004

Quae ex Cypriani scriptis ad veritatis defensionem eruere aggredimur, ea quo magis perspicua sunt et ad omnium captum accommodata, eo minus cavillando eludi possunt; et quo majorem tertio Ecclesiae saeculo admirationem habuerunt, eo aptiora videntur ad eos permovendos qui tria Ecclesiae priora saecula rejicere non audent. Scribebat Cyprianus doctis pariter et indoctis, ejusque doctrina non tantum in Africae luce versabatur, sed in Italiam navigabat et ad remotissimas Occidentis Orientisque ecclesias perferebatur. Itaque illius de Ecclesia, de sacramentis, excepta de baptismo haereticorum quaestione, de Christi divinitate ejusque gratia testimonia, non unius episcopi, nec ecclesiae unius, sed omnium illius aetatis Catholicorum testimonia existimari debent. Quemadmodum autem unitatis amor inter virtutes Cypriani praecipue enituit, sic in ejus scriptis nihil vehementius commendatur, nihil accuratius defenditur, quam unitas Ecclesiae. Facile profecto ex ejus dictis tria potissimum perspiciet quisquis non omnem amorem veritatis animo ejecit: 1 ^o Ecclesiam quae a Christo per Apostolos fundata est, omnibus conspicuam ac visibilem esse; 2 ^o nec perire, nec ullo errore aut schismate corrumpi posse; 3 ^o ita unam esse, ut quaecumque ab ea sectae discesserunt, ut a vera Ecclesia, ita ab aeterna salute alienae sint.

Nota non erant sancto Martyri invisibilis ecclesiae commenta, quae longe recentiore memoria excogitata sunt; sed eam Ecclesiam intelligit in qua zizania cum frumento, vasa fictilia cum aureis et argenteis usque ad diem judicii permista cernentur (pp. 65 et 74) , quae super Petrum Domini voce fundata «una est et in multitudinem latius incremento fecunditatis extenditur, ac Domini luce perfusa, per orbem totum radios suos porrigit; in qua episcopatus unus est, cujus a singulis in solidum pars tenetur (de Unit. Eccles., pag. 195) , in qua per temporum et successionum vices episcoporum ordinatio et Ecclesiae ratio decurrit, ut Ecclesia super episcopos constituatur, et omnis actus Ecclesiae per eosdem praepositos gubernetur (Epist. XXVII) .» In his et aliis ejusmodi locis nulla residet suspicio ecclesiae invisibilis; neque enim lapsos hortaretur Cyprianus ut Ecclesiae invisibilis decretis obsequantur, aut confessores ut ad Ecclesiam invisibilem redeant; nec episcoporum successionem habet ecclesia invisibilis, nec per totum orbem radios suos diffundit.

[Col. 0017] Sed, ne quis dicat Ecclesiam primis saeculis hos titulos meruisse, at postea rerum faciem fuisse mutatam, occurrit his calumniis Cyprianus, ac visibilem illam Ecclesiam nullis hominum viribus everti, nullo errore superari, nullo schismate dividi posse contendit. Quid de persecutionibus imperatorum senserit, perspici potest ex libro de Lapsis, ubi horrendam illam persecutionem, quam Decius accendit, divino consilio permissam fuisse docet, ut pietatis studium, longa pace refrigeratum, exsuscitaretur; sic etiam persecutionem Galli et Volusiani Romae prorupisse observat, «ut ad confundendos haereticos et retundendos ostenderet Dominus quae esset Ecclesia . . . , qui essent quos inimicus lacesseret, qui contra quibus diabolus ut suis parceret (Epist. LVIII) .» Sic de perpetuitate Ecclesiae sentientem nec haereses nec schismata terrebant: praedicta haec sciebat a Christo et Apostolis, nec quemquam mirari debere cum eveniunt (Epist. LV) . Nullo autem errore Ecclesiam infici, nullo schismate corrumpi posse pluribus locis declarat, imprimis in libro de Unitate Ecclesiae, ubi sic loquitur (pag. 195) : «Adulterari non potest sponsa Christi; incorrupta est et pudica; unam domum novit, unius cubiculi sanctitatem casto pudore custodit . . . ; dicit Dominus: Ego et Pater unum sumus: et iterum de Patre et Filio et Spiritu sancto scriptum est: Et hi tres unum sunt. Et quisquam credit hanc unitatem de divina firmitate venientem, sacramentis coelestibus cohaerentem, scindi in Ecclesia posse, et voluntatum collidentium divortio separari!» Et paulo post: «Quia Christi populus non potest scindi, tunica ejus per totum textilis et cohaerens divisa a possidentibus non est: individua, copulata, connexa, ostendit populi nostri, qui Christum induimus, concordiam cohaerentem; sacramento vestis et signo declaravit Ecclesiae unitatem. Quis ergo sic sceleratus et perfidus, quis sic discordiae furore vesanus, ut aut credat scindi posse, aut audeat scindere unitatem Dei, vestem Domini, Ecclesiam Christi?» Erat ergo perspectum S. Martyri, quamvis haereses Ecclesiam oppugnent, quamvis schismata nonnullas illius partes avellant, Ecclesiam tamen suo semper robore stare, nec veritatem, quam Christus illi commisit, ulla haeresi infuscari, aut unitatem schismate corrumpi posse. Hinc inter sectas quae ab Ecclesia discedunt, et Ecclesiam ipsam tantum ponit discriminis, quantum inter hominum et Dei opus: ac Novatia num stultitiae arguit, «quod cum sit a Christo una Ecclesia per totum mundum in multa membra divisa, item episcopatus unus multorum episcoporum concordi numerositate diffusus, ille post Dei traditionem, post connexam et ubique conjunctam catholicae Ecclesiae unitatem, humanam conetur facere Ecclesiam (Epist. LII) .»

Quod ex his principiis necessario sequitur, numquam accidere posse ut justa sit causa ab Ecclesia discedendi, id etiam saepe a Cypriano docetur: quoscumque enim videbat ab Ecclesia discedere, eos propria sententia damnatos dicebat, ita ut necesse non esset aliud de illis judicium institui. Sic ait (Epist. XLIX) Novatum, «qui ejici de Ecclesia et excludi habebat, judicium sacerdotum voluntaria discessione» praecessisse, «quasi evasisse sit poenam, praevenisse sententiam:» et in libro de Unit. Eccles., p. 200. «Aversandus est talis,» inquit, «atque fugiendus quisquis fuerit ab Ecclesia separatus. Perversus est hujusmodi, et peccat et est a semetipso damnatus (Vid. Epist. XL) .» Ex his facile perspicitur unam prorsus et individuam esse Christi Ecclesiam, quamvis plures sectae veram se Ecclesiam Christi esse intendant. Nam plus una esse non potest quae errore et schismate non possit everti, et a qua sine scelere discedi non possit. Id autem mirifice confirmant omnes Cypriani sententiae. Ecclesiam «quae et vivit in aeternum et vivificat Dei populum (p. 127) ,» ita unam esse contendit, ut, si apud Novatianum fuit, apud Cornelium non fuisse declaret (p. 152) . Hinc toties Ecclesia hortus conclusus, fons signatus dicitur, ut in eadem pagina; sponsa Christi, quae sola filios generare potest, quaeque cum Christo individuis nexibus cohaeret (pp. 63, 108, 140, 147, 195) . «Hanc Ecclesiae catholicae unitatem de divinae dispositionis dignatione venientem (p. 128) ,» comparare non dubitat Cyprianus cum unitate Christi (p. 132) , cum unitate Dei (p. 202) , cum unitate Trinitatis (p. 196)

Atque hic fuit cardo omnium controversiarum quae sancto Cypriano supervenerunt. Cum Felicissimus et quinque presbyteri nonnullos ex lapsis a Cypriani communione abstraxissent, ac speciosis causis scelus suum praetexerent, quantus dolor exstitit Cypriani in hac animarum sibi creditarum pernicie! quanto charitatis studio hortatur ut vitent lupos qui salutem promittunt, «ne qui deliquit veniat ad salutem;» qui Ecclesiam spondent, dum id agunt, ut qui illis credit «in totum ab Ecclesia pereat (Epp. XXXVIII et XL) .» Nihil autem aptius videbatur Cypriano ad eos qui decepti fuerant deterrendos, quam ut eos demonstraret in Ecclesia cum episcopis et plebe Christi communicare non posse, si schismatis duces sequantur. Revera sic impressa erat et insculpta etiam plebeculae animis haec doctrina, unam prorsus esse Ecclesiam, nec ab ea discedendi justam causam incidere posse, ut schismatis signiferi spe redeundi in Ecclesiam ducerent et lactarent quos deceperant; sed fraudem nudavit ordinatio Fortunati quem pseudoepiscopum Carthaginensem constituerunt. «Namque ii quibus in praeteritum,» inquit Cyprianus (Ep. LV, p. 87) , «praestigia obtendebantur et dabantur verba fallacia, quod simul ad Ecclesiam regressuri dicerentur, posteaquam viderunt illic pseudoepiscopum factum, frustratos et deceptos se esse didicerunt, et remeant quotidie atque ad Ecclesiam pulsant.» Novatiani factio, ut pietatis pelle nitidior erat quam Felicissimi, ita majorem perniciem traxit: ipsorum etiam confessorum oculos perstrinxit fucatus color; gravavit Cyprianum et contristavit, ut ejus verbis utar (Ep. XLIV) , et intolerabilis perculsi pene prostrati pectoris moestitia perstrinxit, quod semetipsi a Christi grege et ab ejus pace et concordia separassent; quod cos de carcere prodeuntes schismaticus et haereticus error excepisset (Epist. LI) . Non parum profuit his confessoribus Cypriani adhortatio, ut illatum unitati damnum felici reditu repararent: [Col. 0019] nam «cognito suo errore,» ut ait sanctus Cornelius (Epist. XLVI) , «ad Ecclesiam unde exierant, simplici voluntate venerunt.» Confessi sunt errorem coram Cornelio et quinque aliis episcopis, et Romano presbytero et ipsa plebe, cujus magnus concursus factus fuerat, declararunt sinceram suam mentem semper in Ecclesia fuisse; neque enim se ignorare «unum Deum esse, et unum Christum esse Dominum, unum Spiritum sanctum, unum episcopum in Ecclesia catholica esse debere.» Si qua tamen secta schismatis notam effugere, et verae Ecclesiae pars videri posset, id sibi in primis Novatiani secta vindicaret, ut quae nec Ecclesiae dogmata saltem in primordiis, nec exteriorem religionis formam violaret. Sed Cyprianus contendit parvi referre quid Novatianus doceat, «cum foris doceat. Quisquis ille est,» inquit (Epist. LII, p. 73) , «qualiscumque est, Christianus non est qui in Ecclesia Christi non est.» Idem docet pluribus aliis in locis, praesertim in, epistola ad Magnum, ubi sic loquitur (p. 151) : «Neque enim Dominus noster Jesus Christus,» inquit, «cum in Evangelio suo testaretur adversarios suos esse eos qui secum non essent, aliquam speciem haereseos designavit, sed omnes omnino qui secum non essent, et secum non colligentes gregem suum spargerent, adversarios suos esse ostendit, dicens: Qui non est mecum, adversum me est; et qui mecum non colligit, dispergit. Item beatus Joannes apostolus, nec ipse ullam haeresim aut schisma discrevit, aut aliquos speciatim separes posuit, sed universos qui de Ecclesia exiissent, quique contra Ecclesiam facerent, antichristos appellavit, etc.» Quamobrem declarat S. Martyr ne martyrium quidem extra Ecclesiam a damnatione liberare. «Ardeant licet flammis,» inquit in libro de Unit. Eccles. p. 199, «et ignibus traditi vel objecti bestiis animas suas ponant, non erit illa fidei corona, sed poena perfidiae, nec religiosae virtutis exitus gloriosus, sed desperationis interitus. Occidi talis potest, coronari non potest.» Eadem sententia saepe alias occurrit, ut in eodem libro de Unit., p. 198, et in Epist. LII, p. 71, et in LVII, p. 95.

Si quis autem suspicetur Cyprianum amore unitatis longius quam par est efferri, is admonendus est caeteras omnes ecclesias cum Cypriano de his principiis consensisse, quamvis non easdem ac ille consecutiones deducerent, nec baptisma rejicerent haereticorum. Hoc enim argumento adversarios suos refellebat Cyprianus, quod Spiritum sanctum extra Ecclesiam nec haberi nec dari posse faterentur: «Qui quamquam pertinaces alias et indociles,» inquit (Epist. LXXVI, p. 155) , «vel hoc tamen confitentur, quod universi sive schismatici sive haeretici, non habeant Spiritum sanctum; et ideo baptizare quidem possunt, dare autem Spiritum sanctum non possunt, in hoc ipso a nobis tenentur ut ostendamus nec baptizare eos omnino posse qui non habeant Spiritum sanctum.» Eodem argumento cum ipse Cyprianus passim utitur, tum etiam Firmilianus (p. 147) . Perspicuum ergo est et Cypriani testimonio et omnium qui tunc erant Christianorum consensu, inter varias societates quae sibi christianae religionis professionem arrogant, unam aliquam esse extra quam salus aeterna comparari non potest, sive leviter erretur, sive etiam schismati nullus error addatur; nedum ipsa cum sectis ab ea avulsis in unius communis Ecclesiae compositionem venire possit. Si quae enim sectae ab Ecclesia abscissae notas et jura verae Ecclesiae retineant; frustra veteribus sectis objecta fuit episcoporum successio, et episcopatus per totum orbem unitas; frustra vetus Ecclesia unicam se esse sponsam, numquam errare posse, numquam a se discedendi causam legitimam incidere posse, ac ne martyrium quidem discedentibus ad salutem prodesse contendit. Affingendus ergo impius et crudelis error toti antiquae Ecclesiae, vel potius Apostolis, a quibus solis conflari potuit mirificus ille consensus, quem de verae Ecclesiae notis inter omnes Christianos conspirasse cernimus.

Mira sunt quae Dodwello S. Cypriani de unitate sententiam examinanti placuerunt. Statuit enim in his S. Martyris disputationibus «non agi de illius Ecclesiae unitate quam catholicam hodie dicimus, quae nimirum omnes ambitu suo per terrarum orbem ecclesias particulares complectitur, sed de ipsis dumtaxat ecclesiis particularibus (Dissert. Cypr., 7) .» Verissimum quidem illud est quod probat Dodwellus unumquemque episcopum in sua ecclesia principium esse unitatis, eique ab omnibus obtemperari oportere, sed ita tamen, si cum aliis episcopis communicet; secus vero si ab universa Ecclesia discedat: tunc enim principium potius discordiae et schismatis foret quam unitatis. Atque, ut in Cypriano immoremur, facile demonstratur sic Ecclesiae unitatem in his disputationibus a S. Martyre defendi, ut Ecclesiae universalis notio illius animo semper obversetur. Id perspicitur ex ipso testimonio quod Dodwellus ad causae suae defensionem ex libro de Unitate Ecclesiae excerpsit: «Quomodo solis multi radii, sed lumen unum» inquit, pag. 195, «et rami arboris multi, sed robur unum tenaci radice fundatum, et cum de fonte uno rivi plurimi defluunt, numerositas licet diffusa videatur exundantis copiae largitate, unitas tamen servatur in origine. Avelle radium solis a corpore, divisionem lucis unitas non capit. Ab arbore frange ramum, fractus germinare non poterit. A fonte praecide rivum, praecisus arescit. Sic et Ecclesia Domini luce perfusa per orbem totum radios suos porrigit. Unum tamen lumen est, quod ubique diffunditur, nec unitas corporis separatur. Ramos suos in universam terram copia ubertatis extendit, profluentes largiter rivos latius expandit. Unum tamen caput est, et origo una, et una mater fecunditatis successibus copiosa.» His verbis, «Ecclesia Domini luce perfusa per orbem totum radios suos porrigit, ramos suos in universam terram copia ubertatis extendit,» non ecclesiae particularis, sed universalis, sive catholicae, unitas describitur. Idem confirmant quae praecedunt, quaeque sequuntur. Ante allata verba sic loquebatur Cyprianus: «Quam unitatem firmiter tenere et vindicare debemus, maxime episcopi qui [Col. 0021] in Ecclesia praesidemus, ut episcopatum quoque ipsum unum atque indivisum probemus. Nemo fraternitatem mendacio fallat, nemo fidei veritatem perfida praevaricatione corrumpat. Episcopatus unus est, cujus a singulis in solidum pars tenetur. Ecclesia quoque una est, quae in multitudinem latius incremento fecunditatis extenditur.» Post testimonium a Dodwello prolatum, addit Cyprianus: «Illius foetu nascimur, illius lacte nutrimur, spiritu ejus animamur. Adulterari non potest sponsa Christi; incorrupta est et pudica . . . Quisquis ab Ecclesia segregatus adulterae jungitur, a promissis Ecclesiae separatur: nec perveniet ad Christi praemia qui relinquit Ecclesiam Christi. Alienus est, profanus est, hostis est. Habere jam non potest Deum patrem qui Ecclesiam non habet matrem. Si potuit evadere quisquam qui extra arcam Noe fuit, et qui extra Ecclesiam foris fuerit evadit.» Lepidus ergo Cypriani interpres Dodwellus, qui sibi particularem ecclesiam fingit, ubi S. Martyr unum toto orbe episcopatum commendat. Quid, cum lapsis declarat in Epist. XL, si quis cum Felicissimo se conjunxerit, eum «postea ad Ecclesiam redire, et cum episcopis et plebe Christi communicare non posse;» cum confessores hortatur in Epist. XLIV, ut ad Ecclesiam redeant; eisque post reditum gratulatur in Epist. LI: «Quod Ecclesiae veritas et evangelici sacramenti unitas, quae a nobis tenebatur,» inquit, eorum «etiam consensu ac vinculo necteretur;» num de ecclesiis particularibus, nulla habita unitatis inter omnes ecclesias constitutae ratione, videtur disseruisse?

Nihil magis adversarium Dodwello, quam Cypriani de episcopi singularitate principium, quod tamen sibi maxime favere, existimat. Numquam enim catholicae Ecclesiae unitatem accuratius defendit Cyprianus, quam cum unum in singulis ecclesiis episcopum esse debere contendit. Cum Novatianus Romae episcopatum invasisset, ac per emissarios suos idem facinus in aliis civitatibus tentasset, hoc argumento illius fautores refellit Cyprianus, quod cum is solus episcopus sit, cujus episcopatus ab aliis collegis confirmatur et agnoscitur, si quis in ejus locum irruere audeat, nullam cum episcopis Ecclesiae catholicae communionem habere possit, ac proinde foris relictus pereat. «Factus est autem Cornelius,» inquit in Epist. LII, pag. 68, «episcopus de Dei et Christi ejus judicio, de clericorum pene omnium testimonio, de plebis quae tunc affuit suffragio, et de sacerdotum antiquorum et bonorum virorum collegio, cum nemo ante se factus esset, cum Fabiani locus, id est, cum locus Petri et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret; quo occupato de Dei voluntate, atque omnium nostrum consensione firmato, quisquis jam episcopus fieri voluerit, foris fiat necesse est, nec habeat ecclesiasticam ordinationem qui Ecclesiae non tenet unitatem.» Eodem modo demonstrat episcopos a Novatiano in aliis civitatibus constitutos, non Christi Ecclesiae episcopos esse, sed humanae Ecclesiae: «Nisi si episcopus tibi videtur,» inquit in eadem epistola, p. 73, «qui episcopo in Ecclesia a sedecim coepiscopis facto, adulter atque extraneus episcopus fieri a desertoribus per ambitum nititur, et cum sit a Christo una Ecclesia per totum mundum in multa membra divisa, item episcopatus unus episcoporum multorum concordi numerositate diffusus, ille post Dei traditionem, post connexam et ubique conjunctam catholicae Ecclesiae unitatem humanam conetur Ecclesiam facere, et per plurimas civitates novos apostolos suos mittat, ut quaedam recentia institutionis suae fundamenta constituat; cumque jampridem per omnes provincias et per urbes singulas ordinati sint episcopi in aetate antiqui, in fide integri, in pressura probati, in persecutione proscripti, ille super eos creare alios pseudoepiscopos audeat.» Hinc contendit, etiamsi legitime fuissent ordinati, eos tamen pro legitimis episcopis agnosci non posse, quia ab Ecclesia catholica discesserunt: «Episcopatum autem,» inquit, «tenere non posset, etiamsi episcopus prius factus a coepiscoporum suorum corpore et ab Ecclesiae unitate descisceret.»

Quamvis episcopatus jura non possint accuratius defendi, quam a Cypriano defenduntur, non defuerunt tamen qui ex nonnullis ejus verbis ansam arriperent calumniandi. Quod enim S. Martyr clerum interdum in duos ordines dividere videtur, nempe in sacerdotes et ministros, ac sacerdotis ac praepositi nomina cum ipsis presbyteris communicat, velut in Epist. LXV, LXVIII, LXXII et in libro de Lapsis, inde Salmasius et Blondellus concludunt presbyteros ab episcopis non jure divino, non diverso sacerdotii gradu esse distinctos. Si ejusmodi ratiuncula valeret, pari jure concludi posset ne diaconos quidem et alios minores clericos a presbyteris et episcopis jure divino distingui; saepe enim Ecclesia dividitur in clerum et plebem. Quod si diaconi et minores clerici cum presbyteris et episcopis clero comprehenduntur, quid mirum si presbyteris, qui Eucharistiam consecrant et potestatem habent ligandi et solvendi, sacerdotis et praepositi nomina cum episcopis communia sunt? Presbyteris quidem Cyprianus plurimum semper habuit honoris, et cum nihil agere soleret sine consilio cleri, ut ipse testatur in Epist. VI, non dubium quin presbyteris, utpote cum ipso sedentibus, magnam auctoritatem attribuerit. At sacerdotii gradum a presbyteris distinctum sibi vindicat. Queritur in Epist. XI, quod quidam de presbyteris, nec Evangelii memores, «nec episcopo honorem sacerdotii sui et cathedrae reservantes,» jam cum lapsis communicare coepissent. Alius ergo in episcopis ac in presbyteris sacerdotii gradus, ac proinde episcopi a presbyteris distinguuntur non solum auctoritate et cathedra, sed etiam ordine et charactere. Hanc autem sacerdotii distinctionem ab ipso Christo institutam fuisse ex pluribus Cypriani locis perspicitur: «Dominus noster,» inquit in Epist. XXVII, p. 37, «cujus praecepta et monita observare debemus, episcopi honorem et Ecclesiae suae rationem disponens in Evangelio loquitur et dicit Petro: Ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super istam petram aedificabo Ecclesiam meam, et [Col. 0023] portae inferorum non vincent eam: et tibi dabo claves regni coelorum; et quae ligaveris super terram erunt ligata et in coelis, et quaecumque solveris super terram erunt soluta et in coelis. Inde per temporum et successionum vices episcoporum ordinatio et Ecclesiae ratio decurrit, ut Ecclesia super episcopos constituatur et omnis actus Ecclesiae per eosdem praepositos gubernetur. Cum hoc itaque divina lege fundatum sit,» etc.

Multa hic observanda ex quibus S. Martyris sententia mirifice enitescit: 1 ^o declarat episcopos successisse Apostolis. Sic etiam in Epist. XLII, «unitatem a Domino et per Apostolos nobis,» inquit, «successoribus traditam» docet. Vid. Epist. LXIX. Idem docet Firmilianus in Epist. ad Cyprianum, pag. 148, episcopos Apostolis «vicaria ordinatione» successisse. Sic etiam in concilio Carthaginensi, cui praeerat Cyprianus, Clarus a Mascula, «Apostolis,» inquit (pag. 337) , «nos successimus eadem potestate Ecclesiam Domini gubernantes et credentium fidem baptizantes.» 2 ^o Ordinationem episcopalem a Christo institutam et divina lege fundatam pronuntiat Cyprianus. Quamvis enim ordinatus presbyter in hoc gradu aliquamdiu ministrasset, probe tamen sciebat sibi ad episcopalem gradum vocato aliam ordinationem opus fuisse. Nemo his temporibus meminerat quod Salmasius et Blondellus primis saeculis usurpatum fuisse finxerunt, ut, mortuo episcopo, sine nova ordinatione succederet antiquior presbyter, vel forte qui dignior videbatur, ut placet Blondello. Ne ipsi quidem schismatici, etsi ad omne facinus paratissimi, presbyteros ad episcopatum sine ordinatione ausi sunt promovere. Probe sciebat Novatianus presbyter ne simulacrum quidem episcopatus sine nova ordinatione occupari posse, cum tres episcopos quos ex vilissima Ecclesiae parte per dolum acciverat, inclusos hora decima, temulentos et crapula oppressos, adumbrata quadam et inani manuum impositione episcopatum sibi tradere per vim cogeret (Euseb., Hist., lib. VI, c. 43) . 3 ^o Ex his etiam perspicitur episcopos a solo Christo potestatem Ecclesiae gubernandae accepisse. Hinc toties apud Cyprianum «Dominus sacerdotes sibi in Ecclesia sua eligere et constituere» dicitur, p. 59: hac ratione Cyprianus Cornelii episcopatum «de Dei, qui sacerdotes facit, voluntate susceptum» defendit (Epist. LII, p. 68 et 69) . Vid. Ep. LV, p. 82, et Ep. LXV, p. 113, Ep. LXIX, p. 121. Ex hac episcopatus notione oriebatur summa Cypriani constantia in gubernanda et defendenda ecclesia sua, cui cum se judicem ad tempus a Deo datum esse sciret (pag. 122) , «commissa divinitus castra fideli virtute» servabat (p. 141) . Impressa erat aliorum Africae episcoporum animis haec sententia: «Si maritus peregre proficiscens,» inquit Venantius a Timisa, in concilio Carthag., p. 335, «amico suo commendasset uxorem suam custodiendam, commendatam sibi ille quanta posset diligentia conservaret, ne ab aliquo castitas ejus et sanctitas adulteraretur. Christus Dominus et Deus noster ad Patrem proficiscens sponsam suam nobis commendavit.»

Nescio quod sacerdotium Rigaltius et Baluzius diaconis affingunt in suis observationibus ad haec Cypriani verba: «Item presbyteris et diaconibus non defuit sacerdotii vigor (Epist. XV) .» Cyprianus hoc loco sacerdotii vigorem nequaquam presbyteris illis et diaconibus attribuit, sed potius a se in illis objurgandis adhibitum demonstrat; idque ex his quae sequuntur atque ex totius epistolae serie perspicitur. Neque huic Rigaltii et Baluzii opinioni favet quod Cyprianus absens in Epist. XIII decernit, «ut qui libellos a martyribus acceperunt, et praerogativa eorum apud Deum adjuvari possunt, si incommodo aliquo et infirmitatis periculo occupati fuerint, non exspectata praesentia nostra, inquit, apud presbyterum quemcumque praesentem, vel si presbyter repertus non fuerit, et urgere exitus coeperit, apud diaconum quoque exomologesin delicti sui facere possint; ut, manu eis in poenitentiam imposita, veniant ad Dominum cum pace quam dari martyres litteris ad nos factis desideraverunt.» Non immorabor in hac explicanda difficultate, quae nimium arcte cum sequentibus saeculis conjuncta est, quam ut hoc loco examinari possit. Sed ut a Cypriano non discedam, unum est quod observatum velim, nequaquam ab illo hanc provinciam diaconis committi, ut peccatorum confessionem excipiant et poenitentiam imponant. Haec enim fuit illis temporibus disciplina, ut nemo ad pacem admitteretur ne in extremo quidem discrimine, nisi qui ante morbum peccata confessus fuisset, ac poenitentiam postulasset, ut testatur Cyprianus in Epist. LII. Quamobrem praescripta apud diaconum exomologesis in mortis articulo, non erat peccatorum confessio, quae apud sacerdotes antea fieri debuerat, nec proinde cum diaconis communicatum fuit poenitentiae imponendae munus. Quod autem ab eruditis viris jamdudum observatum est, duplicem esse exomologesin, id confirmatur ex Cypriani epistolis in lapsorum causa scriptis; in primis ex Ep. XII, ubi ait exomologesin fieri «inspecta vita ejus qui agit poenitentiam.» Ex quo patet exomologesin, quam absolutio proxime sequebatur jam probata et satis spectata lapsi poenitentia, distingui debere a conessione peccatorum poenitentiam ipsam praecedente.

Sic episcoporum jura defendit Cyprianus, ut legitimum Romanae Sedis primatum agnoscat. In dissensione quam habuit cum Stephano, saepe questus est quod Stephanus primatu suo nimium confideret, sed de ipsius auctoritate litem non movit. Sic enim tacito nomine Stephanum perstringit in Epist. LXXI: «Sed nec Petrus, inquit, quem primum Dominus elegit et super quem fundavit Ecclesiam suam, cum secum Paulus de circumcisione postmodum disceptaret, vindicavit sibi aliquid insolenter aut arroganter assumpsit, ut diceret se primatum tenere et obtemperari a novellis et posteris sibi potius oportere:» sic etiam Firmilianus juste indignari se [Col. 0025] dicit in Stephanum (pag. 148) quod qui «sic de episcopatus sui loco gloriatur, et se successionem Petri tenere contendit, super quem fundamenta Ecclesiae collocata sunt, multas alias petras inducat, et ecclesiarum multarum nova aedificia constituat, dum esse illic Baptisma sua auctoritate defendit.» Et paulo post: «Stephanus, qui per successionem cathedram Petri habere se praedicat, nullo adversus haereticos zelo excitatur.» Agnoscit ergo Firmilianus in Stephano altiorem quemdam dignitatis gradum, et dum in eo congruens dignitati studium fidei desiderat, Petri primatum fatetur successione ad illum pervenisse. Petri ejusque successorum primatum saepe alias commendavit Cyprianus: «Petrus tamen,» inquit pag. 123, «super quem aedificata ab eodem Domino fuerat Ecclesia, unus pro omnibus loquens et Ecclesiae voce respondens ait: Domine, ad quem ibimus? » Vid. pag. 123. «Una Ecclesia a Domino super Petrum origine unitatis et ratione fundata,» p. 125. «Nam Petro super quem aedificavit Ecclesiam, et unde unitatis originem instituit et ostendit, potestatem istam dedit ut id solveretur in coelis quod ille solvisset in terris. Et post resurrectionem quoque ad Apostolos loquitur, dicens: Sicut misit me Pater, et ego mitto vos, » etc. (Epist. LXXIII, pag. 131: vid. pag. 148 et 250) . Sed praecipue considerandus nobis est insignis locus ex libro de Unitate Ecclesiae, pag. 195: «Loquitur Dominus ad Petrum: Ego tibi dico, inquit, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam, meam, et portae inferorum non vincent eam; et tibi dabo claves regni coelorum; et quae ligaveris super terram, erunt ligata et in coelis, et quaecumque solveris super terram, erunt soluta et in coelis. Et iterum eidem post resurrectionem suam dicit: Pasce oves meas; super illum unum aedificat Ecclesiam suam, et illi pascendas mandat oves suas, quamvis Apostolis post resurrectionem suam parem potestatem tribuat et dicat: Sicut misit me Pater, et ego mitto vos; accipite Spiritum sanctum; si cujus remiseritis peccata, remittentur illi; si cujus tenueritis, tenebuntur; tamen, ut unitatem manifestaret, unitatis ejusdem originem ab uno incipientem sua auctoritate disposuit. Hoc erant utique et caeteri Apostoli quod fuit Petrus, pari consortio praediti et honoris et potestatis; sed exordium ab unitate proficiscitur, ut Ecclesia Christi una monstretur.»

Hoc testimonium ita protuli ut habetur in hac Baluzii editione, sed Cypriani verba aliter leguntur in editionibus Manutii ac Pamelii, in quibus post haec verba, «ut unitatem manifestaret,» additur, «unam cathedram constituit:» sic etiam post haec verba, «exordium ab unitate proficiscitur;» habent editiones illae, «Et primatus Petro datur, ut una Christi Ecclesia et cathedra una monstretur. Et pastores sunt omnes et grex unus ostenditur qui ab Apostolis omnibus unanimi consensione pascatur, ut Ecclesia Christi una monstretur . . . : qui cathedram Petri, super quem fundata est Ecclesia, deserit, in Ecclesia se esse confidit!» Haec in contextum irrepsisse Baluzius existimavit, cujus de sententia ac rationibus eruditorum erit judicium; sed observatum velim, si ea retineantur quae Oxoniensis editor et Baluzius expunxerunt, nihil affuturum quod non cum Cypriani doctrina optime quadret; sin autem recidantur, reliquas testimonii hujus partes satis per se habituras momenti ad primatum Ecclesiae Romanae. Hospes sane et peregrinus sit in Cypriani doctrina, si quis miretur Petro primatum ab eo attribui, et unum gregem ac unam cathedram adstrui, cum tot locis eumdem primatum defendat, ac unum gregem, unum episcopatum et, nominatim in Epist. XL, unam cathedram commendet. Non magis mirandum quod in Ecclesia non esse pronuntiet nefarios illos schismaticos, qui hoc uno episcopatu conculcato, hac una cathedra, quae super Petrum fundata est, deserta, humanam prorsus ecclesiam instituere tentabant. Non erat ergo cur Cypriani testimonium ab his verbis editor Oxoniensis, velut a quodam, ut ipse appellat, veneno purgasse sibi videretur. Quinetiam, quae ab illo editore in hoc testimonio et ab omnibus admittuntur, satis per se valent ad primatum demonstrandum. Illud 1 ^o perspicitur in hoc Cypriani loco et in pluribus aliis, principium unitatis sine primatu esse non posse. Quis enim ei primatum deneget, a quo incipit unitas, et per quem Ecclesia una monstratur? 2 ^o Quemadmodum post Petrum non desiit unitas, ita nec primatus et principium unitatis, quod Christus auctoritate sua disposuit, quod eo consilio instituit, ut Ecclesia una monstretur. Necesse est igitur ut unitatem, ita principium et vinculum unitatis in Ecclesia perseverare; unde existimari potest quanti fecerit Ecclesiam Romanam Cyprianus, quam arete affixus fuerit principio unitatis, qui tanto unitatis amore accensus erat. Hinc illius indignatio (pag. 86) quod schismatici ausi fuissent «ad Petri cathedram atque ad Ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est, navigare.» Dictitant adversarii nostri primatum Ecclesiae Romanae defendi a Cypriano, non quod juris quidquam in alias ecclesias haberet, sed quia sedes erat et domicilium Imperii. Sed nihil absurdius hoc commento, nec quisquam sibi persuadebit Cyprianum, cujus in omnibus scriptis et factis spirat unitatis amor, aut primatum illi ecclesiae denegasse, ex qua sacerdotalem unitatem ortam fatebatur, aut propter urbis potentiam et magnitudinem detulisse, non propter unitatis principium. Hunc primatum sibi Ecclesia Romana, repugnante nemine, vindicabat: quamvis Clerus Romanus, Sede vacante, non omnem sibi auctoritatem sumeret, sed difficiliora quaeque, in his lapsorum causam, ad electionem episcopi integra servaret, non tamen idcirco intermissus erat primatus. «Salutant vos fratres», inquit ille clerus (Epist. III, inter Cyprianicas) , «qui sunt in vinculis, et presbyteri et tota Ecclesia, quae et ipsa cum summa sollicitudine excubat pro omnibus qui invocant nomen Domini.» Hinc litterae ejusdem cleri, quae de lapsis agebant, in totum orbem terrarum missae fuerunt, ut testatur Cyprianus Ep. LII.

Sed in hoc Cypriani loco Fellus et Simon Goulartius contendunt par consortium honoris et potestatis inter Apostolos eorumque successores penitus pugnare cum primatu; observat Fellus in not. ad Epistolam […] , [Col. 0027] beato illo martyre judice pro desperatis et perditis habendos esse quibus minor videtur auctoritas episcoporum in Africa, quam vel Cornelii ipsius in Petri cathedra Romae sedentis.»

Si qua fieret praejudicatarum opinionum intermissio, nihil facilius foret, quam Cypriani sensum callere et primatum cum pari consortio honoris et potestatis conciliare. Nemo nescit Cyprianum Africae et Numidiae ac Mauritaniae praefuisse: parem tamen potestatem episcopi illarum provinciarum a Christo acceperant, hoc erant utique quod Cyprianus, pari consortio praediti et honoris et potestatis; sed his praeerat Carthaginensis episcopus. Quod si Cyprianus, dum par consortium honoris et potestatis inter episcopos agnoscit, non idcirco delatam sibi jure ecclesiastico auctoritatem abjecit, cur Petrum ejusque successores auctoritate ab ipso Christo tradita spoliasse videatur? Luce clarior est ejus sententia; demonstrat unitatem tanti visam esse Christo, ut quamvis Apostolis parem potestatem attribueret, unum tamen aliis praeesse vellet: itaque hoc erant Apostoli quod fuit Petrus, sed excepto primatu. Jacobus et Joannes parem potestatem acceperant ac Petrus, sed Christus unitatem nec a Jacobo nec a Joanne incipere voluit; soli Petro hunc detulit honorem.

Ex his etiam illustrari potest alius Cypriani locus ab iisdem adversariis decantatus. «Episcopatus unus est cujus a singulis in solidum pars tenetur,» inquit ibidem Cyprianus in libro de Unit. Eccles. Saepe alias declarat Cyprianus, etsi «singulis pastoribus portio gregis adscripta est, etsi pastores multi» sunt, «unum tamen gregem» eos pascere, «et oves universas quas Christus sanguine suo et passione quaesivit colligere et fovere debere, «et idcirco copiosum corpus» esse «sacerdotum concordiae mutuae glutino atque unitatis vinculo copulatum, ut si quis ex collegio eorum haeresim facere et gregem Christi lacerare et vastare tentaverit, subveniant caeteri, et quasi pastores utiles et misericordes oves Dominicas in gregem colligant (pp. 86 et 116) .» Sed copiosus ille sacerdotum numerus in pascendis ovibus conspirans non modo nihil detrahit primatui, sed etiam ducem et auctorem necessario postulat; alioqui summa esset futura omnium rerum perturbatio. Debent episcopi pro suo unitatis studio in rebus majoris momenti mutuas sibi operas tradere, debent in damnandis haeresibus auctoritatem et consilia consociare; sed quis neget in ejusmodi rebus praecipuas illius partes esse debere a quo «incipientem unitatis originem» Christus «sua auctoritate disposuit.»

Cum S. Cyprianus in litteris quae de baptismo haereticorum scriptae sunt, multa de adversariis suis dicat, aut ab eis dicta referat, non parvi interest ad ejus illustranda testimonia, quid S. Stephanus et alii Cypriani adversarii senserint, exponere. Stephanum erroris accusarunt etiam e Catholicis plurimi, eumque omnium haereticorum baptisma comprobasse volunt, etiam eorum qui formam a Christo praescriptam non servabant. Quin etiam Launoius Cyprianum sic defendit, ut ipsi antiquitatem magis quam adversariis favere existimet, «rem istam», ut ullius verbis utar, «non esse fidei, sed disciplinae» pronuntians (tom. VIII, p. 656) . Demonstrare conabor Stephanum nihil aliud docuisse, quam quod postea omnium consensu stabilitum est, atque hanc illius doctrinam non antiquitati contrariam esse, sed e media Apostolorum traditione dimanasse.

Amisimus scriptas a Stephano papa epistolas de baptismo haereticorum; sed quae Cyprianus ex epistola ad se scripta refert, ea omnem sancti pontificis accusandi ansam praecidunt. Sic enim loquebatur Stephanus in epistola ad Cyprianum: «Si quis ergo a quacumque haeresi venerit ad nos, NIHIL INNOVETUR, NISI QUOD TRADITUM EST, ut manus illi imponatur in poenitentiam; cum ipsi haeretici proprie alterutrum ad se venientes non baptizent, sed communicent tantum.» Perabsurde Rigaltius detorquet illud proprie ad eos «qui proprie ob propriam aliquam causam dicuntur haeretici.» Liquet hanc vocem referri ad ea quae sequuntur, ita ut haeretici dicantur proprie non baptizare, sive proprio baptismo non imbuere alterutrum ad se venientes; quale est illud Horatii, «difficile est proprie communia dicere.» Verborum autem Stephani duae tantum videntur afferri posse sententiae. Vel enim ait haereticos suum quemque proprium habere baptisma, sed tamen eo non imbuere alterutrum ad se venientes: vel hoc statuit, haereticos proprium sibi non arrogare baptisma, quo venientes ad se baptizent, sed commune et in sua et in aliis sectis revereri. Prima interpretatio stare non potest, altera explorata et perspicua. 1 ^o Repugnaret omnino illa haereticorum in baptizando varietas, et in aliorum probando ac retinendo baptismate consensus. Cur enim unaquaeque secta proprium sibi et ab aliis discrepantem baptismum instituisset, nisi quia et Ecclesiae et sectarum baptismus parum ad salutem idoneus videretur? Quamobrem novum baptismum instituentibus consentaneum erat aliorum baptisma rejicere. 2 ^o Haereticos hoc loco Stephanus Cypriano ad imitandum proponit. Etsi enim uterque de baptismo magnifice sentiebat, uterque tamen exiliter sentire alteri videbatur. De Baptismi sanctitate et majestate detrahi existimabat Cyprianus, si datus ab haereticis valeret; Baptismo injuriam Stephanus fieri putabat, si vel in ipsis haereticis rejiceretur. Cum ergo haereticos ad imitandum proponit, necesse est ut in eis aliquid laudet, quod ad Baptismi commendationem valeat. At, si haeretici praescriptam a Christo formam in baptizando violassent, nec tamen dubitassent dissimile aliorum baptisma comprobare, haec agendi ratio hominum fuisset Baptisma, ut inutilem et exilem caeremoniam, floccifacientium. 3 ^o Ad illustrandam Stephani sententiam accedunt Firmiliani et Cypriani testimonia. «Stephanus in epistola sua dixit, inquit Firmilianus, haereticos quoque ipsos in Baptismo convenire.» Cyprianus, postquam verba Stephani retulit, haec addit in Ep. LXXIV. «Et cum singulae haereses singula baptismata et diversa peccata habeant; hic cum omnium Baptismo communicans, universorum [Col. 0029] delicta in sinum suum coacervata congessit.» Opponit Cyprianus Stephani principio aliud principium, et singulas haereses singula habere baptismata contendit, quia Stephanus unum et commune baptisma apud haereticos esse statuerat. Nec tamen Cyprianus idcirco tot baptismata numerat quot sunt haereses, quod singulae haereses Baptismi formam immutassent; nemo enim id suspicabitur; sed quia singulae sunt unum veluti corpus ab aliis sectis et ab Ecclesia separatum.

Launoius et post eum auctor Bibliothecae Scriptorum ecclesiasticorum objiciunt perpaucos tunc exstitisse haereticos qui in nomine trium Personarum baptizarent; quamobrem omnes omnino haereticos Stephano probari, in his Marcionitas, ut ei exprobrant Firmilianus ac Cyprianus. Sed veterum haereticorum instituta Stephano, Cypriano et Firmiliano notiora erant, quam recentibus scriptoribus. At inter Stephanum, ac Cyprianum et Firmilianum generatim convenit, ut modo vidimus, haereticos proprium sibi baptismum non habere. Ergo perpauci excipi possunt, qui communem baptizandi formam perverterint. Testes ejusdem sententiae citari possunt Clemens Alexandrinus et Tertullianus; quorum primus (Strom. I, pag. 317) haereticorum baptisma in Scripturis aquam alienam appellari observat, nec tamen hanc causam affert quod Baptismi administrandi normam corruperint, sed quod alieni sint ab Ecclesia. Similiter Tertullianus (libr. de Baptismo, cap. 15) haereticorum baptismum non eo nomine rejicit, quod illius administrandi ritum a Christo praescriptum immutassent, sed quia «nullum habent consortium disciplinae nostrae, quos extraneos utique testatur ipsa ademptio communicationis.» Ad haec etiam accedit Augustini testimonium, qui in libro VI de Bapt., c. 25, sic loquitur: «Quis nesciat non esse Baptismum Christi, si verba evangelica quibus symbolum constat illi defuerint? Sed facilius inveniuntur haeretici qui omnino non baptizent, quam qui illis verbis non baptizent.»

Frustra Launoius Augustini testimonium de aequalibus S. Doctoris haereticis accipiendum esse, de antiquioribus autem aliter judicandum putat. Nam quod quarto et quinto Ecclesiae saeculo animadvertit Augustinus, id potiori jure de secundo et tertio asseverari potest. Neque enim defuerunt haereses quae, cum in sectae primordiis communem baptizandi normam secutae essent, eam postea immutarent, ut suorum ad Ecclesiam catholicam reditum majori difficultate obstruerent. Id de Encratitis nominatim testatur Basilius can. I. Quamquam ne illi quidem praescriptam a Christo formam pervertebant, sed caeremonias quasdam aut adjecisse videntur aut detraxisse. Sic enim de illis Basilius can 47: «Ne dicant: In Patrem et Filium et Spiritum sanctum baptizati sumus.» Quinetiam eorum baptismum non improbat ratum haberi, si qua inde major utilitas accedat. Atque ipse, can. I, testatur fratres Zoin et Saturninum susceptos a se fuisse in cathedra episcoporum, cum ab hac haeresi redirent. Sed si Encratitae communes ritus initio secuti fuerant et cum novi aliquid inducere voluerunt, non tamen praescriptam a Christo formam violare ausi sunt; an dubium quin Marcionitae et alii ejusmodi, quibuscum erat cum Encratitis finitima vicinitas, baptismum in Ecclesia catholica usurpatum retinuerint. Porro Marcionem id nomine trium Personarum baptizasse testis est locuples Cyprianus, qui ejus baptismum hoc argumento rejicit, quod non eamdem Trinitatem agnoscat ac Catholici: «Numquid hanc Trinitatem Marcion tenet?» inquit in Epist. ad Jubai., pag. 131. «Numquid eumdem asserit quem et nos Patrem creatorem? Numquid eumdem novit Filium Christum de Maria virgine natum?» Fatebatur ergo Cyprianus tres Personas ab haereticis in Baptismo nominari, ac eo redactus erat, ut Trinitatem haereticos non eodem modo ac Catholicos interpretari diceret. Simili ratione Firmilianus Gnosticorum et Montanistarum baptisma rejicit, quia primi non eumdem Patrem ac Catholici, Montanistae non eumdem Spiritum sanctum agnoscebant. Marcionem sic premit Tertullianus argumentis ex baptismo petitis, ut facile pateat communem baptizandi ritum ab hoc haeretico mutatum non fuisse. Quaerit enim lib. I, c. 28, quomodo regeneret deus Marcionis qui non generavit; quomodo Spiritum attribuat in baptismo, qui animam non prius contulit; cur lavet hominem numquam apud se inquinatum, et in hoc totum salutis sacramentum carnem mergat exortem salutis. Narrat Epiphanius pag. 230, «non unum baptisma (apud Marcionitas) sed tria post delictum concedi, pro mortuis illorum catechumenis alios baptizari, ac mulieribus baptismi conferendi facultatem committi;» sed violatae baptismi formae Marcionem non accusat. Valentini quoque et Apellis baptismum Stephanus ratum habuisse dicitur. Sed id ex ejus principiis sequebatur. Nam, cum certo teneret, ut ei exprobrat Firmilianus, Baptismum administrari «invocata trinitate nominum Patris et Filii et Spiritus sancti,» neminem prorsus excludere debuit, quem ab hac baptizandi norma non discedere constaret. Quod si ipse Marcion, qui impietate omnes superavit, in nomine trium Personarum baptizabat, non video cur non idem de Apelle et Valentino credatur. Cyprianus hoc unum ejusmodi haereticis objicit, quod non eumdem Patrem ac Catholici, eumdem Filium, eumdem Spiritum sanctum eamdemque Ecclesiam confiteantur; ac Patripassianos, Anthropianos, Valentinianos, Apelletianos, Ophitas Marcionitis adjungit, Ep. ad Jubai., p. 130. Marcus inter Valentini sectatores celeberrimus in consecrando pane et vino omnia invocationis verba pronuntiabat, ut testatur Irenaeus lib. I, cap. 12; caeteri ejusdem generis haeretici Eucharistiam ex more Ecclesiae celebrabant. Hinc eos provocat Irenaeus lib. IV, cap. 18, ut «aut sententiam mutent, aut abstineant offerendo quae praedicta sunt.» Non verisimile est quibus religio erat a consueta Eucharistiae celebrandae forma discedere, eos in Baptismi ritibus ne id quidem retinuisse quod Christus nominatim praescripserat. Multa sane in Baptismi caeremonias impia et absurda induxerunt plerique Gnostici. Sed, ut observat Augustinus (lib. VI de Baptismo, n. 47) , «certa illa evangelica verba sine quibus non potest Baptismus consecrari, tantum valent [Col. 0031] ut per illa sic evacuentur quaecumque in prece vitiosa contra regulam fidei dicuntur; et si malus atque perversus in aliquibus perversam precem afferat, adest Deus evangelicis verbis suis, sine quibus Baptismus Christi consecrari non potest, et ipse sanctificat sacramentum suum.» Cum Augustino consentit Stephanus, qui, ut refert Firmilianus, dicebat «iis qui apud haereticos baptizantur adesse praesentiam et sanctimoniam Christi.» Quod autem spectat ad eos qui aut aquam non adhibebant, aut non ut Christus praescripsit, baptizabant (quales exstitisse nonnulli videntur inter Gnosticos ethnici magis quam haeretici), non dubium quin eos sine Baptismo Stephanus in Ecclesiam non admisisset. Nonnulli autem sic Baptismi verba immutabant, ut tamen retinere et exprimere vellent, quales erant qui baptizabant «in nomen incogniti patris omnium, in veritatem matrem omnium, in descendentem in Jesum» (Iren. lib. I, cap. 21, n. 3) . Sed de ejusmodi haereticis adeo nulla fuit controversia, ut Cyprianus et Firmilianus interrogationes ipsas, quales in Ecclesia fieri solebant, ab haereticis servari testentur, pag. 131, 145, 154. Ad haec Cypriani et Firmiliani testimonia accedit auctoritas non solum Augustini, Vincentii Lirinensis et Facundi, qui minime dubitarunt quin communem Ecclesiae sententiam Stephanus defendisset; sed etiam Dionysii Alexandrini et Eusebii, quorum primus sic ad Stephanum et de Stephano scripsit, ut in eo leniorem tantummodo sententiam, et quamdam, ut in re nondum omnium consensu decisa, accommodationem desideraret; alter vero antiquam traditionem ab eo defensam fuisse testatur, Hist. lib. VII, c. 3.

Sed duo nobis supersunt explicanda, utrum Stephanus haereticorum baptismo non solum characterem imprimi, sed etiam peccata dimitti existimaverit; utrum satis esse duxerit in Christi nomine baptizare, nulla Patris et Spiritus sancti facta mentione. Cyprianus et Firmilianus sic semper adversarios refellunt, quasi isti peccata ab haereticis baptizantibus dimitti contenderent. «Dat honorem Deo, inquit Cyprianus (Ep. LXXIV) qui apud eos qui in Deum blasphemant, remissionem peccatorum dari judicat?» Et Firmilianus (Ep. LXXV) : «Stephanus, inquit, et qui illi consentiunt, contendunt dimissionem peccatorum, et secundam nativitatem in haereticorum baptisma posse procedere, apud quos etiam ipsi confitentur Spiritum sanctum non esse.» Et infra, «dicunt eum qui quomodocumque foris baptizatur mente et fide sua gratiam consequi posse.» In Epistola a Jubaiano ad Cyprianum missa, quam Stephani esse Pamelius et Baronius existimant, scriptum erat, «quod quaerendum non sit quis baptizaverit, quando is qui baptizatus sit, accipere remissam peccatorum potuerit secundum quod credidit.» Difficile non fuit Cypriano et Firmiliano in ea opinione, quam adversariis suis affingunt, manifestam pugnam demonstrare. Perabsurdum enim est ut remissionem peccatorum consecutus esse dicatur qui nondum accepit Spiritum sanctum, et Christum in Baptismo induisse in quo nondum habitat Spiritus sanctus. Sed videntur summi illi viri Cyprianus et Firmilianus minus accurate interpretari sententiam adversariorum, quos verisimile non est tam absurde ratiocinatos, ut remissionem peccatorum sine Spiritu sancto comparari posse crederent. Existimat eruditus editor Litterarum summorum Pontificum Stephanum, dum remissionem peccatorum in baptismo extra haeresim dato agnoscit, vel de infantibus loqui, vel de adultis bona fide baptismum ab occulto haeretico accipientibus, aut ab aperto in extremo vitae periculo. Quamvis autem doctissimo scriptori plurimum tribuam, aliam tamen viam inibo explicandae Stephani sententiae, quae mihi videtur illustrari posse ex his illius verbis a Firmiliano citatis: «Haeresis quidem, aiebat, parit et exponit; expositos autem Ecclesia suscipit.»

Perspicitur ex his verbis haeresim non sibi sed Ecclesiae parere, vel potius Ecclesiam per haeresim veluti per ancillam parere, ita ut quos parit haeresis, filii sponsae fieri possunt si ad Ecclesiam accedant; ab Ecclesia autem non suscepti interitum effugere non possint. Stephani doctrinae simillima est haec Augustini sententia: «Ecclesia quippe,» inquit lib. I de Bapt., n. 12, «omnes per Baptismum parit, sive apud se, id est ex utero suo, sive extra se de semine viri sui. Sed et Esau de uxore natus, propter fraternam discordiam separatus est a populo Dei, et Aser per uxoris quidem potestatem, sed ex ancilla natus, propter fraternam concordiam terram promissionis accepit. Unde et Ismaeli ut separaretur a populo Dei non obfuit mater ancilla, sed obfuit fraterna discordia; et non profuit potestas uxoris, cujus magis filius erat, quia per ipsius jura conjugalia et in ancilla seminatus erat et ex ancilla susceptus. Sic et apud istos Ecclesiae jure, quod est in Baptismo, nascuntur quicumque nascuntur; sed si concordent cum fratribus, per unitatem pacis, veniunt ad terram promissionis; non de materno utero rursus ejiciendi, sed in paterno semine agnoscendi: si autem in discordia perseverent, ad Ismaelis funiculum pertinebunt.» Immerito ergo Cyprianus et Firmilianus existimarunt Stephanum haeresi veluti sponsae filios attribuere, cum haeresim veluti ancillam parere dixerit, ut quos ipsa peperit, hi ab Ecclesia, quae sola est sponsa, suscipiantur. Non absimili sententia videtur peccatorum remissionem in baptismo haereticorum agnovisse. Quemadmodum enim ejusmodi baptismus hanc vim habet, ut quos peperit ancilla ad sponsam pertineant, cum ab Ecclesia suscipiuntur; sic, quamvis peccata non dimittat in haeresi manentibus, id tamen valet, ut [Col. 0033] redeuntibus ad Ecclesiam dimittantur. Id egregie Augustinus explicat in libro I de Baptismo: «Intelligant (Donatistae), inquit (n. 18) , in communionibus ab Ecclesia separatis posse homines baptizari, ubi Christi Baptismus eadem sacramenti celebratione datur et sumitur: qui tamen tunc prosit ad remissionem peccatorum, cum quis reconciliatus unitati sacrilegio dissensionis exuitur, quo ejus peccata tenebantur et dimitti non sinebantur.» Auctor anonymus libri de Rebaptismate nihil fere aliud probat, nisi hanc Baptismi foris accepti utilitatem ad remissionem peccatorum in Ecclesia consequendam. Statuit p. 357, «invocationem illam pristinam nominis Jesu, nuda et singularis si in errore sit constituta, non posse ad salutem praestandam sufficere; ne hac ratione, inquit, etiam ethnicos et haereticos abutentes nomen Jesu credamus ad salutem sine vera re atque integra posse pervenire. Quam tamen invocationem nominis Jesu correctione erroris et agnitione fidei veritatis, et abscissa omni labe praeteritae conversationis, mysterio Dei circa ejusmodi homines rite perpetratam, locum quem habitura non erat obtinere, et postremo in fide recta et ad integritatem signi praestandam non obesse, supplemento ejus quod deerat accedente, perquam utile est credere.» Videntur ergo Cyprianus et Firmilianus, cum adversariorum sententiam non ex pacificis colloquiis ac disputationibus, sed ex scriptis tantum iisque valde obscuris cognitam haberent, minus intellexisse quid isti sentirent, et credidisse fidem illos et peccati dimissionem in haereticis ab haeresi non discedentibus admittere, quamvis de fide errori succedente loquerentur, ac peccatum ita dimitti dicerent, ut haec dimissio tunc valeat cum ab haeresi disceditur.

Nunc alius error a sancto pontifice propulsandus, cui verisimile non est Baptismum in solius Christi nomine probatum fuisse: 1 ^o Immerito in Stephano ejusque sociis vituperaretur ejusmodi loquendi ratio quae et Scripturae auctoritate et ecclesiastici sermonis usu firmata est, ut demonstrat modo laudatus editor Epist. summ. Pont. 2 ^o Quod spectat ad Stephanum, non eum hac in re erroris accusat Cyprianus, quamvis prima specie accusare videatur. «Non est autem quod aliquis,» inquit in Epist. LXXIII, «ad circumveniendam christianam veritatem Christi nomen opponat, ut dicat: In nomine Jesu Christ ubicumque est quomodocumque baptizati gratiam Baptismi sunt consecuti.» Et paulo post: «Quomodo ergo quidam dicunt foris extra Ecclesiam immo et contra Ecclesiam, modo in nomine Jesu Christi ubicumque et quomodocumque baptizatum gentilem remissionem peccatorum consequi posse, quando ipse Christus Gentes baptizari jubeat in plena et adunata Trinitate?» Sed, ut haec intelligantur, observandum est Cyprianum hoc loco non id in adversariis culpare, quod trium Personarum aliquam in Baptismo omitti posse dicerent, sed quod fidem in tres Personas necessariam negarent. Nam, cum Marcionitae et alii ejusmodi haeretici horrendas blasphemias in Patrem evomerent, contendit Cyprianus nihil illis prodesse nomen Christi, quia «sine Patre aut contra Patrem prodesse cuiquam solus Filius non potest. Quomodo, inquit, non cognito, immo et blasphemato Deo Patre, qui apud haereticos Christi nomine baptizati dicuntur, peccatorum remissam consecuti judicantur?» Rejicit ergo Cyprianus baptisma ab haereticis in Christi nomine datum, non ob Patris praetermissionem, quae res in controversiam non veniebat, sed ob blasphemias in Patrem. Hinc illud idem baptisma probat, si in Christi veritate administretur: «Unde apparet, inquit, non ea statim suscipienda et assumenda quae jactantur in nomine Christi, sed quae geruntur in Christi veritate.» Idem ergo est Baptisma in Christi nomine, ac Baptisma a Christo institutum. Firmilianus qui hanc Cypriani epistolam legerat, atque hunc locum qui nunc in manibus est, ut pleraque alia, observationibus suis confirmat, Baptisma in Christi nomine dari existimat, cum in nomine trium Personarum datur, neque in adversariis culpat quod Baptisma in Christi solius nomine ratum habeant, sed «quod non putant quaerendum esse quis sit ille qui baptizaverit, eo quod qui baptizatus sit, gratiam consequi potuerit invocata trinitate nominum Patris et Filii et Spiritus sancti, quasi invocatio haec nuda nominum sufficiat ad remissionem peccatorum et Baptismi sanctificationem.»

Quinetiam non modo Stephanus, sed ne ipse quidem auctor anonymus libri de Rebaptismate, qui Cyprianum vehementi aceto perfudit, Baptisma in solo Christi nomine videtur probasse; hoc tamen errore illum Tillemontius laborasse contendit, sed prorsus immerito. Is enim Baptisma in Christi nomine interpretatur illud, quod ex forma a Christo praescripta confertur. Locus ipse quem objicit Tillemontius rem aperte demonstrat: «Multum interest», inquit anonymus scriptor pag. 358, «utrum in totum quis non sit baptizatus in nomine Domini nostri Jesu Christi, an vero in aliquo claudicet cum baptizatur baptismate aquae, quod minus est, dummodo postea constet in veritate sincera fides in baptismate spiritus, quod non dubie majus est. Nec aestimes huic tractatui contrarium esse quod dixit Dominus: Ite, docete gentes, tinguite eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti; quia, cum hoc verum et rectum et omnibus modis in Ecclesia observandum sit, et observari quoque solitum sit, tamen considerare oportet quod invocatio nominis Jesu non debet a nobis futilis videri propter venerationem et virtutem ipsius nominis, in quo nomine virtutes omnes solent fieri et nonnumquam etiam aliquae ab hominibus extraneis.» Ex quibus concludit Tillemontius hunc scriptorem, etsi fatetur tres personas nominari solere in Ecclesia, non tamen irritum baptismum putare, si in solo Jesu nomine conferatur. Sed noster ille scriptor non id sibi objicit ex Christi verbis: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti; sed illud, Docete gentes: neque illud defendit baptisma cui desit trium Personarum appellatio, sed cui desit «sincera fides,» et quod ait, «In Ecclesia observandum et observari solitum,» refertur ad [Col. 0035] haec verba: Ite, docete gentes. Hinc Apostolos contendit, cum baptizati sunt Judaeorum more, de Christi, immortalitate sensisse, nec ipsius mortem et resurrectionem credidisse: unde sic concludit (p. 360) : «Itaque quod ad ipsos discipulos pertinet, neque integram neque perfectam fidem habuisse, his modis quibus retulimus inveniuntur, et quod multo gravius est, sicut in Evangelio cata Joannem scriptum est, etiam alios baptizabant.» Non ergo agitur hoc loco de appellatione trium Personarum, sed res ut certa ac minime controversa ponitur, nec Baptisma in nomine Jesu apud hunc scriptorem aliud sonat, ut videre est ex verbis modo citatis, ac Baptisma aquae, Baptisma in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti.

Jam vero non longa disputatione opus est ut propugnatum a Stephano papa institutum ex traditionis apostolicae fontibus profluxisse demonstremus. Vigebat utique haec consuetudo, exceptis illis ecclesiis quas synodorum decreta in aliam sententiam detorserant. Nullum in Occidente vestigium iterati Baptismi praeterquam in Africa. In Oriente testatur Eusebius (Hist. l. VII, c. 2) antiquam consuetudinem invaluisse, ut in recipiendis haereticis sola manuum impositio cum precationibus adhiberetur. Morem Aegypti perspicimus ex testimoniis Dionysii Alexandrini apud Eusebium in eodem libro exstantibus. Minatus fuerat Stephanus se cum Cappadocia, Cilicia, Galatia et finitimis regionibus non communicaturum; at nullae prorsus de Aegypto querelae; quinetiam Dionysius Alexandrinus, magno Ecclesiae commodo, interposuit se in pacificationem dissidii. Quod autem Xystum, Romanum pontificem, consulendum esse duxit de homine jamdudum in Ecclesiam reverso, sed qui se impio et pleno blasphemiae baptismo initiatum fuisse meminerat; id non solum Dionysii consensionem cum Ecclesia Romana, et alienum ab iterando Baptismo animum declarat, sed etiam argumento est ab ipsius decessoribus Heracla aut Demetrio qui hunc hominem receperant, solitos non fuisse redeunte haereticos baptizari. Huc accedit Basilii testimonium, qui baptismum Montanistarum Dionysio Alexandrino probatum fuisse asseverat can I. Quod ex Clemente Alexandrino objicitur (Strom. I, p. 317) , aquam haereticorum esse aquam alienam, id non expiari probat sed contaminari qui Baptismum in haeresi jam adulti accipiunt; at Baptismum irritum sancto Clementi et nullum visum esse non probat. Difficilior ad explicandum Hieronymus, qui in libro de Scriptoribus ecclesiasticis testatur Dionysium Alexandrinum idem ac Cyprianum de baptismo haereticorum sensisse, ac plures ea de re litteras scripsisse; sed hac in re pugnat Hieronymus adversa fronte cum Basilio.

Ipsa etiam Africa testis citari potest illius traditionis quam acerrime impugnavit. Neque enim Afri ante Agrippini decreta baptismum ab haereticis datum iterabant; idque ipsos esse confessos perspicitur ex his Firmiliani verbis: «Quod quidem adversus Stephanum vos dicere, Afri, potestis, cognita veritate, errorem vos consuetudinis reliquisse.» Ipse etiam Cyprianus, dum ait in Epist. ad Jubai. non novam aut repentinam rem esse ut baptizentur qui ab haereticis in Ecclesiam veniunt, sed multos annos esse ex quo sub Agrippino id episcopi in concilio statuerant, non obscure de novitate opinionis suae confitetur, illiusque fontem et caput Agrippinum agnoscit. Existimavit Augustinus inductum ab Agrippino morem, cum paulo post exaruisset, a Cypriano revocatum fuisse. Sed id omnino pugnat, ut observavit Tillemontius, cum his Cypriani verbis ex Epist ad Jubai.: «Quando exinde (nempe ab Agrippino) usque in hodiernum tot millia haereticorum in provinciis nostris ad Ecclesiam conversi, non aspernati sint, neque cunctati, imo et rationabiliter et libenter amplexi sint, ut lavacri vitalis et salutaris Baptismi gratiam consequerentur.» Sed si Cyprianus consuetudinem jam stabilitam defendit, novam certe Agrippinus induxit, ut tot locis observat Augustinus in libris de Baptismo.

His testimoniis plurimum addit ponderis sectarum consensus, quae acceptum in aliis sectis Baptismum iterare non audebant. Quis non videt tot ecclesiarum totque sectarum consensum non ab alio capite et fonte quam ab Apostolis fluxisse, in re praesertim quae maximis obstructa difficultatibus, nec Scripturis aperte indicata, nec ullo Ecclesiae decreto confirmata, ita tamen Catholicis et haereticis explorata erat, ut contraria opinio gravis error videretur. Numquam sane post Apostolos tam firma persuasio insculpi animis potuisse nullo interveniente universae Ecclesiae decreto; sed potius haeresis odium et justissima cautio, ne aut hominibus non baptizatis Eucharistia daretur, aut infantes in haeresi baptizati sine vero Baptismo morerentur, necessitatem iterandi Baptismi plurimis attulissent.

Quamvis suam Ecclesia de haereticorum baptismo doctrinam ex ipso Apostolorum ore acceperit, fatendum tamen est non fuisse hanc traditionem ex illo genere quod omnium auribus quotidiana praedicatio inculcaret. Nemo umquam Ecclesiae sententiam de Christi et Spiritus sancti divinitate, de mutatione donorum in corpus et sanguinem Christi et aliis ejusmodi rebus, sine summa negligentia ignorare potuit, aut sine summo scelere impugnare, quia his dogmatibus Christianorum aures in omnibus ecclesiis circumsonabant. Utrum autem haereticorum baptisma ratum necne habendum esset, id obscurari et die obsolescere potuit in multis regionibus, in quibus recipiendorum haereticorum aut nullus erat usus aut admodum rarus. Quare mirari non debemus cur hac in re praestantissimi viri erraverint. Ac veritas quidem facile investigari potuisset, si consultae fuissent antiquissimae ecclesiae, quae numquam haereticis caruerant quos oppugnarent, aut redeuntes in [Col. 0037] Ecclesiam reciperent; qualis erat in primis Ecclesia Romana, cum vetustissimos quosque haereticos constet in hanc urbem sese contulisse. Sed hujus cautionis praetermissae levissimam culpam sustinet Cyprianus, qui consuetudinem rebaptizandi non induxit in ecclesiam suam, sed decessorum suorum auctoritate constitutam reperit.

Rationum momentis quibus utebatur Cyprianus, tantum inest splendoris, ut se Augustinus sola Ecclesiae auctoritate in contrariam sententiam adduci fateatur: «Nec nos ipsi», inquit l. II de Bapt., n. 5, «tale aliquid auderemus asserere, nisi universae Ecclesiae concordissima auctoritate firmati; cui et ipse (Cyprianus) sine dubio cederet, si jam illo tempore quaestionis hujus veritas eliquata et declarata per plenarium concilium solidaretur.» Hoc autem potissimum argumento nitebatur Cyprianus: haereses, cum ab Ecclesiae unitate abscissae sint et ex mortuis constent hominibus, non posse sanctificare, remissionem peccatorum et Spiritum sanctum dare. «Quis autem potest dare,» inquit in Ep. LXX, «quod ipse non habeat? Aut quomodo potest spiritalia agere, qui ipse amiserit Spiritum sanctum.» Et in Ep. LXXI: «Neque enim accipiunt illic aliquid ubi nihil est.» Et paulo post: «Manifestum est autem eos qui non sunt in Ecclesia Christi inter mortuos computari, nec posse ab eo vivificari alterum qui ipse non vivat.» Ex his et aliis ejusmodi testimoniis nequaquam id statuit Cyprianus, quod ex ejus verbis consequi existimarunt eruditorum nonnulli, necessariam esse singulis ministris sanctitatem, ut sacramenta valide administrent. Loquitur de universa societate, non de privatis; et quemadmodum Ecclesiae catholicae sacramenta, dum a malis administrantur, vim suam et effectum retinent precibus sanctorum et gemitibus columbae, sic apud haereticos, ubi omnes mortui sunt, sacramenta suo effectu defraudari ac nulla prorsus esse existimabat, cum sibi persuadere non posset columbam, ut per malos ministros in Ecclesia catholica, ita per haereticos et schismaticos in haeresi et schismate baptizare. Sic explicandam Cypriani mentem ex pluribus locis perspicitur: «Quomodo autem mundare», inquit in Ep. LXX, «et sanctificare aquam potest apud quem Spiritus sanctus non est? . . . . Aut quomodo baptizans dare alteri remissam peccatorum potest, qui ipse peccata sua deponere extra Ecclesiam non potest?» Et in Ep. LXXIII, p. 132: «Numquid de Ecclesiae fontibus rigare potest, qui intus in Ecclesia non est.» Fatetur paulo post haereticos, «si Ecclesiae devoti et in Ecclesia constituti sunt, posse et Baptismo ejus et caeteris salutaribus bonis uti.» Denique in eadem epistola (p. 133) conceptis verbis malos qui in Ecclesia sunt distinguit ab haereticis: «Porro aliud est, inquit, eos qui intus in Ecclesia sunt de nomine Christi loqui, aliud est eos qui foris sunt et contra Ecclesiam faciunt, in nomine Christi baptizare. Quare qui haereticis patrocinantur non id proferant quod Paulus de fratribus posuit, sed ostendant si haeretico aliquid concedendum putavit, aut si fidem et baptisma eorum probavit, aut si perfidos et blasphemos remissionem peccatorum accipere extra Ecclesiam posse constituit.» Eadem habet Firmilianus p. 149. Hinc observat Augustinus (l. IV de Bapt.) Cyprianum distinguere «inter eos qui mali foris sunt, et eos qui intus mali sunt;» ac pluribus demonstrat minime sequi ex hac distinctione, ut Ecclesia foris per haereticos non baptizet, quemadmodum per malos intus baptizat.

Si petita a Cypriano e Scripturis argumenta non omni verisimilitudinis colore destituta sunt, at quae objectae ab adversariis traditioni respondet, ea tanti ingenii luce prorsus indigna. Humanam traditionem appellat quod, nullius concilii auctoritate constitutum, in maximis quibusque ecclesiis summo consensu observabatur, nec in ipsa Africa ante Agrippinum observari desierat. Cum autem ei objiceretur: «Quid ergo fiet de his qui in praeteritum de haeresi ad Ecclesiam venientes sine Baptismo admissi sunt?» sic respondet in Epist. ad Jubai.: «Potens est Dominus misericordia sua indulgentiam dare, et eos qui ad Ecclesiam simpliciter admissi in Ecclesia dormierunt, ab Ecclesiae suae muneribus non separare.» In hac responsione charitatem Cypriani et animi moderationem facile agnoscas; sed quod ei objiciebatur, cum et adultos et infantes complecteretur, ipse de adultis sese, ut potest, expedit, at de infantibus in haeresi baptizatis, et in Ecclesia sine novo Baptismo ante usum rationis morientibus, ne verbum quidem proloquitur.

Quamvis autem objectae traditioni minus belle responderit Cyprianus, non idcirco tamen traditionis auctoritatem floccifecit. Nusquam exprimit aut dicit quod ei Simon Goulartius in notis ad Epist. LXXIV, et multi alii protestantes affinxerunt, 1 ^o omnem evangelicam et apostolicam traditionem esse quaerendam in Evangeliis, Actis aut Epistolis; 2 ^o omnia illa quae non possunt in his libris reperiri rejicienda et contemnenda esse.

Non videtur coelum terra longius distare, quam Cypriani sententia ejusmodi commentis. 1 ^o Ex ejus de Ecclesiae infallibilitate testimoniis quae supra retulimus, perspici potest an aliam fidei regulam non admiserit, quam Scripturae contextum a traditione separatum; 2 ^o Cyprianus et Firmilianus nusquam queruntur quod traditionem Stephanus, ut fidei regulam, opponat. Fatentur hanc traditionem de Baptismo haereticorum non iterando observandam esse, si ab Apostolis orta sit; sed ortam negant ab Apostolis, quia haeretici qui sub Apostolis rediere, jam in Ecclesia baptizati fuerant (Epp. LXXIV et LXXV) . Addit Firmilianus «eos qui Romae sunt non ea in omnibus observare quae sint ab origine tradita, veluti circa celebrandos dies Paschae;» ex quo facile intelligitur quid de traditionibus non scriptis senserit Firmilianus. 3 ^o Objectae ab adversariis traditioni aliam opponit Cyprianus de qua ex utraque parte conveniebat: «Nec quisquam dicat,» inquit in Epist. ad Jubai. (pag. 133) , «quod accepimus ab Apostolis hoc sequimur, quando Apostoli non nisi unam Ecclesiam tradiderunt et Baptisma unum, quod non nisi in eadem Ecclesia sit constitutum; et neminem inveniamus ab [Col. 0039] Apostolis, cum apud haereticos baptizatus esset, in eodem Baptismo admissum esse et communicasse, ut videantur Apostoli baptisma haereticorum probasse.» Et in Epist. LXXIV, p. 141: «Quod et nunc facere oportet Dei sacerdotes praecepta divina servantes, ut si in aliquo nutaverit et vacillaverit veritas, ad originem Dominicam et ad evangelicam atque apostolicam traditionem revertamur, et inde surgat actus nostri ratio unde et ordo et origo surrexit. Traditum est enim nobis quod sit unus Deus et Christus unus, et una spes et fides una, et una Ecclesia et Baptisma unum,» etc. 4 ^o Adeo Cyprianus et Firmilianus traditionem a Scripturis non divellunt, adeo nefas esse ducunt ab Ecclesiae auctoritate in interpretandis Scripturis discedere, ut haereticorum baptisma irritum esse hoc etiam argumento pugnent, quod haeretici nomen Patris et Filii et Spiritus sancti atque etiam ipsas interrogationes, «Credis remissionem peccatorum et vitam aeternam per sanctam Ecclesiam,» aliter ac Ecclesia interpretarentur (p. 131, 145, 154) .

Non levis hic quaestio excutienda, utrum Cyprianus eo errore laboraverit, quem ei a multis affingi video, ut impositionem illam manuum quam haeretici redeuntes accipere solebant, Confirmationis sacramentum esse crederet. Eruditi viri Natalis Alexander (Dissert. II saec.) et auctor novae editionis Litterarum summorum Pont. scite illi quidem demonstrant impositionem manuum in haereticos redeuntes longe distare sacramento Confirmationis; nec Stephanum papam Confirmationem iterare voluisse, cum satis esse contenderet manum haereticis redeuntibus imponere, ut acciperent Spiritum sanctum. Sed iidem Cyprianum existimant adversariorum sententiam minus intellexisse, sicque cum illis pugnasse, quasi Confirmationem in haeresi acceptam iterarent. Proferuntur adversus Cyprianum haec ipsius testimonia: «Quod si secundum pravam fidem,» inquit in Epist. ad Jubaianum, pag. 131, «baptizari aliquis foris et remissam peccatorum consequi potuit, secundum eamdem fidem consequi Spiritum sanctum potuit: et non est necesse venienti manum imponi, ut Spiritum sanctum consequatur et signetur. Aut utrumque enim fides foris potuit, aut neutrum eorum qui foris fuerat accepit;» et pag. 136: «Baptizari eos oportet qui de haeresi ad Ecclesiam veniunt, ut qui legitimo et unico sanctae Ecclesiae Baptismo ad regnum Dei regeneratione divina praeparantur, sacramento utroque nascantur, quia scriptum est: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu, non potest introire in regnum Dei; » et. in Epist. ad Stephanum, pag. 128: «Tunc enim demum plene sanctificari et esse filii Dei possunt, si sacramento utroque nascantur, cum scriptum sit: Nisi quis renatus, etc.» In eamdem sententiam loquitur Nemesianus a Tubulis in concilio Carthaginensi: «Male ergo sibi quidam interpretantur, inquit, ut dicant quod per manus impositionem Spiritum sanctum accipiant et sic recipiantur, cum manifestum sit utroque sacramento debere eos renasci in Ecclesia catholica.»

Sed haec testimonia videntur explicari posse, nec mihi persuadent Cyprianum in re ante oculos posita oscitantem errasse, ac res natura et usu Ecclesiae adeo distinctas opinione confudisse. Illius autem sententiam certissimis vestigiis indagare licet in Epist. ad Quintum (p. 127) , ubi sic loquitur: «Et dicunt se in hoc veterem consuetudinem sequi, quando apud veteres haereseos prima adhuc fuerint initia, ut hi illic essent qui de Ecclesia recedebant et hic baptizati prius fuerant; quos tamen ad Ecclesiam revertentes et poenitentiam agentes necesse non erat baptizare. Quod nos quoque hodie observamus, ut quos constet hic baptizatos esse, et a nobis ad haereticos transisse, si postmodum, peccato suo cognito et errore digesto, ad veritatem et matricem redeant, satis sit in poenitentiam manum imponere; ut, quia ovis fuerat, hanc ovem abalienatam et errabundam in ovile suum pastor recipiat.» Non id agitur quam recte Cyprianus adversariis respondeat, sed quid respondeat. Cum isti contenderent traditum ab Apostolis, ac semper in Ecclesia observatum fuisse, ut acceptum in haeresi Baptisma non iteretur, sed redeuntibus cum hoc Baptismate haereticis manus tantum in poenitentiam imponatur; respondet Cyprianus non immerito olim haereticos sine Baptismo susceptos fuisse, quia prius baptizati in Ecclesia fuerant; seque idem facere profitetur, ut, si quos ex haereticis in Ecclesia baptizatis suscipiat, manum tantum in poenitentiam imponat. Uno verbo, concedit adversariis hanc haereticorum recipiendorum consuetudinem, quam tanto studio defendebant, et olim usurpatam fuisse, et a seipso, ubi quid simile inciderit, usurpari. At nemo dixerit Cyprianum confirmationem aut in Ecclesiae primordiis iteratam credidisse, aut iterare voluisse, quoties haereticis in Ecclesia ante haeresim baptizatis manus in poenitentiam esset imponenda. Immerito ergo manuum in haereticos redeuntes impositionem cum sacramento Confirmationis confudisse accusatur. Sententiam Cypriani Confirmat in concilio Carthaginensi Crescens a Cirtha, qui baptizandos censet omnes ab haeresi et schismate redeuntes, «exceptis his sane qui in Ecclesia catholica fuerint ante baptizati, ita tamen ut per manus impositionem in poenitentiam Ecclesiae reconcilientur.»

Sed cur Cyprianus postulat ut qui in haeresi baptizati sunt, redeuntes ad Ecclesiam, «utroque sacramento nascantur?» Quid aliud esse potest utrumque illud sacramentum, nisi Baptismus et Confirmatio? Haec difficultas solvi potest: neque enim repugnat ut Cyprianus, ansa ab adversariis accepta, sacramentum Confirmationis iterandum esse concluderet, quamvis illud ab adversariis iterari minime suspicaretur. Sanctus Stephanus et qui ab illo stabant, etsi baptisma haereticorum ratum habebant, fatebantur tamen Spiritum sanctum in ejusmodi [Col. 0041] baptismo non conferri; ac proinde redeuntibus ab haeresi necessarium esse aliud sacramentum, ut Spiritum sanctum acciperent, quem in haeresi consequi non potuerant. Hoc autem sacramentum erat manus impositio in poenitentiam, sive sacramentum Poenitentiae, quod, teste Cypriano, Spiritum sanctum poenitentibus confert. Nam inter alias causas quibus adductus Cyprianus pacem poenitentibus concesserat, hanc recenset; quod necesse esse duxerit poenitentes ad persecutionem sustinendam praeparare, et Spiritus sancti donis instruere. «Quando autem (Dominus) dicat, inquit, in traditis atque in confessione nominis constitutis spiritum Patris loqui, quomodo potest ad confessionem paratus aut idoneus inveniri qui non prius, pace accepta, receperit Spiritum Patris, qui, corroborans servos suos, ipse loquitur et confitetur in nobis (Ep. LIV) .» Quamobrem Cyprianus, cum videret adversarios negare opus esse Baptismo haereticis redeuntibus, sed tantum manus impositione, ut acciperent Spiritum sanctum, inde ansam arripiebat ut duplex sacramenti genus haereticis redeuntibus opus esse statueret, alterum ad peccatorum remissionem, alterum ad accipiendum Spiritum sanctum. In quo quidem generatim Cyprianum inter et adversarios conveniebat necessarium esse haereticis redeuntibus aliquod sacramentum, ut acciperent Spiritum sanctum; sed necesse non erat hoc sacramentum nominatim designare. Non absimili modo Vincentius a Thiburi, in concilio Carthaginensi, assentitur adversariis necessariam esse manuum impositionem; sed eam aliter ac illi interpretatur: «Haereticos scimus inquit, pejores esse quam ethnicos . . . Ergo primo per manus impositionem in exorcismo, secundo per Baptismi regenerationem tunc possunt ad Christi pollicitationem venire.» Assentitur adversariis Vincentius de manus impositione; sed illi manus impositionem in poenitentiam intelligebant, iste in exorcismo. Minime ergo mirum si Cypriano cum adversariis convenit de sacramento ad Spiritum sanctum conferendum necessario, quamvis utrique illud sacramentum aliter interpretentur.

Ex his autem perspicitur Confirmationem semper in Ecclesia distinctum a Baptismo sacramentum fuisse. Utrumque vocatur sacramentum et diversos sortitur effectus: etsi enim in Baptismo accipitur Spiritus sanctus, ut tot locis Cyprianus observat, tamen praecipue Confirmationi attribuitur, quae novis praesidiis et Spiritu sancti donis corroborat eos qui jam in Baptismo Christum induerunt. Hinc idem Cyprianus, cum ei objiceretur «eis qui in Samaria baptizati fuerant, advenientibus Apostolis Petro et Joanne, tantum manum impositam esse, ut aciperent Spiritum sanctum;» sic respondet in Epistola ad Jubaianum: «Et idcirco, inquit (pag. 132) , quia legitimum et ecclesiasticum Baptismum consecuti fuerant, baptizari eos ultra non oportebat, sed tantummodo quod deerat id a Petro et Joanne factum est, ut oratione pro eis habita et manu imposita invocaretur et infunderetur super eos Spiritus sanctus. Quod nunc quoque in Ecclesia geritur, ut qui in Ecclesia baptizantur, praepositis Ecclesiae offerantur et per nostram orationem ac manus impositionem Spiritum sanctum consequantur, et signaculo Dominico consummentur.» Quis ex his non perspiciat Confirmationem non esse appendiculam quamdam Baptismi, sed verum et distinctum a Baptismo sacramentum, quod a diaconis omnino administrari non possit, quodque non ad exteriora tantum dona pertineat, sed maxime ad augendam et intentius roborandam Baptismi gratiam, ita ut utroque sacramento renasci dicamur. Atque id quidem mirifice confirmant Cyprianus et alii Africae episcopi in epistola ad Numidas: «Ungi quoque necesse est, inquiunt, eum qui baptizatus sit, ut, accepto chrismate, id est unctione, esse unctus Dei et habere in se gratiam Christi possit.» Quae sequuntur obiter explicare conabor. «Porro autem Eucharistia est,» inquiunt iidem episcopi, «unde baptizati unguntur oleo in altari sanctificato. Sanctificare autem non potuit olei creaturam qui nec altare habuit nec ecclesiam. Unde nec unctio spiritalis apud haereticos potest esse, quando constet oleum sanctificari et Eucharistiam fieri apud illos omnino non posse.» Optime hunc locum emendavit Baluzius, pro eo quod legebatur in antiquis editionibus, «oleum in altari sanctificatum;» vel apud Erasmum et Pamelium liberiori conjectura, «Eucharistia et unde baptizati unguntur oleum in altari sanctificatur.» Porro non id dicit Cyprianus quod ab eo per metaphoram dictum existimant Rigaltius et Fellus, Eucharistiam esse oleum quo ungimur, sed potius Eucharistiam esse id unde oleum quo baptizati unguntur sanctificationem deducit; quia videlicet oleum in altari sanctificabatur inter ipsas sacrificii preces.

Illud etiam ex testimoniis allatis facile perspicitur Poenitentiam inter Ecclesiae sacramenta numeratam fuisse, siquidem generatim, ut diximus, inter Cyprianum ejusque adversarios conveniebat Poenitentiam et Confirmationem esse sacramenta: unde conceptis verbis declarat Cyprianus, ut modo vidimus, Spiritum Patris in Poenitentiae sacramento donari. Ut Baptismum catechumenis, sic lapsis absolutionem et pacem necessariam judicabat Cyprianus: nam, cum latens in secessu videret se non tam cito rediturum et jam aestatem coepisse, quod tempus infirmitatibus assiduis et gravibus infestatur, tam audientibus quam lapsis providendum existimavit, ut nec primi sine Baptismo, nec lapsi sine pace morerentur. Tanti faciebat Cyprianus hanc remissionem delicti per sacerdotes factam (sic enim ipse appellat lib. de Laps. pag. 191) , ut grande piaculum a Marciano Arelatensi admissum putaret, quod ipsius culpa et crudelitate multi ex fratribus sine pace annis superioribus obiissent (Ep. LXVII) . Atque haec causa sanctum Martyrem adduxit ut, instante persecutione [Col. 0043] Galli et Volusiani, lapsos sub Decio, qui poenitentiam agere a primo lapsus die non destiterant, ad pacem admitteret. Eum enim idoneum ad confessionem Christi futurum non putabat qui non prius, pace a sacerdotibus accepta, Spiritum Patris recepisset; tum vero metuebat ne, si quis, relictis omnibus, fugiens et in tenebris atque in solitudine constitutus in latrones forte incurrisset, aut in febribus et in languore decessisset, sibi imputaretur quod tam bonus miles sine pace et sine communicatione decessisset (Ep. LIV) . Ex his patet quam parum eos salutis cura sollicitet qui hoc sacramentum floccifaciunt, et ex sacramentorum albo expungunt, quo si quis ex lapsis olim caruisset, non ex iis solum quorum adhuc infirma virtus erat, sed ex iis etiam quorum perfecta charitas omnibus rebus pro Christo abjiciendis elucebat, damnum grande visum fuisset.

Confessio peccatorum a Cypriano vendicatur ut pars sacramenti omnino necessaria et a Deo praescripta; hortatur lapsos ut «singuli confiteantur delictum suum, dum adhuc qui deliquit in saeculo est, dum admitti confessio ejus potest, dum satisfactio et remissio facta per sacerdotes apud Deum grata est» (lib. de Laps., p. 191) . Narrat in eodem libro ultionis divinae miracula in eos nuper edita qui peccata occulta sacerdotum cognitioni subtraxerant; etiamsi scelus cogitatione sola susceptum sit, id sacerdotibus declarandum et confitendum docet. «Denique quanto et fide majores, inquit (p. 190) , et timore meliores sunt qui, quamvis nullo sacrificii aut libelli facinore constricti, quoniam tamen de hoc vel cogitaverunt, hoc ipsum apud sacerdotes Dei dolenter et simpliciter confitentur, exomologesin conscientiae faciunt, animi sui pondus exponunt, salutarem medelam parvis licet et modicis vulneribus exquirunt, scientes scriptum esse: Deus non irridetur. » Miror auctorem editionis Oxoniensis negasse ex hoc loco confessionem auricularem consequi. Quinetiam sententiae suae testem citat Lombertum: «Eruditissimus Lombertus» inquit in nota ad hunc locum, «recte hinc colligit crimina secreta confessione et poenitentia apud Deum expianda, nec auricularem confessionem, quod voluit Pamelius, exinde confici.» At profecto Pamelium inter et Lombertum mirifice convenit, ac disertis verbis Lombertus secretarum cogitationum confessionem sacerdotibus factam fuisse declarat. Nec sane ex verbis Cypriani aliud erui potest. Nam, cum contest confessionem occultorum criminum publice et omnibus audientibus factam aut saltem praescriptam non fuisse, luce clarius est eos qui cogitationes malas apud sacerdotes confitebantur, qui exomologesin conscientiae faciebant, qui animi sui pondus exponebant, et vulneribus medelam exquirebant, peccata sua auribus alicujus sacerdotis deposuisse. Praeterea negari non potest circumstantias omnes in poenitentia imponenda, tamquam aurificis statera, examinatas fuisse; id diserte testatur Cyprianus n Epist. LII. At quomodo sacerdotes convenientem cuique poenitentiam ob occulta peccata potuissent imponere, nisi illis lapsi conscientiae suae inspiciendae copiam fecissent? In quo quidem observandum est hanc cogitationum confessionem non eximio quodam et non praescripto pietatis ardore, sed adimplendi praecepti divini necessitate contineri; «scientes scriptum esse, ait Cyprianus: Deus non irridetur. »

Quo sanctior erat Cyprianus, eo vehementius cavit ne sacramentum quod ad hominum salutem institutum est, in eorum perniciem converteretur. Quod autem illius hac in re studium excitavit, et eximiae doctrinae posteris prodendae occasionem dedit, nequitia fuit nonnullorum presbyterorum qui, tum ut Cypriano molestiam exhiberent, tum ut gratiam apud homines novo aucupio inirent, lapsos onere poenitentiae levarunt. In ejusmodi homines studio veritatis accensus sic invehitur S. Martyr in lib. de Lapsis: «Pacem putant esse, inquit (p. 186) , quam quidam verbis fallacibus venditant. Non est pax illa sed bellum, nec Ecclesiae jungitur qui ab Evangelio separatur. Quid injuriam beneficium vocant? quid impietatem vocabulo pietatis appellant? quid eis qui flere jugiter et rogare Dominum suum debent, intercepta poenitentiae lamentatione communicare se simulant? Hoc sunt ejusmodi lapsis quod grando frugibus, quod turbidum sidus arboribus, quod armentis pestilens vastitas, quod navigiis saeva tempestas: solatium aeternae spei adimunt, arborem a radice subvertunt, sermone morbido ac lethale contagium serpunt, navem scopulis, ne in portum perveniat, illidunt. Non concedit pacem facilitas ista, sed tollit, nec communicationem tribuit, sed impedit ad salutem. Persecutio est haec alia et alia tentatio, per quam subtilis inimicus impugnandis adhuc lapsis occulta populatione grassatur ut lamentatio conquiescat, ut dolor sileat, ut delicti memoria evanescat, ut comprimatur pectorum gemitus, statuatur fletus oculorum, nec Dominum graviter offensum longa et plena poenitentia deprecetur, cum scriptum sit: Memento unde cecideris, et age poenitentiam. » Plura non referam, cum cuique liceat Cypriani sententiam oculis cernere in praeclaris illis litteris quas de causa lapsorum ad clerum, ad plebem, ad confessores atque ad ipsos etiam lapsos scripsit. Nec minor Evangelii vigor enitescit in litteris confessorum Romanorum, inprimis vero in eximia Cleri Romani Epistola (inter Cyprianicas XXXI) quam per totum orbem terrarum missam fuisse discimus ex Epist. LII Cypriani. «Absit enim ab Ecclesia Romana, inquiunt, vigorem suum tam profana facilitate dimittere, et nervos severitatis eversa fidei majestate dissolvere, ut cum adhuc non tantum jaceant, sed et cadant eversorum fratrum ruinae, properata nimis remedia communicationum utique non profutura praestentur, et nova per misericordiam falsam vulnera veteribus transgressionis vulneribus imprimantur, ut miseris ad eversionem majorem eripiatur et poenitentia. Ubi enim poterit indulgentiae medicina proficere, si etiam ipse medicus, intercepta poenitentia, indulget periculis, si tantummodo operit vulnus, nec sinit necessaria temporis remedia obducere cicatricem? Hoc non est curare, sed, si dicere verum volumus, occidere.» Tanta fuit hac in re Cypriani constantia, ut nihil eum inflectere potuerit: non martyrum libelli quibus tamen non parum tribuebat, non imminens a nefariis presbyteris periculum, non excitatae ab ipsis seditiones, cum in nonnullis provinciae [Col. 0045] Carthaginensis civitatibus impetus in praepositos per multitudinem factus esset, ac Carthagine quidam turbulenti per epistolam confessorum velut quibusdam facibus accensi, plus exardescere et pacem sibi datam extorquere coepissent. In eo perstitit S. Martyr quod ante decreverat, ut res ad concilium integra servaretur; et arcere a communione sua non dubitavit, si quis ante illud tempus cum lapsis ausus esset communicare.

Nec tamen Cyprianum existimandum est justo severiorem fuisse. Nihil eo lenius fuit, nihil ad indulgentiam proclivius. Operam dabat ut nec acerbus aut durus aut in fratribus fovendis inhumanus videretur, nec iterum solutus esset ac facilis ad communicationem temere laxandam. Lapsis qui ad eum orantes scripserant «se delictum suum cognoscere et poenitentiam veram agere, nec ad pacem temere aut importune properare,» summam humanitatem exhibuit. «Quibus quantum gratulatus sim, inquit (Ep. XXVII) , Dominus testis est, qui dignatus est ostendere quid ejusmodi et tales servi de ejus benignitate mereantur.» Praecipue vero enituit lenitas Cypriani cum, instante Galli et Volusiani persecutione, omnes omnino milites Christi, qui arma desiderabant et praelium flagitabant, intra castra Dominica collegit, et cum aliis episcopis censuit eis qui de Ecclesia Domini non recesserant, sed poenitentiam agere et lamentari ac Dominum deprecari a primo lapsus sui die non destiterant, pacem dandam esse. Lenitatem suam sic ipse describit in Epist. LV: «Opto omnes, inquit, in Ecclesiam regredi, opto universos commilitones nostros intra Christi castra et Dei Patris domicilia concludi: remitto omnia, multa dissimulo studio et voto colligendae fraternitatis; etiam quae in Deum commissa sunt, non pleno judicio religionis examino, delictis plusquam oportet remittendis pene ipse delinquo: amplector prompta et plena dilectione cum poenitentia revertentes peccatum suum satisfactione humili et simplici confitentes.»

Tota Cypriani et agendi et disserendi ratio commissam a Christo episcopis fuisse ligandi et solvendi potestatem testatur, et in hoc judicio quanta sit adhibenda cautio et animi provisio demonstrat: sed, ne illius dicta nonnulla in deteriorem partem rapiantur, ea breviter explicare conabor. Ait S. Martyrin libro de Hab. Virg. (p. 173) «quod nulla sit venia ultra delinquere postquam Deum nosse coepisti;» in libro III Testim. (c. 18, p. 314) : «Non posse in Ecclesia remitti ei qui in Deum deliquerit,» idque probat ex his verbis I Reg., c. II: « Si delinquendo peccet vir adversus virum, orabunt pro eo Dominum. Si autem in Deum peccet homo, quis orabit pro eo? » Sed suam ipse sententiam nitide exponit in libro de Exhort. Mart., (p. 264, c. 4) , ubi idem testimonium citat; neque ex eo probat peccata in Deum commissa dimitti non posse, sed tantum «non facile ignoscere Deum idololatris.» Nihil ergo de ligandi et solvendi potestate, nihil de judicio sacerdotum detrahit; sed certis quibusdam legibus judices adstringit, ita ut non facile dimittant quae non facile a Deo dimittuntur. Hinc, cum schismatici poenitentiae onus lapsis eximerent, sic eos refellit in libro de Lapsis, (p. 186) : «Nemo se fallat, nemo se decipiat, solus Dominus misereri potest: veniam peccatis quae in ipsum commissa sunt, solus potest ille largiri qui peccata nostra portavit, qui pro nobis doluit, quem Deus tradidit pro peccatis nostris. Homo Deo esse non potest major: nec remittere aut donare indulgentia sua servus potest, quod in Dominum delicto graviore commissum est, ne adhuc lapso et hoc accedat ad crimen, si nesciat esse praedictum: Maledictus homo qui spem habet in homine. Dominus orandus est, Dominus nostra satisfactione placandus est, qui negantem negare se dixit, qui omne judicium de Patre solus accepit.» Quemadmodum hoc in loco Cyprianus martyres plurimum posse apud Deum non negat, sed in libellis quos dare solebant, modum quemdam et delectum requirit; ita eam tantum potestatem exagitat quam sibi nefarii presbyteri per fas et nefas arrogabant. At ubi praescriptae a Christo et Ecclesia leges servantur, tum vero Cyprianus ratum apud Deum fieri docet sacerdotis judicium. Hinc lapsos hortatur in libro de Lapsis (p. 191) , ut peccata confiteantur «dum satisfactio et remissio facta per sacerdotes apud Deum grata est.» Docet sub finem ejusdem libri Deum «poenitenti, operanti, roganti,» posse «clementer ignoscere, et in acceptum referre quidquid pro talibus et petierint martyres et fecerint sacerdotes.» Hac spe confisus, cum lapsi instante nova persecutione plurimum ardoris ad pugnam prae se ferrent, praescriptum illis poenitentiae tempus imminuit, ac nefas esse duxit (Epist. LIV, p. 77) «Ecclesiam pulsantibus claudi, quando permiserit ipse qui legem dedit ut ligata in terris etiam in coelis ligata essent, solvi autem possent illic quae hic prius in Ecclesia solverentur.»

In eamdem sententiam accipi debet quod ait Firmilianus (p. 144) , concilia singulis annis haberi, ut de rebus majoris momenti inter se episcopi deliberent, ac «lapsis quoque fratribus et post lavacrum salutare a diabolo vulneratis per poenitentiam medela quaeratur; non quasi a nobis, inquit, remissionem peccatorum consequantur, sed ut per nos ad intelligentiam delictorum suorum convertantur, et Domino plenius satisfacere cogantur.» Non negat sanctus Praesul potestatem dimittendi peccata, quam in hac ipsa Epistola (p. 148) soli Ecclesiae catholicae vindicat; sed verbis modo allatis videtur inesse quidam aculeus in Stephanum, quem Firmilianus credebat plus aequo et ministris et ritus exterioris observationi tribuere, quasi sacramentorum effectum ne haeresi quidem interpellari statueret. Quod cum secus videretur Firmiliano, negat hominibus concessum esse ut peccata ad arbitrium suum dimittant. Non absimili sententia Origenes in libro de Oratione contendit non omnia peccata esse dimittenda, aut sola oratione et sacrificio expianda, sed quaedam retineri, id est poenitentiae subjici debere; ac eos refellit qui se idololatrias condonare, adulteria [Col. 0047] et fornicationes posse dimittere gloriabantur; quasi per ipsorum precem pro iis qui haec perpetrarunt, peccatum ad mortem dimittatur.

Sed, ut facilius de Cypriani ejusque collegarum decretis judicetur, paulo altius repetenda ecclesiae Africanae disciplina, ac breviter examinandum utrum ante aetatem Cypriani gravissimis criminibus, ut idololatriae et homicidio, concessa necne pax post poenitentiam fuerit.

Qui poenitentiam, quam sani contempserant, in extremo periculo petebant, ii, saltem in Africa, primis saeculis rejiciebantur, ut patet ex Epist. LII Cypriani (p. 73) : «Et idcirco inquit, frater charissime, poenitentiam non agentes, nec dolorem delictorum suorum toto corde et manifesta lamentationis suae professione testantes, prohibendos omnino censuimus a spe communicationis et pacis, si in infirmitate atque in periculo coeperint deprecari, quia rogare illos non delicti poenitentia, sed mortis urgentis admonitio compellit; nec dignus est in morte capere solatium qui se non cogitavit esse moriturum.» Quod autem spectat ad eos qui mature poenitentiam petebant, nemini dubium est quin pacem adulteris in Africa nonnulli ante Cyprianum episcopi negandam decreverint. Id diserte testatur ipse Cyprianus in Ep. LII (p. 72) : «Et quidem apud antecessores nostros, inquit, quidam de episcopis istic in provincia nostra dandam pacem moechis non putaverunt, et in totum poenitentiae locum contra adulteria clauserunt.» Factum videtur hoc decretum intra illud spatium quod a Tertulliano ad Cyprianum effluxit. Nam Tertullianus in libro de Pudicitia pacis adulteris post poenitentiam dandae consuetudinem, ut communem Ecclesiae catholicae morem exagitat, seque olim fatetur ita sensisse dum in Ecclesia versaretur: «Erit igitur et hic adversus Psychicos titulus, inquit cap. 2, adversus meae quoque sententiae retro penes illos societatem, quo magis hoc mihi in notam levitatis objectent.» Quod autem opinati sunt eruditi viri severo illo decreto quod commemorat. Cyprianus, idololatras et homicidas, quorum scelus adulterio gravius est, comprehensos fuisse, non valde probabilis videtur haec conjectura. Fieri enim potuit ut nimiam adulterii licentiam nonnullis in locis episcopi gravioribus poenis refraenandam judicarent, nec tamen de idololatria et homicidio idem statuerent, cum praesertim cavendum esset ne Montanistarum instituta in Ecclesiam induci viderentur. Quo autem odio flagrabat apud omnes hujus haeresis severitas, conjici posset episcopos hoc saltem solatii adulteris poenitentibus reliquisse, ut pacem in articulo mortis acciperent. Sed haec Cypriani verba, «in totum poenitentiae locum contra adulteria clauserunt,» ut poenitentiam, ita etiam spem pacis omnino praeclusam fuisse indicant. Cur enim poenitentia iis imposita non fuisset quibus post annum aut forte etiam citius danda pax erat, si in mortis periculum incidissent; quique, si e morbo evasissent, pacem semel acceptam retenturi erant, et eodem jure futuri ac alii fideles? Nam qui his temporibus pacem urgente periculo acceperant, hoc beneficium restituta in integrum valetudine servabant, nec poenitentiae cursum explere cogebantur, ut patet ex Cypriani Epist. LII.

Sed de adulteriis aliisque gravissimis peccatis ante haeresim Montanistarum, ac de idololatria et homicidio post ipsos Montanistas, multae magnaeque occurrunt difficultates, quae variis sententiis locum dederunt. Existimavit Petavius in not. ad Epiphan. (p. 231) primis saeculis gravissimorum criminum reos communione prohibitos fuisse, nec umquam, sive incolumes, sive moribundos, Ecclesiae restitutos; atque hanc severissimam disciplinam sub Apostolorum tempora et ad Tertulliani fere saeculum obtinuisse, sed a Zephirino pontifice, quod ad moechiam spectat, paululum relaxatam, Cypriani temporibus majores ad lenitatem progressus habuisse. Morinus lib. IX, de Poenit., cap. 20, et Natalis Alexander, dissert. VII in Hist. III saec., in aliam prorsus sententiam ivere, et primis illis saeculis pacem lapsis peracta poenitentia concessam fuisse contendunt, nec morientibus in decursu poenitentiae negatam. Quod magis mirere in hac sententiarum varietate, insignem Tertulliani locum, qui totius controversiae cardo est, utrique in eamdem sententiam accipiunt. Inter utrosque convenit Tertullianum, cum ait lib. de Pudicitia, cap. 5: «Idololatram quidem et homicidam semel damnas, moechum vero de medio excipis?» et cap. 12: «Hinc est quod neque idololatriae, neque sanguini pax ab ecclesiis redditur;» diserte docere pacem idololatriae et homicidio apud Catholicos negari. Sed Tertullianum Petavius in re omnium oculis exposita mentiri non suspicatur; nefariae illum calumniae et putidi mendacii Morinus et Alexander accusare non dubitant. Neutris omnino assentiri possum, nec Petavio nimiam severitatem primis saeculis affingenti, nec Morino et Alexandro mendacii notam Tertulliano inurentibus. Quamobrem demonstrare aggrediar tria illa gravissima peccata idololatriam, homicidium et adulterium a poenitentia et pace exclusa in antiqua Ecclesia non fuisse, nec Tertullianum aliam Catholicis doctrinam adscribere.

Primum rationis momentum, illudque non leve, suppeditat ipse Tertullianus, cujus haec verba in libro de Poenitentia leguntur, cap. 4: «Omnibus ergo delictis, inquit, seu carne seu spiritu, seu facto seu voluntate commissis, qui poenam per judicium destinavit, idem et veniam per poenitentiam spopondit.» Nominatim idololatras hoc beneficio non excludi declarat cap. 7: «Itaque (hostis) observat, inquit, oppugnat, obsidet, si qua possit aut oculos concupiscentia carnali ferire, aut animum illecebris saecularibus irretire, aut fidem terrenae potestatis formidine evertere, aut a via certa perversis traditionibus detorquere: non scandalis, non tentationibus deficit. Haec igitur venena ejus providens Deus, clausa licet ignoscentiae [Col. 0049] janua et intinctionis sera obstructa, aliquid adhuc permisit patere. Collocavit in vestibulo poenitentiam secundam, quae pulsantibus patefaciat.» Ita Tertullianus dum adhuc inter Catholicos versaretur, Montanista factus aliud docuit, sed repugnantibus Catholicis, quos sic loquentes inducit lib. de Pudic., cap. 2: «Caeterum Deus, inquiunt, bonus et optimus, et misericors et miserator et misericordiae plurimus, quam omni sacrificio anteponit, non tanti ducens peccatoris mortem, quam poenitentiam, salvificator omnium et maxime fidelium. Itaque et filios Dei misericordes esse oportebit, donantes invicem sicut et Christus donavit nobis; non judicantes, ne judicemur.» Idem Tertullianus peccata dividit «in duos exitus, ac alia remissibilia, alia irremissibilia» esse statuit; sed fatetur Catholicos sibi hac in re adversari, eosque nullum prorsus peccatum irremissibile agnoscere; «sed prius decidam, inquit cap. 3, intercedentem ex adverso responsionem ad eam poenitentiae speciem quam cum maxime definimus venia carere. Si enim, inquiunt, aliqua poenitentia caret venia, jam nec in totum agenda tibi est; nihil enim agendum est frustra: porro frustra agetur poenitentia si caret venia. Omnis autem poenitentia agenda est: ergo omnis veniam consequatur, ne frustra agatur, quia non erit agenda si frustra agatur. Porro frustra agetur, si venia carebit.» Haec autem Tertulliani testimonia non de sola Africa accipi debent, sed de omnibus ecclesiis, quas Montanistarum defensor oppugnat. Ubique enim vigebat haec disciplina, ac duobus primis saeculis viguerat, ut perspici potest ex Hermae libro secundo, Mandat. 4, in primis ex his quae Clemens apud Euseb. lib. III, cap. 23, de sancto Joanne Evangelista narrat. Nec omittenda Dionysii Corinthiorum episcopi ad Amastrianorum et alias Ponti ecclesias epistola, in qua praecipiebat ut a quovis lapsu sive delicto, sive etiam haeretica pravitate redeuntes benigne susciperentur, teste Eusebio, lib. IV, c. 23.

2 ^o Improbabile prorsus est quod ait Petavius, Zephirinum, quod spectat ad moechiam, de antiquae disciplinae severitate aliquid remisisse, ac postea temporibus Cypriani majores ad lenitatem factos esse progressus. Non quadrat haec temporum distributio; nam moechia, ut modo vidimus, quae Tertulliani temporibus, omnium Catholicorum concessu, pacem impetrabat, hoc beneficio apud nonnullas ecclesias sub Cypriani antecessoribus exclusa fuit. Quomodo ergo disciplina tunc dimitigata dicitur fuisse, cum novas accessiones habuit severitatis? 3 ^o Si ex Tertulliani verbis concludere liceret quod Petavius conclusit, sequeretur non homicidis solum et idololatris, sed iis etiam qui post fidem ad haeresim defecerant, aut inter cruciatus victi cesserant, pacem immisericorditer negatam fuisse in Ecclesia catholica: sic enim loquitur de haereticis Tertullianus, c. 13: «Hymenaei autem, inquit, et Alexandri crimen, si et in isto et in futuro aevo irremissibile est, blasphemia scilicet, utique Apostolus non adversus terminum Domini sub spe veniae dedisset Satanae, jam a fide in blasphemiam mersos, unde et naufragos eos juxta fidem pronuntiavit, non habentes solatium navis Ecclesiae. Illis enim venia negatur qui de fide in blasphemiam negaverunt.» Et cap. ult. de iis qui tormentis superantur: «Quaecumque auctoritas, inquit, quaecumque ratio maecho et fornicatori pacem ecclesiasticam reddit, eadem debebit et homicidae et idololatris poenitentibus subvenire, certe negatori, et utique illi quem in praelio confessionis tormentis colluctatum saevitia dejecit. Caeterum indignum Deo et illius misericordia, qui poenitentiam peccatoris morti praevertit, ut facilius in Ecclesiam redeant qui subando, quam qui dimicando ceciderunt. Urget nos dicere indignitas: contaminata potius corpora revocabis quam cruentata? Quae poenitentia miserabiliter titillatam prosternens carnem an vero laniatam?» His in locis Tertullianus prima specie sic videtur argumentari, quasi ipsi cum Catholicis conveniat, nec eis qui a fide in haeresim defecerunt, nec iis qui cum tormentis colluctati cesserunt, poenitentiam concedi oportere; sed haec severitas sic abhorret ab antiquae Ecclesiae moribus, ut ei a nemine affingi possit. Fatetur Cyprianus in Epistola ad Quintum, redeuntibus haereticis qui in Ecclesia baptizati fuerant, manum in poenitentiam imponi debere, atque hujus consuetudinis originem ab ipsis Ecclesiae incunabulis repetere non dubitat: iis autem quorum non animus sed corpus in dolore defecerat, quique veniam non lacrymis, sed cruore et vulneribus petebant, quanta humanitas exhiberi soleret in Ecclesia, tum ex libro Cypriani de Lapsis, p. 185, tum ex ejusdem Epistola LIII, perspici potest.

Quid igitur statuemus de Tertulliano? Is sane totus errat in Montani castris ac secum pugnat, sed tamen numquam sine aliqua ingenii luce delirat; nec eum adeo crediderim desipuisse, ut omnibus hominibus ridendum se in aperto mendacio propinaret. Quamobrem illud effatum, «neque idololatriae neque sanguini pax ab ecclesiis redditur,» non de catholicis, sed de Montanistarum ecclesiis interpretandum. Nomen ecclesiae Tertullianus Montani sectae proprio quodam jure solet vindicare; velut cum eam vocat Ecclesiam Spiritus, Ecclesiam in tribus positam, cap. 21, aut cum ait cap. 10: «Cederem tibi si scriptura Pastoris, quae sola moechos amat, divino instrumento meruisset incidi; si non ab omni concilio ecclesiarum, etiam vestrarum, inter apocrypha et falsa judicaretur.» Videtur sibi multum honoris Catholicis habere, si eorum ecclesiis, post Montani sectam, secundas attribuat. Aliud proferam exemplum ex c. 7, ubi probat ovis et drachmae parabolas non convenire in moechum aut fornicatorem, quia «simul apparuit, statim homo de Ecclesia pellitur, nec illi manet, nec gaudium confert repertrici Ecclesiae, sed luctum, nec congratulationem advocat vicinarum, sed contristationem proximarum fraternitatum.» Cave putes Ecclesiae morem describi, quamvis generatim loquatur Tertullianus; neque enim haec Ecclesiae charitatem redolent, sed inhumanitatem Montanistarum, qui digamos foris sistebant, ac «eumdem limitem liminis moechis quoque et fornicatoribus [Col. 0051] figebant; jejunas pacis lacrymas profusuris, nec amplius ab Ecclesia quam publicationem dedecoris relaturis.» Liquet in ejusmodi locis non Christi Ecclesiam, sed Montani intelligendam esse. Testis est ipse Tertullianus quanta humanitate in Ecclesia catholica excipi solerent qui poenitentiam petebant: «Et tu quidem, inquit cap. 13, poenitentiam moechi ad exorandam fraternitatem in Ecclesiam inducens, conciliciatum et concineratum, cum dedecore et horrore compositum prosternis in medium ante viduas, ante presbyteros, omnium lacinias invadentem, omnium vestigia lambentem, omnium genua detinentem; inque eum hominis exitum quantis potes misericordiae inlecebris bonus pastor et benedictus Papa concionaris, et in parabola ovis capras tuas quaeris, tua ovis ne rursus de Ecclesia exsiliat, quasi non exinde jam liceat quod nec semel licuit.» Quemadmodum ergo Tertullianus de Montani ecclesia loquitur, cum ait moechum et fornicatorem, simul apparuit, de Ecclesia pelli, sic etiam ad Montanistarum synagogas referendum quod ait, neque idololatriae neque sanguini pacem ab ecclesiis reddi. Eodem modo interpretandum illud ex c. 13, «Illis enim venia negatur qui de fide in blasphemiam negaverunt.» Montanistarum haec severitas, non Catholicorum quos ipse Tertullianus impugnat cap. 19, quod iis qui «post fidem vivam» in haeresim lapsi fuerant, veniam concederent.

Sed alia superest solvenda difficultas, cur Tertullianus in hac controversia sic pugnet, quasi ipsius adversarii spem omnem veniae idololatris et homicidis praecludant; idque argumenti loco arripiat, ut cum moechis et fornicatoribus eodem modo probet esse agendum. «Quid agit, inquit cap. 5, mollissima et humanissima disciplina? Aut omnibus eis hoc esse debebis; beati enim pacifici; aut si non omnibus, nostra esse. Idololatram quidem et homicidium semel damnas, moechum vero de medio excipis, idololatriae successorem, homicidae antecessorem, utriusque collegam? Personae acceptatio est, miserabiliores poenitentias reliquisti.» Et cap. 6: «Dabis ergo et idololatriae et omni apostatae veniam . . . , communicabis et homicidae;» citat cap. 19, verba Joannis: Si confitemur delicta nostra, fidelis et justus est, ut dimittat ea nobis, et emundet nos ab omni injustitia; tum addit: «Numquid ab immunditia? Aut si ita est, ergo et ab idololatria.» His adde quod ex cap. ultimo supra retulimus: «Quaecumque auctoritas, quaecumque ratio moecho et fornicatori pacem ecclesiasticam reddit, eadem debebit et idololatrae et homicidis poenitentibus subvenire.»

Sed quibus notum et pertractatum est Tertulliani ingenium, his facilis erit in illius sententiam introitus. Defendendum susceperat quod in Montanistarum causa maxime nudum et adversariorum telis expositum erat. Nihil enim huic sectae majorem invidiam creabat, quam quod adulteros, fornicatores et digamos foris sisterent, nulla spe pacis ne in extremo quidem spiritu relicta. Quam igitur viam insistet Tertullianus ut se ex molesto et difficili loco expediat? Statuit duplex esse peccatorum genus. «Alia erunt remissibilia, inquit cap. 2, alia irremissibilia. Secundum quod nemini dubium est alia castigationem mereri, alia damnationem. Omne delictum aut venia expungit aut poena: venia ex castigatione, poena ex damnatione.» Utitur deinde auctoritate Joannis quaedam peccata non ad mortem et quaedam ad mortem distinguentis. «Secundum hanc differentiam delictorum, inquit, poenitentiae quoque conditio discriminatur. Alia erit quae veniam consequi possit, in delicto scilicet remissibili; alia quae consequi nullo modo possit, in delicto scilicet irremissibili.» Hoc posito principio, declarat sibi propositum esse «specialiter de moechiae et fornicationis statu examinare in quam delictorum partem debeant redigi.» Sed quia sciebat hanc peccatorum distinctionem a Catholicis rejici, breviter eos refellendos putat, antequam moechiam in peccatis numquam dimittendis habendam esse pugnet: «Sed prius decidam, inquit, intercedentem ex diverso responsionem ad eam poenitentiae speciem, quam cum maxime definivimus venia carere. Si enim, inquiunt, aliqua poenitentia caret venia, jam nec in totum agenda tibi est. Nihil enim agendum est frustra. Porro frustra agetur poenitentia, si caret venia. Omnis autem poenitentia agenda est. Ergo omnis veniam consequatur, ne frustra agatur, quia non erit agenda, si frustra agatur. Porro frustra agetur, si venia carebit.» Hoc Catholicorum argumentum non belle refellit Tertullianus; sed tamen, postquam illud sibi visus est optimis rationibus evertisse, tum vero quasi instar certissimi principii constaret quaedam peccata esse irremissibilia, in id unum incumbit ut moechiam et fornicationem ex eo genere esse demonstret. Quare cum ait: «Idololatriam quidem et homicidium semel damnas,» non Catholicos arguit, quasi pacem his peccatis vere denegent et cum adulteris liberalius agant; sed urget adversarium, quem sibi visus est fregisse et coegisse ut peccata quaedam graviora, ut idololatriam, homicidium, haeresim post susceptam fidem, dimitti non debere fateretur. Unde Tertullianus accommodate ad institutam peccatorum divisionem, contendit adulterium, ut homicidio et idololatriae finitime vicinum, a spe veniae excludendum; aut si lenius agatur cum moechis, homicidas et idololatras eodem jure esse debere. Ex his elucere arbitror poenitentibus in Africa eamdem ac in aliis ecclesiis humanitatem patuisse; nedum ex his Tertulliani testimoniis colligere liceat, ut doctissimi viri fecere, alias etiam ecclesias severius cum lapsis egisse.

Illustratis, ut potuimus, Tertulliani testimoniis, facilior erit et solutior investigatio sententiae Cypriani: fucum enim pluribus fecerat Tertullianus, ut et Cypriani sensum non belle acciperent. Tria autem examinanda occurrunt: 1 ^o an disciplina sub Cypriano demitigata fuerit, pristina severitate in solos apostatas et desertores [Col. 0053] retenta; 2 ^o an lapsis in decursu poenitentiae morientibus negata pax fuerit, nisi libellos a martyribus accepissent; 3 ^o an non saltem poenitentia his qui sacrificaverant usque ad mortem imposita fuerit, nec communio nisi in mortis articulo concessa.

Quod spectat ad disciplinae immutationem, existimat Albaspinaeus, lib. II Observat., idololatriae et aliis gravissimis criminibus pacem sub Cypriano concedi coepisse, ita tamen ut adversus apostatas et desertores antiqua severitas vigeret. Non solum Tertulliani testimoniis nititur doctissimus episcopus, verum etiam argumenti loco sumit quod nec Cyprianus nec Clerus Romanus de lapsis quidquam statuere ausi sint, sed concilii auctoritatem exspectaverint; tum etiam quod Cyprianus dicat se «necessitati temporum succubuisse,» et nimiae remissionis suspicionem reformidet, quia «his qui libellis conscientiam suam maculaverint, vel nefanda sacrificia commiserint, laxandam pacem putaverat (Epist. LII, pag. 67) .» Unde contendit Albaspinaeus non tam anxiam hujus rei deliberationem futuram fuisse, si concessae pacis in superioribus persecutionibus exempla praecessissent; nec commissurum fuisse Cyprianum, ut quod majorum auctoritate firmaretur, id a se laxatum diceret. Non absimilis Petavii sententia, ut supra vidimus. Sed eruditum scriptorem praejudicata ex Tertulliani testimoniis opinio in errorem induxit: nullum enim hac in re vestigium novitatis apud Cyprianum, quo nemo veteris disciplinae exstitit retinentior. Observat S. Martyr in Ep. LII (p. 62) quosdam ex suis antecessoribus pacem adulteris denegasse, et «in totum poenitentiae locum» clausisse; sed satis indicat hanc legem et a paucis episcopis fixam fuisse, ante quos nulla exstiterat, et sua aetate jam refixam et abrogatam esse. Nec ipse nec quisquam alius in Africa meminerat spem pacis his qui in superioribus persecutionibus ceciderant, praeclusam omnino fuisse. Cum quidam presbyteri lapsis communionem ante actam poenitentiam dedissent, eorum facinus aversatus est Cyprianus, eosque contra Evangelium venisse declaravit: sed in hoc tantum eos vituperat quod id «ante actam poenitentiam» concessissent, «quando oporteat ad haec per ordinem pervenire.» In omnibus epistolis quas scripsit in causa lapsorum et in libro de Lapsis nihil prorsus reperias quo lapsi de pace in dubium vocentur, modo parem peccatis poenitentiam agant; sed Cyprianus instar principii certissimi ponit, Deum «poenitenti, operanti, roganti posse clementer ignoscere, posse in acceptum referre quidquid pro talibus et petierint martyres et fecerint sacerdotes (p. 193) .» Hortatur in eodem libro (p. 190) «ut confiteantur singuli delictum suum dum satisfactio et remissio facta per sacerdotes grata est.» Sic etiam Clerus Romanus (in Epist. inter Cyprianicas XXXI) ut merito castigat «properata nimis remedia communionum utique non profutura,» ita in lapsis desiderium pacis non improbat, modo pulsent sane fores, sed non utique confringant, et adeant ad limen Ecclesiae sed non utique transiliant. Notanda etiam haec verba: «Multum illis proficiet petitio modesta, postulatio verecunda, humilitas necessaria, patientia non otiosa.» Mos erat in Ecclesia perantiquus, ut martyrum commendatio ad contrahendum poenitentiae lapsis impositae tempus valeret: testem hujus rei habemus Tertullianum in libro ad Martyres et in libro de Pudicitia. Hinc etiam Cyprianus: «In praeteritum semper, inquit Ep. XI, sub antecessoribus nostris factum est, ut diaconi ad carcerem commeantes martyrum desideria consiliis suis et Scripturarum praeceptis gubernarent.» His addi potest memoratus a Cypriano in Epp. LII, LXVII, LXVIII, omnium ecclesiarum consensus in refellendo Novatiano, quem pravae novitatis propria manus arguebat: scripserat enim, ut testatur Cyprianus Epist. LII, et voce sua recitaverat litteras Cleri Romani, in quibus erat «ut lapsis infirmis et in exitu constitutis pax daretur:» ecclesiarum consensus in rejiciendis Montanistis pariter enituerat.

Quod ergo Cyprianum et Clerum Romanum adduxit ut rem ad concilium integram servarent, non ea fuit opinio quae illis attribuitur, sed quod viribus suis diffiderent in ejusmodi causa, quae, ut ait Cyprianus Ep. XIV, «non paucorum, nec ecclesiae unius aut unius provinciae, sed totius orbis causa erat.» Examinandae erant causae et voluntates singulorum, et varii peccatorum gradus suis quique modulis ponderandi; quod examen prorsus inutile fuisset, si quotquot sacrificaverant, nullo discrimine exclusi a spe veniae fuissent. Deinde vero in persecutione Decii tantus exstitit lapsorum numerus, ac tantum dedecus nomini christiano inussere, qui, ut ait Cyprianus in libro de Lapsis (p. 183) ad prima statim verba minantis inimici fidem suam prodiderunt, ac ultro ad forum cucurrere, seque hortamentis mutuis in exitium impulerunt, ut non immerito deliberari potuerit an non severius aliquid quam in prioribus persecutionibus, in ejusmodi homines statueretur. Sed tamen videntur in concilio Carthaginensi lenitatis potius quam severitatis exempla constituta. Nam, ut modo videbimus, Libellatici qui jam poenitentiam egerant, in ipso concilio admissi sunt; sacrificatis autem plena poenitentia imposita, sic tamen ut pace non defraudarentur si ante exactum poenitentiae tempus in periculosum morbum inciderent. Nihil poterat lenius his temporibus constitui. Itaque fieri potuit ut concilii lenitatem reprehensam ab Antoniano defenderet Cyprianus, quamvis nova in hoc concilio disciplina inducta non fuisset. Utrumque autem a se Cyprianus non sine librata diu et ponderata ratione factum declarat ut et vigente persecutione severitatem, et pace reddita indulgentiam adhiberet. At severitatem in eo enituisse non dicit, quod pacem omnino lapsis negandam decrevisset, sed quod eam per fas et nefas potentibus restitisset, atque excommunicationem intentasset, si quis cum illis injussu suo communicaret: sic etiam in lenitate quae subsecuta est, negat ecclesiasticas leges fuisse violatas, sed provisum fuisse contendit ut nec lapsi desperatione deficerent, «nec rursus censura evangelica solveretur, ut ad communicationem temere prosilirent.» Uno verbo negat a se aut a Cornelio quidquam factum esse praeter exempla majorum: «Nam sicut [Col. 0055] antecessores nostri saepe fecerunt, inquit (p. 69) colligendis fratribus nostris charissimus frater noster (Cornelius) necessitati succubuit.»

Pristinam severitatem interdum a Cypriano retentam Albaspinaeus et post eum Gotofredus (lib. XVI Cod. Theod. p. 210) ex his Epistolae LII verbis colligunt: «Apostatae vero et desertores vel adversarii et hostes et Christi Ecclesiam dissipantes, nec si occisi pro nomine foris fuerint, admitti secundum Apostolum possunt ad Ecclesiae pacem, quando nec Spiritus nec Ecclesiae unitatem tenuerunt.»

Ut hoc Cypriani testimoninm explicetur, observandum est 1 ^o apostatas et desertores non eos dici, ut Albaspinaeus et Gotofredus putant, qui ex Judaeis ethnici aut Christiani fiebant, sed qui nomen dabant Felicissimi schismati. 2 ^o Revocandum est in memoriam quod supra diximus, pacem illis negatam in mortis discrimine qui poenitentiam sani contempserant, quia videlicet dubium merito videbatur an sincero animi affectu resipiscerent. Quod autem de ejusmodi hominibus statutum erat, id in pluribus aliis par erat observari, quorum aut insanabilis videbatur aut caeteris ovibus periculosa improbitas. Hinc cum multi, perspecta Felicissimi nequitia, remearent et ad Ecclesiam pulsarent, Cyprianus anxie ponderabat et sollicite examinabat «qui recipi et admitti ad Ecclesiam deberent. Quibusdam enim,» inquit Epist. LV, p. 87, «ita aut crimina sua obsistunt, aut fratres obstinate et firmiter renituntur, ut recipi omnino non possint nisi cum scandalo et periculo plurimorum.» Ad hos videntur spectare Cypriani minae in Epist. XXXVIII, ubi sic loquitur: «Sed et quisquis se conspirationi et factioni ejus adjunxerit, sciat se in Ecclesia nobiscum non esse communicaturum, qui sponte maluit ab Ecclesia separari.» Et in Epist. XL: «Si quis autem poenitentiam agere et Deo satisfacere detrectans ad Felicissimi et satellitum ejus partes concesserit, et se haereticae factioni conjunxerit, sciat se postea ad Ecclesiam redire, et cum episcopis et plebe Christi communicare non posse.» Has minas non omnino in rem contulit Cyprianus. Ipse enim testatur in Epist. LV, multos a se e schismate redeuntes esse susceptos, ac plebem gaudere et laetari solitam cum «tolerabiles et minus culpabiles» redirent. Quinetiam plebi interdum persuadebat, imo extorquebat, ut ex iis qui inemendabiles et protervi erant, nonnulli susciperentur; et unus atque alius, obnitente plebe et contradicente, Cypriani tamen facilitate suscepti, pejores extiterunt quam prius fuerant. Non absimili sententia Cyprianus cum pluribus aliis episcopis de virginibus quae cum masculis in eodem lecto deprehensae fuerant, sic decernit. «Quod si obstinate perseverant, nec se ab invicem separant, sciant se cum hac sua impudica obstinatione numquam a nobis admitti in Ecclesiam posse, ne exemplum caeteris ad ruinam delictis suis facere incipiant.» Merito obstinatis ejusmodi peccatoribus, itidem ut pertinacibus schismaticis, non modo venia, sed etiam introitus in ecclesiam negabatur. Sed si cum debitis conversi cordis significationibus rediissent, ac diu multumque fores Ecclesiae pulsassent, non dubium quin eos paterno sinu excepisset Cyprianus et ad poenitentiam admisisset. Igitur Felicissimus ejusque praecipui sectatores cum homines essent ad omne scelus parati, non discessisset ab Ecclesiae regulis Cyprianus, si omnem illis in Ecclesiam reditum praeclusisset; neque id videri deberet vestigium quoddam disciplinae ante Cyprianum in omnes graviorum criminum reos observatae. 3 ^o Objectus ab Albaspinaeo locus Cypriani non dicit apostatas et desertores, etiamsi relicto schismate sanguinem pro Christo fundant, ad Ecclesiae pacem admitti non posse, sed tantum nihil illis martyrium extra Ecclesiam ad pacem prodesse posse, quia «nec Spiritus nec Ecclesiae unitatem tenuerunt;» id quod saepe alias Cyprianus inculcat. Opponit ejusmodi desertores aliis lapsis poenitentiam in Ecclesia agentibus, et quos Dominus intus inveniet cum mundum judicaturus apparebit.

Postquam probavimus Cyprianum nihil novi fecisse cum lapsis poenitentibus pacem concessit, sequitur ut inquiramus an iisdem ante exactam poenitentiam periculose aegrotantibus communionem negaverit, nisi libellos a martyribus accepissent. Cyprianum contendit Petavius iis tantum pacem indulsisse, qui libellos a martyribus accepissent, caeteris vero ne in praesenti quidem mortis discrimine id concessisse; alioqui nihil discriminis futurum fuisse inter istos et priores, quos tamen meliori aliqua conditione uti oportuit. Sed ipsa S. Martyris verba proferenda sunt: «Quoniam tamen video, inquit in Epist. XII, facultatem veniendi ad vos nondum esse et jam aestatem coepisse, quod tempus infirmitatibus assiduis et gravibus infestatur, occurrendum puto fratribus nostris, ut qui libellos a martyribus acceperunt, et praerogativa eorum apud Deum adjuvari possunt, si incommodo aliquo et infirmitatis periculo occupati fuerint, non exspectata praesentia nostra, apud presbyterum quemcumque praesentem, vel si presbyter repertus non fuerit, et urgere exitus coeperit, apud diaconum quoque exomologesin facere delicti sui possint, ut, manu eis in poenitentiam imposita, veniant ad Dominum cum pace, quam dari martyres litteris ad nos factis desideraverunt.»

Immerito Petavius ex hoc testimonio colligit pacem iis qui libellos non habebant, denegatam fuisse. Nam 1 ^o quis Cyprianum putet adeo aequitatis oblitum fuisse, ut iis qui poenitentiam subterfugiebant, «et audaci flagitatione ac violento impetu pacem extorquere» nitebantur, tam benigne provideret, «ad illorum violentiam interim quoquo genere mitigandam» (Ep. XV) ; fervidos autem poenitentes, qui se episcopi sui judicio committere quam poenitentiam declinare maluerant, sine pace et communione mori pateretur? 2 ^o Clerus [Col. 0057] Romanus Carthaginensem, absente Cypriano monuerat «ut iis qui post lapsum infirmitate apprehensi essent et poenitentes communionem desiderarent, subveniretur (Epist. III et XV) .» Atque hoc consilium non modo non improbavit Cyprianus, sed etiam in Epist. XV declarat se «standum» putasse «et cum» eorum «sententia, ne actus noster, inquit, qui adunatus esse et consentire circa omnia debet, in aliquo discreparet.» At immane quantum inter Cypriani et Romanorum agendi rationem distaret, si cum isti pacem omnibus vere poenitentibus dandam esse admonuissent, Cyprianus indulgentia et humanitate in eos solos usus fuisset qui peccato suo poenitentiae fugam et Ecclesiae perturbationem adjecerant? 3 ^o Non obscure indicat Cyprianus in Epist. XIII, quibus non libelli sed poenitentiae opera suffragabantur, eis periculose aegrotantibus pacem multo potiori jure esse dandam. «Caeteram quoque partem plebis quae lapsa est, inquit, praesentia vestra fovete, et ut a fide et misericordia Domini non deficiant, vestro solatio focillate. Neque enim deserentur ab ope et auxilio Domini qui mites et humiles et poenitentiam vere agentes in bonis operibus perseveraverint, quominus illis quoque divino remedio consulatur.» Persuasum ergo esse vult ejusmodi poenitentibus fore ut «illis quoque divino remedio consulatur;» atque hoc illis concedit ut solatium Ecclesiae legibus consentaneum, quodque nova decreta non desideraret. Neque enim data opera scribebat Epistolam XIII ut ejusmodi lapsis provideret quibus et Ecclesiae consuetudo et Romani Cleri monita satis providerant, sed ut eorum tumultum comprimeret qui querelis suis Carthaginensem ecclesiam incendebant. Atque id causae esse arbitror cur Cyprianus in Epist. XIV confirmans quae in decima tertia decreverat, nihil nominatim dicat de pace veris poenitentibus in extremo periculo concedenda. Postquam enim locutus est de iis qui libellos a martyribus acceperant, haec addit: «Caeteri vero qui, nullo libello a martyribus accepto, invidiam faciunt, quoniam non paucorum nec ecclesiae unius aut unius provinciae, sed totius orbis haec causa est, exspectent de Domini protectione Ecclesiae ipsius publicam pacem.» Non id profecto sancit Cyprianus, ut veris poenitentibus pax in exitu negetur (neque enim retexit quae in superiore epistola constituerat, sed ea potius confirmat, dum ait se «plene scripsisse ad hanc rem proximis litteris),» sed nonnullorum festinationem comprimit, qui communionem petebant ante redditam Ecclesiae pacem, antequam gravi morbo tentarentur; hos jubet exspectare dum pax Ecclesiae reddatur, at pacem in exitu non negat; neque eos reprehendit quod a communione arceri se in exitu nollent, sed quod eam ante exulum reditum peterent, ac «confessores ipsos praevenire» vellent.

Sed objicit Petavius meliori conditione uti debuisse qui libellos acceperant, quam qui non acceperant; quod si omnibus concessa pax, nullum prorsus inter utrosque discrimen exstitisse. Existimat Tillemontius Cyprianum ingeniosa quadam charitate fecisse, ut cum praecipue aliquid in honorem martyrum concedere videretur, nihil tamen praecipue concederet; et cum pacem iis tantum qui libellos habebant polliceretur, neminem prorsus ab hac indulgentia excluderet, quippe cum martyres adeo libellorum prodigi essent, ut omnibus eorum liberalitas pateret. Sed si ea accommodatione usus fuisset qua illum Tillemontius usum esse existimat, ac tacite lapsos omnes fuisset hortatus ut se libellorum praesidio munirent, an paulo post tanta arsisset indignatione in Lucianum, qui universis lapsis id concedere ausus est quod jam antea plurimis concesserat. Deinde vero perinique Cyprianus veros poenitentes ejusmodi periculo exposuisset, ut pace defraudati morerentur; neque enim verisimile erat eos qui hactenus tam timidi ac pudentes fuerant, audaciores deinceps in libellis petendis futuros; aut ipsos etiam confessores in concedendis cautiores non fore postquam eorum nimiam facilitatem castigaverat Cyprianus.

Cyprianum sic interpretatur Morinus: Cum lex esset ut pacem moribundi non impetrarent qui poenitentiam sani non egerant, existimat eruditus scriptor decernere Cyprianum ut in iis qui libellos a martyribus acceperant, legis severitas non servetur, ac illis in honorem martyrum pax concedatur, quam frustra hoc praesidio destituti petiissent. Sed haec interpretatio nec cum verbis nec cum mente Cypriani congruit. 1 ^o Nominatim requirit Cyprianus ut qui libellos a martyribus acceperunt, «praerogativa et auxilio eorum adjuvari apud Dominum in delictis suis» possint. Porro in his epistolis et in libro de Lapsis illud arcte tenet accurateque defendit, non prodesse lapsis commendationem martyrum si poenitentiam agere detrectent, quare, si lapsi, post tot Cypriani et presbyterorum monita, in obstinato poenitentiae non agendae consilio perseverassent, an Cypriano visi essent idonei qui martyrum auxilio apud Dominum juvarentur? Deinde vero, si omnibus libellos habentibus pacem decernebat, sive poenitentiam egissent, sive non egissent, quid necesse erat delectum habere, ac in conditionis loco requirere, ut martyrum auxilio adjuvari possent? Lapsis ergo Cyprianus non poenitentiae onus eximit, sed potius ad poenitentiam blande et leniter hortatur, dum pacem offert morientibus, modo martyrum meritis juvari possint. Hinc in Epist. XIV laudat presbyteros et diaconos quod lapsos ad poenitentiam et patientiam hortati essent, ac poenitentiam ab illo agi declarat qui divinis praeceptis mitis et patiens et sacerdotibus Dei obtemperans, obsequiis suis et operibus justis Dominum promeretur. Id autem deferre videtur martyrum meritis ut lapsis nondum ea poenitentia expiatis quae pacem per se ipsa in mortis discrimine impetret, martyrum commendatio suffragetur. Nec levis videri debet haec indulgentia, si temporum illorum severitas attendatur. Etsi enim poenitentibus periculose aegrotantibus pax dari solebat, non tamen id sine delectu et judicio concedebatur. Hinc Clerus Romanus, re cum pluribus episcopis deliberata, censuit «eorum quorum vitae suae finem urgens exitus dilationem non potest ferre, acta poenitentia et professa [Col. 0059] frequenter suorum detestatione factorum, si lacrymis, si gemitibus, si fletibus dolentis ac vere poenitentis animi signa prodiderint, cum spes vivendi secundum hominem nulla substiterit, ita demum caute et sollicite subveniri,» etc. (Epist. XXXI) . Ipse Cyprianus, in Epist. XIII, pacem iis solis promittit «qui mites et humiles et poenitentiam vere agentes in bonis operibus perseveraverint.» Ex his perspici potest quo lenitatem et indulgentiam perducat Cyprianus. Quibus enim consultum voluit in Epistolis XIII et XIV, hi vel poenitentiam segniter egerant, vel etiam gravissimo delicto illud addiderant, ut poenitentiam declinarent, ac dissensionibus et querelis Ecclesiam permiscerent: quibus factis meruerant ut pax morientibus negaretur, etiamsi poenitentiam paulo ante morbum incoepissent. Quamobrem primis concedit S. Martyr ut quod eorum poenitentiae ad pacem impetrandam deerat, id martyrum meritis expleatur. Postremis pariter consulit, atque ut tumultum comprimat, indulgentia in eos utitur; et modo aversum poenitentiae remediis animum deponant, quod sua sponte mancum et inchoatum videretur, id martyrum meritis compensatum, a presbyteris ratum haberi jubet.

Nunc aliud examinandum sequitur, an non saltem aetate Cypriani gravioribus peccatis poenitentia per totum vitae tempus imposita fuerit, et communio ad ipsum mortis articulum dilata. Res dijudicari potest ex consuetudine quae tunc vigebat, ut qui pacem in gravi morbo accepissent, ii, valetudine restituta, reliquum poenitentiae tempus non explerent, sed eodem jure essent ac alii fideles. Id perspicitur ex his Cypriani verbis in Epist. LII (pag. 69) : «Si qui enim, inquit, infirmitatibus occupantur, illis, sicut placuit, subvenitur. Postea tamen quam subventum est et periclitantibus pax data est, offocari a nobis non possunt aut opprimi, aut vi et manu nostra in exitum mortis urgeri, ut, quoniam morientibus pax datur, necesse sit mori eos qui acciperint pacem; cum magis in hoc indictum divinae pietatis et paternae lenitatis appareat, quod qui pignus vitae in data pace percipiunt, hi quoque ad vitam data pace teneantur. Et idcirco si, accepta pace, commeatus a Deo datur, nemo hoc debet in sacerdotibus criminari, cum semel placuerit fratribus in exitu subveniri.» Non quadrat tanta lenitas cum irrogata per totum vitae tempus poenitentia; alioquin saepe usu evenisset, ut qui post unum aut alterum poenitentiae annum communionem in gravi morbo accepissent, iis e morbo evadentibus jam emeritus esset poenitentiae cursus, cum interim aliis in eadam causa ac forte etiam in leviore culpa triginta aut quadraginta anni superessent decurrendi. Nimia sane erat episcoporum in judicando animadversio et rerum omnium consideratio et provisio, quam ut tam grave incommodum non effugerent. Sed tamen videndum nobis est quid ea de re decreverit concilium Carthaginense, in quo lapsorum causa paulo post reditum Cypriani dijudicata est.

Decretum hujus concilii sic exponit S. Martyr in Ep. LII (p. 71) : «Et ideo, inquit, placuit, examinatis causis, singulorum Libellaticos interim admitti, sacrificatis in exitu subveniri.» Non una fuit eruditorum de hoc canone sententia. Auctor Observationum criticarum in Bibliothecam scriptorum Ecclesiasticorum negat Libellaticos in in ipso concilio ad pacem protinus admissos fuisse; ac inter eos et sacrificatos id ponit discriminis, quod isti per totum vitae tempus poenitentiae addicti fuerint, primi vero interim admissi, id est post certum poenitentiae tempus exactum. Auctor ipse Bibliothecae idem de sacrificatis censet, quamvis pacem Libellaticis in ipso concilio concessam existimet fuisse. Assentitur ei Tillemontius de Libellaticis ac illius censorem impugnat; sed pluribus refellit quod uterque pro certo posuerat, iis qui sacrificaverant non alios poenitentiae quam vitae fines praescriptos fuisse. Haec Tillemontii sententia multis nominibus videtur anteponenda. Illud autem in primis observandum est duas illas de Libellaticis et de sacrificatis quaestiones sic inter se nexas esse, ut quae de alterutra dicantur, de utraque dicta videri debeant. Nam si Libellatici statim in ipso concilio perhumaniter restituti sunt communioni, probabile non est sacrificatos in extremum vitae discrimen rejectos fuisse. Rursus si his verbis, «placuit sacrificatis in exitu subveniri,» non prohibetur ne pax ante exitum detur, sed potius decernitur ut periculose intra praescriptum tempus aegrotantibus concedatur; perspicuum erit Libellaticis, quorum multo levior erat culpa, non poenitentiam in concilio impositam fuisse, sed concessam communionem; alioquin statutum fuisset, ut istis quoque in exitu subveniretur.

Quod spectat ad Libellaticos, liquet horum verborum, «placuit Libellaticos interim admitti,» hanc esse sententiam, Libellaticos interim admissos ad pacem fuisse, dum sacrificati poenitentiam agerent, id est, eodem decreto et pacem Libellaticis et poenitentiam sacrificatis decretam fuisse. Hinc Cyprianus in Epist. LIV statutum fuisse ait in hoc concilio de iis qui sacrificaverant, ut agerent diu poenitentiam plenam: at Libellaticos eodem decreto minime comprehendit. Anno sequenti cum statuisset instante persecutione iis qui a primo lapsus die poenitentiam egerant, communionem concedere, haec indulgentia ad eos tantum spectabat qui sacrificaverant, quibusque imposita fuerat plena poenitentia. At de Libellaticis nulla mentio, quos tamen maxime oportebat indulgentiae participes fieri, si eam prius in concilio consecuti non fuissent. Quinetiam Cyprianum cum Libellaticis post concilium communicasse perspicimus ex Epist. LII. Quod enim ait Cyprianus se «nemini quidem ex lapsis prius communicasse,» quamdiu saeviit persecutio, «postea tamen necessitati temporum succubuisse;» id referri non potest ad sacrificatos (his enim poenitentia imposita fuerat), sed tantum ad Libellaticos. [Col. 0061] Et cum haec communicatio in invidiam a Novatiano vocaretur, sic eum refellit Cyprianus in eadem epistola: «Aut si se cordis, inquit, et renis scrutatorem constituit et judicem, per omnia aequaliter judicet, et cum sciat scriptum esse: Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne quid tibi deterius fiat, fraudatores et moechos a latere atque comitatu suo separet, quando multo et gravior et pejor sit moechi quam Libellatici causa, cum hic necessitate, ille voluntate peccaverit.» Exagitabat ergo Novatianus catholicos episcopos quod cum Libellaticis communicarent. Nec tamen omnibus Libellaticis concessa pax in concilio, sed iis tantum qui poenitentiam egerant. Quamobrem frustra auctor Observationum in Bibliothecam pluribus probat, quod a nemine negatur, libelli crimen sine poenitentia dimissum non fuisse.

Altera pars decreti facile illustratur. Ac 1 ^o quidem illud, «sacrificatis in exitu subveniri,» non poenitentiam ad extremum spiritum producendam, sed in gravi morbo finiendam indicat, nec in poenae sed in beneficii loco decretum fuit, siquidem Cyprianus in Epist. LII nimiae remissionis suspicionem ab hoc decreto removet, ac rationem reddit cur episcopi ad hanc lenitatem et indulgentiam descenderint. 2 ^o Idem decretum refert in Epist. LIV, sed paulo clarius: «Statueramus jampridem, inquit, frater charissime, participato invicem nobiscum consilio, ut qui in persecutionis infestatione supplantati ab adversario et lapsi fuissent, et sacrificiis se illicitis maculassent, agerent diu poenitentiam plenam, et si periculum infirmitatis urgeret, pacem sub ictu mortis acciperent.» Tota res ergo in eo vertitur ut quid sit poenitentia plena, utrum totum vitae tempus complexa, an certo quodam spatio definita fuerit, expendatur. At id facile perspicitur ex Epist. LIX, ubi queritur Cyprianus quod Victori, quondam presbytero, pacem concessisset Therapius «antequam poenitentiam plenam egisset, ante legitimum et plenum satisfactionis tempus, sine petitu et conscientia plebis, nulla infirmitate ac necessitate cogente.» Erat ergo praefinitum aliquod poenitentiae tempus, cujus imminuendi potestas erat penes episcopum, modo causa aliqua gravis incidisset. Eamdem poenitentiae plenae notionem suppeditat Epist. LXII, in qua Cyprianus et alii cum eo episcopi de virginibus quae cum masculis deprehensae in eodem lecto fuerant, decernunt ut, «si poenitentiam hujus illiciti concubitus sui egerint et a se invicem recesserint, inspiciantur interim virgines ab obstetricibus diligenter, et si virgines inventae fuerint, accepta communicatione ad Ecclesiam admittantur . . . . ; si autem de eis aliqua corrupta fuerit deprehensa, agat poenitentiam plenam, quia quae hoc crimen admisit, non mariti sed Christi adultera est; et ideo aestimato justo tempore, postea exomologesi facta, ad Ecclesiam redeat.» Brevis ergo poenitentia integris virginibus imponitur, corruptis autem plena «et justo tempore aestimato:» et quemadmodum in concilio Carthaginiensi sancitum ut lapsi interim admitterentur, sacrificati poenitentiam plenam agerent, ita etiam hoc loco decernunt episcopi ut virgines interim inspiciantur, et integris in Ecclesiam admissis, corruptae poenitentiam plenam agant. 3 ^o Si sacrificati per totum vitae tempus addicti poenitentiae fuissent, necesse non fuisset «ut examinarentur causae et voluntates et necessitates singulorum;» sed, ut observat Tillemontius, nullum prorsus discrimen, nullus delectus exstitisset.

Ecclesiae doctrina de corpore et sanguine Domini apertis Cypriani testimoniis continetur. Quidquid de Eucharistia praedicat S. Martyr, eo spectat ut notio illa confirmetur quam prima auditione Christi verba animis afferunt. Perspici potest illius sententia ex his quae de sacramentis haereticorum disserit. Cur enim in Epist. LXX, «Eucharistiam fieri apud illos omnino non posse» censebat, nisi quia Christi verba ab illis frustra pronuntiari existimabat, frustra invocari Spiritum sanctum, ut panem et vinum faciat corpus et sanguinem Christi? Sic etiam Firmilianus ut probet non satis esse ad effectus sacramentorum ut Ecclesiae preces et ritus serventur, exemplo utitur insanae cujusdam mulierculae quae frequenter ausa fuerat, ut «et invocatione non contemptibili sacrificare se panem et Eucharistiam facere simularet, et sacrificium Domino non sine sacramento solitae praedicationis offerret.» Illud ergo discriminis Firmillianus et Cyprianus inter Catholicorum et haereticorum Eucharistiam ponebant, quod haereticis Spiritum sanctum invocantibus nulla fieret donorum mutatio, Catholicorum autem preces numquam hoc mirabili effectu carerent.

Adeo persuasum et exploratum erat Cypriano de mirabili illo ecclesiasticae invocationis effectu, ut de lapsis ante purgatam conscientiam communicantibus dicere non dubitet lib. de Laps. (p. 186) : «Vis infertur corpori ejus et sanguini, et plus modo in Dominum manibus atque ore delinquunt, quam cum Dominum negaverunt.» Non ergo sola fide corpus Christi in Eucharistia sumitur, sed vere et ab indignis ipsis percipitur; nec corpus ab anima et divinitate separatum est, sed ipse Dominus adest, ac in eum manibus et ore delinquunt qui indigne communicant. Hinc ipsam Domini majestatem adesse declarat in eodem libro: sic enim loquitur de puella quae, a nutrice ad idolum, deinde a parentibus ad ecclesiam delata, sanguinem Domini, quem diaconus reluctanti infuderat, non sine singultu rejecit. «In corpore atque ore violato, inquit, Eucharistia permanere non potuit. Sanctificatus in Domini sanguine potus de pollutis visceribus erupit. Tanta est potestas Domini, tanta majestas!» (Pag. 189.) Narrat ibidem Cyprianus aliud miraculum: «Et quidem alius, inquit, quia et ipse maculatus sacrificio a sacerdote celebrato partem cum caeteris ausus est latenter accipere, sanctum Domini edere et contrectare non potuit, cinerem ferre se apertis manibus invenit. Documento unius ostensum est Dominum recedere cum negatur.» Non ergo panis ex manibus hujus hominis evanuerat, sed ipse Dominus recesserat. [Col. 0063] Haec autem Cyprianus ea mente disserit, ut hominibus parum caute communicantibus, quid de hoc mysterio sentiendum sit explanet. Quamobrem facile perspicitur quo sensu primis saeculis haec Christi verba, HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS, etc., episcopi acciperent, cum ex his concludant Christi corpus et sanguinem sumi, in ipsum Dominum ore et manibus delinquere qui indigne communicant, potestatem Domini et majestatem adesse, ac ipsum Dominum non sine miraculo e manibus contaminatis recessisse. Si credita tunc non fuisset mutatio vini in sanguinem Christi, num, quaeso, post eas preces quibus Deus rogatur ut vinum faciat sanguinem Christi, nihil aliud jam nisi sanguis Christi in calice agnosceretur? Nihil aliud profecto agnoscit Cyprianus sexcentis locis. Statuit adversus eos qui aquam tantum in matutinis sacrificiis offerebant, indignum esse Christiano vereri «ne per saporem vini redoleat sanguinem Christi. Sic ergo, inquit, incipit et a passione Christi in persecutionibus fraternitas retardari, dum in oblationibus discit de sanguine ejus et cruore confundi . . . . . . Quomodo autem possumus propter Christum sanguinem fundere, qui sanguinem Christi erubescimus bibere (p. 109) ?» Non solum sanguinem vocat, sed etiam cruorem, et cum eo sanguine comparare non dubitat qui in venis nostris fluit. Ait etiam, pag. 106: «Quomodo ad potandum vinum veniri non potest nisi botrus calcetur ante et prematur, sic nos nec sanguinem Christi possemus bibere, nisi Christus calcatus prius fuisset et pressus, et calicem prior biberet, in quo credentibus propinaret?»

Quemadmodum Cyprianus communiones indignas detestatur, quia «sanctum Domini corpus» profanatur (p. 20) , quia «vis infertur corpori et sanguini Domini, et in Dominum manibus et ore» delinquitur (p. 186) , quemadmodum Firmilianus instar piaculi ducebat quod homines, ut ipsi videbatur, non baptizati «usurpata temere communicatione contingant corpus et sanguinem Domini (p. 149) ,» sic gratiae dona quae ex Eucharistia percipi solent, ex corpore et sanguine Christi praesentibus repetuntur. Docet Cyprianus milites Christi considerare debere «idcirco se quotidie calicem sanguinis Christi bibere, ut possint et ipsi propter Christum sanguinem fundere.» Hinc, cum, instante Galli et Volusiani persecutione, communionem iis qui sub Decio lapsi fuerant, concedere decrevisset, indulgentiae hanc rationem reddit in Ep. LIV (p. 78) : «Nam quomodo, inquit, docemus aut provocamus eos in confessione nominis sanguinem suum fundere, si eis militaturis Christi sanguinem denegamus? Aut quomodo ad martyrii poculum idoneos facimus, si non eos prius ad bibendum in ecclesia poculum Domini jure communicationis admittimus?» Et in Ep. LXIII (p. 107) : «Calix Dominicus sic bibentes inebriat ut sobrios faciat, ut mentes ad spiritalem sapientiam dirigat, ut a sapore isto saeculari ad intellectum Dei unusquisque resipiscat: et quemadmodum vino isto communi mens solvitur et anima relaxatur, et tristitia omnis exponitur, ita epotato sanguine Domini e poculo salutari, exponatur memoria veteris hominis, et fiat oblivio conversationis pristinae saecularis, et moestum pectus ac triste, quod prius peccatis angentibus premebatur, divinae indulgentiae laetitia resolvatur.» Quidquid ergo docet Ecclesia catholica de mutatione panis et vini in corpus et sanguinem Christi, quidquid animo hac fide imbuto observari potest, id Cypriani menti impressum et insculptum fuisse perspicimus.

Objicit nobis editor Oxoniensis hunc locum ex Epist. LXIII: «Sic autem in sanctificando calice Domini,» inquit (p. 108) Cyprianus, «offerri aqua sola non potest, quomodo nec vinum solum potest? Nam si vinum tantum quis offerat, sanguis Christi incipit esse sine nobis. Si vero aqua sit sola, plebs incipit esse sine Christo. Quando autem utrumque miscetur, tunc sacramentum spiritale et coeleste perficitur.» Ex his colligit sanguinem Christi esse in calice, quemadmodum ipsa plebs eodem calice contineri dicitur. Sed adeo manifestum est discrimen, ut mirer hominem eruditum in his cavillationibus immorari. Quis enim umquam dixit populum in calice bibi, ore et manibus contingi, populum recedere cum species immutatae sunt, et alia ejusmodi quae de Christi sanguine dicta modo retulimus? Quamobrem, cum dicitur plebs esse in calice, manifesta est figura quae neminem latere, neminem in erroris periculum conjicere possit. At post Christi verba, hic est sanguis, etc., quotidie commemorata et inculcata, post quotidianas in sacrificio preces, ut vinum fiat sanguis Christi, quis figuram suspicari potuisset nihil aliud audiens nisi Christi sanguinem esse in calice, offerri in calice, et bibi, ac animas nostras corroborare ut nostrum sanguinem pro Christo fundamus?

Sed breviter nobis examinandum quid intersit inter eas rationes quibus aquam Cyprianus calici infundendam, et ea quibus vinum omnino necessarium esse persuadet. Sic enim et Dominici sanguinis veritas patebit, et obiter refellentur qui aquam a Cypriano, ut jure divino, non solum ecclesiastico, praescriptam commendari volunt. S. Martyr evertere statuerat pessimam consuetudinem, quae apud nonnullos obrepserat, ut aqua sola in matutino sacrificio offerretur. Quamobrem demonstrat aquam non in Eucharistia, sed tantum in Baptismo ad proprium sacramenti effectum essentialem esse materiam, et «quotiescumque aqua sola in Scripturis nominatur, Baptisma praedicari, et appellatione aquae Baptisma significatum semper esse;» at vero in Eucharistia «calicem mixtum fuisse quem Dominus obtulit, et vinum fuisse quod sanguinem suum dixit, eumque docuisse exemplo magisterii sui calicem vini et aquae conjunctione misceri.» Hinc aquam ad mysticas tantum significationes adhiberi demonstrat: «Aquas namque populos, inquit (p. 108) , significare in Apocalypsi Scriptura divina declarat dicens: Aquae quas vidisti, super quas sedet meretrix illa, populi et turbae et gentes ethnicorum sunt et linguae. Quod scilicet perspicimus et in sacramento calicis contineri. Nam, quia nos omnes portabat Christus, qui et peccata nostra portabat, videmus in aqua populum intelligi, in vino vero ostendi sanguinem Christi.» Hactenus Cyprianus necessitatem aquae elevat potius quam commendat. Sed tamen postea ait aquam [Col. 0065] solam offerri non posse «quomodo nec vinum solum potest,» et copulationem et conjunctionem aquae et vini sic misceri in calice Domini, «ut commixtio illa non possit ab invicem separari.» Animadvertendum est Cypriani consilium. Disserens cum hominibus aquam solam adhibentibus, utitur principio quod facile concessuri erant, ne vinum quidem solum adhiberi debere. Nulla sane illis obstabat anticipata opinio quominus id faterentur; quamobrem Cyprianus statuit aquam solam adhiberi non debere, quomodo nec vinum solum; non quod metueret ne ejusmodi homines vinum solum offerrent; non quod aquam aeque ac vinum a Christo praescriptam et ad essentiam sacramenti pertinere duceret, satis enim declaravit eam ad mysticas significationes adhiberi; sed quia haec comparatio ad vini necessitatem demonstrandam apposita erat, et ex incommodis quae vino solo adhibito consequerentur, multo graviora consequi patebat si aqua sola adhibeatur. Hinc quoties in hac epistola calicem mixtum esse debere statuit, non id proprie refert ad aquam, sed ad vinum, quod hi quos refellebat, omittebant.

Necessitatem vini longe aliter defendit Cyprianus. Demonstrat 1 ^o Scripturae testimoniis, ut aquam in Baptismo, ita vinum in Eucharistia designari; 2 ^o praeceptum Christi longe gravissimum violari, si vinum omittatur. «Cum ergo, inquit (p. 107) , neque ipse Apostolus neque Angelus de coelo annuntiare possit aliter aut docere praeterquam quod semel Christus docuit et Apostoli ejus annuntiaverunt, miror satis unde hoc usurpatum sit, ut, contra evangelicam et apostolicam disciplinam, quibusdam in locis aqua offeratur in Dominico calice, quae sola Christi sanguinem non possit exprimere.» Et p. 109: «Quod si nec minima de mandatis Dominicis licet solvere, quanto magis tam magna, tam grandia, tam ad ipsum Dominicae passionis et nostrae redemptionis sacramentum pertinentia fas non est infringere, aut in aliud quam quod divinitus institutum sit, humana traditione mutare?» 3 ^o Ex hac divini instituti temeraria immutatione quaenam incommoda consequi existimat Cyprianus? «Calicem etenim, inquit (p. 106) , sub die passionis accipiens, benedixit et dedit discipulis suis dicens: Bibite ex hoc omnes. Hic est enim sanguis novi Testamenti, etc. Qua in parte invenimus calicem mixtum fuisse quem Dominus obtulit, et vinum fuisse quod sanguinem suum dixit. Unde apparet sanguinem Christi non offerri, si desit vinum calici; nec sacrificium Dominicum legitima sanctificatione celebrari, nisi oblatio et sacrificium nostrum responderit passioni. Passio est enim Domini,» ut ait (p. 109) , «sacrificium quod offerimus.» Idcirco ergo ex Cypriano vinum adhibendum in calice, quia cum Christus accepto vino dixerit: Hic est sanguis, etc., si aqua sola adhibeatur, aqua remanebit, nec jam offeretur Christi sanguis, non erit passio Domini sacrificium nostrum, nec idem offeretur quod in passione oblatum est. 4 ^o Commemorat etiam Cyprianus quot et quanta beneficia «epotato sanguine Domini et poculo salutari» percipiamus, ut demonstret quam damnosum sit aquam solam adhibere. Addit grande delictum esse de Christi «sanguine et cruore confundi,» nec jam eos posse «propter Christum sanguinem fundere qui sanguinem Christi erubescunt bibere.» Jam vero facile perspicitur quo sensu plebem, quo sensu sanguinem Christi in calice esse existimet Cyprianus. Plebis cum Christo conjunctionem aquae cum vino conjunctione significari docet; et, aqua omissa, Christi quidem sanguinem offerri et passionem commemorari fatetur, sed tamen non leve incommodum fore si desit plebis cum Christo conjunctio. At vero sanguinem Christi in calice esse declarat, quia Christus dixit: Hic est sanguis, etc., nec jam, si sanguis desit, sacrificium offerri possit et passio Domini celebrari; quinetiam donis, quae sanguinem Christi potantibus promissa sunt, penitus defraudabimur.

Quamvis Cyprianus sacrificium sub utraque specie offerendum esse, idque a Christo institutum et praescriptum esse contendat, non tamen communionem sub utraque specie necessariam judicabat, ut ex ejus principiis et ex consuetudine illius aetatis perspici potest. Neque enim quaecumque Christus fecit in institutione sacramenti, ea omnia instar legis observanda ducebat, sed ea tantum quae ad essentiam sacramenti pertinent. Nam, cum ei objiceretur Dominum post coenam obtulisse, sic respondet (Ep. LXIII, p. 109) : «Numquid ergo dominicum post coenam celebrare debemus, ut sic mixtum calicem frequentandis dominicis offeramus? Christum offerre oportebat circa vesperam diei, ut hora ipsa sacrificii ostenderet occasum et vesperam mundi . . . . . Nos autem resurrectionem Domini mane celebramus.» Cur ergo praescriptum esse negat ut idem hac in re faciamus quod Christus fecit; in oblatione autem panis et vini eum sacerdotem Christi vice vere fungi contendit, «qui id quod Christus fecit imitatur, et offert secundum quod ipsum Christum videat obtulisse?» Ratio hujus rei ante oculos posita. Nihil refert ad naturam sacrificii, utrum mane an post coenam offeratur. Sed, si aqua pro vino offeratur, institutum a Christo sacrificium penitus evertitur, nec ejus passio celebratur, nec sanguis in calice offeretur aut bibetur, sed aqua communis. Ex his principiis perspici potest quid de communione sub utraque specie senserit Cyprianus. Necessariam et a Christo praeceptam credere non potuit, quippe cum ad essentiam sacramenti non pertineat. Totum enim Christum sub utraque specie agnoscit Cyprianus, illius majestatem in calice reveretur, eumque recessisse declarat e manibus hominis contaminati, in quibus loco Eucharistiae cinis inventus est.

Consentiunt antiquae Ecclesiae consuetudines cum ipsius fide et doctrina, jam vidimus ex Cypriano exemplum puellae ex solo calice communicantis, quam consuetudinem nemo nescit in Occidente usque ad [Col. 0067] duodecimum saeculum perseverasse. Luce clarius est hanc puellam sub specie panis non communicasse; hanc enim historiam refert Cyprianus ut pateat in corpore atque ore violato Eucharistiam permanere non potuisse: at, si speciem panis antea sumpsisset, nullum prorsus miraculum, nulla Cypriani ratio exstitisset. Attulimus etiam exemplum illius qui in manibus Eucharistiae loco cinerem invenit: aliud exstat simillimum in eodem de Lapsis libro mulieris cujusdam quae, cum «arcam suam, in qua Domini sanctum fuit, manibus indignis tentasset aperire, igne inde surgente deterrita est ne auderet attingere.»

Eucharistiam verum esse ac proprie dictum sacrificium testimonio suo confirmat Cyprianus. «Dominicae hostiae veritatem» schismaticos «per falsa sacrificia profanare» ait in libro de Unit. Eccles. (pag. 200) . Vera illa hostia quam Cyprianus offerri contendit in sola Ecclesia, ipse Christus est in altari modo incruento immolatus. «Jesus Christus Dominus et Deus noster, inquit Ep. LXIII (p. 109) , ipse est summus sacerdos Dei Patris, et sacrificium Patri seipsum primus obtulit, et hoc fieri in sui commemorationem praecepit.» Cum ergo eadem victima quae in cruce oblata est, offeratur in altari, non immerito ait Cyprianus: «Passio est Domini sacrificium quod offerimus.» Negat in eadem epistola «sacrificium Dominicum legitima sanctificatione celebrari, nisi oblatio et sacrificium nostrum responderit passioni.» Sacrificii a Christo instituti veritatem inde etiam demonstrat, quod a sacerdote Melchisedech praefiguratum fuerit. «Item in sacerdote Melchisedech, inquit (p. 105) , sacrificii Dominici sacramentum praefiguratum videmus, secundum quod Scriptura divina testatur et dicit: Et Melchisedech, rex Salem, protulit panem et vinum. Fuit autem sacerdos Dei summi, et benedixit Abraham. Quod autem Melchisedech typum Christi portaret declarat in Psalmis Spiritus sanctus ex persona Patris ad Filium dicens: Ante luciferum genui te. Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Qui ordo utique hic est de sacrificio illo veniens et inde descendens quod Melchisedech sacerdos Dei summi fuit, quod panem et vinum obtulit, quod Abraham benedixit. Nam quis magis sacerdos Dei summi quam Dominus noster Jesus Christus, qui sacrificium Deo Patri obtulit; et obtulit hoc idem quod Melchisedech obtulerat, id est panem et vinum, suum scilicet corpus et sanguinem.»

Sacrificium pro vivorum et mortuorum peccatis offertur. Hinc queritur Cyprianus in libro de Lapsis (p. 186) , quod lapsorum nonnullis communio data sit «ante purgatam conscientiam sacrificio et manu sacerdotis, ante offensam placatam indignantis Domini et minantis.» Cyprianus, in Epistola LX ad episcopos Numidas, testatur se singulorum qui ad redemptionem captivorum prompte ac liberaliter operati sunt, nomina subdidisse, ut eos episcopi in mente habeant in orationibus suis, «et eis vicem boni operis in sacrificiis et precibus repraesentent.» Quod spectat ad mortuos, egregium testimonium habemus in Ep. LXVI, ad clerum et plebem Furnis consistentem. Antecessores Cypriani statuerant ne quis frater excedens ad tutelam vel curam clericum nominaret; ac si quis hoc fecisset, non offerretur pro eo, ne sacrificium pro dormitione ejus celebraretur. Neque enim apud altare Dei meretur nominari in sacerdotum prece, qui ab altari sacerdotes et ministros voluit evocare. Quamobrem, cum Victor quidam Geminium Faustinum presbyterum ausus esset tutorem constituere, vetat Cyprianus ne «pro dormitione ejus fiat oblatio, aut deprecatio aliqua nomine ejus in ecclesia frequentetur.» Frustra contendit auctor editionis Oxoniensis «haec in fidei, spei et charitatis tesseram, non autem in animarum subsidium, aut purgatorii ignis ardoribus aestuentium refrigerium praestita fuisse, quia haec ad martyres imprimis spectabant.» Nihil agit hoc martyrum exemplum: non offerebatur sacrificium pro peccatis martyrum, quippe cum omnibus exploratum esset eos in coelo Deum videre. Quamobrem non eodem loco nominabantur ac alii in Ecclesiae pace mortui; et quod ait Cyprianus in Ep. XXXIV, sacrificia pro illis offerri solita, id ipse Cyprianus explicat in Ep. XXXVII, ubi ait oblationes et sacrificia «ob commemorationes eorum» celebrari. Alia fuit ratio morientium in Ecclesiae pace. Pro eorum peccatis sacrificium offerebatur, ut videre est in liturgia quae extat lib. VIII. Constitut. Apost., cap 41, ubi haec leguntur: «Pro fratribus nostris qui in Christo requieverunt oremus, ut hominum amans Deus, qui animam defuncti suscepit, ei remittat omne peccatum voluntarium ac non voluntarium, et propitius clemensque factus collocet eum in regione piorum, etc.»

Nec mirum sane est si veteres Christiani fidelibus defunctis sacrificium profuturum sperabant; quippe cum persuasum omnibus atque exploratum esset justorum animas quae e corpore solvuntur antequam peccata omnia expiaverint, poenis affici in altera vita eorumque beatitudinem differri. Hinc iis metuebat Clerus Romanus qui ante exactam poenitentiam moriebantur, «Deo sciente, inquit Epist. XXXI, quid de talibus faciat, et qualiter judicii sui pondera examinet.» Ejusmodi homines sic comparat Cyprianus cum iis qui vita pro Christo profusa aut saltem sancte exacta moriuntur. «Aliud est, inquit in Epist. LII (p. 72) , ad veniam stare, aliud ad gloriam pervenire; aliud missum in carcerem non exire inde donec solvat novissimum quadrantem, aliud statim fidei et virtutis accipere mercedem; aliud pro peccatis longo dolore cruciatum emundari et purgari diu igne, aliud peccata omnia passione purgasse: aliud denique pendere in diem judicii ad sententiam Domini, aliud statim a Domino coronari.» Inutilis prorsus Rigaltii [Col. 0069] et editoris Oxoniensis labor in hoc testimonio eludendo. Hunc carcerem et longi doloris cruciatum et ignem diu purgantem detorquent ad poenitentiam lapsis imponi solitam a sacerdotibus. Sed 1 ^o illud saltem fateri debent ex Cypriani verbis consequi, temporales poenas iis persolvendas superesse quibus remissae sunt aeternae. 2 ^o Si poenitentiae labores Cyprianus describit, multo id magis iis congruit qui ante exactum poenitentiae cursum moriuntur. Nemo enim hanc opinionem affinget Cypriano, ejusmodi homines non ad veniam stare, sed ad veniam pervenire; non mitti in carcerem, donec solvant novissimum quadrantem, sed statim fidei et virtutis accipere mercedem; non pro peccatis longo dolore cruciatos mundari et purgari diu igne, non pendere in diem judicii, sed statim a Domino coronari. 3 ^o Cyprianus non solum martyres cum lapsis, sed etiam virgines cum adulteris comparat. Dubium non est quin de martyribus et virginibus mortuis loquatur, cum coronam illis statim donari pronuntiat. Cur ergo eum de poenitentium statu in hac tantum vita locutum credamus? Praeclara sane esset atque egregia comparatio, martyres et virgines cum idololatris et adulteris in hoc conferre, quod primi statim in altera vita coronentur, postremis vero poenitentiae labor in hac vita subeundus sit. Sed si isti idololatrae et adulteri post inchoatam poenitentiam moriantur, an statim, ut martyres et virgines, mercedem et coronam accipient, et peccata omnia poenitentia purgasse videbuntur? Quis non videt institutam a Cypriano comparationem ad futuram potissimum vitam referri? quippe cum in hac vita poenitentium laborem sacrae virgines, quarum erat austerum vivendi genus, adaequarent, martyres vero longe superarent. 4 ^o Illud «pendere in diem judicii» valde adversariis molestum. Putant Nicolaus Faber et Rigaltius beatitudinem justorum a Cypriano in diem judicii, exceptis martyribus, differri. Sed haec opinio affingi Cypriano non potest, qui hoc loco, ut jam observavi, non solum de martyribus, sed etiam de virginibus loquitur. Saepe alias docet, praecipue vero in libro de Mortalitate, non solum martyres, sed alios etiam sanctos, cum ex hac vita decedunt, cum Christo incipere regnare; virgines et pueros ad continentiae et innocentiae praemium feliciter pervenire, justos ad refrigerium vocari. Illud ergo testimonium de quo nunc agimus, ad eos referri debet quos ante plenam poenitentiam mortuos in diem judicii generalis reservari existimat Cyprianus. Nec mirum si ejusmodi hominum beatitudinem usque ad hoc tempus differat; cum enim instare crederet adventum Domini, temporis spatium justo longius non poterat videri. Porro Cypriani sententia inde etiam illustratur, quod in die judicii martyrum merita pluribus in hunc diem pendentibus profutura declaret: «Credimus quidem,» inquit in libro de Lapsis (pag. 187) , «posse apud judicem plurimum martyrum merita et opera justorum, sed cum judicii dies venerit, cum post occasum saeculi hujus et mundi ante tribunal Christi populus ejus adsisterit.» Atque haec quidem de iis qui sese in Ecclesia poenitentiae submittunt; qui autem extra Ecclesiam moriuntur, eos Cyprianus declarat, etiamsi pro nomine occisi sint, numquam ad indulgentiam aliis in sinu Ecclesiae morientibus promissam perventuros. «Et quia apud inferos confessio non est, inquit in eadem Epist. LII, nec exomologesis illic fieri potest, qui ex toto corde poenituerint et rogaverint in Ecclesiam debent interius suscipi et in ipsa Domino reservari, qui, ad Ecclesiam suam venturus, de illis utique quos in ea intus invenerit, judicabit. Apostatae vero et desertores et adversarii et hostes et Christi Ecclesiam dissipantes, nec si occisi pro nomine fuerint, admitti secundum Apostolum possunt ad Ecclesiae pacem, quando nec Spiritus nec Ecclesiae tenuerunt unitatem.» Merito negat Cyprianus exomologesin quae in hac vita praescribitur, in altera perfici posse. Sed perspicuum est ab eo agnosci indulgentiam quamdam et pacem, quae schismaticis et haereticis extra Ecclesiam mortuis, etiamsi pro nomine occisi fuerint, praeclusa et denegata, aliis in Ecclesia mortuis et in adventum Domini reservatis concedetur.

Ex his patet communionem illam quam Ecclesia catholica cum sanctis et martyribus et cum justis ante plenam poenitentiam mortuis fovet, non novum esse commentum, sed dogma primis saeculis notum et creditum. Nec mirum si haec communio his non placet qui ab unitate Ecclesiae discesserunt; sed Cyprianus, cujus inter praecipuas virtutes enituit unitatis amor, praeter ea quae ab illo in honorem martyrum decreta retulimus, duobus aliis in locis testatur quam arcta intercedat Ecclesiae praesenti cum sanctis et martyribus necessitudo. Primus exstat in libro de Hab. Virg., quem sic concludit Cyprianus: «Tantum mementote tunc nostri cum incipiet in vobis virginitas honorari.» Alterum testimonium legitur in Ep. LVII ad Cornelium, quem sic alloquitur Cyprianus: «Memores nostri invicem simus, concordes atque unanimes, utrobique pro nobis semper oremus, pressuras et angustias mutua charitate relevemus, et si quis istinc nostrum prior divinae dignationis celeritate praecesserit, perseveret apud Dominum nostra dilectio, pro fratribus et sororibus nostris apud misericordiam Patris non cesset oratio.» Frustra haec editor Oxoniensis eludere conatur. Virginitatem ait incipere honorari cum ad confessionis decus pervenit; sed Cyprianus virgines omnes generatim alloquitur, non solas martyres, nec proinde martyrii sed virginitatis coronam indicat. Alterum locum sic interpretatur Fellus, quasi Cyprianus cum Cornelio paciscatur «ut is qui superstes fuerit, cui in vivis diutius esse contigerit, precari pergat.» At manifesta est cavillatio; non enim hoc precandi munus ei commendat Cyprianus, qui superstes fuerit, sed qui «prior praecesserit.» Sed Fellus ex nostra interpretatione consequi negat, ut sanctos liceat precari. Verum non animadvertit quam haec arcte cohaereant cum invocatione sanctorum, quae si priscis saeculis instar superstitionis Christo injuriosae habita fuisset, vel potius si non viguisset in tota Ecclesia, ut eam viguisse [Col. 0071A] certissima monumenta testantur, numquam Cypriano in mentem venisset virgines et martyres in antecessum precari et invocare.

Praefationis modum transgrederer si in aliis Cypriani sententiis accurate vestigandis immorarer. Nihil enim erroris excogitatum est his posterioribus saeculis, ut recte observat Pamelius, quod non ex Cypriani testimoniis refellatur. De Christi divinitate sanctus Martyr data opera non pertractavit, sed breves illius de Deo incarnato sententiae non minus habent roboris et momenti, quam uberior pertractatio. Christum Dominum et Deum nostrum appellare solet, velut cum ait in Ep. VIII (p. 15) . «Habemus advocatum et deprecatorem pro peccatis nostris Jesum Christum Dominum et Deum nostrum.» Elaborandum esse docet in Ep. LX (p. 99) , «ut Christum judicem et Dominum et Deum nostrum promereamur obsequiis nostris.» In Ep. LXIII, (p. 104) : «Jesus Christus Dominus et Deus noster sacrificii hujus auctor et doctor;» et p. 109: Jesus Christus Dominus et Deus noster ipse est summus sacerdos Dei Patris.» In Ep. XLVII (p. 61) , gratias agit «Deo patri omnipotenti et Christo ejus Domino et Deo nostro salvatori.» Vid. Ep. LVI, pp. 92 et 94; Ep. LXV, p. 113; Ep. LXXIV, pp. 139 et 140; Ep. LXXVII, pp. 158.

In libro de Orat. Dom. (p. 204) : «Oremus itaque, fratres dilectissimi, sicut magister Deus docuit;» et (p. 206) : «Deus pacis et concordiae magister qui docuit unitatem, sic orare unum pro omnibus voluit, quomodo in uno omnes ipse portavit.» In libro de Vanitate idolorum (p. 228) Christum similiter vocat Deum nostrum, Deum cum homine mixtum: in libro II Testim. hominem et Deum ex utroque genere concretum. Deum esse et Deum vocari probat in Scripturis veteris et novi Testam., pp. 286, 287, 288, et ad eum refert praeclarissima quaeque testimonia. In libro de Exhort. mart. (p. 267) , postquam retulit illud Isaiae, Ego Dominus Deus tuus sanctus Israel qui te salvum facio, addit: «Qui et in Evangelio promittit auxilium divinum Dei servis, in persecutionibus non defuturum dicens: Cum autem vos tradiderint, etc.» In libro de Bono patientiae docet Christum in coelis adorari, ac praecepisse Patrem ut Filius adoretur; ad eum refert haec Scripturae testimonia: Deus manifestus veniet, Deus noster et non silebit, Dominus Deus virtutum prodibit, et alia ejusmodi; tum addit: «Quis autem est qui tacuisse se prius dicit et non tacebit? Utique ille qui sicut ovis ad victimam ductus est . . . . Hic est Deus noster, id est, non omnium sed fidelium et credentium Deus, qui cum in secundo adventu manifestus venerit, non silebit.» Non omittendus insignis locus ex Epist. ad Jubaianum (p. 133) , ubi docet Cyprianus conceptis verbis tres personas Patrem et Filium et Spiritum sanctum unum esse Deum: «Nam si, inquit, baptizari quis apud haereticos potuit, utique et remissam peccatorum consequi potuit. Si peccatorum remissam consecutus est, et sanctificatus est et templum Dei factus est. Si sanctificatus est et templum dei factus est, quaero cujus dei? Si Creatoris, non potuit, quia in eum non credidit: si Christi, nec hujus fieri potuit templum, qui negat Deum Christum: si Spiritus sancti, cum tres unum sint, quomodo Spiritus sanctus placatus esse ei potest qui aut Patris aut Filii inimicus est?» Vid. librum de Unit. Eccles., ubi citat haec Scripturae testimonia: Ego et Pater unum sumus, et hi tres unum sunt. Vid. etiam Epist. LXXXVI (p. 139) , ubi perabsurde dici contendit eos qui foris baptizati sunt «Christum quidem induisse, sed Spiritum sanctum non potuisse percipere, quasi possit aut sine Spiritu Christus indui, aut a Christo Spiritus separari.»

Summa illa in Deum incarnatum pietas, quae in scriptis Cypriani mirum in modum elucet, pariter calebat in aliorum Africae episcoporum animis, ut perspicere possumus ex concilio Carthaginiensi, in quo adfuerunt 87 episcopi ex Africa, Numidia et Mauritania, cum presbyteris et diaconis, praesente etiam plebis maxima parte. Nemesianus a Thubunis in hoc concilio sic loquitur (p. 330) de Spiritu sancto: « Quod natum est de carne caro est, et quod natum est de Spiritu Spiritus est, quia Deus Spiritus est, et de Deo natus est.» Minus commode editor Oxoniensis illud, «de Deo natus est,» sic explicat: «Natus de Spiritu de Deo natus est.» At dicere debuisset Nemesianus «de Deo natum est.» Qui mediocriter attendet, hanc hujus loci videbit esse sententiam, quod ex Spiritu natum est Spiritum esse, quia Spiritus sanctus, cum Deus sit et ex Deo natus sit sive processerit (haec enim interdum idem sonant), pro summa sua potestate Spiritus eos efficit quos regenerat. Fortunatus a Tuchabori in eodem concilio sic loquitur (p. 332) : «Jesus Christus Dominus et Deus noster, Dei Patris et creatoris filius, super petram aedificavit Ecclesiam suam.» Euchratius a Thenis (p. 333) : «Fidem nostram et Baptismatis gratiam Deus et Dominus noster Jesus Christus suo ore Apostolos docens perimplevit dicens: Ite et docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. » Ibidem Felix ab Uthina: «Nemini dubium est, sanctissimi consacerdotes, non tantum posse humanam praesumptionem, quantum Domini nostri Jesu Christi adorandam et venerabilem majestatem.» Venantius a Timisa (p. 335) : «Christus Dominus et Deus noster ad Patrem proficiscens sponsam suam nobis commendavit.»

Quemadmodum de Incarnationis mysterio, sic etiam de acceptis ab incarnato Deo beneficiis magnifice sentiebat Cyprianus. Jamdudum observarunt eruditi theologi Pelagianorum errores multo ante a S. Martyre confutatos fuisse, eumque Augustino plurima ad hujus haeresis eversionem suppeditasse. Probe sciebat Cyprianus [Col. 0073] Dominum advenientem sanasse «illa quae Adam portaverat vulnera, et venena serpentis antiqua» curasse (p. 237) . Hinc Baptismum omnibus omnino necessarium esse credebat: «Omnes quidem» inquit in libro de Habit. virg. (p. 180) , «qui ad divinum lavacrum Baptismi sanctificatione perveniunt, hominem illic veterem gratia lavacri salutaris exponunt, et innovati Spiritu sancto a sordibus contagionis antiquae iterata nativitate purgantur.» In primis autem catholicum dogma defenditur in Epistola, LIX quam non solus Cyprianus, sed et caeteri collegae qui in concilio adfuerunt numero 66 ad Fidum scripsere. Is nescio quo opinionis errore sibi finxerat infantes «intra secundum vel tertium diem quo nati sunt constitutos baptizari non oportere, et considerandam esse legem circumcisionis antiquae, ut intra octavum diem eum qui natus est baptizandum et sanctificandum non putaret.» Longe aliud in concilio omnibus visum est, ac universi judicaverunt «nulli homini nato misericordiam Dei et gratiam denegandam. Porro autem, inquiunt, si etiam gravissimis delictoribus et in Deum multum ante peccantibus remissa peccatorum datur, et a Baptismo atque a gratia nemo prohibetur, quanto magis prohiberi non debet infans, qui recens natus nihil peccavit, nisi quod, secundum Adam carnaliter natus, contagium mortis antiquae prima nativitate contraxit, qui ad remissam peccatorum accipiendam hoc ipso facilius accedit quod illi remittuntur non propria sed aliena peccata.» Contra superba Pelagianorum commenta, docet Cyprianus pluribus locis nos quotidie peccare, ut in libris de Orat. Dom. p. 211; de Opere et Eleemosynis, pp. 238 et 243, et l. III. Testim., p. 54.

Christi gratiam innumeris in locis mirifice commendat Cyprianus, qui, cum adhuc in tenebris et nocte caeca jaceret, fieri non posse credebat quod Christiani docebant, «ut quis renasci denuo posset, utque, in novam vitam lavacro aquae salutaris animatus, quod prius fuerat exponeret, et, corporis licet manente compage, hominem animo ac mente mutaret (Ep. ad Donat. ).» Sed hunc errorem simul cum aliis vitiis et erroribus deposuit, et Christi gratiam eo libentius deinceps praedicavit, quo pertinacius rejecerat. Videri possunt quae in hanc sententiam disserit in Epistola ad Donatum. Probat in Exhort. mart. (p. 167) , ex pluribus Scripturae testimoniis «timendas non esse injurias et poenas persecutionum, quia major est Dominus ad protegendum quam diabolus ad impugnandum.» Vid. pp. 262, 268, 273. In Ep. IX martyres hortatur ad constantiam, «quia major est qui in nobis quam qui in hoc mundo, nec plus ad dejiciendum potest terrena poena quam ad erigendum tutela divina.» Plura vide in eadem epistola et in Ep. LV (p. 88) . Huc referri possunt plurima alia Cypriani principia; velut cum docet victoriam a Deo dari (p. 79) ; Deum victores sua dignatione facere (162, 285); Deum remunerare in nobis quidquid ipse praestitit, honorare quod ipse fecit (169); nostrum nihil esse (305); neminem sibi quidquam assumere debere (212); totum Deo dandum (Ibid.) . Evolvendus in primis liber de Orat. Dom., ubi docet orandum ut fiat in nobis voluntas Dei, ut Dei voluntas fiat in corpore et spiritu, ut facere possimus quod Deus vult; ut in illis non credentibus fiat voluntas Dei, quemadmodum in nobis per fidem nostram voluntas Dei facta est; opus enim esse Dei voluntate ut in nobis fiat voluntas Dei; ut qui in Baptismo sanctificati sumus, in eo quod esse coepimus perseveremus; ut sanctificatio et vivificatio quae de Dei gratia sumitur, ipsius perfectione servetur.

Cyprianum in Africa natum esse nemo dissentit, Carthagine ortum Prudentius et Suidas existimarunt; sed cum S. Martyr hoc beneficium Carthagini acceptum non referat, sed tantum dicat Ep. XXXVI: «Ubi enim mihi aut melius possit esse aut laetius, quam illic, ubi me Deus credere voluit et crescere,» alia eum patria videtur in lucem extulisse. Vocabatur Thascius Cyprianus, ut patet ex sententia proconsulis et Epist. LXIX. Quinetiam adsciverat sibi Caecilii nomen, teste Hieronymo, ut gratum animum et amorem in presbyterum Caecilium, cujus opera ad Christum conversus fuerat, hoc monumento testaretur. Pontius diaconus, qui Cypriani Vitam scripsit, res ab eo ante conversionem gestas minus dignas esse judicavit quas litteris mandaret. Itaque haec illius vitae pars in oblivione et tenebris jacet; nec quidquam certo scimus, nisi eum rhetoricam summa celebritate docuisse, nec iis caruisse vitiis quae cum simulacrorum cultu et Christi ignoratione conjuncta esse solent. «Mutati sunt piscatores,» inquit August. Serm. CCCXI (nov. ed.), «mutati sunt postea etiam plurimi senatores, mutatus est Cyprianus, cujus hodie memoriam frequentamus . . . . Ipse scribit, ipse testatur cujus vitae fuerit aliquando, quam nefariae, quam impiae, quam improbandae ac detestandae.» Nequaquam tamen in Cyprianum nostrum conveniunt quae apud Gregorium Nazianzenum de Cypriano magicis artibus ante conversionem dedito legimus in Orat. XVIII: perspicuum est haec ad Cyprianum Antiochenum respicere, quem Gregorius cum Carthaginensi confundit, unam ex duabus personam effingens. Sed tamen, quia eruditus Oxoniensis editor unum extitisse Cyprianum contendit, et quae de Antiocheno feruntur in fabulis numerat, et ad res Carthaginensis ornandas composita fuisse pronuntiat, non inutile videtur rem explorare.

Illud 1 ^o negari non potest, res gestas Cypriani Antiocheni vetustissimis monumentis proditas fuisse. Illum Eudocia imperatrix eximiis versibus, teste Photio (Cod. 184) , celebravit. Opus in tres libros divisum erat; quorum primus Justinae conversionem et invictam a daemonibus virginitatem, ac ipsius etiam Cypriani post artis magicae facinora mirabilem conversionem, baptismum, ostiarii munus, miracula ac tandem episcopatum continebat. In alio ipse Cyprianus eventuum suorum seriem texebat, et magicas artes quibus et sese ipse et alios in varias formas mutaverat, peregrinationes ac tandem nefariae artis fastidium, et animum ex desperatione, quam conscientia scelerum injiciebat, ad spem misericordiae divinae opera Eusebii revocatum narrabat. In tertio denique martyrium Justinae et Cypriani descriptum erat. Haec autem Eudociam non ad artis licentiam, sed ad historiae fidem scripsisse perspicitur, tum ex Gregorio Nazianzeno, qui scriptam ab ipso Cypriano scelerum confessionem citat, et eadem ac Eudocia de illo commemorat [Col. 0076] Orat. XVIII, tum ex triplici monumento quod eruditi antiquitatis indagatores D. Edmundus Martene et D. Ursinus Durand in suo Anecdotorum Thesauro ediderunt, nempe Conversione Justinae et Cypriani, Confessione ejusdem Cypriani, ac utriusque Passione, Sic cum Eudociae versibus consentit tripartitum illud opus, ut minime dubium sit quin illius manibus tritum fuerit. Quis ergo eum numquam extitisse sibi persuadeat, de quo extant monumenta illius temporis quo vixisse dicitur pene aequalia? Fabulae in remotis aetatibus latebras quaerunt, nec quisquam tam inepte mentitur, ut quae nemo vidisse se aut audivisse meminit, ea nuper in clarissima luce et omnium oculis evenisse fingat. Porro fatetur ipse Fellus, cui tamen hac in re non omnino assentior, Confessionem Cypriani ante Constantini tempora scriptam fuisse, id est circa illud tempus quo perfunctus martyrio creditur, nempe sub Diocletiano et Maximiano, ut testatur Eudocia. Praeterea ante hoc opus scripta fuerant acta Justinae et Cypriani, ut discimus ex libello de utriusque passione. 2 ^o Credibile non est ejusmodi monumenta ad res Cypriani Carthaginensis ornandas ficta fuisse, in quibus nihil erat omnino quod Cypriano Carthaginensi aptari posset; non tempus, non locus martyrii et episcopatus, non res gestae et peregrinationes. 3 ^o Si nullus extitisset Cyprianus ille Antiochenus, qui cum Justina passus Nicomediae dicitur, quomodo de utriusque nomine dies festus saeculo quarto in loca Nicomediae vicina induci, quomodo utriusque fama omnium ore celebrari potuit? Illud autem ex Oratione XVIII S. Gregorii Naz., quae habita est Constantinopoli, non obscure perspicitur, Cyprianum illum, cujus dies festus agebatur, non Carthaginensem sed Antiochenum esse. Nam magicas artes et conversionem, ut praecipuos illius vitae et notissimos eventus praedicat Gregorius, ita ut dubitet an quisquam ex audientibus res illius gestas ignoret (p. 277). Quinetiam, quod ait Cyprianum post conversionem factum esse aedituum, id se ex aliquo audivisse testatur (p. 281). Probabile non est Cyprianum Carthaginensem adeo notum his in regionibus fuisse, praesertim ex rebus ad eum minime pertinentibus, ut Gregorium incolae edocerent; sed haec fama et dies festus ad alium debent referri.

Objicit Fellus S. Gregorium tam oscitanter errare non potuisse, ut episcopum Antiochenum cum Carthaginensi confunderet; neque enim si vere extitisset Cyprianus ille Antiochiae episcopus, qui Nicomediae passus dicitur, nihil de illo ad Gregorii aures perventurum fuisse, qui et a patre res tam mirabiles mature discere debuit, et per se ipse Nicomediam et loca vicina pervadens cognoscere. Sed, dum Gregorium vir eruditus culpari non patitur, quod unum ex duobus Cyprianis finxerit, in aliam illum reprehensionem non multo leviorem conjicit, quod ad Cyprianum Carthaginensem retulerit monumenta illius aetati et patriae et rebus gestis repugnantia. Verisimilior mihi videtur haec illius excusandi ratio: cum ei recens admodum cum iis quos alloquitur intercederet [Col. 0077] consuetudo, et post aliquot dierum secessum attemperate ad ipsum diem festum rediisset, ut ipse testatur (p. 275), satis proclive fuit in tam angustis ad res accurate ediscendas spatiis labi et errare. Quod autem ait idem Fellus, nullum inter Antiochiae episcopos Cyprianum inveniri, id facile expeditur. Non enim Antiochiae magnae episcopus fuisse Cyprianus dicitur, sed alterius, ut observat Tillemontius, in Phoenicia sitae, ex qua Damascum perductus est, ut a judice interrogaretur.

Duo ergo distinguendi sunt Cypriani, et in Oratione XVIII Gregorii Naz. quid Antiocheno, quid Carthaginensi conveniat expendendum. Quod ait Gregorius, Cyprianum nobili et senatoria domo ortum esse, id Tillemontius Cypriano nostro attribuit, ut alteri illi magno non valde consentaneum; sed tom. V, ubi agit de Cypriano Antiocheno, fatetur id non posse discerni. Non immorabor in excutiendis aliis conjecturis quae de Cypriano fieri solent, velut quod Baronius et post cum alii nonnulli existimarunt Cyprianum jam senem ad christianam religionem accessisse. Nituntur quodam loco ex Epistola ad Donatum, ubi sic loquitur Cyprianus: «Qui possibilis, aiebam, est tanta conversio, ut repente ac perniciter exuatur quod vel genuinum situ materiae naturalis obduruit, vel usurpatum diu senio vetustatis inolevit?» At Cyprianus non suos annos numerat, sed de vitiis loquitur, quae in homine etiam non sene vetustatem habent, cum «alta,» ut ibidem legimus, «et profunda penitus radice sedarunt.» Huc adde Cyprianum non de suis tantum rebus disserere, sed generatim omnes aetates ac vitae conditiones complecti, quarum nullam prorsus excipiebant Christiani, quam non Christi gratia renovari et renasci posse dicerent. Liquet id ex his quae sequuntur: «Quando, inquit, parcimoniam discit qui epularibus coenis et largis dapibus assuevit? et qui pretiosa veste conspicuus in auro atque in purpura fulsit, ad plebeium se ac simplicem cultum quando deponit? Fascibus ille oblectatus et honoribus, privatus et inglorius esse non potest. Hic stipatus clientium cuneis, frequentiore comitatu officiosi agminis honestatus, poenam putat esse cum solus est. Tenacibus semper illecebris necesse est, ut solebat, vinolentia invitet, inflet superbia, iracundia inflammet, rapacitas inquietet, crudelitas stimulet, ambitio delectet, libido praecipitet.» Haec referenda duxi, ut pateret minus temperanter otio abuti qui Cyprianum hac pictura mores suos expressisse, et pristinae conditionis splendorem et opes descripsisse opinantur. Quae conjecturae si valeant, dicendum erit eum fascibus fulsisse, et vinolentiae ac rapacitatis vitiis laborasse, quod neminem hactenus video suspicatum.

Plurimum sane christianae religioni accessit ornamenti et praesidii conversione tanti ingenii; ac tum maxime veritas triumphare visa est cum celeberrimum [Col. 0078] mendacii doctorem ac defensorem cepit. Non tamen prima aggressione victus est Cyprianus, sed, quod in homine inanium rerum cognitione inflato non valde mirum est, diu veritatem inter et errorem ancipiti sententia fluctuavit. Quod enim docet christiana religio de nova in Christo creatione, id somnii instar domestico argumento refellebat, vitia sua necdum volens emendare, nec emendari posse existimans. Quos tum animi aestus expertus sit, sic ipse in Epistola ad Donatum edisserit: «Ego, inquit, cum in tenebris atque in nocte caeca jacerem, cumque in salo jactantis saeculi nutabundus ac dubius vestigiis oberrantibus fluctuarem, vitae meae nescius, veritatis ac lucis alienus, difficile prorsus ac durum pro illis tunc moribus opinabar quod in salutem mihi divina indulgentia pollicebatur, ut quis renasci denuo posset, utque in novam vitam lavacro aquae salutaris animatus quod prius fuerat exponeret, et, corporis licet manente compage, hominem animo ac mente mutaret. Qui possibilis est, aiebam, tanta conversio? etc.» Sed tandem illius animum Christus inflexit, ac docilem fecit hortatibus Caecilii presbyteri, qui tam praeclari operis administer et interpres fuit; non ille quidem, ut nonnulli opinati sunt, Diadumeni praeceptor, sed idem potius qui in dialogo Minucii Felicis Christianam religionem per fas et nefas oppugnat, deinde ab Octavio strenue defensam libenter amplectitur. Amicitia quae Cypriano intercedebat cum Caecilio, tam arcte beneficii magnitudine constricta est, ut eum in parentis loco diligeret Cyprianus, ejusque nomen ferre voluerit, ac in ipsius domo vixisse videatur: «Erat sane illi de nobis, inquit Pontius, contubernium viri justi et laudabilis memoriae Caecilii, et aetate tunc et honore presbyteri, qui eum ad agnitionem verae Divinitatis a saeculi errore correxerat. Hunc toto honore atque omni observantia diligebat, obsequenti veneratione suspiciens, non jam ut amicum animae coaequalem, sed tamquam novae vitae parentem. Denique ille, demulsus ejus obsequiis, in tantum dilectionis immensae merito provocatus est, ut de saeculo excedens arcessitione jam proxima commendaret illi conjugem ac liberos suos, et quem fecerat de sectae communione participem, postmodum faceret pietatis haeredem.» Hoc contubernium, quod Cyprianum in Caecilii domo indicat vixisse, minus congruit cum hominum eruditorum conjecturis, qui Cyprianum uxorem ac forte etiam liberos habuisse volunt cum religionem christianam amplexus est, quamvis nullum prorsus hujus rei vestigium, nec in ejus scriptis nec in illius Vita quam scripsit Pontius, deprehendatur.

Varii cogitationum aestus Cypriani alternantis conversionem demorati sunt; sed statim atque veritati ad oculos affulgenti cessit, totam se in eo profudit pietas, ac Scripturarum oraculis exculta maturos fructus in ipso primordio extulit. «Inter fidei suae prima rudimenta, ait Pontius, nihil aliud credidit Deo dignum, quam si continentiam tueretur; tunc enim posse idoneum fieri pectus et sensum ad plenam [Col. 0079] veri capacitatem pervenire, si concupiscentiam carnis robusto atque integro sanctimoniae vigore calcaret. Quis umquam tanti miraculi meminit? Nondum secunda nativitas novum hominem splendore toto divinae lucis oculaverat, et jam veteres ac pristinas tenebras sola lucis paratura vincebat. Deinde, quod majus est, cum de lectione divina quaedam jam non pro conditione novitatis, sed pro fidei festinatione didicisset, statim rapuit quod invenit promerendo Domino profuturum. Distractis rebus suis, ad indigentiam pauperum sustentandam tota praedia pretio dispensans, duo bona simul junxit, ut et ambitionem saeculi sperneret, quo perniciosius nihil est et misericordiam, quam Deus etiam sacrificiis suis praetulit, quam nec ille qui legis omnia mandata servasse se dixerat, fecit, impleret: et praepropera velocitate pietatis, pene ante coepit perfectus esse, quam disceret.»

Non convenit inter eruditos utrum christianis sacris initiatus esset Cyprianus cum se continentiae lege obstrinxit, ac bona pauperibus distribuit, an adhuc catechumenus praeclara haec duo facinora ediderit. Sed, si Pontii verba considerentur attentius, vix ambigendi locus supererit. Conceptis enim verbis declarat nondum Baptismo regeneratum fuisse Cyprianum cum haec designavit: «Non secunda nativitas eum oculaverat, sed sola lucis paratura veteres ac pristinas tenebras vincebat.» Paulo post allata verba, Cyprianus dicitur «adhuc rudis fidei homo, et cui forsitan nondum crederetur.» Idem efficitur ex his verbis: «Praevenit tritura sementem, vindemia palmitem, poma radicem . . . .» Et infra: «Quid autem circa pauperes episcopus faceret, quos catechumenus diligebat?» Sed Tillemontius, acutissimi judicii scriptor, hoc testimonium Pontii, quod quidem fatetur in dubium revocari non debere, conciliari vix posse existimat cum Epistola ad Donatum, in qua Cyprianus, ut modo vidimus, emendationem morum et vitae mutationem ne cogitatione quidem in conversionis primordio assequi se potuisse declarat, nedum tam fervidis initiis exorsus sit: «Desperatione meliorum, inquit, malis meis veluti jam propriis ac vernaculis favebam.» Praeterea Baptismo acceptam refert emendationem morum suorum, et «postquam undae genitalis auxilio superioris aevi labe detersa, in expiatum pectus ac purum desuper se lumen infudit,» tum vero agnovisse se dicit facile esse «quod antea difficile videbatur, geri posse quod impossibile putabatur.» Quomodo ergo tot virtutum ornamenta ante Baptismum consequi potuit?

Ut haec difficultas expediatur, observandum est 1 ^o minus accurate Tillemontium ad initia christianae professionis referre dubias illas cogitationes quae Cyprianum ante conversionem huc et illuc trahebant. Nondum enim credebat in Christum cum sic animo fluctuaret, sed, ut ipse narrat, «in tenebris atque in nocte caeca jacebat; in salo jactantis saeculi nutabundus ac dubius vestigiis oberrantibus» fluctuabat, «vitae suae nescius, veritatis ac lucis alienus.» [Col. 0080] Facile ergo Pontius cum Cypriano conciliatur; nec mirum si primus Cyprianum, postquam veritati manus dedit, ad virtutis summum evolasse testatur, quamvis Cyprianus ipse morum suorum emendationem ante acceptum fidei donum desperasset. 2 ^o Non immerito Cyprianus renovationem animi sui et novam creationem Baptismo attribuit, quamvis multis jam virtutibus instructus ad Baptismum accessisset. Sic enim semper tulit ecclesiastici consuetudo sermonis, ut, cum ad Baptismum nemo admitteretur nisi post multa emendatae vitae indicia, ipsa tamen renovatio et nova creatio Baptismi fructus esse diceretur. Hinc illud Cyrilli Hierosolymitani Catechesi III (p. 45): «Mortuus in peccatis descendisti, vivificatus ascendis in justitia.» Non dubium tamen quin ex catechumenis quos Cyrillus erudiebat, non pauci jam magnos haberent in virtute progressus; ac forte etiam continentiae voto sese nonnulli obligaverant, ut observat doctissimus editor in notis ad Cat. IV, (p. 62). Non est hujus instituti usitatam sanctis Patribus et theologis disserendi rationem explanare, sed certe ex ea perspicuum est Pontium et Cyprianum inter se non pugnare dum alter praeclare facta Cypriani sese ad Baptismum praeparantis narrat, alter Baptismo adjudicat quidquid et in ipsa Baptismi administratione et in praevia meditatione et exercitatione consecutus fuerat; addo etiam quidquid in Confirmationis sacramento et in corporis et sanguinis Christi communione, quae duo sacramenta simul cum Baptismo conferri solebant.

Quo anno conversus fuerit et baptizatus Cyprianus ex ejus episcopatus initio existimari debet. Nam, ut ait Pontius, «ad officium sacerdotii et episcopatus gradum adhuc neophytus et, ut putabatur, novellus electus est.» Quare, cum episcopus anno 248 aut 249 creatus fuerit ut, modo videbimus, Baptismus non incommode ad annum 244 aut 245 referetur. Alii ad annum 246 referunt, sed de his rebus nihil videtur certo posse constitui. Frustra autem inquiratur quo anni tempore baptizatus sit. Hoc sacramento initiatum fuisse inter Pascha et Pentecosten existimant Pearsonius et alii nonnulli, «quia hoc temporis spatium ordinandis lavacris in Africa deputatum erat.» Verum, etsi hi dies praecipue essent Baptismo consecrati, nihil tamen vetabat quominus Baptisma aliis temporibus daretur, si quae causae inciderent Baptismi post solemnes dies differendi, vel etiam anticipandi. Probat Tertullianus in libro de Baptismo nihil esse incommodi si Baptisma extra solemnes dies justis de causis suscipiatur: «Diem Baptismo solemniorem, inquit, Pascha praestat . . . . . . Exinde Pentecoste ordinandis lavacris latissimum spatium est . . . . . . Caeterum omnis dies Domini est, omnis hora, omne tempus habile Baptismo: si de solemnitate interest, de gratia nihil refert.» Inertes autem Baptismi dilatores pluribus castigat S. Gregorius Nazianzenus in Orat. XL, nec probat quod dicere solebant: «Luminum festum exspecto: Paschatis festum pluris facio: Pentecosten exspectabo. Cum Christo [Col. 0081] baptizari praestat, cum Christo in resurrectionis die ad vitam redire, Spiritus adventum honorare.»

Ait Pontius multa Cyprianum adhuc plebeium fecisse ad veterum exempla justorum, et si quod eorum praeclare factum Scripturae auctoritate comprobatum et laudatum videret, id imitatione assequi conatum esse. Prophetiae dono ornatum fuisse Cyprianum multa ab eo ad Ecclesiae utilitatem praecognita et praedicta testantur. Sed non desunt qui ex Epistola ad Donatum, quam recens a Baptismo scripsit, jam tum illum hujus doni et plurium aliorum participem fuisse colligant. Sic enim dona illa commemorat, sic alios hortatur ad ea consequenda, ut ipse illis caruisse non videatur: «Nostrum tantum sitiat pectus, inquit, et pateat: quantum illuc fidei capacis afferimus, tantum gratiae inundantis haurimus. Inde jam facultas datur, castitate sobria, mente integra, voce pura, virtute sincera, in medelam dolentium posse venenorum virus extinguere, animorum desipientium labes reddita sanitate purgare, infestis jubere pacem, violentis quietem, ferocientibus lenitatem, immundos et erraticos spiritus, qui se expugnandis hominibus immerserint, ad confessionem minis increpantibus cogere, etc.»

Non dubium est quin quod effluxit temporis a Baptismo ad Ordinationem, id omne Cyprianus insumpserit in Scripturis legendis, in scriptoribus ecclesiasticis evolvendis, iisque omnibus meditandis et colligendis quae postea in luce et in oculis totius Ecclesiae deprompsit. Tertullianum inter scriptores ecclesiasticos praecipue videtur adamasse. Notum est omnibus quod refert Hieronymus in libro de Scriptoribus ecclesiasticis vidisse se «quemdam Paulum Concordiae, quod Italiae oppidum est, senem, qui se beati Cypriani jam grandis aetatis notarium, cum ipse admodum esset adolescens, Romae vidisse diceret, referreque sibi solitum numquam Cyprianum absque Tertulliani lectione unam diem praeteriisse, ac sibi crebro dicere: Da magistrum; Tertullianum videlicet significans.» Sed, si legendi Tertulliani adeo studiosus fuit Cyprianus, non minus diligentiae adhibuit in ejus erroribus cavendis vel potius refellendis. Nam, ut omittam unitatem Ecclesiae, quam, a Tertulliano violatam, strenue defendit Cyprianus, quot extant sancti Martyris sententiae de justa in lapsos indulgentia, totidem videntur esse in Tertullianum aculei.

Non multo post Baptismum ad defensionem religionis et ad morum informationem ingenium exacuit Cyprianus. Ad hoc enim tempus pertinent Epistola ad Donatum, ac liber de Idolorum Vanitate. Summa quidem elucet eloquentia in aliis operibus Cypriani, inest gravitas sententiarum ac verborum splendor; sed Epistola ad Donatum tanto artificio composita est ac tot elegantibus ornata picturis, ut ea tempora minime redoleat, cum Cyprianus in maximis rebus gerendis et disserendis occupatus non jam exquisitas venustates [Col. 0082] elaboraret, sed orationis divitias sine fuco, sine pigmentis funderet. Hinc praeclare Augustinus lib. IV de Doctr. christiana, c. 14: «Est tale aliquid, inquit, in epistola beatissimi Cypriani. Quod ideo puto vel accidisse, vel consulto factum esse, ut sciretur a posteris quam linguam doctrinae christianae sanitas ab ista redundantia revocaverit, et ad eloquentiam graviorem modestioremque restrinxerit, qualis in ejus consequentibus litteris secure amatur, religiose appetitur, difficillime impletur.» Hunc librum Pontius inter opera Cypriani primum recenset, dum ait Cyprianum «emolumentum gratiae per fidem proficientis» ostendisse. Quam vis autem solus loquatur Cyprianus, perspicitur tamen quaedam forma dialogi. Promissum sermonem, reposcente Donato, exsequitur Cyprianus indulgente vindemia, in horto amoenissimo; egregie describit qualis ante Baptismum fuisset et quid in ipso operatus esset Baptismus; atque, ut beneficii a Christo accepti magnitudinem commendet, saeculi vitia et pericula eleganter depingit. Finem dicendi facit inclinato jam sole: tum, ut reliquum dici in laetitia duceretur, Donatum, cui memoria tenax erat et vox canora, hortatur ut Psalmos ex more aggrediatur in convivio sobrio. Videtur ergo Donatus non amicus solum, sed etiam convictor Cypriano fuisse. Sciebat quid Cypriano detraxisset quidque ei contulisset mors criminum, vita virtutum; nomen suum dederat coelestis militiae castris, et, cum nihil ejus auribus tam gratum esset quam quod Deo gratum est, sermonibus Cypriani mirum in modum ducebatur. Circa idem tempus scriptus videtur liber de Vanitate Idolorum, in quo, multa imitatione expressa, nonnulla etiam totidem verbis translata occurrunt ex libris Tertulliani adversus ethnicos et ex dialogo Minucii Felicis. Redolent primordia conversionis nonnulla parum accurate in hoc libro dicta, velut cum ait Cyprianus regna sorte variari, oportuisse Christum pati, et cum passus esset ad superos denuo regredi.

Observat Pontius in Cypriano ob eximios in virtute progressus minime observatum fuisse quod litterae Apostoli prescripserant, ut neophyti ad sacerdotium non eveherentur: «Presbyterium et sacerdotium statim accepit, inquit: quis enim non omnes honorum gradus crederet tali mente credenti?» Addit multa illum presbyterum praeclare fecisse, sed ea memoriae nostrae non prodidit. Libenter assentior Pearsonio et Fello tres libros Testimoniorum a Cypriano presbytero scriptos esse, vel saltem in episcopatus primordiis scriptos crediderim. In his enim nullum extat eorum vestigium quae postea Cyprianus tanto animi ardore defendit, sive cum lapsos nec sine poenitentia recipiendos adversus Felicissimum, nec a spe venire excludendos adversus Novatianum contenderet; sive cum unitatem Ecclesiae adversus utrumque tueretur; [Col. 0083] sive cum Baptisma extra Ecclesiam nullum et irritum esse pugnaret. In tertio libro nonnulla depromit Scripturae testimonia adversus haereticos et schismaticos, sed multo fuisset uberior et vehementior si in ipso incendio atque inter motus ab haereticis excitatos scripsisset. Quinetiam quod ait lib. III, cap. 28, «Non posse in Ecclesia remitti ei qui in Deum deliquerit,» id, etsi non incommode explanatum fuisse spero in praefatione cap. 9, animum tamen significat minus attentum ad commotam a Novatiano controversiam. Observat Fellus nec Scripturae testimonia his in libris eodem modo citari ac in aliis, nec Scripturae libros iisdem nominibus designari; ex quo scriptos esse confirmat ante alia Cypriani opera. Inscripti sunt Quirino, quem filium appellat Cyprianus, cujusque rogatu Scripturae testimonia ad certa quaedam capita revocavit, nihil de suo apponens praeter titulos et praefationes primo et tertio libro praemissas. Hos autem libros qui Cypriano abjudicant, aut saltem tertium ab Erasmo in lucem editum, hi refelluntur in prima Baluzii ad hos libros observatione, quam operae pretium est legere.

In presbyteri gradu non diu mansit Cyprianus, sed paulo post, ut ex Pontii testimonio perspicitur, mortuo episcopo Carthaginensi sufficitur «judicio Dei et plebis favore.» Non tamen facile ab eo impetratum est ut tantum onus subiret, sed «cum in dilectionem ejus et honorem totus populus aspirante Domino prosiliret, humiliter ille secessit, antiquioribus cedens et indignum se titulo tanti honoris existimans.» Sed, cum populi studia illius necesse magis accenderentur, et fores domus copiosa fraternitas obsideret, ac per omnes aditus sollicita charitas circuiret, cedere conctus est divinae voluntati tot rebus manifestis significatae. Quamvis autem episcopatus invito et fugienti impositus fuerit, non defuerunt qui illius electioni, facta conjuratione, intercederent; inter quos quinque potissimum presbyteri nequitiam suam nobilitarunt. Exarsit plebis indignatio in obtrectatores Cypriani, ut patet ex Ep. XL; sed nihil praetermisit Cyprianus ut exulceratas mentes ad sanitatem revocaret, «amicissimos eos et inter necessarios computans, mirantibus multis,» ait Pontius. At quinque illi presbyteri conceptum venenum medullis aluerunt, quod post aliquot annos conflato schismate violenter erupit. Augustinus lib. II, de Bapt. c. 7, Agrippinum Cypriani praedecessorem vocat. Sed huic proxime non successit Cyprianus, tum quia in Ep. LXXIII ait multos jam annos esse et longam aetatem ex quo sub Agrippino decretum in concilio fuerat de rejiciendo haereticorum baptismo; tum quia in Epist. LV ut Fabianum Cornelii ita Donatum appellat antecessorem suum. Huic ergo, ut verisimillimum est, proxime successit.

Cyprianus in Epistola LV, anno 252 scripta, «plebi suae in episcopatu quadriennio jam probatum» se esse dicit. Ex quo eum ordinatum fuisse concludunt anno 248, qui de illius rebus gestis pertractarunt. Sed tamen, si rationes accuratius subducamus, non tam certa et explorata res est, quam eruditis illis viris [Col. 0084] videtur; ac fieri optime potuit ut initio anni 249 ordinatus, quatuor episcopatus annos numeraret in hac Epistola LV, quae scribi vix potuit ante julium mensem anni 252. Sic enim solet Cyprianus inchoatos annos pro integris numerare: tempus elapsum a mense januario aut februario anni 250 usque ad Pascha anni 251, biennium vocat in Ep. XL; similiter triennium interpretatur in Epist. LIII. Quare, si ordinatus fuisset circa Pascha anni 249, quadriennium numerare poterat mense julio anni 252; sed eum jam episcopum fuisse circa Pascha anni 249 perspicimus ex Epistola XXIV in secessu scripta, in qua ait se Saturo die Paschae lectionem semel atque iterum dedisse. Hoc enim Pascha cum referri non possit ad annum 250, aberat enim tunc Cyprianus, referri debet ad annum 249: sed forte, cum lectionem Saturo daret, recens erat ab Ordinatione, nec quidquam vetat cur eum ordinatum dicamus initio anni 249. Si tamen Ordinationem suscepit anno 248, quod fieri optime potuisse non inficior, certe non multo ante mensem julium suscepit. Quinquennium enim suo more, non quadriennium numerasset mense julio ineunte anni 252. si mense maio ordinatus fuisset anno 248.

Elapsum tempus ab initio episcopatus usque ad persecutionem Decii insumpsit Cyprianus in emendandis suorum moribus et disciplinae legibus tuendis. Ait enim in Epist. LV «in quiete disciplinae» serviisse. Cum maximam semper virginum curam gesserit, non incommode nonnulli ad initia episcopatus referunt librum de Habitu virginum. Alii haec verba, «has adhortamur affectione magis quam potestate,» presbyterum magis decere quam episcopum volunt; sed Pearsonius haec verba Cypriani modestiae attribuit; episcopalem auctoritatem vigere aliis in locis observat, velut cum ait Cyprianus: «Audite igitur, virgines, ut parentem; audite, quaeso, vos docentem pariter ac monentem.» Hunc librum rejicit Rigaltius post Decii persecutionem, hoc fretus argumento quod a Pontio recenseatur inter ea Cypriani opera quibus caruisset Ecclesia, nisi ethnicorum impetum Cyprianus prudenti secessu effugisset. Sed non vidit Rigaltius ipsum etiam librum ad Donatum a Pontio sic commemorari, quem tamen initio conversionis scriptum nemo negaverit. Unde patet Pontium Cypriani opera data occasione enumerare, non modo quae post secessum scripserat.

Circa idem tempus, id est ante persecutionem, scripta existimatur Epistola LXVI, quam Cyprianus scripsit «presbyteris et diaconibus et plebi Furnis consistentibus,» de quodam Geminio Victore, qui Geminium Faustinum presbyterum tutorem testamento suo nominaverat. Jubet observari Cyprianus quod ipsius antecessores episcopi jampridem statuerant, «ne quis frater excedens ad tutelam vel curam clericum nominaret, ac si quis hoc fecisset, non offerretur pro eo, nec sacrificium pro dormitione ejus celebraretur.» Deliberaverat ea de re Cyprianus cum collegis qui praesentes aderant, et compresbyteris qui assidebant. Saepe enim negotia episcopos Africanos [Col. 0085] Carthaginem trahebant, quibuscum episcopus Carthaginensis continuum veluti concilium habere poterat. Satis autem perspicitur, ut Pearsonius et Tillemontius observant, hanc epistolam in pace scriptam fuisse. Neque enim Geminius ille, saeviente persecutione, filiorum tutelam presbytero commisisset, quem dignitas et munus quo fungebatur in medium discrimen conjecisset. Verisimile est Geminium illum Faustinum, quem Victor tutorem nominaverat, postea ejusdem urbis factum esse episcopum. Adfuit enim concilio Carthaginensi, anno 256, Geminius Furnitanus.

Tres alias epistolas ante annum 250 scriptas pronuntiat Pearsonius, sexagesimam primam ad Euchratium de histrione quodam qui, etsi a theatro cessaverat, adhuc tamen artem suam docebat; sexagesimam secundam ad Pomponium de virginibus quae cum masculis, ex quibus unus erat diaconus, deprehensae in eodem lecto fuerant; sexagesimam quintam ad Rogatianum de quodam diacono qui ei contumelias et injurias fecerat, nec dignitatis nec senectutis habita ratione. Si scriptae sunt hae litterae initio episcopatus, necesse est ut jam tum summa fuerit Cypriani sapientiae existimatio, cum illius responsa episcopi undique peterent: sed fatendum nullam inesse his epistolis notam cur ad hoc tempus referantur. Crediderim potius Epistolam ad Rogatianum scriptam esse post motus a Novato ejusque gregalibus excitatos; ad hos enim videtur respicere Cyprianus cum ait: «Haec sunt enim initia haereticorum et ortus atque conatus schismaticorum male cogitantium, ut sibi placeant, ut praepositum superbo tumore contemnant. Sic de Ecclesia receditur, sic altare profanum foris collocatur, sic contra pacem Christi et ordinationem atque unitatem Dei rebellatur.»

Cypriani sapientia elucet in his litteris. In sexagesima prima declarat nec majestati divinae, nec evangelicae disciplinae congruere ut histrio communicet. Quod si enim penuria hanc artem exercere cogat, Ecclesiae sumptibus sustentari debere, modo tamen contentus sit frugalioribus cibis; aut si illic Ecclesia hos sumptus facere non possit, in suam cum invitat. In sexagesima secunda laudat Pomponium quod abstinuisset diaconum, qui cum virgine saepe manserat, sed et caeteros qui cum virginibus dormire consueverant. Auctor est ut inspiciantur virgines diligenter ab obstetricibus, et si virgines inventae fuerint, accepta communicatione in Ecclesiam admittantur, si tamen hactenus poenitentiam hujus illiciti concubitus egerint, et a se invicem recesserint. Minatur graviorem censuram si ad eosdem masculos reversae fuerint, aut si cum eisdem in una domo et sub eodem tecto simul habitaverint. Corruptis imponit poenitentiam plenam, ac eas, si obstinate perseverent, numquam in Ecclesiam admitti posse declarat. In sexagesima quinta laudat humilitatem Rogatiani quod, cum pro episcopatus vigore et cathedrae auctoritate poenas de diacono sumere posset, querelas ad se detulerit. Statuit oportere diaconum «agere audaciae suae poenitentiam, et honorem sacerdotis agnoscere,» [Col. 0086] et episcopo praeposito suo plena humilitate satisfacere. Hic facile perspicitur auctoritas Cypriani, non tam consilium dantis quam praecipientis et jubentis, tum ob sedis dignitatem, tum quia inito cum episcopis et presbyteris consilio responsa dabat. Nam Epistolae ad Pomponium et ad Rogatianum scriptae fuerunt non solum Cypriani nomine, sed etiam episcoporum quibuscum de propositis rebus deliberaverat. Nec mirum sane est si de gravioribus rebus cum episcopis consiliabatur, qui statuerat ab initio episcopatus sui nihil sine consilio cleri et consensu plebis privata sententia gerere. Ex his quae deinceps dicemus facile quisque perspiciet quanta fuerit Cypriani in hoc genere diligentia et sedulitas, sive clerici ordinandi essent, seu quid aliud majoris rei incipiendum. Laudat Pontius in illius episcopatu pietatem et vigorem, misericordiam et censuram, gravem vultum et laetum, nec severitatem tristem nec comitatem nimiam, aversum a superbia saeculari animum, sed tamen sine affectatis penuriae sordibus, summam denique in pauperes charitatem, quos catechumenus dilexerat.

Electus in pace Cyprianus, ut ipse testatur Epist. LV, annum unum cui forte accedunt aliquot menses, in hoc rerum statu traduxit. Circa initium hujus anni 250, Novatus presbyter ob uxoris uterum calce percussum et partum abortione expressum, et alia scelera in judicium apud Cyprianum vocatus est; jamque aderat cognitionis dies, sed persecutio supervenit (Ep. XLIX) . Jactitat se Pearsonius hoc presbyteri conjugati exemplo: sed tamen uxorem non duxit Novatus tum cum esset presbyter, nec si presbyter retinuit, idcirco Ecclesiae vetitum ex continentium numero presbyteros eligere.

Cypriani virtutibus latissimum campum aperuit persecutio Decii, de qua nobis pauca dicenda sunt, antequam res a Cypriano his molestissimis temporibus gestas persequamur. Decius, occisis crudeliter Philippis et imperio occupato, nihil prius sibi aut potius faciendum esse duxit, quam ut in christianam religionem, quae sub Philippis ac superioribus imperatoribus mirum in modum creverat, omnes imperii sui conatus converteret. Coepit itaque et suo in Philippos odio, et Romanarum superstitionum, quarum ruinis hanc religionem superstrui videbat, desiderio in Christianorum sanguine parentari.

Persecutionem simul cum imperio Decii coeptam fuisse discimus ex locuplete teste, Dionysio Alexandrino, qui defendendae et tuendae in hac persecutione Ecclesiae plurimas partes sustinuit. «Sed continuo,» inquit apud Euseb. (Hist. lib. VI, cap. 41) , imperii illius erga nos benignissimi mutatio nobis nuntiata est, et gravissimus nobis minarum terror intentabatur. Jamque aderat edictum imperatoris, etc.» Idem testantur Lactantius in libro de Morte persec. c. 4, et Orosius lib. VI, c. 21. Quare, cum nullum exstet vestigium persecutionis ante mensem januarium [Col. 0087] anni 250, cujus mensis die vigesimo Fabianum papam Romae passum esse constat, non assentitur Tillemontius erudito Annalium Cyprianicarum auctori, qui Philippum mense Augusto anni 249 occisum esse, ac Decium mense julio exeunte purpuram sumpsisse existimat. Non immerito quidem statuitur Philippum utrumque periisse ante finem anni 249, nec septem annos imperasse, ut visum est Eusebio; quippe cum in Codice Justiniani (lib. IV, tit. 16) , extet rescriptum sub Decii nomine datum XIV kal. nov., Aemiliano et Aquilino coss., videntur ergo jam tum Philippi periisse; sed id mense augusto contigisse non probatur: quinetiam citat Tillemontius ex Cod. Justiniani (l. VI, tit. 36) legem a Philippo datam idib. octobr. eodem Aemiliano consule, cui non sine errore collega assignatur Peregrinus.

Sed, quaecumque Decio tribuantur imperii initia, negari non potest persecutionem initio anni 250 saeviisse. Caruerunt primordia crudelitate tormentorum, non id quidem omnibus in locis, sed saltem Carthagine, ubi primo confessoribus non aliae inflictae sunt poenae, quam carcer, exilium; sed, paucis mensibus elapsis, nullum abfuit cruciatus genus. Sic Aurelius, ut ait Cyprianus Ep. XXXIII, sub «oculis ante paucorum, quando extorris fiebat, congressus est; at postea meruit et in foro congredi clariore virtute, ut post magistratus etiam proconsulem vinceret et post exilium tormenta superaret.» Existimat Tillemontius persecutionem citius Romae quam in Africa saeviisse, ac Moysen et Maximum, presbyteros Romanos, jam in carcerem conjectos fuisse cum persecutio in Africa incoepit, quamvis post Fabiani papae martyrium conjecti fuerint, ut habetur in Bucherii Pontificali. Non sane repugnat ut persecutio citius Romae quam in provinciis eruperit; sed tamen Cypriani verba quibus vir doctissimus nititur, non id omnino demonstrant, quod ipsi videtur, confessores Romanos ante in carcerem conjectos fuisse quam Carthaginenses, sed tantum cruciatus et tormenta prius Romae incoepisse quam Carthagine. Sic enim loquitur Cyprianus in Epistola XXV, ad Moysem et Maximum et alios confessores: «Vos enim primores et duces ad nostri temporis praelium facti coelestis militiae signa movistis; vos spiritale certamen, quod nunc geri Deus voluit, vestris virtutibus imbuistis; vos surgentis belli impetus primos immobili robore atque inconcussa stabilitate fregistis: inde initia felicia pugnandi orta sunt; inde vincendi auspicia coeperunt. Contigit hic per tormenta consummari martyria: sed qui in congressione praecedens exemplum virtutis fratribus factus est, cum martyribus in honore communis est. Coronas vestras manu sertas inde huc tradidistis et de poculo salutari fratribus tradidistis.» Negat Tillemontius ex his verbis sequi Moysen et Maximum Romae omnium primos confessos esse, quippe cum Fabianus ante martyr obierit quam isti in carcerem conjicerentur, sed tantum hanc eos laudem ante Carthaginenses retulisse. Sed tamen neminem excipit [Col. 0088] Cyprianus, ac confessores ad quos scribebat, «primores et duces ad nostri temporis praelium» signa movisse declarat. Multo ergo satius est haec de martyrum constantia in cruciatibus perferendis, ut tota verborum complexio postulat, accipere.

Causam persecutionis repetit Cyprianus, in libro de Lapsis, ex Christianorum peccatis, quorum antiquam pietatem longa pax adeo corruperat, ut in plerisque pecuniae fames, deliciarum amor, fraudes et rapinae, matrimonia cum infidelibus, perjuria, inimicitiae et maledicta merito culparentur. Plurimos etiam episcopos infecerat corruptela, in quibus Cyprianus, non modo saecularium rerum procurationes et per alienas provincias negotiationis questuosae nundinas, sed etiam fraudes et rapinas et usuras castigat. Usus est Deus ad tot malorum emendationem Decii persecutione, quae et bonorum pietatem et constantiam mirifice exercuit, et eorum qui nomine magis quam vita christiani erant, ignaviam et interiores animi labes nudavit. Hoc enim habuit singulare haec persecutio, ut omnes omnino Christianos comprehenderet, saltem Carthagine, nec quisquam ex ea nisi aut Christi confessor egregius, aut simulacrorum perfidus cultor, vel libellaticus discederet. Nam singulis explorandae fidei praefiniebantur dies, ut ait Cyprianus in libro de Lapsis, (p. 182), sicque non solum qui sese audacter sistebat, sed etiam qui «professus intra diem non est, et patrimonio derelicto secessit, christianum se esse confessus est.» Itaque nihil erat medium: vel vita pro Christo profundenda erat aut saltem patrimonium projiciendum, vel utrumque cum scelere retinendum. Idem evenisse Alexandriae perspicitur ex Dionysio Alexandrino, apud Euseb. Hist. (l. 6, cap. 41) . Deplorant Romani confessores «multorum per totum pene orbem ruinas, et grande delictum per totum pene orbem incredibili vastatione grassatum» (Ep. XXVI) . «Aspice totum orbem pene vastatum, inquit Clerus Romanus (Ep. XXXI) , et ubique jacere dejectorum reliquias et ruinas. Deflet etiam Cyprianus Ep. VI, «infestam tempestatem,» quae ipsius plebem, maxima ex parte, «prostraverat, ac etiam cleri portionem perstrinxerat, quamvis serius clerici ceciderint. Non sine gravissimo dolore meminit in libro de Lapsis (p. 183), «ad prima statim verba minantis inimici, maximum fratrum numerum fidem suam prodidisse, nec prostratum esse persecutionis impetu, sed voluntario lapsu seipsum prostravisse. Non expectaverunt, inquit, saltem ut interrogati negarent, ut ascenderent apprehensi; ante aciem multi victi, sine congressione prostrati, nec hoc sibi reliquerunt, ut sacrificare idolis viderentur inviti; ultro ad forum currere, ad mortem sponte properare . . . . . Quid illi qui a magistratibus, vespera urgente, dilati sunt, quod ne eorum differretur interitus etiam rogaverunt? . . . Ac multis proprius interitus satis non fuit: hortamentis mutuis in exitium suum populus impulsus est, mors invicem lethali poculo propinata est.» Non omnium tamen lapsorum vita ante persecutionem illaudata fuit, testatur enim Cyprianus Ep. XXVII, [Col. 0089] nonnullos extitisse «de lapsis, humiles, et mites, et trementes et metuentes Deum, et qui in Ecclesia semper gloriose et granditer operati sunt, et opus suum Domino imputaverunt.» Magnum sane dedecus inussit nomini christiano tot hominum a Christi sacris ad daemonum aras currentium ignavia; sed alia ex parte, plurimum splendoris accessit non eorum solum fortitudine et constantia qui horrendos cruciatus et inaudita supplicia pro Christo superarunt, sed aliorum etiam innumerabilium prudenti fuga qui, cum opes suas projicere maluerint quam impiis jussis parere, inter confessores, Cypriano judice, numerantur. Quare, si numquam alias tanta lapsorum visa est multitudo, numquam etiam tantus confessorum extitit numerus: deinde vero, etsi persecutio ubique grassata est, non tamen ubique daemoni suae artes successerunt. Scribit enim Clerus Romanus Ep. III, ad clerum Carthaginensem, Romanam Ecclesiam stare fortem in fide, et quosdam tantum terrore compulsos ruisse. Illud etiam ad religionis laudem observandum est, paucissimos cecidisse episcopos, ac innumerabiles alios Ecclesiae navem inter horribiles procellas constanter gubernasse, et, pace reddita, sic lapsorum vulnera curasse, ut qui persecutioni Decii succubuerant, redintegrato certamine sub Gallo et Volusiano, vincerent, ut testatur auctor libri ad Novatianum haereticum.

Saeviente Decii persecutione, visum est in Africa novum quoddam lapsorum genus qui Libellatici appellati sunt, et materiam eruditorum hominum conjecturis dederunt. Opinati sunt Rigaltius (in notis ad Epp. XIV, XXXI Cypr.) et Natalis Alexander, (tom. II, p. 635) Libellaticos dici eos qui, numerata judici pecunia, libellum securitatis accipiebant, sicque a se et impositam sacrificandi legem et intentatas reluctantibus poenas redimebant. Sed haec sententia sic sua sponte omnibus argumentis nuda et incomitata est, sic ab eruditis viris fracta et explosa, ut novam refellendi operam non desideret. Quis enim sibi persuadeat grande peccatum esse et poenitentia expiandum, quod Scripturae exemplis et Petri Alexandrini canone 12 comprobatum est, nec umquam inconcessum fuit nisi apud Montanistas, qui persecutionem fugere instar sceleris damnabant? Multae aliae de Libellaticis exstiterunt conjecturae, de quibus non ita facile sit dijudicare. Existimat auctor Annalium Cyprianicorum (p. 17) Libellaticos «actis publice habitis coram magistratibus Christum negasse.» S. Augustinus Libellaticos interpretatur eos «qui tempore persecutionis per libellos se thurificaturos professi erant» (lib. IV, de Bapt., n. 6) . Negat Baronius (ad an. 253), Libellaticos inde dictos quod libellos dedissent, sed quod accepissent; at Christum ab illis negatum fuisse contendit. Dubitat Tillemontius (tom. I, not. 3 in persecutionem Decii) utrum libellos dederint an acceperint: dedisse et accepisse suspicatur, idemque sensisse probat eruditum auctorem libri de [Col. 0090] frequenti Communione. Multi alii Libellaticos ex datis libellis dictos existimant, velut Bosquetus (lib. III Eccles. Gallic. p. 132) ; nonnulli etiam in actis publicis subscripsisse volunt. Cum haec sententiarum varietas conjiciendi et investigandi libertatem relinquat, quid mihi videatur exponere non verebor. Existimo itaque Libellaticos nec voce nec scripto impie quidquam aut facturos promisisse, aut a se factum declarasse, sed idcirco vituperatos et justae poenitentiae addictos fuisse, quod securitatis libellos a magistratibus impetrassent ea lege et conditione, ut in actis publicis scriberetur eos sacrificasse et Christum negasse, quamvis neutrum commisissent.

In hoc positum esse Libellaticorum crimen inde perspicitur quod eorum fraus cum ea comparetur quam Eleazaro ministri regis proposuerant: «Ac ne quis vel libelli,» inquit Cyprianus in libro de Exhort. mart. (p. 271), «vel alicujus rei oblata sibi occasione qua fallat, amplectatur decipientium malum munus: nec Eleazarus tacendus est, etc.» Illud ergo admiserunt Libellatici quod Eleazarus admittere noluit, consenserunt ut sacrificasse dicerentur, egregio seni longe dissimiles. At, si voce pronuntiassent, vel scripto declarassent se sacrificasse et Christum negasse, ab ejusmodi facto dehortatus esset Cyprianus, ut ab aperta impietate, non ut a callida simulatione.

Idem perspicitur tum ex iis locis in quibus Libellaticorum culpa lenitur et quodammodo excusatur, tum etiam ex illis in quibus severius castigatur. Cum Libellaticis concessa pax in synodo Carthaginensi carperetur a Novatiani sectatoribus, sic factum synodi defendit Cyprianus Ep. LII, ad Antonianum: «Cum ergo inter ipsos qui sacrificaverunt,» inquit (p. 70), «multa sit diversitas, quae inclementia est et quam acerba duritia Libellaticos cum iis qui sacrificaverunt jungere, quando is cui libellos acceptus est, dicat: Ego prius legeram et episcopo tractante cognoveram non sacrificandum idolis, nec simulacra servum Dei adorare debere; et idcirco, ne hoc facerem quod non licebat, cum occasio libelli fuisset oblata, quem nec ipsum acciperem nisi ostensa fuisset occasio, ad magistratum vel veni, vel alio eunte mandavi, christianum me esse, sacrificare mihi non licere, ad aras diaboli me venire non posse, dare me ob hoc praemium ne quod non licet faciam. Nunc tamen etiam iste qui libello maculatus est, posteaquam nobis admonentibus didicit nec hoc se facere debuisse, etsi manus pura sit et os ejus feralis cibi contagia nulla polluerint, conscientiam tamen ejus esse pollutam, flet auditis nobis et lamentatur, et quod deliquerit nunc admonetur, et non tam crimine quam errore deceptus, quod jam de caetero instructus et paratus sit contestatur.» Ex his verbis perspicitur 1 ^o Libellaticos non ex datis sed ex acceptis libellis nomen traxisse; 2 ^o secreto confessos esse magistratui christianos se esse, ac totam rem ita attemperate tractatam, ut nec christianus impie quidquam dicere aut facere sibi videretur, nec judex in periculum veniret; 3 ^o non manum Libellaticorum, non os fuisse [Col. 0091] pollutum, sed solam conscientiam, quia videlicet illis consciis fictum scelus in acta publica relatum fuerat. At si voce vel scripto testati essent se sacrificasse et Christum negasse, an eorum linguas et manus a seclere immunes et puras existimasset Cyprianus? 4 ^e Denique, qui ex hac epistola concludunt duo fuisse Libellaticorum genera, quorum alii aliis multo gravius peccassent, ex eo refelluntur quod sibi maxime favere existimant. Tum cum enim observat Cyprianus «inter ipsos qui sacrificaverunt» multam esse diversitatem, non aliud inter Libellaticos discrimen ponit nisi quod alii ad magistratum venissent, alii mandassent alio eunte. Utrosque aeque peccasse non dubitat. Hinc utrisque eodem tempore concessa pax in concilio Carthaginensi, quod anno 251 post Pascha habitum est. Quo quidem in concilio cum episcopi rationes omnes accuratissime subduxerint, ut in hac Epistola LII testatur Cyprianus, non eodem modo cum omnibus Libellaticis egissent si insignis inter eos varietas fuisset. Quid autem utrique Libellatici peccaverint, et qui per se et qui per alios cum magistratu egerant, non exprimit Cyprianus; notissima enim res erat Antoniano; sed illud saltem ex ejus verbis constat tale peccatum fuisse, ut ne peccasse quidem sibi viderentur. At incredibile prorsus est Christianos optimis morum praeceptis imbutos adeo caecutiisse, ut se sine scelere pronuntiare, aut scribere posse crederent: Ego diis sacrificavi, ego Christum negavi; nec nisi admoniti a Cypriano discerent hoc se facere non debuisse. Tam aperta est ejusmodi facinoris impietas, ut neminem prorsus latere potuerit, nisi qui omnem religionis sensum exuisset.

Clerus Romanus, Epist. inter Cyprianicas XXXI, Libellaticorum culpam non molli brachio castigat, nec tamen aliud quidquam indicat quam quod modo observavimus: «Hoc nos non falso dicere,» inquit, «superiores nostrae litterae probaverunt, in quibus vobis sententiam nostram dilucida expositione protulimus, et adversus eos qui seipsos infideles illicita nefariorum libellorum professione prodiderant, quasi evasuri irretientes illos diaboli laqueos viderentur, quo non minus quam si ad nefarias aras accessissent hoc ipso quod ipsum contestati fuerant, tenerentur; sed etiam adversus illos qui acta fecissent, licet praesentes cum fierent non adfuissent, cum praesentiam suam utique ut sic scriberentur mandando fecissent. Non enim immunis a scelere qui ut fieret imperavit, nec est alienus a crimine cujus consensu licet non a se admissum crimen, tamen publice legitur. Et cum totum fidei sacramentum in confessione Christi nominis intelligatur esse digestum, qui fallaces in excusatione praestigias quaerit, negavit, et qui vult videri propositis adversus Evangelium vel edictis vel legibus satisfecisse, hoc ipso jam paruit quod videri paruisse se voluit.» Gemellus sane hic locus est alteri ex Epistola ad Antonianum deprompto, quamvis alter in summam lenitatem, alter in summam severitatem inclinet. Testatur Clerus Romanus Libellaticos sic animo affectos fuisse, ut diaboli laqueos evasuri [Col. 0092] sibi viderentur; quod profecto Christianis in mentem non venisset, si impie quidquam aut voce prolocuti fuissent, aut scripto testati. Clerus Romanus duo distinguit Libellaticorum genera, ut in Epistola ad Antonianum, eorum qui in scribendo adfuerant, et eorum qui ne adesse quidem ausi fuerant aut potuerant. Utrique pariter culpantur, quia postremi licet «praesentes, cum acta fierent, non adfuissent, praesentiam suam utique ut sic scriberentur mandando fecissent.» Porro de iis qui in scribendo non aderant nemo dixerit eos libellum dedisse, aut verbo impie quidquam declarasse. In hoc tantum vituperantur quod imperassent ut acta fierent, quod eorum «consensu licet non a se admissum crimen tamen publice» legeretur; «quod fallaces in excusatione praestigias» quaesiissent; quod voluissent «videri propositis adversus Evangelium vel edictis vel legibus satisfecisse.» Ergo qui adfuerant, cum in eadem prorsus causa sint, nihil aliud commisere nisi ut fictum scelus in acta publica ipsis videntibus referretur. Quamobrem, cum ait Clerus Romanus eos «non minus quam si ad nefarias aras accessissent, hoc ipso quod ipsum contestati fuerant» teneri; id non ita accipiendum quasi voce pronuntiassent se ad aras accessisse, sed quod consensissent ut sceleris non commissi publicum tamen testimonium exstaret. Simili sensu idem Clerus eos acta fecisse dicit qui «praesentes, cum acta flerent,» non adfuerant. Eodem modo accipiendum quod de Martiali dicitur in Epist. LXVIII (pag. 119), tum etiam illud ex libro de Lapsis (p. 190), «nec sibi quominus agant poenitentiam blandiantur qui, etsi nefandis sacrificiis manus non contaminaverunt, libellis tamen conscientiam polluerunt. Et illa professio denegantis contestatio est christiani quod fuerat abnegantis. Fecisse se dixit quidquid alius faciendo commisit.» Non discrepat hic locus sententiae Cleri Romani adversus eos «qui seipsos infideles illicita nefariorum libellorum professione prodiderant.» Dixit Libellaticus fecisse se quidquid alius faciendo commisit, non quod voce pronuntiaret se negasse et sacrificasse, nam dicebat judici christianum se esse et sacrificare, ad aras diaboli venire non posse, ut legimus in Epist. LII; sed quia illa libelli professio hominis est quodammodo negantis. Sic enim, antiquis editionibus et octo codicibus mss. inspectis, hunc locum legendum deprehendi: «et illa professio est denegantis, contestatio est christiani quod fuerat abnegantis,» eodem videlicet sensu quo Clerus Romanus ait eum negasse qui fallaces in excusatione praestigias quaerit, et qui vult videri edictis satisfecisse, hoc ipso jam paruisse.

Quod autem spectat ad libellos a judicibus datos, idem in illis scriptum fuisse non videtur ac in actis publicis. Gravius enim fuisset Libellaticorum peccatorum si, praeter testimonium actis publicis consignatum, ejusmodi libellos servassent et oblata occasione ostendissent; quod quidem illis nec a Cypriano nec a Clero Romano objectum fuit. Rationum momentis hactenus adhibitis unum adjiciam: morem non fuisse [Col. 0093] ut qui fidem negabant, id scripto consignarent, sed tantum in acta referebatur. Aliter sentiunt Baronius (ad an. 304) et Tillemontius (tom. V, p. 451) , ac locum proferunt ex Actis sanctarum martyrum Agapes, Chioniae et Irenes, quae «jussae Christi negationem scriptam profiteri» dicuntur. Sed scripta illa negatio, graece ἔγγραφος (sic enim graecum contextum habuisse existimo), nihil aliud est quam negatio actis consignata. Sic apud Euseb. (lib. XI Hist., cap. 5) mulieres quaedam coactae fuerunt a duce λέγειν ἐγγράφως «dictis ad acta testimoniis fateri» se Christianas fuisse, et flagitiorum quae a Christianis gererentur conscias esse. Messaliani apud Photium (Cod. 52) dicuntur convicti fuisse ἐγγράφως, id est, «dictis ad acta testimoniis,» quod ad errores suos rediissent. Hinc Basilius (l. I de Baptismo, cap. 3) vocat promissiones quibus in Baptismo obstringimur, ὥσπερ ἔγγραφον ὁμολογίαν, «veluti quamdam ad acta professionem.» Unde etiam Optatus (lib. II, n. 34) : «Fides credentium et professio quae apud acta conficitur Angelorum.»

Libellorum crimen, etsi famam ac nomen in Africa potissimum habuit, non tamen aliis provinciis ignotum fuit: nam Romae S. Cornelius a nefariis schismaticis in hoc crimen vocatus; ejusdem in Hispania convicti Basilides et Martialis episcopi. Quinetiam in Aegypto sub Petro Alexandrino occurrit Libellaticorum genus quoddam, sed haud scio Africanis diversum. Petrus Alexandrinus (Can. 5) poenitentiae sex mensium addicit eos qui simularunt, sicut et David, ἤτοι ὡς διελθόντες βωμοὺς, ἤτοι ὡς χειρογραφήσαντες, ἤτοι ὡς ἀνθ` ἑαυτῶν βαλόντες ἐθνικούς, «vel ut altaria pertranseuntes, vel ut chirographum dantes, vel ut ethnicos pro se immittentes.» Fatetur Petrus ejusmodi homines non aperte impietatem prae se tulisse, καὶ μὴ γυμνῶς ἀπογραψαμένοις τὰ πρὸς ἄρνησιν : ubi legendum videtur ἐπιγραψαμένοις. Zonaras sic interpretatur illud chirographum, συνέθεντο θῦσαι, «pacti sunt se immolaturos.» Sed haec promissio an apertae impietatis specie caruisset? Credere malim ejusmodi homines, itidem ut Libellaticos in Africa, aliquam a judicibus accepisse conditionem, quae et tuta judici et Christiano non aperte impia videretur. Nihil dicam de alio Libellaticorum genere, quod Baronius (ad an. 253), perspicere sibi visus est in epistola Plinii ad Trajanum, ex qua profert haec verba: «Propositus est libellus sine auctore multorum nomina continens, qui negarent se esse Christianos aut fuisse, etc.» Sed non animadvertit Baronius hunc libellum non a Christianis oblatum fuisse, sed ab aliquo nomen suum celante, et multos nominatim ut Christianos designante qui tamen negaverunt se esse aut fuisse Christianos. Hinc Trajanus Plinio respondens ait: «Sine auctore vero propositi libelli nullo crimine locum habere debent, nam et pessimi exempli, nec nostri saeculi est.»

Edictum Decii ut in Africam perlatum est, statim populi clamoribus exagitatus Cyprianus et ad leonem [Col. 0094] postulatus, prudenti receptu furorem impiorum declinavit, cum coronam suam in aliud tempus differri mallet, quam praesentia sua novas faces incendio persecutionis admoveri. Non semel quaesitus est, sed saepe alias in absentem popularis furor exarsit. Testatur Pontius eum «suffragiis saepe repetitis ad leonem» postulatum, ac «proscriptionis gloriam consecutum esse.» Idem de se ipse narrat «toties flagitatum et quaesitum» (Epist. VI) . «Toties ad leonem petitum in circo, in amphitheatro,» atque etiam proscriptum se fuisse «applicito et adjuncto episcopatus sui nomine» (Epist. LV) . «Cum publice legeretur: Si quis tenet vel possidet de bonis Caecilii Cypriani episcopi Christianorum (Epist., LXIX) .» Quonam se receperit nescimus; sed presbyteri et diaconi Romani, iniquis sermonibus decepti, parum aeque de illius secessu judicarunt antequam ab ipso de tota re certiores fierent. Vix dubium est quin eum nonnulli alii reprehenderint; neque enim illius factum tanto studio defendisset Pontius si probatum omnibus et purgatum fuisset. Forte vituperandi haec ansa olim arrepta est, vel etiam hodie arripiatur, si quis censoris partes sibi arroget; quod ipso absente maxima pars fidelium turpiter ceciderit, constantior in fide, aut saltem ad horrendum scelus tardior futura si episcopi sui liberrimam confessionem audiisset, aut praeclaram pro Christo mortem spectasset.

Sed, ut a Cypriano reprehensionem omnem propulsemus in ejusmodi consilio, quo duo alii praestantissimi viri, Gregorius Thaumaturgus et Dionysius Alexandrinus eodem tempore utebantur, observandum est 1 ^o cum communi Evangelii praecepto paruisse, quod tum maxime observare debuit cum in ipsius potissimum nomen persecutio erumperet, ac periculum esset ne furorem gentilium in plebem suam praesens accenderet. 2 ^o Singulari modo admonitus a Deo fuit ut discederet: «Dicata enim in omnibus Deo mens,» inquit Pontius, «et fides divinis admonitionibus mancipata credidit se, nisi Domino latebram tunc jubenti paruisset, etiam ipsa passione peccare.» Tuetur se Cyprianus Evangelii praecepto in epistola quam ad Clerum Romanum scripsit purgandi sui causa; sed in alia epistola, nempe decima, declarat jussisse Dominum ut secederet. 3 ^o Maximus ille fratrum numerus qui absente Cypriano cecidit, non tormentis et cruciatibus Christum negare coactus est, «sed ad prima statim verba minantis inimici fidem suam prodidit,» ut in libro de Lapsis legitimus. Sic animo affectis melius consulere non poterat Cyprianus, quam si eos ad recedendum exemplo suo hortaretur, 4 ^o Observat Pontius divino consilio servatum esse Cyprianum, qui, cum Ecclesia maximam cladem accepisset persecutione Decii, «posset saucios homines et varia expungentis inimici arte jaculatos, adhibita medicinae coelestis medela, pro qualitate vulneris vel secare interim vel fovere.» Rem exitus comprobavit. Testatur enim auctor libri ad Novatianum haereticum «illos qui prima acie,» id est «Deciana persecutione vulnerati fuerunt, hos postea, id [Col. 0095] est secundo praelio, ita fortiter perseverasse ut, contemnentes edicta saecularium principum, hoc invictum haberent, quod et non metuerunt exemplo boni pastoris animam suam tradere et sanguinem fundere, nec ullam insanientis tyranni saevitiam recusare.» 5 ^o Denique sic corpore abfuit Cyprianus, ut animo et sollicitudine omnibus rebus interesset, nec ullas episcopi partes praetermitteret. Discedens omnibus rebus providerat, pecuniam apud clericos distribuerat, «ut haberent plures unde ad necessitates et pressuras singulorum operari possint (Epist. V) .» Videtur in secessu assidue sacrificia obtulisse, ministrante Victore diacono, qui eum cum aliis nonnullis comitatus fuerat (Epp. V, XXXVII) . Aderant interdum plures episcopi, et una cum Cypriano Aurelium et Celerinum ordinaverunt, ut patet ex Epp. XXXIII et XXXIV. Quinetiam de sacrificiis suis sic loquitur, ut frequentem populum congregasse videatur. Ait enim in Epistola XVI, quae est ad confessores Romanos: «Et nos quidem, vestri diebus ac noctibus memores, et quando in sacrificiis precem cum pluribus facimus, et cum in secessu privatis precibus oramus, coronis ac laudibus vestris plenam a Domino faventiam postulamus.» Cum autem Ecclesiae curam presbyteris et diaconis commisisset, ac praeterea, ut ipsius verbis utar ex Ep. XXXVIII, pro se vicarios misisset duos episcopos, Caldonium et Herculanum, quibus adjunxerat Rogatianum et Numidicum presbyteros, de omnibus ad eum referebatur, nec quidquam ab eo omissum quod quidem ad pauperes sublevandos, ad confessores cohortandos ac interdum etiam castigandos, ad lapsorum ruinas reparandas, ad disciplinae observationem et Ecclesiae pacificationem pertineret. Sed, quia litteras illius in secessu scriptas alii aliter ordinant, non perfunctorie nobis examinanda res est.

Presbyteri et diaconi Romani, ad quos, mortuo Fabiano, rerum administrandarum summa redierat, ex Clementio, sive, ut vocat Baluzius, Crementio subdiacono Carthaginensi de Cypriani secessu didicerunt. Cumque res «minus simpliciter et minus fideliter,» ut ait Cyprianus Epist. XV, fuisset nuntiata sive ab hoc subdiacono, sive ab aliis (hunc enim non accusat Cyprianus), duas epistolas per eumdem Crementium Carthaginem miserunt, alteram ad Cyprianum de morte Fabiam, quae quidem ad nos pervenit, alteram ad ipsius clerum; quamquam ait Cyprianus, «nec quis scripserit, nec ad quos scriptum sit significanter expressum» fuisse. In hac epistola, quae tertio loco apud Pamelium volvitur, etsi nihil nominatim de Cypriano nisi honorifice dicitur, sic tamen de illius secessu loquuntur, ut illum minime probent: sic de bonorum pastorum notis disserunt, quasi eas desiderent in Cypriano; sic denique gregis custodiam clero Carthaginensi commendant, quasi vidua esset episcopo ecclesia. Illud etiam Cypriano molestum esse poterat quod clerum Carthaginensem Romani [Col. 0096] rogarent ut harum litterarum exemplum ad quoscumque posset transmitteret per idoneas occasiones, vel suas faceret.

Has Cleri Romani litteras circa mensem maium collocat Tillemontius; sed verisimile non fit Romanos de morte Fabii, qui die vigesima januarii martyr obiit, tam sero Cyprianum fecisse certiorem. Etiamsi persecutio facultatem hujus rei praeclusisset, ut conjicit Tillemontius, nimium tamen intercedebat commercii Romam inter et Carthaginem, quam ut de tam insigni eventu per quatuor menses «rumor incertus esset et opinio dubia nutaret,» ut ait Cyprianus Ep. IV. Deinde vero ex epistola Celerini ad Lucianum (inter Cyprianicas XXI) discimus sexaginta quinque fessores Romam Carthagine venisse paulo post Pascha aut forte etiam ante Pascha, quod hoc anno incidit in diem 7 april. ex cyclo Victorii, aut. 31, mart. ex cyclo Hyppoliti. Indicat tamen Clerus Romanus in litteris de quibus nunc agimus, neminem Carthagine venisse ex quo de secessu Cypriani certior fieri posset, praeter Clementium subdiaconum. Multo ergo probabilius est hanc epistolam mense martio allatam fuisse.

Sed objicit Tillemontius Cyprianum in Epistola XV, quam aestate scriptam fuisse constat, sic de his Cleri Romani litteris loqui, ut eas nuper missas esse dicat. Quaerit deinde cur, cum Cyprianus his litteris statim responderit, Romani tam sero rescripserint: nondum enim id fecerant cum Epistolam XV scriberet Cyprianus. Nihil probat illud, «nuper,» quod pro varia rei considerandae ratione variam habet sententiam. Cyprianus in Ep. LXV, quoddam antecessorum suorum decretum jampridem ac nuper factum esse dicit. Potuit ergo dicere nuper se accepisse epistolam ante quatuor menses acceptam, cum praesertim nulla alia per totum illud tempus epistola venisset. Facilis et expedita ratio est cur Romani nondum Cypriano respondissent mense julio; nondum enim suspiciones deposuerant adhuc patebant eorum aures iniquis sermonibus, ut videre est initio Epistolae XV. Quamobrem non respondere statuerant; hinc litteras mense julio non ipsi Cypriano, sed ejus clero inscripserunt; quamvis minime dubium sit quin primam Cypriani epistolam accepissent, etiamsi ante mensem maium scripta non fuisset.

Primis litteris Cleri Romani statim respondit Cyprianus, et de glorioso Fabiani exitu gratulatus est, de quo antea rumor incertus erat. Quod autem spectat ad alteras ad clerum Carthaginensem scriptas, rem prudenter tractandam esse judicavit. Cum animadvertisset in his litteris, «nec quis scripserit, nec ad quos scriptum sit, significanter expressum» esse, cumque eum «in iisdem litteris et scriptura et sensus et chartae ipsae quoque moverent, ne quid ex vero vel subtractum esset «vel immutatum, eamdem ad [Col. 0097] illos epistolam authenticam» remisit, «ut recognoscerent an ipsa esset quam Clementio hypodiacono perferendam» dederant (Ep. IV) . At, ubi veram epistolam esse comperit, non expectato Romanorum responso, iterum scripsit purgandi sui causa, et actionum suarum rationem sedato corde exposuit, missis etiam ad eos tredecim litteris, quae ab ipso variis de rebus, ex quo secesserat, scriptae, nullam prorsus negligentiae suspicionem relinquebant. Sic autem has litteras recenset Cyprianus: «Et quid egerim,» inquit in Ep. XV? «loquuntur vobis epistolae pro temporibus emissae numero tredecim quas ad vos transmisi, in quibus nec clero consilium, nec confessoribus exhortatio, nec extorribus, quando oportuit, objurgatio, nec universae fraternitati ad deprecandam Dei, misericordiam allocutio et persuasio nostra defuit, quantum secundum legem fidei et timorem Dei, Domino suggerente, nostra mediocritas potuit eniti. Posteaquam vero et tormenta venerunt, sive jam tortis fratribus nostris, sive adhuc ut torquerentur inclusis, ad corroborandos et confortandos eos noster sermo penetravit. Item . . . . . litteras feci quibus martyres et confessores consilio meo quantum possem ad Dominica praecepta revocarem. Item presbyteris et diaconis non defuit sacerdotii vigor . . . . . Plebi quoque ipsi, quantum potuimus, animum composuimus . . : de hoc etiam bis ad clerum litteras feci, etc.» Permagni est momenti tredecim illas litteras secernere inter Cyprianicas, ac utrum omnes extent, an nonnullae perierint investigare. Nullam prorsus desiderari patitur Pearsonius; sed, praeter Epistolam quintam ad clerum, nonam ad confessores et quinque alias de Lapsis, nempe X, XI, XII, XIII, XIV, quae verbis Cypriani modo citatis accurate respondent, Epistolas LXXXI, XXXVII, XXXVI, VIII, VII, VI inter tredecim illas numerat quae Romam missae fuerunt. Contra Tillemontius quatuor Epistolas ex illis tredecim quae Romam missae sunt, periisse contendit; ac Epistolas VIII, VII, VI, XXXVI serius scriptas esse putat, nempe hoc anno 250 exeunte. Quamvis molesta sit hominibus eruditis epistolarum Cypriani jactura, cogar tamen eorum desiderium augere. Assentior enim Tillemontio de Epistolis VIII, VII, VI, XXXVI; at de octogesima prima et trigesima septima nec ipsi nec Pearsonio assentiri possum eas hoc tempore scriptas et Romam missas fuisse. Itaque ex Epistolis tredecim Romam missis, septem tantum mihi videntur superesse.

Illud 1 ^o notatum velim in testimonio Cypriani quod modo retulimus, undecim tantum epistolas designari, quamvis tredecim missae dicantur. Nam, cum unam ad martyres post tormenta, et quinque alias de lapsis scriptas nominatim commemoret, necesse est ut septem aliae his verbis comprehendantur: «Nec clero consilium, nec confessoribus exhortatio, nec extorribus quando oportuit objurgatio, nec universae fraternitati ad deprecandam Dei misericordiam allocutio et persuasio nostra defuit.» 2 ^o Ex his patet conjecturarum operam et oleum eos perdere qui tredecim illas litteras sibi videntur inter Cyprianicas deprehendisse. [Col. 0098] Ubinam enim septem epistolas reperient quae his Cypriani verbis respondeant? ubi illae litterae quas se ad presbyteros et diaconos «frequenter» scripsisse testatur in Ep. XXXVII, ut martyrum et confessorum curam illis commendaret? Una tantum extat ante trigesimam septimam, nempe quinta. Nullam prorsus habemus extorribus scriptam objurgandi causa, nullam «universae fraternitati ad deprecandam Dei misericordiam.» Sed haec expressiora et planiora fient ex his quae de Epistolis VIII, VII, VI, XXXVI, dicenda sunt; nam de trigesima septima in capite sequenti agemus, de octogesima prima cum ad persecutionem Galli et Volusiani venerimus.

Dubium esse non potest quin hae quatuor epistolae scriptae fuerint, ut observat Tillemontius, cum spes appropinquantis pacis Cyprianum recreasset. In septima hortatur confessores ut magis ac magis proficiant in Domino; «ut cum pro sua misericordia pacem fecerit, quam se facturum repromittit,» novi et pene mutati ad Ecclesiam revertantur. In octava audivisse se narrat in visione divinitus oblata: «Dic illi securus sit, quia pax ventura est; sed quod interim morula est, supersunt adhuc aliqui qui probentur.» In sexta autem et trigesima sexta hac una re reditum suum interpellari testatur, quod metuat ne auctor sit rumpendae pacis. Sed Pearsonius, ut se hac difficultate exsolvat, comminiscitur: «Proconsulem, circa hoc tempus, martyrum sanguine satiatum, Carthaginem reliquisse, et ab hoc illius discessu persecutionem multo mitius in dies per magistratus Carthagine exercitam fuisse; nam post haec tempora ut de proconsule, ita de tormentis aut vexatione in carcere nullam mentionem fieri.» Sed notandum 1 ^o in epistolis quas Romam missas fuisse constat, quasque Pearsonius post illas collocat, nullum omnino pacis appropinquantis extare vestigium. «Acies adhuc geritur,» inquit Cyprianus in Epist. XIV, «et agon quotidie celebratur.» In Epist. XXV, ad Moysen et alios confessores Romanos, quam Pearsonius mense augusto ineunte scriptam putat, sic legitur in editione Oxoniensi: «Contingit hic per tormenta martyria celebrari.» In Epistola Luciani ad Celerinum, quae scripta est post mensem maium, ac aestate jam incoepta, perspici potest quid martyres ante paucos dies passi fuissent «cum fame et siti, sed et ignis vapore» cruciarentur. Ac generatim in omnibus illis epistolis quae de lapsis loquuntur, nulla pacis mentio non modo jam concessae, ut videtur Pearsonio, sed ne appropinquantis quidem. Lapsorum causam in reditum suum integram servari jubet Cyprianus, ac necesse esse statuit ut Ecclesia pacem accipiat a Domino antequam lapsis pacem concedat. At nusquam indicat se de persecutionis fine divinitus cognovisse, quamvis ea res maxima apposita fuisset ad placandos lapsorum animos, qui se in longum tempus differri moleste ferebant. 2 ^o Ex epistola VIII perspicitur persecutionem diu saeviisse: «Quod si duo unanimes tantum possunt, inquit, quid si unanimitas apud omnes esset? Quod si, secundum [Col. 0099] pacem quam nobis Dominus dedit, universis fratribus conveniret, jampridem de divina misericordia impetrassemus quod petimus, nec tamdiu in hoc salutis et fidei nostrae periculo fluctuaremus.» Non potuit ergo haec epistola scribi mense aprili anni 250. In eadem epistola haec leguntur: «Denique ad minimum famulum suum et in delectis licet plurimis constitutum, et dignatione ejus indignum, tamen ille pro sua circa nos bonitate mandare dignatus est: dic illi, inquit, securus sit, quia pax ventura est: sed quod interim morula est, supersunt adhuc aliqui qui probentur.» Si haec scripsit Cyprianus mense aprili anni 250, cur adhuc annum in secessu latuit ob persecutionem? cur in Epistola XXXIII, quam anno 250 exeunte scriptam esse constat, Aurelium ait auspicatum esse «pacem dum dedicat lectionem?» 3 ^o Epistola VIII inscripta est presbyteris et diaconibus, eamque S. Augustinus (lib. IV de Bapt., c. 2) , ad clerum scriptam fuisse testatur. Eam tamen Pearsonius respondere putat his Cypriani verbis: «Nec universae fraternitati ad deprecandam Dei misericordiam allocutio et persuasio nostra defuit.» Deinde vero epistola « universae fraternitati » scripta fuit ante tormenta, ut patet ex Epist. XV; at jam tormenta inflicta confessoribus fuisse testatur Cyprianus in eadem Epist. VIII. Idem dicendum de Epistola VII, in qua Cyprianus confessores pluribus hortatur ut confessionis gloriam laudabili vita tueantur, eorumque vitia non pauca reprehendit in his quod nonnulli extorres in patriam injussi rediissent. Inde ansam arripit Pearsonius ut probet Cyprianum de hac Epistola VII loqui cum objurgationem extorribus non defuisse dicit. At si hanc epistolam commemorasset Cyprianus in litteris ad Clerum Romanum, non illam ex uno aut altero verbo, quod veluti transiens dixit, sed ex totius epistolae consilio et proposito designasset. Ex hac autem Pearsonii opinione summa ordinis perturbatio inducta est in Epistolas Cypriani. In Epistola VII editionis Oxoniensis, quae est XXXVI apud Pamelium, metuit Cyprianus ne, si redeat, «auctor sit rumpendae pacis;» in Epistola autem XI edit. Oxon., quae est VIII Pam., tormenta confessoribus recens inflicta memorari existimat Pearsonius. In Epistolis XIII et XIV Oxon., quae sunt VII et VI Pam., martyres jam e carcere solutos esse perspicitur. At in Epist. XV Oxon., XI Pam., adhuc inclusi carcere tenentur.

Eliminatis illis epistolis ex loco non suo, jam solutior erit et explicatior caeterarum ordo, tum illarum quae Romam missae fuerunt, tum quas postea Cyprianus ingravescente lapsorum tumultu, tum quas, spe pacis divino monitu ostensa, scripsit hoc anno 250 exeunte. Prima omnium in secessu scriptarum existimatur ea quae apud Pamelium et in editione Oxoniensi quintum locum sortitur. Respondet enim his [Col. 0100] verbis Epistolae XV: «Nec clero consilium defuit.» Pauperum curam clero commendat, ac petit «nihil illis desit, cum summa omnis quae redacta est, illic sit apud clericos distributa propter ejusmodi casus, ut haberent plures unde ad necessitates et pressuras singulorum operari possint.» Hortatur etiam, et invidiae declinandae causa, «non glomeratim nec per multitudinem simul junctam confessores» visantur, ac «presbyteri quoque qui illic apud confessores offerunt, singuli cum singulis diaconis per vices alternent.» Equidem facile dederim ex epistolis quas Romam Cyprianus misit purgandi sui causa, nullam hodie extare quae huic quintae praeponenda sit. Sed, quod Pearsonius et Fellus praetendunt primam omnium ac statim atque secessit Cyprianus, scriptam fuisse, id mihi persuadere non possum. Nam, cum Cyprianus, ut jam observavi, sigillatim non designet tredecim illas omnes litteras, cumque populi Carthaginensis casus, qui «ad prima verba minantis inimici» fidem ejuraverat, maximum dolorem Cypriano attulisset, vix dubium est quin clerum suum in tanta rerum difficultate consiliis suis firmaverit, eique aliquas litteras ante hanc quintam scripserit; aut saltem litteris, quas hujus molestiae accepto nuntio primum scripsit, aliqua tanti doloris significatio inesse debuit. Quare non crediderim hanc epistolam omnium primam fuisse scriptam; sed non dubium quin scripta sit cum «circa cleri incolumitatem omnia integra» essent, cum aliqua adhuc humanitas confessoribus exhiberetur, ac proinde antequam pars cleri Ecclesiam occultis molitionibus perturbaret aut edictis Decii pareret, imo ante tormenta confessoribus mense aprili inflicta, ante torridioris carceris tenebras quae in Epistola Luciani ad Celerinum memorantur. Scriptae etiam sunt ante eumdem mensem tres aliae litterae, «in quibus nec confessoribus exhortatio, nec extorribus quando oportuit objurgatio, nec universae fraternitati ad deprecandam Dei misericordiam allocutio et persuasio defuit.» Indicat Cyprianus scriptas fuisse ante tormenta, sed eas ad nos non pervenisse ostendimus.

Tormenta confessoribus inflicta esse mense aprili observant eruditi viri. Mappalicus in quaestione martyr occubuit die aprilis 17, ut martyrologia testantur, cum pridie acerrimos cruciatus pertulissset, inter quos dicebat proconsuli: «Videbis cras agonem.» Scripsit itaque Cyprianus hoc mense, ut verisimile est, exeunte Epistolam IX ad martyres et confessores, in qua eorum laudes plena manu extollit, eosque hortatur ut «istum beatissimum martyrem et alios participes ejusdem congressionis, et comites in fide stabiles, in dolore patientes, in quaestione victores» sectentur. Non dubium quin haec ipsa sit Epistola quam scripsisse se ait Cyprianus in Epist. XV, «postquam tormenta venerunt.»

Non multo post, id est mense maio, Pearsonius et Tillemontius post Baronium et Lombertum scriptam existimant Epistolam XXXVII, in qua Cyprianus presbyteris et diaconis pauperum curam commendat, [Col. 0101] et etiam atque etiam hortatur «ut corporibus etiam omnium qui, etsi torti non sunt in carcere, tamen glorioso exitu mortis excedunt, impertiatur et vigilantia et cura propensior, et dies eorum quibus excedunt» annotentur, «ut commemorationes eorum inter memorias martyrum celebrare» posset. Diligenter observanda sunt quae sequuntur: «Quamquam Tertullus, inquit, fidelissimus et devotissimus frater noster, pro caetera sollicitudine et cura sua quam fratribus in omni obsequio operationis impertit, qui nec illic circa corporum curam deest, scripserit et scribat ac significet mihi dies quibus in carcere beati fratres nostri ad immortalitatem gloriosae mortis exitu transeunt, et celebrantur hic a nobis oblationes et sacrificia ob commemorationes eorum, quae cito vobiscum Domino protegente celebrabimus.» Equidem, etsi tot hominum eruditorum auctoritate plurimum moveor, non tamen video cur mense maio, id est in maximo persecutionis incendio, haec Cyprianum scripsisse velint, cum ipse cito commemorationes martyrum cum clero suo celebraturum se nuntiet. Jam ergo refrigescens persecutio spem illi maturi reditus afferebat; et quae causae Tillemontium moverunt ut Epistolas VI, VII, VIII, XXXI rejiceret in finem anni 250, eaedem movere debuerunt ut de trigesima septima idem judicium ferret. Praeterea mense maio martyres horrendis cruciatibus torquebantur; sed, cum Epistola XXXVIII scriberetur, non jam per vulnera martyrii coronam acquirebant, sed, si qui in coelum evolarent, id moriendo in carcere sine tormentis assequebantur. At mense maio non morientium in carcere sine tormentis, sed vitam inter cruciatus profundentium annotandi dies fuissent et Cypriano nuntiandi. Multo ergo verisimilius est elucubratam fuisse hanc Epistolam XXXVI cum persecutio in dies demitigaretur, necdum tamen confessores e carcere soluti essent.

Plurimum solatii percipiebat Cyprianus ex martyrum triumphis; sed hanc laetitiam contaminaverunt nefariae nonnullorum presbyterorum molitiones qui, cum ei ab initio episcopatus semper obstitissent, absenti gravissimas molestias exhibuerunt. Actae ab illis tragoediae materiam dedit antiqua et laudabilis consuetudo, quam ad perniciem multorum convertere conati sunt. Mos erat in Ecclesia ut lapsis qui libellos a martyribus impetrassent, aliquid de poenis canonicis episcoporum judicio remitteretur. Exagitat hoc institutum Tertullianus sub finem libri de Pudicitia, quod olim catholicus in libro ad Martyres laudaverat. Ejusmodi autem libellos non quilibet confessores dabant, sed ii qui capite damnati erant, aut saltem aliquos cruciatus perpessi fuerant. Hinc Celerinus in Ep. ad Lucianum rogat «ut quicumque [Col. 0102] prior» ex confessoribus «coronatus fuerit, Numeriae et Candidae peccatum remittant.» Quamobrem, cum Decii persecutionis initia cruciatibus carerent, nulli dabantur libelli, nemo ex lapsis subterfugiendae poenitentiae ansam habebat, frigebant cupidi novarum rerum presbyteri: at, postquam tormenta mense aprili inflicta sunt, et nonnulli ex confessoribus martyrio coronati, tum libelli prodiere, sed tamen debito honore et episcopi dignitati et legibus ecclesiasticis servato. Nam martyres ad Cyprianum litteras direxerunt, et petierunt «tunc desideria sua examinari, et pacem dari quando ipsa ante mater Ecclesia pacem de misericordia Domini prior sumpserit,» et Cyprianum «divina protectio» reducem «ad ecclesiam suam fecerit (Epist. X) . Praeterea paucis dabantur libelli, ut perspicitur ex Ep. XXIII. Mappalicus martyr matri tantum, quae lapsa fuerat, domestica pietate commotus dederat; nulli prorsus Saturninus post tormenta adhuc in carcere constitutus; sed paulo post servari modus ac delectus desiit: «Nam Lucianus et ipse unus de confessoribus fide quidem calidus et virtute robustus:» ut ait ibidem Cyprianus, «sed minus Dominica lectione fundatus quaedam conatus est, imperiti jam pridem se vulgi auctorem constituens, ut manu ejus scripti libelli gregatim multis nomine Pauli darentur.» Atque haec faciebat «non tantum Paulo adhuc in carcere posito, sed et post ejus excessum, dicens hoc sibi ab illo mandatum. Aureli quoque, adolescentis tormenta perpessi, nomine libelli multi dati sunt ejusdem Luciani manu scripti, quod litteras ille non nosset.» Videtur idem Lucianus auctor fuisse libellorum quos in hanc sententiam scriptos fuisse audierat Cyprianus (Ep. XI) . «Communicet ille cum suis.» Nonnullos alios notat Cyprianus «qui personas accipientes in beneficiis» martyrum aut gratificabantur, «aut illicitae negotiationis nundinas» aucupabantur.

Non ignorabat Cyprianus quinque presbyteros «fomenta quibusdam confessoribus et hortamenta» tribuere, «ne concordarent cum episcopo, ne ecclesiasticam disciplinam cum fide et quiete juxta praecepta dominica continerent (Ep. XL) .» Sed tamen, cum tota res ad ipsius reditum integra servaretur, neque in hac libellorum licentia, lapsis quidquam ante Ecclesiae pacem et episcopi judicium promitteretur, dissimulabat et patientiam tenebat, quasi verecundum silentium proficeret ad quietem (Ep. X) . Sed quinque presbyteri nec Evangelii, nec loci sui memores, nec futurum Domini judicium, nec praepositum sibi episcopum cogitantes, novum et sub antecessoribus Cypriani inauditum facinus ediderunt. Lapsis pacem et Eucharistiam dederant «ante actam poenitentiam, ante exomologesin gravissimi atque extremi delicti factam, ante manum ab episcopo et clero in poenitentiam impositam.» Tum vero Cyprianus intellexit dissimulandum non esse in re tanti momenti, ne ad periculum plebis pariter et suum taciturnitas nimia procederet. Quare, ut mali progressus supprimeret, tres epistolas de eodem oleo et opera scripsit, animi [Col. 0103] et doloris plenas: unam ad martyres et confessores, aliam ad presbyteros et diaconos, tertiam ad plebem. Hae litterae sunt apud Pamelium undecima, decima et duodecima: in unaquaque duae aliae commemorantur.

Martyres admonet «ut a quibus tam devote et fortiter servatur fides Domini, ab iisdem lex quoque et disciplina Domini reservetur.» Mirari se demonstrat quod non, ut olim fieri solebat, a presbyteris et diaconis regantur et erudiantur, sed potius a quibusdam presbyteris jura omnia pervertentibus piae eorum voluntates interpellentur. Hortatur ergo ut ipsi presbyteros doceant quae ex presbyteris eos audire oportuerat: praescribit ut, in dandis libellis antecessorum suorum vestigia sequentes, sollicite et caute petentium desideria ponderent, inspiciant et actum et opera et merita singulorum, ipsorum quoque delictorum genera et qualitates cogitent; denique quos ipsi vident, quos norunt, quorum poenitentiam satisfactioni proximam conspiciunt, designent nominatim libello, et sic ad episcopum fidei ac disciplinae congruentes litteras dirigant.

In Epistola ad clerum adhuc vehementius indignatur in presbyteros qui sanctum Domini corpus profanare ausi fuerant. Declarat, «si ultra in iisdem perseveraverint,» usurum se ea admonitione» qua illum uti Dominus jubebat, «ut interim prohibeantur offerre. Nam, praeter nocturnas visiones, per dies quoque» implebatur «Spiritu sancto puerorum innocens aetas, quae in exstasi videbat oculis et audiebat et loquebatur ea quibus» Cyprianum «Dominus monere et instituere» dignabatur. In Epistola ad plebem declarat nosse se plebis suae quietem pariter et timorem; nec dubitat quin lapsi in satisfactione Dei et deprecatione vigilarent, nisi illos quidam de presbyteris gratificantes decepissent. Hortatur ut ipsi singulos regant, et consilio ac moderatione sua secundum divina praecepta lapsorum animos temperent. Totam rem in reditum suum integram servari jubet, «ut, cum ad vos per Dei misericordiam, inquit, venerimus, convocati coepiscopi plures secundum Domini disciplinam et confessorum praesentiam et vestram quoque sententiam, beatorum martyrum litteras et desideria examinare possimus.»

Ex his Epistolae ad clerum, «diu patientiam meam tenui,» perspici potest tres illas epistolas ante junium mensem scriptas non fuisse. Sed minus belle Tillemontius existimat Cyprianum non solum libellorum licentiam, sed etiam Eucharistiae profanatae facinus diu patienter tulisse. Fucum fecerunt doctissimo viro haec Cypriani verba in Epist. LV (pag. 85): «Unum illud in quo non mea nec hominum sed Dei causa est, de eorum facinore non puto esse reticendum quod a primo statim persecutionis die, cum recentia delinquentium facinora ferverent, et sacrificiis nefandis non tantum diaboli altaria, sed adhuc manus ipsae lapsorum atque ora fumarent, communicare cum lapsis et poenitentiae agendae intercedere non destiterunt. Ex his concludit Tillemontius ab ipso illo [Col. 0104] die quo erupit persecutio, non defuisse qui lapsis Eucharistiam darent.

Nimium restricte Cyprianum doctissimus scriptor interpretatur. Illius verba nihil aliud sonant nisi presbyteros cum lapsis adhuc recenti eorum scelere communicasse. Revera, si consideretur tempus illis temporibus in poenitentia solitum impendi, dicere potuit Cyprianus sine absurda exaggeratione presbyteros cum lapsis «a primo statim persecutionis die» communicasse. Praeterea, cum lapsi non eodem omnes tempore deliquerint, sed alii citius, alii serius, fieri potuit ut multi perpaucis diebus post admissum scelus communionem ab improbis presbyteris acciperent. Sic interpretandi Cypriani necessitatem affert tota rerum gestarum series et junctura. Nam presbyteri ansam turbandi rapuere ex libellis martyrum, qui post tormenta dari coeperunt; et Cyprianus in Ep. XV, ut martyrum libellos post inflicta tormenta, ita etiam post ipsos libellos audaciam eorum commemorat «qui cum lapsis communicare jam coeperant.» Unde etiam patet recens omnino fuisse facinus presbyterorum. Idem testatur in Epist. XII, ad plebem: «Audio tamen, inquit, quosdam de presbyteris . . . jam cum lapsis communicare coepisse.» Sed, quod rem causamque maxime continet, declarat Cyprianus in Epistola ad clerum presbyterorum facinus ex eo genere esse quod ferri et dissimulari non possit: demonstrat se diu patientiam tenuisse; sed, cum quidam plebis tranquillitatem turbare conentur ac totum sibi vindicent, tacere ultra non oportere; dissimulasse se semper et pertulisse contumelias episcopatus, sed nunc dissimulandi locum non esse «quando decipitur fraternitas a quibusdam qui, dum sine ratione restituendae salutis plausibiles esse cupiunt, magis lapsis obsunt.»

Tillemontius merito Lombertum refellit, qui haec verba ejusdem Epistolae ad clerum, «ut interim prohibeantur offerre,» sic interpretatur quasi vetet interim Cyprianus ne presbyteri offerant nomina lapsorum. Contendit Tillemontius suspendi hos presbyteros, aut saltem suspensionis minas illis intentari, nec eos tamen deponi. Addit idem visum fuisse Baronio, et ante eum Pamelio, cujus observatio in editiones Priorii et Felli translata. Sed, quod pace tot hominum doctissimorum dixerim, Cyprianus his verbis, «ut interim prohibeantur offerre,» non suspensionem sed excommunicationem designat, neque hanc poenam in praesens tempus infligit, sed tantum minatur. Addit autem: «Acturi et apud nos et apud confessores ipsos et apud plebem universam causam suam cum Domino permittente in sinum matris Ecclesiae recolligi coeperimus; haec, inquam, addit, quia tunc deliberatus erat, non utrum essent deponendi necne hi presbyteri, ut placet Tillemontio, sed utrum eis esset reddenda necne communio, et qua conditione, qua poenitentiae lege reddenda, Cyprianum aliter interpretari non possum cum lego Epistolam XXVIII, in qua gratulatur presbyteris suis et diaconis, quod cum Gaio Diddensi ejusque diacono [Col. 0105] qui communionem lapsis dederant, communicare noluissent. Renovat in eadem epistola decretum suum, ut a communione sua arceatur quicumque ausus fuerit communicare cum lapsis. Sic etiam in Epist. LII (pag. 67), severitatem a se aliquando in lapsos adhibitam exponens, decrevisse se narrat ut, «si quis ante consilium nostrum,» inquit, «et ante sententiam de omnium consilio statutam, lapsis temere communicare voluisset, ipse a communione abstineretur.» Porro abstinere a communione non idem est ac suspendere, praesertim apud Cyprianum, qui hac voce excommunicationem designat, velut cum ait abstentum a se esse Felicissimum in Epist. XLVIII; Jovinum et Maximum ob nefanda sacrificia in concilio abstentos, Ep. LV; Novatianum per totum orbem a sacerdotibus Dei abstentum, Epist. LXVII. His ergo verbis, «ut interim prohibeantur offerre,» non solum sacerdotalis, sed etiam laica oblatio et communio auferenda denuntiatur. Illud etiam ex his quae diximus perspicitur hanc poenam non statim a Cypriano irrogatam fuisse, sed minas tantummodo, ut difficillimis temporibus ac summa prudentia egentibus, intentatas fuisse. Atque id etiam confirmat cum eximia Cypriani in tacendis presbyterorum nominibus lenitas, tum ab eo apposita conditio, «si ultra in iisdem perseveraverint.»

His litteris non respondit clerus; sed paulo post Cyprianus ad custodiam gregis semper attentus, cum videret sibi facultatem redeundi nondum esse, et jam aestatem coepisse, quod tempus infirmitatibus assiduis et gravibus infestatur, et lapsis et audientibus providendum existimavit. Scripsit itaque Epistolam XIII ad clerum, in qua edicit, ut lapsis libellos martyrum habentibus, si periculose aegrotaverint, apud presbyterum quemcumque praesentem, vel si presbyter repertus non fuerit, et urgere exitus coeperit, apud diaconum quoque exomologesin delicti sui facere liceat, modo tamen martyrum praerogativa apud Deum adjuvari possint. Caeteris, qui non acceperant libellos, sed mites et humiles poenitentiam agebant, futurum promittit ut illis quoque divino remedio consulatur. Similiter praescribit ut audientibus divinam gratiam implorantibus misericordia Domini non denegetur. Simili decreto lapsis consuluit in hac persecutione Dionysius Alexandrinus. Ipse enim testatur in Epistola ad Fabium Antiochenum se praecepisse «ut morituris, si peterent, et maxime si antea suppliciter postulassent, venia indulgeretur, quo bonae spei pleni ex hac vita migrarent» (Euseb. lib. VI, cap. 44) . Discrimen ponit Dionysius inter eos qui poenitentiam urgente periculo petebant, et eos qui ante morbum petierant. Quamvis autem in hoc delectu habendo non tam videatur accuratus esse quam Cyprianus, qui nominatim requirit ut qui libellos a martyribus acceperant, eorum auxilio et praerogativa apud Dominum adjuvari possint, eamdem tamen utriusque sententiam esse crediderim; nec dubito quin Dionysius pacem non concessisset, si qui poenitentiam audacter [Col. 0106] detrectassent, id quod in Africa commissum a pluribus videmus.

Cum respondisset clerus huic epistolae (questus enim fuerat Cyprianus quod tot suis litteris nihil responderet), ac simul consuluisset de quibusdam immoderatis et communicationem accipiendam festinanter urgentibus, scribit Cyprianus Epistolam XIV, in qua confirmat quod proximis litteris statuerat de lapsis periculose aegrotantibus; vehementer autem refellit et castigat importunos illos pacis efflagitatores «Qui, si nimium properant, inquit, habent in sua potestate quod postulant, tempore ipso sibi plusquam postulant largiente. Acies adhuc geritur et agon quotidie celebratur. Si commissi vere et firmiter poenitet et fidei calor praevalet, qui differri non potest, potest coronari.» Videtur hac oratione Cyprianus lapsis concedere ut seipsos offerant judicibus; neque enim, si eos voluisset exspectare, dum dies illis diceretur, in eorum potestate esse quod postulant, dixisset. Erat sane vetitum ne quis se ultro offerret, idque declaravit Cyprianus coram Paterno proconsule; sed ejusmodi leges variis circumstantiis interdum cedunt. Multos enim videmus, velut apud Justinum in minore Apologia, et apud Eusebium lib. VIII, ultro judicem adortos esse, et ad confessionem invocatos venisse: in quibus si non vituperatur haec libertas, multo minus in lapsis semper vituperanda, quos par erat illatum nomini Christiano dedecus reparare, ac Christum ibi confiteri ubi turpiter negaverant. Laudes Ecclesiae Romanae plena manu Cyprianus in coelum tollit, Ep. LVII, quod prodeunte ad confitendum Cornelio, accurrerit properanter et venerit quisquis audivit, nec singuli milites, sed tota simul castra ad pugnam prodierint, omnisque Ecclesia Romana confessa sit, ac lapsi plurimi gloriosa confessione restituti.

Tot rebus ad Ecclesiae pacificationem fortiter prudenterque gestis, scripsit Cyprianus Epist. XV ad Clerum Romanum, purgandi sui causa; nec aptius quidquam esse judicavit ad iniquas suspiciones repellendas, quam ut Romam mitteret quinque de lapsis litteras cum octo aliis pariter in secessu scriptis, ex quibus duas tantum superesse observavimus, nempe quintam ad clerum et nonam ad confessores. Mirifice autem elucet Cypriani charitas et animi moderatio in ad Romanos Epistola XV: nulla enim inest animi offensi significatio, nullae querelae; sed cur secesserit, quid egerit in secessu, breviter exponit; et pro summo suo unitatis studio declarat se in iis quae lapsis poenitentibus concessit, standum putasse et cum Romani Cleri sententia, ne actus noster, inquit, «qui adunatus esse et consentire circa omnia debet,» in aliquo discreparet.

Quinque litterae quas Cyprianus inter motus a lapsis excitatos scripserat, non solum Romanis, sed etiam ad plurimos episcopos missae fuerunt; jamque [Col. 0107] illi rescripserant Cypriano «se quoque in eodem consilio secundum catholicam fidem stare,» cum Cyprianus Caldonio episcopo respondit. Consuluerat eum Caldonius de nonnullis «qui, posteaquam sacrificaverunt, iterato tenti, extorres sunt facti;» inter quos erat mulier nomine Bona, quae cum tracta esset a marito ad sacrificandum, vel potius non ipsa sacrificasset, sed qui manus reluctantis tenebant; quibus ipsa dicebat: «Non feci, vos fecistis,» ipsa etiam facta est extorris. His pacem petentibus, quamvis non dubitaret Caldonius quin prius delictum abluissent, nihil tamen statuere voluit nisi Cypriani accederet auctoritas. Laudat Cyprianus illius prudentiam, ac respondet ejusmodi homines, «cum abluerint omne delictum, et maculam pristinam, assistente sibi Domino, potiore virtute deleverint, jacere ultra sub diabolo quasi prostratos non debere.» Mittit Caldonio «librum cum epistolis numero quinque.» Hunc librum Fellus interpretatur ipsum fasciculum quinque litterarum; Rigaltius et Baluzius intelligunt librum de Lapsis; sed si nondum erat compositus. Epistola Caldonii et responsio Cypriani decimum nonum et vigesimum locum tenent in ordine Pamelii.

Sanare debuerant exulceratas mentes litterae Cypriani, in quibus justam severitatem lenitas temperabat; sed Lucianus, incitantibus nefariis presbyteris, novum facinus edidit. Scripsit Cypriano omnium confessorum nomine «universis eos pacem dedisse, et hanc formam per Cyprianum aliis episcopis innotescere velle.» Quod autem addebat, «de quibus ratio constiterit quid post commissum egerint,» id ad invidiam Cypriano conflandam spectabat, ut ipse observat Epist. XXIII. Videtur etiam liberior quaedam admonitio contineri his verbis: «Optamus te cum sanctis martyribus pacem habere.» Ex hac Luciani Epistola, quae est XVII apud Pamelium, ortae seditiones, et in provincia Cypriani «per aliquot civitates in praepositos impetus per multitudinem factus, et pacem confestim sibi repraesentari coegerunt, territis et subactis praepositis» infirmioribus. In ipsa ecclesia Carthaginensi quidam turbulenti per hanc epistolam, veluti quibusdam facibus accensi, plus exarsere (Ep. XXIII) . Scripsit ea de re Cyprianus ad clerum suum Epistolam XVII, in qua docet standum esse prioribus litteris suis; et quia dixerant confessores, «de quibus ratio apud te constiterit quid post commissum egerint,» inde concludit voluisse confessores ut lapsorum causae examinarentur, ac perinique facere qui tempus ad eam rem exspectare nolebant. Revera confessores, etsi rem ultra legem et modum perducebant, quia tamen Cyprianus excommunicationem minatus fuerat si quis se inconsulto lapsis communionem daret, non ausi sunt petere ut ante Ecclesiae pacem, ante Cypriani judicium pax daretur. Hinc Lucianus in Epistola ad Celerinum petit ut plures Romanae Ecclesiae lapsi, qui ipsi fuerant commendati, ita pacem habeant, «cum Dominus coeperit ipsi Ecclesiae pacem dare, et exposita [Col. 0108] causa apud episcopum.» Misit etiam Cyprianus ad clerum suum Epistolam Caldonii, et quam ipse Caldonio rescripserat.

In his rerum angustiis peropportune supervenerunt litterae Cleri Romani, tum etiam confessorum, non illae quidem ad Cyprianum (nondum enim accurate de illius rebus cognoverant), sed primae ad clerum Carthaginensem, alterae ad Carthaginenses confessores. Scriptae fuerunt antequam Epistola XV Cypriani Romam fuisset perlata. Neutra ad nos pervenit, sed ex Cypriani Epistola XXIII, discimus in illis «Evangelii plenum vigorem et disciplinam robustam legis Dominicae» viguisse, ac laboranti Cypriano et contra invidiae impetum totis fidei viribus resistenti plurimum praesidii attulisse. Easdem litteras commemorat Clerus Romanus in Ep. XXXI, dum ait se in superioribus litteris sententiam suam «dilucida expositione» protulisse adversus Libellaticos, necnon etiam contra eos qui sacrificaverant fidem suam consensumque monstrasse. Si juri suo et honori debito attentus fuisset Cyprianus, laesissent eum ejusmodi litterae ad clerum et confessores eo praetermisso scriptae. Sed quidquid Ecclesiae proderat, gratum ei non potuit non accidere; ac statim, ut in maximo beneficio, gratias egit Clero Romano et confessoribus. Ac clerum quidem certiorem facit per Ep. XXIII, tum de pristinis Luciani factis, tum de novissimis motibus ab eo excitatis. Confessoribus autem per Ep. XXV gratulatur tum ob confessionis gloriam, tum etiam ob eximium disciplinae defendendae studium. Hae litterae XXIII et XXV per Saturum et Optatum perlatae fuerunt, quorum primum Cyprianus lectorem, alterum hypodiaconum fecerat ad hoc munus litterarum perferendarum. Cum enim oporteret illum per clericos scribere, sciret autem plurimos ex suis absentes esse, paucos vero qui erant Carthagine, vix ad ministerium quotidiani operis sufficere, necesse habuit novos aliquos constituere qui mitterentur. Sex alias litteras per eosdem clericos misit ad Clerum Romanum, nempe Epistolas XVII, XVIII, XIX et XX, de quibus jam locuti sumus, ac praeterea litteras Celerini ad Lucianum, et Luciani responsionem, apud Pamel. XXI et XXII, de quibus pauca dicemus.

Celerinus Carthaginensis, cum Romae versaretur, ibique in carcerem pro Christo conjectus eximia constantiae exempla edidisset, plurimum doloris traxit ex lapsu duarum mulierum, Numeriae et Candidae, quae sacrificaverant. Harum una, nempe, ut verisimile est, Numeria, ipsius soror erat, seque ait pro illius factis in hac die laetitiae Paschae, flentem die ac nocte in cilicio et cinere lacrymabundum dies exegisse et exigere usque in hodiernum. Aliam praeterea mulierem commemorat, Etecusam nomine, quae non sacrificaverat, sed tamen ascenderat usque ad Tria Fata, et inde descenderat; dona enim numeraverat ne sacrificaret. Harum «jam causa audita, praeceperunt [Col. 0109] eas praepositi tantisper sic esse donec episcopus constituatur.» Rogat ergo Lucianum Celerinus ut caeteris confessoribus referat et ab eis petat «ut qui prior coronatus fuerit, istis sororibus tale peccatum remittant.» Atque id petit non suo tantum nomine, sed etiam sexaginta quinque confessorum, ad quos Carthagine Romam venientes istae mulieres «in portum descenderunt et in urbem levaverunt, eisque ministraverunt et in omnibus foverunt.» Sperabat Celerinus «secundum earum poenitentiam et opera» quae penes confessores fecerant, «Christum eis, martyribus petentibus, indulturum.» Liquet hanc epistolam diebus paschalibus scriptam esse, ex his verbis quae Baluzius ex antiquis codicibus eruit, «In hac die laetitiae Paschae.» Existimant eruditi viri Celerinum scripsisse aliis etiam confessoribus; sed videtur probabilius voluisse eum ut hanc epistolam Lucianus aliis confessoribus legeret, ac sibi communem esse cum illis existimaret. Non enim aliud designant haec Celerini verba: «Nam hoc scire debes me et dominis meis fratribus tuis scripsisse litteras, quas peto pro illis sic legere digneris.»

Necesse non erat Lucianum precibus fatigare, qui nullum in hoc genere modum tenebat. Itaque sic respondet Celerino, ut lapsis mulieribus nihil eximium concedere videatur, sed profuso in universos lapsos beneficio eas comprehendere. Narrat enim universos confessores «ex compacto universis pacem» dimisisse, ac Paulum martyrem, dum adhuc in corpore esset, sibi dixisse: «Luciane, coram Christo tibi dico, ut si quis post arcessitionem meam abs te pacem petierit, da in nomine meo.» Hinc pacem non iis tantum mulieribus concedit quas Celerinus commendaverat, «sed et quas scias, inquit, ad animum nostrum pervenire,» id est, quarum cura aliqua tangimur. Simili utitur loquendi ratione Trajanus in Epist. XXVIII, ad Plinium: «Pertinet ad animum meum, inquit, quali itinere in provinciam pervenias.» Saeviebat autem nunc, ut cum maxime, persecutio. Narrat enim Lucianus se cum aliis confessoribus ab octo diebus iterato reclusum esse, ac sperare martyrum qui jam coronati fuerant, socium brevi cum aliis futurum. Haec epistola in Annalibus Cyprianicis scripta dicitur «mense maio jam affecto,» sed prorsus mendose. Nam in ea Lucianus diserte declarat universos confessores universis lapsis pacem dedisse, quod tamen facinus non tentarunt, nisi post scriptam Cypriani Epist. XV, ad Romanos, ut ipse Cyprianus testatur in Epist. XXIII.

In his Celerini et Luciani litteris commemoratur Saturninus confessor, quem nonnulli eumdem esse volunt Saturnino Carthaginensi, quem Cyprianus testatur Epist. XXIII, post tormenta adhuc in carcere positum nullos libellos dedisse, cuique una cum Aurelio inscripta erat epistola Romanorum confessorum. At profecto duo distinguendi sunt Saturnini, Romanus et Carthaginensis. Nam Saturninus cujus nomine Lucianum Celerinus salutat, jam ibi in «poena ungularum fortiter confessus» fuerat; id autem de Carthaginensi [Col. 0110] Saturnino intelligi non potest. Nam, cum haec scriberet Celerinus in die laetitiae Paschae, nondum Carthagine inflicta fuerant tormenta, vel saltem nondum hujus rei fama, nedum ipse Saturninus post tormenta in carcerem reductus Romam pervenire potuerat. Hinc Celerinus ignorabat an Carthaginensium confessorum aliqui jam passi aut coronati fuissent. Deinde vero inter molestias Cypriano exhibitas a Luciano, supervenerunt litterae confessorum Romanorum Saturnino et Aurelio inscriptae: Lucianus eodem tempore, id est paulo post epistolam decimam quintam Cypriani, et concessam licenter lapsis universis pacem, respondet Celerino et Saturninum salutat. Necesse est ergo duos Saturninos distinguere. Ac Carthaginensem quidem jam coronatum fuisse crediderim, cum litterae confessorum Romanorum ipsi et Aurelio inscriptae venerunt. Quod enim ait Cyprianus eum post tormenta adhuc in carcere constitutum nullos libellos dedisse, videtur indicare eum non aliter e carcere, quam martyrio solutum fuisse. Similiter ait «Paulo, cujus excessum commemorat, adhuc in carcere posito, Lucianum nomine illius libellos manu sua scriptos dedisse.» Certe nondum soluti erant confessores e carcere cum scriberet Cyprianus hanc Epistolam XXIII. Corruptum in epistola Celerini insignem locum conabor emendare. Sic legitur in editis: «Peto tamen, charissime, a Domino, ut, si ante cruore illo sancto laveris, si prius passus fueris pro nomine Domini nostri Jesu Christi, quam litterae meae te in hoc mundo apprehendant, vel nunc si apprehenderint, mihi ad haec rescribas.» Desudarunt editores in his verbis, nec quidquam explicare potuerunt. At in codice ms. olim Baluzii, nunc bibliothecae Regiae, sic legitur: «Peto tamen, charissime, a Domino, ut ante cruore illo sancto laveris pro nomine Domini nostri Jesu Christi, quam te litterae meae in hoc mundo apprehendant; vel nunc si apprehenderint, mihi ad haec rescribas.» Praeclara sane et digna martyre sententia! Confirmat hanc lectionem codex Gratianopolitanus, qui habet: «Peto tamen, charissime, a Domino, ut a me cruore illo, etc.»

Postquam Saturum et Optatum clericos constituit Cyprianus, eosque Romam cum litteris misit, scribit ad clerum suum Epistolam XXIV, in qua rationem reddit cur novos clericos, inconsulto clero, creasset; quamquam ne id quidem, inconsulto clero, factum esse demonstrat; siquidem illos «jampridem, inquit, communi consilio clero proximos feceramus, quando aut Saturo die Paschae semel atque iterum lectionem dedimus, aut modo cum presbyteris doctoribus lectores diligenter probaremus, Optatum inter lectores doctorem audientium constituimus, examinantes [Col. 0111] an congruerent illis omnia quae esse debent in his qui ad clerum parabantur.» Sequentibus saeculis non clero solum proximi, sed etiam addicti erant et adscripti qui semel et iterum legerant. Hinc Augustinus Epist. LXIII, conscientiam Severi implorat «utrum homo qui in ecclesia meae, inquit, dispensationi credita jam legere coeperat, et non semel, sed iterum et tertio, non fuisse lector possit aut debeat judicari.» Decretum in concilio Milevitano an. 402, ut quicumque in ecclesia vel semel legerit, ab alia ecclesia non teneatur.

Fatetur se nescire Tillemontius quas litteras designet Cyprianus initio hujus Epistolae XXIV, ubi sic loquitur: «Ne quid conscientiam vestram lateret, fratres charissimi, quid mihi scriptum sit quidque ego rescripserim, utriusque epistolae vobis exemplum misi, et credo vobis id quod rescripsi non displicere.» Sed, cum Cyprianus in Epistola XXVII, quae paulo post hanc vigesimam quartam scripta est, testetur nuper sibi scripsisse quosdam «de lapsis humiles et mites, et trementes et metuentes Deum, et qui in Ecclesia semper gloriose et granditer operati sunt;» seque illis gratulatum esse ac Dominum dignatum esse «ostendere quid ejusmodi et tales servi de ejus benignitate mereantur;» libenter crediderim hanc lapsorum epistolam et Cypriani responsionem simul ad clerum Carthaginem missas esse cum Epistola XXIV. Non eadem exstitit in omnibus lapsis animi moderatio. Quidam enim ad Cyprianum scripserunt «pacem non dandam sibi postulantes, sed quasi jam datam sibi vindicantes (Epist. XXIX) ,» et, quod Cypriani indignationem maxime commovit, sic scribebant ut «Ecclesiae nomine litteras facerent.» Scripsit ad eos Cyprianus Epistolam XXVII, ut eorum temeritatem reprimeret.

Circa idem tempus certiorem illum fecit clerus Carthaginensis se ex consilio episcoporum qui aderant, cum Gaio Diddensi, ejusque diacono communicandum non censuisse, quia communicaverant cum lapsis eorumque oblationes obtulerant, et ab episcopis semel atque iterum moniti perstiterant. Laudat Cyprianus cleri sui constantiam, jubet ut epistolam quam ad eos scribebat (est autem vigesima octava) episcopis legant, ac si quis de presbyteris aut diaconibus suis, vel etiam de peregrinis communicare cum lapsis audeat, a communione sua arceatur. Cum autem consultus etiam a clero fuisset de Philomeno et Fortunato hypodiaconis et Favorino acolytho, qui, cum medio tempore discessissent, nuper redierant, tempus hujus rei dijudicandae nondum esse existimavit, eo quod multi adhuc de clero abessent, ac singulorum tractanda esset et limanda penitus ratio non tantum cum collegis, sed et cum plebe ipsa universa. Itaque statuit ut «interim se a divisione mensurna tantum contineant, non quasi a ministerio ecclesiastico privati esse videantur, sed ut integris omnibus ad nostrum, inquit, praesentiam differantur.» Tum Cyprianus his de rebus Romam scribit Epistolam XXIX, per Fortunatum hypodiaconum, simulque [Col. 0112] mittit et lapsorum epistolam et responsum suum, et quas postea ad clerum rescripserat.

Sic autem inter se nexae sunt tres illae litterae, nempe XV, XXIII, XXIX, quas Romam misit Cyprianus, ut pene continenter scriptae videantur. Non dubium est quin Epistola XXIII, per Saturum et Optatum missa sit, antequam Clerus Romanus respondisset Epistolae XV; siquidem utique Clerus Romanus eodem exemplo respondit. Quinetiam postrema, quae per Fortunatum missa est, ante scripta videtur quam Cyprianus litteras Romanorum accepisset. Nam procul dubio pro summa sua humanitate gratias illis egisset quod sibi in molestissimis rebus tanto solatio exstitissent. Deinde vero, quemadmodum Cyprianus per Saturum et Optatum scribens dicebat: «Post factas ad vos litteras . . . . . aliud accessit, quod nec ipsum latere vos debuit;» sic etiam in epistola per Fortunatum missa dixit: «Posteaquam ad vos litteras feci, quas misi per Saturum lectorem et Optatum hypodiaconum, fratres nostri de quorumdam prospecta temeritate, qui poenitentiam agere et Deo satisfacere detrectant, litteras ad me fecerunt.» Quamobrem, cum sese proxime consecutae sint ejusmodi litterae, immerito postremas rejicit Pearsonius in mensem octobrem; neque enim tam sero collocandae sunt, ut quae ante acceptum epistolae Julio ineunte scriptae responsum missae fuerint. Atque ipsa etiam Cleri Romani responsio nimis sero collocari videtur mense septembri. Multa enim concurrebant cur cito Romani responderent: perturbatio ecclesiae Carthaginensis celerem medicinam postulabat; detrahenda erat Cypriano molestia, quam illi Romanorum silentium et iniquae suspiciones attulerant. Probabilius ergo est ipso mense augusto venisse praeclarissimas illas Cleri Romani et confessorum litteras, quae sunt apud Pam. XXXI et XXIV, ac tum Epistolae XV, quam Cyprianus purgandi sui causa scripserat, tum etiam illi quam postea per Saturum et Optatum misit, eximiam responsionem continent. Novatianus, ut perspicitur ex Epist. LII Cypriani (p. 67), scripsit hanc epistolam XXXI, quacum Clerus Romanus simul ad Cyprianum misit litteras Ecclesiae Romanae nomine in Siciliam scriptas.

Tantum solatii ex his Cleri Romani et confessorum litteris percepit Cyprianus, easque omnibus adeo utiles fore judicavit, ut Saturo, qui eas videtur Roma retulisse, mandaverit ut singulis desiderantibus describendi potestatem faceret. Illas etiam ad clerum suum misit cum iis quas Romam ipse scripserat, simul praecipiens (per Epistolam XXXII) ut et sua scripta et illorum rescripta fratribus innotescant; sed et, si qui de peregrinis episcopi vel presbyteri vel diacones praesentes fuerint vel supervenerint, haec omnia audiant, et si exempla epistolarum transcribere et ad suos perferre voluerint, facultatem transcriptionis accipiant. Discimus ex Epistola LII Cypriani has Cleri Romani litteras per totum mundum missas fuisse, et in notitiam ecclesiis omnibus et universis fratribus perlatas fuisse. Hinc declarat in Ep. XL, [Col. 0113] quae scripta est initio an. 251, semel placuisse «tam nobis, inquit, quam confessoribus et clericis urbicis, item universis episcopis vel in nostra provincia vel trans mare constitutis, ut nihil innovetur circa lapsorum causam, nisi omnes in unum convenerimus, etc.» Non multo post Clerus Romanus in eamdem sententiam respondit litteris Cypriani, quae scriptae quidem, ut jam diximus, antequam Saturus rediisset, sed tamen postquam ille Roma profectus fuerat, in hanc urbem a Fortunato subdiacono perlatae, necessitatem Clero Romano attulerunt iterum scribendi. Haec Epistola apud Pam. est XXX. Sub finem epistolae gratias agunt Cypriano quod suo more de iis quae ad Privatum Lambesitanum spectant nuntiaverit. Declarant etiam ante illius litteras fraudem callidi hominis latere non potuisse. «Nam, cum antehac, inquiunt, quidam ex ipsius nequitiae cohorte venisset vexillarius Privati Futurus et fraudulenter litteras a nobis elicere curaret, nec quid esset latuit, nec litteras quas volebat accepit.» Scripserat ergo Cyprianus aliquam de hoc Privato epistolam, de quo nihil prorsus exstat in tribus litteris quas commemoravimus; sed haec epistola cum multis aliis intercidit. Non dubium est quin hae Romanorum epistolae magno usui Cypriano fuerint in his rerum difficultatibus; atque haec forte causa exstitit cur in epistolis quas reliquo hujus anni tempore scriptas recensebimus, non iidem curarum aculei Cyprianum pungere videantur, compressis videlicet ad tempus seditiosis et nefaria consilia tacite intendentibus, quae anno sequenti ineunte perficere conati sunt.

Circa mensem octobrem scriptam conjicio Epistolam XXXVII, in qua Cyprianus presbyteros et diaconos idem admonet quod jam saepe illos admonuerat, ut confessoribus in carcere constitutis omnis diligentia praebeatur, et dies quibus in carcere excedunt, annotentur. Laudat diligentiam Tertulli presbyteri cum in confessoribus omni humanitatis officio juvandis, tum in diebus quibus in carcere transeunt, sibi significandis. Hanc epistolam, minus commode in maximo persecutionis ardore a Tillemontio et aliis collocatam, referre malui ad illud tempus quo, refrigescente persecutione, et confessoribus magis in carcere quam inter tormenta morientibus, sperabat Cyprianus se cito sacrificia, Domino protegente, cum clero suo celebraturum.

Scripta non multo post videtur Epistola VIII, cum in visione divinitus oblata Cyprianus audiisset: «Dic illi securus sit, quia pax ventura est. Sed quod interim morula est, supersunt adhuc aliqui qui probentur.» Persecutio adhuc gregem populabatur, ut statim addit Cyprianus, et cum interdum mitior, interdum asperior fuisset, videtur sub ipsum finem, ut observat Tillemontius, violenter recruduisse. Quod enim ait Cyprianus tormenta venisse dum confessores [Col. 0114] non tenent disciplinam, non videtur res mense aprili aut maio gestas in memoriam revocare, sed praesentem rerum statum describere, idque ex ejus verbis satis perspicitur. «Quas autem plagas, inquit, quae vulnera non meremur, quando nec confessores, qui exemplo caeteris ad bonos mores esse debuerant, teneant disciplinam? Itaque, dum quosdam insolenter extollit confessionis suae timida et inverecunda jactatio, tormenta venerunt. Haec patimur delicto et merito nostro.» Videtur ad hoc tempus referendum quod narrat Cyprianus in Epist. XL, de quinque primoribus Carthaginis, «qui edicto nuper magistratibus fuerant copulati, ut fidem (Christianorum) subruerent.» Non enim hic visionem refert, ut nonnulli existimarunt, sed rem omnibus cognitam et testatam; nec difficile creditu est quinque urbis primores magistratui in edicto aliquo adversus Christianos aut promulgando aut exsequendo adjunctos fuisse. Quod autem addit Cyprianus, «Eadem nunc ratio, eadem rursus eversio per quinque presbyteros Felicissimo copulatos ad ruinam salutis inducitur,» id profecto non facinus presbyterorum visione aliqua praesignificatum fusise indicat, sed potius idem Ecclesiae ab illis periculum creari, quod ei antea a magistratibus et quinque urbis primoribus exstiterat. Violentam fuissse persecutionis conclusionem illud etiam argumento est, quod, cum clerus Carthaginensis integer hactenus et purus inter tanta malorum contagia fuisset, nonnullorum ruinas Cyprianus in litteris hoc anno exeunte scriptis, nempe VI et XXXV, deploret. Eos autem qui lapsi sunt ex presbyterio fuisse, non ex inferiorum clericorum numero inde conjici potest, quod Cyprianus presbyterum Numidicum, quem Carthaginensium presbyterorum numero adscripsit, mirabiliter servatum fuisse dicat in Epist. XXXV, ut «eum clero (Carthaginensi) Dominus adjungeret et desolatam per lapsum quorumdam presbyterorum copiam gloriosis sacerdotibus adornaret.» At idem non dicit de Aurelio et Celerino gloriosis confessoribus, quos circa idem tempus lectores ordinavit. Presbyter ille Numidicus hortatu suo copiosum martyrum numerum lapidibus et flammis necatum ante se miserat, uxorem lateri suo adhaerentem concrematam simul cum caeteris laetus aspexerat. Ipse semiustulatus et lapidibus obrutus et pro mortuo derelictus, a filia sollicite inquirente inventus, et extractus et refocillatus, remanserat invitus. Hunc Cyprianus ad episcopatum promovere statuerat cum Carthaginem rediisset; sed interim admonitus et instructus dignatione divina, eum presbyterorum Carthaginensium numero adscripsit, ac hujus laetitiae nuntium ad presbyteros et diaconos et plebem prescripsit (Epist. XXXV) .

Circa idem tempus duo eximii confessores a Cypriano et episcopis qui aderant ordinati sunt lectores, Aurelius et Celerinus, prior quidem Aurelius, ac paucis post diebus Celerinus, quem Cyprianus Aurelio adjungere voluerat, sed is honorem constanter recusavit, ac tandem visione noctu oblata coactus est [Col. 0115] cedere. De his ordinationibus Cyprianus presbyteros et diaconos ac plebem universam certiores facit per Epist. XXXIII et XXXIV. Haec autem contigere inter prima pacis affulgentis gaudia, ut patet ex his Cypriani verbis de Aurelio, in Ep. XXXIII: «Dominico legit interim nobis, id est, auspicatus est pacem dum dedicat lectionem.» Erat Aurelius illustris adolescens, in annis adhuc novellus, sed in virtutis ac fidei laude provectus: bis confessus fuerat, et coram magistratibus, qui eum exsilio damnarunt, et coram proconsule, cujus jussu acerrime cruciatus est. Dubitat Cyprianus utrum in eo plus praedicet gloriam vulnerum, an verecundiam morum et eximiam humilitatem. Celerinus quoque gravissimos cruciatus pertulerat, ac ipsum Decium, cujus sub oculis torquebatur, virtutem suam laudare et admirari coegerat. Domestica illum exempla hortabantur; nam avia ejus Celerina, patruus et avunculus Laurentinus et Egnatius martyrii coronam reportaverant. Egregium illud par adolescentium Cyprianus non altius evexit, quam ad lectoris munus, sed presbyterii honorem jam tum illis designavit, «ut et sportulis iisdem cum presbyteris» honorarentur, «et divisiones mensurnas aequatis quantitatibus» partirentur.

Celerinus Roma in Africam adveniens, cum se ad Cyprianum contulisset, demonstravit ei quanti illum facerent, quantumque diligerent Romani confessores. Hanc causam habuit Cyprianus scribendae ad illos Epistolae XVI, in qua quidem sic describit quatuor anni tempestates, quas in carcere confessores traduxerant, ut non dubium sit quin haec epistola hoc anno 250 exacto aut saltem exeunte scripta sit. Postquam morula quam praedixerat Cyprianus, effluxit, initium aliquod pacis degustavit ecclesia Carthaginensis, ac confessores e carcere soluti sunt. Horum maxima pars confessionis gloriam optimis moribus tuebatur; sed nonnulli tantae laudi dedecores fuerunt, quibus Cyprianus ebrietatem et lasciviam, arrogantiam, contentionem et promiscua cum mulieribus cubilia exprobrat in Epistola VII. Idem etiam tangit in Epistola VI, quam circa idem tempus, cum adhuc invitus in secessu teneretur, ad presbyteros et diaconos scripsit, ut eis pauperum et maxime confessorum curam commendaret. Quamvis enim confessores dimissi fuissent, nondum tamen plena et firma pax illuxerat. Quamobrem Cyprianus, etsi Carthaginem mente et animo ferebatur, tum ut suos reviseret, tum ut res ecclesiae componeret, tamen obsequi coactus est sapienti presbyteri Tertulli consilio, qui auctor ei fuerat ne in eum locum ubi toties postulatus fuerat, tam cito prodiret. Nondum extorres redeundi licentiam impetraverant, et cum nonnullos tranquillior rerum status invitasset ut injussi redirent, vehementer eos reprehendit Cyprianus in eadem epistola VII. Quinetiam paulo ante festum Paschae adhuc orabat «pacem plenissimam prius matri, tum filiis ejus.» (Ep. XI.)

Dum Cyprianus in secessu moratur, ne auctor esset [Col. 0116] rumpendae pacis, qui consulere omnibus debebat; interim scribit ad presbyteros et diaconos suos Epistolam XXXVI, in qua ait se ad eos venturum quando scripserint, «rebus compositis, ipsum venire debere, aut si ante dignatus fuerit Dominus ostendere.» Deinde hortatur ut «viduarum et infirmorum et omnium pauperum curam diligenter» habeant, «sed et peregrinis, si qui indigentes fuerint, sumptus» suggerant «de quantitate mea propria, inquit, quam apud Rogatianum compresbyterum nostrum dimisi; quae quantitas ne forte jam universa erogata sit, misi eidem per Naricum acolythum aliam portionem, ut largius et promptius circa laborantes fiat operatio.» Observat Tillemontius videri ex his verbis Cyprianum, cum Carthagine discederet, pecuniae summam apud Rogatianum reliquisse. In quo quidem plurimis se difficultatibus implicari fatetur. Nam primo Rogatianus ante secessum Cypriani confessus est, sic enim existimat vir eruditus. Deinde vero, etiamsi prius discessisset Cyprianus, cum Rogatianus tamdiu in carcere jacuerit, non videtur pecuniae summa in tuto apud eum fuisse. Denique, cum haec Epistola XXXVI, anno 250 exeunte aut 251 ineunte scripta sit, cur dubitat Cyprianus an pecunia quam tanto ante dederat, universa erogata fuerit? His incommodis permotus Tillemontius, pro his verbis, «apud Rogatianum dimisi,» legendum conjicit, «ad Rogatianum misi:» sed necesse non videtur immutare contextum; neque enim haec verba necessario demonstrant Cyprianum Carthagine discedentem Rogatiano pecuniam commisisse, sed significare possunt S. Martyrem, cum ad eum in secessu latentem propria ipsius quantitas mitti soleret, noluisse ut haec pecuniae summa de more ad se perferretur, eamque apud Rogatianum reliquisse. Porro, cum parum temporis effluxisset ex quo Rogatianus ac caeteri confessores e carcere exierant, non immerito dubitabat Cyprianus an universa haec pecunia esset erogata.

Praeter Rogatianum, duos episcopos Caldonium et Herculanum ac presbyterum Numidicum pro se vicarios miserat Cyprianus, ut expungerent «necessitates fratrum sumptibus, si qui etiam vellent suas artes exercere, additamento quantum satis esset, desideria eorum juvarent; simul etiam et aetates eorum et conditiones et merita» discernerent, ut omnes optime nosset Cyprianus, «et dignos quosque et humiles et mites ad ecclesiasticae administrationis officia» promoveret. Sed, cum episcopi illi et presbyteri mandata Cypriani facesserent, supervenit Felicissimus, vir projecta temeritate et summa audacia, ac intercessit «ne quis possit expungi, neve ea quae» desideraverat Cyprianus, «possent diligenti examinatione discerni; comminatus etiam fratribus qui primi expungi accesserant, potentatu improbo et terrore violento, quod secum in morte non communicarent.» Postea proripuit se «cum plurimis ducem se factionis et seditionis principem temerario furore contestans.» Certior factus his de rebus Cyprianus a Caldonio et Herculano episcopis [Col. 0117] et Rogatiano ac Numidico presbyteris, scripsit ad eos Epistolam trigesimam octavam, in qua Felicissimum excommunicat, tum ob nefarium schisma, tum quod «ad fraudes ejus et rapinas, quas, inquit, dilucida veritate cognovimus: adulterii etiam crimen accedit, quod fratres nostri, graves viri, deprehendisse se nuntiaverunt, et probaturos sese asseveraverunt.» Augendo autem, qui se Felicissimo sociaverat, idem minatur Cyprianus si ultra cum eo perseveraverit. Non facile explicatur quid sibi vellet Felicissimus cum «potentatu improbo et terrore violento» minaretur secum in morte non communicaturos qui Cypriano obtemperassent. Pro eo quod Baluzius posuit «in morte,» veterum codicum auctoritate nixus, habent aliae editiones «in monte,» sed sive legatur «in monte,» sive «in morte,» an intentata ab ejusmodi homine excommunicatio violentum terrorem incutere potuit? nonne tunc potius terruisset si minatus esset sese Catholicos coacturum ut secum communicarent? an hominibus episcopo suo affixis et Felicissimum detestantibus grave incommodum videri potuit, communione hominis nequissimi carere? Equidem, quantum in re perobscura conjicere possum, suspicor Felicissimum non excommunicationem solum, sed etiam mortem ipsam minatum esse, ita ut secum in morte, quam intentabat, non communicaturos diceret qui Cypriano obtemperassent. Cum Cornelius territus fuisse videretur «minis parricidalibus» Felicissimi, declarat Cyprianus in Ep. LV, sua nihil interesse «aut a quo aut quando perimatur, mortis et sanguinis praemium de Domino recepturus.» Quod si in Cornelium et Cyprianum parricidales minae Felicissimi proruperunt, quis miretur plebeculam ejusmodi minis ab eo exterritam fuisse?

Cypriano diligenter paruerunt episcopi et presbyteri quorum vicaria opera absens utebatur, et Felicissimum ejusque praecipuos sectatores excommunicarunt, ut patet ex Epistola inter Cyprianicas XXXIX, quae tamen non tam videtur esse epistola, quam libellus excommunicationis publice propositus.

Non est operae pretium refellere quae de Felicissimi sacerdotio minus belle opinatus est Baronius. Hunc enim laicum fuisse cum schisma conflavit, testis est locuples Cyprianus, qui Novatum illi diaconatum iisdem machinationibus quibus et Novatiano episcopatum, conciliasse declarat: «Ipse est, inquit Ep. XLIV, qui Felicissimum satellitem suum diaconum, nec permittente me, nec sciente, sua factione et ambitione constituit . . . . . Qui istic adversus ecclesiam diaconum fecerat, illic episcopum constituit.» Porro haec ordinatio fieri non potuit nisi post apertum schisma; nec ulla prorsus ratione eam Pearsonius ante schisma collocat, cum Cyprianus, ut observat Tillemontius, hoc facinus non recenseat inter scelera Felicissimi (in Ep. XXXVIII) . Ipse etiam Novatus, [Col. 0118] etsi fax erat illius incendii, suam tamen nequitiam initio schismatis obscure ferebat, nec sese cum Felicissimo palam et aperte conjungebat. Quod si id ausus fuisset, eamdem subiisset excommunicationem ac alii Felicissimi sectatores. Nec citius anno 251 ineunte, nec serius collocari potest hoc schisma. Nam, ut demonstrat Tillemontius adversus Pearsonium qui illud refert ad annum 258, nullum prorsus exstat schismatis vestigium in epistolis anno 250 scriptis; nec hujus rei nuntium ullum Cyprianus acceperat cum scriberet Epistolam XXXVI, quae schismaticis erumpendi occasionem dedit. Neque etiam serius ab Ecclesia defecit Felicissimus; nam quinque presbyteri, qui circa Pascha sese nudarunt, jam illius partes aliquamdiu occulte foverant.

Statuerat Cyprianus Pascha hujus anni 251 in ecclesia sua celebrare: pungebat enim illum «exsilium jam biennii, et a vultibus atque oculis (suorum) lugubris separatio, dolor jugis et gemitus qui eum solum continua lamentatione discruciabat, lacrymae diebus ac noctibus profluentes, quod sacerdoti necdum complexibus (suorum) inhaerere» contingeret (Ep. XI) . Sed huic dolori, quem spes maturi reditus leniebat, cumulus accessit quinque presbyterorum perfidia, qui in apertum schisma, quod dudum improbis animis parturiebant, tandem ante Pascha hujus anni eruperunt, et Cyprianum minis et insidiis suis eo redegerunt ut redire ante Pascha non auderet, ne ipso adveniente «tumultus illic major oriretur, et cum paci et tranquillitati episcopus providere in omnibus debeat, ipse materiam seditioni dedisse et persecutionem denuo exacerbasse videretur.» (Ibid.)

Quinque illi presbyteri, cum jam antea conjurassent contra episcopatum Cypriani, confessores nonnullos a debita episcopo reverentia avocassent et in vitia impegissent prorsus inhonesta, palam «se ad lapsorum perniciem venenata sua deceptione verterunt, eosque a medela vulneris sui» avocarunt, et «intermissis precibus et orationibus, quibus Dominus longa et continua satisfactione placandus, ad exitiosam temeritatem mendacio captiosae pacis» invitarunt. His etiam Cyprianus Felicissimi schisma, ut occultis auctoribus, attribuit. Quamvis tot mala ab ejusmodi hominibus orta essent, non optabat tamen Cyprianus, ut se ultro ejicerent, sed sententiam, quam illius indulgentia effugerant, de se ipsi tulerunt, et «de Dei providentia», hoc nec volente nec optante Cypriano, immo et ignoscente et tacente, «poenas quas meruerant rependerunt.» (Ibid.) Miror sane Novatum in Annalibus Cyprianicis ex numero quinque presbyterorum eximi, cum Cyprianus de eo in Ep. XLIX, sic loquatur: «Idem est Novatus qui apud nos primum discordiae et schismatis incendium seminavit, qui quosdam istic ex fratribus ab episcopo segregavit, qui in ipsa persecutione ad evertendas fratrum mentes alia quaedam persecutio nostris fuit. Ipse est qui Felicissimum satellitem suum diaconum, nec permittente me nec sciente, sua factione et ambitione constituit, etc.» Erat etiam ex eodem numero, [Col. 0119] ut testatur Cyprianus in Epist. LV, Fortunatus, quem schismatici pseudoepiscopum Carthaginensem postea crearunt. Duo alii non improbabiliter in eumdem numerum veniunt Donatus et Gordius, de quibus agitur in Epist. VI, ac forte etiam quinto loco Gaius Diddensis, quem Cyprianus a communione sua removet per Epistolam XXVIII. Quatuor presbyteri, Donatus et Fortunatus, Novatus et Gordius, scripserant ad Cyprianum paulo ante schisma Felicissimi: qua de re scripserint non indicat Cyprianus, sed declarat se illis rescribere solum non potuisse, quando a primordio episcopatus statuerat nihil sine consilio cleri et sine consensu plebis sua privatim sententia gerere. (Ep. VI.)

Postquam de quinque presbyterorum scelere didicit Cyprianus, scripsit universae plebi Epistolam XL, in qua schismaticorum nequitiam nativis coloribus describit, unitatem Ecclesiae demonstrat, et stantes et lapsos hortatur, istos quidem ut comparatam in persecutione laudem tueantur, hos vero ut «in secunda hac tentatione spei et paci suae fideliter» consulant; tandem declarat persecutionis novissimam hanc esse et extremam tentationem, «quae et ipsa cito, inquit, Domino protegente transibit, ut repraesenter vobis post Paschae diem cum collegis meis.» Observat Tillemontius scripsisse etiam ea de re Cyprianum ad clerum, sed epistolam ad nos non pervenisse. Commemorat enim Cyprianus in Epist. XLII litteras ad clerum et ad plebem de Felicissimo ac de ejus presbyterio a se scriptas, quae et ordinationem et rationem rei gestae loquebantur.

Pax divinitus promissa cum ecclesiae Africanae tandem aliquando affulsisset, prodiit post Pascha Cyprianus e secessu, in quo annum jam et quatuor circiter menses latebat. Persecutionem sopitam tunc fuisse ait in Epist. LII, omnino sedatam fuisse non dicit. Revera, quamdiu vixit Decius, ejus crudelitas semper metuenda fuit Christianis. Hinc Cornelius papa, mense Junio electus, sedebat «intrepidus», teste Cypriano Ep. LII (p. 69), «Romae in sacerdotali cathedra, eo tempore cum tyrannus infestus sacerdotibus Dei fanda atque infanda comminaretur.» Non videtur ergo hanc pacem alia res conciliasse, quam injectus Decio metus a Lucio Prisco, qui cum Macedoniae praeesset, imperium occupaverat in hac provincia, et vires suas cum Gothis adversus Decium conjunxerat. Redeunti Cypriano laetissimum spectaculum fuit, et plurimos confessores, in quibus et foeminae et virgines et pueri enitebant, et caeteram stantium multitudinem, quibus nihil tanti fuerat ut imperatoris edictis parerent, in ecclesia congregatos intueri. Sed eum sollicitudine distringebant lapsi, non illi quidem qui vere et ex animo poenitentiam amplexi fuerant, nam istis mirum in modum gratulatus uerat, eique ostenderat Dominus «quid ejusmodi et [Col. 0120] tales servi de ejus benignitate mereantur»; sed qui se apostatis et perfidis junxerant, aut peccatum suum furto quodam abscondere, aut cognitum poenitentiae legibus subducere tentabant. Paulo post reditum Cypriani, multa Deus exempla in eos constituit qui, cum peccata sacerdotibus confessi non fuissent, ad communionem accedere ausi fuerant: «Multi quotidie poenitentiam non agentes, nec delicti sui conscientiam confitentes, immundis spiritibus adimplebantur, multi usque ad insaniam mentis excordes dementiae furore» quatiebantur. Multae aliae iracundiae divinae ostensiones in ejusmodi homines, ut discimus ex libro de Lapsis, tum vigente persecutione, tum etiam post Cypriani reditum, editae fuerunt; a quibus immunem non fuisse narrat puellam quamdam, quam, a nutrice ad simulacra deductam, imprudens et insciens hujus rei mater, sacrificante Cypriano, in ecclesiam intulerat.

Promiserat Cyprianus se de lapsorum causa, statim ac rediisset, cum collegis suis inita subductaque ratione judicaturum, «ut praepositi cum clero convenientes, praesente stantium plebe, quibus et ipsis pro fide et timore suo honor habendus, disponere omnia consilii communis religione» possent (Epist. XIV) . Non defuit promissis; sed videtur, antequam concilium haberetur, librum de Lapsis scripsisse, ut lapsorum animos ad concilii decreta, ut par erat, suscipienda praepararet. Hunc tamen librum Pearsonius post Decii mortem et auctor Observationum in Bibliothecam Dupini post concilium Carthaginense compositum existimant. Negat utrumque Tillemontius gravissimis de causis. Ac primo quidem hoc argumento utitur adversus Pearsonium, quod, cum Romani confessores eodem mense quo caesus est Decius, in ecclesiam redierint, liber iste de Lapsis, qui ad eos ante reditum in Ecclesiam simul cum libro de Unitate Ecclesiae missus est, post mortem Decii rejici non possit. Repugnat enim ut in unum et eumdem mensem tot insignes eventus conjiciantur, caedes Decii, nuntius hujus rei in omnes provincias, pax Ecclesiae, duo libri a Cypriano scripti et Romam missi, ac confessorum reditus in Ecclesiam his libris perlectis. Pearsonium moverunt quae initio libri leguntur, «Ope atque ultione divina securitas nostra reparata est.» Ex quibus concludit jam tum Decium vexatae religionis christianae poenas dedisse. Observat Tillemontius Decium Lucii Prisci defectione et Gothorum progressibus sic impeditum fuisse, ut jam tum Deus sanguinem Christianorum manifeste ulcisceretur, et pacem in ecclesia saltem Africana constitueret. Verum indignum existimat Cypriano, ut qui pro imperatore quotidie precabatur, in illius calamitate exsultaret. Quare haec verba aut a Cypriano post Decii mortem addita, aut ad proconsulis supplicium, aut alium quemvis eventum referenda suspicatur. Sed non video cur Cypriani verba de ipso Decio nondum imperio et vita spoliato, sed jam oppugnato interpretari metuamus. Nihil vetabat quominus Cyprianus, etsi pro imperatore quotidie precabatur, illius tamen calamitatem ex [Col. 0121] ultione divina repeteret, cum praesertim ipsum Decium non appellet, nec in eum quidquam dicat asperius. Mortuo Decio longe vehementior fuit, ut videre est in Epistola ad Antonianum, ubi tyrannum illum vocat ejusque crudelitatem depingit, adeo ut quod una vocula in libro de Lapsis contentus fuit, eaque tam leni, id argumento esse debeat Decium adhuc regnasse.

Non difficilius probatur librum de Lapsis ante concilium Carthaginense scriptum fuisse. Concilii decreta nusquam in hoc libro memorantur; Libellaticis concessa pax in concilio. At non solum Libellaticos Cyprianus in hoc libro, sed eos etiam «qui de hoc vel cogitaverunt,» hortatur ut non cessent in «agenda poenitentia atque in Domini misericordia deprecanda, ne quod minus esse in qualitate delicti videtur, in neglecta satisfactione cumuletur.» Scriptum esse librum inter prima redditae pacis gaudia ex initio patet: «Pax ecce, dilectissimi fratres, Ecclesiae reddita est, et quod difficile nuper incredulis et perfidis impossibile videbatur, ope atque ultione divina securitas nostra reparata est . . . : exoptatus votis omnium dies venit . . . . Confessores, praeconio boni nominis claros et virtutis ac fidei laudibus gloriosos, laetis conspectibus intuemur, sanctis osculis adhaerentes, desideratos diu inexplebili cupiditate complectimur. Adest militum Christi cohors candida, etc.» Videtur ergo liber de Lapsis viam stravisse concilio Carthaginensi, quod paulo post reditum Cypriani habitum est. Mense maio hujus anni 251 collocatur a Pearsonio, idque cum verbis Cypriani quadrat: «Secundum quod tamen ante fuerat destinatum, inquit Epist. LII (p. 67), persecutione sopita, cum data esset facultas in unum conveniendi, copiosus episcoporum numerus, quos integros et incolumes fides sua et Domini tutela protexit, in unum convenimus.» Adfuisse presbyteros et diaconos patet ex Epist. LV. Quod ait Cyprianus in eadem Epist. LII et in Epist. LV, episcopos scripsisse ad Cornelium et de lapsis «participato invicem consilio» statutum fuisse, id prima specie videtur concilium serius habitum probare; nam Cornelius mense junio electus est, nec statim litteras accepit ab episcopis Africanis, qui non ad eum aliquamdiu, sed ad ipsius ecclesiam litteras suas mittebant, donec legati quos Romam miserant, certum de dissensione ibi exorta nuntium referrent. Sed, ut observat Tillemontius, fieri potuit ut ex episcopis qui concilio interfuerant, multi adhuc Carthagine versarentur cum de legitima Cornelii electione constitit; qui, cum ad Cornelium suo et aliorum nomine scripserint, non immerito visi sunt conjunctis cum Cornelio consiliis statuisse quidquid de lapsis statuerunt. Haec autem verba ex Epistola LV, «concilio frequenter acto,» sic post Pearsonium interpretatur Tillemontius, quasi concilium saepe repetitum fuerit, ita ut quibusdam episcopis Carthagine abeuntibus, quibusdam succedentibus, continuatum quodammodo videri posset.

Praecipua concilii deliberatio in lapsorum causis dijudicandis [Col. 0122] versata est; et cum summa esset circumstantiarum varietas, omnia singulari prudentia, tamquam aurificis statera, examinata sunt. Alii enim nefando sacrificio, alii solis libellis contaminati, vel etiam crimen sola cogitatione susceperant. Non aequandi erant, ait Cyprianus Ep. LII (p. 70), «ille qui ad sacrificium nefandum statim voluntate prosilivit, et qui reluctatus et congressus diu ad hoc funestum opus necessitate pervenit; ille qui et se et omnes suos prodidit, et qui ipse pro cunctis ad discrimen accedens, uxorem et liberos et domum totam periculi sui perfunctione protexit; ille qui inquilinos vel amicos suos ad facinus compulit, et qui inquilinis et colonis pepercit, fratres etiam plurimos qui extorres et profugi recedebant, in sua tecta et hospitia recepit, ostendens et offerens Domino multas animas viventes et incolumes, quae pro una saucia deprecentur.» Alii denique serius lapsi fuerant, alii citius; alii ad poenitentiam statim confugerant, alii, nimia libellorum a martyribus acceptorum fiducia, hoc remedium effugere conati fuerant. Itaque examinatae sunt in concilio Carthaginensi «causae et voluntates et necessitates singulorum, et in libello singulorum placita conscripta sunt.» (Ibid.) Hunc libellum non absimilem fuisse canonibus poenitentialibus merito observavit Baronius, nec ulla prorsus ratione librum de Lapsis intelligit editor Oxoniensis in notis ad hunc locum. Videri possunt quae de concilii decretis in praefatione diximus.

Suspicatur Tillemontius decretum in eodem concilio fuisse ut, si qua instaret persecutio, lapsis ante praescriptum tempus communio daretur. In hanc illum suspicionem induxerunt haec Cypriani verba ex Epist. LII (pag. 71): «Nec ad poenitentiam quis a nobis compelli potest, inquit, si poenitentiae fructus subtrahatur. Si praelium prius venerit, corroboratus a nobis invenietur armatus ad praelium. Si vero ante praelium infirmitas urserit, cum solatio pacis et communicationis abscedit.» Sed hujus loci ea videtur esse sententia, spem pacis post poenitentiam consequendae id habere commodi, ut lapsorum animos erigat et ad acrius pugnandum, si qua redierit occasio, corroboret, quia, ut paulo ante dixerat Cyprianus, «ad fidem et virtutem de poenitentia robur armatur; quod armari non poterit si quis desperatione deficiat, si ab Ecclesia dure et crudeliter segregatus ad gentiles se vias et saecularia opera convertat, vel ad haereticos et schismaticos rejectus ab Ecclesia transeat.» Praeterea, si decretum in hoc concilio fuisset ut lapsis urgente persecutione communio daretur, non id omisissent Cyprianus et alii episcopi in Epist. LIV, in qua quod decreverant de lapsis ob instantem persecutionem in Ecclesiam colligendis, id Cornelio approbare non conantur ex concilii prioris auctoritate, sed «Spiritu sancto suggerente» ita se statuisse declarant. Memorat Cyprianus in Epistola LV, aliud de episcopis lapsis ejusdem concilii decretum; ejusmodi homines ad poenitentiam «quidem agendam posse admitti, ab ordinatione [Col. 0123] autem cleri, atque sacerdotali honore prohiberi.» Prodiit coram episcopis in concilio congregatis Felicissimus cum presbyteris ipsi affixis, ut perspicitur ex Ep. XLII; sed eos auditos episcopi condemnarunt et abstinuerunt. «Sed et Jovinus et Maximus episcopi, ob nefanda sacrificia et crimina in se probata sententia novem episcoporum condemnati, iterato in concilio abstenti» sunt, ait Cyprianus in Epist. LV (p. 84).

Quemadmodum in hoc concilio «non consensione» tantum episcoporum «sed et comminatione», ut ait Cyprianus ep. LV (p. 85), decretum est «ut poenitentiam non agentibus nemo temere pacem daret:» ita justis martyrum petitionibus aliquid honoris causa, ut ferebat Ecclesiae consuetudo, delatum fuisse crediderim. Nam in libro de Lapsis, quem Cyprianus in Ep. LI, nuper legisse se Carthagine testatur, unde etiam nonnulli in ipso concilio lectum fuisse colligunt; in hoc, inquam, libro, ut nimiam martyrum nonnullorum «in remittendis passim donandisque peccatis» licentiam refellit Cyprianus, ita eorum mandatis aliquid fatetur posse concedi, «si justa, si licita, si non contra ipsum Dominum a Dei sacerdote facienda, si obtemperantis facilis et prona consensio, si petentis fuerit religiosa moderatio» (pag. 187). Fatetur etiam (p. 193) Deum in acceptum referre posse quidquid pro veris poenitentibus «et petierint martyres et fecerint sacerdotes.» Quare verisimile est Mappalico martyri, qui matrem suam atque, ut in nonnullis editionibus legitur, sororem domestica pietate commotus commendaverat, aliquid concessum fuisse, et aliis etiam qui Lucianum imitati non fuerant, sed, ut praecipit Cyprianus Ep. XI, diligenter inspexerant «et actum et opera et merita singulorum, ipsorum quoque delictorum genera et qualitates», et quos ipsi noverant, «quorum poenitentiam satisfactioni proximam» conspiciebant, eos nominatim libello designaverant.

Defuncto gravissimis molestiis Cypriano, quas ei nonnullorum martyrum intemperans indulgentia et impia schismaticorum temeritas exhibuerant, novae difficultates superve nerunt, exorta Romae dissensione, ac Novatiani haeresi aditum in varias ecclesias tentante. Post Fabianum, qui die 20 januarii, anno 250, martyr obiit, episcopo caruerat Ecclesia Romana, nec pastoris eligendi locum reliquerat Decii crudelitas. Sed tandem, tyranno absente, imperio in urbe Julio Valenti delato, cum tempus commodissimum oblatum esset, electus est «de clericorum pene omnium testimonio, de plebis quae tunc adfuit suffragio et de sacerdotum antiquorum et bonorum virorum collegio,» S. Cornelius, vir omni laude cumulatus, de quo quanta judicia fecerit Cyprianus ex pluribus illius epistolis perspicitur, praesertim ex Ep. LII. Constat hanc electionem factam fuisse post Pascha [Col. 0124] hujus anni 251, si quidem Cyprianus, qui Carthaginem, elapsis diebus festis, rediit, concilium habebat cum collegis cum hujus electionis nuntius allatus est. Quinetiam usque ad diem quartum junii electio differenda est, si Pearsonii conjecturas sequamur, quae probabiles Tillemontio visae sunt. Nam, cum ex duobus pontificalibus, alter a Bucherio promulgatus Cornelium duos annos, tres menses et decem dies sedisse dicat, alter a Bollando editus unum S. Pontifici annum, duos menses et tres dies attribuat, Pearsonius, ex utroque excerpens quae convenire visa sunt, et quae minus quadrabant emendans, Cornelium sedisse annum unum, tres menses et decem dies existimat, sicque electionem refert ad diem quartum junii anni 251, ut eam cum ipsius morte conciliet, quam idibus septembris, anno 252, contigisse multis magnisque indiciis patet.

Novatus, qui in Africa «primum discordiae et schismatis incendium seminaverat,» ut ait Cyprianus in Epist. XLIX, «Romam quoque ad evertendam Ecclesiam navigans, similia illic et paria molitus est.» Dedit se Novatiano, cique suas artes et foecundum ingenium dicavit. Novatianus hoc administro confisus, quinque presbyteros, nonnullos confessores ac partem plebis ad usus suos adjunxit, ac Cornelii intercessit electioni, variis illum criminibus accusans, in his quod libello sese contaminasset. Cum utraque pars scripsisset in Africam, Cyprianus et plurimi alii episcopi qui ad eum venerant, rem tanti momenti omni animi provisione tractandam intellexerunt. Itaque Cyprianus praecepit ut clero et plebi legerentur litterae Cornelii «quae religiosam simplicitatem sonabant» illiusque «episcopatus ordinationem singulorum auribus intimavit;» quae vero ex diverso adversus Cornelium ejusque presbyteros in librum Carthaginem «transmissum congesta fuerant acerbationibus criminosis,» ea penitus respuit Ep. XLII; sed tamen cum episcopis compluribus qui in unum convenerant, statuit ut «legatis coepiscopis Caldonio et Fortunato Romam missis, omnia interim integra suspenderetur, donec iidem collegae, rebus illic aut ad pacem redactis aut pro veritate compertis, redirent.» Non ignorabant episcopi Africani satis fuisse, ex veteri more, ut se Cornelius episcopum factum per litteras nuntiaret; sed, ut illius adversariis omnem perturbandae Ecclesiae causam praecluderent, litteras episcoporum a quibus ordinatus fuerat desiderarunt, et legatos miserunt qui has litteras referrent, et totam rem diligenter exploratam narrarent, «ut tum demum, scrupulo omni de singulorum pectoribus excusso, per omnes omnino in Africa positos episcopos litterae fierent, et Cornelium universi collegae, illiusque communicationem, id est catholicae Ecclesiae unitatem pariter et charitatem probarent firmiter ac tenerent.» (Ep. XLI.) Haec autem a Cypriano ea mente ejusque collegis provisa esse, ut Cornelii electionem stabilirent, non quod eam in suspicionem vocarent, inde etiam perspicitur, quod Cyprianus «singulis navigantibus, ne cum [Col. 0125] scandalo ullo navigarent rationem reddebat,» eosque hortabatur «ut Ecclesiae catholicae radicem ac matricem agnoscerent ac tenerent,» id est, cum Cornelio communicarent. Sed tamen litterae ad presbyteros et diaconos, non ad Cornelium dirigebantur; et cum Cyprianus ac Cerealis Hadrumetum ante reditum legatorum venissent, ac presbyteros et diaconos illius civitatis, absente Polycarpo episcopo, docuissent quid in concilio decretum fuisset; ipsi quoque quod et caeteri observare coeperunt, et litteras presbyteris et diaconis Romanis inscripserunt, quamvis antea ad ipsum Cornelium Polycarpi nomine litterae dirigerentur (Ibid.) .

Antequam redirent legati, venerunt Carthaginem missi a Novatiano Maximus presbyter et Augendus diaconus, et Machaeus quidam et Longinus: cumque ex litteris quas secum ferebant, et ex eorum sermone atque asservatione Novatianum episcopum factum Cyprianus ejusque collegae comperissent, a communione eos statim cohibendos esse censuerunt, refutatis interim ac retusis quae obstinate ac pertinaciter asserere tentabant.

Postquam reversi sunt legati cum litteris episcoporum qui ordinationi Cornelii interfuerant, supervenerunt Roma duo alii episcopi Africani, Pompeius et Stephanus, qui, cum totam rem oculis suis vidissent, «ipsi quoque ad instruendos (episcopos Africanos) manifesta secundum gravitatem ac fidem suam indicia ac testimonia protulerunt (Ep. XLI) .» Duos illos episcopos Romam missos fuisse existimat Pearsonius, ut electioni episcopi Romani interessent; sed, ut observat Tillemontius, praeterquam quod nullum exstat exemplum ejusmodi legationum, nec de futura electione Africani quidquam videntur cognovisse, certe si legati Romam ad hoc munus missi fuissent, necesse non fuisset Caldonium et Fortunatum postea mittere, sed commodius multo fuisset istorum, qui totam rem oculis suis exploraverant, reditum expectare. Hos tamen Caldonius et Fortunatus occuparunt. Adeo verum est non a collegis missos fuisse, sed aut persecutione saeviente fugisse, aut negotiorum causa Romam profectos esse. Horum testimonio cum legatorem narratione et litteris collegarum Cornelii consentiente, sic de legitima istius ordinatione apud omnes constitit, «ut nec necesse fuerit ultra audiri eos qui a Novatiano venerant missi.» (Ibid.)

Sed non parvi interest ad rerum a Cypriano gestarum ordinem, quo tempore schisma conflaverit Novatianus, quo tempore ordinationem susceperit inquirere. Opinati sunt Valesius et Pearsonius eadem schismatis initia fuisse ac anni 251. Tillemontius ante ordinationem Cornelii id contigisse negat. Magni est momenti in utraque sententia testimonium Cornelii in epistola ad Fabium Antiochenum, ubi S. Pontifex testatur S. Moysem martyrem, dum adhuc [Col. 0126] in vivis esset, Novatiano et quinque presbyteris communionem denegasse. Unde, cum inter utrosque conveniat S. Moysem sic egisse cum Novatiano palam et aperte schismatico, Valesius et Pearsonius concludunt schisma cum anno 251 incoepisse, quia S. Moyses initio hujus anni in carcere obiit, ut est in vetusto Bucherii Pontificum catalogo: Tillemontius vero, cum certo teneat schisma ante ordinationem Cornelii non erupisse, mortem Moysis, quem Cornelius nuper martyrio perfunctum fuisse dicit, in mensem novembrem rejicit ejusdem anni 251. Sic mediam inter utrosque viam inibo, ut ex utraque sententia aliquid assumam, aliquid etiam refellam. Etsi enim schisma ante Cornelii ordinationem erupisse non credam, videtur tamen multo ante occultis molitionibus informatum et praeparatum, ita ut necessitatem non afferat S. Moysis martyrii cum Tillemontio differendi, nec mors S. Moysis schisma ad initium anni 251, cum Valesio et Pearsonio referre cogat.

Necessariis rationibus pugnat Tillemontius nullum Romae schisma ante Cornelii ordinationem exstitisse. 1 ^o S. Pacianus Ep. II (pp. 56 et 60) et auctor libri ad Novatianum haereticum, declarant Novatianum concepta ex Cornelii episcopatu invidia in schisma impulsum fuisse. 2 ^o Novatum, qui schisma Carthagine conflabat mense martio aut saltem februario, perabsurde Pearsonius mense januario, Valesius februario Romam transferunt. Denique repugnat ut schisma Romae exortum ecclesia Africana tamdiu ignoraverit, nec ante ad sedandam dissensionem miserit legatos, quam de Cornelii electione certior facta fuisset. Difficile est profecto his rationibus non assentiri.

Verum nec Tillemontio nec ipsius adversariis favet Cornelii testimonium, sed potius probat S. Moysem in Novatiano non apertum schisma, sed occultas machinationes multis improbe factis conjunctas condemnasse. Sic loquitur S. Pontifex apud Euseb. (l. VI, c. 43) : Ὄν καὶ Μωσἤς ὁ μακάριος μάρτυς, παρ` ἡμῖν ἔναγχος μαρτυρὴσας καλήν τινα καὶ θαυμαστὴν μαρτυρίαν· ἔτι ὢν ἐν κόσμῳ, κατιδὼν αὐτοῦ τὴν θρασύτητα καὶ τὴν ἀπόνοιαν, ἀκοινώνητον ἐποίησε σὺν τοῖς πέντε πρεσβυτέροις τοῖς ἅμα αὐτφ ἀποσχίσασιν ἑαυτοὺς τῆς ἐκκλησίας . «Quem etiam (Novatianum) Moses, inquit, beatissimus martyr, qui nuper apud nos egregio et admirando martyrio perfunctus est, dum adhuc in vivis esset audaciam ejus ac furorem perspectum habens, a communione sua separavit cum quinque presbyteris, qui se pariter cum illo ab Ecclesiae corpore abruperant.» Frustra vir eruditus ex his verbis, «nuper martyrio functus,» rem ante unum aut alterum mensem contigisse colligit, cum ejusmodi loquendi ratio his quae ante decem menses vel etiam ante annum contigerunt, aptari possit. His autem verbis, «cum quinque presbyteris, qui se pariter cum illo ab Ecclesiae corpore abruperant,» fateor negatam apertis schismaticis communionem indicari. Sed graecae voces sic optime redduntur, «cum quinque presbyteris [Col. 0127] qui se pariter cum illo ab Ecclesia abruperunt.» Sic autem interpretando, non videtur schisma praecessisse negatam a Moyse communionem, sed potius subsecutum esse.

Multa in eodem testimonio hanc interpretationem confirmant. 1 ^o Factum Moysis sic narrat Cornelius, sic ejus testimonio utitur, ut et laudem ei tribuat, quae ipsi communis non sit cum omnibus, et Novatiano ignominiam non levem inurat. Porro nec sancto martyri magna laus fuisset homines aperto schismate implicatos, et tot episcopis, tot presbyteris ac plebi pene universae detestatos, ad communionem suam non admittere; nec ipsis schismaticis totius orbis communione exclusis magnum opprobrium fuisset unius martyris amissa communio. Deinde vero cum Novatianus schismaticos conventus cum suis ageret, an tunc eum cum S. Moyse communicare voluisse et repulsam tulisse dicemus? Non videtur aptum ad eam rem tempus. 2 ^o Non dicit Cornelius communionem Novatiano negatam fuisse ob apertum schisma, sed quod ejus audaciam et furorem perspiceret Moyses. Satis multa improbe fecerat Novatianus, ut cum eo sic ageret Moyses, in primis quod in persecutione a diaconis monitus ut fratribus succurreret, non jam amplius presbyterum se esse velle dixerat. Haec illa fuit audacia Novatiani, hic furor: ad quem cum accederet nefaria consiliorum conjunctio cum quinque presbyteris, non difficile fuit S. Moysi quid ad Ecclesiae perniciem meditarentur prospicere, nec mirum si cum eis communicare noluit. 3 ^o Si communionem manifestis schismaticis S. Moyses denegasset, non solum quinque presbyteros, sed etiam confessores qui Novatiano sese dederant, eadem sententia notasset. Nam quatuor confessores «de carcere prodeuntes schismaticus et haereticus error» exceperat, ut ait Cyprianus Ep. LI, eosque sibi ab initio sociaverat.» Novatianus, teste Cornelio apud Euseb. (lib. VI, c. 43) , in hos Novatiani gregales idem esse debuit qui in quinque presbyteros erat; sed tamen quinque tantum presbyteris communionem negat. Quod argumento est eum in Novatiano non apertum schisma, non manifestum cum Cornelio et omnibus episcopis Cornelio adhaerentibus bellum condemnasse, sed nefarias molitiones, et inita cum quinque presbyteris Ecclesiae perturbandae consilia, quae, pluribus Novatiani vitiis addita, Moysem deterruerunt quominus cum eo communicaret. 4 ^o Martyrium Moysis non videtur mense novembri, ut existimat Tillemontius, sed potius ante ordinationem Cornelii contigisse. Constat martyres e carcere solutos fuisse cum Cornelius ordinatus est. Cur ergo solus Moyses particeps illius pacis non fuisset, quae tam diu negatam eligendi episcopi copiam fecit? Deinde vero Moyses non in carcere obiit, ut est in Bucherii catalogo, sed sanguinem pro Christo profudit, ut demonstrat Tillemontius ex verbis Cornelii, qui eum praeclaro et admirando martyrio perfunctum declarat. Porro ab ordinatione Cornelii usque ad mensem novembrem, non videtur Christianorum sanguis Romae [Col. 0128] fusus fuisse. Sedebat intrepidus Cornelius «Romae in sacerdotali cathedra eo tempore, cum tyrannus infestus sacerdotibus Dei fanda atque infanda comminaretur, cum multo patientus et tolerabilius audiret levari adversus se aemulum principem, quam Romae constitui Dei sacerdotem,» ait Cyprianus, Epist. LII (p. 69) . Quamobrem, aut Decius per totum illud tempus crudelitatis suae satietatem capere non potuit, aut id in reditum suum differebat. Cum ergo Cornelius evaserit, cui tamen potissimum infensus erat Decius, non videtur Moyses praeclaro et admirando martyrio perfunctus mense novembri, sed potius mense januario, ut est in vetusto Bucherii catalogo, vel certe ante finem persecutionis, ante ordinationem Cornelii et apertum schisma Novatiani.

De ordinatione Novatiani non una est criticorum sententia. Pearsonius ipso mense junio ordinatum fuisse Novatianum putat, ejusque legatos julio ineunte Carthaginem venisse: Tillemontius id contigisse contendit post comprobatam universae Africae judicio ordinationem Cornelii. Non leves rationes persuadent facinus admissum fuisse antequam Africa ordinationem Cornelii testimoniis suis confirmaret. Sed, antequam id probare incipiam, obiter observabo Pearsonium in his quae ad Cornelii ordinationem spectant dispensandis minus accurate versari. Ait enim «mense junio jam affecto Cyprianum accepisse Cornelii et collegarum litteras.» Sed ex his quae jam diximus ac deinceps dicemus, perspicitur episcopos Afros, acceptis Cornelii litteris, desiderasse ipsius collegarum litteras, ac tum demum ad firmandam Cornelii ordinationem incubuisse, cum has collegarum litteras legati retulerunt. Cum autem ordinatus fuerit mense Junio Cornelius, legati post acceptum hujus rei nuntium ab Afris missi, redire mense junio cum litteris non potuerunt.

Quod autem spectat ad ordinationem Novatiani, facile probatur adversus Tillemontium hoc scelus commissum fuisse paulo post ordinationem Cornelii, ac forte etiam ipso mense junio exeunte, ut visum est Pearsonio. Nam legati a Novatiano missi in Africam venerunt antequam Roma rediissent Caldonius et Fortunatus, quos episcopi Africani in hanc urbem ad pacandas dissensiones miserant. Res est in promptu ex Epistola XLI, ubi narrat Cyprianus legatos Novatiani, statim atque Carthaginem venerunt et Novatianum episcopum factum nuntiarunt, a communione prohibitos fuisse, «refutatis interim ac retusis quae obstinate ac pertinaciter asserere tentabant.» Deinde haec addit: «Nam et ego et collegae plurimi qui ad me convenerant, expectavimus adventum collegarum nostrorum Caldonii et Fortunati, quos ad te nuper et coepiscopos nostros qui ordinationi tuae affuerant, legatos miseramus, ut, eis adventantibus et rei gestae veritatem reportantibus, majore auctoritate et lucida per eos probatione, partis adversae improbitas frangeretur.» Liquet ergo Novatiani legatos [Col. 0129] reditum Africanorum praesulum celeritate superasse, eosque interim communione prohibitos fuisse dum legatorum reditus exspectatur. Qui postquam redierunt, iisque supervenerunt duo alii episcopi Pompeius et Stephanus, qui Cornelii ordinationi interfuerant, tum vero et litteris Italorum episcoporum quas legati attulerant, et Pompeii et Stephani testimoniis sic illustrata et confirmata res est, «ut nec necesse fuerit audiri ultra eos qui a Novatiano venerant missi.» Similiter in Epistola XLII narrat Cyprianus episcopos Africanos, postquam diversa pars episcopum sibi constituit, acceptis litteris tam Cornelii quam collegarum, «item adventantibus bonis viris, Pompeio et Stephano, a quibus haec omnia cum laetitia communi asserta sunt firmiter et probata,» tum demum litteras ad Cornelium direxisse. Ergo Novatiani legati ante Carthaginem missi sunt quam Caldonius et Fortunatus Roma profecti fuissent, vel forte etiam antequam Romam pervenissent. Nam, si res oculis suis vidissent, cur litteris tantum quas attulerunt, ac non potius eorum quoque testimonio niteretur Cyprianus, quemadmodum Pompeii et Stephani testimonio nititur? Praeterea testatur Cyprianus in Ep. XLI se «ex litteris, quas secum ferebant legati Novatiani et ex eorum sermone atque asseveratione, Novatianum episcopum factum» comperisse. Unde patet primum hujus rei nuntium a legatis Novatiani allatum fuisse, nec quemquam in Africa horrendum scelus ante eorum adventum suspicatum fuisse. Ex quo etiam confirmatur quod jam diximus, eos advenisse non solum ante Pompeium et Stephanum a «quibus haec omnia asserta et probata,» nempe episcopum constitutum esse a seditiosis «contra sacramentum semel traditum divinae dispositionis et catholicae unitatis,» sed etiam ante Caldonium et Fortunatum. Nam in litteris quas Caldonius et Fortunatus a Cornelio ejusque collegis attulerunt, scripta erant, ut testatur Cornelius Epist. XLVI, multa quae praecesserant a confessoribus Novatiano adhaerentibus designata, quaeque redeuntes ad Ecclesiam non sine lacrymis confessi sunt, in his «circumventos commisisse se schismatica et haeresis auctores fuisse, ut paterentur ei (Novatiano) manus quasi in episcopum imponi.» At si ejusmodi litterae adventum legatorum Novatiani occupassent, non ex his legatis Cyprianus et alii episcopi primum episcopatus a Novatiano arrepti nuntium accepissent.

Non potest ergo defendi sententia Tillemontii, nec ulla prorsus ratione accuratissimus scriptor ordinationem Novatiani post reditum legatorum Africae collocat. Illud autem multo improbabilius, quod Ecclesiam, saltem Africanam, in comprobando Cornelii episcopatu jam consensisse ait cum Novatianus ordinatus est. Haec Africanae ecclesiae consensio tum demum enituit cum episcopia Cypriano ejusque collegis qui Carthagine aderant, de tota re admoniti litteras ad Cornelium scripserunt. Sed, antequam Cyprianus episcopos Africanos de rebus Romanae Ecclesiae certiores faceret, Primitivum presbyterum Romam misit cum [Col. 0130] Epistola XLI, ut quomodo excepti essent Carthagine legati Novatiani nuntiaret. De suis enim in universam Africam litteris non loquitur nisi in Epistola XLII, per Mettium hypodiaconum, et Nicephorum acolythum, qui Primitivum subsecuti sunt, perlata. «Sed et per provinciam nostram, inquit, haec eadem collegis singulis in notitiam perferentes, ab his quoque fratres nostros cum litteris dirigendos esse mandavimus.» Tum cum autem Africani episcopi a Cypriano admoniti scriberent ad Cornelium, jam redierat Primitivus presbyter cum litteris Cornelii, quibus respondens Cyprianus ait (Ep. XLX) : «Placuit ut per omnes omnino istic positos litterae fierent, sicuti sunt, etc.» Igitur ab ordinatione Novatiani ad consessum Africae in comprobando episcopatu Cornelii multa intercesserunt, adventus legatorum Novatiani, reditus legatorum Africae, itus et reditus Primitivi presbyteri.

Nititur 1 ^o Tillemontius his Cypriani verbis ex Ep. LII: «Quo (Petri loco) occupato de Dei voluntate, atque omnium nostrum consensione firmato, quisquis jam episcopus fieri voluerit, foris fiat necesse est.» Unde concludit jam ab omnibus episcopis aut saltem ab Africanis jura Cornelii fuisse firmata cum Novatianus ordinatus est. Sed minus animadvertit doctissimus criticus Cyprianum loqui de eo rerum statu qui tum erat. Cum enim consensus universi orbis ad defensionem Cornelii conspiraret, nec tamen conatibus suis desisteret Novatianus, merito Cyprianus hunc illi consensum opponit, atque hoc argumento non tam illius ordinationem quam obstinatum in illa retinenda animum oppugnat. Hic in eadem Epistola LII, de Novatiani ordinatione loquens, hoc tantum ei objicit, quod «episcopo in Ecclesia a sexdecim episcopis facto adulter atque extraneus episcopus fieri a desertoribus per ambitum» conatus sit. Similiter legatis Novatiani non totius orbis consensum objiciebat Cyprianus, sed testimonium collegarum a quibus ordinatus fuerat Cornelius, litteris a Caldonio et Fortunato allatis consignatum, ut perspicitur ex Ep. XLI.

Quaerit 2 ^o Tillemontius cur ordinatio Novatiani statim ab Africanis rejecta sit «ut illicita et contra Ecclesiam facta,» ejusque legati communione prohibiti, si nondum ordinationem Cornelii episcopi Africani comprobaverant. Sed facilis et expedita responsio. Nam Cyprianus, ut modo vidimus, numquam dubitavit quin legitima esset ordinatio Cornelii; sed, acceptis ex utraque parte litteris, omnia ad reditum legatorum integra servari voluit, ut nullum discordiae locum relinqueret. Quare minime mirum si maxima indignatione commotus est statim atque de nefaria Novatiani ordinatione cognovit.

3 ^o Existimat Tillemontius ex Epistola LXVII colligi posse Novatianum, cum in Africam legatos misit, jam Ecclesiae hostem judicatum fuisse, aut saltem Cornelium jam tum in universa Africa pro legitimo Romae episcopo habitum fuisse. At nihil ejusmodi legere est in Epistola LXVII. Ait quidem Cyprianus [Col. 0131] Novatianum olim hostem Ecclesiae judicatum, et cum in Africam legatos misisset, hinc a concilio plurimorum sacerdotum sententiam retulisse. Addit cum nuper retusum et refutatum et per totum orbem a sacerdotibus Dei abstentum. At ei non exprobrat quod ordinatus fuerit cum jam Cornelii episcopatus totius orbis auctoritate confirmatus esset, sed quod, «Cornelio in catholica Ecclesia de Dei judicio et cleri ac populi suffragio ordinato, profanum altare erigere et adulteram cathedram collocare, et sacrilega contra verum sacerdotem sacrificia offerre tentaverit.»

4 ^o Denique observat Tillemontius Antonianum, ad quem scripsit Cyprianus Epistolam LII, jam ex consilio Cypriani amplexum fuisse communionem Cornelii antequam litteris Novatiani commotus iniquas de Cornelio ac Cypriano suspiciones acciperet. Verum hoc Antoniani exemplo sententia Tillemontii prorsus evertitur. Scripserat enim Antonianus ad Cyprianum non solum se «cum Cornelio unum tenere consensum, sed etiam cum Novatiano non communicare.» Simul ergo et Cornelii ordinationem comprobavit, et Novatianum illius aemulum rejecit. Quod autem Novatiani litteras serius videtur legisse, postquam videlicet hortatu Cypriani jam suam cum Cornelio communionem declaraverat, id facile conciliatur. Nam legati Novatiani cum Carthagine rejecti fuissent, oppidatim per civitates discurrere coeperunt; ac proinde fieri potuit, ut tardius ad Antonianum venirent. Praeterea aliam postea legationem aliasque litteras misit Novatianus, de quibus Cyprianum loqui non repugnat.

Sic ergo totam hanc rerum gestarum seriem texere possumus. Statim atque legatorum reditu veritas tanta luce circumfluxit, ut iterum Novatiani legatos audiri necesse non esset, scripsit Romam Cyprianus per Primitivum presbyterum, cui in mandatis dederat ut Cornelio narraret quae in epistolam congerere longius fuisset. Haec est quadragesima prima epistola apud Pamelium. Scribunt deinde episcopi qui Carthagine aderant ad alios universae Africae episcopos, eosque de Cornelii rebus et Novatiani schismate certiores faciunt, ac fratres cum litteris Romam dirigendos esse mandant. Quod autem alios hortabantur, id ipsi in primis perfecerunt, ac communiter scripserunt ad Cornelium. Vix dubium est quin ipsae illae sint litterae Cypriani ejusque collegarum, in quibus testatur Eusebius (lib. VI, c. 43) , decretum fuisse ut lapsis subveniretur ac nefariae haeresis auctor ab Ecclesia ejiceretur. Erant in iisdem litteris multa de Felicissimo ejusque sociis, de quibus quid sensissent episcopi illis auditis, quidque pronuntiassent, Cornelio narrabant. Utraeque illae concilii et ad episcopos Africanos et ad Cornelium litterae commemorantur a Cypriano in Ep. LXII, per Mettium acolythum hypodiaconum et Nicephorum [Col. 0132] missa. Per eosdem clericos misit Cyprianus exempla litterarum quas a se de Felicissimo ejusque presbyterio ad clerum et plebem Carthaginensem scriptas, jam antea per Caldonium et Fortunatum ad Cornelium miserat. Hortatur Cornelium ut eas fratribus legi jubeat. Missa est haec Epistola XLII antequam rediisset Primitivus presbyter; nondum enim didicerat Cyprianus ex litteris quas ille attulit molestum accidisse Cornelio quod auctor Adrumetinis fuisset ne ad Cornelium nominatim, sed ad Ecclesiam Romanam scriberent. Suspicans tamen aliquid Cyprianus, ac metuens ne qua offensio mentem Cornelii subiisset, demonstrat in eadem Epistola XLII se pacis et unitatis studio adductum fuisse ut omnia integra servarentur, dum litterae ab episcopis Italiae venirent.

Praeter hanc Epistolam XLII, alia brevior Mettio commissa est ad Cornelium, quae est XLIII. Certiorem illum facit Cyprianus se ad confessores schismaticos scripsisse, sed mandasse Mettio ut has litteras Cornelio legeret, nec eas redderet nisi Cornelius reddendas esse judicaret. Non verisimile est Mettium a Cypriano bis missum fuisse Romam, semel quidem cum Nicephoro ad Epistolam XLII, iterum ad quadragesimam tertiam de confessoribus schismaticis perferendam. Hoc, inquam, verisimile non fit; nam Nicephorus, quem cum Mettio probabile est rediisse, nuntium Cypriano de reditu confessorum optatissimum attulit. Sed cur Cyprianus duas simul ad Cornelium litteras dedit? Rem solvit Tillemontius. Cum probe sciret Cyprianus litteras suas Romae publice legi solere, prudenter breviori epistolae commisit, quae in vulgus efferri nolebat. Praeter Epistolam ad Confessores, quae est XLIV, mittebat illis Cyprianus libros suos de Lapsis et de Unitate Ecclesiae. Ex quo facilis est conjectura hunc librum de Unitate Ecclesiae circa hoc tempus scriptum fuisse, idque confirmatur Pontii testimonio, qui eum statim post librum de Lapsis recenset.

Antequam has litteras acciperet Cornelius, scripsit Cypriano per Primitivum presbyterum, ac sibi displicuisse significavit consilium Adrumetinis a Cypriano datum. Respondet ei Cyprianus per Epistolam XLV, quae tum scripta est cum undique Africani episcopi Romam scriberent, ut se Cornelio adhaerere testarentur. In rebus tanti momenti nec Cyprianum, nec clericos quos Romam mittebat verisimile est cessasse; nec videtur multum effluxisse temporis inter illas Epistolas XLI, XLII, XLV. Scripta est enim quadragesima prima per Primitivum presbyterum paulo post reditum legatorum, quadragesima secunda paulo post litteras concilii ad Cornelium, ante reditum Primitivi, antequam ex variis Africae provinciis ad Cornelium scriberetur, quod tunc fiebat cum allatis a Primitivo litteris Cyprianus per Epistolam XLV responderet.

Cum Maximus, Longinus et Machaeus, Novatiani legati, a Cypriano ejusque collegis expulsi fuissent, alios in Africam misit Novatianus, nempe Nicostratum et Novatum et Evaristum et Primum et Dionysium. Cyprianum ea de re monuit Cornelius litteris per Augendum confessorem missis, quae non exstant. Non multo post, alia occasione oblata, iterum per Nicephorum acolythum scripsit ad Cyprianum epistolam inter Cyprianicas XLVIII, in qua rogat ut ipsius opera omnibus coepiscopis et fratribus innotescat Nicostratum multorum criminum reum, et non solum patronae suae carnali, cujus rationes gessit, fraudes et rapinas fecisse, verum etiam ecclesiae deposita non modica abstulisse; Evaristum vero auctorem schismatis fuisse, et successorem plebi cui ante praefuerat, Zetum in locum ejus episcopum esse constitutum. Postridie quam venerant legati Novatiani, supervenit Nicephorus acolythus cum litteris Cornelii, ex quibus Cyprianus didicit et alios episcopos docuit quae ad Nicostratum et Evaristum attinebant. Postea gratias egit Cornelio per Epistolam XLIX.

Sed idem Nicephorus alias litteras multo laetiores attulit, quibus Cyprianum Cornelius de reditu quatuor confessorum Maximi, Urbani, Sidonii et Macharii certiorem faciebat. Cum quidam fratres nuntiassent confessores ad sanitatem reverti, ac postea Urbanus et Sidonius ad presbyteros venissent, affirmantes Maximum presbyterum et confessorem secum pariter cupere in Ecclesiam redire, placuit Cornelio ut ex ipsorum ore et confessione quae per legationem mandaverant audirentur. Qui cum venissent et a presbyteris quae gesserant exigerentur, circumventos se esse affirmaverunt, nec quid in litteris ipsorum nomine per omnes ecclesias missis inesset se scisse, atque ut abolerentur et e memoria tellerentur quae praecesserant deprecati sunt. Omni actu ad Cornelium perlato, jussit contrahi presbyterium: adfuerunt episcopi quinque, et re ad deliberandum proposita, sententiae a singulis dictae, quas Cornelius suis ad Cyprianum litteris subjecit. His ita gestis, venerunt in presbyterium quatuor confessores et plerique fratres, qui se eis adjunxerant, summis precibus desiderantes ut ea quae ante fuerant gesta in oblivionem caderent. Cum autem magnus fraternitatis concursus factus fuisset, una vox erat omnium gratias Deo agentium, ait Cornelius, gaudium pectoris lacrymis exprimentes, complectentes eos quasi eo die poena carceris fuissent liberati. Confessores declararunt se Cornelium sanctissimae Ecclesiae catholicae episcopum agnoscere, confessi sunt se imposturam passos ac circumventos esse, sed tamen sinceram mentem suam semper in Ecclesia fuisse; quippe cum non ignorarent unum Deum esse, unum Christum [Col. 0134] Dominum ac unum Spiritum sanctum, unum Episcopum in Ecclesia catholica esse debere. His rebus permotus Cornelius Maximum presbyterum locum suum jussit agnoscere, caeteros cum ingenti populi suffragio recepit, ac omnia remisit Deo omnipotenti. Haec autem eadem hora, eodem momento ad Cyprianum per scripta transmisit, nempe per epistolam inter Cyprianicas XLVI, ac Nicephorum acolythum descendere ad navigandum destinantem statim dimisit. Carthaginensem ecclesiam laetitia perfuderunt litterae Cornelii; nec dubium quin eas Cyprianus ad caeteras Africae ecclesias miserit, ut rogaverat Cornelius, cui respondit per Epistolam XLVII. Scripserunt etiam confessores ad Cyprianum, eorumque epistola est inter Cyprianicas L. His respondit Cyprianus per Epistolam LII. Quae autem ex litteris Cornelii desumpta narravimus, ea probant non solos confessores rediisse. Venerunt cum illis in presbyterium «plerique fratres qui se eis adjunxerant;» quod quidem non videtur de plebe catholica pro confessoribus deprecante intelligi posse. Postea enim narrat Cornelius fraternitatis concursum; quem tum demum factum indicat fuisse cum omnem hunc actum populo insinuandum judicavit; difficile est sane ut confessores qui multos auctoritate sua abstraxerant, nullos in redeundo socios et imitatores haberent. Cornelii verba non aliter interpretatus est Cyprianus: «Quanto majus est gaudium, inquit (Ep. XLVII) , et in terris pariter et in coelo super confessoribus ad Ecclesiam Dei cum gloria sua et cum laude redeuntibus, et redeundi viam caeteris exempli sui fide et probatione facientibus! Hic enim quosdam fratres nostros error induxerat, quod sibi communicationem confessorum sequi viderentur. Quo errore sublato, lux omnium pectoribus infusa est, et Ecclesia catholica nec scindi nec dividi posse monstrata est.» Unde mirum videtur cur Cyprianum Tillemontius de solis confessoribus locutum existimet. Tota res ab eodem erudito scriptore sic narratur, quasi uno et eodem die transacta fuerit. Sed tamen ex his Cornelii verbis, «adfuerunt etiam episcopi quinque, qui et hodie praesentes fuerunt,» duos dies insumptos fuisse patet, quorum prior deliberationem habuit de recipiendis confessoribus, postridie vero absoluta et perfecta, magno fraternitatis concursu, quae pridie constituta fuerant.

Insignem hunc eventum Tillemontius et Pearsonius ad mensem novembrem hujus anni 251 referendum putant, post concilium Romanum, quod hoc anno 251 Cornelius cum sexaginta episcopis habuit mense octobri, ut placet Pearsonio, vel etiam multo citius, ut existimat Tillemontius, ac ante Novatiani ordinationem. Sed non tam sero quatuor illi confessores, aut saltem ante concilium Romanum, rediisse in Ecclesiam videntur.

Reditus confessorum paucis diebus subsecutus est novam legationem Novatiani. «Novato enim illinc a vobis discedente, ait Cyprianus (Ep. XLIX) , id est, [Col. 0135] procella et turbine recedente, ex parte illic quies facta est.» Porro a prima legatione ad hanc novam non multum intercessit temporis: nam «prostratus virtutibus Dei» Novatianus, ut ait Cornelius (Ep. XLVIII) , «cum Maximus et Longinus et Machaeus fuissent expulsi a Cypriano ejusque collegis, denuo resurrexit.» Quibus ex verbis patet Novatianum non a julio mense ad novembrem feriatum esse, sed accepta damna protinus reparare voluisse, missis peritioribus magisque industriis legatis. Ergo reditus confessorum, qui novae legationis profectionem proxime contingit, non potest in mensem novembrem rejici. Deinde vero Nicephorus, ille acolythus qui utramque epistolam et de nova legatione et de reditu confessorum attulit, non videtur clericus fuisse Romanus, sed potius ipse ille Nicephorus acolythus quem Cyprianus julio exeunte, vel augusto ineunte cum Mettio subdiacono Romam miserat. Sic enim de illo Cornelius loquitur Ep. XLVI: «Haec igitur, frater charissime, eadem hora, eodem momento ad te per scripta transmisimus, et Nicephorum acolythum, descendere ad navigandum destinantem, ad vos statim dimisi.» Quibus ex verbis patet hunc clericum non data opera a Cornelio missum fuisse, sed potius, cum, pefectis rebus quarum causa venerat, rediret, sanctum Pontificem oblata occasione usum esse. Hinc jam ei perferendam epistolam dederat de novis tentamentis Novatiani, sed minime necessariam, aut quae clericum mitti postularet, siquidem jam missus ea de re fuerat Augendus confessor, nec necesse erat alium postea mittere qui idem nuntiaret. Porro, si is est Nicephorus acolythus qui cum Mettio Epistolam XLII Cypriani pertulit, frustra illius reditus ad mensem novembrem differtur. Parvi refert quod in litteris Cornelii nulla fiat mentio de Mettio subdiacono, quocum Nicephorus acolythus profectus fuerat Carthagine; nam similiter Mettius, ut supra vidimus in Epistola XLIII, solus nominatur, quamvis socius ei adjunctus esset Nicephorus.

Quod spectat ad concilium Romanum, reditu confessorum omnino posterius videtur. Nullum prorsus hujus concilii vestigium in litteris Romam aut Carthaginem missis intra illud tempus quod a Cornelii ordinatione ad reditum confessorum effluxit. Legati Caldonius et Fortunatus, qui Carthaginem post Novatiani ordinationem rediere, non amplius quam sexdecim episcoporum litteras attulerunt. Quis ergo credat jam tum ordinationem Cornelii in concilio LX episcoporum confirmatam fuisse, ut suspicatur Tillemontius? Praeterea hoc concilium, teste Eusebio (lib. VI, cap. 43) , decrevit «Novatum quidem et eos qui una cum ipso sese insolenter extulerant, et quicumque inhumanissimae et a fraterna charitate alienae ejus opinioni consentire praesumserant, alienos ab Ecclesia habendos esse.» At confessores sic se ante reditum gessere, sic redeuntes excepti sunt, ut excommunicati fuisse non videantur a concilio sexaginta episcoporum: nam, si ab hac synodo [Col. 0136] in judicium vocati et excommunicati in schismate obduruissent, an dicere potuissent circumventos se esse et imposturam passos, ac mentem suam semper in Ecclesia fuisse? quis credat Cornelium sic eos recepturum fuisse, ut omnia remitteret Deo omnipotenti? non sic agi solet cum hominibus jam judicatis et excommunicatis. Posterius ergo concilium reditu confessorum: sed tamen non multo posterius; nam gravissimae causae suberant cur cito haberetur, tum ut Novatiani partes penitus frangerentur, tum ut lapsorum causa, quae ad concilium rejecta fuerat, dijudicaretur.

Damnatus toto orbe Novatianus non despondebat animum, sed per plurimas civitates novos apostolos suos mittebat, ut quaedam recentia institutionis suae fundamenta constitueret, et super legitimos episcopos crearet alios pseudoepiscopos. Id testatur Cyprianus in Epistola ad Antoniamum, scripta anno 251 exeunte aut 252 ineunte. Jamdudum litteras acceperat Cyprianus ab hoc Numidiae episcopo, quibus se cum Novatiano non communicare, sed Cornelio affixum esse significabat, atque ut earumdem litterarum exemplum ad Cornelium mitteretur, postulabat. Sed postea aliae litterae supervenerunt, in quibus nutare videbatur, Novatiani litteris motus, et quam iste haeresim introduxisset, qua ratione Cornelius cum Trophimo et thurificatis communicaret, sciscitabatur, ac ne ipsius quidem Cypriani humanitatem in lapsos aequo animo accipiebat. Sic ei respondet Cyprianus in hac Epistola LII, ut se et Cornelium mirifice defendat, et cum Novatiano neminem communicare posse demonstret, nisi qui totius Ecclesiae communionem rejiciat. Liquet scriptam esse epistolam post reditum confessorum quos in Ecclesia cum Cornelio junctos esse dicit, post mortem Decii, quem tyrannum appellat, sed tamen ante concessam lapsis hoc anno 252 indulgentiam, siquidem Cypriani defensio in iis tantum versatur quae Libellaticis anno superiore et caeteris in mortis periculo constitutis concessa fuerant. Non immerito Antonianus ille idem videtur esse qui in titulo Epistolae LXX, inter episcopos Numidas recensetur; quod etiam argumento est eum Cypriani monitis non restitisse.

Emissarii Novatiani circa hoc tempus Maximum pseudoepiscopum Carthaginensem fecerunt: sed hoc facinus tam ignobile et obscurum fuit, ut Cyprianus ne scribendum quidem ea de re Romam judicaret. Nam paulo ante de collegarum consilio miserat Cornelio nomina integrorum et catholicorum in Africa episcoporum, ut scirent Cornelius ejusque collegae quibus scribere et a quibus litteras mutuo accipere oporteret; si quis autem praeter eos quos Cyprianus epistola sua complexus fuerat, scribere auderet, scirent eum vel sacrificio vel libello esse maculatum, vel unum de haereticis, perversum scilicet et profanum.

[Col. 0137] Scriptum existimatur hoc anno praestantissimum Cypriani opus de Oratione Dominica. Recensetur a Pontio post librum de Unitate Ecclesiae; et cum multa in eodem libro adversus schismaticos vehementer et copiose dicantur, non male concluditur jam prodiisse Felicissimi et Novatiani schismata cum haec scriberet Cyprianus.

Circa Paschae prima solemnia scripsit Cyprianus Epistolam LIII ad episcopos Fortunatum, Ahymnum, Optatum, Donatianum, Fortunatum et Felicem, qui, cum essent in civitate Capsensi propter ordinationem episcopi (Donatuli, ut versimile est, Capsensis episcopi, qui loco sexagesimo nono sententiam dicit in concilio Carthaginensi anno 257), consulti fuerant a Superio an ad communionem jam admittendi essent Ninus, Clementianus et Florus, qui, Christum confessi coram magistratu et plebe, postea inter tormenta coram proconsule superati, poenitentiam agere non destiterant per hoc triennium, non illud quidem exactum sed inchoatum. Rem decidere non ausi, ad Cyprianum detulerant, et scripserant «ut cum pluribus collegis de hoc ipso plenissime» tractaret. Respondet Cyprianus reddendam ejusmodi hominibus communionem, seque ea de re cum episcopis deliberaturum promittit «quando solemnitati apud suos celebrandae satisfecerint,» et Carthaginem «venerint.»

Vix dubium est quin promissum perfecerit in concilio quod Carthagine habitum hoc anno idibus maii, ut ipse testatur Ep. LV (p. 84) . Scribit ibidem «Privatum, veterem haereticum in Lambesitana colonia ante multos fere annos ob multa et gravia delicta nonaginta et episcoporum sententia condemnatum, et Fabiani» papae ac Donati Carthaginiensis episcopi «litteris severissime notatum, cum causam in hoc concilio agere velle se diceret,» admissum non fuisse. Huic concilio interfuerunt episcopi sexaginta sex, si ibi, ut versimillimum est, propositis a Fido episcopo quaestionibus responsum fuit. Is per litteras questus fuerat quod Therapius episcopus Bullae et confessor, ut conjicit Pamelius ex concil. Carth. an. 256, Victori quondam presbytero, antequam poenitentiam plenam egisset, pacem immaturo tempore dedisset. Praeterea novam quamdam de infantibus opinionem Fidus proposuerat, in quibus morem antiquae circumcisionis tenendum putabat, ut infra octavum diem non baptizarentur. Inter alias rationes hanc afferebat: «vestigium infantis in primis partus sui diebus constituti mundum non esse, quod unusquisque illud horreat exosculari.» Respondent sexaginta sex episcopi per Epist. LIX, objurgatum fuisse Therapium, nec tamen ablatam Victori communionem. De infantibus autem propositam ab eo opinionem uno ore universi rejiciunt, et baptisma infantium «in primo statim nativitatis suae ortu» praeclarissimis rationum momentis defendunt. Hoc autem concilium sexaginta sex episcoporum idem prorsus esse perspicitur ac illud quod idibus maii habitum hoc anno 252. Quod enim concessa Victori quondam presbytero laica communio reprehensionem [Col. 0138] nem effugit, argumento est nihil adhuc detractum ac limatum fuisse de superioris anni decreto, ac nondum pacem poentientibus redditam fuisse; quae tamen illis indulgentia perpaucis mensibus post concilium idibus maii habitum concessa est.

Lombertum merito castigat Pearsonius, quod hoc concilium sexaginta sex episcopornm non multo post concilium anni superioris collocaverit. Non verisimile est post concilium, quod tamdiu in causis lapsorum dijudicandis occupatum fuit, aliud eodem anno tam frequens convocatum fuisse, cum praesertim nullum hujus rei vestigium exstet in litteris anno superiore scriptis. At idem Pearsonius hoc concilium in quo responderunt Fido sexaginta sex episcopi, in anni 253 mensem septembrem rejicit, cum episcopi, ut ipse existimat, restituta pace, de rebus ecclesiasticis consiliarentur. Non quadrat haec opinio cum his episcoporum verbis: «Quae res, inquiunt, satis nos movit recessum esse a decreti nostri auctoritate, ut ante legitimum tempus et plenum satisfactionis, et sine petitu et conscientia plebis, nulla infirmitate urgente ac necessitate cogente, pax ei concederetur.» Haec optime congruunt idibus maii anni 252. Jam poenitentiae partem non mediocrem adimpleverat Victor, unum reprehenditur quod plenum tempus non exegisset; quinetiam nihil reprehendetur, si plebis rogatu concessa pax fuisset. At profecto numquam episcopi tam leniter egissent anno 253 inter prima pacis initia. Nam qui, sopita Decii persecutione, tantam prae se severitatem tulerant, ut excommunicationem minarentur si quis lapsos ad communionem admitteret, ii, finita Galli et Volusiani persecutione, cum adhuc manus lapsorum sacrificiis nefandis fumarent, an adeo remissi fuere ut pacem concessam non reprehensuros se dicerent si «sine petitu et conscientia plebis» concessa non fuisset? Praeterea non videntur post persecutionem Galli et Volusiani necessaria fuisse concilia, quia ex his quae in priore concilio statuta de lapsis fuerant, facilis fuit totius rei deliberatio; vel potius quia aut nulli in hac persecutione, aut saltem paucissimi videntur cecidisse. Testatur Cyprianus in Epistola LVII eos qui Romae sub Decio ceciderant, confessionis laudem in hoc secundo praelio adeptos fuisse. Idem testimonium saltem Africae tribuit auctor libri ad Novat. (p. 11) . Hinc Cyprianus in Ep. LXXXI ad Martyres, non plangit clades et funera suorum, ut in Ep. IX sub Decio fecerat. Nec mirum si victores in hac pugna fuere, quos tanto animi ardore ad pugnandum paratos fuisse perspicimus ex Epist. LIV.

Scripta est circa idem tempus, ut observat Tillemontius, Epistola LXIV ad Epictetum et plebem Assuritanam adversus Fortunatianum, quondam hujus civitatis episcopum, qui sacerdotio ob simulacrorum cultum dejectus «pro integro agere volebat,» et episcopatum sibi coeperat vindicare. Videtur Epictetus, quem Cyprianus fratrem appellat, Fortunatiani loco constitutus fuisse. Non solus Fortunatianus ex lapsis episcopis ejusmodi facinus tentabat, sed observat Cyprianus nonnullos alios idem agressos esse, dum [Col. 0139] stipes, et oblationes, et lucra desiderant, quibus prius insatiabiles incubabant, et coenis atque epulis etiam nunc inhiant, quarum crapulam nuper superstite in dies cruditate ructabant.» Cum autem lapsos omnes hortetur ut, «magnitudinem delicti sui cognoscentes, a deprecando Domino non recedant, sed satisfactionibus immorantes ad Ecclesiam pulsent,» non immerito haec epistola ante concessam generatim lapsis indulgentiam scripta existimatur.

Rejectus, ut modo diximus, a concilio Carthaginensi Privatus pseudoepiscopum Carthagine constituit Fortunatum, qui erat «unus ex quinque presbyteris jampridem de Ecclesia profugis, et sententia coepiscoporum, ait Cyprianus Ep. LV (p. 83) , multorum et gravissimorum virorum, qui super hac priore anno» ad Cornelium litteras fecerant. Operam ad hoc scelus navarunt, ut ibidem ait S. Martyr, Felix quidam, qui cum illo venerat, quem ipse extra Ecclesiam in haeresi pseudoepiscopum olim constituerat; Jovinus et Maximus, ob nefanda sacrificia et crimina in se probata, sententia novem episcoporum condemnati, et iterato quoque a pluribus aliis in concilio anno priori abstenti; Repostus Saturnicensis, qui non tantum in persecutione ipse ceciderat, sed et maximam partem plebis suae sacrilega persuasione dejecerat. Hi quinque cum paucis vel sacrificatis vel male sibi consciis Fortunatum sibi pseudoepiscopum cooptarunt. Sed illis scelus ex sententia non successit. Nam cum dictitassent viginti quinque episcopos Carthaginem venturos, non sine mendacii infamia quinque tantum reperti sunt. Deinde vero, quos antea decipiebant et falsa se spe redeundi in Ecclesiam producebant, hi ubi viderunt pseudoepiscopum, fraude comperta, ad Ecclesiam redierunt. Itaque plures erant qui de nefariis illis hominibus judicaverant, si presbyteri et diaconi numerentur, quam qui tunc cum illis conjuncti videbantur. Probabat tamen Cyprianus et diligenter examinabat quinam admitti et recipi in Ecclesiam deberent. Quidam enim recipi non poterant «sine scandalo et periculo plurimorum.» Fremebat enim plebs et reluctabatur «quoties inemendabiles et protervi, et vel adulteriis vel sacrificiis contaminati, et post haec adhuc insuper de schismate ad Ecclesiam» redibant. Vix plebi persuadebat, imo extorquebat ut tales admitti consentirent; et justior factus erat fraternitatis dolor ex eo quod unus atque alius, obnitente plebe et contradicente, Cypriani facilitate suscepti, pejores exstiterant quam prius fuerant (Ibid.) .

Fortunati ordinatione adeo non movebatur Cyprianus ut ea de re protinus ad Cornelium scribendum esse non judicaret. Nactus tamen occasionem familiarissimi hominis et clerici, per Felicianum acolythum, quem Cornelius in Africam cum Perseo episcopo miserat, etiam de Fortunato isto scripserat ad Cornelium; sed, dum Carthagine Felicianus vel vento retardatur, vel accipiendis aliis epistolis detinetur, Felicissimo Romam properante praeventus est. Is enim Romam mittebatur cum litteris Fortunati ad Cornelium, cum nefaria illa factio, undique exclusa et in [Col. 0140] Africa ob scelerum infamiam ubique nota, Romam navigandum judicasset. Venit itaque Romam Felicissimus stipatus caterva et factione desperatorum, sed rejectus est a Cornelio, et «vigore pleno quo episcopos agere oportet,» pulsus de Ecclesia. Verum, cum dictitarent nefarii homines Fortunatum a viginti quinque episcopis ordinatum esse, cumque Cornelium «aggressi essent comminantes quod, si litteras quas attulerant non accepisset, publice eas recitarent, et multa turpia et probrosa et ore suo digna proferrent,» Cornelius, cui molestum erat Cypriani silentium, «minis atque terroribus eorum aliquantum commotus», duas simul epistolas Cypriano per Saturum acolythum scripsit, quarum prima pulsum constanter Felicissimum, altera commotum et exterritum ipsius Cornelii animum significabat.

Permolestum accidit Cypriano quod, cum in defendendo episcopatu Cornelii summam animi fortitudinem declarasset, idem sibi in re simillima a Cornelio non referretur. Quapropter ad eum scripsit Epistolam LV, dolorem suum minime dissimulans, quod Cornelius aures praebuisset schismaticis omni sceleris macula notatis et in concilio damnatis, contra episcopum populi universi suffragio in pace delectum, Dei auxilio in persecutione protectum, collegis omnibus fideliter junctum, plebi suae in episcopatu quadriennio jam probatum, in quiete servientem disciplinae, in tempestate proscriptum applicito et adjuncto episcopatus sui nomine, toties ad leonem petitum, in circo, in amphitheatro Dominicae dignationis testimonio honoratum, ac nuper etiam clamore popularium ad leonem denuo postulatum. Demonstrat nefas fuisse schismaticis «ad Petri cathedram atque ad Ecclesiam principalem, unde sacerdotalis unitas exorta est,» litteras ferre, «cum statutum sit omnibus nobis, inquit, et aequum sit pariter ac justum, ut uniuscujusque causa illic audiatur ubi est crimen admissum . . . , nisi si paucis desperatis et perditis minor videtur esse auctoritas episcoporum in Africa constitutorum, etc.» Sic episcopatus sui jura defendit Cyprianus, ut exordium unitatis in Ecclesia Romana, ut ecclesia principali, agnoscat; et, quemadmodum alibi parem inter Apostolos potestatem admittens, exordium unitatis in Petro constitutum agnoscit, ita hoc loco, etsi negat minorem esse Afrorum episcoporum auctoritatem, immerito pronuntiat editor Oxoniensis primatum ab eo negari: sed de his jam diximus in praefatione. Quamvis autem de Cornelii prudentiae et constantiae existimatione haec epistola aliquid detrahere posse videretur, eum tamen admonere et rogare non dubitat Cyprianus ut de more suo has litteras clero secum praesidenti et sanctissimae atque amplissimae plebi legat, adeo cognita erat Cypriano et explorata virtus Cornelii. Constat hanc epistolam hoc anno 252 scriptam fuisse; commemorat enim Cyprianus concilium anni prioris, tum etiam aliud proximis idibus maii habitum: hinc se plebi suae quadriennio jam probatum esse dicit. Scripta autem non videtur nisi mense junio exeunte, aut ineunte julio.

Cum a concilio Carthaginensi, quod idibus maii habitum diximus, satis multa usque ad persecutionem intercesserint, perspicuum est imperatores Gallum et Volusianum, qui anno 251 exeunte imperium adepti fuerant, per totum illud tempus nihil iracunde in Christianos egisse, nec suum in illos furorem incitasse ante mediam hujus anni aestatem. At violenta fuit persecutio, nec alium finem habuit quam ipsa imperatorum vita. Jam nonnullae scintillae emicuerant cum Cyprianus ad Cornelium scriberet Epistolam LV. Ait enim «his ipsis diebus» quibus scribebat, «ob sacrificia quae edicto proposito celebrare populus jubebatur, clamore popularium ad leonem denuo postulatum» se «in circo» fuisse. Videtur indicendorum sacrificiorum causam attulisse pestis illa quae sub Gallo et Volusiano ac caeteris deinceps principibus horrendum in modum saeviit. Non multo post subsecuta imperatorum Galli et Volusiani adversus Christianos edicta, quorum praecognitionem cum accepisset Cyprianus, multis visionibus divinitus oblatis, scripsit Epistolam LVI ad Thibaritanos, quos cum antea invisere statuisset, consilium tunc perficere non potuit, sed vicarias pro se litteras misit, in quibus eos admonet se «Domini instruentis dignatione» cognovisse, idque sciendum esse ac pro certo credendum et tenendum graviorem nunc quam antea et ferociorem pugnam imminere; deinde vero ex Scripturis sanctis et ex christianae religionis principiis colligit quidquid ad persecutionem constanter sustinendam incitare poterat.

Videtur Cyprianum detinuisse quominus Thibaritanorum votis satisfaceret, imposita necessitas rebus ecclesiae suae, imminente persecutione, providendi. Nihil autem prius sibi faciendum arbitratus hoc molestissimo tempore, quam ut omnes omnino milites Christi qui arma desiderabant et praelium flagitabant, intra castra Domini colligeret; decrevit in concilio cum episcopis XLI, ut, examinatis singulorum causis, pax lapsis daretur qui poenitentiam agere a primo lapsus die non destiterant. Episcopi certiorem ea de re faciunt Cornelium per Epistolam LIV, seque ita «sancto Spiritu suggerente» statuisse dicunt, ac sanguinem Christi iis non denegandum demonstrant qui suum pro Christo fusuros se et acriter pugnaturos promittebant. Addunt sese idem Cornelio «paternae misericordiae contemplatione placiturum» sperare. Miror hoc concilium a Pearsonio confundi cum eo quod idibus maii habitum est. Nam 1 ^o de rebus idibus maii deliberatis nullae ad Cornelium synodi nomine scriptae sunt litterae; quippe, cum de Privato, quem synodus non admiserat, tum demum Cyprianus ad Cornelium suo nomine scripserit, cum facultas oblata est Feliciani acolythi. 2 ^o In Epistola LV, ex qua concilium idibus maii habitum fuisse dicimus, nullum exstat vestigium concessae lapsis indulgentiae [Col. 0142] sed tantummodo necessitas poenitentiae adversus Felicissimum ejusque satellites defenditur. Atque hinc patet hanc epistolam in editione Oxoniensi immerito praeponi quinquagesimae quartae, per quam Cornelius de concessa lapsis communione certior factus est. 3 ^o Concilium episcoporum XLI, in quo lapsis data communio est, instante persecutione habitum fuit, et hoste certamen indicente, cum lapsis arma desiderarent et flagitarent, ut est in Epist. LIV, seque «ad pugnam paratos esse et pro Domini sui nomine ac pro sua salute stare fortiter et pugnare» profiterentur. Quamobrem hoc consilium statim subsequi debuit Cornelii confessio, qui primus Romae confessus est. Sed a concilio idibus maii habito multa intercesserunt usque ad persecutionem et Cornelii confessionem: Fortunati ordinatio, missa ab eo Romam legatio, Cornelii ad Cyprianum litterae ac Cypriani responsio.

Vana non fuit Cypriani praedictio futurae persecutionis, nec adhibitae ab eo cautiones ad Christianos corroborandos optato exitu caruerunt. Romae prosiluit adversarius terrore violento Christi castra turbare: sed virtus illic praecedentis episcopi publice comprobata est, ac quodammodo ecclesia omnis Romana confessa est: ad pugnam non singuli milites, sed tota castra prodierunt, accurrit properanter et venit quisquis audivit. Plurimi ex his qui sub Decio lapsi fuerant, gloriosa confessione restituti sunt, ipso dolore poenitentiae facti ad praelium fortiores, ita ut appareret eos in prima persecutione novae atque insuetae rei pavore trepidasse. Haec discimus ex Epist. LVII Cypriani, in qua Cornelio Centumcellis exulanti gloriam confessionis gratulatur, et cum eo communicat quod providentia Domini monentis instructus cognoverat, «appropinquare jam certaminis et agonis nostri diem,» inquit. Rogat denique ut uter ad Dominum prior migraverit, Deum pro altero et pro fratribus ac sororibus precetur. Haec praedictio non multo post in Cornelio exitum sortita est, qui martyr obiit Centumcellis die 14 septembris hujus anni 252, ut inter doctissimos quosque convenit. Interim Novatianus, ut Cyprianus observat, ut nec unitatis Ecclesiae, ita nec ejus triumphorum particeps, quiescebat, nec eum omnino tetigit persecutio. Lucius, qui Cornelio successit, eodem fere tempore sacerdotii et exilii gloriam adeptus est; sed paulo post revocatus, martyr obiit die quarto aut quinto mensis martii anno 253 cum quinque mensibus ac paucis diebus praefuisset. Huic Cyprianus cum sacerdotium et confessionem gratulatus fuisset per litteras, quae ad nos non pervenerunt, reditum etiam gratulatus est per Epistolam LVIII suo et collegarum nomine. Sed, praeter hoc litterarum officium, quibus ad commune gaudium Ecclesiae Romanae suum quoque accedere testatur, ait se non [Col. 0143] cessare «in sacrificiis atque in orationibus Deo Patri et Christo Filio ejus Domino nostro gratias agere et orare pariter atque petere ut qui perfectus est atque perficiens custodiat et perficiat (in Lucio) confessionis gloriosam coronam,» etc.; et quasi praevideret id quod postea evenit, Lucium idcirco revocatum fuisse ab exilio suspicatur, ut in oculis ecclesiae suae vitam pro Christo profunderet. Decreta Cornelii de lapsis Lucium confirmasse discimus ex Cypriano, qui Lucium et Cornelium beatos martyres appellat, seque eorum memoriam honorare dicit, ac illos spiritu Dei plenos, et in glorioso martyrio constitutos dandam esse pacem lapsis censuisse, et poenitentia acta fructum communicationis et pacis negandum non esse litteris suis signasse testatur (Epist. LXVII) .

Quamvis erumpentibus persecutionis scintillis postulatus fuerit ad leonem Cyprianus, non tamen secessit, ut in persecutione sub Decio, nec pulsus aut proscriptus fuit. Primus Carthagine impetum ferocientis populi sustinuit, ut videre est in Epist. LXXXI, gloriosus senex Rogatianus presbyter, qui in persecutione Decii confessus fuerat, et, e carcere solutus, duobus episcopis et Numidico presbytero in regenda ecclesia Carthaginensi adjunctus a Cypriano fuerat. Is cum primus in hac Galli et Volusiani persecutione conjectus in carcerem fuisset cum Felicissimo, quem Cyprianus quietum semper et sobrium fratrem appellat, cum eodem coronatus est. Caeteros confessores in carcere inclusos hortatur Cyprianus (in Ep. LXXXI) ut Rogatianum imitentur, seque Dominum assidue precari ait ut eamdem ac ille coronam assequantur. Inter hos confessores enitebant pueri et feminae, id quod etiam in persecutione Decii contigisse perspicimus ex libro de Lapsis (p. 181) , et in persecutione Valeriani ex Epist. LXXVII. Eamdem confessionis laudem adepti, ut capite 24 observavimus, qui sub Decio lapsi fuerant. Quod quidem de plurimis intelligi debet, non tamen de omnibus; nam auctor libri ad Novatianum, alios ex eorum numero adhuc poenitentiae addictos commemorat. Sed quia Epistolam LXXXI alii Valeriani, alii Decii persecutioni adscribunt, exponendum nobis est cur ad hanc potius sub Gallo et Volusiano persecutionem referenda videatur.

Hanc epistolam Pamelius et Baronius inter postremas Cypriani numerant, et in persecutione Valeriani scriptam putant. Hac potissimum ratione ducuntur, quod Rogatianus presbyter et confessor, quem post Decii persecutionem superfuisse constat, in hac Epistola LXXXI vitam pro Christo cum Felicissimo dicatur profudisse. Atque id quidem tabulis ecclesiasticis consentaneum est, in quibus, inquit Baronius, Rogatiani et Felicissimi «una die passorum natalis solemnitas consignata est VII cal. novembris.» Contra Pearsonius hanc epistolam sub Decio scriptam esse contendit, cum lateret Cyprianus, idque probat ex primis epistolae verbis: «Saluto vos, fratres charissimi, optans ipse quoque conspectu vestro frui, si me ad vos pervenire loci conditio permitteret.» Sed autem loqui solet Cyprianus e suo secessu, ut in [Col. 0144] Epist. V: «Et quoniam mihi interesse nunc non permittit loci conditio;» et in Epist. XXXVII ad eumdem clerum: «Utinam loci et gradus mei conditio permitteret ut ipse nunc praesens esse possem!» Unde concludit Pearsonius his verbis non exilium Cypriani sui Valeriano, sed illius sub Decio secessum denotari. Locum autem ex quo mortuum Rogatianum fuisse judicatur, in aliam prorsus sententiam accipiendum esse existimat, ac errorem in tabulas ecclesiasticas irrepsisse, dum Bedam, qui has Cypriani litteras laudat, et ex illis docet Rogatianum et Felicissimum martyrio coronatos esse, Usuardus, Ado et alii sine examine sequuntur.

Pearsonii sententia arridet Tillemontio; sed tamen multis rebus perspicitur hanc epistolam non in secessu scriptam esse, sed Carthagine, cum jam obiisset Rogatianus, non tamen sub Valeriano, sed sub Gallo et Volusiano. Nimium apertus est Cypriani contextus, quam ut Rogatianum et Felicissimum martyrio coronatos negemus antequam hanc epistolam scriberet Cyprianus. Locum inspiciamus. «Quam fidem, inquit, vos quoque retinentes et die ac nocte meditantes, toto corde ad Deum prompti, contemptu praesentium futura tantummodo cogitatis, ut ad fructum regni aeterni et ad complexum et osculum Domini et conspectum venire possitis, ut sequamini in omnibus Rogatianum presbyterum gloriosum senem, viam vobis ad gloriam temporis nostri religiosa virtute et divina dignatione facientem, qui cum Felicissimo fratre nostro quieto semper et sobrio, excipiens ferocientis populi impetum, primum hospitium vobis in carcere praeparavit, et metator quodam modo vester, nunc quoque vos antecedit. Quod ut consummetur in vobis assiduis orationibus Dominum deprecamur, ut initiis ad summa pergentibus quos confiteri facit, faciat et coronari.» Nulla fere vox hoc in loco quae non Rogatianum pro Christo passum indicet. Vocat eum Cyprianus «gloriosum senem,» quod eum argumento est ad gloriam pervenisse. Confessores laudat quod futura tantum cogitent, ut ad complexum Domini perveniant, ut sequantur in omnibus Rogatianum, quem jam in multis rebus imitati fuerant. Jam ergo pervenerat ad conspectum Domini Rogatianus siquidem pervenire ad conspectum Domini idem est ac Rogatianum in omnibus sequi. Paraverat illis Rogatianus primum hospitium in carcere. Ubi secundum parabat, nisi in coelo, antecedens eos veluti metator quidam? Denique Deum precatur Cyprianus ut id in quo antecedebat eos Rogatianus, in ipsis consummetur et ad coronam perveniant. Ergo jam ad hanc coronam Rogatianus pervenerat, quam cum in Decii persecutione adeptus non sit, sed ante e carcere egressus sit quam Cyprianus e suo secessu, necesse est hanc epistolam ad aliud tempus referri. Nititur Tillemontius his verbis, «viam facientem, vos antecedit,» ut Rogatianum probet non obiisse cum haec epistola scriberetur. At quis nescit linguae latinae sterilitatem saepe cogere ut ejusmodi voces usurpentur? Martyres in Ep. LXXVIII laudant Cyprianum [Col. 0145] quod, cum primus confitendi signum extulerit, ipsius anima «non tantum martyrum de saeculo jam excedentium socia esse coeperit, sed et cum futuris coelestem amicitiam» copulaverit. Simili prorsus modo confessores hortatur Cyprianus in Ep. IX, ut Mappalicum martyrem sequantur. «Istum nunc beatissimum martyrem, inquit, et alios participes ejusdem congressionis et comites in fide stabiles, in dolore patientes, in quaestione victores, ut caeteri quoque sectemini et opto pariter et exhortor, ut, quos vinculum confessionis et hospitium carceris simul junxit, jungat etiam consummatio virtutis et corona coelestis.»

Non belle accepit Pearsonius haec verba, «si me ad vos pervenire loci conditio permitteret.» Ait enim Cyprianum his verbis designare «locum in quo praesens esse et conspectu confessorum frui maxime concupivit, sed loci, hoc est Carthaginis, ubi persecutio jam fervebat, conditionem non permisisse.» Verum hac voce non Carthaginem, sed episcopalem auctoritatem designari perspicitur ex pluribus Cypriani testimoniis; sic in Ep. XI: «Sollicitudo loci nostri et timor Domini compellit.» «Cum illi (martyres) memores loci nostri ad me litteras direxerint» (Ep. X) . «Congruit ipsi loco et officio sacerdotii nostri» (Ep. LXIII) . Vid. Ep. LXV. Quamobrem, cum ait Cyprianus in hac Ep. LXXXI: «Saluto vos, fratres charissimi, optans ipse quoque conspectu vestro frui, si me ad vos pervenire loci conditio permitteret. Quid enim mihi optatius et laetius posset accidere, quam nunc vobis inhaerere, ut complectemini me manibus illis quae purae et innocentes et Dominicam fidem servantes, sacrilega obsequia respuerunt? Quid jucundius et sublimius quam osculari nunc ora vestra, conspici etiam praesentem ab oculis vestris?» cum haec, inquam, ait Cyprianus, indicat se hac una re detineri quominus invisat martyres, quod metuat ne dignitate conspicuus oculos gentilium effugere non possit. Nec necesse est eum abfuisse Carthagine ut sic scriberet: sua enim illum dignitas, etiamsi adfuisset Carthagine, detinere potuit quominus sanctos martyres inviseret. Nam qui providebat ut martyres «non glomeratim nec per multitudinem simul junctam inviserentur, sed ut presbyteri quoque qui illic apud confessores» offerebant, singuli cum singulis diaconis alternarent (Ep. V) , multo minus ipse commisisset, ut in oculos gentilium incurrens nova incendia commoveret. Quinetiam haec consuetudo ante Cyprianum in Africa vigebat, ut episcopus confessores non inviseret. Testatur enim Cyprianus in Epp. X et XXI, id semper in praeteritum sub antecessoribus suis factum esse, ut presbyteri et diaconi plenissime circa Evangelii legem martyres et confessores instruerent, et diaconi ad carcerem commeantes martyrum desideria consiliis suis et Scripturarum praeceptis gubernarent. Nihil ergo vetat quominus Cyprianum in ipsa urbe necessariis rebus et antecessorum exemplo a confessorum conspectu distentum haec scripsisse existimemus. Neque etiam dicere verebor non sic [Col. 0146] locuturum fuisse si abfuisset Carthagine. Quomodo enim absentem et in abdito loco latentem sola dignitas a complexu martyrum arceret, quem in ipsa urbe necessariae cautiones ab hoc gaudio et antecessorum exempla removissent? Hinc in Ep. IX, quam ad martyres et confessores in secessu scriptam esse constat, non ait secessum suum in hoc sibi molestum esse, quod eos non possit invisere. Significat urbis desiderium in Ep. XXXVII, at nequaquam ut in martyrum complexibus haereat, sed potius «ut promptus et libens solemni ministerio cuncta circa fortissimos fratres dilectionis obsequia compleat.»

Nec congruit ergo haec epistola Decii temporibus, neque etiam Valeriani persecutioni, cujus primum impetum sustinuit Cyprianus; nec ei Rogatianus et Felicissimus, sed ipse aliis omnibus, ut infra videbimus, facem ad confitendum Christi nomen praetulit. Multo commodius referetur Epistola LXXXI ad persecutionem Galli et Volusiani, in qua Cyprianus nec Carthagine expulsus est, nec sponte cessit; at minime dubium est quin pro se ad aures et ad oculos confessorum vicarias litteras miserit, cum eos invisere exposita omnium oculis dignitas non sineret. Mense octobri anni 252, quo Rogatianus et Felicissimus passi dicuntur in tabulis ecclesiasticis, persecutio saeviebat; cujus rei testis est Cornelius, qui mense septembri hujus anni martyr obiit. Pearsonius ex populi ferocientis impetu, quem Rogatianus excepisse dicitur, Epistolam LXXXI ad persecutionem Decii pertinere concludit, quia saepe in hac persecutione popularis temeritas in Cyprianum erupit. At in persecutione Galli eamdem populi temeritatem expertus est Cyprianus, ut ipse narrat in Epistola LV. Deinde vero horrenda illa pestis quae cum Galli persecutione conjuncta fuit, multo aptior videtur fuisse ad ciendos populares motus, cum calamitatis causa in Christianos rejiceretur.

Ad persecutionem accedebat lues horrenda quae, sub ipsis Deciis, ut verisimile est, incoepta, majorem in modum sub Gallo et Volusiano grassata est. Hic Cypriani charitas in ipsis ethnicorum oculis enituit, et ad summam reipublicae utilitatem redundavit. Nam cum ethnici omnes horrerent et fugerent contagia ac suos impie exponerent, ac, jacentibus tota civitate cadaveribus, nemo aliud quidquam respiceret nisi lucra crudelia, tum vero Christi et Dei Pontifex plebem uno in loco congregatam vivido hortatu adduxit ut pietatis officia non solum in domesticos fidei, sed in ipsos etiam ethnicos conferrent; ac charitate inflammatus ea dixit quae, si «gentiles audire potuissent, ait Pontius, forsitan statim crederent.» Distributa sunt ergo continuo pro qualitate hominum atque ordinum ministeria. Multi qui angustia paupertatis beneficia sumptus exercere non poterant, plus [Col. 0147] sumptibus exhibebant; compensantes proprio labore mercedem divitiis omnibus chariorem. Fiebat itaque exuberantium operum largitate quod bonum est ad omnes, non ad solos domesticos fidei.

Inter has persecutionis et pestis calamitates, scripsit Cyprianus librum adversus Demetrianum, quem Pontius his verbis designat: «Per quem gentiles, repercussis in se iis quae nobis ingerunt, vincerentur?» Ventitabat ad Cyprianum Demetrianus, eumque Cyprianus, «oblatrantem adversus Deum et verbis impiis obstrepentem,» minime idoneum judicabat quocum congrederetur, «cum nec docere indocilem posse sibi videretur, nec impium religione comprimere, nec furentem lenitate cohibere.» Sed, cum idem Demetrianus dictitaret «quod bella crebrius surgant, quod lues, quod fames saeviant, quodque imbres et pluvias serena longa suspendant,» Christianis imputari, tacere ultra noluit Cyprianus; ac, ne silentium diffidentiae non verecundiae tribueretur, huic homini respondendum esse duxit, «pariter et caeteris quos ipse forsitan concitaverat, et adversum Christianos odia maledictis vocibus seminando comites sibi plures radicis atque originis» suae «pullulatione» fecerat. Demonstrat igitur calamitates non inde oriri quod Deum Christiani colant, sed quod eum gentiles non colant, ejusque cultores omni cruciatus genere torqueant: quamvis autem hae calamitates ipsos etiam Christianos attingant, eas tamen solis gentilibus nocere, non Christianis quos ad aeterna gaudia perducunt. Lactantius (l. V, c. 4) minus commode factum a Cypriano existimavit, ut ad frangendum et convincendum Demetrianum Scripturae potius quam poetarum et philosophorum testimonia citaret. Sed, praeterquam quod adhibendae erant Scripturae, ut quid Christiani sentirent, quid sperarent, in promptu esset, inest profecto sancti Spiritus testimoniis tanta vis ac tanta majestas, ut vel eos qui maxime obduruerunt, permovere possint. (Vid. not. Baluz.)

Hunc librum in persecutione Galli et Volusiani scriptum esse patet ex testimonio Pontii, qui eum recenset inter libros de Lapsis et de Unitate Ecclesiae post Decii persecutionem scriptos, et librum de Patientia, qui persecutionem Valeriani antecessit. Idem etiam effici potest ex his verbis Cypriani (p. 221) : «Ut memorias taceamus antiquas, et ultiones pro cultoribus Dei saepe repetitas nullo vocis praeconio revolvamus, documentum recentis rei satis est, quod sic celeriter quodque in tanta celeritate sic granditer nuper secuta defensio est, ruinis rerum, jacturis opum, dispendio militum, diminutione castrorum.» Legebatur in superioribus editionibus, «ruinis regum,» quibus verbis Decios designari existimarunt eruditi. Sed, quamvis Baluzius ex veterum codicum auctoritate posuerit «ruinis rerum,» non minus manifesta descriptio est eorum quae Deciis ob vexatos Christianos evenerunt, nec referri potest ad Gordianos aut Philippos, qui Christianos non sunt persecuti.

[Col. 0148] Demetrianum quem Cyprianus refellit, alii proconsulem Africae, alii unum ex judicibus fuisse opinati sunt. Crediderim potius unum aliquem ex sophistis fuisse; idque satis persuadent crebrae cum Cypriano disputationes, calumniae in Christianos et criminationes quas ei exprobrat Cyprianus, nequaquam indicans potestatem cum mala hac mente conjunctam fuisse. Decepisse eruditos homines videntur haec verba (p. 219) : «Qui alios judicas, aliquando et tu esto tui judex.» Sed haec ad judicium forense non pertinent, nec Demetrianum nominatim petit Cyprianus, sed generatim gentiles, quibus, ut ibidem ait, vacabat «inter ipsa adversa malos esse, et in periculis tantis non de se magis sed de altero judicare.» Neque etiam ad Demetrianum proprie spectant haec verba (p. 220) : «Innoxios, justos, Deo charos domo privas, patrimonio spolias, catenis premis, carcere includis, gladio, bestiis, ignibus punis, etc.,» sed generatim ad omnes ethnicos, quos, ut fieri solet in ejusmodi orationibus, nunc singulari numero, nunc plurali alloquitur. Paulo ante dicebat: «Adhuc insuper Dei servos et majestati ac nomini ejus dicatos injustis persecutionibus fatigatis. Satis non est quod ipse tu Deum non colis, adhuc insuper eos qui colunt sacrilega infestatione persequeris.»

Cypriani hortatibus accensa plebs Carthaginensis libenter arripiebat, si qua se daret occasio charitatis exercendae. Quod tum maxime declaravit cum octo Numidiae episcopi gravissimo casu perculsi quod plures Christianos et Numidia, in his virgines Christo dicatas, barbari abduxissent, opem Cypriani implorarunt. Tum vero communis ecclesiae Carthaginensi injectus «moeror atque cruciatus de periculo virginum, pro quibus non tantum libertatis sed et pudoris jactura deflenda» videbantur. Quapropter «prompte omnes et libenter ac largiter subsidia nummaria fratribus contulerunt, semper quidem secundum fidei suae firmitatem ad opus Dei proni, nunc tamen, ait Cyprianus, magis ad opera salutaria contemplatione tanti doloris accensi.» Scripsit itaque Cyprianus Epistolam LX ad episcopos Numidiae, ac misit «sestercia centum millia nummorum, cleri et plebis collatione collecta.» Rogat eos sanctus Martyr ut, si quid tale deinceps acciderit, id sine mora per litteras nuntient, «pro certo habentes ecclesiam (Carthaginensem) et fraternitatem universam ne haec ultra fiant precibus orare; si facta fuerint, libenter et largiter subsidia praestare.» Subdidit etiam Cyprianus nomina singulorum qui ad hoc opus tam necessarium prompte ac libenter operati fuerant, ut eis episcopi vicem boni operis in sacrificiis et precibus repraesentarent; sed et collegarum et consacerdotum, qui et ipsi, cum praesentes essent, et suo et plebis suae nomine quaedam pro viribus contulerant, nomina addidit, eorumque summulas significavit et misit. Haec Pearsonius contigisse putat initio anni 253, cum Galli negligentia barbaris nationibus in Romanorum fines [Col. 0149] aditus pateret. Illud saltem videtur statui posse, hanc epistolam post persecutionem Decii scriptam fuisse. Si quis enim librum de Lapsis cum hac epistola conferat, facile intelliget Carthaginenses sic et persecutione expurgatos, et curis ac laboribus Cypriani immutatos fuisse, ut eosdem esse vix agnoscas. Nam, cum antea plurimos in hac ecclesia diuturnitas pacis corrupisset, et patrimonii amor sacrificare simulacris adegisset, nunc omnes, accepto rei in Numidia gestae nuntio, captivitatem fratrum suam computant, omnes periculo virginum moerent et excruciantur, omnes ad redimenda Dei templa certatim opes suas effundunt, omnes precantur ne haec ultra fiant; sed, si facta fuerint, libenter et largiter subsidia promittunt.

Non multo post Lucii martyrium, quod contigit die quinto martii hujus anni 253, electus est Stephanus, forte quia jam tum Christianos respirare sinebant motus in imperio excitati. Nam mense maio, ut doctissimis criticis videtur, ultio sanguinis Christianorum in Gallo enituit, quem sui milites, cum repellendo Aemiliano, qui jam Italiam occupaverat, imparem viderent, imperio et vita spoliarunt. Cum autem Aemilianus ipse circa augustum mensem a militibus, qui imperium detulerant occisus fuisset, imperio potitus est nemine interpellante Valerianus, cujus aequitate et eximio favore summa pax Ecclesiae affulsit. Sed, sedata persecutionis procella, pestis ingravescebat. Quamobrem Cyprianus, cum animadverteret «in plebe quosdam vel imbecillitate animi, vel fidei parvitate, vel dulcedine saecularis vitae, vel sexus mollitie, vel, quod majus est, veritatis errore, minus stare fortiter, nec pectoris sui divinum atque invictum robur exerere,» non praetermisit occasionem docendae veritatis, ac praestantissimum de Mortalitate librum scripsit, in quo demonstrat ejus esse mortem timere qui ad Christum ire nolit, eos autem qui vere in Christum credunt, laetari debere cum ad Christum vocantur. Narrat episcopum quemdam, qui petebat ut e morbo evaderet, increpitum esse in visione: «Nobis quoque ipsis, inquit (p. 234) , minimis et extremis quoties revelatum est, quam frequenter et manifeste de Dei dignatione praeceptum est ut contestarer assidue et publice praedicarem fratres nostros non esse lugendos accersitione Dominica de saeculo liberatos!» Hunc librum sic designat Pontius post opus adversus Gentiles et ante libros de Opere et Eleemosyna ac de Patientia: «A quo Christiani mollioris affectus circa amissionem suorum aut, quod magis est, fidei parvioris consolarentur spe futurorum.» Scriptus videtur in pace sub Valeriano: nulla enim inest significatio persecutionis cum peste conjunctae; quinetiam Cyprianus hac calamitate Christianos armari et praeparari declarat, ut fortiter se gerant cum persecutio venerit. «Excedunt [Col. 0150] ecce in pace, inquit, tutae cum gloria sua virgines . . . . . , accenduntur tepidi, constringuntur remissi, excitantur, ignavi, desertores compelluntur ut redeant, gentiles coguntur ut credant, vetus fidelium populus ad quietem vocatur, ad aciem recens et copiosus exercitus robore fortiore colligitur, pugnaturus sine metu mortis cum praelium venerit, qui ad militiam tempore mortalitatis accedit.» Hinc etiam nonnulli metum suum hoc nomine praetexebant, quod sibi pestis occasionem martyrii praeriperet; qua excusatione uti non potuissent, si qua tunc persecutio aditum ad martyrium aperuisset.

Hunc tamen librum sub Gallo scriptum existimat Pearsonius, anno 252, «quia argumentum ab instante persecutione et antichristo veniente ductum late persequitur» Cyprianus. Sed, cum S. martyr jamdudum crederet mundi finem et antichristi adventum instare, hanc opinionem in ipsa etiam pace retinere debuit, cum praesertim lues quae tum grassabatur, una esse videretur ex rebus mundi finem antecessuris. Hinc eadem mundi pereuntis et antichristi appropinquantis suspiciones in libris et epistolis post persecutionem scriptis, ut in libro de Unit. Eccles. (pp. 199 et 200) , et in Epistola LXVIII, de Basilide et Martiale (p. 120) . Probabilius ergo est librum de Mortalitate sub Valeriano scriptum esse anno 253 aut 254.

Liber de Opere et Eleemosyna post librum de Mortalitate a Pontio proxime recensetur, ac proinde sub Valeriano scriptus est. Pacis tempus designat haec libri conclusio: «Si expeditos, si celeres, inquit Cyprianus, si in hoc operis agone currentes dies nos vel redditionis vel persecutionis invenerit, nusquam Dominus meritis nostris ad praemium deerit. In pace vincentibus coronam candidam pro operibus dabit, in persecutione purpuream pro passione geminabit.»

Ad initium anni 254 refertur Epistola LXIX, quam ad Florentium Pupianum scripsit Cyprianus, cum jam sex annis ecclesiam Carthaginensem gubernaret. Pupianus ille ante persecutionem in Ecclesia fuerat et communicaverat cum Cypriano; sed postea, schismaticis se adjungens, «infanda, turpia, etiam gentilibus exsecranda,» de Cypriano temere crediderat. Quin etiam litteras ad eum scribere ausus est, in quibus judicem se episcopi sui constituens, dicebat sacerdotes humiles esse debere, scrupulum sibi esse tollendum de animo in quem inciderat, Ecclesiam propter Cyprianum portionem sui in disperso habere, omnes qui cum eo communicabant, polluto illius ore pollutos esse, et spem vitae aeternae communicationis illius contagione perdidisse. Cyprianus innocentiam suam ea quae episcopum decebat gravitate et constantia defendit, et impudenti obtrectatori, si temeritatis et superbiae atque insolentiae vel sero poenitentiam agere coeperit, veniam offert; «Manente tamen, inquit, apud nos divinae censurae respectu et metu, ut prius Dominum meum consulam an tibi pace in [Col. 0151] dari et te ad communicationem Ecclesiae suae admitti sua ostensione et admonitione permittit.» Ex his patet hunc hominem non episcopum fuisse, ut nonnulli sibi finxerunt, sed laicum Cypriani jurisdictioni subjectum; cui tamen sese nefario schismate subtraxerat. Nec verisimilior eorum opinio qui Pupianum aliquid in persecutione passum esse contendunt, quia dicit ei Cyprianus (p. 121) : «Ne forte claritatis et martyrii tui dignitas nostra communicatione maculetur.» Et p. 122: «Persecutio enim veniens te ad summam martyrii sublimitatem provexit, me autem proscriptionis onere depressit cum publice legeretur: Si quis tenet vel possidet de bonis Caecilii Cypriani episcopi Christianorum.» Sed in his verbis manifesta est ironia; nec absimili modo Dionysius Alexandrinus Germani calumnias refellit: «Sed fortasse Germanus,» inquit apud Euseb. (lib. VII, c. 11) , «multis fidei confessionibus gloriatur, multa praedicare potest adversus se gesta.» Quinetiam indicat Cyprianus non defuturam reprehensioni materiam, si de rebus a Pupiano in persecutione et in pace gestis inquiratur. «De iis autem, inquit (p. 124) , quae tu egisti vel in persecutione vel in pace, stultum est ut velim te judicare, quando tu magis judicem te nostri constitueris.»

Non dubium est quin in Stephani papae primordiis, ac pace sub Valeriano vigente Cyprianus epistolas LXVII et LXVIII scripserit. Sexagesimae septimae haec fuit occasio: Marcianus, Arelatensis episcopus, cum se Novatiano adjunxisset atque ab Ecclesiae catholicae unitate discessisset, servis Dei poenitentibus et dolentibus et Ecclesiam lacrymis et gemitu et dolore pulsantibus divinae pietatis subsidia claudebat; et cum ab episcopis nondum abstentus videretur, jactabat se et praedicabat quod, Novatiano studens et ejus pervicaciam sequens, a communione se episcoporum segregasset. Scripsit ea de re semel et iterum ad Cyprianum Faustinus Lugdunensis. Ejus litteris acceptis, Cyprianus scribit ad Stephanum papam, eumque etiam atque etiam hortatur ut plenissimas litteras in provinciam et ad plebem Arelate consistentem dirigat, quibus abstento Marciano alius in ejus locum substituatur; et cum multi ex fratribus annis superioribus sine pace excesserint, vel caeteris subveniatur qui supersunt, qui et diebus ac noctibus ingemiscunt. Rogat etiam ut sibi significet quis in locum Marciani Arelate fuerit substitutus, ut sciat ad quem fratres dirigere et cui scribere debeat. Hanc epistolam Cypriano Launoius abjudicavit, sed ejus opinio sic inter eruditos explosa est, ut actum agat qui eam refellere velit.

Circa idem tempus alia res in Hispaniis gesta charitatem Cypriani, quae Africae finibus non continebatur, ad succurrendum exteris ecclesiis commovit. Duo episcopi, Basilides et Martialis, ob gravissima delicta depositi sacerdotium jure ablatum sibi vindicare audebant. Uterque nefando idololatriae libello contaminatus; Basilides adhuc insuper, praeter libelli maculam, cum in infirmitate decumberet in Deum [Col. 0152] blasphemaverat, et se blasphemasse confessus fuerat, et episcopatum pro conscientiae suae vulnere sponte deponens, ad agendam poenitentiam conversus fuerat, Deum deprecans, et satis gratulans si sibi vel laico communicare contingeret. Martialis quoque, praeter gentilium turpia et lutulenta convivia in collegio diu frequentata, et filios in eodem collegio exterarum gentium more apud profana sepulchra depositos et alienigenis consepultos, actis etiam publice habitis apud procuratorem ducenarium obtemperasse se idololatriae et Christum negasse contestatus fuerat. Cum uterque ob haec et multa alia delicta depositus fuisset, Basilides, cujus in locum Sabinus de universae fraternitatis suffragio et de episcoporum judicio substitutus fuerat, Romam pergens, Stephanum longe positum et gestae rei ac veritatis ignarum fefellit, ut exambiret reponi se injuste in episcopatum de quo fuerat jure depositus. Nominatim non dicit Cyprianus Martialem quoque Romam contendisse, sed id satis indicat cum ait: «Sed nec Martiali potest profuisse fallacia, quominus ipse quoque delictis gravibus involutus episcopatum tenere non possit.»

Videntur episcopi nonnulli in Hispania depositis illis episcopis favisse, sed Ecclesiae Legionis et Asturicae et Emeritae scripserunt ea de re ad episcopos Africanos, ac legatos miserunt Sabinum et Felicem, quos probabile est in Basilidis et Martialis locum substitutos fuisse. Alius Felix de Caesaraugusta, quem Cyprianus fidei cultorem ac veritatis defensorem vocat, litteris suis confirmavit quiquid ecclesiae illae scripserant ac legatis mandaverant. Lectae sunt litterae et auditi legati in concilio XXXVII episcoporum. Cyprianus qui praeerat et alii episcopi responderunt per epistolam LXVIII, Basilidis non tam abolita esse quam cumulata delicta, nec rescindi posse ordinationem jure perfectam; neque etiam Martiali fallaciam prodesse posse; frustra tales episcopatum sibi usurpare conari, cum manifestum sit ejusmodi homines nec Ecclesiae Christi praeesse posse, nec Deo sacrificia offerre debere. Indignationem suam significant adversus episcopos qui depositis collegis favebant, ac plebi ipsi denuntiant cum talibus communicandum non esse, eorumque contactibus pollui qui cum illis illicita communicatione miscentur. Quae quidem sententia non modo habenas non laxat licentiae populari, sed etiam eam refrenat, ne arbitratu suo judicium de episcopo suo ferat, aut legitime ordinatum ab aliis episcopis rejiciens, aut legitime depositum retinens.

Tandem disserendo pervenimus ad celeberrimam illam de haereticorum baptismo controversiam, in qua non parva haereticorum aut schismaticorum manus universae Ecclesiae bellum indixit, sed insignes ecclesiae, Africa, Cappadocia, Cilicia et finitimae provinciae de re longe gravissima cum aliis ecclesiis [Col. 0153] decertarunt. Etsi autem in ipso dissensionis incendio luctuosa rerum facies exstitit, tamen ex commodis quae in Ecclesiam ex hac controversia fluxerunt, facile perspicitur eam Christo providente et dispensante natam fuisse, non solum ut res tanti momenti conflato et conspiranti omnium consensu aliquando firmaretur, sed etiam ut haberent posteri quid in ejusmodi dissensionibus imitarentur. Nam baptismi haereticorum defensores fraternae charitatis foedus non ruperunt cum iis, a quibus maximam sacramentis injuriam fieri videbant isti autem et cum iis quos ne Baptismo quidem initiatos putabant, et cum iis qui Baptismum morientibus infantibus denegare, et Eucharistiam non baptizatis porrigere videbantur, communicare non dubitarunt. Initium dissidii refert Tillemontius ad annum 256, quamvis non improbet Pearsonium, qui primum Carthaginense concilium autumno anni 255 habitum putat. Uterque prius in Africa quam in Oriente pugnatum opinatur. Qui Stephanum anno 255 obiisse volunt, dissidium citius exarsisse contendunt. Quamvis autem gravibus de causis Stephanum Tillemontius et Pearsonius anno 257 obiisse existiment, videntur tamen dissensionis primordia nimium sero collocare. Probare aggrediar controversiam anno 253 exeunte coepisse agitari, citiusque Stephanum cum Orientalibus quam cum Afris decertasse.

1 ^o Cur de baptismo disputari coeptum esse putem anno 253, auctor est Eusebius qui conceptis verbis declarat (lib. VII, c. 4) Dionysium in litteris ad Stephanum de Baptismo scriptis indicasse «omnes ubique ecclesias, mollito jam persecutionis furore, Novati turbulentam novitatem detestantes inter se pacem iniisse.» Vix ergo desierat persecutio cum exortam de Baptismo controversiam sedare Dionysius conaretur. Porro, cum persecutio anno 253, sedata fuerit mense maio, Dionysius de Baptismo ad Stephanum serius hoc anno exeunte scripsisse non videtur. Censet Pearsonius, non improbante Tillemontio, erratum esse Eusebii, qui quod dixerat Dionysius de pace post dissensiones a Novatianis excitatas constituta, id de pace persecutionibus ethnicorum succedente dictum crediderit. Sed, ut Eusebius tam oscitanter hallucinatus dicatur, gravem aliquam causam subesse oportet. Distinguit accurate persecutionis furorem a turbulenta novitate, et pacem inter ecclesias initam a mollito persecutionis furore. Quis ergo credat in epistola Dionysii nihil omnino de sedata persecutione dictum fuisse, quamvis id Eusebius legisse se testetur? 2 ^o Dionysius in eadem de Baptismo epistola nuntiabat Stephano, ut eventum omnino recentem, sedatos esse motus quos Novatiani haeresis in Oriente excitaverat. Sed, si cum hujus dissensionis fine conjuncta sunt controversiae de Baptismo primordia, serius anno 253 poni non debent. Sic enim de sedata dissensione loquitur Dionysius, ut id non multo post persecutionem contigisse videatur. Quod enim ait, «omnes ubique antistites unum idemque sentire, et ob pacem insperato [Col. 0154] factam incredibiliter laetari,» satis indicat malum antequam radices ageret compressum fuisse, et pacem sancitam cum metueretur ne dissensio ingravesceret. At, si usque ad annum 256 decertatum fuisset in Oriente de Novatianorum sententia, non videtur incendium multa die confirmatum sic exstingui potuisse, ut nihil omnino ne fumi quidem superesset. Huc accedit auctoritas Cypriani, qui in epistola ad Stephanum, circa an. 254 scripta, testatur Novatianum «semper retusum et refutatum et per totum orbem a sacerdotibus Dei abstentum.» Si ergo totus orbis in damnando Novatiano jam tum consenserat, epistola Dionysii quae hunc episcoporum antea dissidentium consensum nuntiabat, ad annum 256 revocari non potest. Aliud argumentum in eamdem sententiam suppeditat, quod secundo loco probandum suscepimus, citius in Oriente quam in Africa decertatum. Neque enim si dissensio ante in Oriente quam in Africa exorta est, serius collocari poterit anno 254 aut exeunte 253.

Illud autem dissidium prius in Cappadocia, Cilicia et finitimis provinciis quam in Africa exarsisse patet ex his Firmiliani in Stephanum dictis: «Quid humilius aut lenius quam cum tot episcopis per totum mundum dissensisse; pacem cum singulis vario discordiae genere rumpentem, modo cum Orientalibus, quod nec vos latere confidimus, modo vobiscum qui in meridie estis?» (p. 150) . Praeclare observat Tillemontius dissidium Stephani cum Orientalibus, quod Firmilianus commemorat, non de Novatiani schismate, ut existimavit Lombertus, sed de Baptismo natum fuisse. Nam compressum fuit in Oriente hoc schisma initio pontificatus Stephani; nec Orientales, in his Firmilianus, minus studii quam ipse Stephanus adhibuere in hoc exstinguendo schismate, nedum pax inter eos et Stephanum rumperetur. Perpauci huic schismati favebant, idque Antiochiae, ut patet ex Epistola Dionysii ad Cornelium apud Euseb. (lib. VI, cap. 46) . Loquitur ergo Firmilianus de Baptismo. Illud autem ex ejus verbis colligitur non eodem tempore Stephanum cum Orientalibus et Afris decertasse, sed variis temporibus et modis; ac res Orientis lenius se habuisse tum cum in Africa majorem in modum turbarentur. Hinc idem Dionysius in epistola quam, mortuo Stephano, ad Philemonem presbyterum Romanum scripsit, deprecatorem se pro Afris solis interponit; atque, ut Romanos demitiget, demonstrat (apud Euseb. Hist. I. VII, c. 5) «non ab Afris solis hunc morem tunc primum invectum fuisse,» sed idem antea ab Orientalibus in conciliis statutum; quod quidem perabsurdum videretur si istis Roma placatior quam Afris non fuisset. In epistola autem ad Xystum de Stephano ejusque cum Afris concertatione disserens aiebat «prius illum ad se scripsisse de Heleno et de Firmiliano, ac de omnibus denique sacerdotibus per Ciliciam, Cappadociam cunctasque finitimas provincias constitutis; sese ob eamdem causam ab illorum communione discessurum, eo quod, aiebat, haereticos [Col. 0155] rebaptizarent.» Illud prius argumento est Stephanum ante de eodem haereticorum baptismo cum Cilicia et finitimis provinciis quam cum Africa pugnasse; et cum apud Dionysium de Heleno et Firmiliano graviter quereretur, nondum Cyprianum et Africanos episcopos illi in offensionem venisse. Quod autem addebat Dionysius, «de his omnibus ego ad illum scripsi orans atque obtestans;» quis ex his verbis non colligat epistolam illam quam, teste Eusebio, unam ad Stephanum scripsit, non Afrorum, ut opinati sunt Tillemontius et Pearsonius, sed eorum causa scriptam fuisse de quibus Stephanus scripserat, nempe Heleni et Firmiliani, qui proinde illius opera et commendatione prius usi sunt quam Afri. Illud etiam in ea quam refellimus opinione occurrit incommodi, quod nimium multi eventus a Tillemontio et Pearsonio intra annum concluduntur: tres synodi Carthaginenses, tot Cypriani epistolae, Stephani litterae ad Dionysium et ad Cyprianum, ejusque modo cum Orientalibus, modo cum Afris dissensiones. Longe satius est hanc rerum gestarum varietatem temporibus distinguere.

Sed forte objicietur quod ait Eusebius lib. VII, c. 3, πρῶτος τῶν τότε Κυπριανός, etc. «Primus eorum qui tunc exstitere, Cyprianus, Carthaginensis episcopus, haereticos nonnisi per baptismum ab errore prius purgatos admittendos esse censuit.» Gerardus, Joannes Vossius et Valesius Eusebium erroris accusant; sed Pearsonius, etsi recte observat adversus Valesium haec Eusebii verba πρῶτος τῶν τότε ita reddenda esse, «primus eorum qui tunc exstitere,» non autem ut Valesius, «primus omnium,» parum tamen in Eusebio purgando promovit. Nam, cum Firmilianus Cypriani aequalis haereticorum baptisma longe ante Cyprianum rejecerit in concilio Iconiensi, cui se interfuisse testatur in epistola ad Cyprianum, aeque Eusebius erroris arguetur, sive omnium, sive aequalium primum haec statuisse Cyprianum dixerit. Longe ergo probabilius idcirco primas Cypriano deferri, quia plurimum ponderis huic sententiae addidit, eique multo celebrior exstitit quam Orientalibus cum Stephano controversia.

De initiis hujus dissensionis in Africa non valde laborandum; nam tota res in conjecturis posita. Pearsonius primum concilium Carthaginense revocat ad autumnum anni 255. Tillemontius, qui omnia intra spatium anni 256 concludit, non improbat Pearsonium; nec forte improbetur si quis ab ipso anni 255 initio controversiam deducat. Hoc tantum statuere possumus prius inter se decertasse Afros quam cum Stephano. In Epistola ad Numidus refelluntur «qui haereticos asserunt.» Tangit eosdem Cyprianus in Epistola ad Quintum. «Nescio etenim, inquit, qua praesumptione ducuntur quidam de collegis nostris, ut putent eos quid apud haereticos [Col. 0156] tincti sunt, quando ad nos venerint, baptizari non oportere.» Nec tamen hac institutorum varietate pax et gratia dissiluere, ut ex Epistola ad Stephanum perspicitur. «Caeterum scimus, inquit Cyprianus, quosdam quod semel imbiberint nolle deponere,» nec propositum «suum facile mutare, sed salvo inter collegas pacis et concordiae vinculo quaedam propria, quae apud se semel sint usurpata, retinere.» Nonnullos ex Africa episcopos petere videntur haec Cypriani verba in Ep. ad Jubaianum: «Et nunc apud quosdam de nostris haereticorum baptisma occupatum asseritur.» Per eumdem Jubaianum venit in Cypriani manus epistola adversus rebaptizantes scripta. Sed ea nec a Stephano papa, nec ab ullo ex transmarinis episcopis (tunc enim recta via Carthaginem ad Cyprianum pervenisset), sed ab Afrorum aliquo videtur elucubrata. Ipse etiam Jubaianus non omnino assentiebatur Cypriano, sed aversum rebaptizationi animum significabat, quia Novatianenses, si quos ex Catholicis in partes suas allicerent, horrendo eos scelere rebaptizabant.

Decem et octo episcopi Numidae occasionem Cypriano primi dederunt sententiae suae palam et aperte praedicandae. Etsi enim baptisma ab haereticis administratum rejicere solebant, tamen cum synodus Carthagine haberetur, consulendam illam duxerunt «de iis qui apud haereticos et schismaticos baptizari videntur, an ad Ecclesiam catholicam, quae una est, venientes baptizari debeant.» Cyprianus et alii episcopi, numero XXXI, ut patet ex titulo Epistolae LXX, laudant Numidas quod «et ipsi veritatem et firmitatem catholicae regulae teneant, seque illis assentiri profitentur neminem foris baptizari extra Ecclesiam posse.» Non multo post consultus eadem de re Cyprianus a Quinto in Mauritania episcopo per Lucianum presbyterum, scripsit ad eum Epistolam LXXI atque ut sciret «quid in concilio coepiscopi cum compresbyteris qui aderant,» censuissent, ejusdem epistolae exemplum illi misit.

Neque etiam multum effluxit temporis inter hanc epistolam et concilium secundum Carthaginense, «in quo multa quidem prolata atque transacta sunt,» sed illud in primis, quod Stephano papae Cyprianus LXX episcoporum qui cum ipso sederant nomine perscribit eos qui apud haereticos vel schismaticos tincti sunt, redeuntes ad Ecclesiam baptizari oportere. Id Cyprianus testatur «diligenter nuper expressum» fuisse, cum in epistola ad Quintum, tum in litteris ad episcopos Numidas. Utriusque epistolae exemplum mittit Stephano cum Epistola LXXII. Addit in eodem concilio statutum esse consensu et auctoritate communi «ut etiam si qui presbyteri aut diaconi, qui vel in Ecclesia catholica prius ordinati fuerint, et postmodum perfidi ac rebelles contra Ecclesiam steterint, vel apud haereticos a pseudoepiscopis et antichristis contra Christi ordinationem profana ordinatione promoti sint, et contra altare unum atque divinum sacrificia foris falsa ac sacrilega offerre conati sint, eos quoque [Col. 0157] hac conditione suscipi cum revertuntur, ut communicent laici, et satis habeant quod admittuntur ad pacem qui hostes pacis exstiterint, nec debere eos revertentes ea apud nos ordinationis et honoris arma retinere quibus contra nos pugnaverint.»

Ad hoc tempus referre cogor legationem episcoporum quos concilium Africanum ad Stephanum misit. Hos legatos episcopos, ait Firmilianus, sic suscepit Stephanus, «ut eos nec ad sermonem saltem colloquii communis admitteret, adhuc insuper . . . . praeciperet fraternitati universae ne quis eos in domum suam reciperet, ut venientibus non solum pax et communio, sed et tectum et hospitium negaretur» (p. 150) . Queritur etiam Firmilianus quod Cyprianum Stephanus «pseudochristum et pseudoapostolum et dolosum operarium» diceret (p. 151) . Haec profecto incredibilia essent, nisi niterentur duorum hominum testimonio, quibus fides derogari non possit, Firmilianum dico et Cyprianum, qui Firmiliani epistolam latine reddidit, aut saltem auctoritate sua evulgavit. Sed examinanda nobis sunt singula Firmiliani verba, tum ne illius querelis, quae sua sponte satis graves sunt, aliquid addatur, tum ut quo tempore et modo haec acta sint dijudicemus.

Illud primo perspicere mihi videor, hos legatos non maxima celeritate venisse, sed famam eorum adventus praenuntiam fuisse. Vetuit enim Stephanus ne quis eos domo exciperet, «ut venientibus non solum pax et communio, sed et tectum et hospitium negaretur.» Nondum ergo venerant cum haec Stephanus ediceret, cui spatium dederunt tum de ipsorum adventu, tum de rebus in concilio gestis cognoscendi. Atque inde colligo hanc legationem non posse ad tertium concilium Carthaginense referri, quamvis Tillemontio secus videatur. Constat enim Rogatianum a Cypriano in Cappadociam missum non fuisse nisi postquam legati episcopi Roma reversi sunt. Sed cum concilium tertium Carthaginense calendis septembris celebratum fuerit, ac Rogatianus, teste Firmiliano, redire festinaverit, quia hibernum tempus urgebat, quomodo fieri potuit ut post concilium episcopi legati Romam irent ac redirent, ac post eorum reditum Rogatianus in Cappadociam missus, redeundi ante hiemem spatium haberet? Fatetur Tillemontius haec non facile fieri potuisse; sed tamen non repugnare contendit, posito videlicet utramque legationem itum et reditum accelerasse. At videmus episcoporum qui Romam missi sunt, adventum non valde celerem sed potius tardum extitisse; quod quidem si animadvertisset Tillemontius, credo aliter judicaturum fuisse. Praeterea, cum Stephanus in Epistola ad Cyprianum, quae ante concilium tertium missa est, abstinendos putet rebaptizantes, valde dubito an hoc concilium legatos episcopos ejusmodi periculo exposuisset, ut eis Romae communio negaretur. Probabilius ergo est legationem post secundum concilium missam fuisse.

Illud etiam ex verbis Firmiliani deduci potest, edictum [Col. 0158] Stephani non omnino in rem collatum fuisse. 1 ^o Incredibile est in tam sancta Ecclesia commissum, ut legati episcopi negatum a fratribus hospitium apud infideles quaererent. 2 ^o Distinguit Firmilianus tectum et hospitium a pace et communione et sermone colloquii communis: declarat conceptis verbis episcopos «nec ad sermonem saltem colloquii communis» admissos fuisse: quod autem spectat ad tectum et hospitium, minas tantum et jussa exprobrat, non rem ipsam, quam tamen non videtur omissurus fuisse si hoc etiam humanitatis officio caruissent. 3 ^o Verisimile est in Ecclesia Romana, quae sanctis presbyteris abundabat, aliquos tunc exstitisse qui se Stephanum inter et Cyprianum medios interponerent; ac si minus impetrarent a Stephano ut legatos ad communionem et colloquium admitteret, saltem eum deterrerent quominus hospitio eos excipi vetaret. Neque enim aptiori tempore collocare possumus quod ait Dionysius (apud Euseb. Hist., lib. VII, c. 5) in epist. ad Xystum: καὶ τοῖς ἀγαπητοῖς δὲ ἡμῶν καὶ συμπρεσβυτέροις Διονυσίῳ καὶ Φιλήμονι, συμψήφοις πρότερον Στεφάνῳ γενομένοις, καὶ περὶ τῶν αὐτῶν μοι γράφουσι· πρότερον μὲν ὀλίγα, καὶ νῦν δὲ διὰ πλείονων ἐπέστειλα . «Sed et charissimis fratribus et compresbyteris Dionysio ac Philemoni, qui prius Stephano assensi fuerant, deque iisdem rebus ad me scripserant, antea quidem breviter, nunc vero pluribus verbis scripsi.» Liquet ex his verbis Dionysium et Philemonem, cum antea in omnibus Stephano assentirentur, postea ab eo aliqua in re dissensisse. Perabsurde autem Launoius (tom. VIII, p. 603) ex his concludit hos duos presbyteros, cum antea Baptismum ab haereticis datum non rejicerent, postea in Cypriani sententiam concessisse. Perpaucos fore arbitror qui Launoii conjecturam non explodant. Non enim hic tam agitur de dogmate quam de dogmatis defendendi ratione: nec Stephani doctrinam improbat Dionysius, quippe cum illam ipse sequeretur, sed in eo lenitatem et animi moderationem requirit. Quapropter, cum ait Dionysium et Philemonem Stephano prius assensisse, deque iisdem rebus ad se scripsisse; id accipi debet de hac Stephani sententia, non communicandum esse cum Heleno et Firmiliano, et aliis rebaptizantibus; quae praecipua fuit et discordiarum origo, et curarum ac sollicitudinum Dionysii materia. Quod si Stephani agendi rationem Dionysius et Philemon probare aliquando desierunt, tum maxime videntur id fecisse cum eum ad extremas illas discordiae significationes efferri viderunt; nec immerito eorum sapientia mitigatum existimamus edictum Stephani, quod ne ipse quidem Firmilianus ad exitum perductum fuisse dicit, ut legatis episcopis tectum et hospitium negaretur.

Jam vero Tillemontii rationibus non difficile est respondere. Verisimile esse non putat Stephanum ad primum decreti Africani nuntium tam vehementer exarsisse. Sed haec difficultas, quae Tillemontio, dissensionem in Africa incoepisse existimanti, magna videbatur, ex his quae de Oriente diximus evanescit. Nec jam mirum est si Stephano, his quae ipsi [Col. 0159] cum Asiaticis intercesserant accenso, novas faces doloris Africana decreta admoverunt.

Quaerit etiam Tillemontius cur Stephanus ad Cyprianum scripserit, si legatos, nec ad communionem nec ad colloquium admisit. At minime repugnat ut duo illi quos diximus presbyteri a sancto Pontifice impetrarent ut saltem ad Cyprianum scriberet; quamquam Stephanus, cum his in litteris rebaptizantes abstinendos putet, non multum videtur a sua in legatos agendi ratione discedere.

Illud etiam argumenti loco sumit Tillemontius, quod Cyprianus in concilio tertio Carthaginensi nihil de his in legatos injuriis dixerit: unde scriptor doctissimus concludit legationem post concilium tertium collocandam esse. Sed hoc silentium lenitati, quae summa fuit in Cypriano, tribuendum. In litteris autem ad Pompeium, in quibus Stephani epistola refellitur, nonnulla S. Martyri durius in Stephanum dicta exciderunt, quae in tanta animi moderatione conceptum ex maximis contumeliis dolorem indicant. Idem probant haec verba ex Epist. ad Jubaianum, quae ante concilium tertium ac non multo post secundum scripta est: «Cur praevaricatores veritatis,» inquit (p. 133) , «cur proditores unitatis existimamur?»

Legationem proxime secuta est epistola ad Jubaianum episcopum. Is consuluerat Cyprianum de baptismo ab haereticis dato, simulque miserat epistolam non a se sed ab alio scriptam adversus sententiam Cypriani. Refellit hanc epistolam Cyprianus, et summo studio colligit quidquid ad causae suae defensionem valere existimabat, servata semper animi moderatione et charitate, qua nihil antiquius habebat. Mittit etiam Jubaiano exemplum epistolae ad Numidas et ad Quintum, ac forte etiam proximae synodi decreta, de qua sic loquitur: «Et nunc quoque cum in unum convenissemus tam provinciae Africae quam Numidiae episcopi numero septuaginta et unus, hoc idem denuo sententia nostra firmavimus» (p. 120) . Ex quibus patet hanc epistolam non multo post concilium scriptam fuisse, sed tamen postquam a Stephano litterae venissent: nam in Ep. ad Stephanum testatur Cyprianus nonnullos a se dissentire, «sed salvo inter collegas pacis et concordiae vinculo.» Contra in Ep. ad Jubaianum ait (p. 129) : «Cur praevaricatores veritatis, cur proditores unitatis existimamur» (pag. 132) . Jam tum ergo desiderabat in adversariis suis pacis et concordiae studium quod scribens ad Stephanum laudaverat.

Misit Jubaiano aliud munus, libellum de bono Patientiae, de quo sic loquitur (p. 137) : «Servatur a nobis patienter et leniter charitas animi, collegii honor, vinculum fidei et concordia sacerdotii. Propter hoc etiam libellum de bono Patientiae, quantum valuit nostra mediocritas, permittente Domino et inspirante, conscripsimus, quem ad te pro mutua dilectione transmisimus.» Praeclare observarunt eruditi viri tam attemperate scriptum esse hunc librum, ut controversiam quae tunc fervebat, non magis attigerit [Col. 0160] Cyprianus, quam si nulla prorsus exstitisset. Non multo post alium librum de Zelo et Livore scripsit eodem consilio. Uterque recensetur a Pontio post librum de Opere et Eleemosyna.

Cum litterae Stephani in Africam perlatae fuissent, Pompeius Sabratensis episcopus, idem, ut verisimile est, qui ordinationi S. Cornelii interfuerat, significavit Cypriano cupidum se esse epistolae Stephani videndae. Morem ei gerit Cyprianus, atque hanc epistolam refellit paulo commotior, quod Stephanus «sacerdotes Dei veritatem Christi et Ecclesiae unitatem tuentes abstinendos» putaret (Ep. LXXIV) . Simul Pompeio misit exempla aliarum epistolarum in quibus de baptizandis haereticis disseruerat.

Liber de Baptismo haereticorum, cujus auctor episcopus erat, ut alias probabimus, tam indignis conviciis Cyprianum appetit, ut scriptum esse non dubitem post illud tempus quo Cyprianus ad Stephanum scribens, iis a quibus dissentiebat, servatae charitatis et concordiae testimonium tribuebat.

Scripta etiam Epistola LXXV ad Magnum, postquam disputationis aestus nonnullos ex Cypriani adversariis in convicia et maledicta abripuerat. Quod enim eos «pertinaces et indociles» vocat; quod ait «praevaricatores fidei atque Ecclesiae proditores intra ipsa septa Ecclesiae contra Ecclesiam stare,» declarat haec oratio illius dolorem, quod animi moderationem et unitatis studium, cui maxime consultum volebat, in omnibus adversariis non reperiret. Hanc tamen epistolam Baronius et Pearsonius primam omnium de Baptismo scriptam volunt, quia in ea Cyprianus priores epistolas non commemorat. Sed ne haec quidem epistola in litteris ad Quintum et Jubaianum et alios memoratur. Praeterea videtur Magnus, ut observat Tillemontius, priores epistolas Cypriani notas et perspectas habuisse; assentiebatur enim ei in omnibus, ac unus tantum illius animo scrupulus insidebat, an inter caeteros haereticos ii qui a Novatiano veniebant, baptizandi essent.

Quaesierat etiam Magnus quid Cypriano de illis videretur «qui in infirmitate et languore gratiam Dei consequuntur, an habendi sint legitimi christiani,» eo quod aqua salutari non loti sint, sed perfusi. Respondet Cyprianus ejusmodi homines legitimos esse christianos, ac parvi referre quod perfusi aut aspersi fuerint. Sic autem eos carpit qui baptisma haereticorum probant, et Baptismo ecclesiastico majestatem suam et sanctitatem derogabant, ut Romanam Ecclesiam non obscure designet, in qua notum est clinicos a clero exclusos fuisse.

Immoderata adversariorum studia justissimam metuendi causam attulerant Cypriano ne quid vulneris unitati Ecclesiae inureretur. Quare, ut tanto malo occurrat, [Col. 0161] frequentius quam antea concilium cogit, et cum episcopis nonnullis exterarum gentium consilia fovendae pacis et unitatis conjungit.

Quo autem anno habita sit haec synodus operae pretium est inquirere. Tota res pendet ex morte Stephani papae; nam, cum nemo dubitet quin die secunda Augusti obierit, necesse est ut concilium Carthaginense tertium, quod eo adhuc vivente calendis septembris habitum est, uno ante illius mortem anno habitum dicatur. Satis autem inter omnes convenit Stephanum ordinatum fuisse anno 253, sed alii duos tantum annos sedisse, et anno 255 mortuum esse existimant: alii quatuor ei pontificatus annos tribuunt, ejusque mortem referunt ad annum 257. Posterior sententia, quam Tillemontius et Pearsonius secuti sunt, solutior et explicatior videtur. Nam, si mors Stephani referatur ad an. 255, concilium tertium Carthaginense referendum erit ad calendas septembris anni 254, simulque concurrent Stephani cum Afris et cum Orientalibus concertationes, quas temporibus divisas esse probavimus. Huc accedunt rationum momenta, quibus Tillemontius et Pearsonius nituntur; illud inprimis, quod Firmilianus in Epistola ad Cyprianum testetur «ante viginti et duos fere annos temporibus post Alexandrum imperatorem multas accidisse calamitates per Cappadociam et per Pontum, ut ex hoc persecutio quoque gravis adversum nos Christiani nominis fieret.» Quamobrem, cum Alexander mortuus sit anno 235, annus ab ejus morte vigesimus secundus idem prorsus ac 256, ac proinde hoc maxime anno fervebat dissidium de Baptismo nondumque Stephanus obierat. 2 ^o Si mortuus fuisset Stephanus anno 255, quomodo Cyprianus, qui anno 258 idibus septembris vitam pro Christo profudit, tamdiu conticuisset in re tanti momenti? Nihil enim per totum illud tempus assignari posset quod ab eo aut ad causae suae defensionem, aut ad rerum pacificationem factum diceretur. Sed, si controversia de Baptismo ad annum 256 referatur, non valde mirum videbitur quod Cyprianus post tertium Carthaginense concilium, post scriptas ad Firmilianum litteras, conticuerit, quia persecutio, quae cum anno 257 incoepit, his rebus agitandis locum non relinquebat. 3 ^o Pluribus argumentis probat Tillemontius S. Stephanum martyrem obiisse; et cum persecutio non exarserit nisi anno 257, inde concludit sancti illius papae mortem ad mensem augustum ejusdem anni referendam esse, ac proinde concilium Carthaginense tertium, quod eo adhuc vivente celebratum est, et litteras Cypriani ad Firmilianum, quae pariter sub hoc Pontifice scriptae sunt, ad annum 256 pertinere.

Praecipuae difficultates quae hanc Tillemontii et Pearsonii sententiam obstruebant, solvi posse videntur ex his quae modo observavimus de dissensione serius in Africa quam in Oriente exorta. Hac enim notata distinctione, nihil jam officit auctoritas Eusebii, nec necesse est accurato scriptori naevum absurdum affingere. Fatetur Tillemontius non facile explicari [Col. 0162] posse cur Dionysius Alexandrinus, si Xystus ne toto quidem anno praefuit, tres tamen ad eum litteras dederit, idque persecutionis et exsilii molestiis detentus, cum ad Stephanum illius decessorem, sub quo acriores erant discordiae, semel tantum scripsisset. Haec difficultas, quae prima specie de Stephani annis aliquid demendum et Xysto addendum suadet, non leviter imminuitur si Dionysius de rebus Orientalibus ad Stephanum ac postea de Africanis ad Xystum scripsisse dicatur. Nam, cum dissidium Stephani cum Orientalibus non illud quidem compositum fuisset, sed tamen demitigatum, ac istis consuetudinem suam pacifice retinentibus bellum, ut ita dicam, in Africam postea translatum fuisset; minime mirum si Dionysius non amplius ad Stephanum scripsit, nec ante studium suum ad res pacificandas exsuscitavit quam de rebus Afrorum, qui illius opem fortasse serius implorarunt, certo cognovisset.

Exstant acta hujus tertii concilii Carthaginensis, cui adfuerunt ex provincia Africa, Numidia et Mauritania episcopi LXXXV, vel etiam LXXXVII si numerentur duo absentes, Pompeius Sabratensis et Dioga Leptimagnensis, qui vices suas Natali ab Oea commiserant. Cum ergo in unum convenissent calendis septembris cum presbyteris et diaconis, praesente etiam plebis maxima parte, lectae sunt litterae Jubaiani ad Cyprianum, item Cypriani ad Jubaianum et quas post modum Cypriano Jubaianus rescripserat. Tum Cyprianus hortatus est ut sententiam libere ac pacifice dicerent, «neminem judicantes, aut a jure communionis aliquem, si diversum senserit, amoventes. Neque enim quisquam nostrum, aiebat, episcopum se esse episcoporum constituit, aut tyrannico terrore ad obsequendi necessitatem collegas suos adigit:» quibus verbis Stephanum notari observat Baronius. Idem omnes uno ore pronuntiarunt, ac ultimus omnium Cyprianus sententiam suam in Epistola ad Jubaianum plenissime expressam fuisse declaravit.

Stabilitam hoc consilio inter Afros unitatem novis praesidiis communire statuit Cyprianus. Rogatianum diaconum misit cum litteris ad Firmilianum, quibus eum de dissensione cum Stephano certiorem faciebat. Videtur etiam misisse quae de baptismo haereticorum ad alios scripserat; nam Firmilianus laudat illius adversus Stephanum responsa, ac nonnulla refert quae in epistola ad Jubaianum leguntur. Pergrata acciderunt Firmiliano scripta Cypriani, quae quidem se quasi sua propria suscepisse testatur, nec in transcursu legisse, sed saepe repetita memoriae mandasse. Sic autem respondet Cypriano, ut quae ab ipso dicta fuerant, retexat ad confirmandam veritatem, et quaedam addat ad cumulandam probationem. Sed raptim scribenti multa in Stephanum iracundius dicta exciderunt, quae fortasse pro eximia animi moderatione Firmilianus emendasset, nisi spatium relegendae, ut par erat, epistolae Rogatianus morae impatiens eripuisset. Haec autem Firmiliani epistola, quae latine reddita exstat inter Cyprianicas LXXV, sic Cypriani [Col. 0163] stylum redolet, ut non alium interpretem habuisse videatur.

Fidus interpres graecae linguae ingenium nonnullis in locis retinuit. Paulo post initium (p. 143) : «Contristantur (Angeli) quando vident diversas quorumdam mentes et scissas voluntates, quasi non tantum unum et eumdem Deum simul invocent, sed separatis et divisis ab invicem nec confabulatio jam possit esse aut sermo communis,» id est, quasi non tantum unum et eumdem Deum simul non invocent; quae postrema negatio nonnumquam omittitur apud Latinos sed saepius apud Graecos. (Pag. 145) : «Nisi si his episcopis quibus nunc minor fuit Paulus;» legendum putavit Pamelius «de quibus nunc:» sed manifestus est hellenismus, τούτοις ἐπισκόποις τοῖς νῦν, «his episcopis nunc existentibus.» Facilius hellenismus deprehenditur in his verbis (p. 147) : «Idem error est, daemonum fallacia ipsa est,» id est eadem.

Narrat Firmilianus (p. 146) , historiam mulieris a daemone afflatae, quae «etiam hoc frequenter ausa est, ut et invocatione non contemptibili sanctificare se panem et Eucharistiam facere simularet, et sacrificium Domino (non) sine sacramento solitae praedicationis offerret,» etc. Legit Rigaltius, cujus nota in edit. Oxon. apponitur, «solitae precationis». At nihil prorsus mutandum; haec enim accurate de graecis expressa sunt. Preces in sacrificio fieri solitae vocantur apud Basil. (Epist. CCXLI) ἐκκλησιαστικὰ κηρύγματα, «praedicationes ecclesiasticae.»

Cum existimaret Firmilianus adversarios suos in baptismo foris ab adultis suscepto Christi gratiam agnoscere, sic eos refellit (p. 147) : «Nam si non mentitur Apostolus dicens: Quotquot in Christo tincti estis, Christum induistis, utique qui illic in Christo baptizatus est, induit Christum: si autem induit Christum, accipere potuit et Spiritum sanctum, qui a Christo missus est, et frustra illi venienti ad accipiendum Spiritum manus imponitur, nisi si a Christo Spiritum induit, ut apud haereticos sit quidem Christus, non sit autem illic Spiritus sanctus.» Illud «nisi a Christo Spiritum induit,» idem valet ac post Christum; nec probabilis est conjectura Cauchii et Pamelii qui legendum putant, «nisi a Christo Spiritum non induit.»

Alium locum longe difficiliorem emendare conabor, De iis qui foris baptizati sine novo baptismo in Ecclesia obierunt, sic statuit Firmilianus (p. 149) : «Si de saeculo excesserunt, in eorum numero qui apud nos catechizati quidem sunt, sed priusquam baptizarentur obierunt, habentur. Non modo dicunt emolumentum veritatis et fidei, ad quam relicto errore pervenerant, etsi consummationem gratiae consecuti non sunt morte praeventi.» Existimat Rigaltius verbum «habent» reponendum post «habentur,» et sic emendat: «Habent, non modo discunt emolumentum veritatis et fidei,» sed multo aptius legi posset, «Habent non modicum emolumentum» pro «non modico dicunt aut non modo discunt.»

Quid in hac causa deinceps Stephanus ac Cyprianus egerint, nullo prorsus exstat monumento. Forte persecutio, quae paucis postea mensibus supervenit, animos a domesticis contentionibus ad religionis defensionem avocavit; sed non alia res periculum schismatis ab Ecclesia repulit, quam unitatis amor ex utraque parte impressus animis et insculptus. Videbatur sibi utraque pars maximi momenti sententiam defendere. Non ignorabant Cypriani adversarii gravem injuriam a rebaptizantibus fieri et Christi sacramentis et apostolicae traditioni et tot ecclesiis quae, si vera fuisset Cypriani opinio, communionem hominibus non baptizatis dedissent, ac saepe etiam commisissent ut infantes baptismo defraudati morerentur. Haec Cypriano fuisse objecta perspicitur, tum ex ipsius epistolis, tum ex libro de Rebaptismate. Parte ex alia Firmilianus et Cyprianus, cum haec quaestio nondum in clarissima luce posita et constanti Ecclesiae judicio decisa esset, pessimam consuetudinem obrepsisse et graviter ab adversariis delinqui putabant. «Quae ista obstinatio est,» ait Cyprianus in Ep. ad Pompeium (pag. 139) «quaeve praesumptio humanam traditionem divinae dispositioni anteponere, nec animadvertere indignari et irasci Deum quoties divina praecepta solvit et praeterit humana traditio?» Queritur in eadem epistola auctoritatem haereticis attribui, fidem et veritatem prodi (p. 141) . Veritatem sibi et aliis idem sentientibus singulari Dei beneficio retectam fuisse credebat, ut eam aliis ecclesiis proponeret. «Proinde frustra quidam,» inquit in Ep. ad Jubaianum (p. 133) , «qui ratione vincuntur consuetudinem nobis opponunt, quasi consuetudo major sit veritate, aut non id sit in spiritalibus sequendum quod in melius fuerit a sancto Spiritu revelatum. Ignosci enim potest simpliciter erranti, sicut de seipso dicit apostolus Paulus: Qui primo, inquit, fui blasphemus et persecutor et injuriosus, sed misericordiam merui, quia ignorans feci. Post inspirationem vero et revelationem factam, qui in eo quod erraverat perseverat prudens et sciens, sine venia ignorantiae peccat; praesumptione enim atque obstinatione quadam nititur, cum ratione superetur.» Sic etiam Firmilianus: «Quale delictum est, inquit (p. 149) , vel illorum qui admittuntur, vel eorum qui admittunt, ut non ablutis per Ecclesiae lavacrum sordibus, nec peccatis expositis, usurpata temere communicatione contingant corpus et sanguinem Domini?»

Sed quo majoris momenti suam utraque pars sententiam esse duxit, eo magis in utrisque amor elucescit unitatis. In Oriente non videtur magna fuisse animorum contentio, quamvis plures provinciae ab antiqua et communi sententia discreparent. Dionysius Alexandrinus cum scriberet ad Stephanum, ut cum Asiaticis rebaptizantibus placeret, summam episcoporum in Oriente concordiam laudabat. Ex [Col. 0165] quo patet Orientis episcopos liberalius quam Stephanum egisse cum Asiaticis. Revera Helenus et Firmilianus magno semper in pretio apud collegas fuerunt. Enituit etiam in Occidente odium et fuga schismatis. Auctor libri de Rebaptismate, etsi Cyprianum indignis opprobriis et conviciis lacerat, fatetur tamen totam hanc quaestionem inter fratres agitatam fuisse. «Animadverto,» inquit initio libri, «quaesitum apud fratres quid potius observari oporteat in personam eorum qui in haeresi quidem sed in nomine Dei nostri Jesu Christi sint tincti, etc.» Stephanus justo vehementior fuit; nec idcirco tamen Africa cum aliis ecclesiis et cum Romana etiam communicare desiit. Nullo sane exstat monumento alios episcopos suam Afris communionem negasse, et rebaptizantes abstinendos putasse, ut Stephanus putaverat. Quinetiam, cum in ipsa Ecclesia Romana duo praestantissimi presbyteri, Philemon et Dionysius, ut modo vidimus, mature animadverterint quid nimia Stephani severitas peccaret, merito mihi existimare videor totam illam dissensionem ne sub hoc quidem Pontifice eos habuisse exitus qui ex primo animorum calore consequi poterant. Sub S. Xysto, Stephani successore, etsi persecutio domesticas rixas compescere aut saltem inducias afferre debuerat, non tamen videtur de Baptismo statim contentio refrixisse, siquidem Dionysius Alexandrinus, inter exsilii molestias atque in ipso persecutionis incendio, tres litteras ad Xystum scripsit, ut eum ad lenitatem et concordiam vocaret. Usus est consiliis Dionysii sanctissimus Martyr; et idcirco «bonus et pacificus sacerdos» a Pontio vocatus creditur, et ecclesiae Africanae diptychis inter martyres adscriptus, quod natam sub Stephano controversiam sedasset. Illum inter et Cyprianum communionem non interruptam fuisse liquet ex Epist. LXXXII, in qua narrat Cyprianus se Romam misisse qui de rebus Ecclesiae certa referrent. De Dionysio autem non dubium est quin cum Afris liberaliter egerit, qui adhuc presbyter nimiam Stephani severitatem probare desierat. Eadem humanitas ab aliis pontificibus servata, «donec,» ut ait Augustinus (lib. I de Bapt.) , «plenario totius orbis concilio quod saluberrime sentiebatur etiam remotis dubitationibus firmaretur.»

Sed amorem unitatis praecipue declaravit Cyprianus, cui veritatem «nimirum propterea Dominus non aperuit,» inquit Augustinus (lib. I de Bapt. c. 18) , «ut ejus pia et humilitas et charitas in custodienda salubriter Ecclesiae pace patesceret, et non solum illius temporis Christianis, sed etiam posteris ad medicinalem, ut ita dicam, notitiam signaretur.» Quamvis magnum errorem in adversariis perspicere sibi videretur, tamen «in his quaestionibus, quae,» ut ait Augustinus (lib. III de Bapt. c. 3) , «nondum eliquatissima perspectione discussae sunt,» minime dubitans quin «habeat omnis episcopus pro licentia libertatis et potestatis suae arbitrium proprium, tamque judicari ab alio non possit, quam nec ipse potest alterum judicare;» sic in concilio Carthaginensi [Col. 0166] collegas alloquitur: «Superest ut de hac ipsa re quid singuli sentiamus proferamus, neminem judicantes aut a jure communionis aliquem, si diversum senserit, amoventes.» Donatistae olim de sancto Cypriano «quasi cum ipsius laude» dictitabant eum mentitum esse «et simpliciores collegas in verbo capere cogitasse, ut, cum se diversum sentire prodidissent, tunc contra quam promiserat, excommunicandos esse censeret.» Sed Augustinus hanc calumniam refellit lib. III de Bapt. c. 3. Calidus sane fuit ac justo vehementior Firmilianus; sed tamen unitatis amor in tota ejus spirat epistola, nec quidquam de unitate Ecclesiae significantius dici potest. Hinc, quamvis veritatem maximi momenti defendere sibi videretur, quia tamen Ecclesiae judicium nondum accesserat, eodem modo agendum putat ac in variis institutis ad disciplinam pertinentibus. «Secundum quod, inquit (p. 144) , in caeteris quoque plurimis provinciis multa pro locorum et nominum diversitate variantur, nec tamen propter hoc ab Ecclesiae pace atque unitate aliquando discessum est.»

Praeter litteras quas Cyprianus ad causae suae defensionem scripsit, aliam, non eadem de re sed circa eadem tempora scriptam, conjicio, nempe sexagesimam tertiam, ad Caecilium episcopum, ut verisimillimum est, a Bilta, qui primus in concilio Carthaginensi sententiam dixit. Occasionem dedit huic epistolae prava apud nonnullos inducta consuetudo, ut in matutino sacrificio aquam tantummodo adhiberent. Neque id tamen, ut Encratitae, odio vini a Deo creati, committebant, nam vespere calicem vino mixtum offerebant. Demonstrat Cyprianus prava hac consuetudine et Christi praeceptum violari, et sacramentum penitus everti, cum sanguis Christi in calice esse non possit nisi vinum adhibeatur. Ex his autem verbis, «et viderit, frater charissime, si quis de antecessoribus nostris vel ignoranter vel simpliciter non hoc observavit,» facile perspicitur hoc vitium non tunc primum obrepsisse, sed ab annis inveterasse pluribus, ac proinde non in insignem aliquam ecclesiam, sed potius in pagos quosdam inductum fuisse: nam, si quid ejusmodi commissum fuisset in majoribus civitatibus, cito res aliis ecclesiis cognita indignationem omnium commovisset. Quare immerito Pearsonius id ab episcoporum Carthaginensium aliquo profluxisse existimat. Illud enim, «si quis de antecessoribus nostris,» non magis ad Cypriani quam ad Caecilii antecessores refertur; sed cum unus sit episcopatus, suos ac Caecilii antecessores vocat Cyprianus eos qui dudum Ecclesiae praefuerant.

Cur autem hanc epistolam exorta de Baptismo controversia scriptam putem, conjecturam facio ex his verbis: «Et quia jam secundus ejus adventus nobis appropinquat, magis ac magis benigna ejus et larga dignatio corda nostra luce veritatis illuminat.» [Col. 0167] Majus quidpiam indicant haec verba, quam ut de rebus in hac epistola pertractatis intelligantur. Erat enim exploratum omnibus Christianis sanguinem Christi in calice esse non posse nisi vinum offeratur; atque in hoc genere perpauci peccabant, idque metu magis et pravo pudore, quam errore pertinaci. At in controversia quam de Baptismo Cyprianus cum tot ecclesiis habuit, veritatem sibi et collegis idem sentientibus singulari beneficio revelatam contendebat, ut praecedenti capite observavimus. Hanc uberiorem illustrationem, hanc benignam et largam Christi dignationem obiter tangere videtur in hac Epistola LXIII. Huc accedit quod objectam consuetudinis auctoritatem in epistolis de Baptismo scriptis eodem modo ac in sexagesima tertia refellit.

Hanc tamen epistolam Pearsonius ad annum 253 collocat in Galli et Volusiani persecutione. Tempus persecutionis colligit tum ex Christi adventus exspectatione, tum ex his verbis (p. 109) : «Nisi si in sacrificiis matutinis hoc quis veretur, ne per saporem vini redoleat sanguinem Christi. Sic ergo incipit et a passione Christi in persecutionibus fraternitas retardari, dum in oblationibus discit de sanguine ejus et cruore confundi.»

Quod spectat ad Christi adventum, non minus aperta est illius exspectatio, ut supra diximus, c. 28, in nonnullis Cypriani operibus, quae in pace scripta esse constat. In allato autem testimonio non cum metum Cyprianus exprobrat iis quos refellit, ne quis ex vini odore Christianus esse argueretur; quomodo enim id suspicati essent ethnici, quos penitus latebat quid in Christianorum mysteriis ageretur? sed ne vini matutinus odor minus honestam et dignam homine sobrio speciem haberet. Hinc pacis potius quam persecutionis tempus indicat Cyprianus, dum ait eos ad sanguinem in persecutionibus fundendum fieri tardiores qui ex sanguinis Christi communione tam leve incommodum reformidant; quamquam inanem illum metum non asseverando, sed potius conjiciendo reprehendit.

Tot eximiis Cypriani de Ecclesia meritis, tot rebus praeclare gestis nihil addi posse videbatur praeter confessionis et martyrii laudem. Utrumque Christi dono consecutus est in persecutione Valeriani, qui cum Christianos aliquamdiu privatim ac publice omni humanitate fovisset, postea Macriani artibus inductus, magnum se quemdam ac felicem imperatorem fore speravit si Christianam religionem oppugnaret. Cum persecutio instaret in Africa, Fortunatus episcopus, idem forte qui in synodo Carthaginensi dicitur episcopus a Tuccabori, Cyprianum rogavit ut ad praeparandas et corroborandas fratrum mentes de divinis Scripturis hortamenta componeret. Libenter obtemperavit Cyprianus, parum esse ratus quod Dei plebem classico suae vocis erigeret, nisi credentium fidem et dicatam Deo devotamque virtutem divina [Col. 0168] lectione firmaret. Scripsit itaque librum de Exhortatione martyrii, totum pene ex Scripturae testimoniis compositum. Frustra Baronius et Fellus hoc opus sub Gallo collocant; recensetur enim a Pontio diacono post libros de Patientia et de Zelo et Livore, ut observat Tillemontius. Cum autem Cypriani confessio et martyrium ipsius actis, quae infra apponemus, consignata sint, non teram tempus in iisdem rebus enarrandis, sed satis erit scriptas in hac persecutione epistolas breviter recensere.

Cum edixisset Valerianus ne Christiani conventus agerent et coemeteria ingrederentur, aut si quis huic praecepto non pareret, capite plecteretur, Cyprianus omnium primus in Africa persecutionis impetum videtur excepisse. Id enim observarunt eruditi viri ex his verbis Ep. LXXVIII, ubi Cyprianum sic martyres alloquuntur: «Quasi bonus et verus doctor, quid nos discipuli secuti apud praesidem dicere deberemus, prior apud acta proconsulis pronuntiasti; et tuba canens Dei, milites coelestibus armis instructos ad congressionis praelium excitasti, et in acie prima pugnans spiritali gladio diabolum interfecisti; agmina quoque fratrum hinc et inde verbis tuis composuisti,» etc.

Christum summa animi firmitudine confessus coram Paterno proconsule tertio cal. sept. anno 257, exsul deportatur in abditum et abstrusum locum, qui Curubis dicebatur. Comitatus est eum in exsilio Pontius diaconus, qui vitam ipsius scripsit. Eo autem die quo primum in exsilii loco manserunt, monitus est Cyprianus visione nocturna de futuro martyrio; sed impetravit dilationem crastini, ut res suas die illo quem impetraverat, ordinaret. Verum «hic dies unus significabat annum, ait Pontius: nam eo die post exactum annum coronatus est, quo hoc illi ante annum fuerat ostensum.» Eo autem facilius illi rebus ecclesiae suae providere ac in primis in sublevandis pauperibus curas impendere, quod sub Xysto «bono et pacifico sacerdote,» ut ait Pontius, sedatae dissensiones magnis eum molestiis exsolverant. Cum Cyprianus in exsilio moraretur, multi episcopi constantiam ejus imitati sunt, eorumque exemplum secuta multiplex plebis portio confessa est pariter cum eis et pariter coronata est, a praepositis suis nec carcere nec metallo separata. Neque in hoc numero virgines et pueri defuerunt. Beatorum martyrum pars coronata, pars in carcere remansit; alii metallis damnati sunt, ubi quot aerumnas pertulerint perspici potest ex Epistola LXXVII, quam ad eos scripsit Cyprianus gratulandi magis quam consolandi causa. Vincti erant pedes traversariis et compedibus; humi jacebant sine lecto; panis exiguus praebebatur; vestis algentibus deerat; semitonsi capitis capillus horrebat. Inscripta est epistola coepiscopis, presbyteris et diaconibus et caeteris fratribus. Simul misit pecuniae summam suo et Quirini nomine per Herennianum hypodiaconum, et Lucanum et Maximum et Amantium, acolythos. Gratias egerunt confessores per tres diversas litteras, quia variis in locis laborabant. Exstant [Col. 0169] hae litterae, suntque inter Cyprianicas LXXVIII, LXXIX, LXXX.

Cypriani charitas Africae finibus non continebatur; sed si codici antiquissimo fides habenda, litteris hortatus est duos alios martyres, Augustinum et Felicitatem, qui Capuae in Campania passi feruntur in eadem Valeriani persecutione. Utriusque nomen legitur in antiquis martyrologiis Hieronymo adscriptis. Existimat Tillemontius Cyprianum, praeter librum de Exhortatione Martyrii, praeter litteras ad Confessores, aliud opus in eamdem sententiam scripsisse. Nam Pontius, postquam librum de Exhortatione martyrii commemoravit, haec addit: «Quis denique tot confessores frontium notatarum secunda inscriptione signatos, et ad exemplum martyrii superstites reservatos, incentivo tubae coelestis animaret?» Porro, cum Pontius libros a Cypriano scriptos hoc loco recenseat, nec quidquam dicat de epistolis; librum aliquem vir eruditus his verbis indicari putat.

Cum diu Curubis moraretur Cyprianus, Paterno proconsuli successit Galerius Maximus, qui Cyprianum, ab exilio revocatum, in hortis manere jussit dum sententiam de illo ferret. Hos hortos Cyprianus initio conversionis vendiderat, ac pretium distribuerat pauperibus; sed ei Dei indulgentia restitutos fuisse discimus ex Pontio diacono. Dum autem ecclesiae suae prospicit, ac diem ex die expectat, ut promisso in visione martyrio coronetur, varii et incerti sermones in vulgus sparsi eum adduxerunt ut Romam mitteret qui certa et explorata de rebus Ecclesiae referrent. Hi reditu suo nuntiaverunt rescripsisse Valerianum ad senatum ut episcopi, presbyteri et diaconi in continenti animadvertantur; senatores vero et viri egregii et equites romani, dignitate amissa, etiam bonis spolientur, et si, ademptis facultatibus, Christiani esse perseveraverint, capite quoque mulctentur; matronae, ademptis bonis, in exilium relegentur; Caesariani quicumque vel prius confessi fuerant, vel nunc confessi fuerint, confiscentur, et vincti in Caesarianas possessiones descripti mittantur. Addebant Xystum in coemeterio animadversum octavo iduum augustarum die, et cum eo diacones quatuor; sed et persecutioni quotidie praefectos instare, ut si qui sibi oblati fuerint animadvertantur, et bona eorum fisco vindicentur. Libenter his de rebus certiores collegas fecisset Cyprianus, sed non erat facultas clericorum quos mitteret: nam universi sub ictu agonis constituti recedere omnino Carthagine non poterant, parati omnes, pro animi sui devotione, ad divinam et coelestem gloriam. Tandem, oblata occasione, scribit ad Successum episcopum, Epistolam LXXXII de rebus Roma allatis, eumque rogat ut haec per eum collegis innotescant, ut ubique hortatu eorum possit fraternitas corroborari. Pro eo quod Valerianus rescripsisse dicitur, ut Caesariani, «quicumque vel prius confessi fuerant, vel nunc confessi fuerint, confiscentur et vincti in Caesarianas possessiones descripti mittantur,» multo aptius legi posset «et scripti,» ut est in cod. Veron., vel «et inscripti,» [Col. 0170] ut in Colbert. 2442. Inter supplicia veniebat illa inscripti frontis ignominia, ut patet ex his verbis Pontii: «Quis denique tot confessores frontium notatarum secunda inscriptione signatos, et ad exemplum martyrii superstites reservatos, incentivo tubae coelestis animaret?»

Postquam perlatum est ad Cyprianum frumentarios missos esse qui eum Uticam perducerent, consilio charissimorum consensit ut de hortis suis in abditum aliquem locum secederet. Inde ad ecclesiam suam scripsit epistolam ultimam, quae est LXXXIII, seque hanc secedendi causam habuisse narrat, quod committere noluerit ut, in aliena civitate accepta super confessione sententia, exinde martyr ad Dominum proficisceretur; «quandoquidem ego, inquit, et pro me et pro vobis apud vos confiteri, et ibi pati, et exinde ad Dominum proficisci, orationibus continuis deprecer, et votis omnibus exoptem, et debeam.» Hortatur ut quietem et tranquillitatem teneant, nec quisquam tumultum moveat, aut ultro se gentilibus offerat.

Cum rediisset Carthaginem proconsul, rediit Cyprianus in hortos suos, carnificem expectans. «Conveniebant interim, ait Pontius, plures egregii et clarissimi ordinis et sanguinis, sed et saeculi nobilitate generosi, qui, propter amicitiam ejus antiquam, secessum subinde suaderent; et, ne parum esset nuda suadela, etiam loca in quae secederet offerebant.» Idem etiam suadebant et fideles non pauci. Non dubitasset discedere Cyprianus, si Deus jussisset, ut observat idem Pontius. Tunc autem suadelis minime annuit; sed moriendi pro Christo cupidus, alios etiam ad constantiam hortari non desinebat. Tandem venit in hortos princeps, jussu proconsulis, cum militibus suis, ac comprehensus Cyprianus Christum postridie, id est 14 septembris, anno 258, confessus est et sanguinem pro eo fudit, ut perspici potest ex ejus vita a Pontio scripta, et Actis proconsularibus, ubi variae confessionis et martyrii circumstantiae, ad quas lectorem dimittimus, accurate describuntur. Utriusque monumenti contextum ex Actis Martyrum sinceris, utpote accuratius ibi quam in editionibus Cypriani castigatum, cum nonnullis doctissimi editoris notis excerpsimus. Unum est quod adjiciam ad laudem S. Cypriani, sacras ejus reliquias summa cum veneratione in monasterio Compendiensi a temporibus Caroli Calvi asservari. Hanc enim basilicam imperator ille in palatio suo magnifice extruxit, eamque praeclarissimis dotavit privilegiis, ac ibi corpus sancti Martyris, quod ab Aarone Persarum rege legatis Caroli Magni concessum, ac Arelate et deinde Lugduni depositum fuerat, veluti eximium quoddam praesidium ac ornamentum collocari voluit, ut Ado Viennensis et certissima ejusdem monasterii instrumenta testantur.

Ad ea quae de Cypriani gestis et scriptis disseruimus, nonnulla videntur appingenda de adscriptis ipsius nomini operibus, iis praesertim quae sua commendat antiquitas. Tres epistolas ex antiquis codicibus eruit Baluzius, sed eas eruditus criticus genuinas esse non pronuntiat. Prima, quae est Cornelii papae ad Cyprianum adversus pravam rebaptizandi novitatem, praesse fert manifestam fraudis et mendacii notam; quippe cum hanc controversiam sub Cornelio natam non fuisse, ac summam semper consensionem Cornelium inter et Cyprianum intercessisse constet. Secunda prodit sub nomine Cypriani ad plebem Carthaginis; sed aetatem Cypriani non refert, aliud enim nihil loquitur nisi de Scripturarum traditoribus, et ab illius stylo adhuc longius remota est. Tertiam Cyprianus scribere dicitur benedicto et dilectissimo parenti Turasio, ut illius animum dolore commotum de filiae dormitione consoletur. Nonnulla insunt iis quae leguntur in libro Cypriani de Mortalitate simillima, sed stylus omnino diversus. Caeterum monebo hanc epistolam inter opera Hieronymi jamdudum vulgatam, in vetustis et recentioribus editionibus sub nomine Hieronymi ad Tyrasium reperiri.

Non indignum opus Cypriano liber de Spectaculis, sive eloquentiam spectes, sive evangelicum vigorem: multa concurrunt probabilia cur ei tribuatur. Scribit episcopus ad ecclesiam suam, a qua aberat invitus; scribit eo tempore quo mos deferendae domum Eucharistiae vigebat, quo Christianis maxime cavendum erat ab ethnicorum moribus. Multa ex Tertulliano imitatione expressa, qui pridem iisdem de rebus Carthagine disseruerat. Nec mirum est si in magna illa urbe, cui nullum deerat spectaculorum genus, mali contagium ipsos Christianos tentavit. Sed tamen causae non videntur subesse satis graves ut liber de Spectaculis Cypriano adjudicetur. Nulla illius mentio apud Pontium, et quamvis ex his qui inter Cypriani opera editi fuerunt, nullus ad S. Martyris stylum propius accedat, inest tamen quaedam dissimilitudo, quam aures legendo Cypriano assuetae et contritae facile percipiant.

Adscriptus est Cypriano liber de Laude martyrii, quem Erasmus, Dupinus et Fellus otiosi declamatoris foetum esse opinati sunt. At profecto aequius judicandum erat de eximio opere ad cohortandos confessores composito non sine vivido quodam pietatis ardore, quem frigidus verborum artifex non facile imitetur. Illud etiam antiquitatem hujus operis commendat, quod nonnullis locis deploret auctor pestem horrendam quae sub Gallo et Volusiano grassata est. Sed, cum libellus inscriptus sit Moysi et Maximo, quos anno 251, martyrio coronatos esse constat, nec pestis ante Galli et Volusiani imperium exarserit, inde colligit Fellus auctorem libelli in rebus ab aetate sua [Col. 0172] remotis parum commode finxisse. At nodum incidit Baluzius, qui hunc titulum, ad Moysem et Maximum, in vetustis codicibus desiderari testatur. His adde observationem Tillemontii, qui ex quodam Dionysii Alexandrini apud Euseb. (lib. VII, c. 11) de diaconis peste consumptis testimonio, quod ad Decii tempora videtur necessario referendum, hanc pestem sub hoc imperatore incoepisse concludit, quamvis sub Gallo et Volusiano potissimum saevierit. Caeterum, etsi hoc opus antiquum esse contendo, non tamen Cypriano adjudicaverim; tanta est huic libello cum Cypriani scriptis styli discrepantia.

Sequitur in editione Baluzii liber de Rebaptismate, sive adversus rebaptizantes, de quo consuli possunt notae Baluzii. Opus a nonnullis tribuitur Ursino monacho, quem Gennadius, adversus eos qui rebaptizabant, saeculo quarto scripsisse testatur. Quae Ursini monachi libro contineri ait Gennadius, ea in hac de rebaptismate pertractatione non difficile est animadvertere, nihil enim aliud agit auctor, quicumque tandem ille sit, nisi ut eos qui in haeresi baptizati sunt non rebaptizandos, sed ad saniorem fidem conversis manus imponendas esse vincat. Sed Ursinus monachus libelli hujus auctor videri non potest, nisi episcopus fuisse tertio saeculo dicatur. Episcopum se esse noster ille scriptor diserte declarat: «Siquidem per nos Baptisma tradetur, inquit (pag. 360) , integre et solemniter et per omnia quae scripta sunt adsignetur, atque sine ulla ullius rei separatione tradatur; aut si a minore clero per necessitatem traditum fuerit, eventum expectemus, ut aut suppleatur a nobis, aut a Domino supplendum reservetur.» Occurrunt in eodem scriptore saeculi tertii perspicuae notae. Sic enim de tota illa controversia loquitur, ut eam recens exortam esse, et adhuc vigere indicet. Ait enim (pag. 354) «monstri simile esse episcopos talia scandala cogitare:» propositum sibi esse turbulentis hominibus ut vel nunc suum negotium agere incipiant persuadere.» In ipso illo loco qui a Baluzio objicitur, utile esse statuit (p. 357) «tot annorum totque ecclesiarum, itemque Apostolorum et episcoporum auctoritati cum bona ratione adquiescere, cum sit maximum incommodum atque dispendium sanctissimae matris Ecclesiae adversus prisca consulta post tot saeculorum tantam seriem nunc primum repente ac sine ratione insurgere.» Colligi ex his verbis non debet auctorem saeculo quarto vixisse, sed tantummodo eum in exaggerando non valde timidum fuisse. Nam, praeterquam quod ne quarto quidem saeculo sine absurda exaggeratione objicere potuit «tot saeculorum tantam seriem,» certe conceptis verbis declarat tunc primum controversiam de baptismo haereticorum exarsisse; quod saeculo tertio proprie congruit. Quinetiam Cyprianum ipsum, tacito nomine, ut adhuc viventem et diversas partes auctoritate sua tuentem oppugnat. Statuit enim (p 353) ejusmodi controversiae nullum alium esse fructum nisi ut unus homo, quicumque ille est, magnae prudentiae et constantiae esse apud quosdam leves homines [Col. 0173] inani gloria praedicetur, et haereticorum stupore praeditus, quibus hoc unum solatium est, si non soli peccare videantur, errores et vitia universarum ecclesiarum correxisse apud simillimos sui et compares celebretur. Quis Cypriano tam indignis modis conviciatus fuisset, postquam maculam erroris, quem non sine summa animi moderatione in re nondum decisa defenderat, martyrio abstersit, ejusque nominis, refrigerato contentionis aestu, summa exstitit in omnibus ecclesiis celebritas?

Existimavit Pamelius librum de Pudicitia a Cypriano in secessu scriptum esse, nec sane indignus videtur sancto Martyre, adeo insignis est pietatis notis; et ab episcopo absente ab ecclesia sua scriptum esse constat. Sed ad styli dissimilitudinem accedit Pontii silentium, qui ea maxime commemorare debuit quae in secessu scripta fuerant. Perantiquus est auctor, quicumque tandem ille sit, et persecutionibus nondum sedatis scribebat. «Virginitas, inquit (pag. 4) , persecutionem non potest timere, dum illam de securitate potest provocare.» Conjicit tamen Tillemontius haec de persecutionibus Wandalorum intelligi posse; atque ex praeclaris de Christi gratia testimoniis suspicatur hunc scriptorem Augustino posteriorem esse. Sed minus probabilis haec conjectura, cum apud Cyprianum ipsum multo plura, atque haud scio an expressiora, occurrant ejusmodi testimonia.

Constat auctorem libri ad Novatianum aequalem esse Cypriani, nec dubium esse potest quin in pacificis et Ecclesiae faventibus Valeriani primordiis scripserit. Unam enim tantum persecutionem numerat post eam quae sub Decio saeviit, et eos qui in prima ceciderunt, in secunda victores fuisse dicit (pag. 11) . Videtur etiam Africanus fuisse, tum quia sic ludit in Felicissimi nomine, qui vix notus extra Africam fuit: «Quid ad ista respondeant perversissimi isti Novatiani, vel nunc infelicissimi pauci (p. 9) ?» tum quia, solam Ecclesiam coelesti ratione baptizare pronuntians, haereticorum baptisma non obscure rejicit (pag. 10) . Sola styli dissimilitudo Tillemontium deterruit quominus hoc opus Cypriano tribueret. Sed tamen, praeter hanc rationem, alia videtur afferri posse: nam declarat auctor hujus libri in ipso exordio, «cogitanti (sibi et) intolerabiliter animo aestuanti quidnam agere (deberet) de miserandis fratribus qui vulnerati, non propria voluntate sed diaboli saevientis irruptione, adhuc usque, hoc est, per longam temporum seriem agentes poenas darent, ex adverso» exortum esse alium hostem et ipsius paternae pietatis adversarium haereticum Novatianum. His autem verbis indicat episcopum se esse, ac perhumaniter lapsis jamdudum poenitentiam agentibus consulentem, moleste ferre quod suae lenitati adversarium habeat haereticum Novatianum. Hinc etiam infra, postquam de iis locutus est qui «prima acie, id est Deciana persecutione vulnerati, postea, id est secundo praelio» vicerant, addit eorum «pares, hoc est in eodem crimine lapsus sui adhuc usque constitutos nec ad poenitentiam admittendos» a Novatianis judicari. [Col. 0174] Nondum ergo auctor hujus operis pacem concesserat his qui sub Decio lapsi fuerant. Non enim de aliis loquitur; pares illos vocat eorum qui primo in praelio victi, in secundo victores fuerant; ait eos post longam temporum seriem agentes poenas dare, et adhuc usque constitutos in eodem crimine lapsus, quod alii martyrio expiaverant. At Cyprianus instante Galli et Volusiani persecutione lapsos, qui a primo lapsus die poenitentiam egerant, in Dominicum gregem collegerat, ac eis sanguinem Christi dederat, ut illos ad suum pro Christo fundendum armaret.

Novatianus hoc in libro (p. 14) dicitur aliorum delicta, dum in Ecclesia esset, ut propria flevisse. Sed mirum est unde hanc sibi humanitatis et diligentiae in lapsis curandis laudem comparaverit. Videtur repugnare Cornelii testimonium, qui Novatianum in persecutione Decii fratribus auxilio indigentibus succurrere noluisse testatur apud Euseb. (lib. VI, c. 43) . Sed forte haec humanitatis existimatio ad Novatianum pervenit ex praeclarissimis Cleri Romani litteris, inter Cyprianicas XXXI, quae a Novatiano scriptae in totum orbem missae fuerunt, teste Cypriano, Epist. LII.

Librum de Aleatoribus non esse Cypriani inter omnes convenit. Liquet ex initio foetum esse alicujus episcopi, vel etiam, ut Bellarminus existimavit, Romani Pontificis. Antiquum opus esse demonstrat Scripturae citandae ratio. Serius tamen scriptum non immerito videretur, si in ipsis presbyteris, ut nonnulli opinati sunt, vitiosam aleae consuetudinem vituperaret. Sed nihil vetat de laicis intelligi haec verba: «Manus quae ad sacrificium Dominicum admissa; et quod ad salutem totius hominis pertinet, dignatione suscipit, quae divina sacramenta consummat.» Neque etiam controversiam ullam movere possint, liber de Montibus Sina et Sion, duae Orationes Cypriano affictae, liber de duodecim cardinalibus Christi operibus. Celeberrimum est hoc postremum opus, quod Pamelius, aut Cypriani, aut aequalis scriptoris esse contendit. Sed jamdudum ex codicibus mss. adjudicatus est Arnoldo Bonaevallis abbati in dioecesi Carnutensi. Sequuntur quaedam carmina, quae in vetustis codicibus nunc Cypriano, nunc Tertulliano afficta, utrique ab omnibus criticis abjudicantur.

Non leviter errarunt qui librum de Singularitate Clericorum Cypriano, aut Origeni aut Augustino attribuerunt. Cypriano et Augustino penitus abjudicat styli dissimilitudo, et Origeni episcopalis dignitas, qua videtur auctor hujus operis ornatus fuisse. Visa est nonnullis ratio probabilis cur hunc librum Origeni affingerent, quod laudari in hoc libro eos crederent qui sese studio castitatis evirant. At ii nequaquam laudantur, vel potius cavet auctor operis ne laudare illos videntur. Ait enim: «De quibus modo examinationis suspendo, sententiam relinquens alia disputatione promendam.» Atque, etiamsi ejusmodi facinus [Col. 0175] hoc in libro probaretur, num idcirco tribuendus esset Origeni, qui quod adolescens commiserat, aetate maturior improbavit?

Sed nemo longius aberravit a vero quam editor Oxoniensis, qui hunc librum circa Bedae tempora scriptum existimat. Liquet hunc scriptorem vixisse cum persecutiones nondum desiissent: «Mentior, inquit, si non videmus exinde interitus plurimorum. Quanti et quales episcopi et clerici, simul et laici, post confessionum victoriarumque calcata certamina, post magnalia et signa vel mirabilia usquequaque monstrata, noscuntur cum his omnibus naufragasse, cum volunt in navi fragili navigare!» Objiciebant clerici quos refellit, nonnullos «feminas habentes in domibus martyrium consecutos esse, ut illorum innocens conscientia probaretur. In martyrio, aiebant, ignoscitur nobis, sicut indultum est parentibus.» Elucet etiam scriptoris antiquitas ex illius de Angelis opinione, quos putat «cum feminis cecidisse.» Quod autem ait Christum seipsum comparare Deo ausum non esse, id profecto redolet aetatem Ario antiquiorem, quae nonnumquam ad Personarum distinctionem attentior erat, quam ad aequalitatem defendendam.

His rationibus nititur editor Oxoniensis (not. 1) , quod circa Bedae tempora de clericorum coelibatu maxime ferveret praesertim in Occidente controversia; quod tunc revelationibus, ut hoc ipso in libro, conjugium sacerdotum prohibitum diceretur; quod hunc librum post Vulgatam versionem in usu receptam scriptum fuisse constet. Sed nihil prorsus agit petita ex revelationibus ratio, quae multo frequentiores fuerunt tertio et quarto saeculo, quam circa Bedae tempora. Jam tertio saeculo prohibitae fuerant clericis mulieres subintroductae: nam Paulo Samosateno, inter alia plurima, illud etiam crimini verterunt Antiocheni patres, quod cum ipse ejusmodi mulieres, tum etiam; ipso connivente, presbyteri et diaconi habuissent. Legi etiam potest Ep. LXII Cypriani. Quod spectat ad Vulgatam versionem, num, quaeso, illam sequitur hic scriptor cum sic Apostolum citat: Posteriora quidem obliviscens, ad ea quae sunt ante petens, ad regulam sequor, ad palmam supernae vocationis Domini nostri Jesu Christi. Fecere id quidem librarii in hoc libro et multis aliis, ut Scripturae testimonia ad Vulgatam revocarent; sed saepe ex vetustis codicibus vera legendi ratio dignoscitur.

Statuere ergo licet hunc scriptorem tertio aut quarto ineunte saeculo vixisse. Episcopum fuisse declarat ipsius in regenda ecclesia et in admonendis clericis sollicitudo, quibus testatur numquam litteras suas defuisse, «quae per absentiam nostram, inquit, frequentiam omnibus pensaverunt.» Ante hunc librum scripserat illis epistolam, «quae omnium morum instituta de lege commendans, summatim omnia contineret, quaecumque universis clericis generaliter ad dirigendam regulam competunt disciplinae.»

Nihil dicam de Expositione in Symbolum, quod eximium opus, Hieronymo etiam adscriptum, nunc omnium [Col. 0176] judicio restituitur legitimo parenti Ruffino. Paulo accuratius examinanda Celsi ad Vigilium Epistola. Nihil aliud est hic libellus quam praefatio sive epistola nuncupatoria Celsi cujusdam senis christiani in Altercationem Jasonis et Papisci; quod opus ex graeco latinum a se factum Vigilio episcopo nuncupavit. Damnum fecimus tum perantiqui illius libri, tum etiam latinae interpretationis; sola exstat praefatio, sive epistola nuncupatoria. Cum Jason Christianus Hebraeus cum Papisco, Judaeo Alexandrino, de veritate christianae religionis disseruisset, ac Judaeus, post plurimas obstinati animi significationes, tandem oppugnatae veritati dedisset manus, litteris graecis mandata sunt quae inter utrumque tanto studio fuerant disputata. Non constat ab ipso Jasone scriptum esse colloquium, quamvis nemo aptius id facere potuisse videatur. Opus attribuebat S. Lucae Clemens Alexandrinus in sexto Hypotyposeon libro, ut testatur Maximus in scholiis ad librum Dionysii de Myst. Theol. cap. 1, sed id prorsus improbabile est. Ipse Maximus Aristoni Pellaeo ibidem adjudicat.

Celsus Epicureus cum historias Judaeorum et Christianorum fabulas esse contenderet, ac operam ab utrisque in nonnullis allegorice interpretandis adhibitam floccifaceret, in exemplum adducebat Papisci cujusdam et Jasonis ἀντιλογίαν, quam, ut miseratione et odio digniorem quam risu, ne refellendam quidem judicabat. Observat Origenes (IV Cels. p. 199) ex omnibus Christianorum libris allegorias et enarrationes non contemnendo dicendi genere continentibus, eum a Celso electum esse qui vilior sit et ad multos ac simpliciores fide imbuendos aptior, quam ad intelligentiores permovendos; sed tamen nihil in eo occurrere contendit quod odio dignum sit, nec aliud quidquam requirit ad Celsi condemnationem, nisi ut legatur ille liber, «in quo describitur Christianus cum Judaeo disserens ex scripturis Judaicis, et quae de Christo praedicta sunt in Jesum convenire demonstrans; idque altero adversus hanc disputationem strenue et Judaei personae convenienter obnitente.» Ex his perspici potest quibus de rebus hoc in libro pertractatum fuerit. Colligit ex Origene Tillemontius hanc sententiam ab auctore hujus libri diligenter inculcari, «omnis sapientiae fontem ac principium esse Deo universorum credere, et actiones omnes eo referre ut illi quacumque de re placeatur, ac ne cogitare quidem quidquam quod illi displiceat; quippe cum non solum dicta et facta, sed etiam cogitationes judicandae sint.» Sed hanc sententiam Origenes Jasonis propriam non facit, sed ut commune principium commemorat omnium apud Christianos librorum. Hieronymus Quaest. in Genes. testatur initium Genesis in Altercatione Jasonis et Papisci sic exponi: In Filio fecit Deus coelum et terram; citat etiam illud ex eodem libro λοιδορία Θεοῦ ὁ κρεμάμενος, Maledictio Dei qui appensus est, libr. II in Ep. ad Galat. His adde Maximum qui loco supra citato ait se legisse septem coelos in dialogo Jasonis et Papisci. Brevem autem fuisse hanc pertractationem indicat latinus interpres, qui «Judaici [Col. 0177] cordis obstinatam duritiam brevi monitione ac leni increpatione mollitam» fuisse dicit. Sic enim emendavimus pro eo quod antea legebatur «Hebraea monitione.»

Opinatus est Pamelius Jasonem Hebraeum illum christianum, qui Papiscum Judaeum Alexandrinum ad christianam religionem adduxit, eumdem esse ac eum de quo mentio fit Act. XVII, et XVI Epist. ad Romanos; sed nullo prorsus momento nititur haec conjectura. Non dubium quin vixerit saeculo secundo, cum illius disceptatio cognita Celso fuerit. Episcopum aut saltem presbyterum fuisse crediderim, siquidem Papiscus veritatis luce perculsus, ut signaculum sumeret deprecatus Jasonem postulavit.

Quod spectat ad latinum interpretem, is senem se esse dicit ac Celsum vocari; disceptationem Jasonis Hebraei christiani et Papisci Judaei Alexandrini latinis litteris illustrare aggressus est, «animante Dei ope et servata verborum proprietate,» ut praeclarissimam victoriam, quam veritas ex Papisci corde reportaverat, ad cognitionem graece nescientium transferret. Nuncupat interpretationem suam Vigilio episcopo, tum ut sacerdos utriusque linguae peritus et sancti Spiritus veneratione verecundus, auctoritate Spiritus sancti opus comprobaret et emendaret; tum ut hac prima dilectionis petitione in discipulorum numerum ab eo adscisceretur. Ex quibus perspicitur Celsum in eam urbem cui praeerat Vigilius, non multo ante venisse quam ei hoc munus offerret. Illum in hanc urbem ex altera parte provinciae traxerat fama Vigilii; nec senectus, nec itineris longinquitas, nec tribulatio inopiae atque penuriae deterruerant. Hunc Vigilium Pamelius Tridentinum episcopum fuisse conjicit; sed quod Celsus Vigilio suo de futuro martyrio gratulatur, eumque ait Dei judicio martyrem destinatum fuisse cum mirabili modo episcopus constitutus est, id Vigilio Tridentino aptari non potest, quem saeculo quarto exeunte in summa Ecclesiae pace viventem nemo spe et expectatione martyrem dicere potuit.

Sequitur alius tractatus adversus Judaeos, Cypriano prorsus abjudicandus. Multo absurdius fecere qui librum de Revelatione Capitis beati Joannis Baptistae inter opera Cypriani ediderunt. Reperitur fabulosum opus in antiquissima Vindelici Spirensis editione. Erasmi nomini non leve dedecus inusserunt H. Gravius et Pamelius, qui librum de duplici Martyrio elucubratum ab eo et affictum Cypriano judicarunt. De hoc libello diximus in praefatione. De duodecim Abusionibus saeculi variae sunt conjecturae, aliis laico cuidam Erardo nomine, aliis S. Patritio Hibernorum apostolo adjudicantibus. Opus Augustino tribuitur in multis codicibus antiquis, ac cum illius operibus editus est. Testatur Fellus olim in linguam Anglorum translatum fuisse, et in volumine manu scripto homiliarum Saxonicarum reperiri sub hoc titulo: De duodecim abusivis, secundum disputationem S. Cypriani episcopi et martyris. At nullum prorsus monumentum a pietate Cypriani longius distat quam Coena [Col. 0178] Cypriani. Nihil enim aliud habet praeter ineptissimos jocos, non ex rebus profanis, sed quod Turca dignius quam Christiano existimat Tillemontius, ex Scripturis sacris per fas et nefas deductos. Testatur Salmasius in notis ad Flavium Vopiscum (p. 396) , se beneficio doctissimi jurisconsulti Jureti habuisse hunc libellum manu scriptum ab Azelino monacho Rhemensi versibus redditum cum hoc titulo: «Coena Azelini Rhemensis monachi, quam condidit ad Henricum imperatorem, imitatus Cyprianum Carthaginensem.» Vide de eodem libro Casimirum Oudin.

Nonnulla alia nomen Cypriani prae se ferunt, velut Tyronis et Senecae Notae, quas Cyprianum auxisse vocabulis Christianorum usui aptis existimat post Trithemium Gruterus, a quo hae notae in lucem editae sunt. Editum est ab Anglis sub nomine Cypriani computum Paschale, quod a Paulo diacono designari existimant, cum ait Cyprianum chronicam valde utilem composuisse. Scriptoris aetatem indicat computum, quod ad quintum Gordiani annum, et consules Arianum et Papum perducitur. Non omnino repugnat ut jam tum conversus fuisse Cyprianus existimetur, quamvis id Pontius diaconus suadeat serius contigisse. Sed non quadrat hujus scriptoris styli barbaries cum elegantia sermonis quam Cypriano in primordiis conversionis studio fuisse perspicitur ex Epistola ad Donatum. Reperit editor Oxoniensis duos libellos sub nomine Cypriani, alterum latine, alterum graece scriptum. Primi titulus, Secreta Cypriani: alterius εὐαὶ Κυπριάνου. Utrumque, utpote foedissimae superstitionis plenum, luce prorsus indignum judicavit. Haec autem supposita videntur fuisse Cypriano Antiocheno, de quo jam nobis agendum.

Supra conati sumus probare Cyprianum Antiochenum non esse hominem fabulosum, ut existimavit Oxoniensis editor. Nunc consideranda nobis illius Poenitentia sive Confessio; quod opus latine editum ab Anglis, graece et latine vulgandum duximus. Agemus etiam de duobus aliis libellis, nempe Conversione Justinae et Cypriani, et utriusque Passione, quos, conjuncte cum Confessione ex vetusto codice sancti Audoeni Rhotomagensis erutos, non ita pridem duo eruditi viri, D. Edmundus Martene et D. Ursinus Durand latine ediderunt tom. III Thesauri Anecdotorum.

Existimavit S. Gregorius Nazianzenus Confessionem ab ipso martyre scriptam fuisse. Ait enim in Orat. XVIII (p. 278) , illum «vitae suae turpitudinem longa oratione proscindisse, ut ipsam quoque scelerum confessionem Deo muneris loco offerret, ac multis eorum qui ab improba et flagitiosa vivendi ratione animum revocant, ad melius sperandum via existeret.» Idem etiam existimant Tillemontius et qui triplex illud monumentum vulgarunt. Sed, quominus his assentiar, detinent me non solum magicae artis quidam effectus fabulam redolentes, sed ipsa etiam magicarum operationum longa descriptio et [Col. 0179] exquisitae de singulis vitiorum formis ambages, quae prorsus frigidae videntur, et curiosa magis consideratione quam pungente intimos sensus dolore contineri. Deinde vero is qui Cyprianum in hoc libro loquentem inducit, non obscure indicat se in ejus sceleribus enarrandis non certa semper et explorata sequi, sed ex iis quae a magis fieri solent, quid Cyprianus egisset conjicere. Ait enim Eusebius Cypriano: «Probo confessionem tuam, qua mihi impietates a te admissas et non admissas enarrasti.» Numquam haec scripsisset ipse Cyprianus; sed alius his verbis admonet se idcirco tot scelera Cypriano attribuisse, non quod omnia ab eo commissa certo sciret, sed quod pleraque, utpote a magis perpetrari solita, celeberrimus magus evitasse non videretur. In quo quidem sinceri scriptoris officio functus est, qui fucum lectoribus facere noluerit, si quam in scribendo licentiam sibi sumeret. Quamvis ergo hoc opus non scriptum sit ab ipso Cypriano, non tamen illius conversio fabulis adscribenda; nec si quis hunc eventum elegit in quo ornando et amplificando elaboraret, idcirco historiae summa in suspicionem vocanda, cum praesertim scriptor ille uti potuerit antiquioribus monumentis quae Cypriani et Justinae martyrii acta, ut legimus sub finem libelli de utriusque passione, «ab initio usque in finem scripta» continebant.

Quod spectat ad tempus quo haec scripta Confessio, etsi huic operi nulla prorsus apud editorem Oxoniensem fides, illud tamen existimat Constantini imperio antiquius. Sed quod in Conversione, quae ejusdem scriptoris foetus videtur esse ac Confessio, Christiani vocantur Galilaei, id magnam habet necessitudinem cum aetate Juliani imperatoris, quem nemo nescit hoc nomine Christianos solitum compellare: satis apposita videntur ad hoc tempus quae in utroque libello de inanibus magicae artis in Christianos conatibus leguntur.

Non pugnat cum saeculi tertii institutis commissa Justinae monasterii virginum administratio, ut legimus sub finem Conversionis; siquidem jam tum exstitisse ejusmodi virginum coenobia perspicitur ex Vita S. Antonii, qui sororem suam, teste Athanasio, (n. 3) in parthenonem educandam deduxit circa annum 271: sed saeculo quarto magis quam tertio congruit quod eadem Justina capillos Deo totondisse dicitur sub finem Confessionis. Testatur Hieronymus in Epistola ad Sabinianum, morem esse in Aegypti et Syriae monasteriis, ut tam virgo quam vidua quae se Deo voverint, crinem monasteriorum matribus offerant desecandum: quod quidem addit munditiei causa fieri, quia ejusmodi feminae nec lavacro nec oleo utebantur. Hic autem observabo ejusmodi virgines longe ab illis discrepare quas synodus Gangrensis anathemate damnavit; de quibus etiam Theodosius sanxit an. 390, «ut feminae quae crinem suum, contra divinas humanasque leges, instinctu persuasae professionis absciderint, ab ecclesiae foribus arceantur . . . . . ; adeo quidem ut episcopus, tonso capite feminam si introire permiserit, ipse etiam cum [Col. 0180] hujusmodi contuberniis arceatur,» etc. (Cod. Theod. tom VI, p. 61) . Existimat Gothofredus omnem prorsus radendi capitis morem a synodo Gangrensi et a Theodosio in feminis fuisse damnatum. Unde vir doctissimus in morem a Syriae et Aegypti monasteriis, ac postea ab aliis ascitum, velut in magnum nefas invehitur, ac non sine ingenti queritur dolore «quod tandem mores in potestatem suam leges humanas et divinas perduxerint.» At luce clarius est nec synodum Gangrensem, nec Theodosium ad eas virgines respexisse, quas testatur Hieronymus, etsi crines tonderent, velato tamen ac ligato esse capite; sed ad alias longe dissimiles, quae, ut ait synodus Gangrensis, «praeceptum subjectionis» dissolvebant, ἀναλύουσα τὸ πρόσταγμα τῆς ὑποταγῆς, quia scilicet intecto capite incedebant. Unde Theodosius, cum ejusmodi feminae ab omnibus videri possent, episcopos deponi jubet si introitum illis in ecclesiam concesserint.

Cum ergo triplex illud monumentum pluribus saeculi quarti notis signatum sit, sicque aliquo intervallo distet a Cypriano Antiocheno, fieri potuit ut ad historiae summam nonnulla ornandi aut amplificandi causa adderentur. Displicet enim mihi Justina super fenestram sedens, dum diaconum Praelium de Evangelio disserentem audit, ac per fenestram quotidie ab eodem diacono solita edoceri. Idem de Thecla Paulum audiente dictum in hujus virginis Vita. Praeterea, quae latine tantum extant, non tanti esse momenti debent quanti esset graecus ipse contextus: nam, cum, latinam Confessionis interpretationem cum graeco contexu conferens, multa interpretem detraxisse, multa addidisse, et in plurimis a vero sensu aberrasse deprehenderim, vereor ne idem in duas alias partes evenerit. Hinc nihil reperias in Conversione de praeclara illa prece qua Justina Deiparam, teste Gregorio Nazianzeno, in ipso tentationis discrimine orabat, ut virgini virgo succurreret; nihil de combustis a Cypriano magicis libris ante baptismum, nihil de ostiarii munere, quod ei post baptismum commissum est. Eadem forte de causa in Passione Cypriani et Justinae judex qui eos damnavit, comes Orientis dicitur, et Diocletiano sic scribit: Claudio (Diocletiano cod. Colbert.), Caesari magno, terrae et maris domino, salutem. Sic etiam Cyprianus et Justina Damascum accersuntur, quamvis apud Photium Justina jam antea in hanc urbem migrasse, tunc autem solus Cyprianus eo perductus fuisse dicatur.

Cyprianum cum Justina passum esse Nicomediae sub Diocletiano et Maximiano tum cum Diocletianus Nicomediae versaretur, ex Eudociae apud Photium testimonio perspicitur, et ex ipsa Passione. Quod si passi sunt die 26 septembris, quo die eorum natalia Latini celebrant, vel ut apud Graecos, die 2 octobris, necesse est, ut observat Tillemontius, id anno 304 contigisse. Neque enim anno 303 contingere potuit; quia Diocletianus hoc anno circa mensem novembrem Romae versabatur, nec persecutio ante annum 304 adversus laicos exarsit; neque [Col. 0181] etiam anno 305, quia hoc anno Diocletianus jam mense maio imperium abdicaverat.

Videtur aetate provectus fuisse Cyprianus cum vitam pro Christo profudit. Annos triginta natus ex Aegypto in Chaldaeam profectus est, ibique commoratus rediit in patriam, ubi multis facinoribus famam et nomen adeptus est, ac tandem aliquando, cum nefariae artis irritos in Justinam conatus sensisset, nomen dedit christianae religioni. Post annum presbyter factus est, et sexdecim annis in hoc gradu [Col. 0182] exactis Anthimo episcopo successit. Necesse est eum in episcopatu plures annos traduxisse, «siquidem multorum corda illuminabat per verbum Dei et convertebat ab omni haeresi et augebat gregem Christi.» Anthimus autem Cypriani decessor Optato successerat, a quo Aedesius et Cledonia cum filia Justina baptizati sunt; Aedesius etiam presbyter creatus, quo ministerio per annum et menses sex perfunctus est.

ED. BAL.

De disciplina et bono Pudicitiae.

Pag. ij

Ad Novatianum haereticum, quod lapsis spes veniae non est deneganda.

vij

De Aleatoribus.

xvij

De montibus Sina et Sion.

xxiij

Oratio Cypriani Antiocheni pro martyribus.

xxxj

Oratio Cypriani Antiocheni quam sub die passionis suae dixit.

xxxiij

Arnoldi abbatis Bonae-Vallis tractatus de novissimis verbis Domini in cruce.

xxxvij

De ejusdem cardinalibus operibus Christi.

xxj

Carmen, Genesis.

clix

Carmen, Sodoma.

cliij

Carmen, ad Senatorem apostatam.

clvij

[Col. 0188]

Hymnus Victorini Pictaviensis de cruce Domini.

Pag. clix

De Singularitate clericorum.

clxj

Expositio in symbolum Apostolorum.

cxcvij

Ad Vigilium episcopum, de Judaica incredulitate.

ccxxxij

Tractatus adversus Judaeos qui insecuti sunt Dominum.

ccxlj

De Revelatione capitis beati Joannis-Baptistae.

ccxlvij

De duplici martyrio ad Fortunatum.

ccliij

De duodecim abusionibus saeculi.

cclxxv

Coena, Cypriano falso inscripta.

cclxxvij

Confessio Sancti Cypriani.

ccxcv

ARGUMENTUM.— Promiserat Donato Cyprianus sermonem se cum illo habiturum de rebus divinis; jam [Col. 0192A] promissis admonitus satisfacit, ac multis gratiam Dei per Baptismum collatam commendans, quantum sit mutatus ab illo significat, et ad oculum demonstratis mundi erroribus, ad contemptum ejus, ad assiduam denique lectionem et orationem adhortatur.

⁜ I. CAECILIUS Cyprianus Donato salutem. Bene admones, [Col. 0193A] Donate charissime. Nam et promisisse me memini, et reddendi tempestivum prorsus hoc tempus est, cum ⁜ a , indulgente vindemia, solutus animus [Col. 0194A] in quietem solemnes ac statas anni ⁜ b fatiscentis inducias sortitur ⁜ c . Locus etiam cum die convenit et mulcendis sensibus ac fovendis ad lenes auras blandientis [Col. 0195A] autumni hortorum facies amoena consentit. Hic jucundum sermonibus diem ducere et studentibus ⁜ a fabulis in divina praecepta conscientiam pectoris erudire. Ac ne colloquium ⁜ b nostrum arbiter profanus impediat, aut clamor intemperans familiae strepentis obtundat, petamus hanc sedem. Dant secessum vicina secreta; ubi dum erratici palmitum lapsus nexibus pendulis per [Col. 0196A] arundines bajulas repunt, viteam porticum frondea tecta fecerunt. Bene hic studia in aures damus; et dum in arbores et in vites ⁜ c oblectante prospectu oculos amoenamus, animum simul et auditus instruit et pascit ⁜ d obtutus: quamquam tibi sola nunc gratia, sola cura ⁜ e sermonis est. Contemptis voluptariae visionis illecebris, in me oculus tuus ⁜ f fixus [Col. 0197A] est. Tam aure quam ⁜ a mente totus auditor es, et hoc, amore quo diligis.

⁜ II. Caeterum, quale vel quantum est quod in pectus tuum veniat ex nobis? Exilis ingenii angusta mediocritas tenues admodum fruges parit, nullis ad copiam foecundi cespitis culminibus ⁜ b ingravescit. Aggrediar tamen facultate ⁜ c qua valeo; nam et materia dicendi facit mecum ⁜ d . In judiciis, in concione ⁜ e pro rostris, opulenta facundia volubili ⁜ f ambitione jactetur. Cum vero de Domino [Col. 0198A] Deo ⁜ g vox est, vocis pura ⁜ h sinceritas non eloquentiae ² viribus nititur ad fidei argumenta, sed rebus. Denique accipe non diserta sed fortia, nec ad audientiae popularis illecebram ⁜ i culto sermone fucata ⁜ j , sed ad divinam indulgentiam praedicandam rudi veritate simplicia. Accipe quod sentitur antequam discitur, nec per moras temporum longa agnitione colligitur, sed compendio gratiae maturantis hauritur.

⁜ III. Ego ⁜ k cum in tenebris atque in nocte [Col. 0199A] coeca jacerem, cumque in salo jactantis ⁜ a saeculi nutabundus ac dubius vestigiis oberrantibus fluctuarem, vitae ⁜ b meae nescius, veritatis ac lucis alienus, difficile prorsus ac durum pro illis tunc moribus opinabar quod in salutem mihi divina indulgentia pollicebatur, ut quis renasci denuo posset, [Col. 0199B] utque, in novam vitam lavacro aquae salutaris animatus ⁜ c , quod prius fuerat exponeret, et, corporis licet ⁜ d manente compage ⁜ e , hominem animo ac mente ⁜ f mutaret. Qui possibilis ⁜ g , aiebam, est tanta conversio, ut repente ac perniciter exuatur quod vel genuinum situ ⁜ h materiae naturalis obduruit, vel usurpatum diu senio vetustatis inolevit? Alta haec et profunda penitus radice sederunt. Quando parcimoniam discit qui epularibus coenis et largis dapibus assuevit? et qui pretiosa veste conspicuus in auro atque in purpura fulsit, ad plebeium se ac simplicem cultum quando deponit? Fascibus ille oblectatus et honoribus, esse privatus et inglorius non potest. Hic stipatus clientium cuneis, [Col. 0200A] frequentiore comitatu officiosi agminis honestatus, poenam putat esse cum solus est. Tenacibus semper illecebris necesse est, ut solebat, vinolentia invitet, inflet superbia, iracundia inflammet, rapacitas inquietet, crudelitas stimulet, ambitio [Col. 0200B] delectet, libido praecipitet ⁜ i .

⁜ IV. Haec egomet ⁜ j saepe mecum. Nam, ut ipse ⁜ k quamplurimis vitae prioris erroribus implicitus ⁜ l tenebar, quibus exui me posse non crederem, sic vitiis ⁜ m adhaerentibus obsecundans eram, et desperatione ⁜ n meliorum, malis meis veluti jam propriis ac vernaculis offavebam. Sed, postquam, undae genitalis auxilio superioris aevi labe detersa, in expiatum pectus serenum ac purum desuper se lumen ⁜ o infudit, postquam, caelitus spiritu hausto, in novum me hominem nativitas secunda reparavit, mirum in modum protinus confirmare se dubia, patere clausa, lucere tenebrosa ⁜ p , facultatem dare quod prius difficile videbatur, geri posse quod impossibile putabatur ⁜ q , ut esset agnoscere [Col. 0201A] terrenum fuisse quod prius carnaliter natum delictis obnoxium viveret, Dei esse coepisse quod jam Spiritus sanctus animaret. Scis ipse profecto et mecum pariter recognoscis quid detraxerit nobis quidve contulerit mors ista criminum, vita virtutum. Scis ipse, nec praedico. In proprias laudes ⁜ a odiosa ⁜ b jactatio est; quamvis non jactatum possit esse, sed gratum, quicquid non virtuti hominis adscribitur, sed de Dei munere praedicatur; ut jam non peccare esse coeperit fidei, quod ante peccatum est, fuerit, ⁜ c erroris humani. Dei est, inquam, Dei est [Col. 0202A] omne ⁜ d quod possumus. Inde vivimus, inde pollemus, inde sumpto et concepto vigore ⁜ e , hic adhuc positi futurorum indicia praenoscimus. Sit tantum timor innocentiae custos, ut, qui in mentes nostras indulgentiae coelestis allapsu clementer Dominus influxit ⁜ f , in animi oblectantis hospitio justa ⁜ g obtemperatione teneatur, ne accepta ⁜ h securitas indiligentiam pariat, et vetus denuo hostis obrepat.

⁜ V. Caeterum, si tu innocentiae, si justitiae viam ⁜ i teneas, si illapsa ⁜ j firmitate vestigii tui ⁜ k incedas, si in Deum viribus totis ac toto corde suspensus hoc [Col. 0203A] sis tantum quod esse coepisti, tantum tibi ad licentiam datur quantum gratiae spiritalis augetur. Non enim, qui ⁜ a beneficiorum ³ terrestrium mos est, in capessendo munere ⁜ b caelesti mensura ⁜ c ulla vel modus est. Profluens largiter Spiritus nullis finibus premitur, nec coercentibus claustris intra certa metarum spatia fraenatur ⁜ d : manat jugiter, exuberat affluenter. Nostrum tantum sitiat pectus et pateat: quantum illuc fidei ⁜ e capacis afferimus, tantum gratiae inundantis haurimus. Inde jam facultas datur, castitate sobria, mente integra, voce pura, virtute sincera ⁜ f , in medelam dolentium posse venenorum virus extinguere ⁜ g ; animorum desipientium labes, reddita sanitate, purgare; infestis jubere pacem, violentis quietem, ferocientibus lenitatem; immundos et erraticos [Col. 0203B] spiritus, qui se expugnandis hominibus ⁜ h immerserint ⁜ i , ad confessionem minis increpantibus cogere ut recedant, duris verberibus urgere; [Col. 0204A] conflictantes, ejulantes, gementes incremento poenae propagantis extendere, flagris caedere, igne torrere. Res illic geritur, nec videtur; occulta plaga, et poena ⁜ j manifesta. Ita quod esse jam coepimus acceptus spiritus licentia sua potitur; quod necdum corpus ac membra mutavimus, adhuc carnalis aspectus saeculi nube caecatur. Quantus hic animi potentatus, quanta vis est, non tantum ipsum esse subtractum perniciosis contactibus mundi, ut quis ⁜ k expiatus et purus nulla incursantis inimici labe capiatur, sed adhuc majorem et fortiorem viribus fieri, ut in omnem adversarii grassantis exercitum imperioso jure dominetur!

⁜ VI. Atque, ut illustrius, veritate patefacta, divini muneris indicia clarescant, lucem tibi ad cognitionem [Col. 0204B] dabo; malorum caligine abstersa ⁜ l , operti saeculi tenebras revelabo. Paulisper te crede subduci in montis ardui verticem celsiorem, speculare [Col. 0205A] inde rerum infra te jacentium facies; et, oculis in diversa porrectis, ipse a terrenis contactibus liber fluctuantis mundi turbines intuere: jam saeculi et ipse misereberis tuique admonitus et plus in Deum gratus, majore laetitia quod evaseris gratulaberis. Cerne tu ⁜ a itinera latronibus clausa, maria obsessa praedonibus, cruento horrore castrorum bella ubique divisa ⁜ b . Madet orbis mutuo sanguine; et homicidium, cum admittunt singuli, crimen est, virtus vocatur cum publice geritur. Impunitatem sceleribus acquirit, non innocentiae ratio, sed saevitiae ⁜ c magnitudo.

⁜ VII. Jam, si ad urbes ipsas oculos ⁜ d tuos atque [Col. 0206A] ora convertas, celebritatem offendes omni solitudine tristiorem. Paratur gladiatorius ludus, ut libidinem crudelium luminum sanguis oblectet. Impletur in succum ⁜ e cibis fortioribus corpus, et arvinae toris membrorum ⁜ f moles robusta pinguescit, ut saginatus in poenam charius pereat. Homo occiditur in hominis voluptatem; et ut quis possit occidere peritia est, usus est, ars est. Scelus non tantum geritur, sed et docetur. Quid potest inhumanius, quid acerbius dici? Disciplina est ut perimere quis possit, et gloria est quod perimit ⁜ g . Quid illud, oro te, quale est ubi se feris objiciunt quos nemo damnavit, aetate integra, honesta satis [Col. 0207A] forma, veste pretiosa? Viventes in ultroneum funus ornantur, malis suis miseri gloriantur. Pugnant ad bestias, non crimine, sed furore. Spectant filios suos patres: frater in cavea est, et soror praesto est. Et spectaculi licet pretium largior muneris apparatus amplificet, ut moeroribus suis mater intersit, hoc, proh dolor ⁜ a ! mater et redimit; et in tam impiis spectaculis tamque diris et funestis ⁜ b esse se non putant oculis ⁜ c parricidas.

⁜ VIII. Converte hinc vultus ad diversi ⁜ d spectaculi [Col. 0207B] non minus poenitenda contagia: in theatris [Col. 0208A] quoque conspicies quod tibi et dolori sit et pudori. Cothurnus est tragicus prisca facinora carmine ⁜ e recensere. De parricidiis ⁴ et incestis horror antiquus, expressa ad imaginem veritatis actione, replicatur, ne, saeculis transeuntibus, exolescat quod aliquando commissum est. Admonetur aetas omnis auditu fieri posse quod factum est. Numquam aevi senio delicta moriuntur, numquam temporibus crimen obruitur, numquam scelus oblivione sepelitur. Exempla fiunt quae esse jam facinora destiterunt. [Col. 0208B] Tum delectat in mimis turpitudinum magisterio [Col. 0209A] vel quid domi gesserit recognoscere, vel quid gerere possit audire. Adulterium discitur dum videtur; [Col. 0210A] et, lenocinante ad vitia publicae auctoritatis malo, quae pudica fortasse ad spectaculum matrona processerat, [Col. 0211A] de spectaculo revertitur impudica. Adhuc deinde, morum quantalabes, quae probrorum fomenta, quae alimenta ⁜ a vitiorum, histrionicis gestibus inquinari, videre contra foedus jusque nascendi ⁜ b patientiam incestae turpitudinis elaboratam! Evirantur mares, honor omnis et vigor sexus enervati corporis dedecore mollitur, plusque illic placet quisquis virum in feminam magis fregerit. In laudem crescit ⁜ c ex crimine, et peritior ⁜ d quo turpior judicatur. Spectatur hic, proh nefas! et libenter ⁜ e . Quid non possit suadere qui talis est? Movet sensus, mulcet affectus, expugnat boni pectoris conscientiam fortiorem; nec deest probri blandientis auctoritas, ut auditu molliore pernicies hominibus obrepat. Exprimunt impudicam Venerem, adulterum Martem, Jovem [Col. 0211B] illum suum, non magis regno quam vitiis principem, in terrenos amores cum ipsis suis fulminibus ardentem, nunc in plumas oloris albescere ⁜ f , nunc aureo imbre defluere, nunc in puerorum pubescentium raptus ministris avibus prosilire. Quaere jam nunc an possit esse qui spectat integer vel pudicus. Deos [Col. 0212A] suos ⁜ g quos venerantur imitantur, fiunt miseris et religiosa ⁜ h delicta.

⁜ IX. O si possis, in illa sublimi specula constitutus, oculos tuos inserere secretis, recludere cubiculorum obductas fores, et ad conscientiam luminum penetralia occulta reserare! aspicias ab impudicis geri quod nec possit aspicere frons ⁜ i pudica, videas quod crimen sit et videre, videas quod vitiorum furore dementes ⁜ j gessisse se negant et gerere festinant: libidinibns insanis in viros viri proruunt; fiunt quae nec illis ⁜ k possunt placere qui faciunt. Mentior nisi alios qui talis est increpat. Turpes turpis infamat, et evasisse se conscium credit, quasi conscientia satis non sit. Iidem in publico accusatores, in occulto rei, in semetipsos censores [Col. 0212B] pariter et nocentes: damnant foris quod intus operantur; admittunt libenter quod cum admiserint ⁜ l criminantur: audacia prorsus cum vitiis faciens ⁜ m , et impudentia congruens impudicis. Nolo mireris quae loquuntur hujusmodi; ore illo quidquid jam voce delinquitur minus est.

[Col. 0213A] ⁜ X. Sed tibi, post insidiosas vias, post diversas orbe toto multiplices pugnas, post spectacula vel cruenta vel turpia, post libidinum probra vel lupanaribus prostituta vel domesticis parietibus obsepta, quorum quo secretior culpa, major audacia est, forum fortasse videatur immune, quod ab injuriis lacessentibus liberum, nullis malorum contactibus polluatur. Illuc aciem tuam flecte. Plura illic quae detesteris invenies, magis oculos tuos inde divertes. Incisae sunt licet leges duodecim tabulis, et publice aere praefixo ⁜ a jura praescripta ⁜ b sint, inter leges ipsas delinquitur, inter jura peccatur. Innocentia nec illic ubi defenditur reservatur. Saevit invicem discordantium rabies, et inter togas pace rupta, forum litibus mugit insanum, hasta illic et gladius et carnifex praesto est, ungula effodiens, [Col. 0213B] equuleus extendens, ignis exurens, ad hominis corpus [Col. 0214A] unum ⁵ supplicia plura quam membra. Quis inter haec vero subveniat? Patronus ⁜ c ? praevaricatur et decipit. Judex? sed sententiam ⁜ d vendit. Qui sedet crimina vindicaturus admittit, et ut reus innocens pereat, fit nocens judex. Flagrant ubique delicta, et passim multiformi genere peccandi per improbas mentes nocens virus operatur. Hic testamentum subjicit, ille falsum capitali fraude conscribit; hic arcentur haereditatibus liberi, illic bonis donantur alieni; inimicus insimulat, calumniator impugnat, testis infamat. Utrobique grassatur ⁜ e in mendacium criminum ⁜ f prostitutae vocis venalis audacia, cum interim nocentes nec cum innocentibus pereunt ⁜ g . Nullus de legibus metus est; de quaesitore, de judice pavor nullus. Quod potest redimi non timetur. Esse jam inter nocentes innoxium crimen [Col. 0214B] est ⁜ h . Malos quisquis non imitatur ⁜ i offendit. [Col. 0215A] Consensere jura peccatis, et coepit licitum esse quod publicum est. Quis illic rerum pudor, quae esse possit integritas, ubi qui damnent improbos desunt, soli ibi ⁜ a qui damnentur occurrunt?

⁜ XI. Sed, ne nos videamur ⁜ b eligere fortasse pejora, et studio destruendi per ea oculos tuos ducere quorum tristis atque aversandus aspectus ora et vultus conscientiae melioris offendat, jam tibi illa quae ignorantia saecularis bona opinatur ostendam. Illic etiam fugienda conspicies. Quos honores putas esse, quos fasces, quam affluentiam in divitiis, quam potentiam in castris ⁜ c , in magistratu purpurae speciem, in principatu ⁜ d licentiae potestatem, malorum blandientium virus occultum est et ⁜ e arridentis nequitiae facies quidem laeta, sed calamitatis [Col. 0215B] abstrusae ⁜ f illecebrosa fallacia; instar quoddam [Col. 0216A] ⁜ g veneni, ubi, in lethales succos dulcedine aspersa calliditate fallendi sapore medicato, poculum videtur esse quod sumitur; ubi epota res est, pernicies hausta grassatur. Quippe illum vides qui, amictu clariore conspicuus, fulgere sibi videtur in purpura. Quibus hoc ⁜ h sordibus emit ut fulgeat, quos arrogantium fastus prius ⁜ i pertulit, quas superbas fores matutinus salutator obsedit, quot tumentium ⁜ j contumeliosa vestigia ⁜ k stipatus in clientium cuneos ⁜ l ante praecessit, ut ipsum etiam salutatum ⁜ m comes postmodum pompa praecederet, obnoxia non homini, sed potestati! neque enim coli moribus meruit ille, sed fascibus. Horum denique videas exitus turpes, cum auceps temporum palpator abscessit, cum privati latus nudum desertor [Col. 0216B] assecla foedavit. Tunc laceratae domus plagae [Col. 0217A] conscientiam feriunt, tunc rei familiaris exhaustae ⁜ a damna noscuntur, quibus redemptus favor vulgi, et caducis atque inanibus votis popularis aura quaesita est. Stulta prorsus et vana jactura ⁜ b , frustrantis spectaculi voluptate id parare voluisse quod nec populus acciperet et perderet magistratus!

⁜ XII. Sed et quos ⁜ c divites opinaris continuantes saltibus saltus et, de confinio pauperibus exclusis, infinita ac sine terminis rura latius porrigentes, quibus argenti et auri maximum pondus et pecuniarum ingentium vel extructi aggeres vel defossae strues, [Col. 0218A] nos etiam inter divitias suas trepidos cogitationis incertae sollicitudo discruciat, ne praedo vastet, ne percussor infestet, ne inimica cujusque locupletioris invidia calumniosis litibus inquietet. Non cibus securo ⁜ d somnusve contingit. Suspirat ille in convivio, bibat licet gemma; et cum epulis marcidum corpus torus mollior alto sinu condiderit ⁜ e , vigilat in pluma; nec intelligit miser speciosa sibi esse supplicia, auro se alligatum teneri, et possideri magis quam possidere divitias atque opes. Atque, o detestabilis ⁜ f caecitas mentium et cupiditatis insanae [Col. 0219A] profunda caligo! cum exonerare se ⁶ possit et levare ponderibus, pergit magis fortunis angentibus incubare, pergit poenalibus cumulis pertinaciter adhaerere. Nulla in clientes inde largitio est, cum indigentibus nulla partitio ⁜ a ; et pecuniam suam dicunt quam, velut alienam domi clausam, sollicito labore custodiunt, ex qua non amicis, non liberis quicquam, non sibi denique impertiunt. Possident ad hoc tantum ne possidere alteri liceat. Et, o nominum quanta diversitas! bona appellant ex quibus nullus illis nisi ad res malas usus est.

⁜ XIII. An tu vel illos putas tutos, illos saltem inter honorum infulas et opes largas stabili firmitate securos, quos regalis aulae splendore fulgentes armorum excubantium tutela circumstat? Major illis quam caeteris [Col. 0219B] metus est. Tam ille timere cogitur quam timetur. Exigit poenas pariter de potentiore sublimitas, sit licet satellitum manu septus ⁜ b , et clausum [Col. 0220A] ac protectum latus numeroso stipatore tueatur. Quam securos non sinit esse subjectos, tam necesse est non sit et ipse securus. Ante ipsos terret potestas sua quos facit ⁜ c esse terribiles. Arridet ut saeviat, blanditur ut fallat, illicit ut occidat, extollit ⁜ d ut deprimat. Foenore quodam nocendi, quam fuerit amplior summa dignitatis et honorum, tam major exigitur usura poenarum.

⁜ XIV. Una igitur placida et fida tranquillitas, una solida et firma et perpetua securitas, si quis, ab his inquietantis saeculi turbinibus extractus, salutaris portus statione fundatus, ad coelum oculos tollat ⁜ e a terris, et ad Domini munus admissus, ac Deo suo mente jam proximus, quicquid apud caeteros in rebus humanis sublime ac magnum videtur, infra [Col. 0220B] suam jacere conscientiam glorietur. Nihil appetere jam, nihil desiderare de saeculo potest qui saeculo major est. Quam stabilis, quam inconcussa tutela [Col. 0221A] est, quam perennibus bonis ⁜ a caeleste praesidium, implicantis mundi laqueis solvi, in lucem immortalitatis aeternae de terrena faece purgari! Viderit ⁜ b quae in nos prius infestantis inimici pernicies insidiosa grassata sit. Plus amare compellimur quod futuri sumus, dum et scire conceditur et damnare quod eramus. Nec ad hoc pretiis aut ambitu aut manu opus est, ut hominis summa vel dignitas vel potestas elaborata mole ⁜ c pariatur; sed gratuitum ⁜ d de Deo munus et facile est ⁜ e . Ut sponte sol radiat, dies luminat, fons rigat, imber irrorat, ita se Spiritus coelestis infundit. Postquam auctorem suum, coelum intuens, anima cognovit, sole altior ⁜ f et hac omni terrena potestate sublimior, id esse incipit quod esse se credit.

[Col. 0221B] XV. Tu tantum, quem jam spiritalibus castris coelestis militia signavit, tene incorruptam, tene sobriam religiosis virtutibus disciplinam. Sit tibi vel oratio assidua vel lectio: nunc cum ⁜ g Deo loquere, nunc Deus tecum: ille te praeceptis suis instruat, ille disponat. Quem ille divitem fecerit ⁜ h , nemo pauperem faciet: penuria esse nulla jam poterit cui semel pectus ⁜ i coelestis sagina saturavit. Jam tibi auro distincta laquearia et pretiosi marmoris crustis [Col. 0222A] vestita domicilia sordebunt, cum scieris te excolendum ⁜ j magis, te potius ornandum, domum tibi hanc esse potiorem quam Dominus insedit templi vice, in qua Spiritus sanctus coepit habitare. Pingamus hanc domum pigmentis innocentiae, luminemus ⁜ k luce justitiae: haec umquam procumbet in lapsum senio vetustatis, nec, pigmento parietis aut auro ⁜ l exolescente foedabitur. Caduca sunt quaecumque fucata sunt, nec fiduciam praebent possidentibus stabilem quae possessionis ⁜ m non habent veritatem. Haec manet ⁜ n cultu jugiter vivido, honore integro, splendore diuturno. Aboleri non potest nec extingui, potest tantum in melius corpore redeunte 7 formari.

⁜ XVI. Haec interim brevibus, Donate charissime: [Col. 0222B] nam, etsi facilem de bonitate patientiam ⁜ o , mentem solidam ⁜ p , fidem tutam salutaris auditus oblectat, nihilque tam tuis auribus gratum est quam quod in Deo ⁜ q gratum est, moderari tamen dicenda ⁜ r debemus simul juncti et saepius collocuturi ⁜ s . Et, quoniam feriata nunc quies ac tempus est otiosum, quicquid inclinato ⁜ t jam sole in vesperam diei superest, ducamus hanc diem laeti, nec sit vel hora convivii gratiae coelestis immunis. Sonet psalmos ⁜ u [Col. 0223A] convivium sobrium; et ut tibi tenax memoria est, vox canora, aggredere hoc munus ex more ⁜ a . Magis charissimos pasces, si sit ⁜ b nobis spiritalis auditio, prolectet aures religiosa mulcedo.

ARGUMENTUM.— Intellexerat Clerus Romanus a Crementio hypodiacono secessisse Cyprianum in persecutione; pro suo itaque zelo fidei, clerum carthaginensem officii [Col. 0224A] sui admonet ac instruit, quid circa lapsos, interea dum abest illorum episcopus, fieri oporteat.

⁜ I. Didicimus secessisse benedictum papam Cyprianum a Crementio subdiacono, qui a vobis ad nos venit, certa ex causa: quod utique recte fecerit, propterea quod sit persona insignis. Et imminente agone quem permisit Deus in saeculo colluctandi causa ⁜ c cum adversario simul cum servis suis, volens etiam Angelis et hominibus certamen hoc manifestare, ut qui vicerit coronetur, victus vero reportaverit ⁜ d in se sententiam, quae nobis manifestata est. Et cum incumbat nobis, qui videmur [Col. 0225A] praepositi esse et vice pastoris custodire gregem, si ngligentes inveniamur, dicetur nobis quod et antecessoribus nostris dictum est, qui tam negligentes praepositi erant, quoniam perditum non requisivimus, et errantem non correximus, et claudum non colligavimus ⁜ a , et lac eorum edebamus, et lanis eorum operiebamur (Ezech. XXXIV, 3, 4) . Denique et ipse Dominus implens quae erant scripta in Lege et Prophetis docet dicens ⁜ b : Ego sum pastor bonus, qui pono animam meam pro ovibus meis. Mercenarius autem et cujus non sunt propriae oves, cum viderit lupum venientem, relinquit et fugit ⁜ c , et lupus dispergit eas (Joa. X, 11, 12) . Sed et Simoni sic dicit ⁜ d : Diligis me? Respondit, Diligo. Ait ei: Pasce oves meas (Joa. XXI, 17) . Hoc verbum [Col. 0225B] factum ex actu ipso quo cessit cognoscimus, et caeteri discipuli similiter fecerunt.

[Col. 0226A] ⁜ II. Nolumus ergo, fratres dilectissimi, vos mercenarios inveniri ⁜ e , sed bonos pastores, cum sciatis tum non minimum periculum incumbere si non hortati fueritis fratres nostros stare ⁜ f in fide immobiles, ne in praeceps euntium ⁜ g ad idololatriam funditus eradicetur fraternitas. Nec enim hoc solum ⁜ h verbis vos hortamur, sed discere poteritis a pluribus a nobis ad vos venientibus quoniam ea omnia nos Deo adjuvante et fecimus et facimus cum omni sollicitudine et periculo saeculari, ante oculos plus habentes timorem Dei et poenas perpetuas quam ⁜ i timorem hominum et brevem injuriam, non deserentes fraternitatem, et hortantes eos stare in fide et paratos esse ire ⁜ j cum Domino. Sed et ascendentes [Col. 0226B] ad hoc ⁜ k quod compellebantur revocavimus. Ecclesia [Col. 0227A] stat ⁜ a in fide, licet quidam terrore ipso compulsi, sive quod essent insignes personae, sive apprehensi, timore hominum vererentur ⁜ b : quos quidem separatos a nobis non dereliquimus, sed ipsos cohortati sumus et hortamur agere poenitentiam, si quo modo indulgentiam poterunt recipere ab eo qui potest praestare, ne, si relicti ⁸ fuerint a nobis, pejores efficiantur.

⁜ III. Videtis ergo, fratres, quoniam et vos hoc facere debetis, ut etiam illi qui ceciderunt hortatu vestro corrigentes animos eorum, si apprehensi fuerint iterato, confiteantur, ut possint priorem errorem corrigere, et alia quae incumbunt vobis; quae etiam et ipsa subdidimus, ut si qui in hanc tentationem inciderunt, coeperint apprehendi infirmitate, et agant poenitentiam facti sui et desiderent communionem, utique [Col. 0227B] que subveniri eis debet, sive viduae, sive clinomeni, qui se exhibere non possunt, sive hi qui in carceribus sunt, sive exclusi de sedibus suis ⁜ c , utique habere debent qui eis ministrent. Sed et catechumini apprehensi infirmitate decepti esse non debebunt, ut eis subveniatur; et, quod maximum est, corpora martyrum aut caeterorum si non sepeliantur, grande periculum imminet eis quibus incumbit hoc opus. Cujuscumque ergo vestrum, quacumque occasione fuerit effectum hoc opus, certi sumus eum bonum [Col. 0228A] servum aestimari, ut qui in minimo fidelis fuit constituatur super decem civitates. Faciat autem Deus, qui omnia praestat sperantibus in se, ut omnes nos in his operibus inveniamur. Salutant vos fratres qui sunt in vinculis, et presbyteri et tota Ecclesia, quae et ipsa cum summa sollicitudine excubat pro omnibus qui invocant nomen Domini. Sed et vos ⁜ d petimus mutua vice memores sitis nostri. Sciatis autem Bassianum pervenisse ad nos; et petimus vos, qui habetis zelum Dei, harum litterarum exemplum ad quoscumque poteritis transmittere per idoneas occasiones, vel vestras faciatis, sive nuntium mittatis, ut stent fortes et immobiles in fide. Optamus vos, fratres charissimi, semper bene valere.

ARGUMENTUM.— Epistola haec familiaris est; quare argumento non indiget, potissimum cum ex titulo ipso id satis colligi queat. Desideratur autem epistola Cleri Romani ad quam respondet Cyprianus.

I. Cyprianus presbyteris et diaconibus Romae consistentibus fratribus salutem. Cum de excessu [Col. 0229A] boni viri collegae mei rumor apud nos incertus esset, fratres charissimi, et opinio dubia nutaret, accepi a vobis litteras ad me missas per Crementium ⁜ a hypodiaconum, quibus plenissime de glorioso ejus exitu instruerer; et exultavi satis quod, pro integritate administrationis ejus, consummatio quoque honesta processerit. In quo vobis quoque plurimum gratulor quod ejus memoriam tam celebri et illustri testimonio prosequamini, ut per vos innotesceret nobis quod et vobis esset circa praepositi memoriam gloriosum, et nobis quoque fidei ac virtutis praeberet exemplum. Nam quantum ⁜ b perniciosa res est ad sequentium lapsum ruina praepositi, in tantum contra utile est et salutare cum se episcopus per firmamentum fidei fratribus praebet imitandum.

[Col. 0229B] ⁜ II. Legi etiam alias litteras ⁜ c in quibus nec quis scripserit, nec ad quos scriptum sit, significanter expressum est. Et quoniam me in iisdem litteris et scriptura et sensus et chartae ipsae quoque moverunt ne quid ex vero vel subtractum sit vel immutatum, eamdem ad vos epistolam authenticam remisi, ut recognoscatis an ipsa sit quam Crementio hypodiacono perferendam dedistis. Perquam etenim grave est si epistolae clericae veritas mendacio aliquo et fraude corrupta est. Hoc igitur ut scire ⁹ possimus, et scripturam et subscriptionem an vestra sit recognoscite, et nobis quid sit in vero rescribite. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere.

ARGUMENTUM.— Hortatur clerum suum D. Cyprianus, jam in secessu constitutus, ut vice sua rite fungantur, neve quid aut constitutis in carcere aut caeteris pauperibus desit: deinde ut plebem in quiete contineant, ne, si glomeratim ad martyres in carcere visitandos concurrant, tandem id illis interdicatur.

⁜ I. Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus charissimis salutem. Saluto vos incolumis per Dei gratiam, fratres charissimi, laetus quod circa incolumitatem quoque vestram omnia integra esse cognoverim. [Col. 0230B] Et quoniam mihi interesse nunc non permittit loci conditio, peto vos pro fide et religione vestra fungamini illic et vestris partibus et meis, ut nihil vel ad disciplinam vel ad diligentiam desit. Quantum autem ad sumptus suggerendos, sive illis qui, gloriosa voce Dominum confessi, in carcere sunt constituti, sive iis qui pauperes et indigentes laborant et tamen in Domino perseverant, peto, nihil desit, cum summula omnis quae redacta est illic sit apud clericos distributa propter ejusmodi casus, ut haberent plures unde ad necessitates et pressuras singulorum operari possint.

II. Peto quoque ut ad procurandam quietem solertia et sollicitudo vestra non desit ⁜ d . Nam etsi fratres [Col. 0231A] pro dilectione sua cupidi sunt ad conveniendum et visitandum confessores bonos quos illustravit jam gloriosis initiis divina dignatio, tamen caute hoc, et non glomeratim, nec per multitudinem simul junctam puto esse faciendum, ne ex hoc ipso invidia concitetur, et introeundi aditus denegetur, et dum insatiabiles totum volumus, totum perdamus. Consulite ergo et providete ut cum temperamento hoc agi tutius possit ⁜ a , ita ut presbyteri quoque qui illic apud confessores offerunt, singuli cum singulis diaconis per vices alternent, quia et mutatio personarum et vicissitudo convenientium minuit invidiam. Circa omnia enim mites et humiles, ut servis Dei congruit, temporibus servire et quieti prospicere et plebi providere debemus. Opto vos, fratres carissimi ac desiderantissimi [Col. 0231B] ⁜ b , semper bene valere et nostri meminisse. Fraternitatem universam salutate. Salutant vos Victor diaconus et qui mecum sunt. Valete.

ARGUMENTUM.— Ejusdem pene arguwenti est cum praecedenti, praeterquam quod Confessores quoque sui officii vult admoneri a Clero, ut humilitati dent operam, ac Presbyteris ac Diaconis morem gerant; obiter etiam secessus sui causam reddit. Est autem etiam haec e numero Epistolarum XIII, de quibus infra Epistola XV.

[Col. 0231C] ⁜ I. Cyprianus presbyteris et diaconis fratribus salutem. Optaveram quidem, fratres carissimi, ut universum [Col. 0232A] clerum nostrum integrum et incolumen meis litteris salutarem. Sed quoniam infesta tempestas, quae plebem nostram ex maxima parte prostravit, hunc quoque ⁜ c addidit nostris doloribus cumulum ut etiam cleri portionem sua strage perstringeret, oramus Dominum ut vos saltem, quos et in fide et in virtute stare cognovimus, tutos quoque in posterum per divinam misericordiam salutemus. Et quamquam causa compelleret ut ipse ad vos properare et venire deberem, primo cupiditate et desiderio vestri, quae res in votis meis summa est, tum deinde ut ea quae circa ecclesiae gubernacula ⁜ d utilitas communis exposcit tractare simul et plurimorum ¹⁰ consilio examinata delimare possemus, tamen potius visum est adhuc interim latebram et quietem tenere respectu [Col. 0232B] utilitatum aliarum quae ad pacem omnium nostrum pertinent et salutem, quarum vobis a Tertullo fratre nostro carissimo ratio reddetur: qui pro caetera ⁜ e sua cura quam impense ⁜ f divinis operibus impertit, etiam hujus consilii auctor fuit ut cautus et moderatus existerem, nec me in conspectum publicum, et maxime ejus loci ubi toties ⁜ g flagitatus et quaesitus fuissem, temere committerem.

⁜ II. Fretus ergo et dilectione et religione vestra, quam satis novi, his litteris et hortor et mando ut vos, quorum minime illic invidiosa et non adeo periculosa praesentia est, vice mea fungamini circa gerenda ea quae administratio religiosa deposcit. Habeatur interim quantum potest et quomodo potest et pauperum cura, sed qui tamen inconcussa fide stantes gregem Christi non reliquerunt, ut his ad tolerandam penuriam [Col. 0232C] sumptus per vestram diligentiam suggeratur, ne quod circa fidentes tempestas non fecit, circa [Col. 0233A] laborantes necessitas faciat. Confessoribus etiam gloriosis impertiatur cura propensior. Et quamquam sciam plurimos ex his fratrum voto et dilectione susceptos, tamen si qui sunt qui vel vestitu vel sumptu indigeant, sicut etiam pridem vobis scripseram cum adhuc essent in carcere constituti, subministrentur eis quaecumque sunt necessaria, modo ut sciant ex vobis et instruantur et discant quid, secundum Scripturarum magisterium, ecclesiastica disciplina deposcat, humiles et modestos et quietos esse debere, ut honorem sui nominis servent, et qui gloriosi voce fuerunt ⁜ a , sint et moribus gloriosi, faciant se dignos ut, in omnibus Dominum promerentes, ad coelestem coronam laudis suae consummatione perveniant. Plus enim superest quam quod transactum videtur, cum [Col. 0233B] scriptum sit: Ante mortem ne laudes hominem quemquam (Eccli. XI, 30) . Et iterum: Esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitae (Apocal. II, 10) . Et Dominus quoque dicat: Qui toleraverit usque ad finem, hic salvabitur (Matth. X, 22) . Imitentur Dominum, qui sub ipso tempore passionis non superbior sed humilior fuit. Tunc enim discipulorum suorum pedes lavit dicens: Si ego lavi pedes vestros, magister et dominus, et vos debetis aliorum pedes lavare. Exemplum enim dedi vobis ut sicut ego feci et vos faciatis ⁜ b (Joan. XIII, 14, 15) . Item Pauli apostoli documenta sectentur ⁜ c , qui, post carcerem saepe repetitum, post flagella, post bestias, circa omnia mitis et humilis perseveravit, nec post tertium coelum et paradisum quicquam sibi insolenter assumpsit dicens: Neque [Col. 0234A] gratis panem manducavimus ab aliquo vestrum, sed ⁜ d in labore et fatigatione nocte et die operantes, ne quem vestrum gravaremus (II Thess. II, 8) .

⁜ III. Haec singula, oro vos, insinuate fratribus nostris. Et quia is exaltabitur qui se humiliaverit ⁜ e (Luc. XIV, 11) , nunc est ut magis insidiantem adversarium metuant, qui fortiorem quemque magis aggreditur, et, acrior factus hoc ipso quo victus est, superantem superare conatur. Dominus faciat ut et ego iterum illos mature ⁜ f videre et salutari exhortatione ⁜ g componere mentes eorum ad servandam gloriam suam possim. Doleo enim quando audio quosdam improbe et insolenter discurrere et ad ineptias vel ad discordias vacare; Christi membra, et jam Christum confessa, per concubitus illicitos inquinari, nec a [Col. 0234B] diaconis aut presbyteris regi posse, sed id agere ut per paucorum pravos et malos mores multorum et bonorum confessorum gloria honesta maculetur: quos vereri debent, ne ipsorum testimonio et judicio condemnati, ab eorum societate priventur. Is enim demum confessor ¹¹ illustris et verus est de quo postmodum non erubescit Ecclesia, sed gloriatur.

⁜ IV. Ad id vero quod scripserunt mihi compresbyteri nostri Donatus et Fortunatus, Novatus et Gordius, solus rescribere nihil potui, quando a primordio episcopatus mei statuerim nihil sine consilio vestro et sine consensu plebis mea privatim sententia gerere. Sed, cum ad vos per Dei gratiam venero, tunc de iis quae vel gesta sunt vel gerenda, sicut honor mutuus poscit, in commune tractabimus. Opto vos, [Col. 0235A] fratres charissimi ac desiderantissimi, semper bene valere et mei meminisse. Fraternitatem quae vobiscum est multum a me salutate, et ut nostri meminerit admonete. Valete.

ARGUMENTUM.— Rogatianum et caeteros confessores exhortatur ad disciplinam observandam, ne qui Christum voce confessi fuerant, operibus abnegare viderentur: obiter increpans quosdam eorum qui, extorres [Col. 0235B] facti ob fidem, in patriam tamen injussi reverti non verebantur, atque hoc est quod Cyprianus infra dicit, Epistola XV, extorribus quando oportuit objurgationem non defuisse: nam in secessu scriptam hanc Epistolam patet.

⁜ I. Cyprianus Rogatiano presbytero et caeteris confessoribus fratribus salutem. Et jampridem vobis, fratres charissimi ac fortissimi, litteras miseram, quibus fidei et virtuti vestrae verbis exultantibus gratularer, et nunc non aliud in primis vox nostra complectitur quam ut laeto animo frequenter ac semper gloriam vestri nominis praedicemus. Quid enim vel majus in votis meis potest esse vel melius quam cum video confessionis vestrae honore luminatum gregem [Col. 0235C] Christi? Nam, cum gaudere in hoc omnes fratres oporteat, tum in gaudio communi major est episcopi [Col. 0236A] portio: Ecclesiae enim gloria praepositi gloria est. Quantum dolemus ex illis quos tempestas inimica prostravit, tantum laetamur ex vobis, quos diabolus superare non potuit.

⁜ II. Hortamur tamen per communem fidem, per pectoris nostri veram circa vos et simplicem charitatem, ut, qui adversarium prima hac congressione vicistis, gloriam vestram forti et perseveranti ⁜ a virtute teneatis. Adhuc in saeculo sumus, adhuc in acie constituti, de vita nostra quotidie dimicamus. Danda opera est ut post haec initia ad incrementa quoque veniatur, et consummetur in vobis quod jam rudimentis felicibus esse coepistis. Parum est adipisci aliquid potuisse; plus est quod adeptus es posse servare; sicut et fides ipsa et nativitas salutaris, [Col. 0236B] non accepta, sed custodita, vivificat. Nec statim consecutio, sed consummatio hominem Deo servat. Dominus hoc magisterio suo docuit dicens: Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne quid tibi deterius fiat ⁜ b (Joan. V, 14) . Puta hoc illum et confessori suo dicere: «Ecce confessor factus es, jam noli peccare, ne quid tibi deterius fiat.» Salomon denique et Saul et caeteri multi, quamdiu in viis Domini ambulaverunt, datam sibi gratiam tenere potuerunt ⁜ c . Recedente ab iis disciplina Dominica, recessit et gratia.

⁜ III. Perseverandum nobis est in arcto et in angusto itinere laudis et gloriae; et cum quies et humilitas et bonorum morum tranquillitas Christianis omnibus congruat, secundum Domini vocem, qui neminem alium respicit ⁜ d nisi humilem et quietum et trementem sermones [Col. 0236C] suos (Isa. LXVI, 2) , tum magis hoc observare et implere confessores ⁜ e oportet, qui exemplum facti [Col. 0237A] estis caeteris fratribus, ad quorum mores omnium vita et actus debeat provocari. Nam, sicut Judaei a Deo alienati sunt, propter quos nomen Dei blasphematur in Gentibus, ita contra Deo chari sunt per quorum disciplinam nomen Domini laudabili testimonio praedicatur, ¹² sicut scriptum est, Domino praemonente et dicente: Luceat lumen vestrum coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et clarificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V, 16) . Et Paulus apostolus dicit: Lucete sicut luminaria in mundo (Philip. II, 15) . Et Petrus similiter hortatur: Sicut hospites, inquit, et peregrini, abstinete vos a carnalibus desideriis, quae militant adversus animam, conversationem ⁜ a habentes inter gentiles ⁜ b bonam, ut, dum detractant de vobis quasi de malignis, bona opera vestra aspicientes de magnificent [Col. 0237B] Dominum (I Pet. II, 11, 12) . Quod quidem maxima pars vestrum cum meo gaudio curat, et confessionis ipsius honore ⁜ c melior facta, tranquillis et bonis moribus gloriam suam custodit et servat.

⁜ IV. Sed quosdam audio inficere numerum vestrum et laudem praecipui nominis prava sua conservatione destruere: quos etiam vos ipsi, utpote amatores et conservatores laudis ⁜ d vestrae, objurgare et comprimere et emendare debetis. Cum quanto enim nominis vestri pudore delinquitur, quando aliquis temulentus et lasciviens demoratur, alius in eam patriam [Col. 0238A] unde extorris factus est regreditur, ut apprehensus, non jam quasi Christianus, sed quasi nocens pereat? Inflari aliquos et tumere audio, cum scriptum sit: Noli altum sapere, sed time. Si enim Dominus naturalibus ramis non pepercit, ne forte nec tibi parcat (Rom. XI, 20, 21) . Dominus noster sicut ovis ad victimam ductus est, et sicut agnus coram tondente se sine voce sic non aperuit os suum (Isa. LIII, 7) . Non sum, inquit, contumax, neque contradico ⁜ e . Dorsum meum posui ad flagella et maxillas meas ad palmas. Faciem autem meam non averti a foeditate sputorum (Isa. L, 5, 6) . Et quisquam per ipsum nunc atque in ipso vivens extollere se audet et superbire, immemor et factorum quae ille gessit ⁜ f , et mandatorum quae nobis vel per se vel per Apostolos suos tradidit? [Col. 0238B] Quod si non est major domino suo servus (Joan. XIII, 15, 16) , qui Dominum sequuntur, humiles et quieti et taciturni vestigia ejus imitentur, quando quisque ⁜ g inferior fuerit sublimior fiat, dicente Domino: Qui minimus fuerit in vobis, hic erit magnus (Luc. IX, 48) .

⁜ V. Quid deinde illud, quam vobis execrandum debet videri, quod cum summo animi nostri gemitu et dolore cognovimus non deesse qui Dei templa et post confessionem sanctificata et illustrata membra turpi et concubitu suo plus maculent, cubilia sua [Col. 0239A] cum feminis promiscua ⁜ a jungentes, quando, etsi stuprum conscientiae eorum desit, hoc ipso grande crimen est quod illorum scandalo in aliorum ruinas exempla nascuntur ⁜ b . Contentiones quoque et aemulationes inter vos nullas esse oportet, cum pacem suam nobis dimiserit Dominus, et scriptum sit: Diliges proximum tuum tamquam te. Si autem mordetis et incusatis invicem, videte ne consumamini ab invicem (Gal. V, 14, 15) . A conviciis etiam et maledictis ⁜ c , quaeso vos, abstinete, quia neque maledici regnum Dei consequuntur (I Cor. VI, 10) , et lingua quae Christum confessa est, incolumis et pura cum suo honore servanda est: nam qui pacifica et bona et justa, secundum praeceptum Christi, loquitur, Christum quotidie confitetur. Saeculo renuntiaveramus ⁜ d cum baptisati [Col. 0239B] sumus. Sed nunc vere renuntiavimus saeculo quando tentati et probati a Deo, nostra omnia relinquentes, Dominum secuti sumus, et fide ac timore ejus stamus et vivimus.

⁜ VI. Corroboremus nos exhortationibus ⁜ e mutuis, et magis ac magis proficiamus in Domino, ut, cum, pro sua misericordia, pacem fecerit, quam se facturum repromittit, novi et pene mutati ad Ecclesiam revertamur, et excipiant nos, sive fratres nostri, sive gentiles, circa omnia correctos ⁜ f atque in melius reformatos, et [Col. 0240A] qui admirati fuerant prius in virtutibus gloriam, nunc ¹³ admirentur in moribus disciplinam. Et quamquam clero nostro, et nuper cum adhuc essetis in carcere constituti, sed nunc quoque denuo, plenissime scripserim ut, si quid vel ad vestitum vestrum vel ad victum necessarium fuerit, suggeratur, tamen etiam ipse de sumpticulis propriis quos mecum ferebam misi vobis CCL, sed et alia CCL proxime miseram. Victor quoque ex lectore diaconus, qui mecum est, misit vobis CLXXV. Gaudeo autem quando cognosco plurimos fratres nostros pro sua dilectione certatim concurrere et necessitates vestras suis collationibus adjuvare. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere et nostri meminisse.

ARGUMENTUM.— Ejusdem fere est argumenti cum duabus praecedentibus, praeterquam quod hic ad preces exhortetur assiduas.

⁜ I. Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus salutem. Quamquam sciam, fratres charissimi, pro timore quem singuli debemus Deo, vos quoque illic [Col. 0241A] assiduis orationibus et enixis precibus instanter incumbere, admoneo tamen et ipse religiosam sollicitudinem vestram ut ⁜ a ad placandum atque exorandum Dominum, non voce sola, sed et jejuniis et lacrymis et omni genere deprecationis ingemiscamus. Intelligendum est enim et confitendum pressurae istius tam turbidam vastitatem, quae gregem nostrum maxima ex parte populata est et adhuc usque populatur, secundum peccata nostra venisse, dum viam Domini non tenemus, nec data nobis ad salutem coelestia mandata servamus. Fecit Dominus noster voluntatem Patris, et nos non facimus Domini voluntatem, patrimonio et lucro studentes, superbiam sectantes, aemulationi et dissensioni vacantes, simplicitatis et fidei negligentes, saeculo verbis solis et non factis renuntiantes, [Col. 0241B] unusquisque sibi placentes et omnibus displicentes. Vapulamus itaque ut meremur, cum scriptum sit: Servus autem ille qui cognoscit voluntatem domini sui, et non paruerit ⁜ b voluntati ejus, vapulabit multis (Luc. XII, 47) . Quas autem plagas, quae verbera non meremur, quando nec confessores, qui exemplo caeteris ad bonos mores esse debuerant, teneant disciplinam? Itaque, dum quosdam insolenter extollit confessionis suae tumida ⁜ c et inverecunda jactatio, tormenta venerunt, et tormenta ⁜ d sine fine tortoris, sine exitu damnationis, sine solatio mortis, tormenta quae ad coronam non facile dimittant, sed tamdiu torqueant quamdiu dejiciant; nisi si aliquis, divina dignatione subtractus, inter ipsa cruciamenta profecerit ⁜ e , adeptus gloriam non termino supplicii, sed [Col. 0241C] velocitate moriendi.

II. Haec patimur delicto et merito nostro, sicut praemonuit divina censura dicens: Si dereliquerint legem meam et in judiciis meis ⁜ f non ambulaverint, si justificationes meas profanaverint et praecepta mea non observaverint, visitabo in virga facinora eorum et in flagellis delicta eorum (Psal. LXXXVIII, 31-33) . Virgas igitur et flagella sentimus, qui Deo nec bonis factis placemus, nec pro peccatis satisfacimus. Rogemus de intimo corde et de tota mente misericordiam Dei, quia et ipse addidit dicens: Misericordiam autem meam non dispergam ab eis (Ibid.) . Petamus, et accipiemus; et si accipiendi mora et tarditas fuerit, quoniam graviter offendimus, pulsemus, quia et pulsanti aperietur (Matth. VII, 7, 8, XVIII, 19; Luc. XI, 9, 10) , [Col. 0242A] si modo pulsent ostium preces, gemitus et lacrymae nostrae, ¹⁴ quibus insistere et immorari oportet, etsi sit unanimis oratio.

III. Nam quod magis suasit et compulit ut has ad vos litteras scriberem, scire debetis, sicut Dominus ostendere et revelare dignatus est ⁜ g ; dictum esse in visione: Petite, et impetratis ⁜ h ; tunc deinde praeceptum plebi assistenti ut pro quibusdam personis designatis sibi peterent, in petendo autem fuisse dissonas voces et dispares ⁜ i voluntates, et vehementer hoc displicuisse illi qui dixerat, Petite, et impetratis, quod plebis inaequalitas discreparet, nec esset fratrum consensio una et simplex et juncta concordia, cum scriptum sit, Deus qui inhabitare facit unanimes in domo (Psal. LXVII, 7) , et in Actis Apostolorum legamus, [Col. 0242B] Turba autem eorum qui crediderant anima ac mente una agebant (Act. IV, 32) ; et Dominus sua voce mandaverit dicens: Hoc est mandatum meum, ut diligatis invicem (Joa. XV, 17) . Et iterum: Dico autem vobis quoniam, si duobus ex vobis convenerit ⁜ j in terra, de omni re quamcumque petieritis continget vobis a Patre meo qui in coelis est (Matth. XVIII, 19) . Quod si duo unanimes tantum possunt, quid si unanimitas apud omnes esset? Quod si secundum pacem quam nobis Dominus dedit universis fratribus conveniret, jampridem de divina misericordia impetrassemus quod petimus, nec tamdiu in hoc salutis et fidei nostrae periculo fluctuaremus. Immo vero, nec venissent fratribus haec mala, si in unum fraternitas fuisset animata.

[Col. 0242C] ⁜ IV. Nam et illud ostensum est, quod sederet paterfamilias, sedente sibi ad dexteram juvene; qui juvenis, anxius et cum quadam indignatione subtristis, maxillam manu tenens, moesto vultu sedebat. Alius vero in sinistra parte consistens rete portabat, quod se mittere, ut circumstantem populum caperet, minabatur. Et cum miraretur quid hoc esset ille qui vidit, dictum est ei juvenem qui ad dexteram sic sederet, contristari et dolere quod praecepta sua non observarentur; illum vero in sinistra exultare quod sib daretur occasio ut a patrefamilias potestatem sumeret saeviendi. Hoc prius longe ostensum est, quam tempestas vastitatis hujus oriretur ⁜ k . Et vidimus impletum quod fuerat ostensum, ut, dum Domini praecepta contemnimus, dum datae legis mandata salutaria [Col. 0243A] non tenemus, facultatem nocendi inimicus acciperet, minus armatos et ad repugnandum minus cautos jactu retis operiret.

⁜ V. Oremus instanter et assiduis precibus ingemiscamus. Nam et hoc nobis non olim ⁜ a per visionem, fratres charissimi, exprobratum sciatis, quod dormitemus in precibus, nec vigilanter oremus. Et Deusutique, qui quem corripit diligit (Prov. III, 12) , quando corripit ad hoc corripit ut emendet, ad hoc emendat ut servet. Excutiamus itaque et abrumpamus somni vincula, et instanter ac vigilanter oremus, sicut Paulus apostolus praecipit dicens: Instate orationi vigilantes in ea (Coloss. IV, 2) . Nam et Apostoli orare diebus ac noctibus non destiterunt, et Dominus quoque ipse disciplinae magister et exempli nostri via frequenter et vigilanter [Col. 0243B] oravit, sicut in Evangelio legimus: Exiit in montem orare, et fuit pernoctans in oratione Dei (Luc. VI, 12) . Et utique quod orabat orabat ille pro nobis, cum peccator ipse non esset, sed aliena peccata ⁜ b portaret. Adeo autem pro nobis ille deprecabatur ut legamus alio loco: Dixit autem Dominus ad Petrum: Ecce Satanas postulavit ut vos vexaret quomodo triticum. Ego autem rogavi pro te ne deficiat fides tua (Luc. XXII, 31) . Quod si pro nobis ac pro delictis nostris ille et laborabat et vigilabat et precabatur, quanto nos magis insistere precibus et orare, et primo ipsum Dominum rogare, tum deinde per ipsum Deo Patri satisfacere ¹⁵ debemus? Habemus advocatum et deprecatorem pro peccatis nostris Jesum Christum Dominum et Deum nostrum, si modo nos in praeteritum peccasse poeniteat, [Col. 0243C] et confitentes atque intelligentes delicta nostra, quibus nunc Dominum offendimus, vel de caetero nos ambulare in viis ejus et praecepta ejus metuere spondeamus. Pater nos corrigit et tuetur, stantes tamen in fide et pressuris atque angustiis, scilicet Christo ejus firmiter adhaerentes, sicut scriptum est: Quis nos separabit a dilectione Christi? pressura, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius (Rom. VIII, 35) ? Nihil horum potest separare credentes, nihil potest avellere corpori ejus et sanguini cohaerentes. Persecutio ista examinatio est atque exploratio [Col. 0244A] pectoris nostri. Excuti nos Deus voluit et probari, sicut suos semper probavit; nec tamen in probationibus ejus aliquando auxilium credentibus defuit.

VI. Denique ad minimum famulum suum et in delictis licet plurimis constitutum et dignatione ejus indignum, tamen ille pro sua circa nos bonitate mandare dignatus est. «Dic illi, inquit, securus sit, quia pax ventura est; sed quod interim morula est, supersunt adhuc aliqui qui probentur.» Sed et de victu parco et sobrio potu divinis dignationibus admonemur; scilicet ne vigore coelesti sublime jam pectus illecebra saecularis enervet, vel ne largioribus epulis mens gravata minus ad preces orationis evigilet.

[Col. 0244B] ⁜ VII. Dissimulare haec singula et apud conscientiam meam solus occultare non debui, quibus unusquisque nostrum et instrui et regi possit. Nec ipsi denique ⁜ c apud vos hanc epistolam teneatis occultam, sed legendam fratribus suggeratis. Intercipere enim quibus nos Dominus admonere et instruere dignatur, ejus est qui admoneri et instrui fratrem suum nolit. Probari nos a Domino nostro sciant, nec umquam a fide qua in eum semel credidimus, praesentis pressurae conflictatione deficiant. Delicta sua singuli recognoscentes, vel modo conversationem veteris hominis exponant. Nemo enim retro attendens et superponens manum suam super aratrum aptus est regno Dei. Denique et uxor Lot, quae liberata, contra praeceptum, retro respexit, quod evaserat perdidit. [Col. 0244C] Attendamus non posteriora, quo diabolus revocat, sed priora, quo Christus vocat. Oculos erigamus ad coelum, ne oblectamentis et illecebris nos suis terra decipiat. Unusquisque oret Deum, non pro se tantum, sed pro omnibus fratribus, sicut Dominus orare nos docuit; ubi non singulis privatam precem mandat, sed oratione communi et concordi prece orantes pro omnibus jussit orare. Si nos Dominus humiles et quietos, si nobis invicem copulatos, si circa iram suam timidos, si praesenti tribulatione correctos emendatosque conspexerit, tutos ab inimici infestationibus [Col. 0245A] exhibebit. Praecessit disciplina, sequetur et venia.

VIII. Nos tantum, sine cessatione poscendi et cum fide accipiendi, simplices et unanimes Dominum deprecemur, cum gemitu pariter et fletu deprecantes, sicut deprecari oportet eos qui sint positi inter plangentium ruinas et timentium reliquias, inter numerosam languentium ⁜ a stragem et exiguam stantium firmitatem. Rogemus pacem ⁜ b maturius reddi, cito latebris nostris et periculis subveniri, impleri quae ⁜ c famulis suis Dominus dignatur ostendere, redintegrationem Ecclesiae, securitatem salutis nostrae, post pluvias serenitatem, post tenebras lucem, post procellas et turbines placidam lenitatem, pia paternae dilectionis auxilia, divinae majestatis solita magnalia, [Col. 0245B] quibus et persequentium ¹⁶ blasphemia retundatur, et lapsorum poenitentia reformetur, et fortis et stabilis perseverantium fiducia glorietur. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere et nostri meminisse. Fraternitatem meo nomine salutate, et ut nostri meminerint admonete. Valete.

⁜ ⁜ f ARGUMENTUM.— Martyres Africae Cyprianus miris modis a constantia commendans, invitat ad perseverantiam, exemplo Mappalici eorum collegae.

[Col. 0245C] Cyprianus martyribus et confessoribus in Christo Domino nostro et in Deo Patre perpetuam salutem. Exulto laetus et gratulor, fortissimi ac beatissimi fratres, cognita fide ac virtute vestra, in quibus mater Ecclesia gloriatur. Gloriata est et nuper quidem cum confessione perstante suscepta poena est quae confessores Christi fecit, extorres. Confessio tamen [Col. 0246A] praesens quanto in passione fortior, tanto clarior et major in honore est. Crevit pugna, crevit et pugnantium gloria. Nec retardati estis ab acie tormentorum metu, sed ipsis tormentis magis ac magis estis ad aciem provocati, fortes et stabiles ad maximi certaminis praelium ⁜ d prompta devotione redistis. Ex quibus quosdam jam comperi coronatos, quosdam vero ad coronam victoriae jam jamque proximos ⁜ e , universos autem quos agmine glorioso carcer inclusit, pari ac simili calore virtutis ad gerendum certamen animatos, sicut esse oportet in divinis castris milites Christi, ut incorruptam fidei firmitatem non blanditiae decipiant, non minae terreant, non cruciatus ac tormenta devincant, quia major est qui in nobis est quam qui est in hoc mundo (I Joan. IV, 4) , nec [Col. 0246B] plus ad dejiciendum potest terrena poena quam ad erigendum tutela divina. Probata res est certamine fratrum glorioso, qui, ad tormenta vincenda caeteris duces facti, exemplum virtutis ac fidei praebuerunt, congressi in acie donec acies succumberet victa. Quibus ego vos laudibus praedicem, fortissimi fratres? Robur pectoris vestri et perseverantiam fidei, quo praeconio vocis exornem? Tolerastis ⁜ f usque ad consummationem gloriae durissimam quaestionem, nec cessistis suppliciis, sed vobis potius supplicia cesserunt. Finem doloribus ⁜ g , quem tormenta non dabant, coronae dederunt. Quaestio gravior ⁜ h ad hoc diu perseveravit, non ut stantem fidem dejiceret, sed ut homines Dei ad Dominum velocius mitteret. Vidit admirans praesentium multitudo coeleste certamen, [Col. 0246C] certamen Dei, certamen spiritale, praelium Christi ⁜ i , stetisse servos ejus voce libera, mente incorrupta, virtute divina, telis quidem saecularibus nudos, sed armis fidei credentes armatos ⁜ j . Steterunt torti torquentibus fortiores, et pulsantes ac laniantes ungulas pulsata ac laniata membra vicerunt. Inexpugnabilem fidem superare non potuit saeviens diu plaga repetita, quamvis, rupta compage viscerum, [Col. 0247A] torquerentur in servis Dei jam non membra, sed vulnera. Fluebat sanguis qui incendium persecutionis extingueret, qui flammas et ignes gehennae glorioso cruore sopiret. O quale illud fuit spectaculum Domino, quam sublime, quam magnum, quam Dei oculis sacramento ac devotione militis ejus acceptum, sicut scriptum est in Psalmis, Spiritu sancto loquente ad nos pariter et monente: Pretiosa est in conspectu Domini mors justorum ejus (Psal. CXV, 15) . Pretiosa mors haec est quae emit immortalitatem ¹⁷ pretio sui sanguinis ⁜ a quae accepit coronam de ⁜ b consummatione virtutis. Quam Iaetus illic Christus fuit! quam libens in talibus servis suis et pugnavit et vicit protector fidei, et dans credentibus tantum quantum se credit capere qui sumit! Certamini suo adfuit, praeliatores [Col. 0247B] atque assertores sui nominis erexit, corroboravit, animavit. Et qui pro nobis mortem semel vicit, semper vincit in nobis. Cum vos, inquit, tradiderint, nolite cogitare quid loquamini: dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X, 19, 20) . Documentum rei praesens praelium praebuit. Vox plena Spiritu sancto de martyris ore prorupit, cum Mappalicus beatissimus inter cruciatus suos proconsuli diceret: «Videbis cras agonem.» Et quod ille cum virtutis ac fidei testimonio dixit, Dominus implevit. Agon coelestis exhibitus ⁜ c , et Dei servus in agonis promissi certamine coronatus [Col. 0248A] est. Hic est agon quem propheta Esaias ante praedixit dicens: Non pusillum vobis certamen cum hominibus, quoniam Deus praestat agonem (Isa. VII, 13) ? Et, ut ostenderet quis hic agon futurus esset, addidit dicens: Ecce virgo in uterum ⁜ d accipiet et pariet filium, et vocabitis nomen ejus Emmanuel (Ibid. 14) . Hic est agon fidei nostrae qua congredimur, qua vincimus, qua coronamur. Hic est agon quem nobis ostendit beatus Paulus apostolus, in quo oportet nos currere et ad coronam gloriae pervenire: Nescitis, inquit, quia qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, unus tamen accipit palmam? Sic currite ut occupetis. Et illi quidem ut corruptibilem coronam accipiant, nos autem incorruptam ⁜ e (I Cor. IX, 24, 25) . Item suum certamen ostendens, et hostiam se Domini cito futurum esse promittens, [Col. 0248B] ait: Ego jam libor, et tempus instat assumptionis meae. Bonum agonem certavi, cursum perfeci, fidem servavi. Jam superest mihi corona justitiae, quam mihi reddet Dominus in illa die, ille justus judex, non solum autem mihi, sed et omnibus qui diligunt adventum ejus (II Tim. IV, 6-8) . Hunc igitur agonem per Prophetas ante praedictum, per Dominum commissum, per Apostolos gestum, Mappalicus suo et collegarum suorum nomine proconsuli repromisit. Nec fefellit in promisso suo vox fidelis: pugnam quam spopondit exhibuit, et palmam quam meruit accepit. Istum nunc beatissimum martyrem, et alios participes ejusdem congressionis, milites et comites in fide stabiles, in dolore [Col. 0249A] patientes, in quaestione victores ut caeteri quoque sectemini et opto pariter et exhortor; ut quos vinculum confessionis et hospitium carceris simul junxit jungat etiam consummatio virtutis et corona coelestis, ut lacrymas matris Ecclesiae, quae plangit ruinas et funera plurimorum, vos vestra laetitia tergeatis, et caeterorum quoque stantium firmitatem vestri exempli provocatione solidetis. Si vos acies vocaverit ⁜ a , si certaminis vestri dies venerit, militate fortiter, dimicate constanter, scientes vos sub oculis praesentis Domini dimicare, confessione nominis ejus ad ipsius gloriam pervenire; qui non sic est ut servos suos tantum spectet, sed et ipse luctatur in nobis, ipse congreditur, ipse in certamine agonis nostri et coronat pariter et coronatur. Quod si ante diem certaminis [Col. 0249B] vestri, de indulgentia Domini, pax supervenerit, vobis tamen maneat voluntas integra et conscientia gloriosa. Nec contristetur aliquis ex vobis quasi illis minor sit qui ante vos tormenta perpessi, victo et calcato saeculo, ad Dominum glorioso itinere venerunt. Dominus scrutator est renis et cordis, arcana perspicit et intuetur occulta. Ad coronam de eo ⁜ b promerendam sufficit ipsius testimonium solum ¹⁸ qui judicaturus est. Ergo utraque res, fratres charissimi, sublimis pariter et illustris: illa securior, ad Dominum victoriae consummatione properare; haec laetior, accepto post gloriam commeatu in Ecclesiae laude florere. O beatam Ecclesiam nostram, quam sic honor divinae dignationis illuminat, quam temporibus nostris gloriosus martyrum sanguis [Col. 0249C] illustrat! Erat ante in operibus fratrum candida, nunc facta est in martyrum cruore purpurea: floribus ejus nec lilia nec rosae desunt. Certent nunc singuli ad utriusque honoris amplissimam dignitatem. Accipiant coronas vel de opere candidas, vel de passione purpureas. [Col. 0250A] In coelestibus castris et pax et acies habent flores suos, quibus miles Christi ob gloriam coronetur. Opto vos, fortissimi ac beatissimi fratres, semper in Domino bene valere et nostri meminisse. Valete.

ARGUMENTUM— hujus Epistolae habes infra in haec verba, Epistola XIV: « Presbyteris, inquit, et diaconibus non defuit sacerdotii vigor, ut quidam, minus disciplinae memores et temeraria festinatione praecipites, [Col. 0250B] qui cum lapsis communicare jam coeperant, comprimerentur. »

⁜ I. Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus salutem. Diu patientiam meam tenui, fratres charissimi, quasi verecundum silentium nostrum proficeret ad quietem: sed, cum quorumdam immoderata et abrupta praesumptio temeritate sua et honorem martyrum et confessorum pudorem et plebis universae tranquillitatem turbare conetur, tacere ultra non oportet, ne ad periculum et plebis pariter et nostrum taciturnitas nimia procedat. Quod enim non periculum metuere debemus de offensa Domini quando aliqui de presbyteris, nec Evangelii nec loci sui memores, sed neque futurum Domini judicium neque nunc sibi praepositum [Col. 0250C] episcopum cogitantes, quod numquam omnino sub antecessoribus factum est, cum contumelia et contemptu praepositi totum sibi vindicent?

⁜ II. Atque utinam non prostrata fratrum nostrorum salute sibi omnia vindicarent! Contumeliam episcopatus [Col. 0251A] nostri dissimulare et ferre possem ⁜ a , sicut dissimulavi semper et pertuli. Sed dissimulandi nunc locus non est quando decipitur fraternitas nostra a quibusdam vestrum, qui, dum sine ratione restituendae salutis plausibiles esse cupiunt, magis lapsis obsunt. Summum enim delictum esse quod persecutio committi coegit, sciunt ipsi etiam qui commiserunt, cum dixerit Dominus et judex noster: Qui me confessus fuerit coram hominibus, et ego illum confitebor coram Patre meo qui in coelis est. Qui autem me negaverit, et ego illum negabo (Matth. X, 32, 33) ; et iterum dixerit: Omnia peccata remittentur filiis hominum et blasphemiae ⁜ b . Qui autem blasphemaverit in Spiritum ⁜ c sanctum, non habebit ⁜ d remissam, sed reus est aeterni peccati (Marc. III, 28, 29) ; item beatus Apostolus dixerit: [Col. 0251B] Non potestis calicem Domini bibere et calicem daemoniorum. Non potestis mensae Domini communicare et mensae daemoniorum (I Cor. X, 20, 21) . Haec qui subtrahit fratribus nostris, decipit miseros; ut qui possunt, agentes poenitentiam veram, Deoque patri ⁜ e et misericordi precibus et operibus suis satisfacere, seducantur ut magis pereant, et qui erigere se possent, plus cadant. Nam, cum in minoribus peccatis agant peccatores poenitentiam justo tempore, et, secundum disciplinae ¹⁹ ordinem, ad exomologesim veniant, et per manus impositionem episcopi et cleri [Col. 0252A] jus communicationis accipiant, nunc crudo tempore, persecutione adhuc perseverante, nondum restituta Ecclesiae ipsius pace, ad communicationem admittuntur et offertur nomen eorum, et, nondum poenitentia acta, nondum exomologesi facta, nondum manu eis ab episcopo et clero imposita, Eucharistia illis datur, cum scriptum sit: Qui ederit panem aut biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini (I Cor. XI, 27) .

⁜ III. Sed nunc illi rei non sunt qui minus Scripturae legem tenent. Erunt autem rei qui praesunt ⁜ f et haec fratribus non suggerunt, ut, instructi a praepositis, faciant omnia cum Dei timore et cum data ab eo et praescripta observatione. Exponunt deinde invidiae ⁜ g beatos martyres, et gloriosos servos Dei cum Dei sacerdote [Col. 0252B] committunt, ut, cum illi memores loci notri ⁜ h ad me litteras direxerint, et petierint tunc desideria sua examinari et pacem quando ipsa ante mater nostra Ecclesia pacem de misericordia Domini prior sumpserit, et nos divina protectio reduces ad ecclesiam suam fecerit, hi, sublato honore quem nobis beati martyres cum confessoribus servant, contempta Domini lege et observatione quam iidem martyres et confessores tenendam mandant, ante extinctum persecutionis metum, ante reditum nostrum, ante ipsum pene martyrum excessum, communicent cum lapsis [Col. 0253A] et offerant et Eucharistiam tradant, quando, etiamsi martyres per calorem gloriae Scripturam minus contemplantes ⁜ a , plus aliquid cuperent, a presbyteris et diaconis suggerentibus admoneri deberent, sicut semper in praeteritum factum est.

⁜ IV. Castigare nos itaque divina censura nec noctibus desinit nec diebus. Praeter nocturnas enim visiones, per dies quoque impletur apud nos Spiritu sancto puerorum innocens aetas, quae in ecstasi videt oculis et audit et loquitur ea quibus nos Dominus monere et instruere dignatur. Et audietis omnia quando ad vos reducem me Dominus fecerit, qui ut secederem jussit. Interim temerarii ⁜ b et incauti et tumidi quidam inter vos, qui hominem non cogitant, vel Deum timeant, scientes, quoniam si ultra in iisdem perseveraverint, [Col. 0253B] utar ea admonitione ⁜ c qua me uti Dominus jubet, ut interim prohibeantur offerre, acturi et apud nos et apud confessores ipsos et apud plebem universam causam suam; cum, Domino permittente, in sinum matris Ecclesiae recolligi coeperimus. De hoc ad martyres et confessores et ad plebem litteras feci, quas utraque vobis legi mandavi. Opto vos, fratres charissimi ac desiderantissimi, in Domino semper bene valere et nostri meminisse. Valete.

[Col. 0253C] ARGUMENTUM— hujus Epistolae habes infra in haec verba, Epistola XVI: « Cum comperissem eos qui sacrilegis contactibus manus suas atque ora maculassent, vel nefandis libellis nihilominus conscientiam polluissent, exambire ad martyres passim, confessores quoque importuna et gratiosa deprecatione corrumpere, ut sine discrimine et examine singulorum darentur libellorum millia, contra Evangelii legem, litteras feci quibus martyres et confessores consilio meo quantum possem ad Dominica praecepta revocarem. »

⁜ I. Cyprianus martyribus et confessoribus charissimis fratribus salutem. Sollicitudo loci nostri et timor Domini [Col. 0254A] compellit, fortissimi ac beatissimi fratres, admonere vos litteris nostris ut a quibus tam devote et fortiter servatur fides Domini ⁜ d , ab iisdem lex quoque et disciplina Domini reservetur. Nam, cum omnes milites ⁜ e Christi custodire oporteat praecepta imperatoris ²⁰ sui, tum vos magis praeceptis ejus obtemperare plus convenit, qui exemplum caeteris facti estis et virtutis et timoris Dei. Et credideram quidem presbyteros et diaconos qui illic praesentes sunt monere vos et instruere plenissime circa Evangelii legem, sicut in praeteritum semper sub antecessoribus nostris factum est, ut diaconi, ad carcerem commeantes, martyrum ⁜ f desideria consiliis suis et Scripturarum praeceptis gubernarent. Sed nunc cum maximo animi dolore cognosco non tantum illic vobis non suggeri divina praecepta, [Col. 0254B] sed adhuc potius impediri ⁜ g , ut ea quae a vobis ipsis et circa Deum caute et circa sacerdotem Dei honorifice fiunt, a quibusdam presbyteris resolvantur, qui nec timorem Dei nec episcopi honorem cogitantes (cum vos ad me litteras direxeritis, quibus examinari desideria vestra et quibusdam lapsis pacem dari postulatis cum, persecutione finita, convenire in unum cum clero et recolligi coeperimus), illi, contra Evangelii legem, contra vestram quoque honorificam petitionem, ante actam poenitentiam, ante exomologesim, gravissimi atque extremi delicti factam, ante manum ab episcopo et clero in poenitentiam impositam, offerre pro illis et Eucharistiam dari, id est, sanctum Domini corpus profanare audeant, cum scriptum sit: Qui ederit panem aut biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis [Col. 0254C] et sanguinis Domini (I Cor. XI, 27) .

⁜ II. Et lapsis quidem potest in hoc venia concedi. Quis enim non mortuus vivificari properet ⁜ h ? quis non ad salutem suam venire festinet? Sed praepositorum est praeceptum tenere, et vel properantes vel ignorantes instruere, ne qui ovium pastores esse debent lanii fiant. Ea enim concedere quae in perniciem vertant, decipere est; nec erigitur sic lapsus, sed per Dei offensam magis impellitur ad ruinam. Vel ex vobis itaque discant quod docere debuerant. Petitiones et desideria vestra episcopo servent, et ad pacem vobis petentibus dandam maturum et pacatum tempus exspectent [Col. 0255A] ⁜ a . Ante est ut a Domino pacem ⁜ b mater prior sumat, tunc secundum vestra desideria de filiorum pace tractetur ⁜ c .

⁜ III. Et quoniam audio, fortissimi et charissimi fratres, impudentia vos quorumdam premi et verecundiam vestram vim pati, oro vos quibus possum precibus ut, Evangelii memores et considerantes quae et qualia in praeteritum antecessores vestri martyres concesserint ⁜ d , quam solliciti in omnibus fuerint, vos quoque sollicite et caute petentium desideria ⁜ e ponderetis, utpote amici Domini et cum illo postmodum judicaturi, inspiciatis et actum et opera et merita singulorum, ipsorum quoque delictorum genera et qualitates cogitetis, ne, si quid abrupte et indigne vel a nobis promissum vel a nobis factum fuerit, apud gentiles [Col. 0255B] quoque ipsos ecclesia nostra erubescere incipiat. Visitamur enim et castigamur frequenter, et ut Domini mandata incorrupta et inviolata permaneant admonemur. Quod quidem nec illic apud vos cessare cognosco quominus plurimos quoque ex vobis instruat ad Ecclesiae diciplinam divina censura. Hoc autem totum potest fieri, si ea quae a vobis petuntur religiosa contemplatione moderemini, intelligentes et comprimentes eos qui, personas accipientes, in beneficiis vestris aut gratificantur ⁜ f , aut illicitae negotiationis nundinas aucupantur.

⁜ IV. De hoc et ad clerum et ad plebem litteras feci, quas utrasque vobis legi mandavi. Sed et illud ad diligentiam vestram redigere et emendare debetis, ut nominatim designetis eos quibus pacem dari desideratis. [Col. 0255C] Audio enim quibusdam sic libellos fieri ut ²¹ dicatur: «Communicet ille . . . cum suis,» quod numquam omnino a martyribus factum est, ut incerta et caeca [Col. 0256A] petitio invidiam nobis postmodum cumulet. Late enim patet quando dicitur, «ille cum suis,» et possunt nobis viceni et triceni et amplius offerri qui propinqui et affines et liberti ac domestici esse asseverentur ejus qui accipit ⁜ g libellum. Et ideo peto ut eos quos ipsi videtis, quos nostis, quorum poenitentiam satisfactioni proximam conspicitis, designetis nominatim libello, et sic ad nos fidei ac disciplinae congruentes litteras dirigatis. Opto vos, fortissimi ac dilectissimi ⁜ h fratres, in Domino semper bene valere et nostri meminisse. Valete.

[Col. 0256B] ARGUMENTUM— hujus quoque Epistolae habet saepe dicta Epist. XIV: « Plebi quoque, inquit, ipsi, quantum potuimus, animum composuimus et ut in ecclesiastica disciplina servarentur instruximus. »

⁜ I. Cyprianus fratribus in plebe consistentibus salutem. Ingemiscere vos et dolere ruinas fratrum nostrorum ex me scio, fratres charissimi, qui et ipse vobiscum pro singulis ingemisco pariter et doleo, et patior ac sentio quod beatus Apostolus dixit: Quis infirmatur, inquit, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? (II Cor. XI, 29) . Et iterum posuit in Epistola sua dicens: Si patitur membrum unum, compatiuntur et caetera membra; et si laetatur membrum unum, collaetantur et caetera membra (I Cor. XII, 26) . [Col. 0256C] Compatior ergo et condoleo de fratribus nostris qui, lapsi et persecutionis infestatione prostrati, partem nostrorum viscerum secum trahentes, parem dolorem [Col. 0257A] nobis suis vulneribus intulerunt; quibus potens est divina misericordia medelam dare. Properandum tamen non puto ⁜ a , nec incaute aliquid et festinanter gerendum, ne, dum temere pax usurpatur ⁜ b , divinae indignationis offensa gravius provocetur. Fecerunt ad nos quibusdam beati martyres litteras, petentes examinari desideria sua. Cum, pace nobis omnibus a Domino prius data, ad Ecclesiam regredi coeperimus, tunc ⁜ c examinabuntur singula praesentibus et judicantibus vobis.

II. Audio tamen quosdam de presbyteris nec, Evangelii memores, nec quid ad nos martyres scripserint cogitantes, nec episcopo honorem sacerdotii sui et cathedrae reservantes, jam cum lapsis communicare coepisse et offerre pro illis et Eucharistiam dare, [Col. 0257B] quando oporteat ad haec per ordinem perveniri. Nam, cum in minoribus delictis quae non in Deum committuntur poenitentia, agatur justo tempore, et exomologesis fiat inspecta vita ejus qui agit poenitentiam, nec ad communicationem venire quis possit nisi prius illi ab episcopo et clero manus fuerit imposita, quanto magis in his ⁜ d gravissimis et extremis delictis caute omnia et moderate, secundum disciplinam Domini, observari oportet? Quod quidem nostri ⁜ e presbyteri et diaconi monere debuerant, ut commendatas sibi oves foverent et divino magisterio ad viam deprecandae salutis instruerent. Ego plebis nostrae et quietem novi pariter et timorem, qui satisfactione ⁜ f Dei et deprecatione vigilarent, nisi illos quidam de presbyteris gratificantes decepissent.

[Col. 0257C] ⁜ III. Vel vos itaque singulos regite, et consilio ac moderatione vestra, secundum divina praecepta, lapsorum animos temperate. Nemo adhuc importuno tempore acerba poma decerpat. Nemo navem suam quassatam et perforatam fluctibus, priusquam diligenter [Col. 0258A] refecerit, in ²² altum denuo committat. Nemo tunicam scissam accipere et induere properet, nisi eam ab artifice perito sartam viderit et a fullone curatam receperit. Audiant, quaeso, patienter consilium nostrum ⁜ g ; expectent regressionem nostram, ut, cum ad vos per Dei misericordiam venerimus, convocati coepiscopi plures, secundum Domini disciplinam et confessorum praesentiam et vestram quoque sententiam ⁜ h , beatorum martyrum litteras et desideria examinare possimus. De hoc et ad clerum et ad martyres et confessores litteras feci, quas utrasque legi vobis mandavi. Opto vos, fratres charissimi ac desiderantissimi, in Domino semper bene valere et nostri meminisse. Valete.

ARGUMENTUM.— Hujus etiam et sequentis Epistolae argumentum habes infra, Epist. XIV: « Postmodum vero, inquit, cum quidam de lapsis, sive sua sponte, sive aliquo incitatore, audaci flagitatione proruerent ut pacem sibi a martyribus et confessoribus promissam, extorquere violento impetu niterentur; de hoc etiam bis ad clerum litteras feci et legi eis mandavi, ut, ad illorum violentiam interim quoquo genere mitigandam, si qui libello a martyribus accepto de saeculo excederent, exomologesi facta et manu eis in poenitentiam [Col. 0258C] imposita, cum pace sibi a martyribus promissa ad Dominum remitterentur,» etc.

⁜ I. Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus salutem. Miror vos, fratres charissimi, ad multas epistolas [Col. 0259A] meas quas ad vos frequenter misi, nihil mihi rescripsisse, cum fraternitatis nostrae vel utilitas vel necessitas sic utique gubernetur, si a vobis instructi rerum gerendarum consilium limare possimus. Quoniam tamen video facultatem veniendi ad vos nondum esse et jam aestatem coepisse, quod tempus infirmitatibus assiduis et gravibus infestatur ⁜ a , occurrendum puto fratribus nostris, ut qui libellos a martyribus acceperunt, et praerogativa eorum apud Deum adjuvari possunt, si incommodo aliquo et infirmitatis periculo occupati fuerint, non expectata praesentia nostra, apud presbyterum quemcumque praesentem, vel, si presbyter repertus non fuerit, et urgere exitus coeperit, apud diaconum quoque exomologesin facere delicti sui possint, ut manu eis in [Col. 0259B] poenitentiam imposita veniant ad Dominum cum pace quam dari martyres litteris ad nos factis desideraverunt.

II. Caeteram quoque partem ⁜ b plebis quae lapsa est praesentia vestra fovete, et, ut a fide et misericordia Domini non deficiant vestro solatio focillate. Neque enim deserentur ab ope et auxilio Domini hi qui mites et humiles et poenitentiam vere agentes in bonis operibus perseveraverint ⁜ c , quominus illis quoque divino remedio consulatur. Audientibus etiam, si qui fuerint periculo praeventi et in exitu constituti, vigilantia vestra non desit, implorantibus divinam gratiam misericordia Domini non denegetur. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere et nostri meminisse. Fraternitatem universam meo nomine salutate, et [Col. 0259C] ut nostri meminerit admonete ⁜ d et rogate. Valete.

ARGUMENTUM.— Ad pacem per poenitentiam veniendum: illa autem agitur servando mandata. Infirmitate pressi, si martyrum suffragiis subleventur, ad pacem admitti possunt: caeteri usque ad pacem Ecclesiae factam detinendi.

⁜ I. Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus salutem. Legi litteras vestras, fratres charissimi, quibus scripsistis salubre consilium vestrum non deesse fratribus nostris, ut, temeraria festinatione deposita, religiosam [Col. 0260B] patientiam Deo praebeant, ut, cum in unum per ejus misericordiam venerimus, ²³ de omnibus speciebus secundum ecclesiasticam disciplinam tractare possimus, maxime cum scriptum sit: Memento unde cecideris, et age poenitentiam (Apocal. II, 5) . Poenitentiam autem ille agit qui, divini praecepti memor, mitis ⁜ e et patiens et sacerdotibus Dei obtemperans, obsequiis suis et operibus justis Dominum promeretur.

⁜ II. Quoniam tamen significatis quosdam immoderatos esse et communicationem accipiendam festinanter urgere, et desiderastis in hac re formam a me vobis dari, satis plene scripsisse me ad hanc rem proximis litteris ad vos factis credo, ut qui libellum a martyribus acceperunt, et auxilio eorum adjuvari [Col. 0260C] apud Dominum in delictis suis possunt, si premi infirmitate aliqua et periculo coeperint, exomologesi [Col. 0261A] facta et manu eis a vobis in poenitentiam imposita, cum pace a martyribus sibi promissa ad Dominum remittantur. Caeteri vero qui, nullo libello a martyribus accepto, invidiam faciunt, quoniam non paucorum, nec ecclesiae unius aut unius provinciae, sed totius orbis haec causa est, expectent de Domini protectione Ecclesiae ipsius publicam pacem. Hoc enim et verecundiae et disciplinae et vitae ipsi omnium nostrum convenit, ut praepositi cum clero convenientes, praesente etiam stantium plebe ⁜ a , quibus et ipsis pro fide et timore suo honor habendus est, disponere omnia consilii communis religione possimus. Caeterum, quam irreligiosum est et ipsis quoque festinantibus perniciosum, ut, cum extorres et patria pulsi ac bonis suis omnibus spoliati, nondum ad Ecclesiam [Col. 0261B] redierint, quidam de lapsis confessores ipsos praevenire et ante eos ad Ecclesiam ⁜ b introire festinent! Qui si nimium properant, habent in sua potestate quod postulant, tempore ipso sibi plus quam postulant largiente. Acies adhuc geritur, et agon quotidie celebratur. Si commissi vere et firmiter poenitet et fidei calor praevalet ⁜ c , qui differri non potest, potest coronari. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere et nostri meminisse. Fraternitatem universam meo nomine salutate, et ut nostri memores sint admonete. Valete.

[Col. 0262A] ARGUMENTUM.— Secessus sui et eorum quae in illo gessit, rationem reddit, missis Romam in sui purgationem, quas ad suos scripserat, epistolarum exemplis, imo iisdem quibus illic verbis utitur. Cf. Ep. XXII, ad Cler. Rom.

⁜ I. Cyprianus presbyteris et diaconibus Romae consistentibus fratribus salutem. Quoniam comperi, fratres charissimi, minus simpliciter et minus fideliter vobis renuntiari quae hic a nobis et gesta sunt et geruntur, necessarium duxi has ad vos litteras facere, quibus vobis actus nostri et disciplinae et diligentiae ratio redderetur. Nam, sicut Domini mandata instruunt, orto statim turbationis impetu primo, cum me clamore violento frequenter populus flagitasset, non tam meam salutem quam quietem fratrum publicam [Col. 0262B] cogitans, interim secessi, ne per inverecundam ⁜ d praesentiam nostram, seditio quae coeperat, plus provocaretur. Absens tamen corpore, nec spiritu ⁜ e nec actu nec monitis meis defui quominus secundum Domini praecepta, fratribus nostris in quibus possem mea mediocritate ⁜ f consulerem.

⁜ II. Et quid egerim loquuntur vobis epistolae pro temporibus emissae numero tredecim, ²⁴ quas ad vos transmisi; in quibus nec clero consilium, nec confessoribus exhortatio, nec extorribus, quando oportuit, objurgatio, nec universae fraternitati ad deprecandam Dei misericordiam allocutio et persuasio nostra defuit, quantum, secundum legem fidei et timorem Dei, Domino suggerente, nostra mediocritas potuit eniti. [Col. 0262C] Posteaquam vero et tormenta venerunt, sive jam tortis [Col. 0263A] fratribus nostris, sive adhuc ut torquerentur inclusis, ad corroborandos et confortandos ⁜ a eos noster sermo penetravit. Item, cum comperissem eos qui sacrilegis contactibus manus suas atque ora maculassent, vel nefandis libellis nihilominus conscientiam polluissent, exambire ad martyres passim, confessores quoque importuna et gratiosa deprecatione corrumpere, ut sine ullo discrimine atque examine singulorum darentur quotidie libellorum millia contra Evangelii legem, litteras feci quibus martyres et confessores consilio meo quantum possem ad Dominica praecepta revocarem. Item presbyteris et diaconibus non defuit sacerdotii vigor, ut quidam, minus disciplinae memores et temeraria festinatione praecipites, qui cum lapsis communicare jam coeperant, comprimerentur, [Col. 0263B] intercedentibus nobis. Plebi quoque ipsi quantum potuimus animum composuimus, et ut ecclesiastica disciplina servaretur ⁜ b instruximus.

⁜ III. Postmodum vero, cum quidam de lapsis, sive sua sponte, sive aliquo incitatore, audaci flagitatione proruerent ⁜ c ut pacem sibi a martyribus et confessoribus promissam extorquere violento impetu niterentur, de hoc etiam bis ad clerum litteras feci et legi eis mandavi, ut ad illorum violentiam interim quoquo genere mitigandam, si qui libello a martyribus accepto de saeculo excederent, exomologesi facta et manu eis in poenitentiam imposita, cum pace sibi a martyribus promissa ad Dominum remitterentur. Nec in hoc legem dedi, aut me auctorem temere constitui. Sed, cum videretur et honor martyribus habendus [Col. 0263C] et eorum qui omnia turbare cupiebant impetus comprimendus, et praeterea vestra scripta legissem quae huc ad clerum nostrum per Crementium ⁜ d hypodiaconum nuper feceratis, ut iis qui post lapsum infirmitate apprehensi essent, et poenitentes communicationem desiderarent, subveniretur, standum putavi [Col. 0264A] et cum vestra sententia, ne actus noster, qui adunatus esse et consentire circa omnia debet, in aliquo discreparet. Plane caeterorum causas, quamvis libello a martyribus accepto, differri mandavi et in nostram praesentiam reservari, ut, cum, pace a Domino nobis data, plures praepositi convenire in unum coeperimus, communicato etiam vobiscum consilio, disponere singula et reformare possimus. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere.

[Col. 0264B] ARGUMENTUM hujus Epistolae habes infra, Epistola XXXI, ubi Clerus Romanus: «In quo loco, inquiunt, maximas tibi atque uberes gratias referre debemus et reddimus, quod illorum carceris tenebras litteris illuminasti; quod ad illos venisti, quomodo introire potuisti; quod illorum animos sua fide et confessione robustos tuis allocutionibus litterisque recreasti; quod, felicitates eorum condignis laudibus prosecutus, accendisti ad multo ardentiorem coelestis gloriae cupiditatem; quod pronos impulisti; quod, ut credimus et optamus, victores futuros viribus tui sermonis animasti; ut, quamquam hoc totum de fide confitentium et divina indulgentia venire videatur, tamen in martyrio suo tibi ex aliquo debitores facti esse videantur. »

[Col. 0264C] ⁜ I. Cyprianus Moysi et Maximo presbyteris et caeteris confessoribus fratribus salutem. Et cunctos vos pariter et singulos repraesentavit affectibus nostris, fratres charissimi, Celerinus adveniens, et fidei ac virtutis vestrae comes, et gloriosis congressionibus ⁜ e [Col. 0265A] Dei miles. Universos vos illo veniente ²⁵ conspeximus; et cum charitatem ⁜ a circa me vestram dulciter ac saepe loqueretur, in ejus sermonibus vos audiebamus. Satis ac plurimum gaudeo quando a vobis per tales talia perferuntur. Vobiscum illic in carcere quodam modo et nos sumus, divinae dignationis ornamenta vobiscum sentire nos credimus, qui sic vestris cordibus adhaeremus ⁜ b . Honori nos vestro charitas vestra ⁜ c individua connectit, separari ⁜ d dilectionem spiritus non sinit. Vos illic confessio, me ⁜ e affectio includit. Et nos quidem vestri diebus ac noctibus memores, et quando in sacrificiis precem cum pluribus facimus, et cum in secessu privatis precibus oramus, coronis ac laudibus vestris plenam a Domino faventiam ⁜ f postulamus. Sed ad reddendam vobis vicem [Col. 0265B] minor est nostra mediocritas. Plus vos datis quando nostri in oratione meministis, qui spirantes ⁜ g jam sola coelestia et tantum divina meditantes, ad fastigia celsiora mora ipsa passionis ascenditis, longoque temporum ductu glorias vestras non trahitis ⁜ h , sed augetis. Beatum facit prima et una confessio. Vos toties confitemini quoties, rogati ut de carcere recedatis, carcerem fide et virtute praeelegitis. Tot vestrae laudes quot dies; quot mensium curricula, tot incrementa meritorum. Semel vincit qui statim [Col. 0266A] paritur: at qui manens ⁜ i semper in poenis congreditur cum dolore nec vincitur, quotidie coronatur.

⁜ II. Eant nunc magistratus et consules sive proconsules, annuae dignitatis insignibus et duodecim fascibus glorientur. Ecce dignitas coelestis in vobis honoris annui claritate signata est, et jam revertentis anni volubilem circulum victricis gloriae diuturnitate transgressa est. illuminabat mundum sol oriens et luna decurrens: sed vobis idem qui solem fecit et lunam, majus in carcere lumen fuit; et in corde ac mentibus vestris Christi claritudo resplendens, horribiles caeteris atque funestas poenalis loci tenebras aeterna illa et candida luce radiavit. Per vicissitudines mensium transmeavit hibernum: sed et vos [Col. 0266B] inclusi tempora hiemis persecutionis hieme pensabatis ⁜ j . Successit hiemi verna temperies rosis faeta et floribus coronata: sed vobis rosae et flores de paradisi deliciis aderant, et caput vestrum serta coelestia coronabant. Aestas ecce messium fertilitate foecunda est, et area frugibus plena est: sed vos, qui gloriam seminastis, frugem gloriae metistis, atque, in Domini area constituti, exuri paleas inextinguibili igne conspicitis ⁜ k ; ipsi, ut tritici grana purgata et frumenta pretiosa, jam purgati et conditi, hospitium [Col. 0267A] carceris horreum computatis. Nec deest autumno ad munera fungenda temporis ⁜ a gratia spiritalis. Vindemia foris premitur, et profutura poculis in torcularibus uva calcatur. Vos de Domini vinea pingues racemi, et jam maturis fructibus botri, pressurae saecularis infestatione calcati, torcular vestrum carcere torquente sentitis, et vini vice sanguinem funditis; ad passionis tolerantiam fortes, martyrii poculum libenter hauritis. Sic apud servos Dei annus evolvitur; sic spiritalibus meritis et coelestibus praemiis temporum vicissitudo celebratur.

⁜ III. Beati satis qui, ex vobis per haec gloriarum vestigia commeantes, jam de saeculo recesserunt, confectoque itinere virtutis ac fidei, ad complexum et osculum Domini, Domino ipso gaudente, venerunt. [Col. 0267B] Sed et vestra non minor gloria, qui adhuc in certamine constituti et comitum glorias ⁜ b secuturi, pugnam diu geritis, immotaque et inconcussa fide stabiles quotidie spectaculum Deo vestris virtutibus exhibetis. Quo longior vestra pugna ⁜ c , hoc corona ²⁶ sublimior. Agon unus, sed multiplici praeliorum numerositate congestus. Famem vincitis et sitim spernitis, et squalorem carceris ac receptaculi poenalis horrorem roboris vigore calcatis. Poena illic subigitur, cruciatus obteritur, nec mors metuitur, sed optatur; quae scilicet immortalitatis praemio vincitur, ut vitae aeternitate qui vicerit coronetur ⁜ d . Qui nunc in vobis animus, quam sublime, quam capax pectus, ubi talia et tanta volvuntur, ubi non nisi Dei [Col. 0268A] praecepta et Christi praemia cogitantur! Voluntas est illic tantum Dei; et in carne adhuc licet vobis positis, vita jam vivitur non praesentis saeculi, sed futuri.

⁜ IV. Nunc est, fratres charissimi, ut memores mei sitis, ut inter magnas atque divinas cogitationes vestras nos quoque animo ac mente volvatis, simque in precibus et orationibus vestris cum vox illa, purificatione confessionis illustris et jugi honoris sui tenore laudabilis, ad Dei aures penetrat, et aperto sibi coelo, de his subacti mundi partibus ad superna transmissa, impetrat de Domini bonitate quod postulat. Quid enim petitis de indulgentia Domini quod non impetrare mereamini, qui sic Domini mandata servastis qui evangelicam disciplinam sincero fidei vigore tenuistis, qui incorrupto honore virtutis cum praeceptis [Col. 0268B] Domini et cum Apostolis ejus fortiter stantes, nutantem multorum fidem martyrii vestri veritate solidastis? Vere Evangelii testes et vere martyres Christi, radicibus ejus innixi, super petram robusta mole ⁜ e fundati, disciplinam cum virtute junxistis, ad timorem Dei caeteros provocastis, martyria vestra exempla fecistis. Opto vos, fortissimi ac beatissimi fratres, semper bene valere et nostri meminisse.

ARGUMENTUM.— Libellus martyrum nomine a Luciano scriptus.

Universi confessores Cypriano Papae salutem. [Col. 0269A] Scias nos universis de quibus apud te ⁜ a ratio constiterit quid post commissum egerint, dedisse pacem, et hanc formam per te et aliis episcopis innotescere voluimus. Optamus te cum sanctis martyribus pacem habere. Praesente de clero et exorcista et lectore, Lucianus scripsit.

ARGUMENTUM.— Nulla ratio habenda libellorum martyrum, ante pacem Ecclesiae redditam.

[Col. 0269B] Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus salutem. Dominus loquitur et dicit: Super quem respiciam, nisi super humilem et quietum, et trementem [Col. 0270A] sermones meos (Isa. LXVI, 2) ? Hoc cum debeamus omnes esse ⁜ b , tum modo ⁜ c hujusmodi illi esse debent quibus laborandum est ut, post gravem lapsum, vera poenitentia et humilitate tota promereri Dominum possint. Legi autem et universorum confessorum litteras, quas voluerunt per me collegis omnibus ²⁷ innotescere et ad eos pacem a se datam pervenire de quibus apud nos ratio constiterit quid post commissum egerint. Quae res cum omnium nostrum consilium et sententiam exspectet ⁜ d , praejudicare ego et soli mihi rem communem vindicare non audeo. Et ideo instetur interim epistolis quas ad vos proxime feceram, quarum exemplum collegis quoque multis jam misi; qui rescripserunt ⁜ e placere sibi quod statuimus, nec ab eo recedendum esse donec, pace nobis a Domino reddita, in unum convenire et singulorum [Col. 0270B] causas examinare possimus. Sed et quid mihi Caldonius collega meus scripserit quidque ego ei rescripserim ut sciretis, utriusque epistolae exemplum litteris [Col. 0271A] meis junxi. Quod totum peto fratribus nostris legatis, ut magis ac magis ad patientiam componantur, nec delicto proprio adjiciant adhuc aliud delictum, dum nec nobis nec Evangelio volunt servire, nec secundum universorum confessorum litteras causas suas examinari permittunt. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere et nostri meminisse. Fraternitatem universam salutate. Valete.

⁜

ARGUMENTUM.— Cum lapsorum quidam, nova urgente [Col. 0271B] persecutione, Christum confessi essent atque [Col. 0272A] adeo antequam in exsilium proficiscerentur, pacem peterent, consulit Cyprianum Caldonius an pax illis danda foret.

Cypriano et compresbyteris Carthagini consistentibus Caldonius salutem. Necessitas temporum facit ut non temere pacem demus. Sed oportebat vobis scribere, quoniam ii qui, posteaquam sacrificaverunt, iterato tenti, extorres sunt facti. Videntur ergo mihi abluisse prius delictum dum possessiones et domos dimittunt, et poenitentiam agentes Christum sequuntur. Ergo Felix, qui presbyterium subministrabat sub Decimo, proximus mihi vinculis (plenius cognovi eumdem Felicem), Victoria ⁜ a conjunx ejus ⁜ b et Lucius fideles extorres facti reliquerunt possessiones, quas nunc fiscus tenet. Sed [Col. 0272B] et mulier nomine Bona, quae tracta est a marito [Col. 0273A] ad sacrificandum, quae conscientia non commissi, sed quia tenentes ⁜ a manus ejus ipsi sacrificaverunt, coepit ⁜ b dicere contra, Non feci, vos fecistis; sic et ipsa extorris facta est. Cum ergo ⁜ c universi pacem peterent dicentes: Recuperavimus fidem quam amiseramus, poenitentiam agentes, et Christum publice sumus confessi; quamvis mihi videantur debere pacem accipere, tamen ad consilium vestrum eos dimisi, ne videar aliquid temere praesumere. Si quid ergo ex communi consilio placuerit, scribite mihi. Salutate nostros. Vos nostri. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere.

ARGUMENTUM.— Nihil peculiare agit hac epistola Cyprianus, quam quod Caldonii sententiae accedit, iis nempe lapsis pacem negandam non esse, qui vera poenitentia et Christi nominis confessione illam meruerint, atque adeo sibi reddiderint.

Cyprianus Caldonio fratri salutem. Accepimus litteras tuas, frater charissime, satis sobrias et integritatis ac fidei plenas. Nec miramur si, exercitatus et in Scripturis Dominicis peritus, caute omnia et consulte geras. Recte autem sensisti circa impertiendam fratribus nostris pacem, quam sibi ipsi vera poenitentia et Dominicae confessionis gloria reddiderunt, [Col. 0273C] sermonibus suis justificati, quibus se ante damnaverant. Cum ergo abluerint omne delictum, et maculam pristinam assistente sibi Domino potiore [Col. 0274A] virtute deleverint, jacere ultra sub diabolo quasi prostrati non debent qui extorres facti et bonis suis omnibus spoliati, erexerunt se et cum Christo stare coeperunt. Atque utinam sic et caeteri post lapsum poenitentes in statum pristinum reformentur! quos nunc urgentes et pacem temere atque importune extorquentes quomodo disposuerimus ut scires, librum tibi cum epistolis numero quinque misi, quas ad clerum et ad plebem et ad martyres quoque et confessores feci; quae epistolae jam plurimis collegis nostris missae placuerunt, et rescripserunt se quoque nobiscum in eodem consilio secundum catholicam fidem stare. Quod ipsum etiam tu ad collegas nostros quos potueris transmitte ⁜ d , ut apud omnes unus actus et una consensio, secundum Domini praecepta, [Col. 0274B] teneatur. Opto te, frater charissime, semper bene valere.

ARGUMENTUM.— Celerinus pro sororibus suis Romae lapsis, pacem a confessoribus Carthaginiensibus petit.

⁜ I. Celerinus Luciano salutem. Haec cum tibi scriberem, domine frater, gaudens et tristis eram: gaudens eo quod audierim te pro nomine Domini nostri Jesu Christi salvatoris nostri tantum et illius nomen penes magistratus hujus mundi confessum, tristis autem in eo quod ab eo ex quo te deduxi, numquam [Col. 0274C] litteras tuas accipere potui. Et nunc modo duplex mihi tristitia incubuit, quod, cum Montanum fratrem nostrum communem abs te de carcere ad me esse [Col. 0275A] venturum sciebas, de salute tua vel quid penes te agatur mihi non significaveris. Sed hoc solet ⁜ a contingere servis Dei, maxime eis qui in confessione Christi sunt constituti. Scio enim quoniam unusquisque jam quae sunt saeculi non attendit, quoniam coronam coelestem sperat. Ego enim dixi fortasse oblitum te esse mihi scribere. Nam, ut tibi quoque de infimo tuus vel frater dicar, si fuero ⁜ b dignus Celerinus audire, tamen cum essem et ego in tam florida confessione, fratres meos vetustissimos memorabam, et eos litteris meis memoravi charitatem pristinam eorum penes me meosque nunc esse. Peto tamen, charissime, a Domino ut, si ante cruore illo sancto laveris, si prius passus fueris pro nomine Domini nostri Jesu Christi quam litterae meae te in [Col. 0275B] hoc mundo apprehendant, ²⁹ vel nunc si apprehenderint, mihi ad haec rescribas. Sic coronet te ⁜ c cujus nomen confessus es. Credo enim quoniam, etsi in hoc mundo nos non viderimus, in futuro tamen nos coram Christo ⁜ d complectemur. Pete ut sim ⁜ e dignus et ego coronari cum numero vestro.

[Col. 0276A] ⁜ II. In magna tamen tribulatione me constitutum scias ⁜ f , et, ac si sis mecum praesens, sic charitatis pristinae reminiscor die ac nocte. Deus solus scit. Et ideo peto ut annuas desiderio meo et mecum doleas in morte sororis meae, quae cecidit in hac vastatione a Christo. Sacrificavit enim et exacerbavit Dominum nostrum. Quod nobis manifestum videtur. Pro cujus factis ego in hac die laetitiae Paschae flens die ac nocte, in cilicio et cinere lacrymabundus dies ⁜ g exegi et exigo usque in hodiernum, donec auxilium Domini nostri Jesu Christi [subveniat] et pietas per te vel per eos dominos meos qui coronati fuerint, a quibus postulaturus es ut veniam habeant nefanda naufragia ⁜ h . Memoratus sum enim ⁜ i charitatis tuae pristinae, quod cum omnibus doleas [Col. 0276B] pro sororibus nostris, quas et tu bene nosti, id est Numeria et Candida; pro quarum peccato, quia nos fratres habent, debemus excubare. Credo enim Christum secundum earum poenitentiam et opera, quae penes collegas nostros fecerunt extorres, qui a vobis venerunt, a quibus ipsis de operibus eorum [Col. 0277A] audies, jam Christum eis, vobis martyribus suis petentibus, indulturum.

⁜ III. Audivi enim te floridiorum ministerium ⁜ a percepisse. O te felicem, suscipere ⁜ b vota tua quae semper desiderasti vel in terra dormiens! Optasti pro nomine illius in carcerem mitti; quod nunc tibi contigit, sicut scriptum est: Det tibi Dominus secundum cor tuum (Psal. XIX, 5) . Et nunc super ipsos factus antistes Dei recognovit idem minister ⁜ c . Rogo itaque, domine, et peto per Dominum nostrum Jesum Christum ut caeteris collegis tuis, fratribus tuis, meis dominis referas, et ab eis petas ut quicumque prior vestrum coronatus fuerit, istis sororibus nostris Numeriae et Candidae tale peccatum remittant. Nam hanc ipsam Etecusam semper appellavi, testis [Col. 0277B] est nobis Deus, quia pro se dona numeravit ne [Col. 0278A] sacrificaret; sed tantum ascendisse videtur usque ad Tria Fata ⁜ d , et inde descendisse. Hanc ⁜ e ergo non sacrificasse ego scio. Quarum jam causa audita, praeceperunt eas praepositi tantisper sic esse donec episcopus constituatur. Sed quatenus per vestras sanctas orationes ⁜ f et petitiones, in quas nos ⁜ g fidimus, quoniam estis amici sed et testes Christi, quod ⁜ h omnia indulgeatis.

⁜ IV. Peto ergo, domine charissime Luciane, memor sis mei, et petitioni meae annuas. Sic Christus coronam illam sanctam, quam tibi non tantum in confessione sed et in sanctimonio tradidit in qua semper cucurristi, exemplum sanctorum semper et testis fuisti, ut omnibus dominis meis, fratribus tuis confessoribus, referas de hoc facto, ut a vobis auxilium [Col. 0278B] recipiant. Nam hoc, domine frater, scire debes, me [Col. 0279A] non solum hoc pro eis petere, sed et Statium et Severianum et omnes confessores qui inde huc a vobis venerunt, ad quos ipsae in portum descenderunt, et in urbem levaverunt, quod sexaginta quinque ministraverunt et usque in hodiernum in omnibus foverunt. Sunt enim penes illas omnes. Plus autem gravare cor illud sanctum tuum non debui, cum sciam te prona voluntate operari. Salutant te Macharius cum sororibus suis Cornelia et Emerita, quae laetantur de confessione tua florida, sed et omnium fratrum, et Saturninus, qui et ipse luctatus est cum diabolo, qui et Christi nomen est fortiter confessus ⁜ a , qui et ibi in poena ungularum ³⁰ fortiter est confessus, qui et hoc nimis rogat et petit. Salutant te fratres tui Calphurnius et Maria et omnes sancti fratres. Nam et hoc scire [Col. 0279B] debes, me et dominis meis fratribus tuis [litteras] scripsisse, quas peto illis eas legere digneris.

ARGUMENTUM.— Lucianus Celerini petitioni annuit.

⁜ I. Lucianus Celerino domino, si dignus fuero vocari, collega in Christo salutem. Accepi litteras tuas, domine frater dilectissime in quibus me tantum gravasti, ut propter tuam gravationem ⁜ b tanto gaudio pene exciderim, ut litteras quas ⁜ c et ego optabam [Col. 0280A] post tantum temporis legere, in quibus mei dignatus es memorare ⁜ d , beneficio tantae tuae humilitatis legere exultaverim, qui scribens mihi diceres ⁜ e . Si dignus fuero frater nominarii tuus, hominis qui apud pusilliores nomen Dei cum timore confessus sum. Nam tu, Deo volente, ipsum anguem majorem metatorem ⁜ f antichristi, non tantum confessus deterruisti vocibus illis et verbis deificis quibus scio quasi amatores fidei et zelotypi disciplinae Christi in qua te novi vivacitate versari te gaudeo, vicisti. Nunc, charissime, jam inter martyres deputande ⁜ g , voluisti nos litteris tuis gravare, in quibus significasti de sororibus nostris; pro quibus utinam fieri posset ut sine tanto scelere commisso memoriam faceremus! Non profecto tantis lacrymis incumberemus [Col. 0280B] ut nunc.

⁜ II. Scire debuisti quid circa nos actum sit. Cum benedictus martyr Paulus adhuc in corpore esset, vocavit me, et dixit mihi: Luciane, coram Christo tibi dico ut, si quis post arcessitionem meam abs te pacem petierit, da ⁜ h in nomine meo; sed et omnes quos Dominus in tanta tribulatione arcessire dignatus est, universi litteras ex compacto universis pacem dimisimus. Vides ergo, frater, quoniam partim ejus quod mihi Paulus praecepit quam universis quod censuimus, ex quibus eramus in hac tribulatione, cum jussi sumus ⁜ i secundum praeceptum imperatoris fame et siti necari, et reclusi sumus in duabus cellis, [Col. 0281A] ita ut nos afficerent fame et siti. Sed et ignis ab opere pressurae nostrae tam intolerabilis erat ⁜ a quam nemo portare posset. Sed nunc ipsam claritatem sumus consecuti. Et ideo, frater charissime, saluta Numeriam et Candidam, quae secundum Pauli praeceptum et caeterorum martyrum, quorum nomina subjicio, Bassi in pejerario, Mappalici in quaestione, Fortunionis in carcere, Pauli a quaestione, Fortunatae, Victorini, Victoris, Herennii, Credulae, Herenae, Donati, Firmi, Venusti, Fructi, Juliae, Martialis et Aristonis, qui Deo volente in carcere fame necati sunt, quorum et nos socios futuros intra dies audietis. Jam enim ex quo ⁜ b iterato reclusi sumus sunt dies octo in die quo tibi litteras scripsi. Nam et ante dies octo per dies quinque medios modicum panis [Col. 0281B] accepimus et aquam ad mensuram. Et ideo, frater, peto ut, sicut hic cum Dominus coeperit ipsi Ecclesiae pacem dare, secundum praeceptum Pauli et nostrum tractatum, exposita causa apud episcopum et facta exomologesi, habeant pacem, non tantum hae, sed et quas scis ad animum nostrum pertinere.

⁜ III. Salutant vos collegae mei universi, ³¹ Vos, salutate confessores Domini qui ibi vobiscum sunt, quorum nomina significasti; inter quos et Saturninus cum comitibus suis, sed et collega meus, et Maris, Collecta et Emerita, Calphurnius et Maria, Sabina, Spesina, et sorores, Januaria, Dativa, Donata. Salutamus cum suis Saturum, Bassianum, et universum [Col. 0282A] clerum, Uranium, Alexium, Quintianum, Colonicam, et universos quorum nomina non scripsi, quia jam lassus eram. Ideo ignoscere debent. Opto vos bene valere, Alexium et Getulicum et argentarios et sorores. Salutant vos sorores meae Januaria et Sophia, quas vobis commendo.

ARGUMENTUM.— His litteris Cyprianus Clerum Romanum certiorem reddit de seditiosa lapsorum postulatione, ut ad pacem restituerentur et de inverecundia [Col. 0282B] Luciani. Quae quo melius intelligantur, litteras tum suas, tum Celerini et Luciani transmittendas curat Cyprianus.

⁜ I. Cyprianus presbyteris et diaconibus Romae consistentibus fratribus salutem. Post factas ad vos litteras, fratres charissimi, quibus actus noster expositus et disciplinae ac diligentiae quantulacumque ratio declarata est, aliud accessit quod nec ipsum latere vos debuit. Nam frater noster Lucianus, et ipse unus de confessoribus, fide quidem calidus et virtute robustus, sed minus ⁜ c Dominica lectione fundatus, quaedam conatus est, imperiti jampridem se vulgi auctorem ⁜ d [Col. 0283A] constituens, ut manu ejus scripti libelli gregatim multis nomine Pauli darentur, cum Mappalicus martyr cautus et verecundus, legis ac disciplinae memor, nullas contra Evangelium litteras fecerit, sed tantum domestica pietate commotus matri suae, quae lapsa fuerat ⁜ a , mandaverit pacem dari; Saturninus quoque post tormenta adhuc in carcere constitutus nullas ejusmodi litteras emiserit. Lucianus vero, non tantum Paulo adhuc in carcere posito nomine illius libellos manu sua scriptos passim dedit, sed et post ejus excessum eadem facere sub ejus nomine perseveravit dicens hoc sibi ab illo mandatum ⁜ b , ne sciens domino magis quam conservo obtemperandum. [Col. 0284A] Aurelii quoque adolescentis tormenta perpessi nomine libelli multi dati sunt ejusdem Luciani manu scripti, quod litteras ille non nosset.

⁜ II. Cui rei ut aliquatenus posset obsisti, litteras ad eos feci, quas ad vos sub epistola priore transmisi, quibus petere et suadere non destiti ut dominicae legis et Evangelii ratio teneretur. Postquam vero ad eos litteras misi, ut quasi moderatius aliquid et temperantius fieret, universorum confessorum nomine ⁜ c , idem Lucianus epistolam scripsit, qua pene omne vinculum fidei et timor Dei et mandatum Domini et Evangelii sanctitas et firmitas solveretur. Scripsit enim omnium nomine universis eos pacem dedisse et hanc formam [Col. 0285A] per me aliis episcopis innotescere velle, cujus epistolae exemplum ad vos transmisi. Additum est plane, de quibus ratio constiterit quid post commissum egerint. Quae res majorem nobis conflat invidiam, ut nos cum singulorum causas audire et excutere coeperimus, videamur multis negare quod se nunc omnes jactant a martyribus et confessoribus accepisse.

⁜ III. Denique hujus seditionis origo jam coepit. Namque ⁜ a in provincia nostra per aliquot civitates in praepositos impetus per multitudinem ⁜ b ³² factus est, et pacem, quam semel ⁜ c cuncti a martyribus et confessoribus datam clamitabant, confestim sibi repraesentari coegerunt, territis et subactis praepositis suis, qui ad resistendum minus virtute animi et robore fidei praevalebant. Apud nos etiam quidam turbulenti, [Col. 0285B] qui vix a nobis in praeteritum regebantur et in nostram praesentiam ⁜ d differebantur, per hanc epistolam velut quibusdam facibus accensi, plus exardescere et pacem sibi datam extorquere coeperunt. De quibus quales ad clerum nostrum litteras fecerim, exemplum vobis misi. Sed et quid mihi Caldonius collega pro integritate et fide sua scripserit, quidque ego ei rescripserim, utrumque ad vos legendum transmisi. Exempla quoque epistolae Celerini boni et robusti confessoris, quam ad Lucianum eumdem confessorem scripserit, item quid Lucianus ei rescripserit, misi vobis, ut sciretis et laborem circa ⁜ e omnia et diligentiam nostram, et veritatem ipsam ⁜ f disceretis, Celerinus confessor quam sit moderatus et cautus, et humilitate ac timore sectae nostrae verecundus, Lucianus [Col. 0285C] vero circa intelligentiam Dominicae lectionis, ut dixi, minus peritus ⁜ g , et circa invidiam verecundiae nostrae relinquendam facilitate sua molestus. Nam, cum Dominus dixerit in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti gentes tingui (Matth. XXVIII, 19) et in Baptismo praeterita peccata dimitti (Joan. III, 5) , hic, praecepti et legis ignarus, mandat pacem dari et [Col. 0286A] peccata dimitti in Pauli nomine, et hoc sibi dicit ab illo esse mandatum, sicut in litteris ejusdem Luciani ad Celerinum factis animadvertetis: quibus minime ⁜ h consideravit quod non martyres Evangelium faciant, sed per Evangelium martyres fiant; quando et Paulus apostolus, quem Dominus vas electionis suae dixit (Act. IX, 15) , posuerit in Epistola sua dicens: Miror quod sic tam cito demutamini ab eo qui vos vocavit in gratiam, ad aliud evangelium; quod non est aliud: nisi si sunt aliqui qui vos turbant et volunt convertere Evangelium Christi. Sed, licet nos aut Angelus de coelo aliter adnuntiet praeterquam quod ⁜ i adnuntiavimus vobis, anathema sit: sicut praediximus, et nunc iterum dico, si quis vobis adnuntiaverit praeterquam quod accepistis, anathema sit (Gal. I, 6, 8) .

[Col. 0286B] ⁜ IV. Opportune vero supervenerunt litterae vestrae, quas accepi, ad clerum factas, item quas beati confessores Moyses et Maximus, Nicostratus et caeteri Saturnino et Aurelio et caeteris miserunt, in quibus Evangelii plenus vigor et disciplina robusta legis Dominicae continentur. Laborantes hic nos et contra invidiae impetum totis fidei viribus resistentes multum sermo vester adjuvit ut divinitus compendium fieret, et priusquam venirent ad vos litterae quas vobis proxime misi, ut declararetis nobis quod secundum Evangelii legem nobiscum fortiter atque unanimiter etiam vestra sententia ⁜ j concurrat. Opto vos, fratres charissimi ac desiderantissimi ⁜ k , semper bene valere.

Quoniam opera sancti Cypriani vulgo citari solent [Col. 0286C] secundum ordinem quem obtinent in editione Pamelii et in Rigaltiana, nosque hunc ordinem sequi decrevimus, typographus autem, ex cujus officina prodiit editio Rigaltiana, numerum XXIII omisit per saltum in edendis Epistolis, admonere visum est nos quoque eundem errorem retinuisse, propter rationem quam in initio istius admonitionis adduximus.

D. PR. MARAN.

ARGUMENTUM.— Clerus hac epistola certior fit ordinationis Saturi et Optati, et de iis quae Romam Scripsit Cyprianus.

Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus salutem. Ne quid conscientiam vestram lateret, fratres charissimi, quid mihi scriptum sit, quidque ego rescripserim, utriusque epistolae vobis exemplum misi; [Col. 0287B] et credo vobis id quod rescripsi non displicere. Sed et illud ad vos perferre litteris meis debui, urgente causa clero in Urbe consistenti litteras me misisse. Et quoniam oportuit me per clericos scribere, scio autem ⁜ a nostros plurimos absentes esse, paucos vero qui illic sunt vix ad ministerium quotidiani operis sufficere, necesse fuit novos aliquos constituere qui mitterentur: ⁜ b . Fecisse me autem sciatis lectorem Saturum et hypodiaconum Optatum confessorem, quos jam pridem communi consilio clero proximos feceramus, quando aut Saturo die Paschae semel atque iterum lectionem dedimus, aut quando cum presbyteris doctoribus lectores diligenter probaremus, Optatum inter lectores doctorem audientium constituimus, examinantes an congruerent illis omnia [Col. 0287C] quae esse debent in iis qui ad clerum parabantur. Nihil ergo a me absentibus vobis novum factum est, sed quod jampridem communi consilio omnium nostrum coeperat, necessitate urgente promotum est. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere et nostri meminisse. Fraternitatem salutate. Valete.

ARGUMENTUM.— Epistola haec est gratulatoria ad confessores Romanos.

I. Cyprianus Moysi et Maximo presbyteris et caeteris confessoribus, dilectissimis fratribus, salutem. Gloriam fidei et virtutis vestrae, fortissimi ⁜ c ac beatissimi fratres, jampridem de opinione cognoveram, laetatus satis et plurimum gratulatus quod vos confessione sui nominis paraverit ⁜ d ad coronam Domini nostri Jesu Christi praecipua dignatio. Vos enim primores et duces ad nostri temporis praelium facti, coelestis militiae signa movistis. Vos spiritale certamen [Col. 0288B] quod nunc geri Deus voluit vestris virtutibus imbuistis. Vos surgentis belli impetus primos immobili robore atque inconcussa stabilitate ⁜ e fregistis. Inde initia felicia pugnandi orta sunt; inde vincendi auspicia coeperunt. Contigit ⁜ f hic per tormenta consummari ⁜ g martyria. Sed qui in congressione ⁜ h praecedens exemplum virtutis fratribus factus est, cum martyribus in honore communis est. Coronas vestra ⁜ i manu sertas inde huc tradidistis, et de poculo salutari fratribus propinastis.

⁜ II. Accessit ad confessionis exordia gloriosa et militiae ⁜ j victricis auspicia disciplinae tenor quem de epistolae vestrae vigore perspeximus, quam modo ad collegas vestros in confessione vobiscum Domino ⁜ k ³⁴ copulatos sollicita admonitione misistis ⁜ l ut Evangelii [Col. 0288C] sancta praecepta et tradita nobis semel mandata vitalia forti et stabili observatione teneantur. Ecce alius gloriae vestrae sublimis gradus, ecce iterum cum confessione geminatus promerendi Dei titulus, stare firmo ⁜ m gradu, et in hac acie qui Evangelium conantur irrumpere et, praeceptis Domini subruendis manus [Col. 0289A] impias inferentes ⁜ a , fidei robore submovere, praebuisse ante initia virtutum, nunc et morum magisteria praebere. Dominus post resurrectionem mittens apostolos mandat et dicit: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra. Ite ergo et docete gentes omnes, tingentes ⁜ b eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, docentes eos observare omnia quaecumque praecepi vobis. (Matth. XXVIII, 19) . Et Joannes apostolus mandati memor in Epistola sua postmodum ponit ⁜ c : In hoc, inquit, intelligimus quia cognovimus eum, si praecepta ejus custodiamus. Qui dicit quoniam cognovit eum, et mandata ejus non servat, mendax est et veritas in illo non est. (I Joa., II, 3, 4) . Haec praecepta custodienda ⁜ d suggeritis, divina et coelestia mandata servatis. Hoc est confessorem Domini, hoc est esse martyrem Christi, servare [Col. 0289B] vocis suae inviolatam circa omnia, et solidam firmitatem. Nam velle praeter Dominum ⁜ e martyrem fieri et praecepta Domini destruere conari, uti adversus illum dignatione quam tibi dederit, armis ab illo acceptis rebellem quodammodo fieri, hoc est Christum confiteri velle ⁜ f et Evangelium Christi negare. Laetor igitur ex vobis, fortissimi ⁜ g ac fidelissimi fratres; et quantum gratulor martyribus istic ⁜ h honoratis ob virium gloriam, tantum gratulor pariter et vobis ob Dominicae etiam disciplinae coronam. Dignationem suam Dominus multiplici genere largitatis infudit, bonorum militum laudes et glorias spiritales copiosa varietate distribuit. Honoris vestri participes et nos sumus, gloriam vestram nostram gloriam computamus, quorum tempora illustravit tanta felicitas, [Col. 0289C] ut aetatem nostram videre contingeret probatos servos Dei et Christi milites coronatos. Opto vos ⁜ i , fortissimi ac beatissimi fratres, semper bene valere et nostri meminisse.

ARGUMENTUM.— Solatia quae ex Cyprianis litteris perceperant Romani confessores, grati agnoscunt.—Martyrium non poena sed felicitas.—Voces evangelicae faces ad inflammandam fidem.—In lapsorum causa Cypriani sententiae acceditur.

⁜ I. Caecilio Cypriano, episcopo ecclesiae Carthaginensium, Moyses et Maximus presbyteri et Nicostratus et Rufinus diaconi et caeteri confessores in fide veritatis perseverantes in Deo Patre et in Filio ejus [Col. 0290B] Jesu Christo Domino nostro et in Spiritu sancto salutem. Inter varios et multiplices, frater, dolores nobis constitutis propter praesentes multorum fratrum ⁜ j per totum pene orbem ruinas, hoc praecipuum nobis solatium supervenit, quod acceptis litteris tuis erecti sumus ⁜ k , et dolentis animi moeroribus fomenta ⁜ l suscepimus. Unde intelligere jam possumus gratiam divinae providentiae forsitan non ob aliam causam nos tam diu clausos vinculis carceris reservare voluisse, nisi ut, instructi ⁜ m et robustius animati litteris tuis, voto proniore ad coronam destinatam possemus pervenire. Illuxerunt enim nobis litterae tuae ut in tempestate ³⁵ quadam serenitas, et in turbido mari exoptata ⁜ n tranquillitas, et in laboribus requies, ut in periculis et doloribus sanitas, ut in densissimis [Col. 0290C] tenebris candida lux et refulgens ⁜ o . Ita illas animo sitiente perbibimus et voto esuriente suscepimus, ut ad certamen inimici ⁜ p ex illis nos satis pastos et saginatos gaudeamus. Reddet tibi Dominus pro ista [Col. 0291A] tua charitate mercedem, et hujus tam boni operis repraesentabit debitam frugem. Non minus enim coronae mercede condignus est qui hortatus est quam qui et passus est, non minus laude condignus qui docuit quam qui et fecit. Non minus honorandus est qui monuit quam qui dimicavit, nisi quoniam nonnumquam magis gloriae cumulus redundat ad eum qui instituit quam ad eum quisse docibilem discipulum subministravit. Hic enim fortassis hoc quod exercuit non habuisset, nisi ille docuisset.

⁜ II. Percepimus igitur, iterum dicimus, frater Cypriane, magna gaudia, magna solatia, magna fomenta, maxime quod et gloriosas martyrum, non dicam mortes, sed immortalitates gloriosis et condignis laudibus prosecutus es. Tales enim excessus talibus vocibus prosequendi fuerunt, ut quae referebantur sic dicerentur [Col. 0291B] qualiter facta sunt. Ex tuis ergo litteris vidimus gloriosos illos martyrum triumphos, et oculis nostris quodam modo coelum illos petentes prosecuti sumus, et inter Angelos ac Potestates Dominationesque coelestes constitutos contemplati ⁜ a sumus. Sed et Dominum apud Patrem testimonium suum illis promissum perhibentem ⁜ b auribus nostris quodam modo sensimus ⁜ c . Hoc est ergo quod et nobis animum in dies erigit, et ad consequendos gradus tantae dignationis incendit ⁜ d .

⁜ III. Quid enim gloriosius, quidve felicius ulli hominum poterit ex divina dignatione contingere, quam inter ipsos carnifices in ipso interitu confiteri Dominum [Col. 0292A] Deum, quam inter saevientia ⁜ e saecularis potestatis varia et exquisita tormenta, etiam extorto et excruciato ⁜ f et excarnificato corpore, Christum Dei Filium, etsi recedente sed tamen libero spiritu, confiteri, quam relicto mundo coelum petisse, quam desertis hominibus inter Angelos stare, quam impedimentis omnibus saecularibus ruptis in conspectu Dei jam se liberum sistere, quam coeleste regnum sine ulla cunctatione tenere, quam collegam passionis cum Christo in Christi nomine factum fuisse, quam judicis sui divina dignatione judicem factum fuisse, quam immaculatam conscientiam de confessione nominis reportasse, quam humanis et sacrilegis legibus contra fidem non obedisse, quam veritatem voce publica contestatum fuisse, quam ipsam quae ab omnibus metuatur moriendo mortem subegisse, quam per ipsam [Col. 0292B] mortem immortalitatem consecutum fuisse, quam omnibus saevitiae instrumentis excarnificatum et extortum ⁜ g ipsis tormentis tormenta superasse, quam omnibus dilaniati corporis doloribus robore animi reluctatum fuisse, quam sanguinem suum profluentem non horruisse, quam supplicia sua post fidem amare coepisse, quam detrimentum vitae suae putare non exisse ⁜ h ?

⁜ IV. Ad hoc enim praelium quasi quadam tuba Evangelii sui nos excitat Dominus dicens: Qui plus diligit patrem aut matrem quam me, non est me dignus; et qui plus diligit animam ⁜ i suam quam me, non est me dignus; qui non tollit crucem suam et sequitur me, non est me dignus [Col. 0293A] (Matth. X, 37) . Et iterum: Beati qui persecutionem passi fuerint ⁜ a propter justitiam; ipsorum enim est regnum coelorum. Beati eritis ⁜ b cum vos persecuti fuerint et odio habuerint ⁜ c . Gaudete et exultate. Sic enim et prophetas persecuti sunt, qui ante vos fuerunt, patres eorum (Matth. V, 10, 12) . Et iterum: Quoniam ³⁶ ante reges et potestates ⁜ d stabitis, et tradet frater fratrem ad mortem, et pater filium; et qui perseveraverit usque ad finem, hic salvus erit (Matth. X, 18, 21, 22) . Et: Vincenti dabo sedere super thronum meum, sicut et ego vici et sedi super thronum patris mei (Apocal., III, 21) . Sed et Apostolus ⁜ e : Quis nos separabit a charitate Christi? Pressura, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? sicut scriptum est: qui propter te interficimur tota die, aestimati sumus velut oves [Col. 0293B] victimae, sed in iis omnibus supervincimus pro eo qui nos dilexit (Rom. VIII, 35, 37) .

⁜ V. Haec et hujusmodi cum in Evangelio collata perlegamus ⁜ f , et quasi faces quasdam ad inflammandam fidem Dominicis vocibus suppositas nobis sentiamus, hostes veritatis jam non tantum non perhorrescimus, sed et provocamus, et inimicos Dei jam hoc ipso quod non cessimus vicimus ⁜ g , et nefarias contra [Col. 0294A] veritatem leges ⁜ h subegimus. Et si nondum nostrum sanguinem fudimus, sed fundere ⁜ i parati sumus, nemo hanc dilationis nostrae moram clementiam judicet, quae nobis officit, quae impedimentum gloriae facit, quae coelum differt, quae gloriosum Dei conspectum inhibet. In hujusmodi enim certamine, et in hujusmodi, ubi decertat fides ⁜ j , praelio, mora martyres ⁜ k non distulisse, vera clementia est. Pete ergo, Cypriane charissime, ut nos gratia sua Dominus magis ac magis in dies singulos quosque uberius ⁜ l atque propensius et armet et illustret et viribus potentiae suae firmet ac roboret ⁜ m , et quasi ⁜ n optimus imperator, milites suos, quos usque adhuc in castris carceris exercuti et probavit, producat jam ad propositi certaminis campum. Porrigat nobis [Col. 0294B] arma divina, illa tela quae nesciunt vinci, loricam justitiae quae nunquam solet rumpi, clypeum fidei qui non potest perforari, galeam salutis quae non potest frangi ⁜ o , et gladium spiritus, qui non consuevit vulnerari. Cui enim magis haec ut pro nobis petat mandare debemus, quam tam glorioso episcopo, ut hostiae destinati ⁜ p petant auxilium de sacerdote?

⁜ VI. Ecce aliud gaudium nostrum, quod in officio [Col. 0295A] episcopatus tui, licet interim a fratribus pro temporis conditione distractus es, tamen non defuisti, quod litteris confessores frequenter corroborasti, quod etiam sumptus necessarios de tuis laboribus justis praebuisti, quod in omnibus te praesentem quodammodo semper exhibuisti, quod in nulla officii tui parte quasi aliquis desertor claudicasti. Sed quod nos ad majorem laetitiam robustius provocavit ⁜ a tacere non possumus, quin omni vocis nostrae testimonio prosequamur. Animadvertimus enim te congruente censura et eos digne objurgasse qui, immemores delictorum suorum, pacem a presbyteris per absentiam tuam festinata et praecipiti cupiditate extorsissent ⁜ b , et illos qui sine respectu Evangelii sanctum Domini canibus et margaritas porcis profana [Col. 0295B] ⁜ c facilitate donassent, cum grande delictum, et per totum pene orbem incredibili vastatione grassatum, non oporteat nisi, ut ipse scribis, caute moderateque tractari, consultis omnibus episcopis, presbyteris, diaconibus, confessoribus, et ipsis stantibus laicis, ut in tuis litteris et ipse testaris; ne, dum volumus importune ruinis subvenire, alias majores ruinas videamur parare: ubi enim divinus ⁜ d sermo relinquitur, si tam facile peccantibus venia praestetur? Fovendi sunt sane ipsorum ⁜ e animi et ad [Col. 0296A] maturitatis suae tempus nutriendi, et de Scripturis sanctis quam ingens et supra omnia peccatum commiserint instruendi. Nec hoc animentur quia multi sunt; sed hoc ipso magis reprimantur quia non pauci sunt, Nihil ad extenuationem delicti numerus impudens valere consuevit ⁜ f , sed pudor, sed modestia, sed patientia, ³⁷ sed disciplina, sed humilitas atque subjectio ⁜ g , sed alienum de se expectasse judicium, sed alienam de suo ⁜ h sustinuisse sententiam. Hoc est quod poenitentiam probat; hoc est quod impresso ⁜ i vulneri inducit cicatricem; hoc est quod dejectae mentis ruinas erigit et attollit, quod ardentem delictorum aestuantium vaporem restinguit et finit. Non enim quae sanorum sunt corporum medicus aegris dabit ⁜ j , ne importunus cibus tempestatem [Col. 0296B] valetudinis saevientis ⁜ k non reprimat, sed accendat; scilicet ne quod potuisset maturius jejunio extenuari ⁜ l , per impatientiam longius pasta cruditate producat ⁜ m .

⁜ VII. Eluendae sunt igitur impio sacrificio manus inquinatae operibus bonis ⁜ n , et nefario cibo ora misera ⁜ o polluta poenitentiae sunt ⁜ p verae sermonibus expianda, et in secretis cordis fidelis novellandus et consecrandus est animus ⁜ q . Crebri poenitentium gemitus audiantur: non semel tantum, sed [Col. 0297A] iterum fideles ex oculis lacrymae profundantur, ut illi ipsi oculi qui male simulachra conspexerunt, quae illicita commiserant, satisfacientibus ⁜ a Deo fletibus deleant. Non est nisi patientia morbis necessaria. Luctantur cum suo dolore qui languent, et ita demum sperant sanitatem, si tolerantia superarint dolorem; infidelis enim cicatrix quam cito festinans medicus induxit, et ad quemlibet casum medela rescinditur ⁜ b , si non ⁜ c fideliter de ipsa tarditate remedia praestentur: cito rursus in incendium flamma ⁜ d revocatur, nisi totius ignis, etiam usque ad extremam scintillam, materia restinguatur; ut merito hujusmodi homines sciant sibi etiam de ipsa mora magis consuli et fideliora necessariis dilationibus remedia praestari. Caeterum, ubi erit quod custodia [Col. 0297B] squalidi carceris includuntur ⁜ e qui Christum confitentur, si sine periculo fidei sunt qui negaverunt? ubi quod in nomine Dei catenarum ambitu vinciuntur, si sine communicatione non sunt qui confessionem Dei non retinuerunt ⁜ f ? ubi quod detenti martyres gloriosas ⁜ g animas ponunt, si qui dereliquerunt fidem periculorum et delictorum suorum non sentiunt magnitudinem? Quod si nimiam impatientiam praeferunt ⁜ h et intolerabili festinatione communicationem exposcunt, frustra querula ista et invidiosa ac nihil adversus veritatem valentia jactant petulanti et infreno ore convicia, quandoquidem licuerit illis suo jure retinere quod nunc sua sponte quaesita necessitate ⁜ i coguntur [Col. 0297C] postulare. Fides enim quae potuit Christum confiteri, [Col. 0298A] potuit et a Christo in communicatione retineri. Optamus te, beatissime ac gloriosissime papa ⁜ j , in Domino semper bene valere et nostri meminisse.

ARGUMENTUM.— Argumentum hujus epistolae infra habes Epistola XXIX. « Litteras, inquit, ad me fecerunt, pacem non dandam sibi postulantes, sed quasi jam datam sibi vindicantes, quod dicant Paulum omnibus pacem dedisse, sicut in litteris eorum quarum exemplum ad vos transmisi, legetis, simul quid et ego eis breviter rescripserim.» Desideratur autem lapsorum epistola ad quos rescribit.

[Col. 0297D] ⁜ I. Dominus noster, cujus praecepta et monita observare debemus, episcopi honorem et Ecclesiae suae rationem disponens, in Evangelio loquitur ⁜ k et dicit Petro: Ego tibi dico quia tu es Petrus, et super istam petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferorum non vincent eam: et tibi dabo claves regni coelorum; et quae ligaveris super terram erunt ligata et in coelis, et quaecumque solveris super terram erunt soluta et in coelis (Matth. XVI, 18, 19) . Inde per temporum et successionum vices episcoporum ordinatio et Ecclesiae ratio decurrit, ut Ecclesia super episcopos ³⁸ constituatur et omnis actus Ecclesiae per eosdem praepositos gubernetur. Cum hoc itaque divina lege ⁜ l fundatum [Col. 0298C] sit, miror quosdam audaci temeritate sic [Col. 0299A] mihi scribere voluisse, ut Ecclesiae nomine litteras facerent, «quando ⁜ a ecclesia in episcopo et clero et in omnibus stantibus sit constituta.» Absit enim nec Domini ⁜ b misericordia et potestas ejus invicta patiatur ut Ecclesia esse dicatur lapsorum numerus, cums criptum sit: Deus non est mortuorum, sed vivorum (Matth. XXII, 32) . Omnes quidem vivificari optamus, et ut in statum pristinum restituantur precibus nostris et gemitibus oramus. Si autem quidam lapsi Ecclesiam se volunt esse, et si apud illos atque in illis est Ecclesia, quid superest quam ut ipsi rogentur a nobis ut nos ad Ecclesiam dignentur admittere? Summissos ergo et quietos et verecundos esse oportet eos qui delicti sui memores satisfacere Deo debent, nec Ecclesiae nomine litteras facere, cum se magis sciant [Col. 0299B] Ecclesiae scribere.

⁜ II. Scripserunt autem mihi nuper quidam de lapsis humiles et mites et trementes et metuentes Deum, et qui in Ecclesia semper gloriose et granditer operati sunt, et opus suum numquam Domino imputaverunt, scientes illum dixisse: Et cum haec omnia feceritis, dicite: Servi supervacui sumus, quod debuimus facere fecimus (Luc. XIII, 10) . Quae illi cogitantes, et quamvis libello a martyribus accepto, ut tamen a Domino satisfactio sua admitti possit, orantes scripserunt mihi se delictum suum cognoscere et poenitentiam veram agere, nec ad pacem temere aut importune properare, sed expectare praesentiam nostram, dicentes pacem quoque ipsam, si eam nobis praesentibus acceperint, dulciorem sibi futuram. Quibus [Col. 0299C] quantum gratulatus sim Dominus testis est, qui dignatus est ostendere quid ejusmodi et tales servi de ejus benignitate mereantur. Quas litteras cum nuper acceperim, et nunc aliud scripsisse vos legerim, peto discernatis desideria vestra, et quicumque estis qui has litteras nunc misistis, nomina vestra libello subjiciatis et libellum cum singulorum nominibus ad me transmittatis. Ante est enim scire quibus rescribere habeam. Tunc ad singula quae scripsistis pro loci et actus nostri mediocritate rescribam. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere et secundum [Col. 0300A] Domini disciplinam quiete et tranquille agere. Valete.

ARGUMENTUM.— Argumentum hujus epistolae satis convenit cum praecedenti, ac puto eam esse de qua in sequenti epistola loquitur; laudat enim clerum suum, quod Gaium Diddensem presbyterum, et diaconum ejus, qui lapsis temere communicabant, communione movissent, et ut de aliis quibusdam idipsum fiat hortatur.

⁜ I. Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus salutem. Integre et cum disciplina fecistis, fratres [Col. 0300B] charissimi, quod, consilio collegarum meorum qui praesentes erant, Gaio Diddensi presbytero et diacono ejus censuistis non communicandum, qui, communicando cum lapsis et offerendo oblationes eorum, in pravis erroribus suis frequenter deprehensi, et semel atque iterum, secundum quod mihi scripsistis, a collegis meis moniti ne hoc facerent, in praesumptione et audacia sua pertinaciter perstiterunt, decipientes quosdam fratres ex plebe nostra; quibus nos omni humilitate ⁜ c consultum cupimus, et quorum saluti non adulatione composita, sed sincera fide prospicimus ut vera poenitentia et gemitu et dolore pleno Dominum ⁜ d deprecentur, ³⁹ quia scriptum est: Memento unde cecideris, et age poenitentiam (Apoc. II, 5) ; et iterum loquitur Scriptura divina: Sic dicit [Col. 0300C] Dominus: Cum conversus gemueris, tunc salvaberis, et scies ubi fueris (Isa. XXX, 15) .

⁜ II. Ingemiscere autem et agere poenitentiam quomodo possunt quorum gemitibus et lacrymis intercedunt quidam de presbyteris, ut communicandum cum illis temere existiment? nescientes quia scriptum est: Qui vos felices ⁜ e dicunt, in errorem vos mittunt, et semitam pedum vestrorum turbant (Isa. III, 12) . Merito salubria nostra et vera consilia nihil promovent, dum blanditiis ⁜ f et palpationibus perniciosis salutaris [Col. 0301A] veritas impeditur, et patitur lapsorum saucia et aegra mens quod corporaliter quoque aegri et infirmi saepe patiuntur, ut, dum salubres cibos et utiles potus quasi amaros et abhorrentes respuunt, et illa quae oblectare et ad praesens suavia videntur esse appetunt, perniciem sibi et mortem per inaudientiam et intemperantiam provocent, nec proficiat ad salutem artificis medela vera, dum blandimentis decipit dulcis illecebra.

⁜ III. Vos itaque, secundum litteras meas fideliter et salubriter consulentes, a consiliis melioribus ne recedatis. Legite vero has easdem litteras et collegis meis, si qui aut praesentes fuerint aut supervenerint, ut unanimes et concordes ad fovenda et sananda lapsorum vulnera consilium salubre teneamus, tractaturi [Col. 0301B] plenissime de omnibus cum convenire in unum per Domini misericordiam coeperimus. Interea, si quis immoderatus et praeceps, sive de nostris presbyteris vel diaconibus, sive de peregrinis, ausus fuerit ante sententiam nostram communicare cum lapsis, a communicatione nostra arceatur, apud omnes nos causam dicturus temeritatis suae quando in unum, permittente Domino, convenerimus. Desiderastis quoque ut de Philumeno et Fortunato hypodiaconis et Favorino acolytho, qui medio tempore recesserunt et nunc venerunt, quid mihi videatur rescribam. Cui rei non potui me solum judicem dare, cum multi adhuc de clero absentes sint, nec locum suum vel [Col. 0302A] sero repetendum putaverunt, et haec singulorum tractanda sit et limanda plenius ratio, non tantum cum collegis meis, sed et cum plebe ipsa universa. Expensa enim moderatione libranda et pronuntianda res est, quae in posterum circa ministros Ecclesiae constituat exemplum. Interim se a divisione mensurna tantum contineant, non quasi a ministerio ecclesiastico privati esse videantur, sed ut integris omnibus ad nostram praesentiam differantur ⁜ a . Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere. Fraternitatem universam salutate, et valete.

[Col. 0302B] ARGUMENTUM.— Clerus Romanus certior redditur de temeritate lapsorum qui pacem deposcebant.

Cyprianus presbyteris et diaconibus Romae consistentibus fratribus salutem. Et dilectio communis et ratio exposcit, fratres charissimi, nihil conscientiae vestrae subtrahere de his quae apud nos geruntur, ut sit nobis circa utilitatem ecclesiasticae administrationis commune consilium. Nam, posteaquam ad vos litteras feci, quas misi per Saturum lectorem et Optatum hypodiaconum, quorumdam lapsorum conspirata temeritas ⁜ b , qui poenitentiam ⁴⁰ agere et Deo satisfacere detrectant, litteras ad me fecerunt, pacem [Col. 0303A] non dandam sibi postulantes, sed quasi jam datam sibi vindicantes, quod dicant Paulum omnibus pacem dedisse, sicut in litteris eorum, quarum exemplum ad vos transmisi, legetis, simulque quid ego eis breviter interim rescripserim; sed et quales postea ad clerum litteras fecerim ut scire possetis, hujus quoque rei exemplum vobis misi. Quod si ultra temeritas eorum nec meis nec vestris litteris compressa fuerit, nec consiliis salubribus obtemperaverit, agemus ea quae secundum Evangelium Dominus agere praecepit. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere. Valete.

ARGUMENTUM.— Ecclesia Romana sententiam suam de lapsis cum Carthaginensis decretis consentientem proponit.—Lapsis adhibita indulgentia ad Evangelii normam exigitur.—Pacem confessoribus concessam gratia tantum et favoribus inniti inde constat quod lapsi ad Episcopos remittantur.—Seditiosa pacis postulatio Felicissimi factioni imputanda.

⁜ I. Cypriano papae presbyteri et diacones Romae consistentes salutem. Cum perlegissemus, frater charissime, litteras tuas, quas per Fortunatum hypodiaconum miseras, gemino sumus dolore perculsi et duplici moerore confusi, quod neque tibi requies ulla [Col. 0303C] in tantis persecutionis necessitatibus traderetur, et lapsorum fratrum immoderata petulantia usque ad periculosam verborum temeritatem producta denotaretur. Sed, quamquam nos atque animum nostrum [Col. 0304A] ista quae diximus graviter affligerent, tamen moeroris nostri tam gravem sarcinam vigor tuus et secundum evangelicam disciplinam adhibita severitas temperat ⁜ a , dum et quorumdam improbitatem juste coerces, et cohortando ⁜ b ad poenitentiam, viam legitimam salutis ostendis ⁜ c . Quos quidem satis mirati sumus ad hoc usque prosilire voluisse, ut tam urgenter et tam immaturo atque acerbo tempore, in tam ingenti et immenso crimine atque delicto, pacem sibi non tam peterent quam vindicarent, immo jam et in coelis habere se dicerent. Qui si habent, quid petunt quod tenent? Si autem non habere illos probatur hoc ipso quod petunt, cur non judicium eorum sustinent a quibus petendam pacem, quam utique non habent, putaverunt? Quod si aliunde [Col. 0304B] praerogativam communicationis habere se credunt, cum Evangelio illam conferre conentur; ut ita demum firmiter valeat, si ab evangelica lege non dissonat. Caeterum, quo pacto evangelicam poterit praestare communicationem quod contra evangelicam decretum videtur veritatem? nam, cum omnis praerogativa ita demum ad indulgentiae privilegium spectet, si ab eo cui sociari quaerit non discrepet, quia ab eo cui sociari quaerit discrepat, necesse est indulgentiam et privilegium societatis amittat.

⁜ II. Videant igitur quid in hoc negotio agere conentur ⁜ d . Nam, si aliud quidem Evangelium, aliud autem martyres dicunt posuisse decretum, collidentes contra Evangelium martyres utrobique periclitabuntur. Nam et Evangelii fracta jam et jacens videbitur esse [Col. 0304C] majestas, si potuit alterius decreti novitate superari, et de martyrum capite gloriosa confessionis corona detracta, si non illam de Evangelii conservatione inveniantur consecuti unde martyres fiunt; ut merito [Col. 0305A] nulli magis sit competens nihil contra Evangelium decernere quam qui martyris nomen ex Evangelio laborat ⁜ a accipere. Illud ⁴¹ praeterea vellemus addiscere: si martyres non propter aliud martyres fiunt nisi ut non sacrificantes teneant Ecclesiae usque ad effusionem sanguinis sui pacem, ne cruciatus, dolore superati, perdendo pacem, perdant salutem, quo pacto salutem quam, si sacrificassent, se habituros non putaverunt, illis existimant donandam qui sacrificasse dicantur, cum legem hanc debeant in aliis tenere quam ipsi videbantur sibi ante posuisse? In quo negotio hoc ipsum quod pro se ipsis facere putaverunt animadvertimus contra se ipsos protulisse. Nam, si dandam illis pacem martyres putaverunt, cur ipsi non dederunt? cur illos ad episcopum, ut [Col. 0305B] ipsi dicunt, remittendos censuerunt? Is enim qui jubet fieri potest utique facere quod fieri jubet. Sed, ut intelligimus, immo, ut res ipsa loquitur et clamat, sanctissimi martyres utrobique adhibendum putaverunt temperamentum et pudoris et veritatis. Nam, quia a multis urgebantur, dum ad episcopum ⁜ b illos remittunt, verecundiae propriae, ne ulterius inquietarentur, consulendum putaverunt; et dum illis non ipsi communicant, evangelicae legis illibatam sinceritatem custodiendam judicaverunt.

⁜ III. Tu tamen, frater, numquam pro tua charitate desistas lapsorum animos temperare et errantibus veritatis praestare medicinam, licet animus aegrorum ⁜ c medentium respuere soleat industriam. Recens [Col. 0306A] est lapsorum nuper hoc vulnus et adhuc in tumorem plaga consurgens: et idcirco certi sumus quod, spatio productioris temporis impetu isto consenescente, amabunt hoc ipsum, ad fidelem se dilatos esse medicinam, si tamen desint qui illos arment ad periculum proprium, et, in perversum instruentes, pro salutaribus dilationum ⁜ d remediis exitiosa deposcant illis properatae communicationis venena. Neque enim credimus sine instinctu quorumdam ausuros fuisse omnes tam petulanter sibi pacem vindicare. Novimus Carthaginensis ecclesiae fidem, novimus institutionem, novimus humilitatem: unde etiam mirati sumus quod quaedam in te per epistolam injecta durius notaremus, cum amorem vestrum mutuum et charitatem exemplis multis reciprocae [Col. 0306B] affectionis in vos invicem saepe comperissemus. Tempus est igitur ut agant delicti poenitentiam, ut probent lapsus sui dolorem, ut ostendant verecundiam, ut monstrent humilitatem, ut exhibeant modestiam, ut de submissione provocent in se Dei clementiam, et de honore debito in Dei sacerdotem ⁜ e eliciant in se divinam misericordiam. Quanto meliores ipsorum litterae fuissent si pro ipsis preces stantium humilitate ipsorum adjutae fuissent! quoniam et facilius impetratur quod petitur quando is pro quo petitur condignus est ut quod petitur impetretur.

⁜ IV. Quod autem pertinet ad Privatum Lambesitanum, pro tuo more fecisti, qui rem nobis tamquam ⁜ f sollicitam nuntiare voluisti; omnes enim [Col. 0307A] nos decet ⁜ a pro corpore totius Ecclesiae, cujus per varias quasque provincias membra digesta sunt, excubare. Sed nos etiam ante litteras tuas fraus callidi hominis latere non potuit: nam, cum antehac quidam ex ipsius nequitiae cohorte venisset vexillarius Privati Futurus, et fraudulenter litteras a nobis elicere curaret, nec quis esset latuit, nec litteras quas volebat accepit. Optamus te in Domino bene valere.

ARGUMENTUM.— Quod paucis epistola praecedenti, nunc [Col. 0307B] latius et solide tractat Clerus Romanus, respondens alteri quoque epistolae Cypriani, e qua verba aliquot citat, quae exstare non putatur, obiter etiam gratias agit Cypriano pro missis litteris ad martyres et confessores Romanos. Scripta est autem, uti et praecedentes Cleri Romani, vacante Sede post mortem Fabiani.

⁜ I. Cypriano papae presbyteri et diaconi Romae consistentes salutem. Quamquam bene sibi conscius animus, et evangelicae disciplinae vigore ⁜ b [Col. 0308A] subnixus, et verus sibi in decretis ⁜ c coelestibus testis effectus, soleat solo Deo judice esse contentus, nec alterius aut laudes petere aut accusationes pertimescere, tamen geminata sunt laude condigni qui, cum conscientiam sciant Deo soli debere se judici, actus tamen suos desiderant etiam ab ipsis suis fratribus comprobari. Quod te, frater Cypriane, facere non mirum est, qui, pro tua verecundia et ingenita ⁜ d industria consiliorum tuorum, nos non tam judices voluisti quam participes inveniri, ut in tuis rebus gestis laudem tecum, dum illas probamus, inveniremus, et tuorum consiliorum bonorum cohaeredes ⁜ e , quia et affirmatores, esse possimus. Idem omnes credimur operati ⁜ f , in quo deprehendimur eadem omnes censurae et disciplinae consensione sociati.

[Col. 0308B] ⁜ II. Quid enim magis aut in pace tam aptum aut in bello persecutionis tam necessarium quam debitam ⁜ g severitatem divini vigoris tenere? quam qui remiserit, instabili rerum cursu erret ⁜ h semper necesse est, et huc atque illuc variis et incertis negotiorum tempestatibus dissipetur, et, quasi extorto de manibus consiliorum gubernaculo, navim ecclesiasticae salutis illidat in scopulos; ut appareat non [Col. 0309A] aliter saluti ecclesiasticae consuli posse nisi si qui et contra ipsam faciunt, quasi quidam adversi fluctus repellantur, et disciplinae ipsius semper custodita ratio quasi salutare aliquod gubernaculum in tempestate servetur. Nec hoc nobis nunc nuper consilium cogitatum est, nec haec apud nos adversus improbos modo supervenerunt repentina subsidia; sed antiqua haec apud nos severitas, antiqua fides, disciplina legitur antiqua: quoniam nec tantas de nobis laudes Apostolus protulisset ⁜ a dicendo, Quia fides vestra praedicatur in toto mundo (Rom. I, 8) , nisi jam exinde vigor iste radices fidei de temporibus illis mutuatus fuisset; quarum laudum et gloriae degenerem ⁜ b fuisse maximum crimen est. Minus est enim dedecoris numquam ad praeconium laudis [Col. 0309B] accessisse, quam de fastigio laudis ruisse: minus ⁜ c est criminis honoratum bono testimonio non fuisse, quam honorem bonorum testimoniorum perdidisse: Minus est sine praedicatione virtutum ignobilem sine laude jacuisse ⁜ d , quam exhaeredem fidei factum laudes proprias perdidisse. Ea enim quae in alicujus gloriam proferuntur, nisi anxio et sollicito labore serventur, in invidiam maximi criminis intumescunt.

⁜ III. Hoc nos non falso dicere superiores nostrae litterae probaverunt, in quibus vobis sententiam nostram dilucida expositione protulimus et adversus [Col. 0310A] eos qui se ipsos infideles illicita nefariorum libellorum professione prodiderant, quasi evasuri irretientes illos diaboli laqueos viderentur, quo ⁜ e non minus quam, si ad nefarias aras accessissent, hoc ipso quod ipsum contestati fuerant tenerentur, sed etiam adversus illos qui acta ⁜ f fecissent, licet praesentes cum fierent non affuissent, cum praesentiam suam utique ut sic scriberentur mandando fecissent. Non est enim immunis a scelere qui ut fieret imperavit, nec est alienus a crimine ⁴³ cujus consensu, licet non a se admissum crimen, tamen publice legitur; et cum totum fidei sacramentum in confessione Christi nominis intelligatur esse digestum, qui fallaces in excusatione praestigias quaerit negavit, et qui vult videri propositis [Col. 0310B] adversus Evangelium vel edictis vel legibus satisfecisse, hoc ipso jam paruit quod videri paruisse se voluit; necnon etiam contra illos quoque qui illicitis sacrificiis manus suas atque ora polluerant, pollutis ante mentibus propriis, unde etiam sunt ipsae manus atque ora polluta, fidem nostram consensumque monstravimus. Absit enim ab Ecclesia Romana vigorem suum tam profana facilitate dimittere et nervos severitatis eversa fidei majestate dissolvere; ut, cum adhuc non tantum jaceant, sed et cadant eversorum fratrum ruinae, properata nimis remedia communicationem utique non profutura praestentur, [Col. 0311A] et nova per misericordiam falsam vulnera ⁜ a veteribus transgressionis vulneribus imprimantur, ut miseris ad eversionem majorem eripiatur et poenitentia! Ubi enim poterit indulgentiae medicina proficere, si etiam ipse medicus intercepta poenitentia indulget periculis, si tantummodo operit vulnus, nec sinit necessaria temporis remedia obducere cicatricem? Hoc non est curare, sed, si dicere verum volumus, occidere.

⁜ IV. Quamquam confessorum quoque quos hic adhuc in carcerem dignitas suae confessionis inclusit, et ad certamen evangelicum sua fides in confessione jam gloriosa semel coronavit, litteras habeas conspirantes cum litteris nostris, quibus severitatem evangelicae disciplinae protulerunt et illicitas petitiones [Col. 0311B] ab Ecclesiae pudore revocarunt. Nisi hoc fecissent, disciplinae evangelicae ruinae non facile sarcirentur ⁜ b , praesertim cum nulli magis tam congruens esset tenorem evangelici vigoris illibatum dignitatemque servare ⁜ c , quam qui se excruciandos et excarnificandos pro Evangelio furentibus tradidissent, ne martyrii ⁜ d honorem merito perderent, si in occasione ⁜ e , martyrii praevaricatores Evangelii esse voluissent. Nam qui id quod habet non custodit in eo ex quo illud possidet, dum id ex quo possidet violat, amittit illud ⁜ f quod possidebat.

⁜ V. In quo loco maximas tibi atque uberes gratias referre debemus et reddimus quod illorum carceris tenebras litteris tuis illuminasti ⁜ g , quod ad illos venisti, quomodo introire potuisti, quod illorum animos [Col. 0311C] sua fide et confessione robustos tuis allocutionibus litterisque recreasti, quod, felicitates eorum [Col. 0312A] condignis laudibus prosecutus ⁜ h , accendisti ad multo ardentiorem coelestis gloriae cupiditatem, quod pronos impulisti, quod, ut credimus et optamus, victores futuros viribus tui sermonis animasti ⁜ i ; ut, quamquam hoc totum de fide confitentium ⁜ j et de divina indulgentia venire videatur, tamen in martyrio suo tibi ex aliquo debitores facti esse videantur. Sed, ut ad id unde digressus sermo videbatur esse rursus revertatur, quales litteras in Siciliam quoque miserimus subjectas habebis: quamquam nobis differendae hujus rei necessitas major incumbat, quibus, post excessum nobilissimae memoriae viri Fabiani, nondum est episcopus propter rerum et temporum difficultates constitutus, qui omnia ista moderetur ⁜ k et eorum qui lapsi sunt possit cum auctoritate [Col. 0312B] et consilio habere rationem: quamquam nobis in tam ingenti negotio placeat quod et tu ipse tractasti, prius Ecclesiae pacem ⁜ l sustinendam, deinde, sic collatione consiliorum cum episcopis, presbyteris, diaconis, confessoribus pariter ac stantibus laicis facta, lapsorum tractare rationem. Perquam enim nobis et ⁴⁴ invidiosum et onerosum videtur non per multos examinare quod per multos commissum videatur fuisse, et unum sententiam dicere, cum tam grande crimen per multos diffusum notetur exisse; quoniam nec firmum decretum potest esse quod non plurimorum videbitur habuisse consensum. Aspice totum orbem pene vestatum et ubique jacere dejectorum reliquias et ruinas, et idcirco tam grande expeti consilium quam late propagatum videtur esse delictum. [Col. 0312C] Non sit minor medicina quam vulnus, non sint minora remedia quam funera, ut, quomodo [Col. 0313A] qui ruerunt ob hoc ruerunt quod caeca temeritate nimis incauti fuerunt, ita qui hoc disponere nituntur, omni consiliorum moderamine utantur ne quid non ut oportet factum tamquam irritum ab omnibus judicetur.

⁜ VI. Uno igitur eodemque consilio, iisdem precibus et fletibus tam nos, qui usque adhuc videmur temporis istius ruinas subterfugisse, quam illi qui in has temporis videntur clades incidisse, divinam majestatem deprecantes pacem ecclesiastico nomini postulemus. Mutuis votis nos invicem foveamus, custodiamus, armemus. Oremus pro lapsis ut erigantur, oremus pro stantibus ut non ad ruinas usque tententur, oremus ut qui cecidisse referuntur, delicti sui magnitudinem agnoscentes, intelligant [Col. 0313B] non momentaneam neque praeproperam desiderare medicinam. Oremus ut effectus indulgentiae lapsorum subsequatur et poenitentia, ut, intellecto suo crimine, velint nobis interim praestare patientiam, nec adhuc fluctuantem turbent Ecclesiae statum, ne interiorem nobis persecutionem ipsi incendisse videantur, et accedat ad criminum cumulum quod etiam inquieti fuerunt. Maxime enim illis congruit verecundia quorum in delictis damnatur mens in verecunda. Pulsent sane fores, sed non utique confringant; adeant ad limen Ecclesiae, sed non utique transiliant ⁜ a : castrorum coelestium excubent portis, sed armati modestia, qua intelligant se desertores fuisse. Resumant precum suarum tubam, sed qua non bellicum clangant: arment se quidem [Col. 0313C] modestiae telis, et quem negando mortis metu fidei dimiserant clypeum resumant, sed ut contra hostem diabolum vel nunc armati, non contra Ecclesiam, quae illorum dolet casus, armatos esse se credant. [Col. 0314A] Multum illis proficiet petitio modesta, postulatio verecunda, humilitas necessaria, patientia non otiosa. Mittant legatos pro suis doloribus lacrymas, advocatione fungantur ex intimo pectore prolati gemitus, dolorem probantes commissi criminis et pudorem.

⁜ VII. Immo, si dedecoris admissi magnitudinem perhorrescunt, si pectoris et conscientiae suae lethalem plagam et sinuosi vulneris altos recessus vere medica manu tractant, erubescant et petere; nisi quia majoris est rursum et periculi et pudoris auxilium pacis non petisse: sed hoc totum in sacramento, sed in ipsius postulationis lege, temporis facto temperamento, sed postulatione demissa, sed prece subdita, quoniam et qui petitur flecti debet, non incitari ⁜ b ; et sicut respici debet divina clementia, sic respici [Col. 0314B] debet et divina censura; et sicut scriptum est, Donavi tibi omne debitum, quia me rogasti (Matth. XVIII, 32) , sic scriptum est: Qui me negaverit coram hominibus, negabo et ego eum coram patre meo et coram angelis ejus (Matth. X, 33) . Deus enim ut est indulgens, ita est praeceptorum suorum exactor, et quidem diligens; et sicut ad convivium vocat, sic habitum nuptiarum non habentem ⁜ c ligatis manibus et pedibus extra sanctorum coetum foras jactat. Paravit coelum, sed paravit et tartarum: paravit refrigeria, sed paravit etiam aeterna supplicia: ⁴⁵ paraviti naccessibilem lucem, sed paravit etiam perpetuae noctis vastam aeternamque ⁜ d caliginem.

⁜ VIII. Cujus temperamenti moderamen nos hic tenere [Col. 0314C] quaerentes diu, et quidem multi, et quidem cum quibusdam episcopis vicinis nobis et appropinquantibus, et quos ex aliis provinciis longe positis persecutionis istius ardor ejecerat, ante constitutionem [Col. 0315A] episcopi nihil innovandum putavimus, sed lapsorum curam mediocriter temperandam esse credimus; ut interim, dum episcopus dari a Deo nobis sustinetur, in suspenso eorum qui moras possunt dilationis sustinere causa teneatur, eorum autem quorum vitae suae finem urgens exitus dilationem non potest ferre, acta poenitentia et professa frequenter suorum detestatione factorum, si lacrymis, si gemitibus, si fletibus dolentis ac vere poenitentis animi signa prodiderint, cum spes vivendi secundum hominem nulla substiterit, ita demum caute et sollicite subveniri, Deo ipso sciente quid de talibus faciat et qualiter judicii sui examinet pondera, nobis tamen anxie curantibus ut nec ⁜ a pronam nostram improbi homines laudent facilitatem, nec vere poenitentes accusent [Col. 0315B] nostram quasi duram crudelitatem. Optamus te, beatissime ac gloriosissime papa, in Domino semper bene valere et nostri meminisse.

ARGUMENTUM.— Monetur clerus Carthaginensis ut [Col. 0316A] litteras Cleri Romani et Cypriani responsa communicanda curet.

Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus salutem. Quales litteras ad Clerum Romae agentem fecerim, quidque illi mihi rescripserint, quid etiam Moyses et Maximus presbyteri et Nicostratus et Rufinus ⁜ b diaconi et caeteri cum eis confessores in custodia constituti, aeque ad litteras meas rescripserint, ut scire possetis, fratres charissimi, exempla vobis legenda transmisi. Vos curate quantum potestis pro diligentia vestra ut scripta nostra et illorum rescripta fratribus nostris innotescant. Sed et si qui de peregrinis episcopi ⁜ c collegae mei, vel presbyteri, vel diacones ⁜ d praesentes fuerint vel supervenerint, [Col. 0316B] haec omnia de vobis audiant; et si exempla epistolarum transcribere ⁜ e et ad suos perferre voluerint, facultatem transcriptionis accipiant: quamvis et Saturo lectori fratri nostro ⁜ f mandaverim ut singulis desiderantibus describendi faciat potestatem, ut in ecclesiarum statu quoquo modo interim componendo servetur ab omnibus una et fida ⁜ g consensio. De caeteris vero quae agenda erunt, sicut et collegis meis [Col. 0317A] plurimis scripsi, plenius consilio communi tractabimus quando convenire in unum, permittente Domino, coeperimus. Opto vos, fratres charissimi ac desiderantissimi, semper bene valere. Fraternitatem salutate. Valete.

ARGUMENTUM.— Clero et plebi renuntiat Cyprianus Aurelium confessorem a se lectorem ordinatum, obiter virtutis illius et animi constantiam commendans, quibus etiam ulteriorem gradum in ecclesia merebatur.

⁜ I. Cyprianus presbyteris et diaconibus et plebi universae salutem. In ordinationibus clericis ⁜ a , fratres [Col. 0318A] charissimi, solemus vos ante consulere, et mores ac merita singulorum communi consilio ponderare. Sed expectanda non sunt testimonia humana cum praecedunt divina suffragia. Aurelius frater noster, illustris adolescens, a Domino jam probatus et Deo ⁜ b charus, in annis adhuc novellus, sed in virtutis ⁜ c ac fidei laude provectus, minor in aetatis suae indole, sed major in honore, gemino hic agone certavit; bis confessus, et bis confessionis suae victoria gloriosus, et quando vicit in cursu ⁜ d factus extorris, et cum denuo certamine fortiore pugnavit ⁜ e , triumphator et victor in praelio passionis. Quoties adversarius provocare servos Dei voluit, toties promptissimus ac fortissimus miles et pugnavit et vicit. Parum fuerat sub oculis ante paucorum, quando extorris fiebat, congressum [Col. 0319A] fuisse, meruit et in foro congredi clariore virtute, ut post magistratus etiam proconsulem vinceret, et post exilium tormenta superaret. Nec invenio quid in eo praedicare plus debeam, gloriam vulnerum, an verecundiam morum, quod honore virtutis insignis est, an quod pudoris admiratione laudabilis. Ita et dignitate excelsus est et humilitate submissus, ut appareat illum divinitus reservatum qui ad ecclesiasticam disciplinam caeteris esset exemplo, quomodo servi Dei in confessione virtutibus vincerent, post confessionem moribus eminerent.

⁜ II. Merebatur talis clericae ordinationis ulteriores gradus et incrementa majora, non de annis suis sed de meritis aestimandus. Sed interim placuit ut ab officio lectionis incipiat, quia et nihil magis congruit [Col. 0319B] voci quae Dominum gloriosa praedicatione confessa est, quam celebrandis ⁜ a divinis lectionibus personare; post verba sublimia quae Christi martyrium prolocuta sunt, Evangelium Christi legere, unde martyres fiunt; ad pulpitum post catastam venire, illic fuisse conspicuum gentilium multitudini, hic a fratribus conspici, illic auditum esse cum miraculo circumstantis populi, hic cum gaudio fraternitatis audiri. Hunc igitur, fratres [Col. 0320A] dilectissimi, a me et a collegis qui praesentes aderant ordinatum sciatis. Quod vos scio et libenter amplecti et optare tales in ecclesia nostra quamplurimos ordinari. Et quoniam semper gaudium properat, nec potest moras ferre laetitia, dominico legit interim nobis, id est ⁜ b , auspicatus est pacem dum ⁜ c dedicat lectionem. Vos orationibus frequenter insistite, et preces nostras vestris precibus adjuvate, ut Domini misericordia favens nobis, cito plebi suae et sacerdotem reddat incolumem et martyrem cum sacerdote lectorem. Opto vos, fratres charissimi ⁜ d , in Deo Patre et Christo Jesu semper bene valere.

ARGUMENTI pene ejusdem est cum praecedenti, praeterquam quod multis commendet Celerini in confessione fidei constantiam. Utramque autem in secessu scriptam, ipsae contextus circumstantiae satis indicant.

⁜ I. Cyprianus presbyteris et diaconibus et plebi universae, [Col. 0321A] fratribus in Domino, salutem. Agnoscenda et amplectenda sunt, fratres dilectissimi, beneficia divina, quibus Ecclesiam suam Dominus illustrare temporibus nostris et honestare dignatus est, commeatum dando bonis confessoribus suis et martyribus gloriosis, ut, qui sublimiter Christum confessi essent, clerum postmodum Christi ministeriis ecclesiasticis adornarent. Exultate itaque et gaudete nobiscum litteris ⁜ a nostris, quibus ego et collegae mei qui praesentes aderant, referimus ad vos Celerinum fratrem nostrum, virtutibus pariter et moribus gloriosum, clero nostro, non humana suffragatione sed divina dignatione conjunctum. Qui cum consentire dubitaret ecclesiae, ipsius admonitu et hortatu in visione per noctem compulsus est ne negaret ⁜ b nobis suadentibus. Cui plus licuit et [Col. 0321B] coegit quia nec fas fuerat nec decebat sine honore ecclesiastico esse quem sic Dominus honoravit coelestis gloriae dignitate.

⁜ II. Hic ad temporis nostri praelium primus ⁜ c , hic inter Christi milites antesignanus, hic inter persecutionis initia ferventia cum ipso infestationis principe et auctore congressus, dum inexpugnabili firmitate certaminis sui adversarium vincit, vincendi caeteris viam fecit, non brevi compendio vulnerum victor, sed [Col. 0322A] adhaerentibus diu et permanentibus ⁜ d poenis longae colluctationis miraculo triumphator. Per decem et novem dies custodia carceris septus in nervo ac ferro fuit; sed, posito in vinculis corpore, solutus ac liber spiritus mansit. Caro famis ac sitis diuturnitate contabuit, sed animam fide et virtute viventem nutrimentis spiritalibus Deus pavit. Jacuit inter poenas poenis suis fortior, inclusus includentibus major, jacens stantibus celsior, vincientibus firmior vinctus ⁜ e , sublimior judicantibus judicatus; et quamvis ligati nervo pedes essent, calcatus serpens et obtritus et victus est. Lucent in corpore glorioso clara vulnerum signa, eminent et apparent ⁜ f in nervis hominis ac membris longa tabe consumptis expressa vestigia. Sunt magna, sunt mira quae de virtutibus ejus ac laudibus fraternitas [Col. 0322B] audiat. Et si aliquis Thomae similis exstiterit qui minus auribus credat, nec oculorum fides deest ut quis quod audit et videat. In servo Dei victoriam gloria vulnerum fecit, gloriam cicatricum memoria ⁜ g custodit.

⁜ III. Nec rudis iste aut novus est in Celerino charissimo nostro titulus gloriarum; per vestigia cognationis suae graditur, parentibus ac propinquis suis honore consimili divinae dignationis aequatur. Avia ejus Celerina jam pridem martyrio coronata est. Item patruus [Col. 0323A] ejus et avunculus Laurentius ⁜ a et Egnatius, in castris et ipsi quondam saecularibus militantes, sed veri et spiritales Dei milites, dum diabolum Christi confessione ⁜ b prosternunt, palmas a Domino ⁜ c et coronas illustri passione meruerunt. Sacrificia pro eis semper, ut meministis, offerimus quoties martyrum passiones et dies anniversaria ⁜ d commemoratione celebramus. Nec degener ergo esse nec minor poterat quem sic domesticis exemplis virtutis ac fidei provocabat familiae dignitas et generosa ⁴⁸ nobilitas. Quod si in familia saeculari praedicationis ⁜ e et laudis est esse patricium, quanto majoris laudis et honoris est fieri in coelesti praedicatione generosum! Non invenio quem beatiorem magis dicam, utrumne illos de posteritate tam clara, an hunc de origine gloriosa. [Col. 0323B] Ita aequaliter apud eos recurrit et commeat divina dignatio, ut et illorum coronam dignitas sobolis ⁜ f illustret, et hujus gloriam sublimitas generis illuminet.

⁜ IV. Hunc ad nos, fratres dilectissimi, cum tanta Domini dignatione venientem, testimonio et miraculo ejus ipsius qui se persecutus fuerat illustrem, quid aliud quam super pulpitum, id est super tribunal ecclesiae, oportebat imponi, ut, loci altioris celsitate ⁜ g subnixus, et plebi universae pro honoris sui claritate conspicuus, legat praecepta et Evangelium Domini, quae fortiter ac fideliter sequitur? Vox Dominum confessa in his quotidie quae Dominus locutus est audiatur. Viderit an sit ulterior gradus ad quem profici ⁜ h in ecclesia possit. Nihil est in quo magis confessor fratribus prosit ⁜ i quam ut, dum evangelica lectio de [Col. 0323C] ore ejus auditur, lectoris fidem quisquis audierit imitetur. Jungendus in lectione Aurelio fuerat, cum quo et divini honoris societate conjunctus est, cum quo omnibus virtutis et laudis ⁜ j insignibus copulatus est. Pares ambo, et uterque consimiles, in quantum [Col. 0324A] gloria sublimes; in tantum verecundia humiles, quantum divina dignatione promoti, tantum sua quiete et tranquillitate summissi, et virtutum pariter et morum singulis exempla praebentes, et congressioni et paci congruentes, illic robore, hic pudore laudabiles.

⁜ V. In talibus servis laetatur Dominus; in ejusmodi confessoribus gloriatur, quorum secta et conversatio sic proficit ad praeconium gloriae, ut magisterium caeteris praebeat disciplinae. Ad hoc eos Christus esse hic in Ecclesia diu voluit, ad hoc de media morte subtractos, quadam, ut ita dixerim, resurrectione circa eos facta, incolumes reservavit, ut, dum nihil in honore ⁜ k sublimius, nihil in humilitate summissius a fratribus cernitur, hos eosdem fraternitatis secta ⁜ l comitetur. Hos tamen lectores interim constitutos [Col. 0324B] sciatis, quia oportebat lucernam super candelabrum poni, unde omnibus luceat, et gloriosos vultus in loco altiore constitui, ubi, ab omni fraternitate circumstante conspecti, incitamentum gloriae videntibus praebeant. Caeterum presbyterii honorem designasse nos illis jam sciatis, ut et sportulis iisdem cum presbyteris honorentur, et divisiones mensurnas ⁜ m aequatis ⁜ n quantitatibus partiantur, sessuri nobiscum provectis et corroboratis annis suis; quamvis in nullo minor possit videri aetatis indole qui consummavit aetatem gloriae dignitate. Opto vos, fratres charissimi et desiderantissimi, semper bene valere.

ARGUMENTUM.— Nuntiat clero et plebi Numidicum a se ordinatum presbyterum, paucis dignitatem illius commendans.

Cyprianus presbyteris et diaconibus et plebi universae, [Col. 0325A] charissimis ac desiderantissimis fratribus, salutem. Nuntiandum ⁜ a vobis fuit, fratres charissimi, quod pertineat et ad communem laetitiam et ad ecclesiae nostrae maximam gloriam. Nam admonitos nos et instructos sciatis dignatione divina ⁴⁹ ut Numidicus presbyter adscribatur presbyterorum Carthaginensium numero et nobiscum sedeat in clero, luce clarissima confessionis illustris ⁜ b , et virtutis ac fidei honore sublimis; qui hortatu suo copiosum martyrum ⁜ c numerum, lapidibus et flammis necatum, ante se misit ⁜ d ; quique uxorem adhaerentem lateri suo concrematam ⁜ e simul cum caeteris, conservatam magis dixerim, laetus aspexit. Ipse semiustulatus et lapidibus obrutus et pro mortuo derelictus, dum ⁜ f postmodum filia sollicito pietatis obsequio cadaver patris inquirit, [Col. 0325B] semianimis inventus et extractus et ⁜ g refocillatus, a comitibus quos ipse praemiserat remansit invictus ⁜ h . Sed remanendi, ut videmus, haec fuit causa ut eum clero nostro Dominus adjungeret et desolatam per lapsum quorumdam presbyterorum nostrorum copiam ⁜ i gloriosis sacerdotibus adornaret. Et promovebitur quidem, cum Deus permiserit, ad ampliorem locum regionis suae, quando in praesentiam protegente Domino venerimus. Interim quod ostenditur fiat, ut cum gratiarum actione suscipiamus hoc Dei munus, sperantes de misericordia Domini ejusmodi [Col. 0326A] ornamenta complura, ut, redintegrato Ecclesiae suae robore, tam mites et humiles faciat in consessus nostri honore florere. Opto vos, fratres charissimi ac desiderantissimi, semper bene valere.

ARGUMENTUM.— Monet ne glomeratim martyres visitent, ne viduas, infirmos, pauperesve aut peregrinos negligant.

Cyprianus presbyteris et diaconibus, fratribus charissimis, salutem. Saluto vos, fratres charissimi, per Dei gratiam incolumis, optans cito ad vos venire, [Col. 0326B] ut desiderio tam meo quam vestro et omnium fratrum satisfiat ⁜ j . Oportet nos tamen paci communi consulere et interdum, quamvis cum taedio animi nostri, deesse vobis, ne praesentia nostra invidiam et violentiam gentilium provocet, et simus auctores rumpendae pacis, qui magis quieti omnium consulere debemus. Quando ergo vos scripseritis, rebus compositis, me venire debere, aut si ante dignatus fuerit Dominus ostendere, tunc ad vos veniam. Ubi enim mihi aut melius possit esse aut laetius quam illic ubi me Deus et credere voluit et crescere? Viduarum et infirmorum [Col. 0327A] et omnium pauperum curam peto diligenter habeatis. Sed et peregrinis, si qui indigentes fuerint, sumptus suggeratis de quantitate mea propria quam apud Rogatianum compresbyterum nostrum dimisi. Quae quantitas ne forte jam universa erogata sit, misi eidem per Naricum acolythum aliam portionem, ut largius et promptius circa laborantes fiat operatio. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere et nostri meminisse. Fraternitatem vestram meo nomine salutate, et ut nostri memores sint admonete.

ARGUMENTUM.— Hortatur clerum suum ut omnis humanitas et cura adhibeatur circa confessores, tum vivos, tum in carcere defunctos; ut dies mortis eorum diligenter adnotentur, ad celebrandam quotannis eorum memoriam; denique ut pauperum etiam non obliviscantur.

⁜ I. Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus salutem. Quamquam sciam vos, fratres charissimi, litteris meis frequenter admonitos esse ut gloriosa voce Dominum confessis et in carcere constitutis omnis diligentia praebeatur, tamen identidem vobis incumbo, ne quid ad curam desit iis quibus ad gloriam nihil deest. Atque utinam loci et gradus [Col. 0327C] mei conditio permitteret ut ipse nunc praesens esse [Col. 0328A] possem! promptus et libens solemni ministerio cuncta circa fortissimos fratres nostros dilectionis obsequia complerem. Sed officium meum vestra, quaeso, diligentia representet, et faciat omnia quae fieri oportet circa eos quos in talibus meritis fidei ac virtutis suae ⁜ a illustravit divina dignatio. Corporibus etiam omnium qui, etsi torti non sunt in carcere, tamen glorioso exitu mortis excedunt, impertiatur et vigilantia et cura propensior. Neque enim virtus eorum aut honor minor est quo minus ipsi quoque inter beatos martyres aggregentur: quod in illis est, toleraverunt quicquid tolerare parati et prompti fuerunt. Qui se tormentis et morti sub oculis Dei obtulit, passus est quicquid pati voluit ⁜ b ; non enim ipse tormentis, sed tormenta ipsi defuerunt [Col. 0328B] ⁜ c . Qui in me confessus fuerit coram hominibus, et ego in illo confitebor coram Patre meo qui in coelis est (Matth. X, 32) , dicit Dominus ⁜ d . Confessi sunt Qui toleraverit usque ad finem hic salvus erit ⁜ e (Ibid., 22) , dicit Dominus. Toleraverunt, et ad finem usque incorrupta et immaculata virtutum suarum merita pertulerunt. Et iterum scriptum est: Esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitae (Apoc. II, 10) . Usque ad mortem fideles et stabiles et inexpugnabiles perseveraverunt. Cum voluntati et confessioni nominis in carcere et in vinculis accedit ⁜ f et moriendi terminus, consummata martyris gloria est.

⁜ II. Denique et dies eorum quibus excedunt annotate, ut commemorationes eorum inter memorias [Col. 0328C] martyrum celebrare possimus: quamquam Tertullus, [Col. 0329A] fidelissimus et devotissimus frater noster, pro caetera sollicitudine ⁜ a et cura sua quam fratribus in omni obsequio operationis impertit, qui nec illic circa curam corporum deest, scripserit et scribat ac significet mihi dies quibus in carcere beati fratres nostri ad immortalitatem gloriosae mortis exitu transeunt, et celebrentur hic a nobis oblationes et sacrificia ob commemorationes eorum, quae cito vobiscum, Domino protegente, celebrabimus. Pauperibus quoque, ut saepe jam scripsi, cura ac diligentia vestra non desit, iis tamen qui, in fide stantes et nobiscum fortiter militantes, Christi castra non reliquerunt; quibus quidem nunc major a nobis et dilectio et cura praestanda est quod nec paupertate adacti, nec persecutionis tempestate prostrati, cum Domino fideliter [Col. 0329B] serviunt, caeteris quoque pauperibus exemplum fidei praebuerunt. Opto vos, fratres charissimi ac desiderantissimi, semper bene valere et nostri meminisse. Fraternitatem meo nomine salutate. Valete.

ARGUMENTUM.— Felicissimus, una cum seditionis suae sociis, a communione omnium arcendus.

⁜ I. Cyprianus Caldonio et Herculano collegis, item Rogatiano et Numidico compresbyteris salutem. Vehementer contristatus sum, fratres charissimi, acceptis [Col. 0329C] litteris vestris, ut, cum mihi propositum semper et votum sit universam fraternitatem nostram incolumem continere, et illibatum gregem, secundum quod charitas exigit, reservare, nunc nuntietis Felicissimum multa improbe et insidiose esse molitum; ut praeter fraudes veteres ⁜ b et rapinas, de quibus jampridem multa cognoveram, nunc quoque cum episcopo portionem [Col. 0330A] plebis dividere, id est, a pastore oves et filios a parente separare ⁜ c , et Christi membra dissipare tentaverit. Cumque ego vos pro me vicarios miserim, ut expungeretis necessitates fratrum nostrorum sumptibus, si qui etiam vellent suas artes exercere, additamento quantum satis esset desideria eorum juvaretis, simul etiam et aetates eorum et conditiones et merita discerneretis, ut etiam nunc ego, cui cura incumbit omnes optime nosse, et dignos quosque et humiles et mites ad ecclesiasticae administrationis officia promoverem, ille ⁜ d intercesserit ne quis posset expungi, neve ea quae desideraveram possent diligenti ⁜ e examinatione discerni, comminatus sit etiam fratribus nostris qui primi expungi accesserant potentatu improbo et terrore violento quod secum [Col. 0330B] in morte ⁜ f non communicarent qui nobis obtemperare voluissent.

⁜ II. Cumque post haec omnia, nec loci mei honore motus, nec vestra auctoritate et praesentia fractus, instinctu suo quietem fratrum turbans proripuerit se cum plurimis, ducem se factionis et seditionis principem temerario furore contestans; in quo quidem gratulor plurimos fratres ab hac audacia recessisse et vobis acquiescere maluisse, ut cum Ecclesia matre remanerent et stipendia ejus episcopo dispensante perciperent; quod quidem et caeteros pro certo scio cum pace facturos et cito ab errore temerario recessuros. Interim, cum Felicissimus comminatus sit non communicaturos in morte secum qui nobis obtemperassent, id est qui nobis communicarent, accipiat [Col. 0330C] sententiam quam prior dixit, ut abstentum se a nobis sciat, quando ad fraudes ejus et rapinas, quas dilucida veritate cognovimus, adulterii etiam crimen accedit, quod fratres nostri graves viri deprehendisse se nuntiaverunt, et probaturos se asseverarunt. Quae omnia tunc cognoscemus quando in unum cum collegis pluribus permittente Domino convenerimus. Sed [Col. 0331A] et Augendus, qui, nec Episcopum nec Ecclesiam cogitans, pariter se cum illo conspiratione et factione sociavit, si ultra cum eo perseveraverit, sententiam ferat quam ille in se factiosus et temerarius provocavit. Sed et quisquis se conspirationi et factioni ejus adjunxerit, sciat se in ecclesia nobiscum non esse communicaturum, qui sponte maluit ab ecclesia separari. Hac litteras meas fratribus nostris legite, et Carthaginem ad clerum quoque transmittite, additis nominibus eorum qui cum Felicissimo se junxerunt. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere et nostri meminisse. Valete.

ARGUMENTUM.— Quod jusserat illis epistola praecedens, perficiunt Caldonius, Herculanus ac caeteri.

Caldonius cum Herculano et Victore collegis, item [Col. 0332A] Rogatiano cum Numidico presbyteris. Abstinuimus a communicatione Felicissimum et Augendum, item Repostum de extorribus, et Irenem Rutilorum, et Paulam sarcinatricem; quod ex annotatione mea scire debuisti. Item abstinuimus Sophronium, et ipsum de extorribus, Soliassum budinarium.

ARGUMENTUM.— Quemadmodum epistola ante hanc secunda clero, sic nunc plebi nuntiat Cyprianus vitandum Felicissimum, cum suae factionis quinque [Col. 0332B] presbyteris, qui tum lapsis sine discrimine pacem dabant, tum seditionem et schisma adversum se concitarent.

⁜ I. Cyprianus plebi universae salutem. Quamquam, fratres charissimi, Virtius ⁜ a , fidelissimus atque integerrimus presbyter, item Rogatianus et Numidicus, [Col. 0333A] presbyteri confessores et gloria divinae dignationis illustres, sed et diaconi, boni viri et ecclesiasticae administrationi per omnia obsequia devoti, cum caeteris ministris ⁜ a plenam vobis praesentiae suae diligentiam praebeant, et exhortationibus assiduis singulos corroborare, sed et lapsorum mentes consiliis salubribus regere et reformare non desinant, tamen ego quantum possum admoneo et quomodo possum visito vos litteris meis. Litteris, inquam, fratres charissimi: hoc enim quorumdam presbyterorum malignitas et perfidia perfecit ⁜ b , ne ad vos ante diem Paschae venire licuisset, dum, conjurationis suae memores, et antiqua illa contra episcopatum meum, immo contra suffragium vestrum et Dei judicium, venena retinentes, instaurant veterem contra nos impugnationem [Col. 0333B] suam, et sacrilegas machinationes insidiis solitis denuo renovant. Et quidem de Dei providentia, nobis hoc nec volentibus nec optantibus, immo et ignoscentibus et tacentibus, poenas quas meruerant pependerunt, ut a nobis non ejecti ultro se ejicerent, ipsi in se pro conscientia sua sententiam darent, secundum vestra et divina suffragia conjurati et scelerati de Ecclesia sponte se pellerent.

⁜ II. Nunc apparuit ⁜ c Felicissimi factio ⁜ d unde venisset, quibus radicibus et quibus viribus staret. Hi fomenta olim quibusdam confessoribus et hortamenta tribuebant ne concordarent cum episcopo suo, ne ecclesiasticam disciplinam cum fide, et quiete juxta praecepta Dominica, continerent, ne confessionis suae [Col. 0334A] gloriam incorrupta et immaculata conversatione servarent. Ac, ne parum fuisset corrupisse quorumdam confessorum mentes et contra sacerdotium Dei portionem ruptae fraternitatis armare voluisse, nunc se ad lapsorum perniciem venenata sua deceptione verterunt, ut aegros, et saucios et ad capienda fortiora consilia per calamitatem ruinae suae minus idoneos et minus solidos, a medela vulneris sui avocent, et ⁵³ intermissis precibus et orationibus, quibus Dominus longa et continua satisfactione placandus est, ad exitiosam temeritatem mendacio captiosae pacis invitent.

⁜ III. Sed oro vos, fratres, vigilate contra insidias diaboli, et, pro vestra salute solliciti, contra mortiferam fallaciam diligentius excubate. Persecutio est haec alia, et alia tentatio. Quinque isti presbyteri nihil aliud [Col. 0334B] sunt quam quinque primores illi qui edicto nuper magistratibus fuerant copulati ut fidem nostram subruerent, ut gracilia fratrum corda ad lethales ⁜ e laqueos praevaricatione veritatis averterent. Eadem nunc ratio, eadem rursus eversio per quinque presbyteros Felicissimo copulatos ad ruinam salutis inducitur, ut non rogetur Deus, nec qui negavit Christum, eumdem Christum quem negaverat deprecetur, post culpam criminis tollatur et poenitentia, nec per episcopos et sacerdotes Domino satisfiat, sed, relictis Domini sacerdotibus; contra evangelicam disciplinam nova traditio sacrilegae institutionis exsurgat; cumque semel placuerit tam nobis quam confessoribus et clericis urbicis, item universis episcopis [Col. 0335A] vel in nostra provincia vel trans mare constitutis ut nihil innovetur circa lapsorum causam, nisi omnes in unum convenerimus, et, collatis consiliis, cum disciplina pariter et misericordia temperatam sententiam fixerimus, contra hoc consilium nostrum rebelletur, et omnis sacerdotalis auctoritas et potestas factiosis conspirationibus destruatur.

⁜ IV. Quas nunc poenas patior, fratres charissimi, quod ipse ad vos in praesentiarum venire non possum, ipse singulos aggredi, ipse vos, secundum Domini et Evangelii ejus magisterium ⁜ a , cohortari! Non suffecerat ⁜ b exsilium jam biennii et a vultibus atque ab oculis vestris lugubris separatio, dolor jugis et gemitus, qui me solum sine vobis continua lamentatione discruciat, lacrymae diebus ac noctibus profluentes, [Col. 0335B] quod sacerdoti quem tanto amore et ardore fecistis, necdum vos salutare, necdum complexibus vestris inhaerere contingat. Accessit hic tabescenti animo nostro dolor major, quod in tanta sollicitudine ac necessitate excurrere ad vos ipse non possum, dum, per minas et per insidias perfidorum, cavemus ne advenientibus nobis tumultus illic major oriatur, et, cum paci et tranquillitati episcopus providere in omnibus debeat, ipse materiam ⁜ c seditioni dedisse et persecutionem denuo exacerbasse videatur. Hinc tamen, fratres dilectissimi, hinc admoneo pariter et consulo ne perniciosis vocibus temere credatis, ne fallacibus verbis consensum facile commodetis, ne pro luce tenebras, pro die noctem, pro cibo famem, pro potu [Col. 0336A] sitim, venenum pro remedio, mortem pro salute sumatis. Ne ⁜ d aetas vos eorum nec auctoritas fallat, qui ad duorum presbyterorum veterem nequitiam (Dan. XIII) respondentes, sicut illi Susannam pudicam corrumpere et violare conati sunt, sic et hi adulterinis doctrinis Ecclesiae pudicitiam corrumpere et veritatem evangelicam violare conantur.

⁜ V. Clamat et dicit Dominus: Nolite audire sermones pseudoprophetarum, quoniam visiones cordis eorum frustrantur eos. Loquuntur, sed non ab ore Domini. Dicunt eis qui abjiciunt verbum Domini: Pax erit vobis (Hier. XXIII, 16, 17) . Pacem nunc offerunt qui ipsi non habent pacem. In Ecclesiam ⁜ e lapsos reducere et revocare promittunt qui de Ecclesia ⁜ f recesserunt. Deus unus est et Christus unus (Ephes. IV, 5) , et [Col. 0336B] una Ecclesia, et Cathedra una super petram Domini voce fundata. Aliud altare constitui aut sacerdotium novum fieri praeter unum altare et unum sacerdotium non potest. Quisquis alibi collegerit, spargit. Adulterum est, impium ⁵⁴ est, sacrilegum est quodcumque humano furore instituitur ut dispositio divina violetur. Procul ab hujusmodi hominum contagione discedite, et sermones eorum velut cancer et pestem fugiendo vitate, praemonente Domino et dicente: Caeci sunt duces caecorum. Caecus autem caecum ducens simul in foveam cadent (Matth. XV, 14) . Intercedunt precibus vestris, quas ⁜ g nobiscum diebus ac noctibus Deo funditis ut eum justa satisfactione placetis. Intercedunt lacrymis vestris, quibus commissi delicti [Col. 0337A] crimen abluitis. Intercedunt paci quam vere et fideliter de Domini misericordia postulatis, nec sciunt scriptum esse: Et propheta ille aut somnium somnians ille qui locutus est ut errare te faceret a Domino Deo tuo, interficietur (Deut. XIII, 6) . Nemo vos, fratres charissimi, errare a Domini ⁜ a viis faciat: nemo vos Christianos ab Evangelio Christi rapiat: nemo filios Ecclesiae de Ecclesia tollat. Pereant sibi soli qui perire voluerunt: extra Ecclesiam soli remaneant qui de Ecclesia recesserunt. Soli cum episcopis non sint qui contra episcopos rebellarunt. Conjurationis suae poenas soli subeant qui olim, secundum vestra ⁜ b suffragia, nunc secundum Dei judicia, sententiam conjurationis et malignitatis suae subire meruerunt.

⁜ VI. Monet nos Dominus in Evangelio suo dicens: [Col. 0337B] Rejicitis mandatum Dei ut traditionem vestram statuatis (Marc. VII, 9) . Qui mandatum Dei rejiciunt et traditionem suam statuere conantur, fortiter a vobis et firmiter respuantur: sufficiat lapsis ruina una. Nemo volentes surgere sua circumventione praecipitet; nemo jacentes, pro quibus nos rogamus ut Dei manu et brachio subleventur, prosternat gravius et deprimat: nemo semianimes et ut salutem suam pristinam recipiant deprecantes, ab omni spe salutis avertat; nemo nutantibus lapsus sui caligine omne itineris ⁜ c salutaris lumen extinguat. Instruit Apostolus dicens: Si quis aliter docet, et non acquiescit sanis verbis Domini nostri Jesu Christi et doctrinae ejus, stupore ⁜ d elatus, discede ab hujusmodi (I Tim. VI, 3-5) . Et iterum dicit ipse: Nemo vos decipiat inanibus verbis. Propterea [Col. 0337C] enim venit ira Dei super filios contumaciae. Nolite ergo esse participes eorum (Ephes. V, 6, 7) . Non est quod, decepti inanibus verbis, pravitatis eorum incipiatis esse participes ⁜ e . Discedite a talibus, quaeso vos, et acquiescite consiliis nostris, qui pro [Col. 0338A] vobis quotidie continuas Domino preces fundimus, qui vos ad Ecclesiam revocari ⁜ f per Domini clementiam cupimus, qui de Deo pacem plenissimam prius matri, tum et filiis ejus oramus. Cum precibus atque orationibus nostris vestras quoque orationes et preces jungite, cum fletibus nostris vestras lacrymas copulate. Vitate lupos, qui, oves a pastore secernunt. Vitate linguam diaboli venenatam, qui, ab initio mundi fallax semper et mendax, mentitur ut fallat, blanditur ut noceat, bona promittit ut malum tribuat, vitam pollicetur ut perimat. Lucent nunc quoque verba ejus, et venena manifesta sunt: pacem pollicetur, ne perveniri possit ad pacem; salutem promittit, ne qui deliquit veniat ad salutem; Ecclesiam spondet, quando id agat ut qui illi credit in totum ab Ecclesia [Col. 0338B] pereat.

⁜ VII. Nunc est, fratres dilectissimi, ut et qui statis fortiter perseveretis, et stabilitatem vestram gloriosam, quam in persecutione tenuistis, perpetua firmitate servetis, et si ⁜ g qui, circumveniente adversario, lapsi estis, in secunda hac tentatione spei et paci vestrae fideliter consulatis; et ut vobis Dominus ignoscat, a sacerdotibus Domini non recedatis, cum scriptum sit: Et homo quicumque fecerit in superbia, ut non exaudiat sacerdotem aut judicem quicumque fuerit in diebus illis, morietur ⁵⁵ homo ille (Deut. XVII, 12) . Persecutionis istius novissima haec est et extrema tentatio, quae et ipsa cito, Domino protegente, transibit, ut repraesenter vobis post Paschae diem cum collegis meis; quibus praesentibus, secundum arbitrium quoque vestrum et [Col. 0338C] omnium nostrum commune consilium, sicut semel placuit, ea quae agenda sunt disponere pariter et limare poterimus. Si quis autem, poenitentiam agere et Deo satisfacere detrectans, ad Felicissimi et satellitum ejus partes concesserit, et se haereticae factioni conjunxerit, [Col. 0339A] sciat se postea ad Ecclesiam redire et cum episcopis et plebe Christi communicare non posse. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere et circa Domini misericordiam exorandam continuis nobiscum precibus insistere.

ARGUMENTUM.— Nuntii a Novatiano missi, qui illius ordinationem ecclesiae Carthaginensi significaverant, a Cypriano rejiciuntur.

(Hanc epistolam ad tomum III hujusce bibliothecae, cum epistolis S. Cornelii papae consociandam, remisimus.)

ARGUMENTUM.— Excusat se Cyprianus quod indubitatam fidem non habuerit ordinationi Cornelii, priusquam ad se pervenirent litterae collegarum Caldonii et Fortunati, quibus illa legitima fuisse comprobatur: idque, ob contrariam Novatianae partis factionem, obiter repetens, quod illi statim in ipsis primordiis non adhaeserit, sed potius Cornelio, usque adeo ut criminationes contra hanc suscipere detrectarit.

(Hanc epistolam, sicut praecedentem et sequentem, ad tomum tertium, ubi de S. Cornelii papae epistolis, transferendam [Col. 0339C] duximus.)

ARGUMENTUM Epistolae titulus satis indicat; constat [Col. 0340A] autem ex nuntio unam missam hanc epistolam et sequentem cum praesenti.

(Vide notam duabus epistolis praecedentibus subjectam.)

ARGUMENTUM.— Confessores Romanos factione Novatiani et Novati seductos hortatur, ut ad unitatem redeant.

Cyprianus Maximo et Nicostrato et caeteris confessoribus salutem. Cum frequenter, charissimi, cognoveritis ex litteris meis quem et confessioni vestrae [Col. 0340B] honorem et fraternitati connexae dilectionem meo sermone servaverim, credatis quaeso et acquiescatis his litteris meis, quibus vobis et actui ac laudibus vestris et scribo et simpliciter ac fideliter consulo. Gravat enim me atque contristat et intolerabilis perculsi pene prostrati pectoris moestitia perstringit cum vos illic comperissem contra ecclesiasticam dispositionem, contra evangelicam legem, contra institutionis catholicae unitatem ⁜ a , alium episcopum fieri consensisse, id est, quod nec fas est nec licet fieri, ecclesiam aliam constitui, Christi membra discerpi, Dominici gregis animum et corpus unum discissa aemulatione lacerari. Quod quaeso ut in vobis saltem illicitum istud fraternitatis nostrae discidium non perseveret, sed, et confessionis vestrae et divinae traditionis [Col. 0340C] memores, ad matrem revertamini unde prodiistis, unde ad confessionis gloriam cum ejusdem matris exultatione venistis. Nec putetis ⁜ b sic vos Evangelium Christi asserere, dum vosmetipsos a Christi grege et ab ejus pace et concordia separatis, cum magis militibus gloriosis et bonis congruat intra domestica castra consistere, et intus positos, ea quae in commune tractanda sunt agere ac providere. Nam, [Col. 0341A] cum unanimitas et concordia nostra scindi omnino non debeat, quia nos, Ecclesia derelicta, foras exire et ad vos venire non possumus, ut vos magis ad Ecclesiam matrem et ad nostram ⁜ a fraternitatem revertamini, quibus possumus hortamentis petimus et rogamus. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere.

ARGUMENTUM.— Hac se purgat epistola quid factum sit, ut interea dum Hadrumeti fuerit, non ad Cornelium, sed ad Clerum Romanum litterae inde a Polycarpi [Col. 0341B] Clero fuerint factae, cum tamen antea ipse Polycarpus ad Cornelium potius scripserit. Constat autem ex ipso contextu paulo, post praecedentes hanc esse conscriptam.

(Vide tom. III.)

ARGUMENTUM.— Cornelius Cyprianum certiorem facit de solemni, quem describit, confessorum ad Ecclesiam reditu. (Vid. tom. III.)

(Vid. tom. III.)

ARGUMENTUM.— Cornelius Cypriano rationem reddit factionis Novatianae.

(Vid. tom. III.)

ARGUMENTUM.— Laudat Cornelium quod opportune illum admonuerit, utpote cum postridie quam venisset ad se nocens factio, litteras illius acceperit. Deinde multis describit Novati scelera, et schisma prius in Africa ab illo concitatum.

[Col. 0342B] (Vid. tom. III.)

ARGUMENTUM.— Cyprianum certiorem reddunt se ad Ecclesiam rediisse.

Cypriano fratri Maximus, Urbanus, Sidonius et Macharius salutem. Certi sumus, frater charissime, te quoque nobiscum pari voto congaudere nos ⁜ b , habito consilio, utilitatibus Ecclesiae et paci magis consulentes, omnibus rebus praetermissis et judicio Dei servatis, cum Cornelio episcopo nostro pariter et cum universo clero pacem fecisse ⁜ c . Cum gaudio etiam universae Ecclesiae, prona etiam omnium charitate, hoc [Col. 0342C] factum his litteris nostris scire certissime debuisti. Oramus te, frater charissime, multis annis bene valere.

ARGUMENTUM.— Gratulatur Cyprianus confessoribus Romanis de eorum reditu in Ecclesiam et litteris eorum respondet.

⁜ I. Cyprianus Maximo presbytero, item Urbano, et Sidonio et Machario fratribus salutem. Lectis litteris [Col. 0343A] vestris, fratres charissimi, quas ad me de vestra regressione et de ecclesiastica pace ac fraterna redintegratione fecistis, in tantum me laetatum esse confiteor in quantum fueram et ante laetatus quando confessionis vestrae gloriam comperi et militiae vestrae coelestem ac spiritalem laudem ⁜ a gratulabundus excepi. Nam et haec fidei ⁜ b et laudis vestrae alia confessio est unam esse Ecclesiam confiteri, nec alieni erroris vel potius pravitatis participem fieri, repetere eadem castra unde prodistis, unde ad gerendum praelium et adversarium subigendum fortissimis viribus prosilistis. Illuc enim erant de acie trophaea referenda unde ad aciem fuerant arma suscepta, ne quos ad gloriam Christus parasset, eosdem gloriosos Christi Ecclesia non haberet. Nunc vero et vos congruentem fidei vestrae [Col. 0343B] tenorem atque individuae charitatis et concordiae legem Dominica pace ⁜ c tenuistis, et exemplum caeteris dilectionis et pacis vestro itinere fecistis, ut Ecclesiae veritas et evangelici sacramenti ⁜ d unitas, quae a nobis tenebatur, vestro etiam consensu ac vinculo necteretur, nec confessores Christi erroris duces fierint qui virtutis et honoris auctores laudabiles extitissent.

II. Viderint quantum vobis caeteri gratulentur, vel quantum apud se ipsos singuli glorientur. Ego me et gratulari magis vobis et plus caeteris gloriari in hac vestra pacifica regressione ⁜ e et charitate confiteor. Simpliciter enim quid in meo corde fuerit debetis audire. Dolebam vehementer et graviter angebar quod eis communicare non possem quos semel diligere coepissem. [Col. 0344A] Posteaquam vos ⁜ f de carcere prodeuntes schismaticus et haereticus error excepit, sic res erat quasi vestra gloria in carcere remansisset. Illic enim resedisse ⁜ g vestri nominis dignitas videbatur quando milites Christi non ad Ecclesiam de carcere redirent, in quem prius cum Ecclesiae laude et gratulatione venissent.

⁜ III. Nam, etsi videntur in Ecclesia esse zizania, non tamen impediri debet aut fides aut charitas nostra, ut quoniam zizania esse in Ecclesia cernimus, ipsi de Ecclesia recedamus. Nobis tantum modo laborandum ⁜ h est ut frumentum esse possimus, ut, cum coeperit frumentum Dominicis horreis condi, fructum pro opere nostro et labore capiamus. Apostolus in epistola sua dicit: In domo autem magna non solum [Col. 0344B] vasa sunt aurea et argentea, sed et lignea et fictilia, et quaedam quidem honorata, quaedam vero inhonorata (II Tim. II, 20) . Nos operam demus, fratres charissimi, et quantum possumus laboremus ut vasa aurea vel argentea simus ⁜ i . Caeterum, fictilia vasa confringere Domino soli concessum est, cui et virga ferrea data est. Esse non potest major domino suo servus; nec quisquam sibi quod soli filio pater tribuit vindicare potest, ut putet aut, ad aream ventilandam et purgandam, palam ferre ⁜ j posse, aut a frumento universa zizania humano judicio separare ⁜ k . Superba est ista obstinatio et sacrilega praesumptio quam sibi furor pravus ⁶⁶ assumit; et, dum dominium sibi ⁜ l semper quidam plusquam mitis justitia deposcit assumunt, [Col. 0345A] de Ecclesia pereunt; et dum se insolenter extollunt, ipso suo tumore caecati, veritatis lumen amittunt. Propter quod et nos temperamentum tenentes et librum Domini contemplantes, et Dei Patris pietatem ac misericordiam cogitantes, diu multumque tractatu inter nos habito justa moderatione quae sunt agenda libravimus.

⁜ IV. Quae omnia penitus potestis inspicere, lectis libellis quos hic nuper legeram et ad vos qnoque legendos pro communi dilectione transmiseram; ubi lapsis nec censura deest quae increpet, nec medicina quae sanet. Sed et catholicae ⁜ a Ecclesiae unitatem quantum potuit expressit nostra mediocritas. Quem libellum magis ac magis nunc vobis placere confido, quando eum jam sic legitis ut et probetis et ametis; [Col. 0345B] siquidem quod nos verbis conscripsimus vos factis impletis quando ad Ecclesiam charitatis ac pacis unitate remeatis. Opto vos, fratres charissimi ac desiderantissimi, semper bene valere.

ARGUMENTUM.— Cum Antonianus, acceptis litteris a Novatiano, in partes illius animo propendere coepisset, confirmat illum Cgprianus in priori sententia, ut nempe cum Cornelio, hoc est cum Ecclesia catholica communicare pergat. Quod ut persuadeat, totius tragediae [Col. 0345C] inter Cornelium et Novatianum historiam texit, [Col. 0346A] et Cornelium virum optimum et legitime electum, Novatianum vero multis sceleribus obnoxium illegitimam electionem usurpasse docet: obiter etiam sub initium epistolae se excusans de mutata quod ad lapsorum rationem attinet sententia, et sub finem in quo Novatiana haeresis consistat explicans.

(Huic epistolae opportuniorem locum dari visum est in tom. III, ubi tota Novatiani schismatis historia cum omnibus instrumentis describitur.)

ARGUMENTUM.— Consultus Cyprianus a collegis num [Col. 0346B] admittendi essent ad communionem lapsi quidam per tormenta superati, respondet, quia triennio jam poenitentiam egissent, sibi quidem videri admittendos esse, sed cum post Paschae solemnia concilium episcoporum apud se futurum esset, se cum illis rem tractaturum.

I. Cyprianus Fortunato, Ahymmo, Optato, Privatiano, Donatulo et Felici fratribus salutem. Scripsistis mihi, fratres charissimi, quod, cum in Capsensi civitate propter ordinationem episcopi essetis, pertulerit ad vos Superius frater et collega noster Ninum, Clementianum, Florum fratres nostros, qui in persecutione apprehensi prius fuerant, et nomen Domini confessi violentiam magistratus et populi frementis ⁜ b impetum vicerant, postmodum cum apud [Col. 0346C] proconsulem poenis gravibus excruciarentur, vi tormentorum [Col. 0347A] subactos esse, et de gradu gloriae, ad quam plena fidei virtute tendebant ⁜ a , diutinis cruciatibus excidisse, nec tamen post hunc gravem lapsum non voluntate sed necessitate susceptum a poenitentia ⁜ b agenda per hoc triennium destitisse. De quibus consulendum putastis an eos ad communicationem jam fas esset admittere.

⁜ II. Et quidem quod ad mei animi sententiam pertinet, puto his indulgentiam Domini non defuturam quos constat stetisse in acie, nomen Domini ⁜ c confessos esse, violentiam magistratuum et populi furentis incursum immobilis fidei obstinatione vicisse, passos esse carcerem, diu inter minas proconsulis et fremitum populi circumstantis tormentis laniantibus ac longa iteratione cruciantibus ⁜ d repugnasse; ut [Col. 0347B] quod in novissimo ⁜ e infirmitate carnis subactum videtur, meritorum praecedentium defensione relevetur, et sit satis talibus gloriam perdidisse, non tamen debere nos eis et veniae locum claudere atque eos a paterna pietate et a nostra communicatione privare; quibus existimamus ad deprecandam clementiam Domini posse sufficere quod triennio jugiter ac dolenter, ut scribitis, cum summa poenitentiae lamentatione planxerunt. Certe non puto incaute et temere his pacem committi quos videmus militiae suae fortitudine nec prius pugnae defuisse, et si acies etiam denuo venerit, gloriam suam posse reparare. Nam, cum in concilio placuerit poenitentiam agentibus in infirmitatis periculo subveniri et pacem dari, debent utique in accipienda pace praecedere quos [Col. 0347C] videmus non animi infirmitate cecidisse, sed in praelio congressos et vulneratos per imbecillitatem carnis confessionis suae coronam non potuisse perferre; maxime cum cupientibus mori non permitterentur occidi, sed tamdiu fessos tormenta Ianiarent quamdiu non fidem, quae invicta est, vincerent, sed carnem, quae infirma est ⁜ f , fatigarent.

III. Quoniam tamen scripsistis ut cum pluribus collegis ⁜ g de hoc ipso plenissime tractem ⁜ h et res [Col. 0348A] tanta exigit majus et impensius de multorum collatione consilium, et nunc omnes fere inter Paschae prima solemnia apud se cum fratribus demorantur, quando solemnitati ⁷⁷ celebrandae apud suos satisfecerint et ad me venire coeperint, tractabo cum singulis plenius, ut de eo quod consuluistis figatur apud nos et rescribatur vobis firma sententia multorum sacerdotum consilio ponderata. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere.

[Col. 0348B] ARGUMENTUM.— Cum prius statuissent Africani episcopi in concilio quodam, ut lapsi non, nisi diu poenitentia, acta admitterentur ad pacem, nisi forte periculum infirmitatis urgeret; jam instante nova persecutione statuerunt, omnibus qui poenitentiam egissent pacem dandam, ut fortiores essent ad passionis praelium. Id episcoporum statutum, totius synodi nomine, nuntiat Cornelio papae Cyprianus, atque adeo non tam ipsius Cypriani quam synodi Africanae est haec epistola.

(Hanc epistolam, ut et alias omissas, inter pontificias tom. praecedentis epistolas suo loco reperies.)

ARGUMENTUM.— In primis monet Cornelium Cyprianus hac epistola, ut Felicissimi et Fortunati contra se calumnias non audiat, nec minis eorum terreatur, sed forti sit animo, sicuti Dei sacerdotem contra haereticos decet; utpote qui pro more haereticis usitato, haeresin suam et schismata incoeperint ex contemptu [Col. 0349A] unius in ecclesia episcopi; obiter etiam indicans unde oriri soleant haereses et schismata, ut merito a Morelio inscribatur CONTRA HAERETICOS.

(Vid. not. ad Ep. praeced.)

ARGUMENTUM.— Excusat primum se Cyprianus Thibaritanis quod illos non visisset, et de persecutione imminente admonet; tum stimulos subdit ad martyrium alacriter subeundum.—Hinc proponuntur exempla piorum a mundi initio qui martyrium passi. In primis quae omnia exempla superat Domini nostri passio.—Quid, quod stadii et theatri agones fortiter [Col. 0349B] et alacriter tolerati incitamento sint ad martyrii passiones?—Demum consideretur futura merces, quae jam superque ad omnia sustinenda animat et accendit.

⁜ I. Cyprianus plebi Thibari consistenti salutem. Cogitaveram quidem, fratres dilectissimi, atque in votis habebam, si rerum ratio ac temporis conditio permitteret, secundum quod frequenter desiderastis, ipse ad vos venire, et quantulacumque mediocritate exhortationis nostrae praesens ⁜ a illic fraternitatem corroborare. Sed, quoniam sic rebus urgentibus detinemur ut longe istinc excurrere et diu a plebe cui de divina indulgentia praesumus abesse non datur facultas, has interim pro me ad vos vicarias litteras misi. Nam, cum Domini instruentis dignatione instigemur saepius [Col. 0349C] et admoneamur, ad vestram quoque conscientiam admonitionis nostrae sollicitudinem perferre debemus. [Col. 0350A] Scire enim debetis et pro certo credere ac tenere pressurae diem super caput esse coepisse et occasum saeculi atque antichristi tempus appropinquasse, ut parati omnes ad praelium stemus, nec quicquam nisi gloriam vitae aeternae et coronam confessionis Dominicae cogitemus. Nec putemus talia esse quae veniunt qualia fuerunt illa quae transierunt: gravior nunc et ferocior pugna imminet, ad quam fide incorrupta et virtute robusta parare se debeant milites Christi, considerantes idcirco se quotidie calicem sanguinis Christi bibere, ut possint et ipsi propter Christum sanguinem fundere. Hoc est enim velle cum Christo inveniri, id quod Christus et docuit et fecit imitari ⁜ b , secundum Joannem apostolum dicentem: Qui dicit se in Christo manere, debet quomodo ille ambulavit et [Col. 0350B] ipse ambulare (I Joa. II, 6) . Item beatus Paulus apostolus exhortatur et docet dicens: Sumus filii. Si autem filii Dei, et haeredes Dei, cohoeredes autem Christi, siquidem compatiamur, ut et commagnificemur (Rom. VIII, 16, 17) .

⁜ II. Quae nunc omnia consideranda sunt nobis, ut nemo quicquam de saeculo jam moriente desideret, sed sequatur Christum, qui et vivit in aeternum, et vivificat servos suos in fide sui nominis constitutos. Venit enim tempus, fratres dilectissimi, quod jampridem Dominus noster praenuntiavit et docuit advenire dicens: Veniet hora ut omnis qui vos occiderit putet se officium Deo facere. Sed haec facient, quoniam non cognoverunt Patrem, neque me. Haec autem locutus sum vobis, ut cum venerit hora eorum, memores sitis quia [Col. 0350C] ego dixi vobis (Joa. XVI, 2-4) . Nec quisquam miretur persecutionibus nos assiduis fatigari et pressuris angentibus [Col. 0351A] frequenter urgeri, quando haec futura in novissimis temporibus Dominus ante praedixerit, et militiam nostram magisterio et hortamento sui sermonis instruxerit, Petrus quoque apostolus ejus docuerit ideo persecutiones fieri ut probemur, et ut dilectioni Dei, justorum praecedentium exemplo, nos etiam morte et passionibus copulemur. Posuit enim in Epistola sua dicens: Charissimi, nolite mirari ardorem accidentem vobis, qui ad tentationem vestram fit, nec excidatis tamquam novum aliquid vobis contingat; sed quotiescumque communicatis Christi passionibus, per omnia gaudete, ut et in revelatione facta claritatis ejus gaudentes exultetis. Si improperatur vobis in nomine Christi, beati estis, quia majestatis et virtutis Domini nomen in vobis requiescit, quod quidem secundum illos [Col. 0351B] ⁹¹ blasphematur, secundum nos autem honoratur (I Pet. IV, 12 14) . Docuerunt autem nos Apostoli ea quae de praeceptis Dominicis et coelestibus mandatis ipsi quoque didicerunt, Domino ipso scilicet corroborante nos et dicente: Nemo est qui relinquat domum, aut agrum, aut parentes, aut fratres, aut sorores, aut uxorem, aut filios propter regnum Dei, et non recipiat septies tantum in isto tempore, in saeculo autem venturo vitam aeternam (Marc. X, 29; Luc. XVIII, 29, 30) . Et iterum: Beati, inquit, eritis cum odio vos habuerint homines, et separaverint vos, et expulerint, et maledixerint nomini vestro quasi nequam propter Filium hominis. Gaudete in illa die et exultate: ecce enim merces vestra multa est in coelis (Luc. VI, 22, 23) .

⁜ III. Gaudere nos et exultare voluit in persecutionibus [Col. 0351C] Dominus, quia, quando persecutiones fiunt, tunc dantur coronae ⁜ a fidei, tunc probantur milites Dei, [Col. 0352A] tunc martyribus patent coeli. Neque enim sic nomen militiae dedimus ut pacem tantummodo cogitare, et detrectare et recusare militiam debeamus, quando in ipsa militia primus ambulaverit Dominus humilitatis et tolerantiae et passionis magister, ut quod fieri docuit prior faceret, et quod pati hortatur, prior ⁜ b pro nobis ipse pateretur. Sit ⁜ c ante oculos vestros, fratres dilectissimi, quod qui omne judicium a Patre solus accepit et qui venturus est judicaturus, jam judicii sui et cognitionis futurae sententiam ⁜ d protulerit, praenuntians et contestans confessurum se coram Patre suo confitentes et negaturum negantes. Si mortem possemus evadere, merito mori timeremus: porro autem, cum mortalem mori necesse sit, amplectamur occasionem de divina promissione et dignatione [Col. 0352B] ⁜ e venientem, et fungamur exitu mortis cum praemio immortalitatis, nec vereamur occidi, quos constat quando occidimur coronari.

⁜ IV. Nec quisquam, fratres dilectissimi, cum populum nostrum fugari conspexerit metu persecutionis et spargi, conturbetur quod collectam fraternitatem non videat, nec tractantes episcopos audiat. Simul tunc omnes esse non possunt, quibus occidere non licet, sed occidi necesse est. Ubicumque in illis diebus unusquisque fratrum fuerit a grege interim necessitate temporis corpore non spiritu separatus ⁜ f , non moveatur ad fugae illius horrorem, nec recedens et latens deserti loci solitudine terreatur. Solus non est cui Christus in fuga comes est; solus non est qui, templum Dei servans, ubicumque fuerit [Col. 0352C] sine Deo non est. Et si fugientem in solitudine ac montibus latro oppresserit, fera invaserit, fames aut [Col. 0353A] sitis aut frigus afflixerit, vel per maria praecipiti navigatione properantem tempestas ac procella submerserit, spectat militem suum Christus ubicumque pugnantem, et persecutionis causa pro nominis sui honore morienti praemium reddit quod daturum se in resurrectione promisit. Nec minor est martyrii gloria non publice et inter multos perisse, cum pereundi causa sit propter Christum perire. Sufficit ad testimonium martyrii ⁜ a sui testis ille qui probat martyres et coronat.

⁜ V. Imitemur, fratres dilectissimi, Abel justum, qui initiavit martyria dum propter justitiam primus occiditur. Imitemur Abraham Dei amicum, qui non est cunctatus ut filium victimam suis manibus offerret, dum Deo fide devotionis ⁜ b obsequitur. Imitemur [Col. 0353B] tres pueros, Ananiam, Azariam et Misahelem, qui, nec aetate territi, nec captivitate fracti, Judaea devicta et Hierosolymis captis, in ipso regno suo regem fidei virtute vicerunt; qui, adorare statuam quam Nabuchodonosor rex fecerat jussi, et minis regis et flammis fortiores extiterunt, proclamantes et fidem suam per haec verba ⁹² testantes: Nabuchodonosor rex, non opus est nobis de hoc verbo respondere tibi. Est enim Deus, cui nos servimus, potens eripere nos de camino ignis ardentis, et de manibus tuis, rex, liberabit nos ⁜ c . Et si non, notum sit tibi quia diis tuis non servimus, et imaginem auream quam statuisti non adoramus (Dan. III, 16-18) . Credebant se illi secundum fidem ⁜ d posse evadere; sed addiderunt, et si non, ut sciret rex illos propter Deum quem colebant et mori [Col. 0353C] posse. Hoc est enim robur virtutis et fidei credere et scire quod Deus a morte praesente liberare possit, et tamen mortem non timere nec cedere, ut probari fortius fides possit. Erupit per os eorum Spiritus sancti incorruptus et invictus vigor, ut appareant vera esse quae in Evangelio suo Dominus dixit ⁜ e : Cum autem vos apprehenderint ⁜ f , nolite cogitare quid loquamini; dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini: non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X, 19, 20) . [Col. 0354A] Dixit quid loqui et respondere possimus dari nobis in illa hora divinitus et offerri ⁜ g , nec nos tunc esse qui loquimur, sed Spiritum Dei Patris, qui, cum a confitentibus non discedit neque dividitur, ipse in nobis et loquitur et coronatur. Sic et Daniel cum compelleretur adorare idolum Bel, quem tunc populus et rex colebat, in asserendum ⁜ h Dei sui honorem plena fide et libertate ⁜ i prorupit dicens: Nihil colo ego nisi ⁜ j Dominum Deum meum, qui condidit coelum et terram (Dan. XIV, 4) .

⁜ VI. Quid in Machabaeis, beatorum martyrum gravia tormenta, et multiformes septem fratrum poenae, et confortans liberos suos mater in poenis et moriens ipsa quoque cum liberis, nonne magnae ⁜ k virtutis et fidei documenta testantur, et nos ad martyrii triumphum [Col. 0354B] suis passionibus adhortantur? Quid prophetae, quos ad praescientiam futurorum Spiritus sanctus animavit? quid Apostoli, quos Dominus elegit? Nonne cum ⁜ l justi occiduntur propter justitiam mori nos quoque docuerunt? Christi nativitas a martyriis infantium statim coepit, ut ob nomen ejus a bimatu et infra qui fuerant necarentur: aetas necdum habilis ad pugnam idonea extitit ad coronam: ut appareret innocentes esse qui propter Christum necantur, infantia innocens ob nomen ejus occisa est. Ostensum est neminem esse a periculo persecutionis immunem, quando et tales martyria fecerunt. Quam vero ⁜ m gravis causa sit hominis christiani servum pati nolle, cum prior passus sit Dominus, et pro peccatis nostris nos pati nolle, cum peccatum suum proprium non [Col. 0354C] habens passus sit ille pro nobis? Filius Dei passus est ut nos filios Dei faceret, et filius hominis pati non vult ut esse Dei filius perseveret! Si odio saeculi laboramus, odium saeculi sustinuit prior Christus. Si contumelias in hoc mundo, si fugam, si tormenta toleramus, graviora expertus est mundi factor et dominus, qui et admonet dicens: Si saeculum, inquit, vos odit, mementote quia me priorem vobis odiit. Si de saeculo essetis, saeculum quod suum esset amaret: sed, quia de saeculo non estis et ego elegi vos de saeculo, [Col. 0355A] propterea odit vos saeculum ⁜ a . Mementote sermonis quem dixi vobis: Non est servus major domino suo; si me persecuti sunt, et vos persequentur (Joan. XV, 18-20) . Dominus et Deus noster quicquid docuit, et fecit, ut discipulus excusatus esse non possit qui discit et non facit.

⁜ VII. Neque aliquis ex vobis, fratres dilectissimi, futurae persecutionis metu aut antichristi imminentis adventu sic terreatur, ut non evangelicis exhortationibus et praeceptis ac monitis coelestibus ad omnia inveniatur armatus. Venit antichristus, sed et supervenit Christus: grassatur et saevit inimicus, sed et statim ⁹³ sequitur Dominus passiones nostras et vulnera vindicaturus: irascitur adversarius et minatur, sed est qui possit de ejus manibus liberare. Ille metuendus est cujus iram nemo poterit evadere, ipso [Col. 0355B] praemonente et dicente: Ne timueritis eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere. Magis autem metuite eum qui potest et corpus et animam occidere in gehennam (Matth. X, 28) . Et iterum: Qui amat animam suam, perdet illam, et qui odit animam suam in isto saeculo, in vitam aeternam conservabit illam (Joan. XII, 25) . Et in Apocalypsi instruit et praemonet dicens: Si quis adorat bestiam et imaginem ejus, et accipit notam in fronte sua et in manu, bibet et ipse de vino irae Dei mixto in poculo irae ejus, et punietur igne et sulