ordinaria. In ordinariis facile admittent adversarii vitam Domini exemplum esse christianorum. Quod autem per sanguinem pariter ac aquam venerit, id nemo dubitet quin tale sit in quo eum imitari possimus, quod ipsum nos ordinarii voce intelligimus; quod porro etiam cum sanguine aqua e vulnere lateris emanarit, [Col. 0056A] id quoque concedent medici extraordinarium non fuisse si de aqua pericardii sit intelligendum. Observetur porro secundo christianam vitam ita in Novo Testamento describi quasi quod a Christo ad litteram gestum sit, id nos mystice gerere debeamus. Ita cum eo mori debemus, cum eo crucifigi, cum eo ignominiam ferre, cum eo sepeliri, resurgere et ascendere in coelum. Notetur tertio, haec de Christi passionibus esse vel primario intelligenda, ut quamquam gesta sint ab eo nonnulla imitationem nostram fortasse superantia; at quae passus est, nos eadem pati debeamus. Notetur quarto, ita optime de sensu prophetiae judicari posse si typus propheticus ad rem notam alludat in praxi Ecclesiae ab eo repraesentatam. Ut enim in propheticis repraesentationibus id certum [Col. 0056B] est, non sui gratia typum, sed antitypi ab eo repraesentari a Deo esse designatum, ita id quoque certum est non alibi, quam in Ecclesia, illud antitypum esse quaerendum. Ut proinde quoties aptum occurrit in Ecclesia antitypum quod typo examussim respondeat, nec de alio quaestio est, an ab eo magis ad vivum exprimatur, ita dubitari non possit quin id ipsum Deus designare voluerit; nec est in hac argumentationis methodo quippiam quod lascivientibus ingeniis permittatur. Est id sane veterum omnibus moribus omnino consentaneum, quicumque sunt in propheticorum symbolorum interpretatione versati. Id cum ob oculos haberent Novi Testamenti scriptores Novi Testamenti universam oeconomiam antitypam esse, quae fuerit in universa itidem Veteris Testamenti [Col. 0056C] oeconomia adumbrata: proinde cum quid in utraque oeconomia simile repererint, id una etiam admittunt, quod alibi nuspiam, ut in id genus similitudinibus a similitudine prototypa ad antitypam solidam agnoscant et legitimam argumentationem. Et quidem ea certitudine certam agnoscebant hujusmodi argumentationem quae cum ea obscuritate conciliari posset quae styli symbolici et prophetici fere genuina est, ita saltem certam ut locum interim relinquat libero hominum arbitrio, ita certam ut hominibus cordatis abunde sufficiat ad praxim prudenter instituendam. Ita quibuscumque Veteris Testamenti locis aliquam habemus aquae mentionem, ea omnia referunt etiam sacri scriptores ad Novi Testamenti aquam baptismalem, et quae sint in nostro baptismo officia [Col. 0056D] observanda inde colligunt. Ita et in illo Atheniensium de muris ligneis oraculo Themistocles, cum Atheniensium causa editum perpenderet, inde prudentissime colligebat ex Atheniensium proinde moribus esse intelligendum. Et cum oracula Loxiae, Delphici nimirum Apollinis, pariter ac Judaeorum prophetiae, non essent ad litteram, sed symbolice, potius exponenda; id porro quaerendum duxit, ecquid esset in jam constituta Atheniensium Rep. quod cum muris ligneis aliquid haberet affine (nec enim in muros noviter exstruondos ipsum innuebat oraculum) et vero nihil erat quod in urbe quae viribus floreret commerciisque maritimis, de quo muri illi aptius possent, quam de navibus intelligi. Nec vero [Col. 0057A] aliquid opponi in contrarium potest de hujus argumentationis incertitudine, quod non sit omnium fere prophetiarum oraculorumque commune ab ipsis usque utrorumque exordiis.

§ 10.—Haec itaque omnia validissime procedent, si quinto id quoque supponatur, res ita a propheticis typis repraesentatas ad perpetuum attinuisse Ecclesiae usum. Quae enim ita perpetua futura sunt, ea Deo curae esse certissimum est, ea maxime necessaria ut certo aliquo decreto stabilirentur; ea ad primarium Dei in propheticis symbolis consilium pertinuisse censenda sunt. In his itaque cum quid accuratissime quadrat, non fortuito id casui, sed certissimo Providentiae consilio tribuendum est. Cum ergo quae de Domini adventu legimus per [Col. 0057B] aquam et sanguinem, de aqua etiam et sanguine e lateris vulnere profluentibus, pro styli prophetici idiomate, symbolorum vicem obtinuerint; cum ea in utrumque hunc Ecclesiae baptismum aptissime conveniant; cum nihil sit quod dubitemus quin perpetuus uterque futurus sit: plane sequitur, ita esse Dominum commodissime intelligendum. Praesertim sexto si id quoque observetur, ni huc typos Domini referamus ut praenuntiarent quem ille voluit Ecclesiae statum atque constitutionem, nihil certe esse quo aliunde constet Ecclesiae disciplinam ab eo esse constitutam. Nec enim de ea disertis verbis a Domino alicubi cautum legimus. Quid quod haec per symbola tradendi methodus ita est a Domino probata, ut multitudini omnia, discipulis etiam pleraque [Col. 0057C] per symbola tradiderit; et quidem, pro veterum de se prophetiarum fide, ita erat traditurus. Tunc vero maxime idonea erat ea tradendi ratio cum res futurae traderentur quibus nondum maturus esset auditorum captus. Cum enim talia traderet Salvator, etiam discipulos per symbola instituit, dedita nimirum opera, ne antea intelligerentur quam eorum fidem eventus comprobasset. Atqui Spiritus baptismus, quae quidem sacramenti pars erat praecipua, non tamen ante resurrectionem erat communicatus, ut proinde illum quoque non disertis verbis, sed aquae symbolo, praediceret (S. Joan., VII, 38, 39) . Quod si baptismum Spiritus, qui ad gloriam ejus tantopere faciebat, obscuris tamen aenigmatibus involvendum duxerit, multo certe potiori ratione [Col. 0057D] occultandus erat sanguinis illi atque martyrii quem modum possent omnino capere. Nec enim ad hunc ipsum Dominum eo sanguinis baptismo fungi oportere crediderant, in infidelitatem fere relapsi, cum id verum, praeter expectationem suam, revera comperissent (S. Luc., XXIV, 21) , gravius omnino passuri scandalum si sibi quoque eumdem subeundum nondum maturi didicissent. Proinde quamvis eorum, quae sua causa passuri erant discipuli, meminerit aliquoties Dominus, ne cum evenissent, eum latuisse, aut praeter illius consilium evenisse, suspicarentur; id tamen caute admodum, et pro infirmorum captu fecit, ne dum ut baptismum sanguinis, qui status erat patiendi, perspicue commemoraret.

[Col. 0058A] § 11.—Observandum itaque secundo, id quoque negari non posse, passionem suam baptismum appellasse Salvatorem: et quod apostoli pro ejus nomine passuri essent, tantumdem apud illum valere ac baptizari eo baptismo quo esset ipse baptizatus (S. Matth., XX, 22) . Ita enim in graeco habemus, et in aliis vetustissimis versionibus, desunt tamen ea verba in latino interprete vulgato, suffragantibus etiam Hilario Ambrosio (Hilar., can. 30 in Matth.) , Hieronymo (Hieron., lib. III. Comm. in Matth. XX) , ipsoque, quicquid innuat in contrarium Grotius, Origene (Orig., in Matth., tom. XVI, p. 415, Ed. Huetianae) . Convenit tamen cum graecis codicibus vetustissimus interpres Syrus, et ut hic expungenda esse fateremur, quin tamen apud S. Marcum legenda sint [Col. 0058B] (cap. X, 38, 39) , nemo est qui dubitet, ut proinde nihil sit quod de argumento metuamus. Sed aliam hic significationem hujus vocis intelligent adversarii quam qua utimur cum de sacramento loquimur. Ostendant igitur aliam in illius aevi auctoribus quam quae ad expiationem sanctificationemque pertinet. Eo certe spectabant, qui tum obtinebant baptismi, ut opinor, omnes, non hominum modo quibus in pharisaeorum aut Joannis disciplinam adscriberentur, sed et vasorum quoque illi sacrorumque utensilium. Quando igitur notae significationis vocem Dominus tribuit martyrio, id illum voluisse necesse est, idem fore a martyrio, quod a baptismis illis expectandum, ut nimirum tam sanguine a suis impuritatibus quam aqua, purgarentur atque expiarentur. [Col. 0058C] Quod si dicant nuspiam indicasse Dominum hos esse fructus a martyrio expectandos, iidem observare poterant ne de baptismi quidem sacramento id umquam docuisse Salvatorem. Nulla certe mentio peccatorum expiandorum in ejus apud S. Matthaeum institutione, nulla in ejus usu apud S. Joannem. Et tamen hunc baptismi sacramentalis fructum nos alibi ex apostolorum scriptis probavimus. Quod ergo ita docuerint apostoli, id ex nota illa, quam dixi, tunc temporis significatione vocis, et rei ipsius apud illos, a quibus illam Christiani, usu illos deduxisse est sane verisimillimum, nisi ad novam potius apostolorum revelationem hic, sine ulla prorsus necessitate, confugiendum putent adversarii. Quod si apostoli ex nota illa vocis significatione collegerint baptismo [Col. 0058D] sacramentali vim illam peccatorum expiatricem esse tribuendam; quidni et nos, ex ejusdem vocis significatione itidem colligamus, sanguineo quoque baptismo vim eamdem purgatricem esse pariter tribuendam?

§ 12.—Ne quis autem putet unicum nostrum praesidium in vocis ipsa significatione esse positum; age, videamus, annon ex re ipsa constet recte hic a veteribus acceptum esse Salvatorem? Observandum itaque tertio, verisimillimam horum locorum occasionem, in quibus de baptismo sanguinis agi crediderunt veteres, fuisse martyrium. Alium illum baptismum, quo se dixit Dominus fore baptizandum, de passione ejus in cruce intelligendum [Col. 0059A] esse nemo dubitet. Ea autem ipsa passio, pro more etiam scriptorum sacrorum, martyrium appellatur. Inde et ipse Dominus μάρτυς ὁ πιστὸς καὶ ἀληθινὸς (Apocal., I, 5; III, 14) dicitur et μαρτυρῆσαι ἐπι Ποντίου Πιλάτου τὴν καλὴν ὁμολογίαν (I Tim., VI, 13) . Quae verba omnia martyrium, pro primaevae Ecclesiae idiomate, designant. Nequid autem hic ab ecclesiasticis confictum arbitremur, etiam ipsam martyrii vocem significatione ecclesiastica usurpant sacrae litterae. Ita μάρτυς Stephanus (Act., XXII, 20) , et μάρτυς ὁ πιστὸς Antipas (Apocal., II, 13) , quae eadem Domino antea tribuerat, ut vidimus, auctor Apocalypseos, ne quis hic miretur martyris vocem etiam Domino tributam, sensu ecclesiastico, intellectam esse a veteribus. Ita certe alienam non crediderunt a Domino hanc [Col. 0059B] hujus vocis significationem, ut propriam etiam fere Domino fecerint ipsi martyres nonnulli apud Eusebium (Euseb., Hist. eccl., V, 2) . Quod si Domini passio martyrium, eademque sit baptismi quoque nomine insignienda, ecquid novum alienumve dicimus si etiam de martyribus ecclesiasticis idem affirmemus?

§ 13.—Sed et aliorum locorum occasionem eodem collimare est sane verisimillimum. Cum scriberet apostolus S. Joannes, jam orti videntur haeretici valentinianis quidem antiquiores, eorum tamen parentes atque origines, nec enim prorsus novum erat valentinianorum institutum, sed priorum haereticorum inventa πρὸς ἴδιον χαρακτῆρα μεθήρμωσε, inquit de Valentino Irenaeus (Iren., lib. I, c. 5) cujusdam [Col. 0059C] veteris opinionis semina natus est, teste Tertulliano (Tert., adv. Valent., c. 4) . Ut igitur Jesum a Christo diviserunt valentiniani, ad antiquiorum haereticorum exemplum Apostolo coaevorum, quorum occasione tam est in eo ipso argumento multus in prima sua epistola Apostolus; ita et martyria cum iisdem valentinianis eosdem etiam Apostolo coaevos haereticos sustulisse probabile est. In illam certe sententiam optime quadrabunt Apostoli argumenta, ut ante nos noster observavit Hammondus. Antichristi erant hi haeretici seu, quod apud Apostolum tantumdem valet, pseudo-christi, quod Christi Judaeis promissi personam ipsi in se susciperent. Proinde illud innuit Apostolus totius Evangelii sui fuisse consilium, ut crederent Jesum fuisse filium Dei [Col. 0059D] (Joan., XX, 31) , (quem nempe titulum Messiae suo e Ps. II, 7, illius saeculi Judaei asserebant), non autem illos haereticorum antesignanos. Quare inter caetera argumenta quibus falsum illum de Christo praetextum refellit Apostolus, illo quoque usus est de veri Christi adventu per aquam et sanguinem. Hic est, inquit (I Joan., V, 6) , qui venit per aquam et sanguinem Jesus Christus; non in aqua solum, sed in aqua et sanguine. A signis nimirum veri Messiae argumentatus est de quibus inter Judaeos, vel saltem illius aevi christianos, convenerat, tam ut Jesum nostrum verum Messiam comprobaret, quam ut pseudo-christos illos vel eo ipso baptismi nomine improbaret. Venit, inquit, per aquam et sanguinem. [Col. 0060A] Nempe inter alios Messiae titulos, quibus illum designatum intellexerant in Scripturis, erat vel praecipuus ille Ερχομένου. Ita habemus in S. Luc., VII, 19, 20 et alibi. Illum fortasse e celeberrimo illo loco, Gen., XLIX, 10, vel Ps. L. 3; XCIV, 13; XCVIII, 9, collegerint, aliisve similibus Scripturae locis quibus Messias venturus dicitur. Quare cum Messias venturus appellaretur, tantumdem valent signa Messiae ac signa adventus. Ita de vero Messia discipuli ejus; Quod signum adventus tui? (S. Matth. ) et de falso Messia Apostolus: Cujus est adventus secundum operationem Satanae in omni virtute et signis, etc. (II Thess., II, 9) . Venire itaque per aquam et sanguinem idem valet ac per aquam et sanguinem se verum Messiam comprobare.

§ 14.—Nempe qui venturus erat in mundum is idem erat a patre mittendus atque sanctificandus (S. Joan., X, 36) . Ea autem sanctificatio qualis intelligeretur, e sanctissimo Judaeorum officio, summo nimirum sacerdotio, optime colligemus. In illius itaque sanctificatione tam aquam quam etiam sanguinem locum habuisse constat; aquam equidem Exod., XXIX, 4; Lev., VIII, 6; sanguinem autem Exod., XXIX, 20, 21; Lev., VIII, 23, 24. Ad Messiam enim tamquam mysticum evangelici foederis sacerdotem, retulit in hac ipsa causa Apostolus Judaei pontificis exemplum, quod ille etiam passione sua esset sanctificandus. Τελειώσεος voce usus est apostolus (Hebr., II, 10, 11; V, 8, 9) , mystica nimirum illa, et sacrae mysteriorum praefecturae propria. Ita tamen Christi hoc sacerdotium [Col. 0060C] cum Judaeorum sacerdotio contendit Apostolus, ut, cum in utriusque consecratione sanguinis usum adhibitum probasset, in eo eminuerit Christi sacerdotium quod suo dumtaxat sanguine consecratus fuisset Christus cum externo dumtaxat pecudum sanguine usi essent in sacerdotum suorum consecratione Judaei, Hebr., IX, 25, 26. Idem et alibi saepius inculcat, cum non taurorum hircorumve, sed vero proprio dumtaxat, sanguine Christum docet initiatum. Ergo cum Judaeis in eo convenerat Apostolus, ad quorum principia suam hic aptavit argumentationem, ut pontificem fore Christum a summo nimirum Judaeorum pontifice adumbratum, ita qui verus futurus esset Messias, sanguine pariter ac aqua tam ipsum fore lustrandum (vel, ut evangelica voce utamur, baptizandum) [Col. 0060D] quam alios iisdem esse lustrandum. De aquae baptismo id fuisse receptum constat ex ipsa illa pharisaeorum interrogatione qua Joannem, ipse ne se pro Messia venditaret, explorandum censuerunt: Quid ergo baptizas, si tu non es Christus neque Elias, neque propheta? (S. Joan., I, 25) . Idem de sanguinis baptismo innuunt illa Domini ad discipulos: O stulti et tardi corde ad credendum in omnibus quae locuti sunt prophetae! Nonne haec oportuit pati Christum, et ita intrare in gloriam suam (S. Luc., XXIV, 25, 26) ? Hoc scilicet ex illis collegit Scripturis quarum sensum postea discipulis explicuit, cum eorum intellectus aperuisset ut Scripturas intelligerent, illis nimirum quae vel ex illorum saeculorum concessis, vel certis [Col. 0061A] quibusdam illius saeculi ratiociniis, de Messia intelligendae erant, quaeque futuram commemorarent Messiae passionem, quales proferunt quamplurimas non Novi modo Testamenti scriptores, sed et sequentium saeculorum patres quorum extant hodie disputationes adversus Judaeos, Justinus, Tertullianus, Eusebius, etc.

§ 15.—Illae ergo Scripturae quae, pro illius saeculi captu, de Messiae passione intellectae sunt, argumenti vicem obtinere poterant apud illos, qui, ut ab orthodoxis discrepabant in eo quod Jesum esse Christum negarint, ita et in eo vicissim a Judaeis, quod Christum qualemcumque illum finxissent, venisse tamen crediderint. Ita ergo Jesum Apostolus Christum fuisse confirmavit, quod tam per sanguinem quam per [Col. 0061B] aquam venerit, in eo nempe ponens emphasin atque argumenti vim, quod non in aqua solum venerit, sed in aqua et sanguine, quod nimirum illum de adventu in aqua praetextum nec pseudochristi quidem abjecissent, sanguinem dumtaxat inter adventus sui signa non adhibuissent (cum nec ipsi antichristi patiendi, seu exemplum, seu etiam institutionem, discipulis edidissent), qua ipsa ratione illos probat a Christi esse nomine excludendos, qui utrumque signum adhibere debuerit.

§ 16.—Nec alio referendum existimo quod, in Evangelio, signum illud de aqua et sanguine e lateris vulnere in cruce manantibus tantopere confirmandum crediderit Apostolus, quasi de eo fuisset maximopere dubitatum. Et qui vidit, inquit, testimonium [Col. 0061C] perhibuit, et verum est testimonium ejus. Et ille scit quia vera dicit, ut et vos credatis (S. Joan., XIX, 35) . Ni quaestio fuisset inter aemulos Christi, ea, qua dixi, ratiocinatione terminanda, alia profecto Domini miracula abunde ejus a patre missionem confirmassent. Eorum tamen miraculorum testes nullos protulit, nedum tanta illa, qua hic usus est, asseveratione. Quid quod verba illa, ut et vos, emphasin quamdam habeant eximiam, reliqua nimirum miracula infidelium causa fuisse tam edita, quam scriptis etiam consignata; hoc unum aliis omnino adversariis fuisse destinatum illis nimirum quorum gratia scriptum fuisset Evangelium, antichristorum aemulorum assertoribus. Recte itaque hanc sanguinis pariter ac aquae e Christi latere emissionem, atque duplicem [Col. 0061D] hunc aquae sanguinisque baptismum, eodem retulit Tertullianus. Quod enim adversus eosdem adversarios conscripta essent ab Apostolo, inde sane verisimile est eodem esse referenda. Et quia cum aquae et Spiritus baptismis ita sanguis ab Apostolo (I Joan., V, 8) confertur, ut ipse ternarium cum illis numerum conficiat; plane sequitur baptismi etiam rationem sanguini cum aqua fuisse communem. Quia etiam ex aquae et sanguinis emissione ita antichristos refutat in Evangelio ut in epistola refutarat per adventum in aqua et sanguine: sequitur praeterea, si in epistola per sanguinem baptismus sanguinis intelligendus sit, in emissione etiam illa aquae et sanguinis, quae in Evangelio memoratur, aquae etiam [Col. 0062A] sanguinisque baptismos esse similiter intelligendos. Ita itaque ex locorum occasione in quibus aquae sanguinisque mentionem retulit huc Tertullianus, et cum Tertulliano vetus illa proculdubio Ecclesia, colligimus, non alium utique sanguinem quam baptismalem esse intelligendum.

§ 17.—At aequivoce, inquies, communis erat baptismi illa ratio aquae, sanguini atque Spiritui, ut proinde non sit quod ex communi hac baptismi ratione inferamus sanguinei atque aquei baptismi fructus eosdem esse expectandos. Id ne dicatur, observamus praeterea quarto in ipso illo initiationis expiationisque ritu, cui peccatorum illam purgationem tribuebant veteres, tam frequentem fuisse apud illos sanguinis quam aquae, usum. In utraque illa tam Judaeorum, [Col. 0062B] quam Gentilium, initiatione sacrificiorum usum intercessisse nemo est quin facile concedat. Nota est apud Judaeos etiam rabbinorum illa observatio qua tria dicunt in proselytismo esse observanda, circumcisionem, sacrificium atque baptismum. Et vero sacrificii vicem sustinuisse, ex veterum sententia, martyrium jam probavimus. Porro praeter sacrificiorum sanguinem, ne id quidem erat a communi initiationum usu alienum ut suum quoque sanguinem ad sui expiationem adhiberent. Clarum illud est in circumcisione apud Judaeos exemplum. Sed et in Bellonae initiis sanguinem emissum esse discimus ex Tertulliano (Apologet., c. 8) : Hodie, inquit, istic Bellonae sacratus sanguis de femore proscisso in palmulam exceptus suis datur signatis. Ejusdem ritus [Col. 0062C] meminerunt et alii. Cum tamen ita scribat in Commodo suo Lampridius, «Bellonae servientes vere exsecare brachium praecepit,» colligit Casaubonus plerumque ficta et simulata tantum fuisse vulnera Bellonariorum. Eo venerunt fortasse mollioribus suis interpretatiunculis fanatici recentiores. Sed verum fuisse sanguinis emissionem quae ab antiquioribus introducta est, et verum illam quae a militibus observata est Bellonae initiatis, e supradicto Tertulliani loco colligimus atque Vegetii, aliorumque plerorumque qui hujus ritus meminerunt. Et vero vetustissimum fuisse illum lustrationis morem per sanguinis emissionem e quamplurimis constat Scripturae locis: Lev., XIX, 28; Deut., XIV, 1; I Reg., XVIII, 28; Jer., XVI, 6. Ita nempe Baalitae, ita Galli (quorum diem sacrum [Col. 0062D] IX kal. april. quem et sanguinis diem appellabant, memorat in D. Claudio Trebellius Pollio, perperam enim ea ad Bellonam retulit Casaubonus, quae ad magnam matrem ipse retulit Trebellius), ita Isiaei et Luperci flagris sese pectorumve tunsionibus male ad sanguinis missionem usque mulctantes. Eodem scilicet exemplo quo sua quoque cum daemonibus foedera Veneficae etiam sanguine dicuntur hodie sancire.

§ 18.—Neque vero initiorum dumtaxat vicem supplebat baptismus, pacti etiam illam obtinebat. At paciscentium quoque mos erat suo invicem sanguine foedera sancire. Ita circumcisionem suam intelligebant Judaei. Unde etiam qui pacto mosaico per sanguinem initiatus fuisset, eum, pro receptis Judaeorum [Col. 0063A] moribus, ▩ [Hebrew Text] appellatum ad Exod., IV, 26, observarunt Medus atque Gregorius, et ante illos in Lexico suo Schindlerus. Idem in gentilium quoque pactis obtinuit, quorum equidem memoriam aliquam hodie retinemus, antiquissimis. De Medis atque Lydis auctor est in Clio Herodotus, ὅρκια δὲ ποιέεται ταῦτα τὰ ἔθνεα τάπερτε Ελληνες· καὶ πρὸς τού τοισι ἐπεὰν τοὺς βραχίονας ἐπιτάμωνται, ες τὴν ὁμοχροιΐην τὸ αἷμα ἀναλείχουσι ἀλλήλων. De Scythis in Melpomene: ὅρκια δὲ ποιοῦνται Σκύθαι ὧδε, πρὸς τούς ἂν ποιέωνται· ἐς κύλικα μεγάλην κεραμίνην οἶνον ἐγχέαντες, αἷμα συμμίσγουσι τῶν τὰ ὅρκια ταμνομένων. De iisdem Scythis atque Medis ita Solinus: «Haustu mutui sanguinis foedus sanciunt, non suo tantum more, sed Medorum quoque usurpata disciplina.» (Polyhist., c. 20.) Et [Col. 0063B] vero aliorum barbarorum, quorum haec recepta fuerit consuetudo, meminerunt historici etiam recentiores. Quamquam et in illis quoque brutorum sacrificiis idem intellexisse gentiles ostenderunt nostri adversus socinianos, hominum vicem gessisse illas brutorum mactationes similia sibi imprecantium si fidem fefellissent. Ergo ille quoque sacrificiorum sanguis humani tamen erat sanguinis vicarius, eodemque erat loco censendus ac si homo ipse sanguinem proprium oppignorasset. Cumque duplex esset haec, quam dixi, tam apud Judaeos quam gentiles, aquae atque sanguinis, peccatorum expiandorum gratia, recepta lustratio; major tamen credita est, sanguinis, quam aquae, efficacia. Leviora enim erant illa quae aquae aspersione expianda crederentur. Graviora quaeque quae [Col. 0063C] piacula sive ἄγη habebantur, sanguine purganda erant. Homicidium inter piacula numerabant veteres, quod nimirum ipsi terrae maculam inureret nullo, praeterquam sanguinis, lavacro eluendam. Ejus autem, si notus fuisset auctor, proprio ejus sanguine piaculum expiabant; sin latuisset, vaccae sanguine in loco immolandae. Neque vero caedes sola, sed et impuritas illa legalis e morticiniis contactu contrahenda vaccae rufae cineribus purganda erat. Quinetiam totius populi israelitici peccata in hircum emissarium (Lev., XVI) imprecatione conjecta sunt, ejusdem ut Rabbini volunt, morte luenda. Nec alia Graecorum erat de suis quoque καθάρμασι sententia, ut ex Aristophanis scholiaste discimus ( Arist., schol. in Plut. ). Tamque erat universalis haec peccatorum per sanguinem [Col. 0063D] purgatio, ut nullam hic exceptionem adhibeat Apostolus: Sine sanguinis, inquit, effusione non fit remissio (Hebr., IX, 22) . Ita consentaneum erat illorum temporum dogmatibus, ut cum utramque tam sanguinis, quam aquae expiationem pro baptismo haberent, majorem tamen sanguinei baptismi, quam aquei, virtutem agnoscerent.

§ 19.—Et ut sanguini in hoc expiationis negotio, partes concedebant facile primarias; ita humani sanguinis, prae aliis etiam sanguinibus, vim longe maximam agnoverunt. Inde ortum duxit immanis illa, quae apud veteres invaluit, ἀνθρωποθυσία, quod dedelictis hominum expiandis humanus sanguis aptissimus videretur. Cum gravior aliqua immineret ab [Col. 0064A] irato numine patriae calamitas quae multorum exitium epidemicum minaretur, multorum vitae paucorum erant sanguine redimendae, sive is sacrificio esset, sive alio aliquo modo hauriendus. Eam ἀνθρωποθυσίας, apud Phoenicas rationem reddidit (Ap. Euseb., Praep. evang., I. 10; IV, 16: Porphyr., de Abst., II, 56) , apud Philonem Byblium, Pseudo Sanchonia thon auctor, ut vulgo creditur, vetustissimus. Eamdem dicunt rationem mythologi cur Phryrus et Helle sacrificio destinarentur, cum terrae sterilitas (ita enim Athamanti persuasit Ino) famem minaretur. Eamdem cur Leonis filiae, cur Andromeda, cur etiam, apud recentiores Romanos, Curtius et duo Decii se, patriae servandae augendaeve gratia, exitio devoverint. Exercitus salutem voluit Agamemnon Iphigenia filia sua; [Col. 0064B] voluit et hoste Polyxena, immolanda servare. Multa sunt eodem spectantia exempla quae plenam fidem faciant quantum in humanis criminibus expiandis humano sanguini tribuerint, quantum etiam aqueis illum lustrationibus praetulerint. Apud Judaeos ipsa circumcisio sanguineae omnino expiationis (sive baptismum cum Domino appellare malis) vicem sustinebat, et quidem humano ipsius initiati sanguine faciendae. Cum itaque id unum ad baptismi rationem proprie spectet ut in eo peccata expianda sint; cum etiam, in ea expiationis ratione, exempla habuerit Dominus tam Judaeorum, quam gentilium, qui sanguini beneficium illud, pariter ac aquae tribuissent, qui humano etiam ipsius initiati sanguini, qui majorem quoque efficaciam sanguineae lustrationi, quam [Col. 0064C] vel aqueae concessissent: Non erat sane consentaneum ut quam expiandi majorem in sanguine quam in aqua virtutem alii apud se fuisse gloriarentur, ea soli christiani destituerentur. Praesertim cum in eo versari, jam diximus, universam fere Novi Testamenti argumentationem, ut quaecumque essent, sive apud Judaeos, sive gentiles, privilegia de quibus gloriarentur, ea christianis potiori praestantiorique ratione convenire probarentur. Non erat consentaneum ut, cum in eadem hac causa baptismi vocem adhiberent tam ipse Dominus quam Novi Testamenti scriptores, aliam tamen significationem intelligerent quam expiandi illam omnium notissimam receptissimamque. Non erat consentaneum ut, qui ita sensissent, aliter tamen loquerentur quam martyrem nostrum [Col. 0064D] jam locutum observavimus, ut nimirum sanguinei baptismi vim etiam expiatricem aquei baptismi illi longe anteferendam existimarent. Tantum abest ut duram hanc, et a sacramentorum dignitate, et Domini mente alienam censere debeamus loquendi rationem, ut putant illam alienam adversarii.

§ 20.—Ita itaque ostendimus, quam hic omnia apte inter se congrueque, pro illius aetatis dogmatibus cohaereant, si ita Dominum ipsum, ita ejus apostolos, intelligamus. Inde sequitur pro hoc esse potius sensu praejudicandum, vel, si vocem malimus tertullianeam, praescribendum, ni clara occurrant in reipsa argumenta cur sit aliter intelligenda. Atqui [Col. 0065A] tantum abest ut in reipsa contraria habeamus argumenta, ut nihil magis faciat ad nostrae sententiae confirmationem quam si rem ipsam penitius examinemus. Animadvertendum itaque quinto ad ipsum baptismi sacramentum pertinere, sanguineum hunc baptismum, et quidem ita pertinere ut partem ejus praecipuam consummet. Hoc ubi probatum dederimus, nemo erit, opinor, quin facile concedat praecipuum baptismi fructum ab eo esse jure meritoque expectandum. Nec alio spectat, ut puto, Apostoli illa comparatio qua aquam, sanguinem et Spiritum in unum ita contulit, ut, quemadmodum Pater, Filius et Spiritus sanctus unum sunt, ita aqua, Spiritus et sanguis sint in unum, quod nempe unum idemque praestent omnes compleantque officium. De baptismali [Col. 0065B] aqua et Spiritu intelligendum observavimus, ut proinde baptismum illum sacramentalem supplere debeat sanguineus hic baptismus. Idque ipsum observavit ante nos Origenes, ne quis veterum dogmatibus minus consentaneam suspicetur nostram hanc interpretationem. Neque vero pugnat quod sanguineum hunc baptismum secundum appellarint iidem veteres. Ita enim intelligendi sunt, quod, cum renovari denuo non possit sacramentalis ille baptismus, in martyrio tamen ejus beneficia sint de novo, sine ejus tamen ipsius renovatione expectanda, et quod nova fidelium adultorum peccata, quae quidem in aqueo baptismo remissa non essent, hic plene penitusque et pro baptismalis remissionis modo mensuraque remittatur. Quae cum secunda sit remissio, non erit utique mirum si secundo etiam baptismo tribuenda [Col. 0065C] videatur. Sed, misso Apostoli testimonio, age rem ipsam, ex propria hujus sacramentalis baptismi natura explicemus.

§ 21.—Recolamus itaque inprimis omne hoc baptismi negotium pactum esse quoddam fidelium cum Deo, nec aliunde rectius quam e receptis pactorum moribus explicandum. Esse enim Evangelii καινὴν διαθήκην ab illa scilicet diversam quae Judaeorum fuerat atque legis mosaicae; esse etiam sub Evangelio non Testamentum modo, sed et pactum, eamque duplicem διαθήκης significationem evangelicis etiam temporibus convenire; esse etiam sub mystico israelitismo eadem omnino pacti beneficia quae propria olim fuerant israelitismi litteralis, ut nobis Deus summus in proprium ascribatur Deum, nos illi vicissim [Col. 0065D] in proprium ascribamur populum; nec illud modo, sed externam esse hanc nostram cum Deo confoederationem, ita nempe intelligendam, ut externum aliquod intercedat unionis politicae vinculum tam nobis invicem, quam Deo etiam nobiscum commune, quo nos ipsi profiteamur Deo foederatos, et ab aliis etiam foederati agnoscamur, ad eumdem plane modum quo et Israel secundum carnem pro foederato Dei populo, prae universi orbis gentibus, olim poterat agnosci: haec, inquam, ita sunt ex Novi Testamenti ratiociniis manifesta, ut mirum sit esse hodie qui de nostra assertione dubitent. Haec enim si vera agnoscamus: plane sequitur externa ea solemnia quibus [Col. 0066A] in societatem christianorum politicam ascribimur, ea foederis esse solemnia. Quis autem illud dubitet baptismi esse proprium officium ut per illum sacris christianorum initiemur, et in propriam ascribamur christianorum societatem? Convenit praeterea quod qui confertur in christianorum baptismo Spiritus, is ἀῥῥαβὼν (quae et arrha est scriptoribus romanis) in Novo Testamento appelletur. Erat enim in jure romano arrha pactorum propria, praecipue nuptialium. Nempe mysticam cum Ecclesia unitatem matrimoniali unitati respondere V ad Eph. innuit Apostolus. Propria porro arrha est illius temporis quo primo foedus inimus. Inde sequitur ut de alia Spiritus collatione, praeterquam baptismali, nequeat intelligi. Conveniunt denique et baptismi illae in Ecclesia [Col. 0066B] primaeva formae, Credis? Credo, Abrenuntias? Abrenuntio. Sunt enim et illae ad romanorum pactorum formas expressae, rursus praecipue nuptialium, Das? Do; Spondes? Spondeo. Unde illud saltem necessario colligitur, pro pacto baptismum primaevos saltem habuisse christianos.

§ 22.—Hinc sequitur secundo ut in aliis pactis, ita et in nostro pacto quoque baptismali, duo esse a se invicem distinguenda diversarum partium officia, Dei alia, alia nostra. Ad Deum spectant promissiones quibus cavetur de praestandis baptismi beneficiis, tam illae quae de praesenti praestandae sunt, peccatorum omnium expiatio, Spiritus sancti donatio, mystica cum Christo unio, saltem externa, etc., quam quae de futuris adhibentur officii nostri praemiis. Ad nos spectant quae a nobis vicissim spondentur [Col. 0066C] pro nostra pacti baptismalis parte praestanda. Quamquam enim promissiones fateamur extra pacta factas, sine alterius partis obligatione satis commode intelligi posse; at quae alteram pacti partem constituunt, illae mutua omnino utriusque partis exigunt officia. Ipsa hoc pacti ratio necessario supponit. Datae enim fortasse, non certe pactae, illae promissiones dicerentur quae nulla supponerent officia sibi ex adversa parte respondentia.

§ 23.—Sequitur tertio jus illud legale omne, quod pacti beneficio obtinemus, ad Dei promissiones, ex officii nostri praestatione esse deducendum. Est enim illud omnium pactorum commune ut quae habentur in illis promissiones eae conditionatae intelligantur, nec antea debitae quam praestitae fuerint, ex altera [Col. 0066D] parte, promissionum conditiones. Sed in id genus pactis quae, ex altera parte, sola includunt beneficia aliis praestanda, nulla vicissim ab aliis recipienda, qualia sint pacta necesse est quae Deo sunt hominibusque communia, nemo est quin aequum fateatur nullum esse posse jus ad beneficia, ni praecesserint conditiones ex altera parte praestandae. Nos tamen de jure legali impraesentiarum agimus, non de sola aequitate. Et ut aequitas aliqua fortasse esse possit, ut qui conditionem implere voluerit, conditionis beneficium nonnumquam impetret, licet illam de facto nondum impleverit, cum nulla sua culpa a conditione etiam de facto praestanda impeditur; at legali saltem jure [Col. 0067A] carere qui conditionem de facto non praestiterit, quocumque tandem rerum eventu fuerit impeditus, est omnino certissimum. In illis praesertim pactis adhuc validius procedit argumentum quorum conditiones non sunt conditiones dumtaxat ad arbitrium imponentis requisitae, sed etiam dispositiones ex parte subjecti necessariae. Cum itaque nullum hujus pacti redundet in Deum beneficium, sequitur quaecumque Deus a nobis postulat, ea nostri esse causa necessaria, ut proinde ni postulata praestemus, ipsis promissionem beneficiis obtinendis inepti reddamur atque indispositi.

§ 24.—Quarto itaque ut intelligamus quae nobis incumbant in hoc baptismali pacto conditiones a nobis pro nostra pacti parte praestandae, attendendum est [Col. 0067B] quae symbola sint a nobis in ipsis pacti solemnibus adhibenda, et quid illa symbola, ex ipso Dei instituto significant, et pro legibus significationis symbolicae quae illa saltem aetate vigebant. Quae enim symbola in pacti solemnibus usurpantur ea non significandi dumtaxat; sed obligandi etiam gratia instituta sunt. Ut enim sacramenta omnia, sive mysteria, pro sacris hominum cum Deo pactis intelligenda sunt, ita et id sacri omnis commercii genuinum est ut symbolice potius quam ad litteram, intelligenda sint, nec ita verbis, quam rebus, rerum tamen aliarum symbolis, officia illa repraesententur quae partium inter se transigentium habentur obligatoria. Quae itaque symbolis baptismalibus significantur ea nos spondere a nobis deinde praestanda virtute pacti baptismalis existimamur, [Col. 0067C] ea a nobis praestita jus inde nobis faciunt ut promissa divina ejusdem pacti evangelici virtute vindicemus.

§ 25.—Quinto in symbolis baptismi nostri sacramentalis solemnibus, non aquae solius baptismus denotatur, sed etiam ille sanguinis, verum ita denotetur ut uno eodemque symbolo, uno eodemque denotetur elemento, ut proinde ad unum, ut diximus, eumdemque baptismum pertinere intelligantur. Ut enim, cum aqua adhibetur, peccatorum desertionem pollicemur, futuramque vitae sanctimoniam quae externo aquae symbolo satis apte repraesentatur: ita cum in aquam descendimus et vicissim ex eadem emergimus, Christi mortem, sepulturam resurrectionemque repraesentamus, nosque etiam spondemus horum omnium participes, paratos nimirum ut quaecumque ille [Col. 0067D] nobis immiserit, ea nos, illius causa ad mortem usque toleraturos. Eodem symbolo, qua Christum respicit, intelligimus Christum sibi passiones nostras imputaturum, et quam mercedem ipse a Patre, pro suo cum Patre foedere vindicat, eadem nostras quoque passiones esse remuneraturum. Ita constabit quo jure sibi baptismi nomen vindicent nostrae passiones, cum ad ipsam baptismi sacramentalis rationem spectent consummandam. Constabit etiam quo porro jure ejusdem sibi vindicent baptismi beneficia, cum illis etiam symbolis repraesententur quae a Deo instituta sunt, et quae hoc ipso consilio instituta sunt ut passiones nostras repraesentent atque spondeant, et quae Dei etiam nobiscum paciscentis sunt quoque symbola [Col. 0068A] sponsoria, ipsum praeterea, pro mutuo pacti jure, ad praestanda ea quae symbolis repraesentantur obligantia, se quoque nostras passiones pro suis agniturum, et suo merito, sua mercede compensaturum.

§ 26.—Et vero accuratissime, pro Domini nostri mente atque principiis conceptam hanc omnem fuisse argumentationem facile constabit si diversa diversarum Scripturarum asserta in unum colligamus quasi fasciculum. Repraesentari inprimis nostram in baptismo cum Christo passionem atque mortem, nec repraesentari modo, verum etiam ita repraesentari, ut cum Christi passione nostras uniat quodammodo et communes utriusque faciat, sexto ad Romanos capite satis aperte docet Apostolus. Unam esse nostram Christique passionem ex illis ejus verbis constat: Mortui [Col. 0068B] sumus cum Christo, V. 8; Vetus homo noster simul crucifixus est, V. 6. Consepulti sumus cum eo, V. 4. Et quidem repraesentatione quadam ad vivum totam hanc transigi unionem illa innunt: Complantati facti sumus similitudini mortis ejus, V. 5. Nec alio quam baptismi officio: An ignoratis quia quicumque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, V. 3, 4. Neque vero unio sola et mera haec habenda est, et quae tota in hominum imaginatione atque aestimatione constituta est. Eam diximus symboli sponsorii esse naturam ut una inferat legalem quamdam obligationem qua partes inter se paciscentes praestare id tenentur quod symbolis repraesentarint. Inde fit ut, quod sola similitudine fieri non [Col. 0068C] potuit, nobis tamen ex hac ipsa repraesentatione jus quoddam ad rem ipsam proveniat, quo unionem ipsam internam et mysticam vindicare possumus, ejusque beneficia. Eo ipso principio nituntur id genus ratiocinia: Si enim complantati facti sumus similitudini mortis ejus; simul et resurrectionis erimus V. 5; si autem mortui sumus cum Christo, credimus quia simul etiam vivemus cum Christo, V. 6. Nec enim de alia morte hic agi quam typica hac atque symbolica in baptismo repraesentata jam ostendimus. Ea morte symbolica constabat jam defunctos esse apud quos ita argumentatur Apostolus qui mortis nimirum symbolis in baptismo usi fuerant. Inde tamquam e principio notorio legitima procedebat argumentatio si et illud subintelligamus symbola inter paciscendum [Col. 0068D] usurpata esse etiam et ipsa sponsoria. Nec alia, ut existimo, hypothesi illud nititur etiam ejusdem Apostoli, alio tamen in loco ratiocinium: Igitur, si consurrexistis, inquit, cum Christo, quae sursum sunt quaerite, etc. (Col. III, 1) . Mortificate ergo membra vestra, etc. (V. 5) . Quod illos jam supponat consurrexisse, ad illud referri non potest quam ad emersionem illam ex aqua baptismali quae resurrectionis erat symbolum, ut nimirum forensi pactorum idiomate tunc resurrexisse existimarentur cum usurparent resurrectionis symbolum. Inde recte colligit Colossensium officia, ea modo supponantur quae jam ostendimus necessario esse supponenda. Cum enim mortis illo symbolo, immersione nimirum, sponderent se membrorum [Col. 0069A] suorum mortificationem curaturos; et resurrectionis symbolo id quoque spopondissent, ad novam se coelestemque vitam esse resurrecturos: inde nemo non videt quam ille solide prudenterque argumentetur, cum e pacto promissoque illos hortatur ne officio deessent, fidemve fallerent. Infirmae autem admodum et jejunae forent id genus sequelae si ex inani mortis resurrectionisque symbolo ad mysticam illos mortem resurrectionemque hortaretur.

§ 27.—Ita nimirum constat de facto, ex ipsa aquei baptismi institutione baptismum sanguinis excludi non posse, nec etiam e pacti baptismalis beneficio. Si porro facti rationem quaerimus, ea est, ni fallor, altius e duobus praesertim principiis deducenda: quod scilicet Christi mors ea sit beatae resurrectionis mercede [Col. 0069B] coronanda; quod etiam illud sit in praecipuis baptismi beneficiis numerandum ut nimirum baptismi virtute illud consequamur ut nostra quoque mors sit Christo imputanda. Quod Christo, eo ipso mortis nomine, ea deberetur, quam dixi, resurrectionis merces, e Veteri quoque Testamento jam superius ostendimus. Ex illo nimirum antiquiori pacto quo de toto redemptionis negotio incarnationisque cum Patre transegit. Quod enim Christi resurrectio, non tam propriae ejus et nativae Deitati, quam Patri tribuitur; quod etiam Pater non Patris tamen in hac causa personam egerit, sed judicis; nec suae in filium στοργῆς rationem habuerit, sed Christi potius in passione meriti: quod etiam Christus non pro sua hic aequalitate cum Patre, sed plane quasi subditus, sit [Col. 0069C] considerandus, et obedientiae merito praemium exaltationis a Patre reputarit; plane, inquam, haec omnia arguunt non suam hic, sed vero alienam, et quidem a sua longe diversissimam a Christo susceptam esse personam. Et vero ipsa personae, quam sustinuit, ratio pactum aliquod omnino postulat, et mutuum cum Patre consensum. Nec enim Christi nomine una aliqua, ut scholae loquuntur, individua persona intelligitur, sed politica et publica quae suo ambitu omnes omnium saeculorum locorumque omnium fideles complectatur. His enim omnibus convenire intelliguntur hujus beneficia. Poterant fortasse Christi merita praemium aliquod ex aequitatis jure sibi impetrare. Quod vero non ex aequo dumtaxat, sed pro justitiae debito illud vindicent; quod non sibi modo, sed suis omnibus [Col. 0069D] illud a Patre debeatur, sine pacto prorsus intelligi non potest quo Pater etiam personae politicae illam constitutionem acceptaret. Erat enim hoc antecedenter ad pactum ita arbitrarium, ut nulla Patrem, ni ita convenisset, vel aequitas obligaret, ut pro Christi meritis mercedem fidelibus persolveret, cum praesertim et ipsi Christo, in propria etiam persona persolvisset. Et quidem admodum consentaneum erat platonicis illius aevi dogmatibus, ut huic αἶωνίῳ Evangelii διαθήχῃ, quae tamen erat terrestris, alia etiam responderet προαιώνιος in coelis cujus virtuti sit etiam tribuenda terrestris διαθήκης efficacia. Ita probatum dedimus hoc pactum, quod licet asserant etiam recentiores, neutiquam tamen probant, nec [Col. 0070A] probare umquam poterunt qui nullam nisi ex disertis Scripturarum testimoniis probationem admittunt.

§ 28.—Huic itaque coelesti pacto duo illa tribuenda erant: primo ut jure etiam legali Christo praemium pro suis meritis deberetur; secundo etiam ut fideles universi unam in lege cum Christo personam constituerent. Nec enim de utrovis horum quicquam in terrestri pacto cautum legimus. Nondum tamen ad singulos homines descendit hoc pactum, ut intelligi possit quinam ad hanc politicam Christi personam homines pertineant ut sibi possint illius coelestis pacti beneficia vindicare. Proinde praeter hoc Patris cum Christo coeleste pactum; aliud praeterea necessarium erat, Christi cum hominibus, et quidem pro captu humano externum, externisque symbolis celebrandum, [Col. 0070B] ut constet quinam illi sint qui a Christo pro suis agnoscantur. Hoc autem pactum ut ad sacramenta spectat in genere, ita propius et praecipue ad baptismum quod unicum initiationis sacramentum omnes agnoscunt. Illud enim proprie pactum appellamus quo jus pacti ejusdemque beneficia primum consequimur, non quo consecuti jus idem augemus atque consummamus. Qua itaque ratione ad baptismi consummationem ostendimus pertinere martyrium, eadem et ad pactum evangelicum pactique beneficia pertinere censebitur, ne quis nominis solius, non item rei per nomen significatae, hanc baptismi cum martyrio communicationem interpretetur.

§ 29.—Observandum enim sexto, non ea tantum generali ratione adumbrari in baptismo martyrium, [Col. 0070C] qua et reliqua omnia baptizati officia adumbrantur; sed quod ipsum aquei baptismi symbolum ita nostrum, quem diximus, sanguineum baptismum repraesentet, ut plane nulla sit aquei baptismi efficacia, nisi ad sanguineum baptismum referatur. Qua enim immersio in aquam vitae animalis mortificationem, denotat, qua emersio ex eadem novae etiam spiritualisque vitae sponsionem, ea, qua dixi, sponsarii symboli significatione repraesentat; fateor nullum esse christianae vitae officium quin ad horum alterutrum referatur, cum κάθαρσιν omnia aut τελείωσιν spectent, ut loquamur cum pythagoraeis, haec ad novam mysticamque vitam, ad novam illa mysticamque mortem, similiter referenda. Nec tamen propterea novi baptismi beneficia quibuslibet vitae christianae officiis, [Col. 0070D] sed ne omnibus quidem simul collectis, asserimus. Cum enim illud dixerimus praecipuum baptismi fuisse consilium ut Christi morientis resurgentisque imaginem ad vivum repraesentemus, inde etiam beneficii baptismalis spem omnem ab ea ipsa repraesentatione arcessamus; sequitur proinde ut qua vita atque morte Christum accuratissime exprimimus, in illis primarium baptismi consilium constituendum sit, ab iisdem baptismi etiam beneficia sint praecipue expectanda. Atqui corporeae erant illae Christi tam mors quam resurrectio, quibus nos profitemur in baptismo conformes, et quarum nos ibidem portemus imagines, ut in corporeae resurrectionis causa (I Cor., XV) loquitur etiam Apostolus. Mystica enim resurrectio si [Col. 0071A] sola in baptismo sponderetur, tota illa Apostoli argumentatio concideret. Est quidem verisimillimum inde ortum esse resurrectionem negantium errorem quod resurrectionem illam baptismi symbolicam de solius animae mystica resurrectione, non item corporis intelligerent. Cum autem ex universa illa apostoli disputatione manifestum sit, illud fuisse praecipuum baptismi consilium ut, de quo praecipue illius aetatis fides vacillaret, de eo interponerentur promissiones in pacto baptismali omnium certissimae; plane sequitur Christi resurrectionem, non aliam quam corpoream in baptismo exhiberi, cui et nostra respondeat resurrectio praecipue corporea. Quod vero ad mortem resurrectionemque mysticas attinet, tantum abest ut per illas possimus Christi φορεῖν εἶκόνα, ut [Col. 0071B] ne vere quidem Christus eo sensu sit umquam mortuus aut resurrexerit. Mori ille peccato non potuit qui nunquam ei vixerat. Mortificare carnem non opus habuit qui nullam umquam sensit carnis rebellionem. Nec resurrexit ille ad novam spiritualemque vitam qui praeterquam spiritualem vitam aliam nullam unquam duxerat. Mystica ergo mors atque resurrectio secundarias fuisse oportet, non primariae in baptismo repraesentationis, quatenus et illae, quamquam nullam cum Christo conformitatem ipsae denotent, disponant saltem ad illam animarum nostrarum cum Christo conformitatem, quam et ipsam Christo fateor esse gratissimam.

§ 30.—Cum itaque mortis haec resurrectionisque in baptismo repraesentatio ad corpora nostra primo [Col. 0071C] referenda esse probaverimus: sequitur primarium baptismi consilium esse ut corpora nostra Christo devoveamus, nosque promptos spondeamus paratosque ut Christi causa mortem oppetamus, corporum videlicet. Inde reliquorum baptismi beneficiorum spem concipimus accipimusque omnium certissimam. Imprimis de beata resurrectione corporis nimirum illa, quae corporis passionibus accuratissime respondet. Quaeque ut praecipua erat plerisque ratio christianitatis, ea praesertim aetate, recipiendae, ita creditu erat omnium difficillima, ut proinde consentaneum esset eam commendari argumentis omnino certissimis. Tum et mysticam quoque illam mortem resurrectionemque pollicemur, quae secundaria immersionis nostrae emersionisque in baptismo significatione [Col. 0071D] denotantur: et quatenus haec eadem symbola pro Christi etiam parte adhibentur, is una spondet ne suam quidem operam nobis defuturam. Ita constat martyrium in primaria baptismi significatione contineri. Constat deinde ita a nobis interpositam hanc martyrii sponsionem, ut sit conditio ex nostra parte praestanda unde pendeant reliqua baptismi beneficia. Ita sequitur ex pacti hujus jure, martyrio saltem in voto deberi omnia baptismi beneficia. Sequitur ita ad baptismi consummationem spectare martyrium ut martyrium de facto praestitum spectat ad consummationem martyrii dumtaxat in voto.

§ 31.—Ne vero nimius videar in captandis baptismalis pacti minutiis, colligo septimo non modo ex [Col. 0072A] illius pacti lege, sed vero ex ejusdem etiam aequitate, vindicari posse in sanguineo baptismo omnia beneficia a Christo pro sua pacti baptismalis parte praestanda, ne quid superesse videatur, cur dubitemus rectene haec et pro Christi mente veteres collegerint. Cum enim jam ostenderimus conditionem a nobis praestandam, qua jus illud consequamur ad promissa Christi beneficia, hanc ipsam esse corporis nostri pro Christo devotionem; quod nihilominus recens baptizatis incruenta morte sublatis concedat tamen Christus baptismi beneficia, ratio non est quod conditionem illam praestiterint cui debentur ex pacti aequitate ejusdem beneficia, sed quod prima pacti beneficia gratis concedantur et sine ulla prorsus conditione, praesertim illis qui nondum actuali obligationi [Col. 0072B] aut conditioni de facto praestandae obnoxii essent, propter incapacitatem subjecti. Adultorum alia est omnino ratio. Quam enim conditionem nondum praestare possunt, eam velle saltem poterant, ut facti loco apud Deum habeatur illud ipsum votum. Sunt autem inter se admodum diversae illae aequitatis rationes qua quis excusatur a praestanda pacti conditione, et qua quis eamdem legis conditionem censetur implevisse, si minus ad litteram legis, at pro legislatoris sententia, si aequus modo adhibeatur legis interpres. Ita igitur martyrium in voto cum sit pro legis littera reipsa aliud, idem tamen censebitur cum martyrio de facto pro interpretationis aequitate. Ita fiet ut omnia baptismi beneficia soli debeantur martyrio, saltem in voto. Quod si etiam in [Col. 0072C] baptizatis non martyribus, soli tamen martyrio in voto debeatur jus illud omne quod consecuti in baptismo sunt ad baptismi beneficia; quis est qui non videat potiori ratione tribuendum esse martyrio actuali? Est enim haec legis ipsa conditio, non autem aliud quid quod aequo egeat legis interprete ut pro ipsa conditione censeatur. Quamquam igitur nusquam aliunde constaret, disertis evangelicae legis verbis martyrio deberi baptismi beneficia; id tamen facile ex ipsa ejusdem ratiocinii sequela colligeremus.

§ 32.—Est enim ea in omni, humana quoque, legumlatione probata argumentatio qua legum casibus omissis e ratiocinii paritate prospicimus. Illis nempe canonibus generalibus oriunda, quod causis omnibus consultum cuperent legumlatores; quod rationem [Col. 0072D] ubique ducem sequi vellent; quod denique quam rationem in una causa probassent, eamdem essent et in aliis similiter probaturi. Inde contingit ut quae ita constituta fuerint, non pro prudentium modo consiliis habeantur, sed legum etiam vim obtineant. Inde sequitur, si vel pro legum humanarum exemplo divina etiam legislatio esset instituenda, rationis paritatem pro divina esse lege intelligendam. Atqui major certe est ratio cur valere in divina legislatione debeat haec argumentatio quam in humana. Falluntur enim in suis ratiociniis humani etiam legislatores, nec sequelas omnes praevident, etiam legitimas; ut proinde etiam cum recte argumentamur ex eorum principiis, adhuc tamen dubitare liceat essentne [Col. 0073A] tamen illi nostras sequelas probaturi. Deus tamen nec in principiis hallucinari, nec in sequelis, potest. Ita certum erit quam rationem in una causa probarit, in aliis etiam esse agniturum. Certum erit, si martyrii causa tanta beneficia in baptismo concedat, ipsi martyrio longe potiori ratione concessurum. Certum si martyrii vel votum tanta tamen et tam copiosa mercede compenset, nihil esse quod metuamus soluto voto eamdem mercedem esse negaturum. Certum denique proinde, si plenam numerisque suis omnibus absolutam peccatorum remissionem consequantur baptizati, fore omnino ut eamdem consequantur martyres.

§ 33.—Addo enim octavo non ita esse intelligendum hoc commune baptismi jus atque martyrii, ut in [Col. 0073B] baptismo remittantur peccata virtute quidem illius in voto martyrii quod profitemur in baptismo, sola tamen illa quae baptismum praecesserint, non item ea quae inter baptismum admissa fuerint atque martyrium. Aliter veteres hoc etiam ipso paria facere censuerunt cum baptismo martyrium, quod ut in baptismo peccata omnia remittuntur, ipsum nempe baptismum praecedentia, non originale duntaxat, verumetiam actualia, idem sit de martyrio quoque sentiendum, delere scilicet universae vitae flagitia, nihil ut praeterea supersit expiandum. Recte quidem illi e principiis modo explicatis. Si enim propter illud martyrii votum concedatur peccatorum praeteritorum plena indulgentia; parem utique indulgentiam potius, ut dixi, expectabimus, eodem voto jam [Col. 0073C] soluto. At par illa indulgentia esse nequit si quocumque tandem tempore susceptus baptismus peccata tamen praeterita universa deleat, nec tamen alia in martyrio deleantur quam quae baptismum praecesserint, tanto utique intervallo a se dissitum, cui et intervallo peccatorum nondum remissorum copia necessario responderit. Pro pacti certe aequitate, quo magis conditiones praestamus pro nostra pacti parte praestandas, eo consequitur accrescitque nobis jus ad mercedem a Deo praestandam validius; eo et vicissim major erit ipsius Dei ad mercedem, quam pollicitus est, praestandam, obligatio; eo etiam favorem Dei possumus, pro pacti ratione, ampliorem nobis vendicare. Quin et, missa pacti consideratione, favorem saltem, quem dixi, Dei illum tanto majori [Col. 0073D] cum fiducia possumus expectare, quanto nostram versus Deum benevolentiam luculentius testatum facimus. Qui autem sanguinem suum pro Deo profuderit, hunc nemo dubitet longe certe testatiorem fecisse suam versus Deum benevolentiam, quam qui prompto fuerit duntaxat expeditoque ad profundendum animo. Et cum gratiae speciali tribuamus si quis pro facto voluntatem fuerit interpretatus, signum est profecto factum ipsum ad justitiae rationem propius accedere, longe certe adhuc propius siquando pacti etiam consideratio intercesserit. Est itaque naturae pacti, est et rectae rationi, prorsus consentaneum, ut quam peccatorum indulgentiam [Col. 0074A] plenariam baptismo concedimus, eam nec martyrio negandam existimemus.

§ 34.—Quid quod illud etiam, pro receptis pactorum moribus, omnes aequum agnoscant, ut siquando stipulatione primum interposita nonnullae praemii primitiae stipulatori in manus tradantur; at certe fidem stipulationis liberatam, praestitamque pacti conditionem maneat praemii plenitudo, eo copiosior quo et illae fuerint ampliores. Arrham tradunt in manus pacta nuptialia, at nondum dotem nisi consummato matrimonio. Idem et in aliis quae ad bona passionesque spectant pactis solet obtinere. Verum hoc in illis praecipue pactis elucet quae nondum adultorum nomine stipulantur tutores. Inchoato quodam jure vestit ipsa illa inchoata stipulatio. Donec tamen [Col. 0074B] adulti fuerint, et ad annos conditionum praestandarum capaces provecti, pactumque suo quoque proprio nomine consummandum, nondum pleno jure atque consummato quae jam consecuti sunt possidere censentur, nedum ut jus habeant tam firmum ad futura pacti praemia. Quorsum illud ni majori in pretio haberentur conditiones jam praestitae, quam susceptae duntaxat et fide quantumcumque firma praestandae? Ita igitur consummati in martyrio baptismi pleniorem fore quam inchoati indulgentiam consentaneum est. Ut proinde, si peccata praeterita eluantur in baptismo aqueo, nihil sit cur dubitemus fore etiam eluenda in baptismo sanguineo.

§ 35.—Quod enim spatio temporis interposito baptismum aqueum sequatur sanguineus, non est utique [Col. 0074C] quod a baptismi natura alienum censeamus. Distinxit, ut vidimus, Apostolus tres baptismi partes, aquam, Spiritum et sanguinem. Nec tamen qui baptismo aqueo lustrarentur, semper tamen uno eodemque tempore spiritum etiam accipiebant baptismalem, ut alibi probavimus. Apostoli aqueo baptismo, superstite adhuc Domino perfusi sunt, cum tamen Spiritum nemo, nisi post ejusdem resurrectionem acciperet. Samaritanos aqua expiavit Philippus diaconus; Spiritum nemo poterat iisdem conferre praeter apostolos. Quid igitur, aquaene soli tribuemus vim illam peccatorum praeteritorum expiatricem? Ita fieret ut nova opus esset expiatione peccatorum aqueum baptismum consecutorum. Sicut enim in gentilium mysteriis elementa καθαρτικὰ viam τελειώσει [Col. 0074D] parare credebantur, nequid superesset impurum cum sanctiora commercia ambirent; ita Spiritui proculdubio inserviebat aquea illa lustratio nequa vasis impuritas obstaret quo minus posset pro dignitate sua recipi. Prorsus itaque alienum erat ab ejus sanctitate ut quis illum impurus acciperet. Proinde necessarium erat ut ipse Spiritus vicem aquae suppleret pro peccatorum expiatione baptismo aqueo recentiorum. Quod si Spiritui vim illam concedamus, non erit utique cur a sanguine alienum censeamus. Pro pacti ratione a sanguine potius expectanda erat, quod ille ad officium nostrum dispositionemque spectat quorum major haberi solet in pactorum jure ratio quam donorum Dei gratuitorum. Favet porro [Col. 0075A] quod pro illius aevi dogmatibus platonicis (e quibus omnis haec theologia symbolica omnino explicanda est) cum a prototypis omnis illa symbolorum sive antityporum virtus deducenda crederetur; ita tamen symbolorum efficaciam explicabant, ut quidem ipsa per se nihil ad effectum conferrent, indicarent duntaxat cui prototyporum illa nativa virtus esset applicanda, ita ut ab ipsis prototypis omnis illa virtus, seu naturalis illa esset, seu juris etiam legalis, esset expectanda. Et cum aequa esse debeat paciscentium conditio qua juris illo conjunguntur inter se commercio; congruum profecto est ut quam vim symbolis divinis pro Dei obligatione concedimus, eamdem nostris pro nostra obligatione vicissim concedamus; et quo pacti jure Deus delinquentes afficit supplicio, [Col. 0075B] eodem jure teneatur ad mercedem illis, qui conditionem praestiterint, retribuendam. Si itaque martyrii vel professio, martyrii absentis virtute remissionem peccatorum praestet, eamdem certe necessario oportet, ipsum, quando adest, praestare martyrium. Convenitque accuratissime, quod superius huc retulimus, cum stolas suas martyres in Agni sanguine lavisse narrantur. Nec enim id de baptismi lavacro ita commode poterat intelligi, quod omnium fidelium commune fuerat, sed de lavacro patientium proprio; nec de illorum duntaxat peccatorum expiatione quae tantam illam tribulationem antecesserant, in baptismo scilicet aqueo expiata, sed illorum quoque quae in ipsa illa tribulatione essent expianda.

§ 36.—Neque vero erit quod miremur tantam veteres [Col. 0075C] baptismo martyrum sanguineo vim assignasse, si et illud recolamus nono martyrum illum sanguinem Christo ipsi a veteribus fuisse attributum: et quidem ita Christo ut ne martyrum fuisse crederetur, nec in martyrum propria duntaxat commoda cessisse, sed vero in Ecclesiae potius universae. Haec e veterum sententia alibi probavimus, et illud pariter ostendimus quam non essent a Scripturis sacrorumque Scriptorum principiis abhorrentia. Haec itaque si concedantur, jam intelligemus quam solide illi prudenterque omnem hanc baptismi sanguinei efficaciam e Scriptura collegerint. Christi enim sanguini nemo dubitat convenire hanc peccatorum expiationem. Christi autem nomen pro universo Christi corpore mystico saepissime intelligitur. Quidni igitur vim illam [Col. 0075D] peccatorum purgatricem Christo ita intellecto asseramus? Nihil est profecto, cur quoties Christi sanguinem peccata nostra lavare atque purgare tradunt sacrae Litterae, de personali ejus sanguine illas duntaxat intelligamus. Et vero nominis ratio suadet potius ut sit virtus haec Christo cum ejusdem mystico corpore, communis. Quod enim nomen suum nobiscum communicet, id illo nempe consilio fecit ut et jura nomini respondentia intelligantur esse communia. Ut in matrimoniali unitate (quam hic adhibet Apostolus ad Christi mysticam cum Ecclesia unitatem explicandam) commune viro atque foeminae nomen communia etiam utriusque in lege jura facit. Ita et cum martyrum sanguis pro Christi sanguine [Col. 0076A] habetur, consentaneum est id idcirco fieri ut et jura utriusque sanguinis fiant invicem communia. Nihil autem est quod dubitemus quodvis Christi symbolum a vero tamen ejusdem atque originali sanguine superari. Eodem tamen rediturum diximus seu martyrum sanguinem pro suo Christus agnoverit; seu per mysticam utriusque sanguinis unionem proprii etiam sanguinis virtutem per martyrium applicuerit. Illa certe ipsa vel applicatio tanto efficacior esse debuit quo Christi sanguinem propius attingit, magisque viva repraesentatione exhibet.

§ 37.—Estque adhuc eo magis consentaneum recte veteres, et pro causae aequitate hic esse argumentatos, Quod 10 ^o non quibuslibet fidelium seu passionibus, seu mortibus tantam virtutem assignarint, sed illis [Col. 0076B] duntaxat quibus ad Christi mortis exemplum propius accessissent, cum nempe publica Ecclesiae fratrumque causa sese obtulissent. Est quidem sanctorum omnium in conspectu Domini mors quaelibet pretiosa. Est et adhuc pretiosior innocentium, eorum scilicet quos vis oppressit iniquorum hominum. Sed et illam Deo charam esse nihil est quod dubitemus qua occumbunt ii quibus officia sua quaelibet vita sunt ipsa chariora, qui mortem prae peccato eligunt. Estque etiam haec ipsa mors baptismali officio affinis, ne ab illius praemiis privilegiisque, putetur prorsus aliena. Nec illa proculdubio Deo ingrata mors, quam tantis ethnici efferunt praeconiis, qua quis patriae vitam suam impendit, multorumque mortes una morte redimit, nec illa etiam a Christi exemplo aliena. Longe tamen omnium proxime [Col. 0076C] ad Christi illud illustrissimum accedit exemplum, si et animarum causa quis, et communi quidem illa multorum, vel etiam omnium ubicumque fidelium, mortem oppetat; Si quis pro communi fide, pro communi fidelium corpore, pro communi unitate unitatisque communi vinculo, ut corpus Christi mysticum in sua integritate conservet, et nova insuper resipiscentium accessione locupletet. Hoc est ferri τὰ αὐτὰ τῶν παθημάτων, hoc est Christi, et quidem patientis, εἶκὸνα portare; hoc est supplere quae deerant Christi pro Ecclesia passionibus; hoc cum eo mori, crucifigi, sepeliri, cum et eadem patimur, et eadem etiam de causa, cum et passionem et passionis causam habemus cum Christo communem. Plane innuunt haec omnia esse mysticam quamdam, in hac ipsa passionum [Col. 0076D] causa communem nobis cum Christo unitatem, ut proinde ad unam utraeque eamdemque passionum collectionem pertinere censeantur. In his autem de unitate mystica ratiociniis id genus canones, et quidem universales illos, agnoscit Apostolus: Quod capiti convenit, id et membris esse commune; quod primitiis, id et massae universae. Ni universales fuissent illi, quos diximus, canones, omnino subjungere debuit Apostolus cur in illa potius quam in alia qualibet causa essent agnoscendi. Argumentantis enim personam hic sustinuit Apostolus, non autem illius qui pro sua duntaxat auctoritate dictaret. Ita igitur quae peccatorum expiatio capiti, eadem et membris; quae hujus sanguinis primitiis, eadem et massae conveniet. [Col. 0077A] Ita scilicet nos incitare voluit Dominus ad mortem pro fratribus lubenti animo constantique obeundam, ut in hac ipsa etiam causa ipsum imitaremur, ut sicut ipse pro nobis vitam posuit, et nos pro fratribus vitam poneremus I S. Joan., III, 16. Ita vitam pro Apostolo ponere parati erant discipuli, ipse vicissim pro discipulis. Ita Ignatius ἀντίψυχος eorum esse voluit qui episcopis adhaererent, quod scilicet eorum ψυχὰς ψυχῇ sua, vitas nempe vita, redimere voluerit. Inde tantus ille christianorum in se invicem amor quo illustres illos et conspicuos fuisse sua etiam aetate memorat Tertullianus. Damonis et Pythiae Historia apud pythagoraeos longe celeberrima est. Hos aemulati judaeorum sunt esseni, illos christiani, quos tamen omnes longo intervallo [Col. 0077B] superarunt. Ita conveniebat adamussim cum hisce principiis praxis etiam primaevorum christianorum. Ita praxim illam generosissimam prudentissimis etiam principiis fulcivit Dominus legislator omnium longe peritissimus.

§ 38.—Quae cum ita se habeant, jam facile intelligimus nihil esse cur male audiant, hac in causa, primaevi christiani. Baptismi titulo martyrium insignierunt. Nec temere id, nec pro suo duntaxat arbitrio. Christum nimirum ipsum habuerunt quem sequerentur auctorem. Sed cum titulo jura etiam baptismi martyrio tribuerunt, et quidem sacramentalis baptismi a Deo ipso instituti. Immane proculdubio facinus, si quae a Deo essent in pacto sacramentali praestanda, ea suis adinventis assererent, nullo tamen [Col. 0077C] nixi Dei promisso, nullo Dei legitimo vicario qui Dei personam agere saltem posset, et Dei nomine ea polliceri quae Deus ipse, propter legitimam delegationem praestare teneretur. Sed longe aberant ab eo scelere veteres ut Dei nomen, sine divina tamen auctoritate, suis institutis praetexerent. At impium profecto non fuit si conditiones a Deo ipso praestandas expectarent in pacto baptismali ab ipso instituto. Impium non fuit e baptismi sacramentalis consilio colligere si quid porro in pacto baptismali videretur inclusum. Impium non fuit hoc ipsum de martyrio colligere si qua possent legitima sacramentorumque propria argumentatione. Impium denique non fuit, si et martyrio, ubi id probassent, et jura quoque baptismalia assererent. Atqui baptismo martyrium non conferunt [Col. 0077D] modo, sed etiam anteferunt. Male quidem id, si jam constitisset sua nimirum humana instituta cum divinis ausos esse contendere. Sed vero aliter se rem habere ex dictis constat. Cum in pacto baptismali includi martyrium probarint veteres, immerito sane martyrium humanis institutis accensent adversarii. Jam non humana cum divinis instituta contendunt, sed divina cum divinis, vel unam fortasse potius divini instituti partem cum alia ejusdem instituti parte. Nihil autem vetat quo minus divinorum institutorum alterum altero possit esse praestantius: quin id potius necesse est quoties ad eumdem finem referuntur, cum aliqua tamen subordinatione. Quod enim finem illum propius attingit, id necessario erit, in [Col. 0078A] medii ratione, praestantius. At a pactis symbolicis (qualia sacramenta esse omnes agnoscunt) sejungi nequit istiusmodi subordinatio. Cum enim symbola adhibeantur ad alia tamen officia a symbolis diversissima repraesentanda, ipsaque adeo illa repraesentatione spondenda, ut proinde mediorum utraque vicem impleant; constat tamen officii quam symboli longe potiorem esse rationem, jusque ad mercedem à Deo promissam conferre longe auctius atque validius. Dici tamen denique potest tam symbolum nostrae in baptismo professionis, quam conditionem quam eo symbolo spondemus a nostra pacti baptismalis parte praestandam, quamquam in pacto a Deo quidem instituto adhibeantur, ad humana tamen officia, partemque pacti illam quae homines spectat, attinere. [Col. 0078B] Ita non cum humanis divina conferentur, sed cum humanis officiis alia officia et illa quoque pariter humana, ut alia aliis meliora habeantur, et Deo gratiora. Fateor equidem horum officiorum jus ad mercedem pacto institutionique divinae totum acceptum esse referendum. Id tamen ita verum est ut quamquam non propter opera Deus mercedem retribuat, at secundum opera fiat illa retributio, ut proinde in officiis nostris quo sunt quaeque in se praestantiora et Deo gratiora eo exigantur a Deo paciscente diligentius, et mercede copiosiori coronentur.

§ 39.—Quamquam autem baptismi solius rationem in hac nostra dissertatione habuerimus; quod tamen de baptismo asseruimus, idem de altero Eucharistiae sacramento asserere poteramus, repraesentare nimirum [Col. 0078C] hic, atque adeo sponderi, nostrum pro Christo martyrium, ut proinde hujus etiam Eucharistia pacti praemia possint a martyribus vendicari. Nec enim aliter in pane Eucharistico fracto repraesentatur corpus Domini quam ut passum, fractum, crucifixum; nec aliter in effuso vino sanguis quam ut ipse etiam effusus. Quis est qui non videat quam sint haec manifesto ad passiones Christi referenda? Cum itaque per unum illum panem unum nos cum Christo corpus profiteamur, I Cor., X, 17, id plane pro symbolico spondendi ritu, spondemus, non in corpore modo nos, sed in ipsis quoque corporis passionibus cum Christo fore communicaturos, ut et ipsi nos paratos praestemus ut cum eo patiamur atque crucifigamur. Cum etiam dicitur hic sanguis pro multis effusus, id porro [Col. 0078D] pollicemur, nos etiam, pro Christi exemplo, eo promptiori animo ad patiendum accessuros quo plurium salutem intelligimus nostra fore morte promovendam. Ita enim fore ut Christi patientis exemplum magis ad vivum repraesentemus. Proinde verisimilia sunt, et divino consilio prorsus consentanea, quae de martyrii praemiis hucusque disputavimus, cum eo utrisque sacramenti pacta collineare videamus.

§ 40.—Quamquam etiam unicum illud hactenus tractaverimus baptismi beneficium (quod etiam ipsum privativum est) peccatorum scilicet remissionem, unde etiam sequitur impunitas, et ipsa etiam privativa; non est tamen inde ut propterea negemus jus esse [Col. 0079A] martyribus ad positiva baptismi beneficia. Si enim cum Christo patimur, cum eodem etiam regnabimus. Ita argumentatur Apostolus e canone harum mysticarum argumentationum proprio. Ita etiam et veteres cum primarium martyribus, ut ostendimus, in regno Christi, consessum assererent. Et merito quidem illi. Si enim Christo passuro merces proposita est; debebatur certe illi, praestita pacti conditione, tanta illa merces. Si et nos eamdem Christi patientis personam in nostra quoque passione sustineamus, et quidem eo [Col. 0080A] ipso sustineamus consilio ut quae jura Christo patienti pro pacto divino accrescebant, et nobis quoque similiter patientibus accrescerent; sequitur et nobis patientibus ingentem illam repositam esse mercedem, tantam scilicet quanta Christo, pro hujus pacti jure debebatur, et quidem ex ejusdem pacti eodem etiam jure. Ita fiet ut universa baptismi beneficia, tam negativa, quam etiam positiva, martyribus debeantur.

Episcopus Sixtus Grato coepiscopo salutem.

Laetari et gaudere me (Leo, epist. 31) plurimum in Christo Jesu Domino nostro dilectionis tuae scripta fecerunt, quibus evidenter ostenditur, quantum catholicam diligis fidem, et quantum pravorum hominum detestaris errorem. Omnis enim haeresis nimis est impia, et evangelicae veritatis inimica, quae non portionem aliquam laedere, sed ipsa christianae religionis conatur fundamenta convellere. Memor enim [Col. 0083C] sum, me sub illius nomine ecclesiae praesidere; cujus a Domino nostro Jesu Christo est glorificata confessio, et (S. Leo, epist. 31) cujus fides nullum unquam fallit, sed omnes quidem haereses destruit. Intelligo autem mihi aliter non licere, quam ut omnes conatus meos ei causae, in qua universalis ecclesiae salus infestatur, impendam. Agnosce, fili charissime (Ithacius, Adv. Varimadum, cap. 12) , non ex tempore, neque post tempora Filium Dei natum, sed ante omnia tempora de paterno utero inenarrabiliter generatum, ipso Deo patre per prophetam dicente: In splendoribus sanctorum ex utero ante Luciferum genui te (Psalm. CIX) . Quam sententiam et Isaias propheta dubiis atque incredulis evidenter expressit, dum non aliunde filium, quam de Patre natum ineffabiliter [Col. 0084B] ostendit: In humilitate, inquit, judicium ejus sublatum est. Nativitatem ejus quis enarrabit (Isai., LXIII) ? Et in libro Job: Sapientiam Dei, ait, unde invenies? Latet enim ab oculis hominum, et a volucribus coeli absconsa est (Job, XXVIII) . Expergiscere paululum, et si lumen scientiae in teipsum aliquantum habes, invenies, cujus nativitas a propheta non potuit enarrari ex tempore, vel ut adstruere ipse conaris, non potuit generari. In principio, inquit Joannes evangelista, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum: hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan., I) . Et iterum: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Idem) . In isto igitur quod dicitur, Erat, si tempus quaerere [Col. 0084C] volueris, non invenies: quoniam ex quo Pater, ex illo et Filius: et quod Pater est, id est etiam Filius, Salomone dicente: Ego ex ore Altissimi prodii, primogenita ante omnem creaturam. Ego feci, ut in coelo oriretur lumen indeficiens, et sicut nebula texi omnem terram. Ego in altissimis habito, et thronus meus in columna nubis. Gyrum coeli circuivi sola, et profundum abyssi penetravi. In omnem terram steti, et in populo primatum habui (Ecclesiast., XXIV) . Item ibi: Cum praepararet coelum, aderam illi, et cum sedem suam secerneret. Quando super ventos fortes faciebat in summo nubes, et cum certos ponebat fontes sub coelo, cum fortia faciebat fundamenta terrae, ego eram, cum illo componens, et ego eram, cui adaugebat, cum laetaretur orbe perfecto (Proverb., VIII) . Et in psalmo centesimo [Col. 0084D] primo: Tu, Domine, in principio terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli. Ipsi peribunt, tu autem permanes, et sicut opertorium mutabis eos, et mutabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient. Non enim erat aetas, aut aliquod tempus, antequam de Patre Filius nasceretur; quoniam qui tempora universa propria potestate constituit, ex tempore vel post tempora nasci non potuit ⁜ (1) . His paucis sententiis, breviter consultis tuis respondi, frater charissime. De caetero tuam moneo dilectionem, ut cunctos, quos errare cognoveris, ad catholicam fidem, et ad unitatem recte credentium convertere [Col. 0085A] studeas, et tu numquam ab apostolico tramite recedas. Si autem te non audierint, et errantes (quod absit) permanserint, nobis eos manifestare, quam citius poteris: non tardes, ut apostolica auctoritate aut cito ad Ecclesiam convertantur, aut ab Ecclesia separentur. Audivimus etiam quod quidam erronei, et consentientes eis, te et reliquos infestent coepiscopos et episcopos aliquos comprovinciales ad vestram infamationem atque damnationem secum trahant.

Quapropter in hac sancta sede dudum a multis episcopis constitutum erat, et modo ad vestrum et caeterorum fratrum auxilium est denuo roboratum, ut omnes episcopi, qui in quibusdam gravioribus pulsantur vel criminantur causis, quoties necesse fuerit, libere apostolicam appellent sedem, atque ad [Col. 0085B] eam quasi ad matrem confugiant, ut ab ea (sicut semper fuit) pie fulciantur, defendantur et liberentur. Cujus dispositioni omnes majores ecclesiasticas causas et episcoporum judicia, antiqua apostolorum eorumque successorum atque canonum auctoritas reservavit, quoniam quando culpantur episcopi, qui aliter erga fratres egerint, quam ejusdem sedis papae fieri placuerit. Unde placuit, ut accusatus vel judicatus a comprovincialibus in aliqua causa episcopus, licenter appellet et adeat apostolicae sedis (Conc. Sard., can. 4, 5, 7) pontificem. Qui aut per se, aut per vicarios suos, ejusdem retractari negotium procuret. Et dum iterato judicio pontifex causam suam agit, nullus alius in ejus loco ponatur aut ordinetur episcopus: quoniam quamquam a comprovincialibus [Col. 0085C] episcopis accusati causam pontificis scrutari liceat, non tamen definiri, inconsulto romano pontifice, permissum est, cum beato Petro apostolo non ab alio quam ab ipso dictum sit Domino: Quaecumque ligaveris super terram, erunt ligata et in coelo: et quaecumque solveris super terram, erunt soluta et in coelo (Matth., XVI et XVIII) . Et si quis putaverit se a proprio metropolitano gravari, apud primatem dioeceseos (Hadr., coll., c. 6) , aut penes universalis apostolicae ecclesiae papam judicetur. Ait enim Jacobus apostolus: Judicium sine misericordia illi fiet, qui non fecit misericordiam. Superextollit autem misericordiam judicio Jacob. In omnibus ergo (S. Greg., epist. 45, lib. VIII) , fili charissime, cor custodi, sicut scriptum est: Omni custodia custodi cor tuum, quia ex ipso vita [Col. 0085D] procedit (Proverb. IV) . Haec breviter pro commemoratione rescripsi: sed peto ut pro me orare debeas, quatenus omnipotens Deus et a malignis me spiritibus, et a perversis hominibus custodire dignetur; quia in hac vitae meae peregrinatione mala me simul et multa circumdant, ita ut cum Psalmista jure dicam: In me transierunt irae tuae, et terrores tui conturbaverunt me. Circumdederunt me sicut aqua tota die, circumdederunt me simul (Psalm. LXXXVII) . Coelestis gratia et nos in urbibus, et vos ubique protegat, quia antiquus hostis terrarum locis a tentatione non excluditur: quia si in paradiso hominem stravit (Genes., III) , quis locus extra paradisum esse potest, in quo mentes hominum penetrare non valeat? Antiqui enim [Col. 0086A] hostis, cujus invidia mors introivit in orbem terrarum (Sap., II) , sunt semper oculi vigiles ad animas hominum illaqueandum, multosque sua pravitate secum in perditionem trahere cupit, qui suapte malitia a gloria lapsus est in miseriam. In sola ergo Creatoris nostri protectione fidendum est, cui ex intimo corde clamemus: Esto mihi in Deum protectorem et in locum munitum, ut salvum me facias (Psal. XXX et LXX) . Data kal. septembris ⁜ (1) Valeriano et Decio, viris clarissimis consulibus.

Dilectissimis fratribus per Hispaniarum provincias constitutis, Sixtus episcopus in Domino salutem.

Magno munere (S. Leo, Epist. 54) misericordiae Dei, totius Ecclesiae Catholicae multiplicata sunt gaudia, cum ecclesiarum status eo viget ordine, quo apostoli, eorumque successores illum statuerunt. Et [Col. 0086C] cum antiqui hostis astutia eum turbari cognoscimus, non modico contristamur moerore. Quam ob causam, fratres, hortamur vos, monemus et flagitamus, ut a tramite apostolicae institutionis nequaquam recedatis, nec a capite dissideatis, sed fidem et ordinem, quem apostoli et apostolici viri statuerunt absque haesitatione teneatis. Nam si columnae alicujus magnae domus corruerint, ipsa postea domus minime stabit. Sic et vos, qui columnae ecclesiae estis, si labefactari coeperitis, sancta Ecclesia, quae per vos regitur, tabescet et labetur. Haec, fratres, quae duo, valde timenda sunt, et summo moderamine pensanda, atque ne fiant, cavenda. Ipsa enim veritas per se dixit: Vos estis sal terrae: quod si sal evanuerit, in quo salietur? etc. (Matth., V; Rom., I) . Ideo vos, charissimi, [Col. 0086D] moneo, quia vobis debitor sum, et valde vos diligo. Et quando bona audio de vobis, congratulor satis: et econtra, quando adversa, nimis conturbor. Ego vero quamvis a vobis per longa terrarum intervalla disjunctus sim, sum tamen omnino vobiscum corde conjunctus (S. Greg. epist. 36, libri IV) . Ideoque de vestra beatitudine erga me modis omnibus confido, quia cum me vicissim diligitis, a me longe non estis. Unde magis gratias referimus illi grano sinapis (Matth., XIII; Marc., IV; Luc., XIII) , quod ex modici despicabilisque seminis specie, ita ramis ex eadem radice surgentibus, atque se distendentibus, usquequaque [Col. 0087A] diffusum est, ut in eis volatilia coeli cuncta nidificent (Matth., XIII) : gratiaque sit fermento illi, quod tribus farinae satis (Luc., XIII) , totius humani generis massam in unitate conspersit: atque parvo lapidi, qui abscisus de monte sine manibus, occupavit universam faciem orbis terrae (Dan., II) . Qui ad hoc naturam nostrae carnis, et status servilis formam assumens, humiliter se usquequaque distendit, ut omni humano genere in unitatem redacto, totius corpus unitum perficeret ecclesiae: atque ita ad istius compaginis pertineret commodum, membrorum partialis ista distinctio. Unde nos quoque a vobis longe non sumus, quia in illo, qui ubique est, unum sumus. Agamus ergo ei gratias, qui solutis inimicitiis in carne sua, fecit ut in omni orbe terrarum unus esset grex, et [Col. 0087B] unum ovile sub uno pastore; semper memores, quod vos veritatis praedicator admoneat, dicens: Solliciti servate unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes., IV) . Vinculum enim pacis nemo servat, dum alium infestat aut verbis, aut factis persequitur. Ideo, fratres, ista praetulimus, quia audivimus inter vos accusationes exerceri, et pulsos a sedibus episcopos, aut suis rebus expoliatos judicari.

I.—Quapropter statutum est, ut si quis contra episcopum vel actores Ecclesiae, se proprium crediderit habere negotium (Hadr., coll., c. 2, ex Conc. Aurel. V, can. 17) , non prius adeat judices, quam ad eos recurrat charitatis studio, ut familiari colloquio commoniti, ea sanare debeant, quae in querimoniam deducuntur. Quod si aliter egerit, communione [Col. 0087C] privetur.

II.—Nemo pontificum deinceps aliquem episcopum suis expoliatum rebus, aut a sede pulsum, excommunicare aut judicare praesumat, quia non privilegium, quo expoliari possit jam nudatus ( Idem in decret. Alexandri papae, et in decret. Julii papae ).

III.—Nullus episcopus alterius parochianum praesumat retinere, aut ordinare absque ejus voluntate, vel judicare: quia sicut irrita ejus erit ordinatio, ita et dijudicatio (Hadr. coll. c. 16) ; quoniam censemus, nullum alterius judicis, nisi sui, sententia teneri (Anianus ad const. unicum tit. 16, lib. IV, cod. Theod.) . Nam qui eum ordinare non potuit, nec judicare ullatenus poterit. Ista enim vobis deinceps tenenda, et fratres vicissim adjuvare mandamus [Col. 0087D] (Idem in decretis Sixti I, et similiter in decretis Julii papae) .

IV.—Fratres vero, quos timore terreno injuste damnastis, scitote a nobis juste esse restitutos. Quibus, ex sancti Petri et apostolica auctoritate omnia, quae eis ablata sunt, integerrime reddi praecipimus, si non vultis vos et principes vestri a collegio nostro et membris ecclesiae separari. Justo enim judicio Dei datur plerumque peccatoribus potestas, qua sanctos ipsius persequantur (Prosperi sent. 23, et S. August. in Ps. CXVIII) ; ut qui spiritu Dei juvantur et aguntur, fiant per laborum exercitia clariores. Illi tamen qui hoc agunt, nullatenus evadent poenam: quia, ut ait Dominus: Vae illi per quem scandalum [Col. 0088A] venit (Matth., XVIII) . Et quamquam juxta Salvatoris sententiam, necesse sit venire scandala: vae tamen per quem veniunt. De occultis enim cordis ( Prosperi sent. 21, et S. August. in eumdem Psalmum ) alieni temere judicare, peccatum est: et eum cujus non videntur opera nisi bona, iniquum est ex suspicione reprehendere, cum eorum, quae homini sunt incognita, solus Deus judex sit justus, qui inspector est verus. Unde scriptum est: Incerta non judicemus, quousque adveniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum et manifestabit consilia cordium (I Cor., 4) (In decret. Ivonis, libri IV) . Et quamvis vera sint (S. Isid. Synon. II, c. 16) , non tamen credenda sunt, nisi certis indiciis comprobentur, nisi quae manifesto judicio convincuntur, nisi quae judiciario ordine publicantur. [Col. 0088B] Nullus ergo potest humano condemnari examine, quem Deus suo judicio reservavit (Hadr. coll. cap. 51 et 67; et Const. Magnus ad Patres Nicaenos) . Haec omnia summopere sunt praecavenda, ne praesumptores esse videamur. Et accusatio episcoporum non est facile recipienda, dicente Domino: Non suspicies vocem mendacii (Exod. 23) . Et Apostolus (I Timoth. 5) inquit, adversus presbyterum inscriptionem non recipiendam absque duobus vel tribus idoneis testibus (Vide epistolam II, Julii papae, eadem noqeivaû labe foedatam) . Si haec de presbyteris vel caeteris fidelibus sunt praecavenda, quanto magis de episcopis? Quibus cognitis, magis vos dominari velle manifestum est, quam consulere fratribus, aut sustentare eos, quia honor inflat superbiam: et quod provisum est ad [Col. 0088C] concordiam, tendit ad noxam. Decuerat namque, juxta praefatas regulas, ut si aliquid egissent contra suum ordinem, mandare nobis, et expectare, quid ad vestra consulta rescriberemus, intantum, ut si etiam quidquam grave intolerandumque committerent, nostra praestolaretur censura, ut nihil prius aut aliquid aliud decerneretis, quam quod nobis placere cognoveritis, et a regulis praestitutis nulla, aut negligentia, aut praesumptione recederetis. Cesset hujusmodi, nec illi qui nos in sua nolunt recipere querela vel accusatione, nocumenta, quia nequaquam talia patienter ferre possumus machinamenta, quoniam convenit nobis paternarum sanctionum diligenter esse custodes. Merito namque causa nos respicit, si silentio faveamus errori.

[Col. 0088D] V.—Est insuper a sanctis praedecessoribus nostris plerumque jam statutum, ut nemo anathema in nostra suspiciatur accusatione pressa nostra auctoritate, praesumptio; citentur hujusmodi, cum nos super illos sciamusa Domino constitutos, non illos super nos. Et sicut major non potest a minore judicari, ita nec colligari; quia rarum est omne quod magnum est. Portemus onera omnium qui gravantur, quinimo, haec portat in nobis beatus apostolus Petrus, cujus vice fungimur legatione, et cujus regula informamur, quatenus ejus fulti auxilio, ab omnibus nunc et in perpetuum tueamur adversis. Data XVII kalendas augusti ⁜ (1) , Valeriano et Decio, viris clarissimis, consulibus.

Dionysius epistolas memorat a se scriptas tum ad Stephanum papam, tum ad Dionysium et Philemonem presbyteros, de baptismo haereticorum et de haeresi Sabelliana.

[Col. 0089] Et aliquanto post prosequitur Dionysius.

[Col. 0091] In eadem epistola de Sabellianis haereticis, inquit Eusebius, Histor., lib. VII, c. 6, ut pote qui tunc increbescant, Xistum certiorem facit his verbis.

[Col. 0091] Deinde, inquit Eusebius, nonnulla de omnibus haeresibus interlocutus subdit.

[Col. 0093] Rursus hac quaestione abunde ventilata subjicit.

Novatianum merito adversandum docet ob schisma, ob dogma impium, ob iteratum baptisma ad se venientium.

De homine qui baptismo Ecclesiae initiari expetebat, cum baptismum aliis verbis ac rebus apud haereticos suscepisse se diceret.

[Col. 0099B] 1. Praeterea Dionysius aliam ad Sixtum scripsit epistolam, quam Eusebius, lib. VII, Hist., c. 9, his verbis indicare satis habuit: «Est et quinta ejusdem Dionysii epistola de baptismo, ipsius et ecclesiae quam regebat nomine, ad Sixtum et ecclesiam urbis Romae, in qua de proposita quaestione prolixam admodum disputationem instituit.»

II. Pontius in Vita S. Cypriani haec habet: «Jam de Sixto bono et pacifico sacerdote, ac propterea beatissimo martyre, nuntius venerat. Sperabatur jamjamque carnifex veniens.» Quae verba sic summatim reddit Oxoniensis editor: «Sixtus pontifex romanus de persecutione secutura Cyprianum admonet;» [Col. 0100B] adeoque, si Pontii assecutus est mentem, dicendus est Sixtus passionis proximus ad Cyprianum litteras misisse, quibus eum de persecutione imminente certiorem faceret. Verum hoc tantum sibi vult Pontius, persecutionem Romae flagrare, jamque de Sixti martyrio ac nece nuntium venisse, et Carthagine in dies carnificem expectari. Ibi enim perstringit hic diaconus quod Cyprianus epist. 82, ad Successum explicat, eos nempe venisse, quos Romam, ut veritatem explorarent, ipse miserat; a quibus et Valerianum adversus christianos ad senatum rescripsisse, et Sixtum animadversum, et huic persecutioni in Urbe praefectos quotidie insistere didicit. D. COUSTANT.

[Col. 0099C] Dionysius origine Graecus, et patria Calaber vulgo creditur ⁜ (1) . De ejus rebus gestis usque ad annum 256 Jesu Christi nihil certi compertum habemus. Ea tempestate romanae presbyterum agebat Ecclesiae, quem Epistolis suis adiit Dionysius Alexandrinus. Ex illa, quae quarta erat de Baptismo ⁜ (2) , «hunc ipsum Romanum Dionysium eruditissimum, planeque admirandum fuisse, testimonio Dionysii Alexandrini licet cognoscere.» Stephano faverat Dionysius; siquidem ipse ac Philemon Firmilianum et Helenum haereticorum baptismum rejicientes a communione segregandos [Col. 0100B] cum Stephano papa censebant ⁜ (3) . Sed de sententia Stephani discessit postmodum, sive haereticos cum Cypriano baptizandos esse judicarit ⁜ (4) , sive durius [Col. 0100C] Stephani Afros vel excommunicantis, vel saltem excommunicationem minitantis factum improbarit. Id docet Dionysius Alexandrinus ad Sixtum Dionysii Romani decessorem epistola, quae est secunda de Baptismo: «Sed et charissimis fratribus et compresbyteris nostris Dionysio et Philomeni, qui prius idem cum Stephano senserant, antea quidem breviter, nunc vero pluribus verbis scripsi.» Horum igitur duorum Romanae Ecclesiae Presbyterorum Sapientia, inquit Cl. Maranus ⁜ (5) , nec immerito mitigatum existimamus [Col. 0101A] edictum Stephani adversus rebaptizantes.

Sanctus Dionysius quo tempore pontifex factus. —Sixto II, seu Xysto, in Valeriani persecutione extincto, Dionysius noster in sede romana successit. Quando et quamdiu sederit sanctus Dionysius, inter eruditos controvertitur. Notante doctissimo Petro Coutantio ⁜ (1) , sibi non cohaeret Anastasius vulgatus seu Pontificalis liber, in quo Xystus VIII idus augusti capite truncatus, et Dionysius XI kalendas augusti ordinatus ponitur: ac nihilominus scribitur romana sedes a Xysti morte tantum triginta quinque dies cessasse. Eam autem Valeriani persecutione prohibente, ne Xysto successor daretur, ab VIII idus augusti a consulatu Tuscii Bassiusque in diem XII kalendas augusti Aemiliano et Basso consulibus, hoc est a die 6 mensis [Col. 0101B] augusti anni 258, ad diem 21 mensis julii anni 259, adeoque menses undecim ac dies quindecim vacasse verius ex Bucheriano Catologo aliisque comperimus. Per hoc intervallum romanam Ecclesiam presbyteri hujus Ecclesiae cum diaconis, ut id moris erat, administrarunt. Postmodum vero anno 259 XI kalendarum augusti, seu 22 die mensis julii feria sexta, romanae civitatis antistes electus est Dionysius, qui Xysto pontifice inter hujus Ecclesiae presbyteros eminebat. «Fuit,» ut Bucheriani catalogi verba exscribam, «temporibus Gallieni, ex die XI kalendarum augusti Aemiliano et Basso consulibus, usque in diem VII kalendas januarii consulibus Claudo et Paterno,» adeoque a 22 die mensis julii 259, ad 26 diem mensis decembris anni 269. Unde sequitur, ut [Col. 0101C] annos decem, menses quinque, dies quatuor (emortuali nempe excluso) Ecclesiae regimen tenuerit ⁜ (2) . Inde et falsi convincitur Pontificalis liber, in quo, cum descripta sint superiora Bucheriani Catalogi verba, Dionysius tamen annos sex, menses duos, dies quatuor, sedisse dicitur. Neque etiam ab errato immunis est ipse Bucherianus Catalogus, in quo eidem Papae anni dumtaxat octo, menses duos, dies sex, adscribuntur. In pervetusto indiculo depositionis episcoporum romanorum, quem Bucherius pag. 267 edidit. Dionysii depositio seu sepultura consignatur in hunc modum: VI kalendas januarii Dionysius in Callisti.

Consecratum fuisse Dionysium a Maximo episcopo ostiensi ⁜ (3) habent acta sancti Laurentii prope finem [Col. 0102A] apud Surium die X augusti. Sane quidem antiqui moris fuisse, ut romanus episcopus consecraretur ab episcopo ostiensi, auctor est sanctus Augustinus ⁜ (4) in Breviculo collationum cum donatistis. Hinc presbyteris ecclesias divisit ⁜ (5) , et coemeteria et parochias, dioeceses constituit ⁜ (6) . Apud hunc antistites pentapolitani accusarunt Dionysium Alexandrinum, «perinde atque id de Filio Dei sentiret, quod postea Arius sensit. Quibus ille auditis una scripsit, et contra Sabellii sectatores et contra eos, qui ejus essent sententiae, quam cum post Arius protulisset, ab Ecclesia est ejectus ⁜ (7) . Misit quoque ad Dionysium (Alexandrinum) litteras, ut indicaret, qua de re accusatus ab illis fuisset ⁜ (8) . Concilium inde Romae celebravit, in quo idem Dionysius episcopus alexandrinus, cum per epistolam [Col. 0102B] aperuisset sententiam suam, ac purgasset objectum crimen, omnis exors culpae magno consensu declaratus est ⁜ (9) . Idem pontifex creditur in eadem urbe habuisse synodum ⁜ (10) contra Paulum Samosatenum episcopum antiochenum abrogantem Christo divinitatem. Sed qui ita credunt, eos decipi loco sancti Athanasii non recte intellecto, docet Pagius ad annum 264, § 4. Sub eodem pontifice anno circiter 262, vult Harduinus, celebratum in Africa concilium, in quo sancitum est, haereticos non esse rebaptizandos, quemadmodum testatur Hieronymus in Dialogo adversus luciferianos, cap. VIII, his verbis ⁜ (11) : «Denique illi ipsi episcopi, qui rebaptizandos haereticos cum eo (Cypriano) statuerant, ad antiquam consuetudinem revoluti novum emisere decretum.» Verum istud ab uno Hieronymo [Col. 0102C] discimus; alibi enim novi hujusce decreti mentionem fieri nullam invenias; quin et ipsa disputatio inter donatistas et sanctum Augustinum tale nihil penitus novit. Pamelius sanctum Dionysium alexandrinum testem hujus rei adducit; at judice novissimo editore operum sancti Hieronymi cum Baronio hallucinatur.

E vita migravit sanctissimus pontifex Dionysius anno Domini 269, 26 decembris, secundum Pagium, Basnagium et auctores l'Art de vérifier les dates. Perdoctus P. Berti ⁜ (12) post Baronium ⁜ (13) censet, Dionysium ad plures primum anno 271 abiisse, eo Baronii [Col. 0103A] argumento inductus, quod secunda synodus adversus Paulum Samosatenum Antiochiae celebrata sit defuncto jam Claudio Augusto, qui decessit Aureliano. Nos vero vitam adhuc retinente Claudio, synodi epistolam ad Dionysium Romanum et alios episcopos scriptam fuisse anno 269 censemus ⁜ (1) .

Elogium S. Dionysii Romani. —Eruditionis singularis laudem, quam Eusebius, libro VII, cap. 7, Hist. eccles., Dionysii Alexandrini testimonio fultus Dionysio nostro adtribuit (eruditissimum planeque admirandum virum eum appellans); vel quod ex ejus scriptis superest fragmentum, illi satis superque conciliat. In eo dum sabelliana profligare studet commenta, simul et Arii et tritheitarum placita praevertit atque pervertit, ac nicaenae synodo, quam postea [Col. 0103B] sequeretur, caeterisque sequendam decerneret, fidem praemonstravit. In hoc praeterea prudentiam patefecit suam, quod in Dionysium Alexandrinum quantumvis graviter accusatum, nihil asperi vel dixit, vel gessit: verum non dissimulans, quam grave esset, unde accusaretur, patienter sustinuit, quoad iste praesul abunde satisfaceret, injectamque de se suspicionem penitus depelleret. Adhaec a divo Basilio vocatur ⁜ (2) sanctus Dionysius noster celeberrimus cum ob fidem, tum ob virtutes reliquas egregias: praesertim vero multis commendatur propter charitatis, misericordiaeque in captivos opera. Siquidem Asiam minorem, barbarorum cum primis incursionibus evastatam, non litteris modo suis, sed et aere, quo christianorum plurimi in libertatem adserti sunt, [Col. 0103C] recreavit ⁜ (3) . Divus Athanasius eum recenset inter [Col. 0104A] eos patres, quorum doctrinam, immo phrases et verba concilium nicaenum usurpavit ⁜ (4) .

Magno Ecclesiae damno sancti Dionysii romani episcopi scripta fere omnia injuria temporum periere. Librum edidit de Duplici Haeresi ⁜ (5) . Nec semel de viri magni lucubrationibus mentionem egit Athanasius: «Ex Dionysii Romani operibus, inquit ⁜ (6) , contra eos, qui filium Dei opus asseverant, ostenditur ariorum haeresim olim ab omnibus damnatam fuisse.» Verba quoque Dionysii affert libro de Decretis [Col. 0104B] Synodi Nicaenae, tom. I, pag. 275, vet. edit. et Benedictinor., Paris., § 26, pag. 231 et seqq.

Epistolae I. Dionysii papae ad Dionysium Alexandrinum notitia. Caussa et occasio exponitur ex Athanasio. —Dionysius Alexandrinus antistes, ubi apud Ptolemaidem Pentapoleos urbem exortam audivit Sabellii haeresim, quae sanctae Trinitatis personas confundebat, de hac Xystum papam certiorem facere, et quasdam ea de causa epistolas a se conscriptas ei mittere festinavit. Teste autem Eusebio, a Dionysio Alexandrino «Epistolae contra Sabellium scriptae sunt ad Ammonem Berenicensem (in Pentapoli) Episcopum, una ad Telesphorum, ad Euphranorem altera, et alia rursus ad Ammonem et Euporum.» Nominatim vero epistolis ejus ad Ammonem et Euphranorem [Col. 0104C] non nulli moti illum ad romanum pontificem detulerunt. Dionysius vero Romanus rem satis gravem duxit, ut Alexandrinum, prius concilio habito, commonere non differret.

Epistolae illius causam et occasionem Athanasius in Epistola de sententia Dionysii, n. 13, exponit in hunc modum ⁜ (7) : «Cum Dionysius Alexandrinus contra Sabellii haeresim ad Ammonem et Euphranorem studio religionis permotus scripsisset, quidam ex Ecclesia fratres, sanae quidem doctrinae homines, non sciscitati tamen eum (Dionysium Alexandrinum) qua de causa ita scripsisset, Romam ⁜ (8) se contulere, [Col. 0105A] illumque apud cognominem Dionysium Romanum Episcopum accusarunt,» quod nimirum, ut et Athanasius, ibid. num. 4, prodit, in praedicta Epistola, n. 4, dixisset: «Opus et rem factam esse Filium Dei, non natura proprium, sed alienum a Patre secundum substantiam, qualis est agricola a vite, et faber a scapha: etenim cum sit res facta, non erat, antequam fieret. Quibus auditis», inquit Athanasius, num. 13, «Dionysius Romae episcopus scripsit ⁜ (1) , et contra Sabellii sectatores, et contra eos, qui ejus essent sententiae (cujus Dionysius Alexandrinus assertor putabatur), et: Ob quam Arius postea ab Ecclesia ejectus est. Scripsit ⁜ (2) quoque ad Dionysium (Alexandrinum) litteras, ut explanaret ea, de quibus ab illis (fratribus supra memoratis) accusatus fuerat.» [Col. 0105B] De iisdem litteris idem Athanasius, lib. de Synodis, n. 43, haec memoriae commendavit: «Cum autem quidam ad Romanum Episcopum de Alexandrino detulissent, quod Filium rem factam et Patri non consubstantialem affirmaret, Romana Synodus ⁜ (3) rem indigne tulit; Romanus autem Episcopus scriptis ad cognominem suum litteris, omnium (ea de re) sententiam notam ei fecit.»

Athanasiana verba expenduntur. Potior Baronii sententia distinguentis scriptum Dionysii Romani contra Sabellium ab ejusdem Epistola Dionysio Alexandrino inscripta. —Scriptum illud cujus priore loco meminit Athanasius, ab Epistola ad Dionysium, quam exinde ille memorat, distinguendum esse Baronius censet: alii de hac re dubitant ⁜ (4) . Sed potior nobis [Col. 0106A] videtur Baronii sententia. Primo enim Athanasius Dionysii Romani contra sabellianos opus simplici verbo ἐγράψε designat; ac inde adjicit: ἐπέστειλε δὲ καί Διονυσίῳ· ubi particulae δὲ καί distinctum quid notant, verbum ἐπέστειλε, Epistolam scripsit proprie sonat, ac subjecta vox Διονυσίῳ, cui inscripta erat Epistola illa, indicat. Ipsa etiam decori ratio, immo et aequitas postulabat, ut romanus pontifex tantae sedis antistiti, qualis erat alexandrinus, tanti meriti, tamque arcta cum romanis praesulibus amicitia devincto, qualis erat Dionysius, ea, quae adversus illum dicta fuerant, et quae de iis esset sententia romana, privatis litteris, non publico scripto nota faceret. Praeterea Dionysius Romanus in opere contra sabellianos non unum singularem episcopum, sed plures alloquitur. [Col. 0106B] Denique in Dionysium seu Romanum, seu Alexandrinum minime convenit subnexi fragmenti exordium, in quo Dionysius Romanus tres Deitates a quibusdam induci praefatus, statim adjungit: «Audio enim quosdam, qui divinum Verbum apud vos praedicant, et docent, hujus opinionis magistros esse.» Non enim is amicum vagis ac generalibus hujusmodi verbis arguebat, sed speciales ipsi mittebat sententias ex scriptis illius excerptas, et ut eas explanaret, admonebat.

Epistolae II ⁜ (1) , seu operis Dionysii papae adversus Sabellianos Fragmenti notitia. —Insigne fragmentum Epistolae contra sabellianos a Dionysio Romano exaratae debemus Athanasio, a quo in Epistola de Decretis nicaenae synodi num. 26, sic laudatur ⁜ (2) : [Col. 0106C] «Dionysius quoque Romae Episcopus scribens contra sabellianos, adversus illos, qui talia . . . (scilicet Verbum factum et creatum esse) audent dicere, indignatur his verbis.» Ex eo opere excerptum est, quod idem Athanasius, epistola de sententia Dionysii, num. 13, contra sabellianos, et eos, qui ejus essent sententiae, ob quam Arius ab Ecclesia postea ejectus est, scriptum dicit, quodque ab epistola ejusdem pontificis ad Dionysium Alexandrinum simul missa distinguendum esse, in superioris epistolae notitia probavimus. In hoc opere Dionysius tritheitarum dogma, cui Alexandrinus praesul favere videbatur, ita refellit, ut et sabellianorum sententiam, quam impugnabat idem Antistes, simul confutet. Eaque agendi ratione defensoribus Ecclesiae magno documento [Col. 0106D] fuit, quo contra haereses ea prudentia sibi decertandum, esse scirent, ut et oppositas non modo caverent, verum etiam simul debellarent. Fragmenti hujus stylus epistolam sapit, tractatus ac disceptationis fusioris more conscriptam, quales Dionysius Alexandrinus scribens ad Xystum, fuisse docet epistolas, quas adversus nascentem Sabellii haeresim miserat. Vel ad eas Pentapoleos ecclesias, in quibus orta et propagata erat Sabellii haeresis, vel ad ipsam alexandrinam, cui praeerat Dionysius, vel ad ejus [Col. 0107A] delatores probabiliter missa est. Ad initium pontificatus Dionysii una cum superiore videtur referenda, utpote cui occasionem dedit accusatio, quam litterae Xysto papae missae pepererunt. Hactenus perdoctus P. Coutantius monachus benedictinus e congregatione S. Mauri, tomo I Epistolarum romanorum pontificum, pag. 272 et seqq.

Editiones hujus epistolae Dionysianae fragmenti. —Fragmentum epistolae seu operis Dionysiani adversus sabellianos a Coutantio editum, reimprimi curavit P. Mansi, tomo I Collect. ampl. concilior. una cum observationibus eruditissimi hujus monachi benedictini, a pag. 1009-1016. Idem fragmentum indefessus Gallandius, tomo III bibliothecae suae SS. veterum patrum inseruit, atque in eo edendo Coutantium [Col. 0107B] V. C. sibi sequendum constituit. Christianus Fridericus Roslerus laudatum Fragmentum dionysianum graece tantum additis quibusdam in vernacula lingua observationibus ex Athanasii epistola de Decretis synodi nicaenae juxta editionem Montfauconii Parisiensem de anno 1698, exhibet in sua Bibliotheca vett. patrum, parte II, Lipsiae, 1777, in-8 ^o , pag. 381-384. Denique indefessus P. Dominicus Schramm, tomo VI Analysis SS. Patrum, anno 1784, Augustae Vindelicorum impresso latine tantum praefatum Fragmentum reimprimi curavit a pag. 415-417.

Epistola Dionysii Romani ad Caesarienses in Cappadocia deperdita. —Sanctus Basilius paulo superius allegatus testatur, Dionysium papam unam ad ecclesiam Caesareae in Cappadocia perscripsisse epistolam, [Col. 0107C] ut eam consoletur de incursione Barbarorum, qua vexata fuerat; cujus αὑτογράφον in illius Ecclesiae archivio magna cura adservatum ipse oculis suis viderat; verum sequioribus temporibus amissum dolemus.

Epistolae duae illustri Dionysii papae nomine ornatae circumferuntur. Prior ad Urbanum praefectum, hortatur eum, «sapienter disponere, et judicare quae illi commissa sunt.» Data est IV nonas Februarii, Aureliano et Basso viris clarissimis consulibus. Posterior Severo scribitur episcopo: de Ecclesiis parochianis, ut singulae singulis dentur presbyteris, et ut nullus alterius parochiae terminos, vel jus invadat. Data est V id. septembr. Claudio et Paterno viris clarissimis coss. Subditas esse Dionysio epistolas, docent et stylus, Dionysio viro doctissimo indignus, [Col. 0107D] et inscriptiones. Annum CCLXXI, aperuere Aurelianus et Bassus, quo tempore Dionysius ad fata venerat; Claudii quidem et Paterni consulatu epistolam scribere Dionysius potuit. Ad Severum tamen non scripsisse, eo constat, quod ignoraverit larvatus auctor epistolae, Paterni collegam Claudium imperatorem fuisse, quod verum Dionysium latere, non potuit. Initium epistolae impostori foeneravit Leonis epistola XXIV: «Olim et ab initio tantam percepimus a B. Petro apostolorum principe fiduciam.» Locos etiam inseruit ex Gregorio Magno. Consulantur et libri IV, epistola 52, et libri VII, epistola 113, S. Gregorii Magni epistolarum. Ambae extant in noviss. Collectione conciliorum apud Mansi, tomo I, pag. 1004-1008. [Col. 0108A] Easdem falsitatis convictas videre est in Blondelli Pseudo-Isidoro, pag. 349, seq. et apud Schelstratum, Antiquit. illustrat., tom. II.

Alia opera S. Dionysio male adscripta. —Ludovicus Jacobus a sancto Carolo ⁜ (1) , varia opuscula Dionysio Romano adscribit: nimirum ex fragmentis Commentitii Luitprandi ticinensis librum de Situ Orbis; sed est error satis manifestus, quando ipsi tribuitur liber de situ orbis, cum toto coelo et majore, quam saeculi intervallo differat ab episcopo hoc Dionysio Dionysius Periegetes ethnicus, cujus carmen graecum insigne hujus argumenti habemus. Similiter ferri non potest, quod ab eodem auctore «Commentarius adversus arianas haereses Dionysio papae tribuitur, cujus tempore Arii haeretici nomen nondum erat auditum, [Col. 0108B] quod fieri primum coepit ab anno 316. Neque «adversus Paulum Samosatenum scripsit Dionysius papa, uti praefatus scriptor putat, sed Dionysius alexandrinus Episcopus, sicut a Caveo ⁜ (2) jam bene notatum video.

[Col. 0109D] 1. Jam vero aequum fuerit disputare adversus eos, qui monarchiam quae augustissima est Ecclesiae Dei praedicatio, in tres quasdam virtutes ac separatas [Col. 0111A] ⁜ hypostases tresque deitates dividentes ac discindentes destruunt (Athan., ep. de decret. Nic. Syn. n. 26) . Audivi enim quosdam, quid apud vos divinum verbum praedicant et docent, hujus opinionis magistros esse qui quidem e diametro, ut ita loquar, Sabellii opinioni adversantur. Hic enim blasphemat, ipsum Filium dicens esse Patrem, et vicissim: illi vero tres Deos quodam modo praedicant, dum sanctam unitatem in tres diversas hypostases ab invicem omnino separatas dividunt. Necesse est enim divinum Verbum Deo universorum esse unitum, et Spiritum sanctum in Deo manere et inhabitare; adeoque divinam Trinitatem in unum, quasi in quemdam verticem, hoc est in Deum universorum omnipotentem reduci atque colligi. Insipientis enim [Col. 0111B] Marcionis doctrina, quae in tria principia monarchiam [Col. 0113A] ⁜ secat et dividit, diabolica sane est, non autem verorum Christi discipulorum, vel eorum quibus Salvatoris disciplina placet. Hi enim probe norunt Trinitatem quidem in divina scriptura praedicari, tres autem esse Deos neque in veteri neque in novo Testamento doceri.

2. Sed neque minus culpandi sunt, qui Filium opus esse existimant, et Dominum factum esse, sicut unum eorum quae vere facta sunt arbitrantur: cum illum genitum esse, ut congruit ac decet, non conditum aut factum, divina eloquia testentur. Non levis igitur, sed maxima est impietas, Dominum aliquo modo manufactum dicere. Nam si factus est Filius [Col. 0115A] ⁜ erat tempus quando non erat: atqui fuit semper, si utique est, ut ipse declarat, in Patre (Joan. XIV, 12) . Et si Christus verbum, sapientia et virtus est (haec enim Christum esse divinae docent Litterae, ut ipsi nostis), haec sane virtutes Dei sunt. Quocirca si factus est Filius, fuit tempus quando haec non erant: adeoque fuit tempus, quo sine his erat Deus: quod perabsurdum est. Sed quid pluribus de his apud vos disseram, viros Spiritu plenos, et apprime intelligentes quae sequuntur absurba ex illa sententia, quae Filium factum asserit? Ad haec minime attendisse mihi videntur opinionis hujus duces; et idcirco a veritate prorsus aberrasse, qui aliter, quam quod sibi vult divina et prophetica Scriptura, explicant illud, Dominus creavit me principium viarum suarum (Prov. VIII, 22) . Non enim una est, ut scitis, verbi creavit significatio. Nam hoc in loco creavit idem est quod, praefecit operibus ab ipso factis, factis, inquam, per ipsum Filium. At hic creavit non perinde intelligendum est, atque fecit. Facere enim et creare inter se differunt. Nonne ipse ille pater tuus possedit te, et fecit te, et creavit te? ait Moises in magno Deuteuronomii carmine (Deut., XXXII, 6) . Sic etiam illos recte quis possit coarguere: O praecipites temerariique homines! ergone facta res est primogenitus omnis creaturae (Coloss. I, 15) , ex utero ante luciferum genitus (Psal. CIX, 3) , qui ut Sapientia dicit, Ante omnes colles gignit me (Prov. VIII, 28) ? Denique multis in locis divinorum eloquiorum eum genitum dici, at nusquam factum Filium, quis legerit. Ex quibus aperte convincuntur [Col. 0115C] falsa de Domini generatione opinari, qui divinam atque inexplicabilem ejus generationem factionem audent dicere.

3. Neque igitur admirabilis et divina unitas in tres divinitates est separanda, neque factionis vocabulo dignitas ac summa magnitudo Domini est diminuenda: sed credendum est in Deum Patrem omnipotentem, et in Christum Jesum, ejus Filium, et in Spiritum sanctum: Verbum autem Deo universorum esse unitum: quippe, Ego, inquit, et Pater unum sumus (Joan., X, 30) ; et, Ego in Patre, et Pater in me est (Joan., XIV, 10) . Ita scilicet divina Trinitas et sancta monarchiae praedicatio integra servabitur.

[Col. 0110D] Ἑξῆς δ` ἂν εἶκότως λέγοιμι καὶ πρὸς τοὺς διαιροῦντας ⁜ a καὶ κατατέμνοντας καὶ ἀναιροῦντας τὸ σεμνότατον κήρυγμα τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Θεοῦ, τὴν μοναρχίαν, εἶς τρεῖς δυνάμεις τινὰς καὶ μεμερισμένας ὑποστάσεις καὶ θεότητας τρεῖς. πέπυσμαι γὰρ εἶναί τινας τῶν παρ` ὑμῖν κατηχούντων καὶ διδασκόντων τὸν θεῖον λόγον, ταύτης ὑφηγητὰς τῆς φρονήσεως· οἳ κατὰ διάμετρον, ὡς ἔπος εἶπεῖν, ἀντίκεινται τῇ Σαβελλίου γνώμῃ. ὁ μὲν γὰρ βλασφημεῖ, αὐτὸν τὸν Υἱὸν εἶναι λέγων τὸν Πατέρα, καὶ ἔμπαλιν· οἱ δὲ τρεῖς Θεοὺς τρόπον τινὰ κηρύττουσιν, εἶς τρεῖς ὑποστάσεις ξένας. ἀλλήλων παντάπασι κεχωρισμένας, διαιροῦντες τὴν ἁγίαν μονάδα. ἡνῶσθαι γὰρ ἀνάγκη τῷ Θεῷ τῶν ὅλων τὸν Θεῖον λόγον, ἐμφιλοχωρεῖν δὲ τῷ Θεῷ καὶ ἐνδιαιτᾶσθαι δεῖ τὸ ἅγιον Πνεῦμα· ἤδη καὶ τὴν Θείαν Τριάδα εἶς ἕνα, ὥσπερ εἶς κορυφήν τινα (τὸν Θεὸν τῶν ὅλων τὸν παντοκράτορα λὲγῳ) συγκεφαλαιοῦσθαί τε καὶ συνάγεσθαι πᾶσα ἀνάγκη. Μαρκίωνος γὰρ τοῦ ματαιόφρονος δίδαγμα, εἶς τρεῖς ἀρχὰς τῆς μοναρχίας τομὴν καὶ διαίρεσιν ⁜ a , παίδευμα ὃν διαβολικὸν, οὐχὶ δὲ τῶν ὄντως μαθητῶν τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν ἀρεσκομένων τοῖς τοῦ Σωτῆρος μαθήμασιν. οὗτοι γὰρ Τριάδα μὴν κηρυττομένην ὑπὸ τῆς θείας Γραφῆς σαφῶς ἐπίστανται, τρεῖς δέ Θεοὺς οὔτε Παλαιὰν οὔτε Καινὴν Διαθήκην κηρύττουσαν.

Οὐ μεῖον δ` ἄν τις καταμέμφοιτο καὶ τοὺς ποίημα τὸν Υἱὸν εἶναι δοξάζοντας ⁜ a , καὶ γεγονέναι τὸν Κύριον ὥσπερ Ἕν τι ὄντως γενομένων, νομίζοντας· τῶν θείων λογίων γέννησιν. αὐτῷ τὴν ἁρμόττουσαν καὶ πρέπουσαν, ἀλλ` οὐχὶ πλάσιν τινὰ καὶ ποίησιν προσμαρτυρούντων. βλάσφημον οὖν οὐ τὸ τυχὸν, μέγιστον μὲν οὖν, χειροποίητον τρόπον τινὰ λέγειν τὸν Κύριον. εἶ γὰρ γέγονεν Υἱὸς, ἦν ὅτε οὐκ ἦν· ἀεὶ δὲ ἦν, εἴ γε ⁜ a ἐν τῷ Πατρί ἐστιν, ὡς αὐτός φησι. καὶ εἶ λόγος καὶ σοφία καὶ δύναμις ὁ Χριστός (ταῦτα γὰρ εἶναι τὸν Χριστὸν αἱ θεῖαι λέγουσι Γραφαὶ, ὥσπερ ἐπίστασθε)· ταῦτα δὲ δυνάμεις οὖσαι τοῦ Θεοῦ τυγχάνουσιν· εἶ τοίνυν γέγονεν ὁ Υἱὸς, ἦν ὅτε οὐκ ἦν ταῦτα. ἦν ἄρα καιρὸς, ὅτε χωρὶς τούτων ἦν ὁ Θεός· ἀτοπώτατον δὲ τοῦτο· καὶ τί ἂν ἐπὶ πλέον περὶ τούτων πρὸς ὑμᾶς διαλεγοίμην, πρὸς ἄνδρας πνευματοφόρους καὶ σαφῶς ἐπισταμένους τὰς ἀτοπίας τὰς ἐκ τοῦ ποίημα λέγειν τὸν Υἱὸν ἀνακυπτούσας, αἷς μοι δοκοῦσι μὴ προςεσχηκέναι τὸν νοῦν οἱ καθηγησάμενοι τῆς δόξης ταύτης ⁜ b καὶ διὰ τοῦτο κομιδῆ τοῦ ἀληθοῦς διημαρτηκέναι, ἑτέρως ἢ βούλεται ταύτῃ ⁜ c ἡ θεία καὶ προφητικὴ Γραφὴ, τὸ, Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, ἐκδεξάμενοι. οὐ μία γὰρ ἡ τοῦ Ἔκτισεν, ὠς ἴστε, σημασία· Ἔκτισε γὰρ ἐνταῦθα ἀκουστέον, ἀντὶ τοῦ, Ἐπέστησε τοῖς ὑπ` αὐτοῦ γεγονόσιν ἔργοις, γεγονόσι δὲ δι` αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ· οὐχὶ δέ γε τὸ Ἐκτισε νῦν λέγοιτ` ἂν ἐπὶ ⁜ d τοῦ Ἐποίησε· διαφέρει γὰρ τοῦ ποιῆσαι τὸ κτίσαι. Οὐκ αὐτὸς οὗτός σου πατὴρ ἐκτήσατό σε, καὶ ἐποίησέ σε, καὶ ἔκτισέ σε_ τῇ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ μεγάλῃ ὠδῇ ὁ Μωσῆς φησι. πρὸς οὓς καὶ εἴποι ἄν τις· Ὦ ῥιψοκίνδυνοι ἄνθρωποι· ποίημα ὁ πρωτότοκος πάσης στίσεως, ὁ ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου γεννηθεὶς, ὁ εἶπὼν ὡς Σοφία, Πρὸ δὲ πάντων βουνῶν γεννᾷ με_ καὶ πολλαχοῦ δὲ τῶν θείων λογίων γεγεννῆσθαι, ἀλλ` οὐ γεγονέναι τὸν Υἱὸν λεγόμενον εὕροι τις ἄν. ὑφ` ὧν καταφανῶς ἐλέγχονται τὰ ψεύδη ⁜ e περὶ τῆς τοῦ Κυρίου γεννήσεως ὑπολαμβάνοντες, οἱ ποίησιν, αὐτοῦ τὴν θείαν καὶ ἄῤῥητον γέννησιν λέγειν τολμῶντες.

[Col. 0116C] Οὔτ` οὖν καταμερίζειν χρὴ εἶς τρεῖς Θεότητας τὴν θαυμαστὴν καὶ θεὶαν Μονάδα οὔτε ποιήσει κωλύειν ⁜ f τὸ ἀξίωμα καὶ τὸ ὑπέρβαλλον μέγεθος τοῦ Κυρίου· ἀλλὰ πεπιστευκέναι εἶς Θεὸν πατέρα παντοκράτορα, καὶ εἶς Χριστὸν Ἰησοῦν, τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, καὶ εἶς τὸ ἅγιον Πνεῦμα· ἡνῶσθαι δὲ νῷ Θεῷ τῶν ὅλων τὸν Λόγον· Ἐγὼ γὰρ, φησὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἕν ἐσμεν· καὶ ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί. οὕτω γὰρ ἂν καὶ ἡ θεία Τριὰς, καὶ τὸ ἅγιον κήρυγμα τῆς μοναρχίας διασώζοιτο. Extant haec apud S. Athanasium Epistola de Decretis Nicaenae Synodi, [Col. 0116D] cap. XXVI, p. 231, ed. Benedictin.

[Col. 0127A] Καὶ πάλιν (inquit S. Basilius M. ):

[Col. 0127B] Θειοτάτηγὰρ, διὰ τοῦτο, μετὰ τὴν Μονάδα, καὶ ἩΤΡΙΑΣ.

[Col. 0128A] Extant haec apud S. Basilium Magnum de Spiritu [Col. 0128B] Sancto, cap. penult. p. 61.

Propter hoc enim, post unitatem, est et divinissima Trinitas.

Ab Eusebio lib. VII Hist., cap. 9 memoratur Epistola Dionysii Alexandrini ad Dionysium Romanum de Luciano: nec de epistola ista quidquam aliunde novimus. Porro Lucianus ille, de quo, seu cujus gratia scripta erat, creditur Cypriani successor, cujus Optatus lib. I meminit his verbis: «Erat altare loco suo, in quo pacifici episcopi retro temporis obtulerunt, Cyprianus, Lucianus et caeteri.» Ideoque scriptam non immerito existimat vir eruditus, ut inter Stephani Cyprianique successores pax illibata servaretur. Quemadmodum enim antea simul suscitavit Deus et Victorem, ut circa diem Paschae apostolicam tueretur traditionem, et Irenaeum, ut pacem inter dissidentes ecclesias componeret; ita et non sine Dei nutu eodem tempore Stephanus [Col. 0129B] romanae Ecclesiae et Dionysius alexandrinae praefuerunt; sed ut ille divinae circa baptismum traditionis vindex, hic pacis ecclesiasticae sequester esset. Quae autem de hac epistola conjiciuntur, ut ad initia pontificatus Dionysii Romani referatur, postulant.

Dionysii Romani episcopi ad Caesariensem in Cappadocia Ecclesiam desideratur epistola, quam Basilius ejusdem civitatis episcopus Caesareae asservatam atque ipsa majorum memoria celebrem esse testatur (Basil, ep. 220, et Damas., ep. 2, n. 3) . Dionysius cum hac epistola, qua Caesarienses consolabatur afflictos, legatos mittebat qui fratres eorum [Col. 0129C] a captivitate redemptos liberarent. Hanc autem [Col. 0130A] Caesariensium captivitatem contigisse conjectura est post annum 260, quo Valerianus a Persis deletus captusque est. Exinde enim barbarorum incursionibus vicinae Romanorum provinciae patere coeperunt. Nominatim vero Scythas, hoc est Gotthos, circa annum 264, in Cappadociae civitates excurrisse, indeque plures captivos secum abduxisse Philostorgius lib. II, cap. 5, tradit.

Apud Eusebium lib. VII, cap. 30, concilii Antiocheni legitur epistola «Dionysio (romano) Maximo (qui Dionysio Alexandrino successerat) et omnibus ubicumque in orbe terrarum collegis episcopis, presbyteris, diaconis, et universae Ecclesiae catholicae» inscripta, qua Paulus Samosatensis ab episcopatu depulsus, et in ejus locum Domnus suffectus [Col. 0130B] renuntiatur. Pene quidem tota describitur ab Eusebio; sed cum praeter inscriptionem nihil habeat speciale, quod aut ad Dionysium, aut ad ejus sedem attineat, eam indicare satis habemus. Concilium autem Antiochenum, unde scripta est, Eusebius, lib. II, c. 29, celebratum dicit «temporibus Aureliani imperatoris»: qui quidem anno 270, circa mensem aprilem Claudio II successit. Unde non longe ante Dionysii nostri obitum, aut eo etiam mortuo, sed cum mortis ejus nuntium Antiochiam nondum pervenisset, conscripta creditur.

Dionysio papae Isidorus Mercator duas supposuit epistolas, unam ad Urbanum praefectum, alteram ad Severum episcopum, suo loco cum reliquis ejusdem [Col. 0130C] opificis edendas.

Concilium romanum. Hoc concilium auctore Dionysio papa celebratum est Romae, anno Domini 263 hanc ob causam: cum Sabelliana, haeresis, auctore Sabellio oborta ac propagata, gloriosissimae et adorandae Trinitati personarum distinctionem auferret, Dionysius Alexandrinus sui officii esse ratus hominem Libycum sibi subditum refellere, in eum lucubrationes quasdam scripsit, quibus sinistro judicio Pentapolitanorum, non personarum tantum, sed etiam naturae divinae distinctionem ac diversitatem tueretur. Pentapolitani igitur eumdem Dionysium Alexandrinum, quasi de fide et Trinitate non recte sentiret, apud Dionysium pontificem accusant. Pontifex hoc episcoporum conventu indicto, Dionysium Alexandrinum [Col. 0130D] ad concilium citat et quid de natura ac ineffabil gloriosissimae Trinitatis substantia sentiat, unam eamdemve, an vero diversam in tribus personis subsistentem divinam naturam esse credat, scripto profiteri mandat. Episcopus Alexandrinus calumniose accusatus, pontificis decreto paret, epistolam mentis suae indicem, et criminis objecti purgatricem, quae extat apud Baronium hoc anno, num. 34, cum quatuor apologeticis libris pro sui defensione conscriptis propediem afferendis, mittit. Quibus habitis, cum Pentapolitanorum accusantium, et Dionysii sese purgantis causa diu multumque discussa fuisset, praevio maturo consilio, Dionysius Alexandrinus episcopus, omnium episcoporum, qui huic concilio interfuerunt, sententia ac judicio ab accusatorum calumnia [Col. 0131A] teste Athanasio, in illo commentario quem de sententia Dionysii adversus Arianos conscripsit, absolutus [Col. 0132A] est (Vide Baron., anno 263, num. 30, usque ad 50).

Dionysius episcopus Urbano praefecto salutem.

Summum bonum est amare amantes se; et econtra, pejus malum non est, quam ut cives civibus invideant. Gratias siquidem agimus tuae charitati, quod fideles sancti Petri bene suscipis et adjuvas. Unde [Col. 0131C] scias te a nobis nostrisque diligi, et tui tuorumque non modicam curam habere. Quapropter tuam hortamur dilectionem, ut bonum quod coepisti ⁜ (2) , semper implere non differas, quia non laudatur initium sed finis. Sapientiam etiam te hortamur diligere et scrutari ut rationabiliter et sapienter disponas et judices ea quae tibi commissa sunt dicente Domino per prophetam: Erudimini, qui judicatis terram (Psal. II) . Time ergo Deum, et mandata ejus serva (Eccles., XII) . Et dilige eum totis visceribus, et proximum tuum sicut teipsum (Marc., XII) . Deus altissimus creavit sapientiam in Spiritu sancto (Eccles., I) , et vidit, et dinumeravit, et mensus est. Et effudit illam super omnia opera sua, et super omnem carnem, ⁜ a datum suum praebuit illam diligentibus se timor Domini gloriatio, [Col. 0131D] et laetitia, et corona exultationis. Timor Domini delectabit cor, et dabit laetitiam et gaudium in longitudine dierum, timenti Deum bene erit in extremis, et in die defunctionis suae benedicetur. Dilectio Dei honorabilis sapientia. Quibus autem apparuerit in visu diligunt eum ⁜ b in visione, et in agnitione magnalium suorum. Initium sapientiae timor Domini. Et cum fidelibus in vulva concreatus est, et cum electis feminis graditur, et cum justis fidelibus ⁜ c agnoscitur. Timor Domini scientiae religiositas. Religiositas custodiet, et [Col. 0132B] justificabit cor, jucunditatem atque gaudium dabit. Ti menti Deum bene erit et in diebus cousummationis ⁜ d illius benedicetur. Plenitudo sapientiae est, timere Deum, et plenitudo a fructibus illius. Corona sapientiae timor Domini, replens pacem et salutis fructum: et vidit et dinumeravit eam. Utraque autem sunt dona Dei, scientia et intellectus. Sapientia compartietur prudentiae ⁜ e , et gloriam tenentium se exaltat. Radix sapientiae est, timere Deum: rami enim illius longaevi. In [Col. 0132C] thesauris sapientiae, intellectus et scientiae religiositas; execratio autem peccatoribus, sapientia. Timor Domini repellit peccatum: nam qui sine timore est, non poterit justificari. Iracundia enim animositatis illius, subversio illius est. Usque in tempus sustinebit patiens, et postea redditio jucunditatis. Bonus sensus usque ad tempus abscondet verba illius, et labia multorum enarrabunt sensum illius. In thesauris sapientiae, significatio disciplinae: execratio autem peccatori, cultura Dei. Fili, concupiscens sapientiam, conserva justitiam, et Deus praebebit illam tibi, sapientia enim et disciplina, timor Domini: et quod beneplacitum est illi, fides et mansuetudo, et implebit thesauros ejus. Contumax non sis, et incredibilis timori Domini, et ne accesseris ad eum duplici corde. Ne fueris hypocrita in conspectu hominum, [Col. 0132D] et non scandalizeris labiis tuis. Attende in illis, ne forte cadas, et ponas scandalum animae tuae, et adducas inhonorationem tibi, et revelet Deus absconsa tua. Pro fide, frater, et justitia, ac pro salute animae tuae certa semper, et pro adjutorio fratrum, viriliter age, ut a Domino recipias remunerationem. Scriptum est enim: Fili, conserva tempus, et devita a malo (Eccles., IV) . Pro anima tua non confundaris dicere verum. Est enim confusio adducens peccatum, et est confusio adducens gloriam et gratiam. Ne accipias faciem adversus [Col. 0133A] faciem tuam, nec adversus animam tuam mendacium. Non reverearis proximum tuum in casu tuo, nec retineas verbum in tempore salutis. Non abscondas sapientiam tuam in decore ejus. In lingua enim agnoscitur sapientia, et sensus, et scientia, et doctrina in verbis veritatis ⁜ a , et firmentum in operibus justitiae. Non contradicas veritati ullo modo, et de mendacio ineruditionis tuae confundere. Non confundaris confiteri peccata tua, et ne subjicias te homini pro peccato. Noli resistere contra faciem potentis, nec coneris contra ictum fluvii. Pro justitia agonizare pro anima tua et usque ad mortem certa pro justitia, et Deus expugnabit pro te inimicos tuos, et eos evertet viriliter. Noli citatus esse in lingua tua, et inutilis, et remissus in operibus tuis. Noli esse [Col. 0134A] sicut leo in domo tua, evertens domesticos tuos et opprimens subjectos tibi. Non sit porrecta manus tua ad accipiendum, et ad dandum collecta. His fultus Scripturarum auctoritatibus, semper ita rectus, et a via veritatis ne avertaris, ut gratiam Dei semper acquiras, et bonorum hominum amicitia semper fruaris: tantoque tua facilius ab amore hujus saeculi mens exeat, quanto et impellitur, dum vocatur. Nam vos et praesentes videre cupimus, et absentibus colloqui, saltem per epistolam, desideramus. Unde optamus, ut vos beatus Petrus apostolorum princeps ad sua limina feliciter perducat, quatenus in omnipotentis gratia, perfrui vestra praesentia mereamur. Data IV nonas februarii, Aureliano et Basso viris clarissimis consulibus ⁜ (1) .

[Col. 0133B] Dionysius episcopus Sevon episcopo salutem.

Olim et ab initio (S. Leo, ep. 24) tantam percepimus a beato Petro apostolorum principe fiduciam, ut habeamus auctoritatem universali Ecclesiae, auxiliante Domino, subvenire: et quidquid nocivum est auctoritate apostolica corrigere et emendare. Ad hoc enim divinae ⁜ (2) dispensationis provisio gradus et diversos constituit ordines esse distinctos, ut dum reverentiam minores potioribus exhiberent, et potiores minoribus dilectionem impenderent, una concordiae fieret ex diversitate contextio, et recte officiorum generaretur administratio singulorum. Neque [Col. 0133C] enim universitas alia poterat ratione subsistere, nisi hujusmodi magnus eam differentiae ordo servaret. Quia vero creatura in una eademque aequalitate gubernari vel vivere non potest, coelestium militiarum exemplar nos instruit: quia dum sint angeli, sint archangeli, liquet quia non aequales sunt, sed in potestate et ordine, sicut nosti, differt alter ab altero. Si ergo inter eos, qui sine peccato sunt, ista constat esse distinctio, quis hominum abnuat huic se libenter dispositioni submittere? Hinc etenim pax et charitas mutua se vice complectuntur, et manet firma concordiae in alterna et Deo placita dilectione sinceritas: quia unumquodque tunc salubriter completur officium, [Col. 0134B] cum fuerit unus ad quem possit recurrere ⁜ b praepositus.

De Ecclesiis ergo parochianis ⁜ c , unde apostolicam sedem consulere voluisti, qualiter sint custodiendae per ⁜ (3) Cordubensem provinciam, ac dividendae sacerdotibus, nihil tuae charitati melius nobis videtur intimare, quam ut sequaris, quod nos in romana Ecclesia nuper egisse cognoscitur. Ecclesias vero singulas singulis presbyteris dedimus, parochias et coemeteria eis divisimus ⁜ (4) , et unicuique jus proprium habere statuimus, ita videlicet, ut nullus alterius parochiae terras, terminos, aut jus invadat, sed unus quisque suis terminis (S. Leo I, ep. 89) sit contentus, et taliter ecclesiam et plebem tibi commissam custodiat, ut ante tribunal aeterni judicis, ex omnibus [Col. 0134C] sibi commissis rationem reddat, et non judicium, sed gloriam pro suis actibus accipiat. Hanc quoque normam, carissime, te et omnes episcopos sequi convenit: et quod tibi scribitur, omnibus quibuscumque potueris, notum facias, ut non specialis, sed generalis fiat ista praeceptio. Crimina vero, quae episcopis impingere dicis, per alios non sinas ullo mo lo fieri, nisi per ipsas qui crimina intendunt: si tamen ipsi digni et irreprehensibiles apparuerint, et actis docuerint publicis omni ⁜ (5) se carere suspicione et inimicitia, et irreprehensibilem fidem conversationemque ducere. Nemini enim de se confesso, credi potest super crimen alienum, quoniam ejus omnisque rei [Col. 0135A] confessio (professio, ita in ms.) periculosa est et (Hadr. coll. 64, et an. interpretat. constitut. 12, tit. I, lib. IX, cod. Theodos. 3, q. 4, Alieni) admitti non debet. Similiter alieni erroris socium, vel a sui voluntarie propositi tramite recedentem, aut sacris patrum regulis et constitutionibus impedientem, suscipere non possumus, nec debemus, nec impetere recte crudentes, vel sanctorum patrum sanctionibus obtemperantes permittimus: quia infames omnes esse censemus, qui suam aut Christianam praevaricantur legem, aut apostolicam vel regularem libenter postponunt auctoritatem. Haec ⁜ (1) itaque, frater charissime, quae pro affectu sacerdotalis nominis et honoris impendimus, tibi tuisque subditis, et omnibus tenenda, et aliis nuntianda, atque praedicanda [Col. 0135B] mandamus, quibus et pietas ad utilitatem, et sit ad fructum dilectio. Unde abjurgando, hortando, suadendo, blandiendo, consolando ⁜ a , prodesse, quibus possumus, festinemus. Lingua nostra bonis fomentum sit, pravis aculeus. Timidos ⁜ b retundat, iratos [Col. 0136A] mitiget, pigros exacuat, desides hortando ⁜ c succendat, refugientibus suadeat, asperis blandiatur, desperatos consolatur, ut quia doctores ⁜ d dicimur, viam salutis gradientibus ostendamus. Simus in custodia vigilantes, aditum contra hostio insidias solliciti muniamus. Et si quando perditam ⁜ e ovem de commissis gregibus error abduxerit, toto illam annisu ad caulas dominicas revocare contendamus, ut de pastoris nomine quod habemus, non supplicium, sed praemium consequamur. Quia ergo in his omnibus divinae gratiae adjutorium opus est, omnipotentis Dei, assiduis precibus clementiam exoremus, quatenus ad haec nobis operanda, et velle tribuat, et posse concedat, atque in ea nos via, cum fructibus boni operis, quam se pastor pastorum esse testatus [Col. 0136B] est, dirigat, ut sine quo nihil agere possumus ⁜ f , per ipsum implere omnia valeamus. Data V Idus septembris ⁜ (2) Claudio et Paterno viris clarissimis consulibus ⁜ (3) .

[Col. 0143C] Felicis sanctissimi episcopi Romae et martyris ex epistola ad Maximum episcopum et clerum Alexandrinum.

De Verbi autem incarnatione et fide, credimus in Dominum nostrum Jesum Christum ex virgine Maria [Col. 0143D] natum, quod ipse est sempiternus Dei filius et Verbum, non autem homo a Deo assumptus, ut alius sit ab illo. Neque enim hominem assumpsit Dei Filius, ut alius ab eo exsistat: sed cum perfectus Deus esset, factus est simul et homo perfectus, ex virgine incarnatus.

[Col. 0144C] Φήλικος, τοῦ ἁγιωτάτου ἐπισκόπου Ῥώμης καὶ μάρτυρος ἐκ τῆς πρὸς Μάξιμον, τὸν ἐπίσκοπον καὶ τὸν κλῆρον Ἀλεξανδρείας ἐπιστολῆς.

Περὶ δὲ τῆς σαρκώσεως τοῦ Λόγου καὶ τῆς πίστεως, πιστεύομεν εἶς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, τὸν ἐκ τῆς παρθένου Μαρίας γενηθέντα, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ τοῦ Θεοῦ ἀΐδιος, Υἱὸς καὶ Λόγος, καὶ οὐκ ἄνθρωπος ὑπὸ Θεοῦ ἀναληφθεὶς, ἵν` ἕτερος ᾖ παρ` ἐκεῖνον. οὑδὲ γὰρ ἄνθρωπον ἀνέλαβεν ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ἵνα ἕτερος παρ` αὐτόν· ἀλλὰ, Θεὸς ὢν τέλειος γέγονεν ἅμα καὶ τέλειος ἄνθρωπος, σαρκωθεὶς ἐκ παρθένου·

• I.— Quod detractores et fautores inimicorum ab accusatione episcopali submoveantur.
• II.— Ne minores a majoribus accusationibus impetantur.
• III.— In re dubia non judicetur certa sententia de his [Col. 0145B] qui adversus clericum causam aliquam habebunt in provincia.
• IV.— Clerici actiones suas exerceant.
• V.— Primates in accusatum episcopum quomodo se gerere debeant.
• VI.— Judices Ecclesiae ne absente eo, cujus causa ventilatur, sententiam proferant, et ne proditoris calumnia aut vox audiatur.

Charissimo atque dilectissimo Paterno coepiscopo, Felix episcopus in Domino salutem.

Gaudere me plurimum (S. Leo, ep. 31) , et exultare in Domino, dilectionis tuae scripta fecerunt, quibus evidenter ostenditur. quantum catholicam diligis fidem, et quantum haereticum detestaris errorem. [Col. 0145C] Haeresis quippe est nimis impia, et evangelicae veritatis inimica, quae non portionem aliquam laedere, sed ipsa christianae religionis conatur fundamenta convellere. Quoscumque ⁜ a enim rapit ad se, non solum in hoc vitium, sed in multa alia vitia ruere facit: et ipso suadente antiquo hoste, non solum persecutores Ecclesiae, sed etiam sacerdotum ejus, fiunt. Una igitur mente corrigere curemus et insequamur tales, et ab hoste suo Ecclesiam, ejusque fideles et sacerdotes Domini, nitamur liberare. Praestabit vires omnipotens redemptor noster charitati atque justitiae (S. Greg., ep. 36, lib. IV) : praestabit nobis, longe a se positis, unitatem Spiritus sui ipse, cujus artificio, quasi in arcae modum, quatuor mundi constructa lateribus, atque imputribilium lignorum compage, et bitumine charitatis adstricta est Ecclesia, ut nullius adversitate Spiritus, nullius venientis extrinsecus tumore fluctus perturbetur. Sed quemadmodum illius gudernante gratia, petendum est, ut nulla nos superveniens exterius unda conturbet, ita ex totis orandum [Col. 0145D] est visceribus, frater charissime, ut suae providentiae dextera cumulum sentinae nobis interioris exhauriat. Adversarius quippe diabolus, qui contra humiles saeviens, sicut leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (I S. Petr., V) , non jam, ut cernimus, caulas circuivit ⁜ b , sed ita valide in quibusdam Ecclesiae necessariis membris dentem figit, ut nulli dubium, [Col. 0146] quia nisi unanimiter, faciente Domino, cunctorum provida pastorum turba concurrat, omne (quod absit) citius ovile dilaniet.

I. Quapropter detractores, qui divina auctoritate eradicandi sunt, et fautores inimicorum, ab episcopali submovemus accusatione.

II. Similiter ne summorum quispiam (Hadr., col. 19) , minorum accusationibus impietatur, aut dispereat.

III. Neque in re (S. Greg., ep. 30, lib., VIII) certa [Col. 0146B] judicetur sententia, nec ullum judicium, nisi ordinabiliter habitum, teneatur.

IV. Si quis super quibuslibet criminibus clericum pulsandum crediderit, in provincia, in qua (Hadr., col. 8) consistit ille qui pulsatur, suas exerceat ⁜ c actiones, nec aestimet eum accusator alibi, aut longius pertrahendum ad judicium. Illi vero, qui pulsatus fuerit, si judices suspectos habuerit, liceat appellare primates.

V. Primates quoque accusatum discutientes episcopum, non ante sententiam proferant damnationis, quam apostolica freti auctoritate, aut reum se ipse confiteatur (An. in const., lib. IX, tit. 40, cod. The., 11, q. 3, Irritum esse episcoporum) , aut per innocentes et canonice examinatos regulariter testes convincatur. [Col. 0146C] Aliter irritam esse censemus et injustam episcoporum damnationem, et idcirco a synodo retractandam, ita ut oppressis ab omnibus, in cunctis subveniatur causis.

VI. Caveant (Conc. Carth., IV, c. 28) judices Ecclesiae, ne absente eo cujus causa ventilatur, sententiam proferant, quia irrita erit, qui etiam rationem pro actione fratrum in praesentia dabunt. Proditoris vero nec calumnia, nec vox ⁜ d audiatur. Nemo enim debitorem amplius potest cognoscere, quam ille qui injuriam ejusque sustinuit (Cod. The., const. 3, tit. 10, lib. X) nequitiam. Omnes ergo qui in Christo volunt pie vivere necesse est ut ab impiis dissimilibus patiantur opprobria, et despiciantur tamquam stulti et insani (Prosp., sent. 32, ex Aug. in ps. CXXII) , qui praesentia bona perdunt, ut invisibilia et futura acquirant. Despectio tamen et irrisio talium in ipsos retorquebitur qui ipsos infestant: quia et abundantia eorum in egestatem, et superbia transibit in confusionem. Et quidquid justis adversitatum vel malorum [Col. 0146D] irrogatur, non est poena criminis, sed virtutis examen. Et sicut aurum, quanto plus excoquitur, tanto melius efficitur: sic justus, quanto plus tribulatur (si ipsam tribulationem patienter portaverit) multo purior et charior Deo redditur. Unde ipsa per se Veritas dicit (S. Matth., V) : Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum. ⁜ (1) [Col. 0147A] De talibus Dominus per Isaiam loquitur, dicens (Isa., LXVI) : Audite verbum Domini, qui tremitis ad verbum ejus. Dixerunt fratres vestri, odientes vos et abjicientes propter nomen meum: Glorificetur Dominus, et videbimus in laetitia vestra: ipsi autem confundentur. Vox populi de civitate, vox de templo, vox Domini reddentis retributionem inimicis suis. Antequam parturiret, peperit: antequam veniret partus ejus, peperit masculum. Quis audivit umquam tale? et quis vidit huic simile? Numquid parturiet terra in die una? aut parturietur ⁜ a gens simul, quia parturivit et peperit Sion filios suos? Numquid ego, qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit Dominus? Si ego, qui generationem caeteris tribuo, sterilis ero, ait Dominus Deus tuus? Laetamini cum Jerusalem, et exultate in ea omnes qui diligitis [Col. 0147B] eam. Gaudete cum ea universi gaudio, qui lugetis super eam, ut sugatis et repleamini ab ubere consolationis ejus, ut mulgeatis et deliciis affluatis ab omnimoda gloria ejus, quia haec dicit Dominus: Ecce ego declinabo super eam quasi fluvium pacis, et quia torrentem inundantem gloriam gentium quam sugetis. Ad ubera portabimini, et super genua blandientur vobis. Quomodo si cui mater blandiatur, ita ego consolabor vos, et in Jerusalem consolabimini. Videbitis, et gaudebit cor vestrum, et ossa vestra sicut herba germinabunt. Et cognoscetur manus Domini servis ejus, et indignabitur inimicis suis. Quia ecce Dominus in igne veniet, et quasi turbo quadriga ⁜ b ejus, reddere indignatione furorem suum, et increpationem suam in flamma ignis. Quia in igne Dominus dijudicat ⁜ c , et in gladio suo ad omnem [Col. 0147C] carnem, et multiplicabuntur interfecti a Domino. Qui sanctificabantur, et mundos se putabant in hortis post januam intrinsecus, qui comedebant carnem suillam, et abominationem, et murem: simul consumentur, dicit Dominus. Ego autem opera eorum, et cogitationes eorum, venio ut congregem cum omnibus gentibus et linguis: et venient et videbunt gloriam meam, et ponam in eis signum. Et mittam ex eis qui salvati fuerint, ad gentes, in mari, in Africa, in Lydia ⁜ d tendentes sagittam in Italiam, et Graeciam, ad insulas longe, ad eos qui non audierunt de me, et non viderunt gloriam meam. Et annuntiabunt gloriam meam gentibus, et adducent omnes fratres vestros de cunctis gentibus donum Domino, in equis, et in quadrigis, et in lecticis, et in mulis, et in carrucis ad montem sanctum meum Jerusalem, dicit [Col. 0147D] Dominus: quomodo si inferant filii Israel munus in vase mundo in domo Domini. Et assumam ex eis in sacerdotes et in levitas, dicit Dominus: Quia sicut coeli novi, et terra nova, quae ego facio stare coram me, dicit Dominus, sic stabit semen vestrum et nomen vestrum. Et erit mensis ex mense, et sabbatum ex sabbato et veniet omni scaro, ut adoret coram facie mea, dicit Dominus. Et egredientur et videbunt cadavera virorum, qui praevaricati sunt in me. Vermis eorum non morietur, et [Col. 0148A] ignis eorum non extinguetur, et erunt usque ad satietatem visionis omni carni. Quid aliud detrahentes faciunt (S. Greg., ep. XLV, lib. VIII) , nisi in pulverem flant, atque in oculos suos terram excitant? Et unde plus detractationis perflant, inde magis nihil veritatis vident? Tales tamen, frater charissime, portandi sunt et corrigendi, quia caeci sunt, et duces caecorum (S. Matth., XV) . His, charissime, respondi breviter consultis tuis, quae te et omnes episcopos regulariter tenere mandamus. Tuam tamen, frater, monemus prudentiam, ut pro statu Ecclesiae et sacerdotum ejus, pro viribus elaborare studeas, et ordinem sanctae romanae et apostolicae Ecclesiae per omnia teneas, et violari sanctorum decreta non permittas, sed omnes quoscumque potueris, instruas, ut fructuosos manipulos [Col. 0148B] Domino repraesentes. Vale. Data nonis ⁜ e junii, Claudio et Aureliano ⁜ f viris clarissimis consuribus.

Felix episcopus universis episcopis per Galliae provincias constitutis, in Domino salutem.

Bonorum operum et spiritualium studiorum Deum auctorem esse (S. Leo. ep. 32) non dubium est, qui eorum incitat mentes et adjuvat actiones. Unde laetari me fecerunt scripta vestra, ex bono studio et ex integritate fidei devotionis vestrae: sed ex afflictione et contritione vestra magna ex parte tristavere. Tristis enim, tristes ( Petri Chrysologi, ep. ad Eutychem ) [Col. 0148C] legi litteras vestras, et scripta moesta moerore debito percurri: quia sicut nos Ecclesiarum pax, sacerdotumque ejus concordia et tranquillitas plebis audire ⁜ h facit gaudium ⁜ i , ita nos affligit et dejicit fraterna afflictio. Vos tamen nolite multum tristari (S. Greg. ep. 45, lib. VIII) , quia sicut ipsa per se Veritas ait: Si de hoc mundo fuissetis, mundus quod suum erat, diligeret: sed quia de hoc mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo, propterea odit vos mundus (S. Joan., XV) , id est, mundi amatores. Quidquid tamen hi loquantur, aut adversum vos agant, vos tamen semper integram servate fidem, et puram habetote conscientiam, ut integer spiritus et anima servetur in die Domini (I Thes., V) . Nos vero ad supplementum vestrum fratres et coepiscopos nostros [Col. 0148D] vocavimus amplius quam septuaginta, cum quibus haec quae subter habentur inserta, regulariter tractanda decrevimus. Vestris enim epistolis in omnium audientia perlectis, quae multas (ut nostis) querimonias et oppressiones in se continebant vestras, decretisque, quae sunt de accusationibus episcoporum, sancta synodus [Col. 0149A] ⁜ (1) dixit: Haec sunt, quae deinceps propter malorum hominum insidias, qui in Ecclesiam et in ecclesiasticos saeviunt viros indifferenter, et conservare firmissime volumus in saeculo: Si quis episcopus ab illis accusatoribus, qui recipiendi sunt, fuerit accusatus, postquam ipse ab eis caritative conventus fuerit, ut ipsam causam emendare debeat, et eam corrigere noluerit, non olim, sed tunc ad summos primates causa ejus canonice deferatur, qui in congruo loco, intra ipsam provinciam, tempore congruo ⁜ (2) , id est, autumnali vel aestivo, concilium regulariter convocare debebunt, ita ut ab omnibus ejusdem provinciae episcopis inibi audiatur. Quo et ipse regulariter convocatus; si eum aut infirmitas (cod. The. lib. IX, tit. I, const. 10, 3, q. 2, si episcopus suis fuerit) aut alia gravis necessitas non detinuerit, adesse debebit: quia ultra provinciae terminos accusandi ante licentia non est, qua audientia rogetur. Nam si suis fuerit, aut Ecclesiae sibi commissae rebus expoliatus, aut (quod absit, quod alienum ab omnibus esse debet fidelibus) a sede propria ejectus, aut in detentione aliqua a suis ovibus fuerit sequestratus: tunc canonice antequam in pristino statu restituatur cum omni privilegio sui honoris, et sua omnia, quae insidiis inimicorum suorum ei ablata fuerant, legibus redintegrentur: nec convocari, nec judicari poterit, nisi ipse pro sua necessitate (minime tamen judicandus) advenire sponte elegerit. Nullatenus ergo a quoquam respondere rogetur ⁜ a , antequam integerrime ⁜ (3) omnia quae per suggestiones inimicorum [Col. 0149C] suorum amiserat, potestati ejus ab honorabili concilio legali ordine redintegrentur ⁜ (4) ; praesul vero cum omni honore statui pristino reddatur, et ipse dispositis ordinatisque libere atque secure diu suis, tunc regulariter infra quatuor vel quinque, aut septem ⁜ b menses, juxta quod possibilitas ei fuerit, et non ante, convocatus ad tempus, concilio in legitimo et canonico, veniat ad causam: et si ita juste videtur, accusantium propositionibus respondeat. Nam hoc summopere providendum est, ne antequam haec fiant, coactus respondeat, quia contentio semper vitanda est. Adimi namque episcopo episcopatum (Conc. Afr., c. 87) , antequam causae ejus exitus appareat, nulli christiano videri jure potest, quia talis [Col. 0149D] praesumptio sacrilegium est, et auctor talium, sacrilegus. Quod si aegrotans fuerit episcopus (3 q. 3, si aegrotans) , aut aliqua eum gravis necessitas detinuerit, pro se legatum ad synodum mittat. Nec a [Col. 0150A] communione suspendatur, cui crimen intenditur (Concil. Carth. III, can. 7) ; nisi ad causam suam dicendam electorum judicum die statuta litteris evocatus, minime occurrerit: hoc est, nisi eum aliqua praeoccupaverit necessitas infra spatium praedictorum mensium, et eo amplius, prout causa dictaverit. Quod si ex utraque parte ad causam dicendam venerint; quia unus absque altero audiri non debet, quaerendum est in judicio, cujus sint conversationis et fidei atque suspicionis accusatores aut qua intentione hoc faciant: quia ad hoc admitti non debent, nisi bonae conversationis et rectae fidei viri, hi videlicet qui omni suspicione careant, et bona vita clareant, neque infames existant. Quod si accusatorum personae in judicio (3, q. 10. Si accusatorum personae) [Col. 0150B] episcoporum culpabiles apparuerint ( idem, Conc. Carth. ), ad arguendum non admittantur, nisi proprias causas asserere (non tamen criminales) vel ecclesiasticas voluerint. Infamis enim persona (3, q. 7, Infamis persona) , nec procurator potest esse, nec cognitor. Absente vero adversario (3, q. 9, Absente adversario) , non audiatur accusator: nec sententia, absente parte alia, a judice dicta, ullam obtinebit firmitatem (Vide Anianum in sent. Pauli, lib. V, tit. 2 et 5) : neque absens per alium accusari (3, q. 9, Absens per alium) , aut accusare potest, nec affinis illis admittatur. Neminem ergo exhiberi de provincia ad provinciam (Vide novellam tertiam libri tertii et Anianum et cod. Theod. const. 4, lib. II, tit. I) , vel ad comitatum oportet, nisi ad relationem judicis, ad quem fuerit [Col. 0150C] appellatum, id est, ut auctor semper rei forum sequatur. Si quis autem judicem sibi adversum senserit, vocem appellationis exhibeat quam nulli oportet negari ( Huc usque caput 5, coll. Hadr., quibusdam subinde insertis ). Peregrina vero judicia (3, q. 6, Peregrina judicia) generali sanctione prohibemus: quia indignum est, ut ab externis judicetur qui comprovinciales (Hadr. coll. 17, ex const. 10, tit. 1, lib. IX, cod. The.) et a se electos debet habere judices. Haec, fratres, ad vestram et omnium coepiscoporum opem et defensionem in synodo unanimiter sunt decreta, ut si forte aliqui (Concil. Hisp. II, c. 13) stultorum vos accusare, qui diabolicae deceptionis errore decepti sunt, voluerint, dum ista legerint vel audierint, [Col. 0150D] resipiscant et ad unitatis concordiam revertantur: et quod prius erat in ultionem, transibit in gloriam. Nam procul dubio multi sunt, qui (secundum apostoli vocem) prurientes auribus, a veritate auditum avertunt, ad fabulas autem convertuntur (I Tim., IV) et ad nocumenta honorum ⁜ c transeunt. Ait ( idem conc. cit. ) autem idem apostolus de infidelium ignorantia: Si cognovissent, numquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II) . Similiter si hi Dominum perfecte agnovissent et amassent, numquam servos ejus perturbassent, nec verbis aut factis persecuti essent. Quod ⁜ d [Col. 0151A] mus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus (Rom. V) , cur insequimur fratres? Cur perturbamus statum Ecclesiae Dei, et eos qui ei servire debent, affligimus? Martyres enim passi sunt ( idem Conc. cit. ), non tamen animae eorum occisae sunt in corporis passione, ore Veritatis attestante: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere (I Matth. X) . Ubi agnosci oportet, quod si animae martyrum, corpore perempto, suppliciis extingui non possunt, nec animae praedicatorum et doctorum persequi debuissent, aut perturbari, et a Dei famulatu averti, quia cum corporibus non deficiunt. Tales autem perturbatores Ecclesiae non solum praedicta agunt mala, sed et memorias (Conc. Gangrense, cap. 20, interp. Dion.) martyrum execrantur. [Col. 0151B] Quapropter in praefata constituimus synodo, vobisque et omnibus Ecclesiis tenendum et agendum mandamus, ut super memorias martyrum missae celebrentur, ne memoriae eorum a talibus extingui, aut veneratio possit prohiberi. Vos vero, fratres, nolite multum turbari, nolite vexari, sed confortamini in Domino, et in potentia claritatis ejus (Ephes., VI) . Habetote interim ista ad suffragium vestrum, apostolica auctoritate decreta: et scitote nos semper paratos habere etiam (si necesse fuerit) usque ad mortem, ad quaecumque vobis necessaria fuerint (Domino opem ferente) perficienda. Illi tamen, auctore Deo, peribunt, et vos stabitis, si tamen labor vester non fuerit inanis, sed plenus fide et charitate. Vae, inquit propheta, qui potum dat amico suo, mittens [Col. 0151C] fel suum (Habac., II) . Et iterum sapientissimus Salomon ait (Haec eodem in ep. Felicis II, ad Aegyptios) : Qui loquitur iniqua non potest latere, nec praeteriet illum corripiens judicium. In cogitationibus ergo impii interrogatio erit. Sermonum autem illius auditio ad Dominum perveniet, et ad correptionem iniquitatum illius. Quoniam auris zeli audit omnia, et tumultus murmurationum non abscondetur. (Sap., I) . Haec enim si amplecti voluissent proprio et sano sensu, ad reprobum sensum minime laberentur: sed per Dei timorem sermonum suorum praecaventes custodiam, piam sanctorum patrum diffinitionem sine quadam nocumenti praesumptione, utique conservassent. Quoniam dicit sacrum eloquium: Consilium bonum conservabit te, et mens bona custodiet te (Prov., II) . Non enim [Col. 0151D] de fontibus salutiferis spiritualiter ad acquisitionem aeternae vitae procedunt tales accusationes et detractiones, atque ideo competenter nos beatus Paulus apostolus praemuniens ait: Non debere plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom., XII) , in definitione pietatis perdurantes. Qui enim haec praetereunt, non tantum laesi sunt, decidentes a corroboratione sua, sed insipientiae suae dereliquerunt domibus memoriam, ut in his, in quibus peccaverunt, minime latere potuissent. Gloria [Col. 0152A] enim et contumelia in loquela (Eccles., V) , et in loquela linguae hominis ⁜ a casus illius est. Ideoque conveniens est, hanc quidem ostensionem reprehensionum illorum nostris actibus inseri, ne ulterius jam talia patiamini, seminantibus eis zizania et scandala, sed laetari in officiis et dogmatibus vestris mereamini. Igitur erubescant, ac talia et hujusmodi blasphemiam subtrahere testinent, si noluerint a sacerdotali nostro collegio segregati, et a totius christiani populi societate divelli. Licet namque de his plura et per necessaria, quae in decretis sedis apostolicae et ab apostolis eorumque successoribus, nostris videlicet praedecessoribus, statuta inveniuntur, dicere et conscribere potuissemus, tamen melius nobis visum est, ut epistolam oratione claudamus. Deus omnipotens et hujus unigenitus Filius, et salvator [Col. 0152B] noster Christus hoc vobis tribuat incitamentum, ut omnibus fratribus et coepiscopis nostris, quibuscumque tribulationibus laborantibus, totis succurratis viribus, et cum eis compatientes, crucem ejusdem Domini Salvatoris portetis, ut veri ipsius discipuli coram omnibus appareatis, ut et vos, et qui vobiscum sunt, hic et in futuro meliora possideatis, quae oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae preparavit Deus diligentibus se (I Cor., II) . Per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem et cum quo omnipotenti Deo gloria in saecula saeculorum. Amen. Valere vos opto, charissimi fratres. Data quinto idus augusti, Claudio et Paterno viris clarissimis consularibus (an. Christi 269, nondum mortuo Dionysio).

• I. Errant qui Filium non videre Patrem contendunt, eo quod Deum nemo vidit umquam.
• II. Errant affirmantes Filium minorem Patre, quia ille invisibilis, Filius vero visibilis.
• Dilectissimo fratri Benigno episcopo, Felix episcopus, in Domino salutem.

Suscipientes fraternitatis tuae epistolas (Zacharias, ep. V) , quibus me requisisti super fidei documentis, quae ab aliis habebantur aliter, quam rectae fidei contineant sacramenta, prout Dominus dedit, pro fraternitatis amore respondere non resultavimus. Semper enim dubia et majora negotia, terminum ab hac [Col. 0152D] sancta sede, a tempore apostolorum, qui eam suis documentis instruxerunt, accipere consueverunt. Et ideo tu recte fecisti, quod hujus sanctae sedis consultis te caeterosque firmari et instrui voluisti.

I.—Continebant enim litterae tuae, fratrumque tuorum, quod quidam dicunt, Filium non posse proprie videre Patrem, quia scriptum est: Deum enim nemo vidit umquam. Et alii fingunt: Ideo minor est Patre Filius, quoniam Pater illi perhibet testimonium. Quidam autem garriunt, quod ideo Patre minor est, [Col. 0153A] quia invisibilis ipse dicitur (S. Joan., I; S. Matth., XVII; S. Marc., IX; S. Luc., IX; I Cor., IV; Colos., I; I Tim., I) , Filius vero visibilis comprobatur. Hi enim ignorantes divinarum Scripturarum et apostolorum jura, ex proprio aut adulterino sensu talia fabricant, et seducere corda fidelium quaerunt ⁜ (1) . Nos vero ad ipsius fontis originem redeamus, ex quo Filium Patrem semper videre potuisse vel posse, evidentioribus testimoniis Veteris et Novi Testamenti litteris docemus, Salomone dicente: Est tecum sapientia, quae novit opera tua, quae adfuit tibi cum faceres orbem terrarum, et ipsa novit quid sit placitum coram oculis tuis. Et Dominus in Evangelio: Nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare. Et iterum: Nemo Deum [Col. 0153B] vidit umquam, nisi unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse narravit. Et iterum Judaeis dixit: Vos non nostis eum, ego autem novi eum. Quod si dixero, quia non novi eum, ero similis vobis, mendax. Item ibi: Qui ex Deo est, hic novit eum: Et iterum: Ego novi eum, quia ab ipso sum. Ecce docuimus quia videt semper Filius Patrem. Quomodo adstruunt eum Patrem non posse videre, in cujus sinu noscitur permanere? Si sereno sensu divinas recenseas Scripturas, invenies non solum Patrem Filio testimonium perhibentem, sed totam simul inseparabilem trinitatem, ipso Domino protestante, qui ait: Ego sum qui testimonium perhibeo de me ipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me, Pater (S. Joan., VIII) . Et iterum: Si ego testimonium perhibeo de meipso, testimonium [Col. 0153C] meum verum est, quia scio unde venio, et quo vado (Ibidem) . Et de Spiritu Sancto: Cum venerit Paracletus spiritus veritatis, ille testimonium perhibebit de me (Joan., XV) . Intende, quaeso, intende quoniam, in quibus una testificationis virtus ostenditur, nullus ab alio neque potior neque inferior judicatur.

II.—Saepius ista jam diximus, quia secundum ⁜ (2) hominis formam Filius visibilis dicitur, secundum vero deitatis substantiam invisibilis praedicatur, Paulo attestante apostolo: O altitudo, inquit, divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus (Rom., XI) ! Et in Isaia: Cui similem aestimatis eum, cum sit ipse invisibilis (Isai., XL) ? Et item Apostolus: Mihi autem minimo omnium sanctorum data est gratia haec in gentibus, [Col. 0153D] evangelizare investigabiles divitias Christi, et illuminare omnes, quae sit dispositio sacramenti absconditi a saeculis, in quibus omnia creavit (Ephes., III) . Item ipse: Qui est, ait, imago Dei invisibilis (Coloss., I) . Et ad Colossenses: Ego Paulus minister, qui nunc gaudeo in passionibus meis pro vobis, et suppleo quae desunt tribulationum Christi in carne mea pro corpore ejus, quod est Ecclesia, cujus factus sum ego minister secundum dispensationem Dei in ministerium Christi, [Col. 0154A] quod absconditum fuit a saeculis et a generationibus (Ibidem) . Item ibi: Ut consolentur corda eorum in charitate, in omnes divitias adimpletionis intellectus, in agnitionem mysterii, quod est Christus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss., II) . Et in psalmo LXXVI: In mari est via tua, et semitae tuae in aquis multis, et vestigia tua non cognoscentur. Et in Salomone: Sapientiam Dei praecedentem omnia, quis investigabit (Eccl., I) ? Item ibi: Radix sapientiae cui revelata est? et astutias illius quis agnovit (Ibidem) ? Item ibi: Disciplina sapientiae cui manifestata est, et multiplicationem ingressus illius quis intellexit (Ibidem) ? Item ibi: Quoniam mirabilia sunt opera Domini solius, et gloriosa et absconsa, et opera illius invisa hominibus (Eccl., II) . Ecce sicut Pater invisibilis [Col. 0154B] est, ita etiam et Filius invenitur. Quomodo ergo ab illis, qui hoc dicunt quod mandastis, in eo quod nobis carnaliter se videri dignatus est, Patre inferior judicatur? Talibus nolite credere vos, et alios ab eorum sensu avertere docete. Vos ergo servite Domino in timore, et exultate ei cum tremore (Psal. II) . Apprehendite disciplinam, ne pereatis de via justa. Haec vero (24, q. 1. A recta ergo fide) apostolorum est viva traditio, haec vera charitas, quae praedicanda est, ac veraciter diligenda ac fovenda, atque fiducialiter ab omnibus tenenda. Haec sancta et apostolica mater omnium ecclesiarum (Agath. ep. ad Const. Imp., act. IV. conc. VI aecumenici) , Christi Ecclesia, quae per Dei omnipotentis gratiam, a tramite apostolicae traditionis numquam errasse probatur, nec ab haereticis [Col. 0154C] novitatibus depravanda succubuit, sed ut in exordio normam fidei christianae percepit ab auctoribus suis, apostolorum Christi principibus, illibata fine tenus manet, secundum ipsius Domini Salvatoris divinam pollicitationem, qui suorum discipulorum principi in suis fatus est evangeliis: Petre, inquiens, ecce Satanas expetivit ut cribraret vos, sicut qui cribrat triticum. Ego autem pro te rogavi, ut non deficiat fides tua; et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos (S Luc., XXII) . Consideret itaque vestra excellens prudentia, quam bonum sit persistere in dispensatione vobis credita, et in fide recta, atque haereticis et aemulis Christi repugnare, et numquam a veritatis tramite declinare. Quoniam Dominus et Salvator omnium, cujus fides est, qui pro nobis mori non dubitavit, et proprio nos suo redemit sanguine, fidem beati Petri [Col. 0154D] non defecturam promisit, et confirmare eum fratres suos admonuit: quod apostolicos pontifices, meae exiguitatis praedecessores, confidenter fecisse, semper cunctis est cognitum. Quorum et pusillitas mea, licet impar et minima, pro suscepto tamen divina dignatione ministerio, pedisequa cupit existere. Vae enim nobis erit, qui hujus ministerii onus susceptum habemus, si veritatem Salvatoris nostri Jesu Christi, quam apostoli praedicaverunt, praedicare neglexerimus. Vae erit nobis, si silentio veritatem oppresserimus, quam erogare nummulariis jubemur, id est, christianos populos imbuere et docere. Quid in ipsius futuro Christi dicturi sumus examine, si sermonum [Col. 0155A] ejus veritatem confundimur praedicare? Quid erit de nobis, cum de commissis nobis animabus, et de officio suscepto rationem justus judex Christus Deus noster districtam exegerit (I Cor., IX; S. Matth., XXV) ? Ideo, fratres, hortor dilectionem vestram (S. Leo. ep. adv. Manichaeos) , obtestor et moneo, ut qua potestis et debetis, sollicitudine vigiletis, ad investigandos haereticos, et inimicos sanctae Dei ecclesiae, et a sanis mentibus, ne pestis haec latius divulgetur, severitate [Col. 0156A] qua potestis, pro viribus extirpetis. Quoniam ut habebit a Deo dignae remunerationis praemium, qui diligentius, quod ad salutem commissae sibi plebis proficiat, fuerit executus: ita ante tribunal Domini de reatu negligentiae se non poterit excusare, quicumque plebem suam contra sacrilegae persuasionis auctores noluerit custodire. Data Nonis Februarii, Claudio et Paterno viris clarissimis consulibus (269 nondum electo Felice).

Charissimis fratribus Joanni et omnibus per Beoticam provinciam constitutis episcopis, Eutychianus episcopus in Domino salutem.

Hortatur nos aequitas postulationis, desiderio fraternitatis tuae (Symm. ep. 5, ad S. Caesarium) , gratanter annuere ⁜ a , et consultis tuis breviter respondere. [Col. 0168C] Et quamvis dilectionem tuam sciam ad omne opus bonum esse devotam (S. Leo, ep. 46) , ut tamen efficacior fiat ad illos, qui sane non sapiunt, qualiter eos de incarnatione Salvatoris nostri informare debeas, mandamus. Unum igitur hoc immobile fundamentum, [Col. 0168D] una haec felix fidei petra, Petri ore confessa: Tu es, inquit, Christus Filius Dei vivi (S. Matth., XVI) , tanta in se argumenta sustinens veritatis, quantae perversitatis quaestiones, et infidelitatis calumniae movebuntur (S. Leo, p. 97, ex S. Hilarii libris de Trinitate, quos citat.) . Jam in caeteris dispensatio voluntatis paternae sit. Ergo partus et corpus, postque crux, mors inferni, salus nostra est ⁜ b humani enim generis causa Dei Filius natus ex Virgine est et Spiritu sancto, ipso [Col. 0169A] sibi in hac operatione famulante, et sua, Dei videlicet, inumbrante virtute, corporis sibi initia consevit, et exordia carnis instituit ⁜ a , ut homo factus ex virgine, naturam in se carnis acciperet, per quam hujus admixtionis societatem, sanctificatum in eo universi humani generis corpus existeret. Et quemadmodum omnes in ipso per id, quod corporeum se esse voluit, conderentur, ita rursum in omnes ipse per id, quod ejus est invisibile, referretur. Dei igitur imago invisibilis, pudorem humani exordii non recusavit, et per conceptionem, partum, vagitum, et cunas, omnesque nostrae naturae contumelias transcurrit. Quid tandem dignum a nobis tantae dignationis affectu ⁜ b rependetur? Inenarrabilis ergo a Deo originis, unus unigenitus Deus, in corporis humani formam [Col. 0169B] sanctae Virginis utero insertus accrescit: qui omnia continet, intra quem, et per quem cuncta sunt, humani partus lege profertur. Ad cujus vocem archangeli, atque angeli tremunt, coelum et terra, et omnia hujus mundi resolvuntur elementa, vagitus ⁜ c infantiae auditur. Qui invisibilis et incomprehensibilis est, non visu, sensu, tactuque moderandus, cunis est obvolutus. Haec si quis indigna Deo recolit, tanto se majoris beneficii obnoxium confitetur, quanto minus haec Dei convenerunt majestati. Non ille eguit homo effici per quem homo factus est: sed nos eguimus, ut Deus caro fieret, et habitaret in nobis, id est, assumptione carnis, unus interna universae carnis incoleret. Humilitas ejus nostra nobilitas est: contumelia ejus honor noster est. Quod ille Deus in carne consistens, [Col. 0169C] hoc nos vicissim in Deum ex carne renovati. Plane ⁜ d vitam suam nescit, qui Christum Jesum ut verum Deum, ita et verum ⁜ e ignorat hominem. Et ejus dem periculi res est, Jesum Christum, vel Spiritum sanctum, Deum non credere, vel carnem nostri corporis in Christo denegaret (Idem S. Leo, ibidem, ex eodem S. Hilario) . Omnis ergo, ait, qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui in coelis est: qui autem negaverit me coram hominibus, negabo et eum coram Patre meo, qui est in coelis (Matth. X) . Haec Verbum caro factum (S. Joan. I) loquebatur, et homo Jesus Christus, Dominus majestatis docebat, mediator ipse in se ad salutem Ecclesiae constitutus et ipso illo inter Deum et homines mediatoris sacramento, utrimque unus existens, [Col. 0169D] dum ipse ex urbis in idipsum naturis, naturae utriusque res eadem est; ita tamen, ut neutro careret in utroque, ne forte Deus esse, homo nascendo, desineret: et homo rursum, Deus manendo, non esset. Haec itaque humanae beatitudinis fides vera est, Deum et hominem praedicare, Verbum et carnem confiteri: neque Deum nescire, quod homo sit: neque carnem ignorare quod Verbum sit. Natus igitur unigenitus Deus ex virgine homo ( Idem, eadem epistola, ex eodem [Col. 0170A] S. Hilario ), et secundum plenitudinem temporum in semetipso profuturus in Deum hominem, hunc per omnia evangelici sermonis modum tenuit, ut se Dei Filium credi doceret, et hominis filium praedicaret et admoneret, loquens et gerens homo universa quae Dei sunt, loquens et gerens deinde Deus universa quae hominis sunt; ita tamen, ut ipso illo utriusque generis sermone, nunquam nisi cum significatione hominis locutus sit et Dei. Haec ⁜ f itaque fallendi simplices atque ignorantes, haereticis occasio est, ut quae ab eo secundum hominem dicta sunt, dicta esse secundum divinae naturae infirmitatem mentiantur: et quia unus atque idem est, loquens omnia quae loquitur de semetipso, omnia eum de divinitate locutum esse contendant. Nec sane negamus, totum illum, qui ei [Col. 0170B] manet, naturae suae esse sermonem. Sed si Jesus Christus et homo et Deus, et neque cum homo sit tum primum Deus, neque tum, cum et homo sit et Deus, tum non etiam et Deus, neque post hominem in Deo, non totus homo totus Deus, unum atque idem necesse est dicatur ejus esse sacramentum, quod generis. Et cum in eo secundum tempus discernis hominem a Deo, Dei tunc atque hominis discerne sermonem. Et cum Deum atque hominem in tempore confiteris, Dei tunc atque hominis in tempore dicta dijudica. Cum vero est homine et Deo, rursum totius hominis, totius jam Dei tempus intelligis: siquidem illud ad demonstrationem temporis dictum est, tempori coaptato, quae dicta sunt: ut cum aliud sit ante hominem Deus, aliud sit homo et Deus, aliud sit post hominem [Col. 0170C] et Deum, totus homo et totus Deus, non confundas temporibus et generibus dispensationis sacramentum, cum pro qualitate generum, ac naturarum, alium cum sacramento hominis necesse est sermonem fuisse non nato, alium adhuc morituro, alium etiam aeterno. Nostri igitur causa haec omnia Jesus Christus gerens, et corporis nostri homo natus, secundum consuetudinem naturae nostrae locutus est, non tamen omittens naturae suae esse, quod Deus est. Nam tametsi in partu et passione et morte naturae nostrae rem peregerit, res tamen ipsas omnes virtute naturae suae gessit. Videsne ita Deum et hominem praedicari, ut mors homini, Deo vero carnis excitatio deputetur ⁜ (1) ? non tamen ut alius sit, qui mortuus est, et alius sit per quem mortuus resurgit. Spoliata enim carne, [Col. 0170D] Christus est mortuus: et rursum, Christum a mortuis excitans, idem Christus est, carne se spolians. Naturam Dei, in virtute resurrectionis intellige: dispensationem hominis in morte agnosce. Et cum sint utraque suis gesta naturis, unum tamen Christum Jesum eum memento esse, qui utrumque est. Haec [Col. 0171A] igitur demonstranda a me paucis fuerunt, ut utriusque naturae formam tractari in Domino nostro Jesu Christo meminissemus: quia qui manens in forma Dei, formam servi suscepit, ipse divinitatem nequaquam amisit. Caeterum, fratres, hortamur vos, ut moneatis eos converti ad eum ⁜ (1) . Unde scriptum est: Fili, ne tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem. Subito enim veniet ira illius, et in tempore vindictae disperdet te. Noli anxius esse in divitiis injustis: nihil proderunt tibi in die obductionis et vindictae. Non ventiles te in omnem ventum, et non eas in omni via. Sic enim peccator probatur duplici lingua. Esto firmus in via Domini, et in veritate sensus tui, et scientia: et prosequatur te verbum pacis et justitiae. Esto mansuetus ad audiendum verbum Dei, ut intelligas: et cum sapientia [Col. 0171B] fer responsum. Si est tibi intellectus, responde proximo: sin autem, sit manus tua super os tuum, ne capiaris in verbo indisciplinato, et confundaris. Honor et gloria in sermone sensati: lingua vero imprudentis, subversio illius. Non appelleris susurro, et lingua tua ne capiaris, et confundaris. Super furem enim est confusio et poenitentia, et denotatio ⁜ a pessima super bilinguem: susurratori autem odium, et inimicitia, et contumelia. Justifica pusillum et magnum similiter. Noli fieri pro amico inimicus proximo. Improperium enim et contumeliam malus haereditabit, et omnis peccator invidus et bilinguis. Non te extollas in cogitatione animae tuae velut taurus, ne forte elidatur virtus tua per stultitiam: et folia tua comedet, et fructus tuos perdet: [Col. 0171C] et relinqueris velut lignum aridum in eremo. Anima enim nequam disperdit, qui se habet, et in gaudium inimici dat illum, et deducit in sortem impiorum (Eccl. VI) . Talibus exhortationibus, fratres, vicissim monetote, et bona semper sectamini, malaque vitate. Magnis enim (Gelasius, ep. 9) studiis (secundum beatum Apostolum) praecavendum est, ne fides et disciplina Domini blasphemetur (I Timoth., VI) . Et si illa nonnumquam sinenda sunt quae (si caeterorum constet integritas) sola nocere non valeant: illa tamen sunt magnopere praecavenda, quae recipi sine manifesta de coloratione non possunt. At si ea ipsa, quae nullo detrimento aliquoties indulgenda credentur, vel rerum temporumque cogit intuitus, vel acceleratae provisionis respectus excusat: quanto magis illa sunt [Col. 0171D] nullatenus mutilanda, quae nec ulla necessitas, nec ecclesiastica prorsus extorquet utilitas? Idcirco, fratres, ista praetulimus, ut hae species, quas non licet offerri super altare juxta constitutionem apostolorum eorumque successorum (Canon 3, 4, 5, apost., ex versione Dionysii exigui) , ad domum sacerdotum deferantur, et a sacerdotibus benedicantur, et per simplicem benedictionem benedicta, demum a populis sumantur: fabae tantum et uvae, et caetera, quae apostoli [Col. 0172A] constituerunt, super altare offerantur. Optamus igitur (S. Greg., ep. 52, lib. IV) , fratres charissimi, et totis omnipotentem Dominum precibus exoramus, ut dilectionem vestram in amoris sui constantiam, faciat magis magisque fervescere, atque in pace Ecclesiae in una vos concedat manere concordia. Admonemus etiam fraternitatem vestram (S. Greg., ep. 25, lib. II) , ut in commissis vobis animabus solerter invigiletis, animarumque magis lucris, quam commodis vitae praesentis intendatis. In continendis vero ac disponendis rebus ecclesiasticis diligentes custodes existatis, ut ex omni parte susceptum vos condigne gessisse pastoris officium, venturus judex, cum ad judicandum venerit, debeat approbare. Omnipotens autem Deus sua vos protectione custodiat (S. Greg., ep. 50, lib. IV) , honoremque a Deo vobis collatum, moribus servare concedat, atque cum multiplici fructu animas vobis commissas ad pascua aeterna adducere, sibique condigne repraesentare adjuvet, vosque inter sanctos et electos suos collocare dignetur. Data II idus aprilis, Aureliano et Marcello ⁜ b viris clarissimis consulibus ⁜ (1) .

• I. De modo recipiendi accusationem adversus clericos.
• II. Qui non admittantur ad accusationem religiosorum.
• III. De modo procedendi in negotiis ecclesiasticis, cum procedi non debeat modo saeculari.

[Col. 0172C] Dilectissimis fratribus universis episcopis per Siciliam constitutis, Eutychianus.

Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos (Ephes. I, ex versione mixta ex Italica et Hieronymiana) in omni benedictione spirituali in coelestibus in Christo, sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus in charitate, praedestinans nos in adoptionem filiorum per Jesum Christum in ipsum, secundum propositum voluntatis suae, in laudem gloriae gratiae suae, in qua gratificatus est ⁜ d nobis in dilecto Filio suo in quo habemus redemptionem per sanguinem ejus, remissionem peccatorum, secundum divitias gratiae ejus, quae abundavit in nobis in omni sapientia et prudentia, ut notum faceret nobis sacramentum voluntatis suae, secundum beneplacitum [Col. 0172D] ejus, quod proposuit in eo, in dispensatione plenitudinis temporum, instaurare omnia in Christo, quae in coelis et quae in terra sunt in ipso. In quo etiam sorte vocati sumus, praedestinati secundum propositum ejus, qui omnia operatur secundum consilium voluntatis suae, ut simus nos in laudem et gloriam ejus, qui ante speravimus in Christo: in quo et vos, cum audissetis verbum veritatis, Evangelium salutis vestrae, in quo et credentes signati estis Spiritu promissionis sancto, qui est pignus haereditatis nostrae, in redemptionem acquisitionis, in [Col. 0173A] laudem gloriae ipsius. Propterea et ego, audiens fidem vestram in Domino Jesu Christo, et dilectionem in omnes sanctos, non cesso, gratias agens pro vobis, memoriam vestri faciens in orationibus meis, ut Deus Domini nostri Jesu Christi pater gloriae, det vobis spiritum sapientiae et revelationis in agnitionem ejus, illuminatos oculos cordis vestri, ut sciatis quae sit spes vocationis ejus, et quae divitiae gloriae haereditatis ejus in sanctis, et quae sit supereminens magnitudo virtutis ejus in nos, qui credidimus secundum operationem potentiae virtutis ejus, quam operatus est in Christo, suscitans illum a mortuis, et constituens ad dexteram suam in coelestibus super omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nomen quod nominatur non solum in hoc saeculo, sed et in futuro. Et omnia subjecit sub [Col. 0173B] pedibus ejus, et ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam, quae est corpus ejus, et plenitudo ejus: qui omnia in omnibus adimplet ⁜ a . Et vos cum essetis mortui delictis et peccatis vestris (Ephes. II) , in quibus aliquando ambulastis secundum saeculum mundi hujus, secundum principem potestatis aeris hujus, spiritus, qui nunc operatur in filiis ⁜ b diffidentiae, in quibus et nos aliquando conversati sumus in desideriis carnis nostrae, facientes voluntatem ⁜ c carnis et cogitationum, et eramus natura filii irae, sicut et caeteri. Modo, fratres, quia ex filiis irae, sua gratia et gratuita miseratione fecit nos Deus filios suos: et nos, qui digni servi non eramus, nullis meritis praecedentibus, sed sua (ut diximus) gratia facti sumus filii ejus: in quo clamamus, Abba Pater (Rom., VIII) : sequentes ejus exempla, simul filii misericordiae [Col. 0173C] et justitiae atque dilectionis, ut veri filii Dei et dici et esse, ipso auxiliante valeamus, deponentes (juxta Petrum apostolum) omnem malitiam et omnem dolum, et simulationes, et invidias, et omnes detractiones (I Petr., II) . Hi vero qui talia agunt, non filii Dei, sed potius filii nequam esse comprobantur, sicut Paulus ait Apostolus: Manifesta sunt opera carnis, quae sunt fornicatio, immunditia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, sectae, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes, et his similia, quae praedico vobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnum Dei non consequentur (Galat., V) . Grave, fratres, verbum et horrendum nimis, quod ait: Quoniam qui talia agunt regnum Dei non consequentur. Et ipsa per se [Col. 0173D] Veritas dicit: Quid prodest homini, universum mundum lucrari, animae vero suae detrimentum pati (Matth., XVI) ? Gravia sunt nimis, quae praetulimus, et pervalde cavenda. Quibus enim regnum Dei praecluditur, procul dubio et Ecclesia denegatur. De quibus Dominus in Evangelio, potestatem apostolorum, eorumque successorem annuntians, ait: Quorum demiseritis peccata, dimittuntur eis; et quorum alligaveritis, alligata erunt (Joan., XX; Matth., XVIII) : id est, quibus Ecclesiam interdixeritis, nisi reconciliati per satisfactionem [Col. 0174A] fuerint, ipsis et janua regni coelestis clausa erit.

I.—Unde ista praecaventes (2 q. 6, Non ita in ecclesiasticis) , et stultorum animos praevidentes, cura pastorali cum omnibus episcopis, et sanctae romanae atque universalis Ecclesiae utriusque ordinis fidelibus, statuimus, non ita in ecclesiasticis agendum esse negotiis, sicut in saecularibus. Nam in saecularibus legibus postquam vocatus quis venerit, et in fore decertare coeperit, non licet ei ante peractam causam recedere; in ecclesiasticis vero, dicta causa recedere licet, si necesse fuerit, aut si se praegravari viderit. Accusationis ⁜ (1) vero ordinem talem ⁜ d et dicimus ⁜ e et servari jubemus, id est, si quis clericorum in crimine impeditur, non statim reus existimetur, qui [Col. 0174B] accusari potuit, ne suspectam innocentiam faciamus. Sed quisquis ille est (1 q. 8, Quisquis est ille) , qui crimen intendit, in judicium veniat: nomen rei indicet: vinculum inscriptionis arripiat: custodiat similitudinem: habita tamen dignitatis aestimatione potiatur: nec forte ⁜ f sibi noverit licentiam mentiendi, cum calumniantes ad vindictam poscat similitudo supplicit. Haeretici enim omnes, et suspecti, et excommunicati, homicidae (Hadr., coll. 63) quoque atque malefici, fures, sacrilegi, raptores, venefici, adulteri, et qui raptum fecerint, vel falsum testimonium dixerint, seu qui ad sortilegos magosque concurrerint, nullatenus ad accusationem sunt admittendi.

II.—Nulli infami umquam (3 q. 4, Nulli umquam infami) , atque sacrilego, de quocumque negotio liceat [Col. 0174C] adversus religiosum Christianum, quamvis humilis servilisque persona sit, testimonium dicere, nec de qualibet re, actione vel inscriptione, Christianum impetere. Omnibus quoque similiter accusandi, vel testificandi licentia denegetur, qui christianae religionis et nominis dignitatem, et suae legis, vel sui propositi normam, aut regulariter prohibita neglexerint (Anianus, in Constant. I, tit. 7, lib. X, Cod. Theod.)

III.—Similiter prohibemus, ut nullae causae a judicibus ecclesiasticis audiantur, quae legibus non continentur, vel quae prohibitae esse noscuntur. Haec non solum ecclesiasticae, sed et saeculi leges observari praecipiunt ⁜ (2) . Non enim passim (Concil. Carth. II) vageque sacerdotum accusatio debet fieri. Nam si facile admitteretur, perpauci nimis invenirentur: quia [Col. 0174D] omnes qui pie volunt vivere in Christo, persecutionem patiuntur. Beati autem qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Unde et ipsa per se Veritas ait (I Tim., III; Matth., V; Joan., XVII) : Pater, manifestavi nomen tuum hominibus, quos dedisti mihi de mundo. Tui erant [Col. 0175A] et mihi eos dedisti, et sermonem tuum servaverunt. Nunc cognoverunt quia omnia quae dedisti mihi, abs te sunt: quia verba quae dedisti mihi, dedi eis, et ipsi acceperunt: et cognoverunt vere quia a te exivi, et crediderunt quia tu me misisti. Ego pro eis rogo, non pro mundo rogo, sed pro eis quos dedisti mihi, quia tui sunt. Et mea omnia tua sunt, et tua mea sunt, et clarificatus sum in eis. Et jam non sum in mundo, et hi in mundo sunt, et ego ad te venio. Pater sancte, serva eos in nomine tuo, quos dedisti mihi, et unum sint, sicut et nos. Cum essem cum eis, ego servabam eos in nomine tuo. Quos dedisti mihi, custodivi: et nemo ex his periit, nisi filius perditionis, ut Scriptura impleatur. Nunc autem ad te venio, et haec loquor in mundo, ut habeant gaudium meum impletum in semetipsis. Ego dedi eis sermonem tuum: et [Col. 0175B] mundus odio habuit eos, quia non sunt de mundo, sicut et ego non sum de mundo. Non rogo ut tollas eos de mundo, sed ut serves eos a malo. De mundo non sunt, sicut et ego non sum de mundo. Sanctifica eos in veritate. Sermo tuus veritas est. Sicut tu me misisti in mundum, et ego misi eos in mundum. Et pro eis ego sanctifico meipsum, ut sint et ipsi sanctificati in veritate. Non pro eis autem rogo tantum, sed et pro eis qui credituri sunt per verbum eorum in me, ut omnes unum sint, et mundus credat quia tu me misisti. Et ego claritatem, quam dedisti mihi, dedi eis, ut sint unum, sicut et nos unum sumus. Ego in eis, et tu in me, ut sint consummati in unum, ut cognoscat mundus, quia tu me misisti, et dilexi eos, sicut et me dilexisti. Pater, quos dedisti mihi, volo, ut ubi ego sum, et illi sint mecum, ut videant claritatem [Col. 0175C] meam, quam dedisti mihi, quia dilexisti me ante constitutionem mundi. Pater juste, mundus te non cognovit, ego autem te cognovi, et hi cognoverunt, quia tu me misisti. Et notum feci eis nomen tuum, et notum faciam, ut dilectio, qua dilexisti me, in ipsis sit, et ego in ipsis. Et idem Joannes apostolus et evangelista, in prima sua epistola, loquitur, dicens (I Joan. IV) : Charissimi, diligamus invicem, quia charitas ex Deo est: et omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognoscit Deum. Qui non diligit, non novit Deum, quia Deus charitas est. In hoc apparuit charitas Dei in nobis, quoniam Filium suum unigenitum misit Deus in mundum, ut vivamus per eum. In hoc est charitas, non quasi nos dilexerimus Deum, sed quoniam ipse dilexit nos, et misit filium suum propitiationem pro peccatis nostris. Charissimi, si sic Deus dilexit [Col. 0175D] nos, et nos debemus alterutrum diligere. Deum nemo vidit umquam. Si diligamus invicem, Deus in nobis manet et charitas ejus in nobis perfecta est. In hoc intelligimus, quoniam in eo manemus, et ipse in nobis, quoniam de spiritu suo dedit nobis. Et nos vidimus et testificamur, quoniam Pater misit Filium suum salvatorem mundi. Quisquis confessus fuerit, quoniam Jesus est filius Dei, Deus in eo manet et ipse in Deo. Et nos vidimus et credidimus charitati, quam habet Deus in nobis, Deus charitas est: et qui manet in charitate, in Deo manet, et Deum in eo. In hoc perfecta est charitas nobiscum, ut fiduciam habeamus in die judicii, quia sicut ille est, et [Col. 0176A] nos sumus in hoc mundo. Timor non est in charitate, sed perfecta charitas foras mittit timorem, quoniam timor poenam habet. Qui autem timet, non est perfectus in charitate. Nos ergo diligamus Deum, quoniam Deus prior dilexit nos. Si quis dixerit, quoniam diligo Deum, et fratrem suum oderit, mendax est. Qui autem non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt, quomodo potest diligere? Et hoc mandatum habemus a Deo, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum. Omnis qui credit, quoniam Jesus est Christus, ex Deo natus est. Et omnis qui diligit eum, qui genuit, diligit et eum, qui natus est ex eo. In hoc cognoscimus, quoniam diligemus natos Dei, cum Deum diligamus, et mandata ejus faciamus. Haec est enim charitas Dei, ut mandata ejus custodiamus: et mandata ejus gravia non [Col. 0176B] sunt (I Joan., V) . Et per prophetam, Dominus, monendo, ne laedantur discipuli sui, horumque successores, inquit (Psal., XXXII, ex vers. S. Hieronymi quam cum vetere et Italica permiscet) : Circumdat angelus Domini in gyra timentes eum, et eruet eos. Gustate et videte, quoniam bonus est Dominus. Beatus vir qui sperat in eo. Timete Dominum, omnes sancti ejus, quoniam non est inopia timentibus eum. Leones indiguerunt, et esurierunt: quaerentibus Dominum, non deerit omne bonum. Ambulate, filii, audite me, timorem Domini docebo vos. Quis est vir qui velit vitam, diligit dies videre bonos? Custodi linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum. Recede a malo, et fac bonum: quaere pacem, et persequere eam. Oculi Domini super justos, et aures ejus ad clamorem eorum. Vultus autem [Col. 0176C] Domini in facientes malum, ut perdat de terra memoriam eorum. Clamaverunt justi, et Dominus exaudivit eos, et ex omnibus tribulationibus eorum liberavit eos. Juxta est Dominus contritis corde, et confractos spiritu salvabit. Multa mala justo, et ex omnibus illis liberabit eum Dominus. Custodit Dominus omnia ossa ejus, unum ex his non confringetur. Interficiet impium malitia, et odientes justum culpabuntur. Redimet Dominus animas servorum suorum, et liberabit eos. Vos ergo, fratres (Psal., LIV) , super Dominum ponite corda vestra, et ipse enutriet vos, quia non dabit in aeternum fluctuationem justis. Deus autem Dominus noster deducet inimicos nostros, juxta Prophetae vocem, in puteum interitus quoniam viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos. Vox autem semper sperate in Domino, et fiduciam [Col. 0176D] habetote in eo, quia ipse liberabit nos. Ipse est enim benedictus a saeculo usque in saeculum, et regni ejus non erit finis (Luc, I) Data decimo tertio kalendas octobris (anno 283), Caro Secundo et Carino viris clarissimis consulibus ⁜ (1) .

[Col. 0179B] Synodus divina et sacra particularis, collecta in Mesopotamia ab Archelao Carcharorum episcopo, et Diodoro sacerdote, contra Manem infernalem, et Diodonadem presbyterum: quae multis modis confutatos hosce abdicavit.

[Col. 0180B] Σύνοδος θεία καὶ ἱερὰ μερικὴ συναθροισθεῖσα ἶν τῇ Μεσοποταμία, ἀπὸ Αρχελάου ἐπισκόπου Καρχάρων, καὶ Διοδώρου ἱερέως, κατὰ Μάνεντος τοῦ ἐρεβώδοις, καὶ Διοδωριὰδου πρεσβυτέρου· ἥτις πολυτρόπως τούτοις ἐλέγξασα ἀπεκέρυξε.

De Commodiano quid veteres meminerint? —Commodiani primus veterum meminit Gennadius, ejusque characterem satis bene his verbis expressit ⁜ (1) : «Commodianus, inquit, dum inter saeculares litteras etiam nostras legit, occasionem accepit fidei. Factus itaque christianus, et volens aliquid studiorum suorum muneris offerre Christo, suae salutis auctori, scripsit mediocri sermone, quasi versu librum adversum paganos. [Col. 0190D] Et quia parum nostrarum attigerat litterarum, magis illorum destruere potuit dogmata, quam nostra firmare. Unde et de divinis repromissionibus adversum illos vili satis et crasso, ut ita dixerim, sensu disseruit, illis stuporem et nobis desperationem incutiens, Tertullianum et Lactantium, et Papiam auctores secutus ⁜ (1) . Moralem sane doctrinam, et maxime [Col. 0191A] voluntariae paupertatis amorem optime prosecutus, studentibus inculcavit». Haec Gennadius: ex quo paucula Honorius quoque Augustodunensis ⁜ (1) . Sed post massiliensem presbyterum meminit etiam Commodiani Gelasius romanus pontifex, illius opus inter aprocrypha in suo decreto recensens.

Auctor Gazaeum se nominat, cur vero? —Cujas vero fuerit hic auctor, plane incompertum, tacentibus de patria ejus antiquis scriptoribus. Nonnulli eum Italis ac Romanis ascribunt. Qui eum Afrum fuisse putant, conjecturam adhibent non plane contemnendam. Gazaeum quidem se ipsum vocat ⁜ (2) : utrum autem a Gaza Palaestinae urbe, quis tuto adfirmarit? Atqui vero propius eruditis videtur ⁜ (3) , ipsum propterea ita se appellasse, quod in christianorum coetum admissus, [Col. 0191B] e gazophylacio, seu Ecclesiae thesauro victum acciperet. Quam quidem conjecturam ipsemet confirmare censetur, dum mendicum Christi se nominat, uti ex instructionis ultimae litteris, quae versus inchoant, retro sursum legendis, comperimus.

Afer existimatur. Utut sit, Dodwellus Afrum fuisse Commodianum ex eo conjicit ⁜ (4) quod multa suis instructionibus habeat cum sancto Cypriano communia. In eamdem porro sententiam praeiverat Rigaltius ⁜ (5) : quo judice, stylus auctoris africanae ferociae rusticitatem sapit; quae tamen ad acumina Tertulliani, Cypriani, Minucii non infrequenter alludit. Suadere insuper videntur judice Caveo ⁜ (6) , quae usurpat vocabula, afris scriptoribus pene propria, Zabulus, Zacones, etc.

[Col. 0191C] Ex ethnica superstitione ad fidem Christi conversus, libellum composuit. Instructiones adversus gentium Deos inscriptum. —Ortu et cultu fuisse ethnicum, satis indicat ipse cum in praefatione ⁜ (7) , tum dum alibi gentiles sic alloquitur ⁜ (8) :

Tempus inquiritur, quo claruit Commodianus. —De aetate, qua vixerit Commodianus, eruditi non conveniunt. Rigaltius ⁜ (2) , Dupinius ⁜ (3) , Ceillierius ⁜ (4) floruisse eum putant Constantini Magni imperio, atque sub pontificatu sancti Sylvestri, cujus pontificis in scriptis suis Commodianum meminisse, communi eruditorum opinione fertur. Antiquiorem tamen ac Cypriano vel aequalem, vel supparem fuisse Dodwellus censuit ⁜ (5) ; quare Caveus, cum in prima Commentarii sui de scriptoribus ecclesiasticis editione, inter quarti saeculi scriptores Commodianum recensuisset, [Col. 0192C] in altera Oxoniensi editione Dodwelli conjecturis motus in eadem cum ipso sententiam abiit. Ad tempora saeculi secundi vergentis, sive desinentis eumdem refert Sebastianus Pauli ⁜ (6) , clericus regularis in dissertatione italice edita Neapoli, 1714, in 8 ^o de Poesi SS. Patrum graecorum, latinorumque in primis Ecclesiae Christi saeculis.

Gennadius expensus. —Si vero Gennadium audiamus, statuendum videtur saeculo IV, ut nimium, vixisse Commodianum: ait enim, ipsum Tertullianum et Lactantium, et Papiam auctores fuisse secutum. Atque hanc fuisse quidem Gennadii sententiam plerique existimarunt. Verum si ejus verba penitius inspiciantur, non sunt fortasse de nostri scriptoris aetate intelligenda, sed potius de placitis nonnullis, quae re vera [Col. 0192D] cum iis auctoribus habuisse communia Commodianus comperitur: alioquin dicendus esset presbyter ille massiliensis censuisse, Papiam Tertulliano et Lactantio fuisse posteriorem, quem videlicet scriptoribus illis subjiciat; quod sane affirmare non ausim: ut proinde, meo quidem judicio, illud solum iis verbis [Col. 0193A] insinuasse Gennadius videatur, Commodianum alicubi sectatum fuisse, quae Papias primum, deinde Tertullianus, ac postea Lactantius minus recte tradiderunt.

Rigaltii sententia minus probatur. —Utcumque sit, Rigaltius Gennadii auctoritate, uti videtur, permotus, ejusque verba de Commodiani aetate accipiens; eam praeterea ex ipsius auctoris instructionibus confirmare aggressus est ⁜ (1) : ratus nimirum temporis notationem sibi fuisse detectam qua illum Sylvestro romano pontifici, atque adeo Constantino Magno coaevum statueret. In quam quidem rigaltianam sententiam tantum non omnes eruditi deinceps concessere.

Dodwelliana potior videtur. —Verum Henricus [Col. 0193B] Dodwellus in antiquitatis indagatione rimator acerrimus, postquam verae lectioni, Sirmondo tamen praeeunte, Commodiani locum restituisset, a Rigaltio sollicitatum, quo suae causae praesidium quaereret; integrum deinde perlustrans opusculum, saevientibus adhuc Ecclesiae persecutionibus illud fuisse conscriptum perspexit; adeoque Commodianum Cypriano potius, quam Sylvestro extitisse propriorem edocuit. Et viri quidem Critici pleraque argumenta sunt ejusmodi, quae ad assensum extorquendum plurimum valere videantur: eaque strictim saltem in medium proferre animus est, cum plurimis haud praesto sit dissertatio de Commodiani aetate, quam V. C. Annalibus Velleianis, Quintilianeis, et Statianis subjecit Oxonii, 1698, in-8 ^o .

[Col. 0193C] Dodwelli sententia summatim a Caveo exposita. —Dodwelli sententiam summatim exponit perdoctus Caveus ita disserens ⁜ (2) : «Notandum igitur 1 ^o Commodianum ducentos tantum a Christo annos numerare. Instruct. VI, vers. 2, gentiles ita alloquitur:

«Scripsit Commodianus vel pace vixdum plene reddita, vel persecutione mox expectanda. Hinc pacem subdolam vocat, Instruct. LXV; et persecutionem instare dicit: agonia summe propinqua, Instruct. LIII, V. 10. Fideles monet, ut martyribus assistant, seu, ut ipsius verbo utar, admartyrizent, Instruct. LVIII, v. 19, ubi etiam describit pugnam cum tristitia, et palmam, quae victoriae donatur, Instruct. LXII. Agit de iis, qui martyrium affectare prae se ferebant, Instruct. LX, V. 1: Pastor si confessus fuerit, id est, interpretante Rigaltio, si de nomine interrogatus, clare et constanter responderit, Sum Christianus; si thus acerae profanorum imponere jussus, fortiter abnuendo clamaverit, non facio, geminavit agonem. Et, [Col. 0194B] ne plura congeram, Caesarem Tyrannum vocat Instr. XXIII, V. 14. Haec aliaque plura saeculo tertio optime congruunt, quando cessante persecutione Deciana, pacem sub Gallieno redditam, infirmam quidem, et instabilem, persecutio sub Aureliano mox interrupit; Sylvestri vero temporibus convenire nequeunt. Constantino enim rerum in Occidente potito, quieta ac tranquilla erant omnia; nullus a gentilibus persecutionis metus. Vivebant Christiani sub ejus patrocinio tuti, legibus muniti, privilegiis ornati, divitiis et dignitatibus aucti, magistratus ubique, imperatoris exemplo, propitios et benevolos experti.

«Tota scribendi ratio aevi Cypriani ingenium, mores, et disciplinam imitatur. Iisdem pene cum Tertulliano et Cypriano loquendi modis non raro [Col. 0194C] utitur, ut ubique observat Rigaltius. Novati schisma carpere videtur, Instruct. XLII. Reprehendit eos, Instruct. LXI, qui dum fratres adversante mundo, sub armis laborarent, ipsi farti opibus, nec pugnarent, nec pugnanti se sisterent, et cum viderent fratrem causa schismatis abstentum, optabant nihilominus in castris pacem, indulgentiam nempe lapsis dandam, antequam pax Ecclesiae redderetur. Instruct. LVII, disciplinam non esse nimia indulgentia laxandam contendit. Instruct. LII, duo desertorum genera constituit: Est alius nequam, qui scilicet sacrificat idolo; alius in parte recedit, qui praesidi offert libellum, concussori pecuniam, ne in Capitolium sacrificaturus pertrahatur. Respicit, inquit Rigaltius, thurificatos, et libellaticos; et hi quidem posteriores vix alio, [Col. 0194D] quam aevo Cyprianico, memorantur. Infinitus essem, si omnia recenserem, quae de poenitentibus, de martyrii zelo, de fuga in persecutione, de schismaticorum studiis, de pompa funerum, de filiis sub persecutione defunctis non lugendis, de Judaeis, etc., cum Cypriano communia habet.

«Nulla, ne quidem levissima in toto hoc libello victoriae a Constantino, de Maxentio nuper reportatae, nulla signi crucis in coelo miraculose apparentis, nulla gloriae et felicitatis Constantini, vel immunitatum Ecclesiae concessarum mentio, quod tamen ab homine immenso suae religionis zelo flagrante, merito expectari poterat. Argumentum fateor negativum, [Col. 0195A] sed quod non levem, apud aequos rerum aestimatores, vim atque auctoritatem habet.

«His ita expositis, restat, ut communem de tempore Sylvestri papae sententiam breviter excutiamus. Ejus unica quidem basis et fundamentum est ipsius Commodiani locus, prout in editis habetur Instruct. XXXIII, v. 5, ubi gentiles ad Ecclesiam invitat:

Opusculi divisio et scopus. —Opusculum Commodiani instructiones adversus gentium Deos inscriptum, octoginta ⁜ (2) universim complectitur capita: quorum priora sex et triginta ad homines potissimum diriguntur a christiana religione alienos; quibus vanitate impiorum numinum demonstrata, eos ad suscipiendam Christi religionem hortatur; quae autem sequuntur [Col. 0195D] usque ad quadragesimum quartum, Judaeos respiciunt, quos auctor ad christiani nominis societatem graviter invitat; ubi simul de antichristo, de judicio et resurrectione verba facit: reliqua vero ad erudiendos praecipue catechumenos, Deique religiosos cultores, et singillatim ad poenitentes pertinent; ne obliti scilicet christianorum officiorum ad saecularia redeant.

Stylus auctoris. —Scripsit Commodianus mediocri sermone, quasi versu, inquit Gennadius. Nimirum Rigaltio [Col. 0196A] interprete ⁜ (1) : «Versibus faciendis nec leges nec modulos servat: major ubique acrostichidis ratio, quam metri. Acrostichides vero sunt ex cujusque poematii titulis constructae, sic adsignata cuique versui littera, ut a primo cujusque poematii versu totus deinceps poematii titulus per litteras versuum primas decurrat.» Alicubi tamen deficit haec norma, ut suis locis animadversum est a viris eruditis ⁜ (2) . Versus autem Commodiani ita sunt comparati, ut numerus Hexametri carminis utrumque servetur, neglecta syllabarum quantitate, sicut in psalmo trochaico S. Augustini contra partem Donati, qui ejus scriptis contra Donatum, tom. IX operum praemittitur: vel sicut in aliis apud illustrem Scipionem Maffeium dissert. (subjecta ejus historiae diplomaticae) Sopra i versi [Col. 0196B] ritmici, pag. 186, seqq. et in hexametris codici latino-biblico praemissis circa annum Christi 750, a Gregorio cardinali apud Justum Fontaninum, in appendice ad discum argenteum votivum, pag. 86, vel ut in carminibus politicis recentis Graeciae solet fieri, vel quale carmen hexametron graecum ex psalterio Ms. murbacensi edidit celeberrimus Montfauconius in Palaeographia Graeca, pag. 220.

Ad rationem autem scribendi quod attinet, durior illa quidem, quia et insolentes in Latio voces passim adhibitae; sed vicissim graecae ac latinae antiquitatis scita non vulgaria interserit auctor, ut viris doctis observatum.

Operis pretium, et censura. —Caeterum in hoc ecclesiasticae vetustatis monumento spectatur imprimis antiqua [Col. 0196C] pietas: ejus enim Auctor ubique se prodit virum bonum, vere christianum, ab omni gloriae saecularis fastu alienum, et charitatis, quae proprie christianum decet, cultorem egregium. At illud non est dissimulandum, naevis aliquot inspersum esse libellum, quos cum nonnullis vetustiorum Patrum communes habet Commodianus: cujusmodi sunt, quae narrantur de Angelis desertoribus, unde nati gigantes ⁜ (3) ; de chiliasmo, de anastasi prima, de felicitate terrena, etc. ⁜ (4) : quae quidem in causa fuisse videntur, cur opusculum inter Gelasii apocrypha recenseretur: quemadmodum in eumdem censum referuntur item ob suos naevos Clemens Alexandrinus, Arnobius, Lactantius, Sulpicius Severus, aliique praestantissimi Auctores. Verum haud ita est accipienda Gelasii censura, ut ejusmodi vestutiorum scriptorum [Col. 0196D] opera prorsus rejicienda existimentur; perinde ac si ea summus ille pontifex ab Ecclesia omnino proscribat, inquit magnus Baronius ⁜ (5) , sed ut publica in Ecclesia lectione priventur. Qua de re nos alibi ex cl. Fontaninio ⁜ (6) plura observasse meminimus, scribit [Col. 0197A] perdoctus Gallandius ⁜ (1) , ex quo haec deprompsimus.

Judicium cl. Dupinii de stylo, Auctoris charactere, operisque pretio. —A censura Gallandii non multum abludit perdocti Dupinii ⁜ (2) de Commodiano, ejusque libello crisis. Stilus ejus, inquit hic, est durus, verba barbara, et cogitationes demissae. Auctor videtur fuisse bonus, simplex, humilis, beneficus, Christi amore flagrantissimus, ejus religioni addictissimus, moribus austeris, vitio infensissimus, omnia saeculi hujus bona parvi faciens, quique optimus monachus fuisset, sicut observavit Rigaltius. Non erat tamen indoctus, atque imperitus; multa enim erudita, ad scientiam profanam pertinentia, in ejus opere habentur; immo nonnulla inveniuntur de gentilium diis rara, et exquisita. Videtur esse mentis sanae, acris, et [Col. 0197B] christianis praeceptis moralibus instructissimae.

Operis hujus synopsis seu analysis. —In tres partes dividi potest hoc opusculum. Prima, quae triginta et sex strophas continet, inscripta est gentilibus, quos ad christianam religionem amplectendam hortatur, postquam deos, quos adorant, fictitios esse demonstravit. Secunda inscripta est Judaeis, quos etiam ad fidem christianam amplectendam hortatur, ostendens legem fuisse figurativam. De antichristo, judicio ultimo, et resurrectione disserit. Ultima inscripta est christianis catechumenis, fidelibus et poenitentibus, quibus praecepta moralia optima dat; a stropha quadragesima sexta incipit.

Apud hunc auctorem veterum errores plerique inveniuntur. Docet daemones esse angelos mulierum [Col. 0197C] amore corruptos, ex quorum cum illis commercio gigantes nati sunt; mundum post sex mille annos finitum iri; Neronem esse antichristum, duplicem fore resurrectionem: resurrectionem bonorum ante mille annorum regnum; et resurrectionem illam generalem, quae in ultimo judicio fiet: post priorem resurrectionem bonos mille annos in terra mansuros; posteaque omnes homines judicandos, malos in ignem praecipitandos, et totam naturae faciem mutandam.

Praecepta ejus moralia eximia sunt. Catechumenis commendat, ut vitam peccati expertem agant; poenitentibus, dies noctesque orent, vitamque severissime exigant, ad delicti veniam impetrandam. Hortatur fideles, malum vitent, odiumque deponant, [Col. 0197D] affirmans martyrium illis non profuturum, si fratres odio haberent. Apostatis peccati sui enormitatem exhibet. Monet omnes christianos, ut cum Christi milites sint, adversus affectus suos continuo dimicent. Spectaculis profanis adesse prohibet. Mulieribus christianis commendat, ut sint modestae, luxum fugiant, et vestium magnificentiam. Optima praecepta dat pastoribus, et presbyteris, ut ministerio suo rite fungantur, vitam agant inculpatam, et avaritiae expertem; imprimis autem pauperibus succurrant; [Col. 0198A] divitibus, ait, ne propter divitias suas mente elatiores fiant, sed eas egenis impertiantur, illos juvent, aegros invisant, ac indigentes nutriant. Filiorum et cognatorum mortem non esse complorandam dicit. Funebres pompas et funera splendida damnat. Eos acriter reprehendit, qui in templo silentium non observant. «Dixit Domini sacerdos,» inquit ⁜ (1) , «Corda ad Deum tollite; respondetis vos ea ad illum habere, et mox a promisso disceditis. Deum orat pro plebe, interea fabulas inter vos vicissim narratis, ridetis, alienae famae obtrectatis, sermones inconsideratos seritis, quasi abesset Deus, qui omnia fecit, videt et audit.» Deum precantibus ait cor suum purificent, priusquam ad preces se conferant. Uno verbo, harum instructionum pars ultima eximias continet [Col. 0198B] cohortationes, quibus Christiani virtutem sectentur, et vitium fugiant, et commonitiones adversus mores Christianorum depravatos, et illius saeculi flagitia saeculi nostri fere similia. Hactenus perdoctus Dupinius.

De editione Rigaltiana. —Hic tractatus Commodiani diu latuit in tenebris, et primum in lucem productus est elapso saeculo, cum Pater Sirmondus eum de antiquo manuscripto exscripsisset ⁜ (2) . Rigaltius hoc exemplum anno 1649, vel potius anno 1650, typis excudi jussit. Quantum vero curae atque laboris Rigaltius Commodiano impenderit, ipsemet his verbis [Col. 0198C] declarat: «Libelli vetus exemplar,» inquit ⁜ (3) , «apographum habui tantum ab eximio viro Jacobo Sirmondo; sed foedis ubique fere mendis corruptum. Veterem scripturam, vel ipse Sirmondus habet, vel unde haberi queat, scire non diffitetur. Ego quidem valde assentior existimantibus, futilem esse, atque fallacem, immo plerumque in hac litterarum parte perniciosam conjectandi licentiam: sed ex istius libelli apographis constat, manum illam antiquam fuisse jam pridem depravatissimam. Itaque quod fieri solet in desperatis, libuit in isto misello Commodiano (non tamquam in ea re; nam esse pretii duco non minimi christianum, quem inter illustres censuit Gennadius) periculum facere, si qua posset industria libellus scriptoris antiquissimi editione [Col. 0198D] nostra reformari ac restaurari.—Caeterum, qualiscumque iste Commodianus esse videbitur, ab Gennadio primum, inde ab Gelasio citatus; hoc tandem saeculo in Sirmondi manibus apparuit squallidus, [Col. 0199A] tamquam ex vinculis ac diutino apud Barbaros situ, vindicias poscens. Nec vindicem sane alium optare potuit praestantiorem Sirmondo. Nam exinde ostensus et communicatus amicis, benigne excipi ac foveri coepit. Neque ipsum hac editione sperare aliud velim, quam ut oblatus iterum Sirmondo, plena demum ac juxta apud eum manumissione prodeat, liberali schemate tersus ac nitidus. Interea vero dum id properatur, magnae auctoritatis manumissorem exoratum cupio; ac, pro viri benignitate, confido fore, bonas ut in partes accipiat, horas aliquot a me impensas homini christianae pietatis ac disciplinae sanciendae studiosissimo: nimirum ut appareat hodie Cypriano, sicut Minucius nuper adstitit Tertulliano: et jam uterque doctor suo gaudeat sequaci: uterque [Col. 0199B] item minister suo serviat magistro, sive sacerdoti. Saeculum iste suum malis moribus inquinatissimum castigat, acer ubique et horridus monitor: quasi prophetico furore carminum sonos fundit, negligens ordinis, negligens elegantiarum, asyndeta vel anacoluta passim, ut tamen existat in ipso neglectu cura et facultas, et vis aliqua dicendi.—Observationibus meis hoc praesertim studui, de scriptoribus aevo Commodiani proximis apponere, quod obscuris daret lucem. Conjecturas proposui, quales absque exemplaribus antiquis praestare nemo debeat; quibus tamen uti minime pudeat, quamdiu non contradicent exemplaria.» Hucusque Rigaltius.

Recensio editionum hujus libelli. —Primus itaque Commodianum e Jacobi Sirmondi apographo admodum [Col. 0199C] mendoso edidit Nicolaus Rigaltius, Tulli Leucorum apud S. Belgrand et J. Laurentium typogragraphos regios, anno 1650, in-4 ^o ⁜ (1) , additis notis eruditis. Deinde subjectus est ad calcem Cypriani, Minucii, Arnobii, et Julii Firmici, qui ejusdem Rigaltii et Philippi Priorii cura illustrati prodierunt, Parisiis, 1666, in-fol. Deinde omissis Rigaltii notis, tom. XXVII Bibliothecae Patrum, Lugduni, 1677, in-fol. Ab eo tempore cum Rigaltii animadversionibus, Dodwellique dissertatione, et praefatione D. Henrici Leonardi Schurtzfleischii recusus est Wittebergae, 1705, in-4 ^o . Supplementum notarum in illum scriptorem ex Ezech. Spanhemii Bibl. cum laudati Schurtzfleischii Glossario et indice separatim excusum est Wittebergae, 1709, in 4 ^o . Posteriori suae Minucii [Col. 0199D] Felicis editioni Commodianum quoque notis suis et Rigaltii illustratum subjunxit vir clarissimus Joannes Davisius Cantabrigiae, 1711, in-8 ^o . Eumdem scriptorem exhibet etiam poetarum latinorum collectio pisaurensis, tom. VI, anno 1756. Postremo Venetiis, anno 1767, in Bibliotheca vet. PP. tom. III, a pag. 621—653, recusus habetur Commodianus: suam autem Gallandius expressit editionem ad normam posterioris Rigaltianae Parisiensis, ejusdem notis, cum davisianis observationibus textui suppositis, [Col. 0200A] propriisque subinde animadversionibus adjectis. Gallandii editionem secutus est cl. P. Dominicus Schramm Banthensis Benedictinus in analysii SS. Patrum, tom. VI, Augustae Vindelicorum 1784, a pag. 483—518. Ex manuscripto codice S. Albini Andegavensis loca quaedam Commodiani emendavit Baluzius ad Cyprianum, pag. 454, 455, 458. Claudit recensionem opusculi hujus Caveus ⁜ (1) optimis hisce Rigaltii verbis: «Usus et efficacia libelli hujusce fuerit constans et perpetuus amor Christi; animus ad martyrium fortis; pietas erga pauperes maxima. Hoc praeterea scire vitia, quae etiamnum Ecclesiam dehonestant, esse vetustissima: infinitam semper fuisse de rebus divinis disputantium multitudinem, paucissimos vero Christianos.»

Carmen adversus gentes Commodiano subjectum; perperam Paulino Nolano attributum. —Commodiano adnectitur ob argumenti affinitatem a perdocto Gallandio Carmen ad gentes, quod sub nomine sancti Paulini Nolani superiore saeculo desinente, in lucem extulit Ludovicus Muratorius. At carmen hoc Paulinum auctorem non agnoscere, sed alium nomine Antonium, ex ethnica superstitione ad Christi fidem conversum, primus recte observavit Joannes Lironius Benedictinus in opere anno 1717 Parisiis edito et gallice inscripto: Les Aménités de la critique, ou dissertations et remarques nouvelles sur divers points [Col. 0200C] de l'antiquité ecclésiastique et profane: de quo praeter Auctorem Bibliothecae historicae et criticae scriptorum congregationis S. Mauri ⁜ (2) videsis Diarium eruditorum Parisiense ⁜ (3) .

Quis fuerit Antonius ille disquiritur. —Quis porro fuerit Antonius ille carminis auctor, haud equidem assequi valeo. Si graece scripsisset, facile fortasse inter Graecos occurreret, cui carmen referretur acceptum. Sed requirendus Auctor inter Latinos.

Fabricii conjectura de Antonio Fussalensi rejecta. —Et Fabricius quidem a tergo inscriptionis sui delectus argumentorum Hamburgi evulgati anno 1725 carmen, de quo agimus, cuidam Antonio Fussalensi adscribit, nulla reddita ratione cur demum ita censeat. Quodsi vero Antonium illum Fussalensem respexerit, [Col. 0200D] cujus meminit sanctus Augustinus ⁜ (4) , a vero longe aberrasset vir eruditus. Nostrum enim Antonium priusquam Christo nomen daret, impio falsorum numinum cultui fuisse addictum, variis ex locis compertum habemus. Et primum quidem statim ab initio ait (Carmen, vers. 1) :

[Col. 0201A] Deinde pluribus interjectis, postquam deorum fabulas retulisset, subdit (Ibid., vers. 151-154) :

Et mox (ibid., vers. 161, 162) :

Verum Augustinianus Antonius episcopus fussalensis, catholicis parentibus ortus fuisse perhibetur. Sic enim de eo sanctus pater ⁜ (1) .

«Fussala ⁜ (2) , dicitur hipponensi territorio confine castellum: antea ibi numquam episcopus fuit. Obtuli non petentibus quemdam Antonium, qui mecum tunc erat, in monasterio quidem a nobis parvula aetate nutritum.»

[Col. 0201B] Quo jure auctor existimatur Antonius Hieronymianus? —In [Col. 0202A] aliam porro sententiam abierunt Historiae litterariae gallicae scriptores clarissimi e congregatione S. Mauri, alium adferentes Antonium, cujus mentio fit in Epistolis hieronymianis ⁜ (1) . At eorum etiam opinatio mera conjectura est, non innixa ulli fundamento.

Quae in eo recudendo a Gallandio cura exhibita? —Exegit Gallandius Carminis antoniani editionem ad exemplum posterioris muratorianae de anno 1736, typis Veronae, cum notis ejusdem Muratorii, quibus praeterea intexuit observationes eruditas, quas ad idem Antonii Carmen illustrandum publici juris fecerat Cornelius Vonckius (Vonck., Specim. critic., pag. 1-10, edit. Traject. ad Rhen., 1744) . Neque illa praetermittenda Gallandius putavit, quae in recensione [Col. 0202B] Speciminis critici Vonckiani fuerunt ab Anonymo in Actis eruditorum lipsiensibus (Act. erud., Lips., 1746, pag. 215 et seqq.) animadversa.

Quo tempore clarus? Varia de eo Hieronymi testimonia. Quid ante Hieronymum Optatus Milevitanus? —Victorinum graecae originis aut in confinio Graeciae saltem oriundum fuisse, ex iis, quae Hieronymus attulit, tuto satis collegisse videtur Caveus ⁜ (1) . Petavionensis ⁜ (2) in Pannonia superiore ad Dravum [Col. 0282D] fluvium erat ex oratore episcopus, ut non uno loco [Col. 0283A] nos docet Cassiodorus ⁜ (1) circa annum 290, judice laudato Caveo, juxta Sixtum autem senensem ⁜ (2) floruit circa annum 270. Martyrium subiisse dicitur secundum vulgarem opinionem sub Diocletiani persecutione anno 393 ⁜ (3) . Notante tamen Ceillerio ⁜ (4) exacte determinari nequit tempus, quo martyrium passus fuerit. Equidem verisimile videtur sub Diocletiano saeculo IV, ineunte martyrio coronatum fuisse, siquidem suos viros illustres enumerans sanctus Hieronymus ⁜ (5) Victorinum nostrum proxime praeponit Pamphilo presbytero, qui anno CCCIX, martyrium subiisse sub Maximino comperitur, ut probe animadvertit Tillemontius ⁜ (6) . Ejus Natale quarto nonas novembris in martyrologiis celebratur. Verba sunt Adonis ad hunc diem: «Natalis S. Victorini [Col. 0283B] Pitabionensis Episcopi, qui persecutione Diocletiana Martyrio coronatus est.»

Dum inter latinos patres Victorinum recenset Doctor maximus ⁜ (7) . Ecclesiae columnam ipsum appellat ⁜ (8) ; qui et Origenis Tractatus non ut interpres, sed ut proprii operis auctor transtulerit ⁜ (9) : attamen inquit ⁜ (10) non aeque Latine ut Graece noverat; unde opera ejus grandia sensibus, viliora videntur compositione [Col. 0284A] verborum. Atque in eamdem sententiam ad Paulinum scribens ⁜ (1) : Inclyto, ait, Victorinus Martyrio coronatus, quod intelligit, eloqui non potest ⁜ (2) . Et alibi: Sanctae memoriae martyr Victorinus cum apostolo dicere poterat, et si imperitus sermone, non tamen scientia ⁜ (3) . Ac rursum: Victorino Martyri in libris, licet desit eruditio, tamen non deest eruditionis voluntas ⁜ (4) . Quod quidem dictum Hieronymianum de saecularium disciplinarum eruditione accipiendum esse, ex ipsius Epistolae argumento post Sixtum Senensem ⁜ (5) colligunt Possevinus ⁜ (6) , Launoius ⁜ (7) , et Gallandius ⁜ (8) . Horum si vera sit sententia, inquit cl. Schoenemannus ⁜ (9) , quid Cassiodoro ⁜ (10) faciamus, qui Victorinum ex oratore episcopum factum esse scribit? Legulejusne ex plebe fuit Victorinus? Nam [Col. 0284B] oratoris professio etsi exquisitiori doctrina facile careret, plus tamen requirebat, quam eruditionis voluntatem, neque equidem modo leviter iis copiis fuisset tinctus, sine quibus ars ista nulla plane esse poterat, qui Hieronymus in scriptis ejus omnem prorsus eruditionem desiderare potuerit, video. Sed cum tam pauca nec ea quidem certa hujus Victorini supersint, vix hanc quaestionem dirimere licebit. Ante Hieronymum vero meminerat Victorini Optatus Milevitanus ⁜ (11) illum referens in album adsertorum Ecclesiae catholicae, a quibus superati sunt Marcion, Praxeas, Sabellius, Valentinus, et caeteri usque ad Cataphrygas, temporibus suis nimirum a Victorino Petavionensi, et Zephyrino Urbico, et a Tertulliano Carthaginensi. Cui concinit idem Hieronymus, sanctum [Col. 0284C] Martyrem adversus omnes haereses stylum acuisse testatus ⁜ (12) .

Recensio operum S. Victorini. —Scripsit sanctus Victorinus episcopus et martyr Hieronymo teste ⁜ (13) [Col. 0285A] Commentarios in Genesin, in Exodum, in Leviticum, in Esaiam, in Ezechielem, in Habacuc, in Ecclesiasten, in Cantica Canticorum, in Apocalypsin Joannis, adversus omnes haereses, multaque alia; quae tantum non omnia intercidisse temporis injuria videntur. Neque Trithemius ⁜ (1) indicem operum S. Victorini adauget, sed mutato duntaxat ordine illius opuscula recenset. Operae pretium tamen esse arbitramur, ut de iisdem operibus distinctius disseramus.

Primum itaque opusculum S. Victorini martyris, cujus S. Hieronymius in catalogo meminit, est commentarius in librum primum Moysis seu expositio in Genesin. Alibi S. Hieronymus ⁜ (2) occasione quaestionis a Damaso papa propositae: cur Isaac vir justus et Deo carus non illi cui voluit, sed cui noluit, deceptus [Col. 0285B] errore benedixit? adducit scriptum aliquod sancti Victorini in cap. XXVII, Geneseos.

Tractatus de fabrica mundi, videtur excerptum ex commentariis in Genesin. —Ex ejusdem commentario in Genesin, ut videtur, excerptum superesse putant Caveus et Lardnerus ⁜ (3) fragmentum, quod in exemplari Ms. ita inscribitur: Incipit tractatus de Fabrica mundi S. Victorini. Illud autem in lucem extulit Guilielmus Caveus ex vetusto Lambethanae Bibliothecae archiepiscopi cantuariensis codice 800 circiter annorum descriptum, iterumque ad fidem codicis ejusdem, qui unus extat, recognitum, cum aliquot virorum doctorum, Henrici Mauritii, et Joannis Batteley conjecturis margini adpositis. Sed cum Cavei editio minus accurate ad exemplar Ms. exacta visa fuerit, [Col. 0285C] idem opusculum tertio recensuit J. Walkerus, qui et nonnullas adjecit annotationes criticas, ut nuperus editor caveanae historiae litterariae nos edocet ⁜ (4) .

Hoc fragmentum genuinus S. Victorini foetus. —De fragmenti porro sinceritate, non est profecto, cur jure quis dubitet, inquit perdoctus Gallandius ⁜ (5) . Sive enim spectes venerandam codicis antiquitatem; sive nomen Victorini, quod in Mss. exemplaris fronte conspicitur: sive operis argumentum, quod Victorinum pertractasse, in Geneseos nimirum expositione, a veteribus proditum; sive stylum auctoris rudem et incompositum, uti ex Hieronymo discimus; sive potissimum chiliastarum placita heic adserta ⁜ (6) , quae sane Victorinum fuisse sectatum, auctor est idem Hieronymus ⁜ (7) , omnia demum aperte clamant, hunc [Col. 0286A] libellum, sive ἀποσπασματίον quoddam ex commentariis in Genesim, Victorino Petavionensi vindicandum. Sed conferas velim, pergit Gallandius, inprimis quae habet auctor § 5, de septem Ecclesiis, ad quas suas misit Epistolas apostolus Paulus, cum iis, quae Victorinus edisserit de iisdem septem Ecclesiis Paulinis, in suis scholiis in Apocalyp., I, 16, de quibus paulo post dicendum.

Ex commentariis in secundum et tertium Moysis libros, in Ezechielem, Habacuc et Canticum haud quidquam ad nos pervenit, sed omnia injuria temporis interiere.

Expositionis in Isaiam prophetam mentionem fecit S. Hieronymus in prologo commentarii sui in hunc prophetam hisce verbis ⁜ (1) : «Magnique laboris et [Col. 0286B] operis est, omnem Isaiae librum velle edisserere, in quo majorum nostrorum ingenia sudaverunt, Graecorum dico. Caeterum apud Latinos grande silentium est, praeter sanctae memoriae martyrem Victorinum, qui cum Apostolo dicere poterat, etsi imperitus sermone, non tamen scientia.» Alibi allegat interpretationem sancti martyris nostri Victorini textus Isaiae, VI, 2, mysticam hunc in modum ⁜ (2) : Sex alae uni, et sex alae alteri. Victorinus noster duodecim apostolos interpretatus est. Heic porro illud adnotasse haud otiosum fuerit, observat perdoctus Gallandius ⁜ (3) , scripsisse quidem Victorinum in Isaiam commentaria, sed non juxta editiones quatuor (scilicet juxta LXX, Aquilae, Symmachi, et Theodotionis) usque ad visionem quadrupedum in deserto, ut ex B. Hieronymi prologo [Col. 0286C] logo in expositionem Isaiae minus recte arguerunt Launoius ⁜ (4) et Hodius ⁜ (5) . Non enim de Victorino, verum de Origene id tradidisse sanctum doctorem, ex ipso contextu compertum sit: quod probe perspexit eruditus Grabius ⁜ (6) .

Commentariis in Ecclesiasten Victorini. —.In suo commentario in Ecclesiasten D. Hieronymus adducit expositionem S. Victorini in cap. IV, 13, hisce verbis ⁜ (7) : «Origenes et Victorinus non multum inter se diversa senserunt. Post generalem illam sententiam, quae omnibus patet: quod melior sit adolescentulus pauper et sapiens, quam rex senex et insipiens: et quod frequenter evenit, ut ille per sapientiam suam de carcere regis egrediens, imperet pro dominatore perverso; et rex insipiens perdat imperium, quod [Col. 0286D] tenebat: super Christo et Diabolo hunc locum interpretati sunt, quod puerum pauperem et sapientem [Col. 0287A] Christum velint.» Meminit etiam Cassiodorus commentarii sancti Victorini ita inquiens ⁜ (1) : De quo libro (Ecclesiaste) et Victorinus . . . nonnulla disseruit. Ex hoc Cassiodori loquendi modo verisimile adparet, Victorinum quaedam duntaxat loca Ecclesiastis exposuisse.

De Commentario S. Victorini in Matthaeum. —Sanctus Hieronymus in catalogo nullam mentionem facit de expositione S. Victorini in Matthaeum. Verum in prologo sui commentarii in hunc evangelistam haec habet ⁜ (2) : Legisse me fateor . . . . et latinorum Hilarii, Victorini, Fortunatiani opuscula. Cassiodorus ⁜ (3) vero diserte ait: De quo (Matthaeo) et Victorinus ex oratore episcopus nonnulla disseruit. Unde conjicit vir perdoctus Lardnerus ⁜ (4) , opusculum [Col. 0287B] S. Victorini aut breves duntaxat observationes, aut expositiones singularium solummodo locorum laudati Evangelii complexum fuisse.

Commentarii in Apocalypsin divi Joannis a sancto martyre nostro adornati meminit et D. Hieronymus et Cassiodorus, qui ultimus de eo in hunc modum scribit ⁜ (5) : «De quo libro (Apocalypsi) et Victorinus saepe dictus episcopus difficillima quaedam loca breviter tractavit» Hisce verbis judice Caveo ⁜ (6) innuit Cassiodorus, Victorinum non tam integram Apocalypsin commentario illustrasse, quam difficiliora, quaedam loca tractasse. Generatim autem animadvertit illustris Ceillierius ⁜ (7) : Neque certum esse, num sanctus Victorinus integros commentarios conscripserit, neque utrum libros sacros [Col. 0287C] a capite usque ad calcem exposuerit. Siquidem satis manifeste adseverat Cassiodorus, sanctum episcopum nonnisi quaedam loca Ecclesiastis, S. Matthaei, atque Apocalypseos explicuisse.

De S. Victorini scholiis in Apocalypsin Joannis. —Alterum porro ex Victorini scriptis, quod ad nos usque pervenit, sunt ejus scholia in Apocalypsin, quae primus ex bibliothecae casinensis codice in lucem eruit Basilius millanius, monachus casinas: prodieruntque Bononiae, in-8 ^o apud Ant. Ciaccarellum et Peregrinum Bonardum, anno 1558. Questus equidem est primus hic scholiorum editor, codicem Ms., quo usus est, adeo fuisse librariorum inscitia corruptum, ut saepe vix divinando rectum posset assequi sensum.

[Col. 0287D] De opere autem, deque illius auctore, nec non de cura, quam in eo illustrando impendit, haud otiosum fortasse fuerit ipsum audire, lectorem suum alloquentem his verbis: «Ut ne quid esset,» inquit, «in quo me aut plane indiligentem argueres, aut etiam accusares ut audacem, amice lector, sedulo diligenterque cavi; nam et opusculum hoc [Col. 0288A] accuratissime perlegi; et cum multa in eo possem contra rectam scribendi rationem dicta improbare, nihil tamen fere loco mutavi, sed ea cujusmodicumque fuerunt, adnotavi, ut tuo potius vel starent, vel caderent judicio. Libellus certe ejusmodi est, ut cum magnam piis ac religiosis hominibus, qui hoc genus scriptis delectantur, utilitatem, tum vero ad ea etiam cognoscenda, quae in Apocalypsi altissimis recondita sunt sensibus, adjumenti plurimum sit allaturus. Stylus autem tametsi a prisco illo candore linguae latinae, puritateque multum abest, quod temporum inclinatae jam, si non prorsus collapsae cum imperii majestate rei litterariae mores, et gallicae nationis, quae necdum, ut nunc est, tum ingeniis, tum praestantissimarum [Col. 0288B] artium cognitione culta erat, peregrinitatem referat: tantum tamen auctor iste brevitate sua praestitit, ut quorumdam verborum insolentiam utilitas argumenti abunde pensare possit. Nos certe cum idem ipse non verba quibus identidem impropriis et longe ab usu recte loquendi semotis utitur, sed sensus ipsos sequatur; noluimus in verbis eo ipso videri doctiores. Itaque vestigiis illius insistentes, quae animadversione imprimis digna visa sunt, infra hic adnotamus.» Hactenus cl Basilius Millanius editor: qui quidem, si ei locus Hieronymianus succurrisset de Viris illustribus superius nobis memoratus, neque gallum fuisse Victorinum, seu pictaviensem episcopum existimasset, neque de stylo ejus incompto adeo doluisset.

[Col. 0288C] Haec autem ex editore nostro propterea imprimis describenda censuimus, inquit Gallandius ⁜ (1) , quod hujusce opusculi editio, unica enimvero adeoque perrara, eos ad unum omnes hactenus latuerit, qui tum hoc, tum superiore saeculo de scriptoribus ecclesiasticis egisse noscuntur. Si enim iis perspecta fuisset illa, nullus dubito, quin ejusmodi scholia tanquam genuinum Victorini foetum excepissent, agnovissentque simul, subdititium omnino esse, utpote mire interpolatum, commentarium in Apocalypsin, qui sub ejus nomine in bibliothecis Patrum circumfertur. Et primum quidem ex Cassiodoro discimus ⁜ (2) , Victorinum de libro Apocalypseos difficillima quaedam loca breviter tractasse: quae quidem notatio et nostris scholiis apprime congruere [Col. 0288D] noscitur, et a pervulgato commentario aliena esse comperitur; ut cuilibet utrumque opus conferenti perspicuum fiet. Deinde quod rei caput est, in nostris scholiis regni millenarii nota comparet ⁜ (3) ; quod sane Victorinum cum aliis antiquioribus agnovisse, superius ex Hieronymo accepimus.

Haud tamen dissimulandum videtur, scholia sua concludere Victorinum his verbis: «Ergo audiendi non sunt, qui mille annorum regnum terrenum esse confirmant, qui cum Cerintho haeretico sentiunt.» [Col. 0289A] De quibus equidem illud primum dixerim cum Sixto senensi ⁜ (1) , ab aliena manu fortasse ita fuisse castigatam absurdam Victorini sententiam, in ejusque locum eam, quae nunc habetur, repositam. Deinde vero existimaverim potius, verba hujusmodi revera fuisse a Victorino conscripta, quo nimirum ab ea regni terrestris opinione qua semel imbutus fuerat, propulsaret, quidquid maxime vitiosi placita Cerinthiana in illam invexerant: haud secus ac Justinus martyr, qui eamdem sententiam amplexus: «Credentes in Christum,» inquit, ⁜ (2) «et eorum quae tum ab ipso, tum a prophetis tradita sunt, veritatem agnoscentes, sciunt se una cum eo in illa terra futuros, et aeterna ac incorrupta bona haereditate accepturos.»

Pervulgatus in Apocalypsin commentarius Victorino abjudicandus. —Extat in SS. Patrum bibliothecis ⁜ (3) commentarius in Apocalypsin, cui titulus est: Victorini pitabonensis episcopi; num vero illius sit genuinus foetus, inter eruditos adhuc controvertitur. Perdoctus Caveus scribit ⁜ (4) : «Aut ejus non esse, aut mire interpolatum et mutatum necesse est. In suo etenim commentario Victorinum chiliastarum errori favisse, diserte tradit Hieronymus ⁜ (5) , quem tamen hujus commentarii auctor strenue impugnat, [Col. 0289C] dogmaque istud Cerintho haeresiarchae adscribit. Citat etiam Theodorum, historiae ecclesiasticae sub Justiniano conditorem, cujus collectanea habemus hodie, ut alia mittam. Unde evidentissime colligitur, Victorini si sit, egregias interpolationes passum esse, et aliam plane induisse faciem, ex quo e Victorini manu primum prodiit.»

Basnagius de laudato Victorini commentario in Apocalypsin hunc in modum pronuntiat ⁜ (6) : «Multis ille liber fabulis refertus est. Existimat Jeremiam nondum vita abiisse; Neronem futurum antichristum, et in mundi fine venturum. Eo inclinat clarissimus Dupin in nova sua bibliotheca, Victorini commentarium esse: il y a apparence qu'il est de lui. Victorino tamen abjudicandum [Col. 0289D] esse existimamus, judicemque damus Hieronymum (in Papia, cap. 18, in Catalogo) : Hic dicitur mille annorum judaicam edidisse δευτερώσιν , quem secuti sunt Irenaeus et Apollinarius, et caeteri, [Col. 0290A] qui post resurrectionem aiunt in carne cum sanctis Dominum regnaturum. Tertullianus quoque in libro de spe fidelium, et Victorinus pictavonensis, et Lactantius hac opinione ducuntur.» Commentarius vero adscriptus Victorino, millenariorum percellit opinionem ⁜ (1) : «Mille annorum regnum non arbitror esse terminum . . . . . Ut mei sensus capacitas sentit proferri, quoniam denarius numerus Decalogum significat, centenarius virginitatis coronam ostendit. Qui enim virginitatis integrum servaverit propositum, et Decalogi praecepta fideliter impleverit . . . . . iste vere sacerdos est Christi, et millenarium numerum perficiens, integre creditur regnare cum Christo, et apud eum recte ligatus est diabolus.» Doctissimus Lampe ⁜ (2) valde probabile [Col. 0290B] esse indicat, hunc commentarium falso Victorino adscribi. Econtra eruditus Dupinius postquam diversa in utramque partem adduxit argumenta, tamdem concludit ⁜ (3) : «Non ergo adserendum, illud commentarium falso adscribi Victorino, quin vero similius est, illius esse genuinum foetum.» Sapientissimus Tillemontius ⁜ (4) pro more suo hanc quaetionem modeste ac diligenter petractavit. Fatetur primo diversis ex rationum momentis γνεσιοτήτα illius commentarii in Apocalypsiu in dubium revocari a non paucis; sed adserit dein, sibi videri multo plura superesse argumenta, quibus ad credendum inducimur hunc commentariolum tamquam genuinum, ex tot sancti hujus martyris operibus atque laboribus, quoddam ἀποσπασμάτων (reliquum) esse suspiciendum: [Col. 0290C] interim tamen etiam largiendum, loca in favorem chiliasmi olim inibi obvia, subsequis temporibus mutationem passa fuisse ⁜ (5) . Quid quod etiam cl. Tillemontius alibi ⁜ (6) quaedam quoque momenta subjiciat, ex quibus intelligitur, cur ea loca, quae modo de chiliasmo in laudato commentariolo habentur, vel corrupta vel interpolata sint. Occurrunt haec loca ad finem praefati opusculi, atque cuilibet primo intuitu facile innotescit, horum stylum a praecedentium stylo multum differre. Ad haec est, quod facile omnino credamus, ejusmodi alterationes diversos antiquos SS. Patres quoad idem dogma subiisse ⁜ (7) . Nostra autem in praesenti casu conjectura magis adhuc confirmatur ex hoc, quod in ipsa hac interpretatione quaedam adhuc vestigia de millenariorum opinione [Col. 0291A] offendantur; cum inibi adseratur ⁜ (1) omnes sanctos conventuros esse, et Dominum nostrum Jesum Christum adoraturos. Sive vero laudatus commentariolus Victorini sit, sive non, deprehenduntur tamen in eo varii antiquitatis characteres. Huc refert Tillemontius auctoris loquendi modum de Romano Senatu ⁜ (2) , quod nimirum ea tempestate ille nomine suo et auctoritate sua persecutiones adversus christianos decreverit. Dein quae de Nerone scribit ⁜ (3) , hunc in modum: Unum autem de capitibus occisum in morte, et plaga mortis ejus curata est, Neromen dicit. Constat enim dum insequeretur eum equitatus missus a Senatu, ipsum sibi gulam succidisse. Hunc ergo suscitatum Deus mittet regem dignum dignis, et Christum, qualem meruerunt Judaei. Quae opinio communior fuit in primitivis [Col. 0291B] Ecclesiae saeculis, quam in subsequis.—Tertio dum recenset Divi Pauli Epistolas, altum apud eum silentium de Epistola ad Hebraeos ⁜ (4) . Jam vero aetate sancti Victorini nostri, apud Occidentales vulgata opinio erat, Epistolam ad Hebraeos D. Paulum nequaquam habere auctorem. Sic insuper notatu etiam dignum in hoc commentario, quod, dum propheta cum Elia venturus commemoratur, nulla de Enocho mentio fiat; sed dumtaxat, tradatur aliquos Moysen, aut Elisaeum loco illius opinatos fuisse ⁜ (5) . Quod vero ipsius auctoris opinionem spectat, ille putavit Jeremiam fuisse, utope cujus mors in scriptura non commemoratur. Haec omnia respici possunt tanquam satis apta indicia antiquitatis laudati commentarii. Denique stylus in hoc opere observatus, cum charactere, [Col. 0291C] quem de Victorini scribendi ratione S. Hieronymus notavit, optime convenit: quod scilicet rudis et impolitus fuerit, grandia sensibus, et viliora videantur Victorini opera compositione verborum. Ita censet vir doctissimus Tillemontius de commentario in Apocalypsin, utut simul etiam animadvertat, tutissimum fore, si quaestio de vero auctore indecisa relinquatur ⁜ (6) , quod judicium utroque pollice subscripsit perdoctus Lardnerus ⁜ (7) . Econtra reverendissimus Dominus Ceillerius adfirmare non dubitat, hunc commentarium merito adscribi S. Victorino patavionensi Episcopo ac martyri ⁜ (8) ; sed nulla alia in suae sententiae [Col. 0292A] confirmationem adducit argumenta, praeter ea, quae ex Tillemontio supra notavimus. Nostra vero aetate viri eruditissimi Gallandius ⁜ (1) , Oelrichsius ⁜ (2) , et Schoenemannus ⁜ (3) Commentarium in Apocalypsin Victorino abjudicant. Mihi vero perplacet viri acutissimi summique critici Joannis Launoy circa auctorem hujus commentarii judicium ita sentientis ⁜ (4) : «Ad Victorini commentarium in Apocalypsin, quem habemus in Bibliotheca Patrum, quod attinet, fieri potest, ut (si Cassiodoro creditur) partim illius sit, partim alterius: illius quidem in iis, quae difficilium locorum explicationem contineant: alterius vero, qui reliquorum locorum expositionem suppleverit. In summa res ista tota in eum adducta est statum, ut certum sit, nihil esse certi, quod vere affirmateque dici queat.»

[Col. 0292B] Caeterum in laudato commentario haec notatu digna offendimus praeeunte cl. Ceillierio ⁜ (5) . Primo: In toto orbe septem ecclesias omnes esse, et septem nominatas, unam esse catholicam, Paulus docuit ⁜ (6) . Secundo, quod baptisma peccata auferat ⁜ (7) . Tertio, quod nicolaitae nomen suum acceperint a Nicolao Diacono; quodque docuerint Idolothyta exorcizata licite manducari posse, pacemque fornicatoribus octava post lapsum die dandam esse ⁜ (8) . Quarto, auctor enumerat viginti quatuor Veteris Testamenti libros ⁜ (9) , nixus traditioni cujusdam Theodori ⁜ (10) . Ex eodem [Col. 0293A] commentariolo constat, Apocalypsin tunc temporis omnino agnitam fuisse ⁜ (1) . Spectat denique iste commentarius etiam Epistolam ad Hebraeos ⁜ (2) . In appendice ad tomum tertium operum divi Augustini editionis maurinorum impressus habetur auctoris anonymi commentarius in Apocalypsin, desumptus plurimam quoad partem ex eo, qui prae se fert nomen sancti Victorini Petavionensis ⁜ (3) .

Huic commentario in Apocalypsin praefixa habetur Patrum ⁜ (4) praefatio, Hieronymo adscripta, in qua Victorinus dicitur, idem sensisse cum Papia et Nepote; verum judice viro doctissimo ⁜ (5) absque omni fundamento ille prologus seu Epistola ad Anatolium D. Hieronymo adscribitur, nullusque Criticorum, quod sciam, eamdem uti genuinam admittit.

[Col. 0293B] Alia S. Victorino falso adscripta opera. —Tribuuntur etiam sancto Victorino nostro carmina duo, quae habentur in sacrorum poetarum collectione Fabriciana de Jesu Christo Deo et homine unum; alter titulus est lignum vitae; sed conjectura plane incerta, et ut mihi videtur, inquit Caveus ⁜ (6) , cui consentiunt clarissimi Duumviri Oelrichsius et Schoenemannus ⁜ (7) , falsa.

Observat Tillemontius ⁜ (8) , quod in variis manuscriptis [Col. 0294A] sancto Victorino Petavionensi episcopo ac martyri Hymnus de sancta Cruce, seu de Paschate, vel de Baptismo inter D. Cypriani opera relatus ⁜ (1) adtribuatur; eumdemque Hymnum venerabilis Beda noster sub nomine Victorini allegat ⁜ (2) hisce verbis: Qua ductus opinione Victorinus pictaviensis antistes Ecclesiae de Golgotha scribens ita inchoat.

Est hoc carmeu admodum praeclarum, et spectato nostri auctoris stylo elegantius, quam ut possit vel debeat eidem adtribui. Ex hoc carmine cognoscimus referente Tillemontio ⁜ (3) , quod multi homines Christianam religionem profiteri ea aetate voluerint, qui ne quidem usque ad baptismum in ea immoti perseverarunt.

[Col. 0294B] Carmen seu versus incerti auctoris adversus Marcionem vulgo inter Tertulliani scripta edi solitos. Victorino vindicare studet saepe jam citatus Tillemontius ⁜ (4) . Quam sententiam etsi nostram facere nolumus (utpote levi nixam conjecturae) ⁜ (5) tamen opus illud ad saeculum tertium referre non dubitamus, quod tractatio docet, maximeque index Episcoporum romanorum, quem continet.

Recepit auctor istius scripti e libris ambiguis Epistolam ad Hebraeos uti ex hisce constat versibus ⁜ (6) .

Et ibidem, pag. 805. edit, Paris., 4634, ac Venetae, 1744, pag. 637.

Sanctus Hieronymus ⁜ (7) citat commentarium Victorini in Dialogos M. T. Ciceronis; verum argumentum ejusmodi materiae potius convenit Victorino Africano, qui fuit rhetorices professor.

Doctrina S. Victorini de quatuor Evangeliis, etc. —In Fragmento de Fabrica mundi, in quo de opere septimi diei disserit, observat S. Victorinus inter alia tanquam notatu dignum, quatuor animalia ante thronum Dei, quatuor Evangelia, et quatuor flumina in paradiso fluentia ⁜ (1) , Evangelium S. Joannis in eodem tractatu hoc modo adducitur ⁜ (2) , Joannes Evangelista sic dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. In scholiis suis in Apocalypsin beati Joannis de iisdem quatuor Evangeliis ita discurit ⁜ (3) : Quatuor animalia quatuor sunt [Col. 0295B] Evangelia. «Primum animal simile leoni, et secundum simile vitulo, et tertium habens faciem similem homini, et quartum simile aquilae volanti . . . . . Animalia igitur quod differentia sunt vultu, hanc habent rationem; simile leoni animal Marcum designat, in quo vox leonis in eremo rugientis auditur. Hominis autem figura enititur Matthaeus enuntiare nobis genus Mariae ⁜ (4) , unde carnem accepit Christus. Ergo dum enumerat ab Abraham usque ad David, et usque ad Joseph, tamquam de homine locutus est. Ideo praedicatio ejus hominis effigiem ostendit. Lucas sacerdotium Zachariae offerentis hostiam pro populo, et apparentem sibi angelum dum enarrat, propter Sacerdotium et hostiae conscriptionem, vituli imaginem tulit. Joannes Evangelista aquilae similis, assumptis [Col. 0295C] pennis ad altiora festinans, de Verbo Dei disputat. Marcus Evangelista sic incipiens: Initium Evangelii Jesu Christi, sicut scriptum est in Isaia Propheta, vox clamantis in deserto, leonis habet effigiem. Matthaeus autem: Liber generationis Jesu Christi Filii David, Filii Abraham; haec est facies hominis. Lucas vero dixit: Fuit Sacerdos nomine Zacharias, de vice Abia, et mulier ei de filiabus Aaron; haec est imago vituli. At Joannes cum incipit: In principio erat Verbum, ei Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; similitudinem aquilae volantis ostendit ⁜ (5) . Non solum autem Evangelistae sed et ipsum Verbum Dei Patris omnipotentis, qui est Filius ejus D. N. Jesus Christus, fert easdem imagines in tempore adventus sui. Cum nobis praedicat, est tanquam leo, et catulus leonis: [Col. 0295D] et cum propter salutem hominum homo factus est ad mortem devincendam, et universos liberandos, et quod seipsum obtulerit hostiam patri pro nobis, vitulus dictus est. Et quod mortem devicerit et ascendit [Col. 0296A] in coelos extendens alas suas, et protegens plebem suam, aquila volans nominatus est. Hae ergo praedicationes, quamvis quatuor sint, una est tamen, qui de uno ore processit. Oculos autem intus et foris habere ea animalia in praedicatione novi Testamenti, providentiam spiritualem ostendit, quae et secreta cordis inspicit, et supervenientia videt, quae sunt intus et foris.» In hoc S. Victorini loco omnia quatuor Evangelia, singulorumque initium, vel saltem ab initio statim obvenientes res in iis deprehendimus; unde hic locus a nobis maximo in pretio habendus est.

Evangelium Joannis quo tempore, ac qua occasione scriptum? —Non solum S. Victorinus adnotat tempus, quo S. Joannes suum Evangelium conscripserit, sed [Col. 0296B] qua etiam occasione permotus fuerit. Composuit scilicet illud, postquam in Patmos insulam Joannes relegatus fuit, eo consilio, ut eo tempore exortas haereses refutaret atque destrueret ⁜ (1) . «Ostensa arundo similis virgae (verba sunt S. Victorini) haec ipsa est Apocalypsis, quam postea exhibuit Ecclesiis: nam et Evangelium perfectae fidei nostrae salutis causa postea scripsit. Cum enim esset Valentinus et Cerinthus, et Ebion, et caeteri scholae Satanae diffusi per orbem, convenerunt ad illum de finitimis provinciis omnes episcopi, et compulerunt eum, ut et ipse testimonium conscriberet.» Haud absimilia habentur in commentario Victorini in Apocalypsin ⁜ (2) .

Actus Apostolorum a S. Victorino laudati. —Actuum apostolorum meminit sanctus Victorinus bina [Col. 0296C] vice in hisce scholiis in Apocalypsin; et quidem dum ita scribit ⁜ (3) : «Et nos legimus in Actis Apostolorum, quemadmodum loquens discipulis suis, raptus est in coelos.» Atque alibi ⁜ (4) : «Sicut Petrus ad Judaeos exclamavit: Dextera Dei exaltatus acceptum a Patre Spiritum effudit, hunc quem videtis.»

De Divi Pauli Epistolis. —In fragmento de fabrica mundi, quod Caveus primus edidit, occurrit in meditationibus Victorini in septimum diem, quo Deus ab omni labore requievit, inter alia de hoc notatu digno numero exempla et sequens: Et septem Ecclesiae apud Paulum ⁜ (5) . Ubi margo editionis Cavei habet pro Paulum, Apocalypsin, sed male, et recte Paulum; nam Cyprianus, de exhortatione martyrii, pag, 125, edit. Amstel. et Bremensis, pag. 179, ait: [Col. 0296D] «Apostolus Paulus, qui hujus legitimi numeri et certi meminit, ad septem Ecclesias scribit. » Vide et [Col. 0297A] alia ibidem hunc locum illustrantia. Quod vero Victorinus intellexerit septem Ecclesias, ad quas tot Epistolae in collectione paulina directae sunt, ex duplici auctoris nostri loco, uno in scholiis in Apocalypsin, altero ejusdem in commentario in Apocalypsin manifeste constat; in utroque haec habentur ⁜ (1) : «Istae septem stellae sunt septem Ecclesiae, ad quas fecit Epistolas; non quia ipsae solae sunt Ecclesiae, aut principes, sed quod uni dicit, omnibus dicit. Unde et in toto orbe septennatim Ecclesias omnes, septem esse nominatas, et unam esse Catholicam, Paulus docuit, scribens ad septem Ecclesias, uti ad Romanos, ad Corinthios, ad Galatas, ad Ephesios, ad Philippenses, ad Colossenses, ad Thessalonicenses. Postea singularibus personis scripsit, ne excederet modum [Col. 0297B] septem Ecclesiarum. Et in brevi contrahens praedicationem suam ad Timotheum ait: ut scias, qualiter debeas conversari in Ecclesia Dei vivi.»

Prima Petri Apostoli Epistola a Victorino laudata. —Sanctum Victorinum divi Petri Epistolam primam agnovisse patet et ex scholiis, et commentario ejus in Apocalypsin; ait enim ad verba haec Apocalypseos, I, 6: Et fecit nos regnum et Sacerdotes ⁜ (2) . «Id est omnium fidelium Ecclesiam, sicut Petrus quoque Apostolus dicit ⁜ (3) : Gens sancta, regale Sacerdotium. »

Apocalypsis Joanni Evangelistae diserte attribuitur. —In libelli fragmento S. Victorini, de Fabrica mundi, etiam Apocalypsis Joanneae expressa mentio habetur. Nam leguntur in fine istius fragmenti verba haec ⁜ (4) : «Itaque sine dubio autem diei angeli duodecim, [Col. 0297C] noctis angeli duodecim pro numero scilicet horarum; hi sunt namque quatuor viginti testes dierum et noctium, qui sedent ante thronum Dei coronas aureas in capitibus suis habentes, quos Apocalypsis Joannis apostoli et evangelistae seniores vocat. »

Tempus scriptae Apocalypsis et locus. —Adnotat S. Victorinus, episcopus et martyr, hisce in scholiis tempus, quo Apocalypsis a S. Joanne apostolo exarata fuit, dum ait in cap. XIII, 10: «Intelligi oportet tempus, quo scripta Apocalypsis edita est: quoniam tunc erat Caesar Domitianus; ante illum autem fuerat Titus frater illius; et Vespasianus, Otho, Vitellius et Galba. Isti sunt quinque, qui ceciderunt; UNUS EXSTAT, sub quo scripta est Apocalypsis Domitianus scilicet ⁜ (5) .» Et paulo superius in cap. X, 11, scribit [Col. 0297D] ⁜ (6) : «Hoc dicit propterea, quod, quando haec Joannes vidit, erat in insula Pathmos, in metallo damnatus a Domitiano Caesare: ibi ergo vidit Apocalypsin: [Col. 0298A] et cum senior jam putaret se per passionem accepturum receptionem, interfecto Domitiano omnia ejus judicia soluta sunt, et Joannes, de metallo dimissus, sic postea tradidit hanc eamdem, quam acceperat a Deo Apocalypsin.» Confer Commentarium Victorini in Apocalypsin, tom. III. Bibl. Patrum Lugdun., pag. 420, C et G.

Numerus librorum Veteris Testamenti. —De Veteri Testamento sequentia notanda veniunt apud sanctum Victorinum nostrum. Computat viginti quatuor Veteris Testamenti libros dum ait ⁜ (1) : «Viginti quatuor seniores viginti quatuor libri sunt prophetarum, et legis referentes testimonia judicii. . . ALAS SENAS testimonia sunt Veteris Testamenti librorum. Ideo viginti et quatuor totidem faciunt, quot sunt seniores [Col. 0298B] super tribunalia sedentes. . . Sunt autem libri Veteris Testamenti, qui accipiuntur viginti quatuor, quos in Epitomis Theodori invenies ⁜ (2) .» Eadem fere verba occurrunt in Commentario Victorini, in Apocalypsin, in Bibl. Patrum, Lugd., tom. III, p. 417.

Veteris Testamenti cum novo connexio. —Tradit praeterea sanctus martyr et episcopus, quod novum foedus fidem atque fundamentum habere debeat in veteri foedere, cui innititur, ac quasi superstruitur; scribit enim ⁜ (3) : «Nec praedicatio cum novo populum Christianum significat cantantem canticum novum, id est confectionem suam publice conferentem. Novum est, Filium Dei hominem fieri: novum est, cum corpore in coelum ascendere: novum est, remissionem peccatorum hominibus dare: novum, [Col. 0298C] sancto Spiritu signare homines: novum est, sacerdotium accipere sacrae observationis, et regnum expectare immensae repromissionis. Cithara, et chorda in ligno extensa, significat carnem Christi passionis ligno conjunctam: Phiala confessionem, et novi Sacerdotii propaginem: angelorum autem multorum, imo omnium laus, omnium salus est, et testimonium universae creationis Domino nostro referentium gratulationem liberationis hominum de clade mortis. Resignatio sigillorum apertio est Veteris Testamenti, et praedicatorum praenuntiatio in novissimo tempore futurorum ⁜ (4) .»

De Jesu Christo Domino nostro docet S. Victorinus ⁜ (5) , quod sit Filius Dei ante originem saeculi apud Patrem genitus, homo factus in anima vera et [Col. 0298D] carne; pro salute nostra homo factus ⁜ (6) : Patrem confiteri omnipotentem esse dicimus (verba sunt [Col. 0299A] S. Victorini) ⁜ (1) et hujus Filium Christum «ante originem saeculi apud Patrem genitum, hominem factum in anima vera et carne, utraque miseria et morte devicta, et in coelos, cum corpore a Patre receptum, effudisse Spiritum sanctum, donum et pignus immortalitatis.»

Septem dona Spiritus sancti. —In fragmento de Fabrica mundi, de septem donis Spiritus sancti in hunc modum disserit ⁜ (2) : «Hi septem Spiritus nomina sunt eorum Spiritus, qui supra Christum Dei requieverunt (Isaiae, XI) . Summum ergo coelum sapientiae, secundum intellectus, tertium consilii, quartum virtutis, quintum scientiae, sextum pietatis, septimum timoris Dei. Hoc igitur verbum cum lucem fecit, sapientia vocatur; cum coelum, intellectus: [Col. 0299B] cum terram et mare, consilium: cum solem et lunam, caeteraque, clara virtus; terrae ac maris excitat scientia; cum hominem finxit, pietas: cum hominem benedixit, ac sanctificat, timor Dei nomen habet.»

Jejunium in Parasceve. Diei Dominicae celebratio Sabbatumque in Dominicam mutatum. —Meminit etiam sanctus Victorinus celebrationis dominicae, et mutati sabbati in dominicam, dum ita loquitur ⁜ (3) : «Et ut ex ea re longius enarrem: Ecce quatuor animalia ante thronum Dei, quatuor Evangelia, quatuor flumina in paradiso fluentia, quatuor generationes populorum ab Adam usque ad Noe, a Noe usque ad Abraham, ab Abraham usque ad Moysen, a Moyse usque ad Christum Dominum Filium Dei: Die quinto terra et aqua foetus suos ediderunt. Die sexto creata [Col. 0299C] sunt, quae deerant, ac sic Deus hominem de humo instruxit, Dominum omnium rerum, quae super terram, et super aquam creavit: prius tamen angelos atque archangelos creavit. Hic dies sextus Parasceve appellatur, praeparatio scilicet regni. Idcirco autem prius opera sua consummavit, quam angelos crearet, et hominem fabricavit, ne forte adjutores se fuisse falsa dictione asseverarent. Hoc quoque die ob Passionem Domini N. Jesu Christi, aut stationem Deo, aut jejunium facimus. Die septimo requievit ab omnibus operibus suis, et benedixit eum, et sanctificavit; idcirco, ut die Dominico cum gratiarum actione ad panem exeamus, et non cum Judaeis sabbatum observare videamur, quia ipse Dominus est sabbati, Parasceve solemus supponere et sabbatum. Christus [Col. 0299D] igitur sabbatum corpore suo resolvit. Jesus quoque Nave et ipse sabbatum resolvit; die enim sabbati praecepit filiis Israel, ut muros civitatis Jericho tubicinibus circumirent, et bellum Allophilis indicarent. Mathathias autem princeps Juda sabbatum resolvit; nam praefectum antiqui regis Syriae sabbato occidit, et Allophilos sua persecutione subjecit. Quapropter verum illud sabbatum septem millia anni, in quo Christus cum electis suis regnaturus est.»

[Col. 0300A] Editiones operum S. Victorini Petavionensis. —Tractatum sancti Victorini, de Fabrica mundi, primus edidit Caveus, tom. I Hist. litter. de Scriptor. Eccles., pag. 103, Londini, in fol., 1689, recusum cum nonnullis notis criticis cl. Walkeri, Oxonii, 1740, et Basileae, 1741, a pag. 148—151, in Historia litteraria Cavei. Atque hanc postremam in recudendo hoc Victorini fragmento secutus est editionem Gallandius in Bibliotheca veterum Patrum, tom. IV, p. 40—52, quam more suo in aliquot sectiones divisit, auxitque nonnullis observationibus.

Scholia S. Victorini Petavionensis in Apocalypsin, Bononiae, in-8, a Basilio Millanio, 1558, primum edita, et a Gallandio in Bibliothecam veterum Patrum recepta fuere, vol. IV, pag. 52—64. Analysin [Col. 0300B] horum duorum opusculorum exhibet indefessus P. Dominicus Schrammius, tom. VIII, a pag. 24—56.

Commentarius S. Victorini in Apocalypsin, cujus editionem primam hucusque ignoro (ita scribit cl. Alb. Fabricius, Bibl. med. et infimae latinitatis, tom. VI, lib. 20, pag. 295, edit. Mansi, 1754, Patavii, in-4) illatus est postea in Bibliothecas patrum, Parisiensem, de anno 1644, a pag. 507, tom. I Lugdunensem, pag. 414—421, tom. III.

Carmina duo, de Jesu Christo, Deo et homine unum, alterum de Pascha, seu lignum vitae inscriptum, in Gregorii Fabricii poetarum veterum ecclesiasticorum operibus christianis, pag. 761, impressa habentur.

Ad haec falsa Victorino adscripta opuscula pertinet [Col. 0300C] editio facta Gothae sub prelo Reyher. p. Jo. Mich. Schallium, 1652, in-8. Sanctae reliquiae duum Victorinorum, pictaviensis unus episcopi martyris, afri alterius Caii Marii, rhetoris primum romani et consularis viri clarissimi conversi, deinde disputatoris subtilissimi, hoc est christiana eorumdem in prorsa (sit vitio typ. excusum) et versa oratione scripta: Illius quidem commentarius in Apocalypsin Joannis, et tria elegantissima de Jesu Christo Deo et homine, ejusque Pascha seu cruce, nec non de septem martyribus fratribus Macchabaeis, carmina: hujus, etc. Omnia et singula cum notis et praefatione D. Andreae Rivini (Prof. Lips.), qui suis sumptibus excudi fecit.

De viris Victorinis. —Pro Coronide hic animadvertendum, [Col. 0300D] 1 ^o quod eruditissimus Launoius in altera minore dissertatione annotet etiam ⁜ (1) ; sub eodem nomine (scilicet Victorini) quinque diversos auctores insignitos fuisse; quorum primus est, opinionis Praxeae assertor, cujus meminit Tertullianus ⁜ (2) ; secundus vero iste, de quo hucusque actum: romanus quidam rhetor, de quo Augustinus ⁜ (3) , tertius numeratur: quartus autem fuit ille massiliensis, cujus mentionem facit Gennadius ⁜ (4) . Ultimus tandem sive [Col. 0301A] quintus, orator quidam, cognomine Lampadius, de quo commemorat Photius ⁜ (1) . Videsis hanc dissertationem. 2 ^o Quod Gelasius, romanus Pontifex, Victorini opuscula inter apocrypha suo decreto recensuit ⁜ (2) ; ea fortasse de causa, quod millenariorum errore aspersa essent, ut testatur Hieronymus pluribus in locis. Sed, judice doctissimo viro Christ. Frider. Schmidio ⁜ (3) loca Hieronymi nos quidem exceptione [Col. 0302A] majora haud dixerimus. Quamvis enim recte affirmari possit, scriptores, quos pungit Hieronymus, chiliasmum tenuisse, atque in eo describendo passim a Joannea Apocalypsi aberrasse: falsissimum tamen est, eosdem viros crassis illis opinionibus fuisse addictos, quas Cerintho affingere soliti sunt veteres, quasque Lardnerus (Lardner., in der Glaubwurdigkeit der evangel. Geschichte, tom. II, P. II, p. 649 et seqq.) male facilis, doctoribus orthodoxis cum Cerintho illo communes fuisse arbitratur. LUMPER.

COGITANTI ⁜ a mihi, ⁜ b una cum animo meo conferenti, de fabrica mundi istius, in quo clausi tenemur, etiam velocitas fabricae istius haec est; sicut in libro Moysis [Col. 0302B] continetur, quem de conditione ipsius scripsit, qui Genesis appellatur. Totam molem istam, Deus sex diebus in ornamento ⁜ c majestatis suae expressit, septimo quibus ⁜ d benedictione ⁜ e . . . consecravit. Idcirco igitur, quoniam septenario numero dierum et [Col. 0303A] ⁜ coelestia et terrestria reguntur, principii loco, de hac septimam ad omnium septimanarium rigionum ⁜ a metibor, et prout potuero, virtutis diem in eam ⁜ b consummationem conabor exprimere.

In principio fecit Deus lucem, eamque duodenario mero horarum, die noctuque, divisit, idcirco videlicet, ut laboribus hominum requies ⁜ c locum noctem dies superduceret, rursus dies supervinceret; hac se ⁜ d alterna vice labor quetis ⁜ e refoveretur, quies exercitatione rursus diei temperaretur. Quarto die fecit duo luminaria in coelo, majus et minus, ut alterum praeesset diei, alterum nocti (Genes., I, 16, 17) , solis et lunae; caeteraque sidera posuit in coelo, ut lucerent super terram, et discernerent tempora et annos et menses et dies et horas per stationes.

Nunc ratio veritatis ostenditur, quare dies IIII, tetras [Col. 0303B] nuncupatur ⁜ f ; quare usque ad horam nonam jejunamus [Col. 0304A] ⁜ g , usque ⁜ h ad vesperam, aut superpositio usque in alterum diem fiat. Mundus itaque iste ex quatuor elementis constat, igne, aqua, coelo, terra. Haec igitur quator elementa temporum ⁜ i tetradem faciunt. Sol quoque et luna per anni spatium quatuor tempora efficiunt, veris, aestatis, autumni, hyemis; et haec tempora tetradem faciunt. Et ut ex ea re longius enarrem, ecce quatuor animalia ante thronum Dei (Apoc., IV, 6) . quatuor evangelia, quatuor flumina in paradiso fluentia (Gen., II, 10) , quatuor generationes populorum, ab Adam usque ad Noe, a Noe usque ad Abraham, ab Abraham usque ad Moysem, a Moyse usque ad Christum Dominum, Filium Dei; et quatuor animalia (Apoc., IV, 7) hominis, vituli, leonis, aquilae; et quatuor flumina (Gen., II, 11) , Fyson, Geon, Tygris, Euphrates. Homo Christus Jesus auctor eorum, quae [Col. 0304B] supra memoravimus, tetrade ab impiis comprehensus [Col. 0305A] ⁜ est. Itaque ob captivitatem ejus tetradem ⁜ a ob majestatem operum suorum, et ⁜ b tempora humanitatis ⁜ c salubria, frugibus laeta, tempestatibus tranquilla, decurrant, ideo aut ⁜ d superpositionem facimus.

Die quinto terra et aqua foetus suos ediderunt. Die sexto creata sunt, quae deerant; ac sic Deus hominem de humo instruxit, dominum omnium rerum, quae ⁜ e super terram et super aquam creavit. Prius tamen angelos atque archangelos creavit, quam hominem finxit, spiritalia terrenis anteponens. Prius enim lux, quam coelum et terram ⁜ f . Hic dies sextus parasceve appellatur, praeparatio scilicet regni; Adam [Col. 0306A] enim quem ⁜ g ad imaginem et similitudinem suam consummavit. Idcirco autem prius opera sua consummavit, quam angelos creavit, et hominem fabricavit, ne forte adjutores se fuisse falsa dictione asseverant ⁜ h . Hoc quoque die ob passionem Domini Jesu Christi aut stationem Deo, aut jejunium, facimus. Die septimo requievit ab omnibus operibus suis, et benedixit eum et sanctificavit. Hoc die solemus superponere; idcirco, ut die Dominico cum gratiarum actione ad panem exeamus. Et parasceve superpositio fiat, ne quid cum Judaeis sabbatum observare videamur, quod ipse Dominus sabbati Christus per prophetas suos [Col. 0307A] ⁜ odisse animam suam dicit (Is., I, 13, 14) ; quod sabbato ⁜ a corpore suo resolvit: prius autem, cum ipse Moysi praeciperet, ne circumcisio diem octavum praeteriret, quae die sabbato ⁜ b plerumque incurrit, sicut in evangelio scriptum legimus (Joan., VII, 22) . Moyses prospiciens duritiam populi illius (Mat., XIX, 8) , idcirco die sabbati legebamus (Ex., XVII, 9, 12; Col., II, 14) , et seipsum crucifixit ⁜ c . Et praelio quae ⁜ d , ab allophylis sabbato (I Mac., II, 31—41) , ut caperentur, et velut [Col. 0308A] severitatem ⁜ e legis ad devetando ⁜ f disciplinam formarentur.

Et ideo David in Psalmo sexto pro die octavo Domino ⁜ g rogat ne in ira, neque in furore (Ps., VI, 1) , suo arguat eum, aut judicet; hic est enim revera futuri illius judicii dies octavus, qui extra ordinem septimanae dispositionis excessurus est. Jesus quoque Nave, successor Moysis, et ipse sabbatum resolvit, die enim sabbati praecepit filiis Israel (Jos., VI, 3) , ut muros civitatis [Col. 0309A] ⁜ Hiericho tubicinibus circuirent, et bellum allophylis indicarent. Matthias (Mathathias. interp. Vulgat. ) autem princeps Judae sabbatum resolvit; nam praefectum Antiochi regis Syriae sabbato occidit (I Macc., II, 26, 40, 41) , et allophylos sua persecutione subjecit. Et apud Matthaeum scriptum legimus; Esaias quoque et caeteri collegae ejus sabbatum resolverunt (Mat., XII, 3) . Ut verum illud et justum sabbatum septimo milliario annorum observaretur. Quamobrem septem diebus istis Dominus singula millia annorum adsignavit, sic enim cautum est, In oculis tuis, Domine, mille anni ut dies una (Ps. LXXXIX, 4) . Ergo in oculis Dei singula millia annorum constituta sunt, septem enim habeo oculos Domini (Zach., IV, 10) . Quapropter, ut memoravi, verum illud sabbatum, et [Col. 0309B] septem millia anni ⁜ a quo Christus cum electis suis [Col. 0310A] regnaturus est. Septem quoque coeli sunt ⁜ b illis diebus conveniunt; sic enim cautum est; Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Ps., XXXII, 6) . Hi septem spiritus. Nomina sunt eorum spiritus, qui supra Christum Dei requieverunt, ut apud Esaiam prophetam cautum est. Et requiescit super eum spiritus sapientiae, et intellectus, spiritus consilii, et virtutis, spiritus sapientiae et pietatis, et replevit illum spiritus timoris Dei (Is., XI, 2, 3) . Summum ergo coelum sapientiae, secundum intellectus, tertium consilii, quartum virtutis, quintum scientiae, sextum pietatis, septimun timoris Dei. Ex hoc ergo, tonitrua mugiunt, flumina extenduntur ⁜ c ignes conglobant, trabes ardentes apparent, sidera radiant, comae horribilis curabitur ⁜ d . Nonnunquam accedit ⁜ e etiam [Col. 0310B] sol et luna invicem visitantur ⁜ f ; atque illa ultra formibilia, [Col. 0311A] ⁜ lumine radiantia in acie aspectu ejus ⁜ a , efficiunt ⁜ b . Auctoritatem totius creaturae justus ⁜ c ; Verbo cognomen est ei, sic enim dicit pater ejus, Eructatum est ⁜ d cor meum verbum bonum (Ps., XLV, 1) . Joannes evangelista sic dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; hoc erat in principio apud Deum: omnia per ipsum facta sunt, et sine eo factum est nihil (Joan., I. 1, 2, 3) . Ergo primus factus creaturae ⁜ e est, secundus hominis ⁜ f humani generis, ut ait apostolus (I Cor., XV, 45, 47) . Hoc igitur Verbum, cum lucem fecit, sapientia vocatur; cum coelum, intellectus; cum terram et mare, consilium; cum solem et lunam caeteraque clara, virtus; cum terram ac mare excitat, scientia; cum hominem finxit, pietas; cum hominem benedicit et sanctificat, timor ⁜ g , [Col. 0311B] Dei nomen habet.

Ecce septem cornua agnuli (Apoc., V, 6) , septem oculos Dei (Zach., IV, 10) ; septem oculi (Apoc., V, 6) stagnei ⁜ h septem spiritus (Apoc., IV, 5) ; septem faces ardentes ante thronum Dei (Apoc., IV 5) ; septem candelabra [Col. 0312A] aurea (Apoc., I, 13) ; septem oviculae (Levit., XXIII, 18) ; septem mulieres apud Esaiam (Is., IV, 1) ; septem ecclesiae apud Paulum, (Act., VI, 3) , septem diacones; septem angeli ( Plus semel Apoc. ), septem tubas ⁜ i (Jos., VI, vel Apoc., VIII) ; septem signacula libri (Apoc., V, 1.) septem septimanae, quibus pentecoste concluditur; septem septimanae apud Danielem (Dan., IX, 25) ; item quadraginta tres septimanae apud Danielem; apud Noe septem omnia munda in arca (Gen., VII, 2) ; septem vindictae de Cain (Gen., IV, 15) ; septem anni remittendi debiti (Deut., XV, 1) ; lucerna cum septem orificiis (Zach., IV, 2) ; septem columnae sapientiae in domum ⁜ j Salomonis (Prov., XI, 1) .

Nunc igitur de inerrabili gloria Dei in providentia videas memorari; tamen, ut mens parva poterit, conabor [Col. 0312B] ostendere. Ut Adam illum per septimanam reformaverit, atque universae suae creaturae subveniret ⁜ k , nativitate filii sui Jesu Christi Domini nostri factum est. Quis itaque lege Dei doctus, quis plenus Spiritu sancto, non respiciat corde, ea die Gabriel [Col. 0313A] ⁜ angelum Mariae virgini evangelizasse, qua die draco Evam seduxit; ea die Spiritum sanctum Mariam virginem inundasse, qua lucem fecit; ea die in carne esse conversum, qua terram et aquam fecit; ea die in lacte esse conversum, qua stellas fecit; ea die in sanguine, qua terra et aqua foetus suos ediderunt; ea die in carne esse conversum, qua die hominem de humo instruxit; ea die natum esse Christum, qua hominem finxit; eadem ⁜ a die esse passum, quo ⁜ b Adam cecidit; ea die resurrexit ⁜ c a mortuis, qua lucem fecit. Humanitatem quoque suam septenario numero consummat, nativitatis, infantiae, pueritiae, adolescentiae, juventutis, perfectae aetatis, occasum ⁜ d . Judaeis quoque humanitatem suam etiam his modis ostendi, cum esurit, sitit, cibum potumque dedit, cum ambulat, eas [Col. 0313B] esse scit ⁜ e , cum super cervicalem ⁜ f dormivit (Marc., IV, 38) ; cum autem freta aut procella ⁜ g pedibus ingreditur, ventis imperat, aegros curat, et claudos reformat, caecos eloquentia instituit ⁜ h videte Dominum se esse nuntiari ejusdem ⁜ i .

Duodenario numero dicere ⁜ j ut supra memoravi, per duodenas horas bifarie divisus est lucis et noctis, per has namque horas, menses et anni et tempora et saecula computantur. Constituta ⁜ k sunt itaque sine dubio autem ⁜ l diei angeli duodecim, noctis angeli duodecim, pro numero scilicet horarum. Hi sunt namque XXIIII testes dierum et noctium (Apoc., IV, 4) , qui sedent ante thronum Dei, coronas aureas in capitibus suis habentes, quos in ⁜ m Apocalypsis Joannis apostoli et evangelistae seniores vocat, idcirco [Col. 0314A] quia seniores sunt et aliis angelis et hominibus.

EXPLICIT TRACTATUS VICTORINI DE FABRICA MUNDI.

Primus ex codice Lambethano edidit Gul. Cavius in (Historia Litter., tom. I, p. 148.)

Interpretationem quae sequitur, Esaiae, c. VI, comm. 2, commemorat S. Hieronymus, epist. ad Damasum, t. III, p. 518, ed. Martianaei.

Sex alae uni (ex Seraphim), et sex alae alteri (Isa. VI, 2) , Victorinus noster duodecim apostolos interpretatus est.

De S. Victorini Interpretatione Ecclesiastis, c. IV, comm. 13, ita S. Hieron., Comm. in Ecclesiast. ad loc., t. II, p. 741.

[Col. 0314B] Origenes et Victorinus non multum inter se diversa senserunt. Post generalem enim illam sententiam, quae omnibus patet, quod melior sit adolescentulus pauper et sapiens, quam rex senex et insipiens, et quod frequenter evenit, ut ille per sapientiam suam etiam de carcere regis egrediens imperet pro dominatore perverso; et rex insipiens perdat imperium, quod tenebat: super Christo et Diabolo hunc locum interpretati sunt, quod puerum pauperem et sapientem, Christum velint puerum, juxta illud, magnum tibi est vocari te puerum meum (Isa., XLIX, 6) ; pauperem vero, quia pauper factus est, quum dives esset (II Cor., VIII, 9) ; et sapientem, quia proficiebat aetate et sapientia et gratia apud Deum et homines (Luc., II, comm. ult.) . Iste natus est in regno senis, etc.

[Col. 0315A] ⁜ ⁜ De Victorino ita scribit S. Hieronymus, Advers. Helvidium, t. IV, p. 141.

De Victorino id assero, quod et de Evangelistis, fratres eum dixisse Domini, non filios Mariae: fratres autem, eo sensu, quem superius exposuimus, propinquitate, non natura.

De Sententia quadam Victorini, aliorumque, ita S. Hieron. De Viris Ill., c. 18.

Hic (Papias) dicitur mille annorum judaicam edidisse δευτέρωσιν, quem secuti sunt Irenaeus et Apollinarius et caeteri, qui post resurrectionem aiunt in carne cum sanctis Dominum regnaturum. Tertullianus quoque in libro de Spe fidelium, et Victorinus [Col. 0315B] Petabionensis, et Lactantius hac opinione ducuntur.

[Col. 0316A] De eadem Sententia ita S. Hieron. Comm. in Ezech., c. 36, t. III, p. 952.

Neque enim juxta judaicas fabulas, quas illi δευτερώσεις appellant, gemmatam et auream de coelo expectamus Hierusalem, nec rursum passuri circumcisionis injuriam, nec oblaturi taurorum et arietum victimas, nec sabbati otio dormiemus. Quod et multi nostrorum, et praecipue Tertulliani liber, qui inscribitur de Spe fidelium, et Lactantii institutionem volumen septimum pollicetur; et Victorini Petabionensis episcopi crebrae expositiones; et nuper Severus noster in dialogo, cui Gallo nomen imposuit. Et ut Graecos nominem, et primum extremumque [Col. 0316B] conjungam, Irenaeus et Apollinarius.

1. Apocalypsis Jesu Christi, quam dedit illi Deus et ostendit servis suis quae oportet fieri cito, et significavit. Beati qui legunt et qui audiunt sermones hujus prophetiae, et servant quae scripta sunt. Principium libri beatitudinem legenti, atque audienti, et servanti promittit, ut lectioni studens exinde opera discat, et praecepta custodiat.

4. Gratia vobis et pax ab eo qui est, et qui erat, et qui venturus est. Est, quia permanet. Erat, quia cum Patre omnia fecit, et nunc ex virgine initium sumpsit. Venturus est, utique ad judicandum.

Et a septem spiritibus qui in conspectu throni ejus sunt. Septiformem spiritum in Esaia legimus (Esa., XI, 2) , [Col. 0317B] spiritum videlicet sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et pietatis, spiritum timoris Domini.

5. Et ab Jesu Christo qui est testis fidelis, primogenitus mortuorum. In homine suscepto perhibuit testimonium in mundo, in quo etiam passus, suo nos sanguine solvit a peccato, ac debellato inferno, primo resurrexit a mortuis, et mors ultra ei non dominabitur (Rom. VI, 9) : ipso autem regnante mundi regnum destructum est.

6. Et fecit nos regnum et sacerdotes Deo et Patri suo. Id est omnium fidelium Ecclesiam, sicut Petrus quoque apostolus dicit: Gens sancta, regale sacerdotium (I Petr., II, 9) .

7. Ecce veniet cum nubibus, et videbit eum omnis oculus. Qui enim primo in suscepto homine venit occultus, [Col. 0317C] post paululum in majestate et gloria ad judicandum veniet manifestus. Quid autem dicit?

12. Et conversus vidi septem candelabra aurea, et in medio septem candelabrorum aureorum similem filio [Col. 0318A] hominis. Similem dicit post mortem devictam, cum ascendisset in coelos, adunatam in suo corpore cum spiritu gloriae suae, quam recepit a Patre potestatem.

13. Quasi filium hominis ambulantem inter medium candelabrorum aureorum. Inter medium dicit ecclesiarum, sicut in Salomone dicitur: Inter semitas justorum ambulabo (Prov. VIII, 20) , cujus antiquitas est immortalitas, et majestatis origo.

Vestitum talari. In veste talari, id est sacerdotali, carnem quae corrupta est ⁜ (2) ad mortem, et habet per passionem sacerdotium, apertissime traditum.

Et praecinctus erat ad mamillas zona aurea. Mamillae ejus duo sunt Testamenta, et zona aurea chorus sanctorum est, ut aurum per ignem probatum. Aliter, zona aurea accincta pectori conflatam conscientiam, [Col. 0318B] et purum spiritualemque indicat sensum, qui traditus est ecclesiis.

14. Caput autem ejus et capilli erant albi tamquam lana alba et tanquam nix. In capite candor ostenditur, Caput autem Christi, Deus est (I Cor., XI, 3) . In capillis albis abbatum est multitudo ⁜ (3) , lanae similes propter oves simplices, nivi, propter innumerabilem turbam candidatorum de coelo doctorum.

Oculi ejus sicut flamma ignis. Praecepta Dei sunt quae credentibus ministrant lumen, incredulis autem incendium.

16. In facie autem ejus claritas ut sol. Claritas quod dixit, apparitio illius fuit, qua locutus est hominibus facie ad faciem. Solis autem gloria minor est, quam gloria Domini; scilicet propter ortum et occasum, [Col. 0318C] et rursum ortum, quod natus sit et passus et resurrexit. Ideo dedit similitudinem scriptura, assimilans faciem ejus gloriae solis.

15. Pedes ejus similes aurichalco tanquam in fornace [Col. 0319A] conflato. Pedes apostolos dicit, qui, per passionem conflati, in universo orbe verbum ejus praedicaverunt; per quos enim ambulavit praedicatio, merito pedes nominavit. Unde et propheta anticipavit dicendo: Adorabimus in loco ubi steterunt pedes ejus. (Psalm. CXXXI, 7) . Quoniam ubi illi primum steterunt, et Ecclesiam confirmaverunt, id est in Judaea, ibi omnes sancti conventuri sunt, et Dominum suum adoraturi.

16. Et ex ore illius gladius ex utraque parte acutus procedens. Per gladium his acutum de ore ipsius emicantem ostenditur, ipsum esse, qui et nunc evangelii verbum, et prius per Mosen legis notitiam universo orbi protulit. Sed quia ex eodem verbo in omne [Col. 0319B] genus humanum, tam Novi quam Veteris Testamenti vindicaturus est; ideo bis acutus commemoratus est. Gladius enim militem armat, gladius hostem interficit, gladius desertorem punit. Et ut ostenderet apostolis quod judicium annuntiabat, ait: Non veni pacem mittere, sed gladium (Matth., X) . Et postquam consummaverat parabolas ait ad illos: Intellexistis haec omnia? Et dixerunt, ita. Et adjecit: propterea omnis scriba doctus in regno Dei similis est homini patrifamilias proferenti de thesauro suo nova et vetera (Matth., XIII, 51, 52) : nova evangelica verba apostolorum; vetera, legis et prophetarum praecepta; et haec de ore suo processisse testatus est. Sed et Petro ait: Vade ad mare et mitte hamum, et piscem qui primum ascenderit, [Col. 0319C] tolle, et aperto ore ejus invenies staterem, id est duos denarios, et dabis pro me et pro te (Matth., XVII, 26) . Et David similiter per Spiritum ait: Semel locutus est Deus, duo haec audivi (Psalm., LXI) . Quia semel decrevit ab initio Deus, quod usque ad finem futurum est. Denique cum judex sit ipse a Patre constitutus propter hominis assumptionem, volens ostendere quoniam verbo praedicationis judicabuntur homines, ait: Putatis quia ego vos judicabo in novissimo die? non, sed verbum (inquit) quod vobis locutus sum, illud vos judicabit in novissimo die (Joan., XII, 48) . Et Paulus de antechristo ad Thessalonicenses ait: Quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui (II Thess., II, 8) . Et Esaias: Spiritu (inquit) labiorum suorum interficiet impium (Esa., XI, 4) . Hic ergo bis [Col. 0319D] acutus gladius est, procedens de ore ejus.

15. Et vox ejus tamquam vox aquarum multarum ⁜ (1) . Aquae multae, populi esse intelliguntur, seu donum baptismi, quod emisit per Apostolos dicens: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth., XXVIII, 19) .

16. Et habebat in dextera sua stellas septem. In dextera [Col. 0320A] ejus stellas septem dixit: quia Spiritus sanctus septiformis virtutis datus est in potestate ejus a Patre. Sicut Petrus ad Judeos exclamavit: Dextera Dei exaltatus acceptum a Patre Spiritum effudit hunc quem videtis et auditis (Act., II, 33) . Sed et Joannes Baptista anticipaverat, discipulis suis dicendo: Non enim ad mensuram dat Spiritum Deus. Pater, inquit, amat Filium, et omnia dedit in manu ejus (Joan., III, 34, 35) . Istae septem stellae sunt septem ecclesiae quas nominat in vocabulis suis, et vocat eas ad quas fecit epistolas. Non quia ipsae solae sunt Ecclesiae, aut principes; sed quod uni dicit, omnibus dicit. Nihil enim differunt, ut ex illa ratione quis paucorum similium majori numero anteponat. In toto orbe septennatim [Col. 0320B] ecclesias omnes, septem esse nominatas, et unam esse catholicam Paulus docuit. Et primum quidem ut servaret et ipse typum septem Ecclesiarum, non excessit numerum. Sed scripsit ad Romanos, ad Corinthios, ad Galatas, ad Ephesios, ad Thessalonicenses, ad Philippenses, ad Colossenses Postea singularibus personis scripsit, ne excederet numerum septem ecclesiarum. Et, in brevi contrahens praedicationem suam, ad Timotheum sic ait: Ut scias qualiter debeas conversari in Ecclesia Dei vivi (I, Tim., III, 15) . Hunc typum et ab Spiritu sancto per Esaiam praedicare legimus: De septem mulieribus quae apprehenderunt hominem unum (Esa., IV, 1) . Unus homo Christus est, non ex semine natus: septem vero mulieres [Col. 0320C] septem ecclesiae sunt, panem accipientes suum, et tunicis suis velatae, quae poscunt auferri improperium suum, tantum ut nomen illius vocetur super illas. Panem Spiritum sanctum, qui nutrit in vitam aeternam, sibi videlicet per credulitatem promissam. Tunicae vero suae, quibus cooperiri se optant, immortalitatis est gloria, de qua Paulus apostolus ait: Oportet ergo corruptibile hoc induere in corruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem (I Cor., XV, 53) . Auferri vero improperium suum poscunt ⁜ (2) , hoc est emundari se a peccatis: improperium enim est peccatum pristinum, quod aufertur in baptismo, et incipiunt vocari homines christiani; quod est, invocetur nomen tuum super nos. In his ergo septem ecclesiis, unius Ecclesiae catholicae, fideles sunt, quia [Col. 0320D] una in septem per qualitatem fidei et electionis est. Sive ad eos scribens, qui laborant in saeculo, et operantur ⁜ (3) de frugalitate suorum laborum, et patientes sunt; et cum videant homines quosdam in Ecclesia dispensatores et pestiferos, ne dissentio fiat, portant. Admonet tamen eos de amore, ut in quibus fides eorum deest, agant poenitentiam. Aut ad eos qui [Col. 0321A] in locis crudelibus inhabitant inter persecutores, ut perseverent fideles. Aut ad eos qui, sub praetextu misericordiae, illicita peccata in Ecclesia faciunt, et aliis facienda ostendunt. Aut ad eos qui sunt in Ecclesia faciles. Aut ad eos qui negligentes nomine tantum christiani sunt. Aut ad eos qui humiliter instructi sunt, ut in fide fortiter perseverent. Aut ad eos qui student Scripturis, et laborant cognoscere arcana praedicationis, et Dei opus facere nolunt, id est misericordiam et amorem: omnibus poenitentiam denuntiat, omnibus judicium annuntiat.

2. Scio laborem tuum, et opera, et patientiam tuam. In prima epistola sic ait, scio te laborare et [Col. 0321B] operari, video patientem te esse: ne putes me longe morari a te.

Et quia non potes portare malos, et qui se dicunt Judaeos esse, et non sunt, et invenisti eos mendaces, et patientiam habes propter nomen meum. Haec universa ad laudem spectant, et laudem non mediocrem: et tales viros, talemque classem, ac tales electionis homines oportet omnino admoneri, ne, istis Dei bonis concessis, fraudentur. Haec pauca dixit se habere adversus illos.

4, 5. Et charitatem tuam pristinam reliquisti, memento unde excideris. Qui cadit, de alto cadit, ideo dixit, unde; quoniam usque ad novissimum, amoris opera exercenda sunt, quod est principale mandatum. Denique nisi fiat, minatus est movere candelabrum [Col. 0321C] de loco suo, id est spargere plebem.

6. Sic habes et tu odire opera Nicolaitarum. Sed quoniam et ipse oderas tenentes doctrinam Nicolaitarum, laudem exspectas. Odire autem opera Nicolaitarum quae et ipse oderat, hoc ad laudem spectat. Nicolaitarum autem opera erant illo tempore ficti homines et pestiferi, qui sub nomine Nicolai ministri fecerant sibi haeresim, ut delibatum ⁜ (1) exorcizaretur et manducari posset: et ut quicumque fornicatus esset, octavo die pacem acciperet; ideo collaudat illos ad quos scribit, quibus talibus et tam magnis viris promisit lignum quod est in paradiso Dei sui.

Sequens epistola sequentem conversationem alterius classis et consuetudinem detegit. Denique ait:

[Col. 0321D] 9. Scio tribulationem tuam et paupertatem, sed dives es. Scit enim apud se talibus divitias esse reconditas, et detractationem de Judaeis negantes, dicunt se esse Judaeos, et non sunt, sed synagoga satanae, quoniam ab antichristo colliguntur, quibus ait:

10. Esto fidelis usque ad mortem. Ut perseverent fideles esse usque ad mortem.

11. Qui vicerit non laedetur a morte secunda. Id est non castigabitur in inferno.

Tertia classis sanctorum ostendit esse viros, qui [Col. 0322A] fortes sunt in fide, et non expavescunt persecutionem; sed quia et in illis sunt, qui proni sunt ad illicitas permixtiones, ait:

14, 16. Habes ibi tenentes doctrinam Balaam, qui docebat in Balac mittere scandalum coram filiis Israel, edere, et fornicari: ita habes et tu tenentes doctrinam Nicolaitarum, sed pugnabo cum illis in gladio oris mei. Id est, quid praeceperim dicam, et quid feceritis conferam. Nam Balaam (Num., II) doctrina docebat Balab mittere scandalum ante oculos filiorum Israel, esse delibatum, et fornicari; id quod olim accidisse notum est. Ille enim hoc consilium dedit regi Moabitarum, et scandalizaverunt populum. Sic, inquit, inter vos habetis talem tenentes doctrinam, ut sub praetextu misericordiae alios vitiaretis.

[Col. 0322B] 17. Qui vicerit, dabo illi manna absconditum, et dabo illi calculum candidum. Manna absconditum immortalitas est, gemma alba adoptio in filium Dei; nomen novum in calculo scriptum, Christianum est.

Quarta classis nobilitatem fidelium operantium quotidie, et majora facientium opera significat. Sed et ibi esse quoque faciles homines ad illicitas paces dandas et novas prophetias attendendas, ostendit, et arguit, et praemonet caeteros, quibus non placet hoc, qui cognoscunt nequitiam adversam, quibus malis et dolores inducere quaerit in capite fidelium et pericula; et ideo ait:

24. Non mitto super vos aliud pondus. Id est, non dedi vobis leges, observationes et onera, quod est aliud pondus.

[Col. 0322C] 25, 26. Sed quod habetis, teneatis, donec veniam; et qui vicerit dabo illi potestatem super omnes gentes. Id est, judicem illum constituam inter caeteros sanctos.

28. Et dabo illi stellam matutinam. Primam resurrectionem scilicet; promisit stellam matutinam, quae noctem fugat et lucem annuntiat, id est, diei initium.

Quinta classis collectio vel conversatio sanctorum declarat homines negligentes, et alias quam quas oportet in saeculo agentes operationes, nomine tantummodo christianos. Et ideo hortatur illos si quomodo reversi a negligentia possint salvi esse, et ideo ait:

[Col. 0322D] 2. Esto vigilans et confirma caetera que moritura erant: non enim inveni opera tua plena coram Deo. Non enim satis est arborem vivere, et fructum non habere; sicut non satis est christianum dici, et Christum confiteri, ipsum vero in opere non habere, id est ejus praecepta non facere.

Sexta classis est conversatio electionis optimae. Consuetudo sanctorum declaratur, horum scilicet qui humiles sunt in saeculo, et rusticani in scripturis, et fidem immobiliter tenent, nec omnino ullo [Col. 0323A] casu fracti aut timore, retrahuntur a fide. Ideo ait ad illos:

8. Dedi ante te ostium apertum, et quoniam servasti verbum patientiae meae. In tam parvis viribus.

10. Et ego te servabo ab hora tentationis. Ut sciant hujusmodi gloriam suam: nec quidem in tentationem eos tradi permitti.

12. Qui vicerit fiet columna in templo Dei. Sicut enim columna decor est aedificii, sic qui perseveraverit, nobilitatem in Ecclesia consequetur.

Septima quoque Ecclesiae collectio declarat, homines locupletes in dignitatibus collocatos, sed credentes ut locupletes, apud quos in cubiculo scripturae quidem tractantur, foris autem sunt fideles, et a nemine intelliguntur, jactantes scilicet se, et dicentes [Col. 0323B] se omnia cognoscere, praediti fiducia litteraturae, opere autem vacantes, et ideo ait:

15. Neque frigidos neque ferventes illos esse. Id est neque incredulos, neque fideles: ad omnes enim omnia sunt. Et quoniam qui non frigidus est nec calidus, sed tepidus est, nauseam facit, ait:

16. Vomam te de ore meo. Nausea quamvis odibilis sit, tamen neminem laedit: sic et hujusmodi homines cum fuerint projecti. Sed quia tempus est poenitentiae, ait:

18. Suadeo tibi ut emas a me aurum conflatum. Id est, quo modo poteris pro nomine Domini pati tribulationes et passiones.

Et collyrio inunge oculos tuos. Ut quod libenter cognoscis per scripturam, hujus etiam opus facere [Col. 0323C] coneris. Et quoniam si his modis homines de magno excidio ad magnam redeant poenitentiam, non solum sibi sunt utiles, sed et multis prodesse possunt; mercedem non mediocrem eis promisit, nimirum sedere in solio judicii.

Post haec vidi et ecce ostium apertum in coelo. Ostium apertum in coelo, Novum Testamentum praedicatur.

Et vox prima quam audivi, tanquam tubae loquentis mecum, dicens: ascende huc. Quando apertum ostenditur, clausum fuisse antea hominibus manifestum est. Satis autem et plene patefactum est, quando Christus cum corpore in coelos ad Patrem ascendit. Vox autem prior quam audierat, cum dicit illam secum [Col. 0323D] esse locutam, sine contradictione arguit eos, qui alium in prophetis, alium in Evangelio dicunt fuisse locutum; cum magis ipse qui venit, ipse sit qui in prophetis locutus est. Joannes enim ex circumcisione erat; et omnis ille populus qui Veteris Testamenti praedicationem audierat, illa voce aedificatus est.

Illa eademque vox, inquit, quam audieram, illa mihi dixit: Ascende huc. Id est spiritus, quem paulo ante quam filium hominis inter candelabra aurea ambulantem [Col. 0324A] se vidisse fatetur: et nunc exinde recolit, quae per legem in similitudinibus praenuntiata erant, et per hanc scripturam conjungit omnes priores prophetas, et aperit scripturas. Et quia postquam invitavit in coelum omnes credentes in nomine suo Dominus noster, statim Spiritum sanctum effudit qui ferturus est ⁜ (1) ad coelum, ait:

2. Statim fui in spiritu. Et cum aperiatur per Spiritum sanctum mens fidelium, et illud eis manifestetur, quod et prioribus est praedicatum, significanter ait.

Et ecce sedes posita erat in coelo. Sedes posita, quid est, nisi sedes judicii et regis?

3. Et supra sedem sedens, similis aspectu lapidi jaspidi et sardio. Supra solium vidisse ait similitudinem [Col. 0324B] jaspidis et sardii. Jaspis aquae coloris est, sardius ignis. Haec duo judicia posita esse usque ad consummationem orbis super tribunal Dei exinde manifestantur, quorum judiciorum unum jam consummatum est in cataclysmo per aquam, aliud autem consummabitur per ignem.

Et iris erat in circuitu throni. Iris autem circa solium eosdem colores habet. Iris arcus dicitur, de quo etiam ad Noe et ad filios ejus locutus est Dominus (Gen., IX) , ne timerent ultra diluvium in generatione Dei, sed ignem. Sic enim ait: Statuam arcum meum in nubibus, ut non jam aquam timeatis, sed ignem.

6. Et ante sedem tamquam mare vitreum simile crystallo. Id est donum baptismi, quod per Filium suum [Col. 0324C] poenitentiae tempore, antequam judicium faciat, effudit. Ideo ante solium, id est judicium. Cum autem dicit mare vitreum simile chrystallo, aquam mundam, stabilem, non vento agitatam, non in proclivo defluentem, sed tamquam domum Dei immobilem traditam ostendit.

Et per circuitum sedis quatuor animalia. Quatuor animalia quatuor sunt Evangelia.

7—10. Primum animal simile leoni, et secundum simile vitulo, et tertium habens faciem similem homini, et quartum simile aquilae volanti; habentia alas senas: et per circuitum et intus, plena oculis; et requiem non habebant dicentia: Sanctus, Sanctus, Sanctus, Dominus omnipotens. Et procidentes viginti quatuor seniores ante sedem adoraverunt Deum. Viginti quatuor seniores [Col. 0324D] viginti quatuor libri sunt prophetarum, et legis referentes testimonia judicii. Sunt autem et vinginti quatuor patres, duodecim apostoli et duodecim patriarchae. Animalia igitur quod differentia sunt vultus hanc habent rationem; simile leoni animal, Marcum designat, in quo vox leonis in eremo rugientis auditur. Hominis autem figura enititur Matthaeus enuntiare nobis genus Mariae ⁜ (2) , unde carnem accepit Christus. Ergo dum enumerat ab Abraham usque ad David, et usque ad Joseph, tamquam de homine locutus est. [Col. 0325A] ideo praedicatio ejus effigiem hominis ostendit. Lucas sacerdotium Zachariae offerentis hostiam pro populo, et apparentem sibi angelum dum enarrat, propter sacerdotium et hostiam, ipsa conscriptione vituli tulit imaginem. Joannes Evangelista aquilae similis assumptis pennis ad altiora festinans de Verbo Dei disputat. Marcus, itaque Evangelista, sic incipiens: Initium Evangelii Jesu Christi, sicut scriptum est in Esaia propheta (Marc., I, 3) : Vox clamantis in deserto (Esa., XL, 3) leonis habet effigiem. Matthaeus autem: Liber generationis Jesu Christi filii David, filii Abraham (Matth. I, 1) ; haec est facies hominis. Lucas vero dixit: Fuit Sacerdos nomine Zacharias de vice Abia, et uxor illi de filiabus Aaron (Luc., I, 5) ; haec est imago vituli. At Joannes cum incipit: In principio [Col. 0325B] erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan., I, 1) ; similitudinem aquilae volantis ostendit. Non solum autem suas Evangelistae quaternas similitudines in suis exordiis Evangeliorum exprimunt, sed et ipsum Verbum Dei Patris omnipotentis qui est filius ejus, Dominus noster Jesus Christus fert easdem imagines in tempore adventus sui. Cum nobis praedicat, est tamquam leo et catulus leonis. Et cum propter salutem hominum, homo factus est, ad mortem devincendam et universos liberandos. Et quod se ipsum obtulerit hostiam Patri pro nobis, vitulus dictus est. Et quod mortem devicerit et ascendit in coelos, extendens alas suas et protegens plebem suam, aquila voians nominatus est. Hae ergo praedicationes, quamvis quatuor sint, una est tamen, [Col. 0325C] quia de uno ore processit. Sicut fluvius in paradiso cum sit unus, in quatuor partes divisus est. Oculos autem intus et foris habere ea animalia in praedicationem Novi Testamenti; providentiam spiritualem ostendit quae et secreta cordis inspicit, et supervenientia videt quae sunt intus et foris.

8. Alas senas. Testimonia sunt Veteris Testamenti librorum. Ideo viginti et quatuor totidem faciunt ⁜ (1) , quot sunt seniores super tribunalia sedentes. Sed sicut animal volare non potest nisi pennas habeat, sic, nec praedicatio Novi Testamenti fidem habet, nisi habeat Veteris Testamenti praenuntiata testimonia, per quae tollitur a terra et volat. Semper enim, quod ante dictum est, et postea factum invenitur, illud fidem facit indubitabilem. Rursum et [Col. 0325D] alae si non haereant animalibus, vitam unde trahant, non habent. Nisi enim quae praedixerunt prophetae, in Christo essent consummata, inanis erat praedicatio [Col. 0326A] eorum. Haec enim tenet Ecclesia catholica quae et antea predicata, et postea consummata sunt. Et volat quippe et merito tollitur a terra vivum animal. Haereticis autem qui testimonio prophetico non utuntur, adsunt et eis animalia, sed non volant, quia sunt terrena. Judaeis autem qui non accipiunt Novi Testamenti praedicationem, adsunt alae, sed non volant, id est inanem vaticinationem hominibus afferunt, facta dictis non conferentes. Sunt autem libri Veteris Testamenti qui recipiuntur viginti quatuor, quos in Epitomis Theodori invenies ⁜ (2) . Sed et viginti quatuor (ut diximus) seniores Patriarchas et Apostolos judicare populum suum oportet. Interrogantibus enim Apostolis et dicentibus: Nos omnibus nostris relictis, secuti sumus te, quid erit nobis (Matth., XIX, 27, 28) ? [Col. 0326B] respondit Dominus noster: Cum sederit filius hominis super sedem gloriae suae, sedebitis et vos super duodecim tribunalia judicantes duodecim tribus Israel. Sed et de patribus qui judicaturi sunt, ait Jacob patriarcha: Dan judicabit et ipse populum suum inter fratres suos, sicut et una tribus in Israel (Gen., XLIX, 16) .

5. Et a sede procedebant fulgura et voces et tonitrua et septem faculae ignis ardentes. Procedentia autem fulgura et voces et tonitrua a solio Dei, et septem faces ignis ardentes significant praedicationes et repromissiones adoptionis, et minas. Nam fulgura adventum Domini significant. Voces autem Novi Testamenti praedicationes. Tonitrua autem quod coelestia sunt verba. Faces ignis ardentes donum Spiritus sancti quod id ligno passionis est redditum. Et cum haec [Col. 0326C] fierent, cecidisse dicit universos majores natu, et adorasse Dominum, cum darent illi animalia gloriam et honorem, id est Evangelica actio scilicet et doctrina Domini ⁜ (3) cum ademplisset ante per illos praenuntiatum verbum, digne meritoque exsultant sentientes secreta et verbum Domini ministrasse. Denique et quia venerat qui mortem disjungeret, et coronam immortalitatis solus dignus sumeret, omnes habebant pro gloria aliqua actus sui optimi coronas.

10. Et projecerunt coronas suas sub pedibus ejus. Id est, propter eminentem gloriam victoriae Christi, omnes victorias suas projecerunt ⁜ (4) sub pedibus ejus. Hoc est quod in evangelio supplevit Spiritus sanctus ostendendo. Cum enim, passurus novissime, venriet Hierosolymas Dominus noster, et exisset illi [Col. 0326D] populus obviam, alii praecisis ramis palmarum viam sternebant alii tunicas suas subjiciebant; duos scilicet populos ostendentes, unum patriarcharum, alium [Col. 0327A] prophetarum, magnorum scilicet virorum qui quascumque habebant palmas victoriarum suarum contra peccatum, victori omnium Christo, eas sub pedibus jactabant. Palma autem et corona idem significant, quae non dantur nisi victori.

1. Et vidi in dextera sedentis super tribunal librum scriptum intus et foris, signatum sigillis septem. Liber hic Vetus Testamentum significat, quod est datum in manibus Domini nostri Jesus Christi, qui accepit a Patre judicium.

2, 3. Et vidi Angelum fortitudinis plenum, praedicantem voce magna: Quis est dignus aperire librum, et solvere signacula ejus? et nemo inventus est dignus neque in coelo neque in terra, neque subter terram aperire [Col. 0327B] librum. Aperire autem librum est, per hominem mortem devincere.

4. Hoc dignus facere nemo est inventus. Neque in angelis de coelo, neque in hominibus in terra, nec inter animas sanctorum in requie, nisi solus Christus Filius Dei, quem dicit vidisse agnum stantem tamquam occisum, habentem cornua septem. Quod non erat tunc praedicatum, et quidquid per varias oblationes et sacrificia, lex in illum meditata fuerat, ipsum implere oportebat. Et quia ipse erat testator qui mortem devicerat, ipsum erat justum constitui heredem Domini, ut possideret subtantiam morientis, id est membra humana.

5. Ecce vicit leo de tribu Juda, radix David. Hunc leonem de tribu Juda vicisse in Genesi legimus, ubi [Col. 0327C] Jacob patriarcha ait: Juda te laudabunt fratres tui: recubuisti, et dormisti, et surrexisti tamquam leo, et tamquam catulus leonis (Gen., XLIX, 8, 9) . Ad devincendum enim mortem leo dictus est; ad patiendum vero pro hominibus, tanquam agnus ad occisionem ductus est. Sed quia mortem devicit, et praevenit carnificis officium, quasi occisus dictus est. Hic ergo aperit et resignat, quod ipse signaverat testamentum. Hoc significans Moses legislator, quod oportebat esse signatum et celatum usque ad adventum passionis ejus, velavit faciem suam, et sic est populo locutus: ostendens velata esse verba praedicationis usque ad adventum temporis ejus. Nam et ipse cum legisset populo, accepta lana succina ⁜ (1) , sanguine vituli et aqua aspersit populum universum dicens: Hic est [Col. 0327D] sanguis testamenti ejus, qui mundavit vos (Exod., XXIV, 7, 8) . Animadverti igitur oportet hominem diligenter praedicare, et universa in unum cohaerere. Nam non sufficit legem illam dici, sed est testamentum nominata est. Nulla enim lex testamentum vocatur, nec testamentum aliud dicitur, nisi quod faciunt morituri. Et quodcumque intrinsecus testamenti est, signatum est usque ad diem mortis testatoris. Ideo modo merito signatur per agnum occisum, qui tamquam [Col. 0328A] leo confregit mortem, et quae de eo praenuntiata fuerant replevit, et hominem liberavit, id est carnem de morte, et accepit possessionem substantiam morientis, id est membrorum humanorum. Ut sicut per unum corpus omnes homines debito mortis suae ceciderant, per unum etiam corpus universi credentes renati in vitam resurgerent. Merito ergo facies Mosi aperitur et revelatur; ideoque Apocalypsis, Revelatio dicitur. Modo enim liber ejus resignatur, modo hostiae oblationis intelliguntur, modo sacerdotum chrismae fabricatio; sed et testimonia aperte intelliguntur.

8, 9. Viginti quatuor seniores et quatuor animalia citharas et phialas habentes, et cantantes canticum novum. Conjuncta Veteris Testamenti praedicatio cum novo, populum christianum significat cantantem canticum [Col. 0328B] novum, id est confessionem suam publice conferentem. Novum est, filium Dei hominem fieri. Novum est, cum corpore in coelos ascendere. Novum est, remissionem peccatorum hominibus dare. Novum, sancto Spiritu signari homines. Novum est, sacerdotium accipere sacrae observationis, et regnum exspectare immensae repromissionis. Cithara et chorda in ligno extensa significat carnem Christi passionis ligno conjunctam. Phiala confessionem, et novi sacerdotii propaginem. Angelorum autem multorum, immo omnium laus, omnium salus est, et testimonium universae creationis Domino nostro referentium gratulationem liberationis hominum de clade mortis. Resignatio sigillorum, ut diximus, apertio est Veteris Testamenti, et praedicatorum praenuntiatio in [Col. 0328C] novissimo tempore futurorum; quae licet scriptura prophetica per singula sigilla dicat, omnibus tamen simul, apertis sigillis, ordinem suum habet praedicatio.

1, 2. Et cum aperuisset agnus unum de septem sigillis, vidi et audivi unum de quatuor animalibus dicens, Veni et vide. Et ecce equus albus, et qui sedebat super illum habens arcum. Aperto sigillo primo dicit se vidisse equum album et equitem coronatum habentem arcum. Hoc enim per ipsum primo factum est. Postquam enim ascendit in coelos Dominus, et aperuit universa, misit Spiritum sanctum, cujus verba praedicatores tamquam sagittas ad cor humanum pertingentes [Col. 0328D] emiserunt ⁜ (2) , ut evincerent incredulitatem. Corona autem super caput praedicatoribus est promissa per Spiritum sanctum. Caeteri tres equi, bella, fames et pestilentias in Evangelio a Domino nostro praedicata manifestius significant. Ideoque ait, unum de animalibus dixisse (quia omnia quatuor unum sunt), Veni et vide. Veni dicitur invitato ad fidem. Vide dicitur ei, qui non videbat. Ergo equus albus verbum est praedicationis cum Spiritu sancto in orbem missum. [Col. 0329A] Ait enim Dominus: Praedicabitur hoc Evangelium per totum orbem terrarum in testimonium omnibus gentibus, et tunc veniet finis.

3, 4. Et cum aperuisset signaculum secundum, audivi secundum animal dicens, Veni et vide. Et exiit alter equus rufus, et sedenti super illum datus est gladius magnus. Equus rufus et qui sedebat super eum habens gladium, bella futura significant, ut legimus in Evangelio: Surget enim gens contra gentem, et regnum adversus regnum, et erunt terrae motus magni per loca (Luc., XXI, 10, 11) . Hic est equus roseus.

5. Et cum aperuisset signaculum tertium, audivi tertium animal dicens, Veni et vide. Et ecce equus niger, et qui sedebat in eo habens stateram in manu sua. Equus niger famem significat; ait enim Dominus, [Col. 0329B] erunt fames per loca: proprie autem extenditur verbum usque ad antichristi tempora, quando magna fames est futura, quandoque omnes laedentur. Statera autem in manu libra examinis est, in qua merita singulorum ostenderet, ait dein.

6. Vinum et oleum ne laeseris. Id est hominem spiritualem ne plagis percusseris. Hic est equus niger.

7, 8. Et cum aperuisset signaculum quartum, audivi quartum animal dicens, Veni et vide. Et ecce equus pallidus; et qui sedebat in illo, nomen illi Mors. Equus autem pallidus, et qui sedebat super eum, nomen habebat, Mors. Haec eadem quoque inter caeteras clades promiserat Dominus venturas, pestes magnas et mortalitates, cum enim dicat.

Et infernus sequebatur illum. Id est, exspectabat [Col. 0329C] devorationem animarum multarum impiarum. Hic est equus pallidus.

9. Et cum aperuisset quintum signaculum, vidi subtus altare animas interfectorum. Animas occisorum vidisse se narrat sub ara Dei, id est sub terra. Ara enim et coelum et terra dicitur, sicut lex ait, imaginaria veritatis facie mandans duas aras fieri ⁜ (1) , auream intrinsecus, et aeream extrinsecus. Nos autem intelligimus aram auream coelum ita dici, Domino nostro nobis testimonium perhibente; ait enim: Cum offers munus tuum ad aram (utique munera nostra orationes sunt, quas offerimus) et ibi recordatus fueris habere aliquid fratrem tuum adversum te, relinque ibi munus tuum ante aram (Matth., V, 23, 24) . Utique ad coelum ascendunt orationes. Ergo coelum intelligitur [Col. 0329D] ara aurea quae erat interior: nam et sacerdotes semel in anno introibant qui habebant chrisma, ad aram auream, significante Spiritu sancto Christum hoc semel facturum. Sicut ara aurea coelum agnoscitur, [Col. 0330A] sic et ara aerea terra intelligitur, sub qua est infernus remota a poenis et ignibus regio, et requies sanctorum; in qua quidem ab impiis videntur et audientur justi, sed non illuc transvectari possunt. Hos ergo sanctos, id est animas occisorum expetere vindictam sanguinis, id est corporis sui de habitantibus super terram, voluit nos cognoscere qui omnia videt: sed quia in novissimo tempore etiam sanctorum remuneratio perpetua, et impiorum est ventura damnatio, dictum est eis exspectare. Et pro corporis sui solatio, datae sunt illis singulae stolae albae. Acceperunt, inquit, stolas albas, id est, donum Spiritus sancti.

12. Et vidi cum aperuisset sigillum sextum, terrae motus factus est magnus. In sexto sigillo factus terrae motus magnus, ipsa est illa novissima persecutio.

[Col. 0330B] Et factus est sol niger tamquam saccus cilicinus. Sol fit ut saccus, id est incredulis obscurabitur splendor doctrinae.

Et luna tota facta est ut sanguis. Luna sanguinea Ecclesia sanctorum ostenditur pro Christo sanguinem fundere.

13. Et stellae ceciderunt in terram. Stellarum casus fideles sunt, qui pro Christo turbantur.

Quemadmodum ficus jactat grossos suos. Agitata ficus amittit grossos suos, quando persecutione homines ab Ecclesia separantur.

14. Et coelum recessit tamquam liber qui involvitur. Coelum involvi, id est Ecclesia de medio fiet.

Et omnis mons et insulae de locis suis motae sunt. Mons et insulae de locis suis motae novissima persecutione [Col. 0330C] innuunt omnes recessisse de locis suis. Id est, boni movebuntur persecutionem fugientes.

2. Et vidi alterum angelum ascendentem a solis ortu habentem signaculum Dei vivi. Heliam prophetam dicit, qui Anticipaturus est tempora Antichristi ad restituendas Ecclesias et stabiliendas a magna et intolerabili persecutione. Haec in apertione libri Veteris Testamenti et Novi praedicata legimus, ait enim per Malachiam: Ecce ego mittam vobis Heliam Thesbiten, convertere corda patrum ad filios (Malach., IV, 5, 6) , secundum tempus vocationis Judaeos ad sequentis populi fidem revocare. Et ideo ostendit, ut diximus, numerum ex Judaeis crediturorum, et ex gentibus magnam multitudinem, quam nemo poterat dinumerare. [Col. 0330D] Mitti etiam de coelo orationes Ecclesiae ⁜ (2) ab angelo, et suscipi illos contra iram, effundi et aestimari regnum antichristi per angelos sanctos, in Evangelio legimus; ait enim: Orate, ne intretis in [Col. 0331A] tentationem, erit enim angustia magna, qualis non fuit ab origine mundi: et nisi abbreviasset Dominus dies illos, non esset salva omnis caro (Marc., XIII, 18-20) . Hos ergo archangelos magnos septem ad percutiendum regnum antichristi mittet; nam et ipse ita dixit: Tunc mittet Filius hominis nuntios suos ⁜ (1) , et colligent electos ejus de quatuor angulis venti a finibus coeli usque ad fines ejus (Marc., XIII, 27) . Nam et ante ait per Prophetam: Tunc erit pax terrae nostrae, cum surrexerint in ea septem pastores, et octo morsus hominum, et indagabunt Assur, id est antichristum, in fossa Nembroth (Mich., V, 5, 6) , id est in natione diaboli, Ecclesiae spiritu. Similiter cum moti fuerint custodes domus. Ipse autem Dominus in parabola ad apostolos, cum venissen tad eum operarii, et dixissent: Domine, [Col. 0331B] nonne bonum semen seminasti in agro tuo, unde ergo ibi lolium? respondit eis: Inimicus homo hoc fecit: cui dixerunt, Vis ibimus ⁜ (2) et eradicabimus illud? qui ait, Non, sed sinite utraque crescere usque ad messem, et in tempore messis dicam messoribus, colligere lolium, et facere manipulos (Matth., XIII, 27-30) , et cremare igni aeterno, triticum autem colligere in horrea mea. Hos igitur messores et pastores et operarios heic Apocalypsis ostendit esse angelos. Tuba autem verbum est potestatis. Et licet repetat per phialas, non tamen quasi bis factum dicitur: sed quoniam semel futurum est, quod est a Domino decretum ut fiat, ideo bis dicitur. Quod ergo in tubis minus dixit, heic in phialis est. Non aspiciendus est ordo dictorum, quoniam saepe Spiritus sanctus, ubi ad novissimi temporis finem [Col. 0331C] percurrerit, rursus ad eadem tempora redit, et supplet ea quae minus dixit: nec requirendus est ordo in Apocalypsi, sed intellectus sequendus est eorum quae prophetata sunt. Sunt igitur significata in tubis et phialis aut plagarum orbi missarum clades, aut ipsius antichristi insania, aut populorum detractio, aut plagarum differentia, aut spes in regno sanctorum, aut ruina civitatum, aut ruina magna Babylonis, id est, civitatis romanae.

9. Post haec vidi, Et ecce turba multa quam dinumerare nemo poterat ex omni gente, tribu, et populis et linguis, amicti stolis albis. Quod dicit turba multa ex omni tribu, ex omnibus credentibus electorum numerum ostendit, qui in sanguine Agni per baptismum purgati suas stolas fecerunt candidas, servantes gratiam [Col. 0331D] quam acceperunt.

1. Et cum aperuisset signaculum septimum, factum [Col. 0332A] est silentium in coelo media ferme hora. Per quod significatur initium quietis aeternae: sed partem intellexit, quia interrupto silentio eam per ordinem repetit. Nam si esset juge silentium, heic finis narrandi fieret.

13. Et vidi unum angelum volantem per medium coelum. Per angelum per medium coelum volantem Spiritus sanctus significatur, in duobus prophetis contestans magnam plagarum iram imminere. Si quomodo quisque volens sit novissimo tempore conversus, ut aliquis adhuc salvus esse possit.

13, 14. Et audivi vocem unam ex quatuor cornibus altaris aurei quod est in conspectu Dei, dicentem sexto angelo qui habebat tubam: Solve quatuor angelos. Id [Col. 0332B] est, quatuor angulos terrae tenentes quatuor ventos.

Qui ligati sunt ad fluvium magnum Euphratem. Per angulos terrae, sive quatuor ventos trans Euphratem fluvium, gentes sunt quatuor, quia omni genti deputatus est angelus, sicut lex dicit: Statuit eos per numerum angelorum Dei (Deut., XXXII, 8) , donec sanctorum expleatur numerus: suos non egrediuntur terminos, quia in novissimo cum antichristo venient.

1, 2. Vidi alterum angelum fortem descendentem de coelo, amictum nube, et erat iris super caput ejus, et facies ejus tamquam sol, et pedes ejus tamquam columnae ignis: et habebat in manu sua librum apertum, et posuit pedem suum dextrum super mare, sinistrum autem super terram. Angelum istum fortem, quem dicit [Col. 0332C] descendisse de coelo amictum nube, Dominum nostrum esse significat, sicut superius enarravimus.

Facies ejus sicut sol. Id est, de resurrectione.

Super caput ejus iris. Judicium innuit quod per illum factum est, aut futurum est.

Liber apertus. Revelatio operum in futuro judicio, vel Apocalypsis quam accepit Joannes.

Pedes ejus. Ut superius diximus, sunt apostoli. Nam calcari ab eo et marina et terrena, omnia pedibus ejus subjecta significat. Angelum autem dicit, id est nuntium, scilicet Patris: vocatur enim magni consilii Nuntius. Clamasse quoque eum voce magna ait. Vox magna est coelestis omnipotentis Dei verba hominibus nuntiare, et contestari, quia post clausam poenitentiam spes postea futura non est.

[Col. 0332D] 3. Locuta sunt septem tonitrua voces suas. Septem tonitrua locuta voces suas, Spiritus sanctus septiformis virtutis est qui per prophetas protestatus est omnia futura, et voce illius in saeculo testimonium [Col. 0333A] Joannes reddidit: sed quia dicit se scripturum fuisse quanta locuta fuissent tonitrua, id est quaecumque in Veteri Testamento erant obscura praedicata, vetatur ea scribere: sed relinquere ea signata, quia est Apostolus, nec oportebat gratiam sequentis gradus in primo collocari. Tempus, inquit, prope est (Apoc., I, 3; XXII, 10) . Apostoli enim virtutibus, signis, portentis ac magnalibus factis vicerunt incredulitatem. Post illos jam eisdem consummatis Ecclesiis datum est solatium propheticarum scripturarum post interpretandarum: post interpretantes prophetas dixi. Ait enim Apostolus: Et posuit quidem in Ecclesia primum apostolos, secundo prophetas, tertio doctores (I Cor., XII, 28) , et reliqua. Et alio loco ait: Prophetae duo vel tres dicant, et caeteri aestiment (I Cor., XXIV, 29) . Et ait: Omnis mulier orans vel prophetans, detecto capite, deturpat caput suum (I, Cor., XI, 5) . Cum autem dicat, prophetae duo vel tres dicant, et caeteri aestiment, non de catholica prophetia dicit inaudita et incognita, sed et praedicata et nota: aestiment autem utrum ne interpretatio cum testimoniis congruat dictionis propheticae. Constat ergo hoc Joanni non fuisse necessarium superiori virtute armato; cum corpus Christi quae est Ecclesia, suis membris ornatum, suo loco respondere debeat.

10. Accepi librum de manu Angeli, et comedi illum. Accipere librum et comedere, ostensione sibi facta memoriae est mandare.

Et erat in ore meo tamquam mel dulcis. Dulcem esse in ore praedicationis est fructus loquentis, et audientibus [Col. 0333C] dulcissimus, sed et praedicantibus et perseverantibus in mandatis per passionem amarissimus.

11. Et dicit mihi: oportet te iterum prophetare populis, et linguis, et gentibus, et regibus multis. Hoc dicit, propterea quod quando haec Joannes vidit, erat in insula Pathmos in metallo damnatus a Domitiano Caesare. Ibi ergo vidit Apocalypsin. Et cum jam senior putaret se per passionem accepturum receptionem, interfecto Domitiano, omnia judicia ejus soluta sunt. Et Joannes de metallo dimissus, sic postea tradidit hanc eamdem quam acceperat a Deo Apocalypsin. Hoc est ergo quod ait: Oportet te iterum praedicare omnibus gentibus: quia cernis insurgere antichristi turbas, et contra istas staturae sunt, et gladio alterutrum sunt casurae.

1. Et ostensa est mihi arundo similis virgae, et stabat angelus dicens: Surge, et metire templum Dei et altare, et eos qui adorant in illo. Ostensa arundo similis virgae: haec ipsa est Apocalypsis, quam postea exhibuit Ecclesiis: nam et Evangelium perfectae fidei nostrae salutis causa: postea scripsit. Cum enim essent Valentinus et Cerinthus, et Ebion, et caeteri scholae satanae diffusi per orbem, convenerunt ad illum de finitimis provinciis omnes episcopi, et compulerunt [Col. 0334A] eum, ut et ipse testimonium conscriberet. Mensuram autem templi Dei ⁜ (1) , mandatum Domini nostri, Patrem confiteri omnipotentem esse dicimus, et hujus filium Christum ante originem saeculi apud Patrem genitum, hominem factum in anima vera et carne, utraque miseria et morte devicta, et in coelos cum corpore a Patre receptum effudisse Spiritum sanctum, donum et pignus immortalitatis: hunc per prophetas praedicatum, hunc per legem conscriptum, hunc esse manum Dei, et Verbum Patris ex Deo, per omnia Dominum et conditorem orbis: haec est arundo et mensura fidei: et nemo adorat aram sanctam, nisi qui hanc fidem confitetur.

2. Atrium quod est intrinsecus templi, exclude foras. Aula atrium dicitur, vacua inter parietes ara: hos [Col. 0334B] tales non necessarios ejici jussit de Ecclesia.

Data est calcari a gentibus. Hoc est, hujus mundi hominibus, ut a gentibus vel cum gentibus conculcetur. Deinde repetit de novissimi temporis ruina et excidio, et ait: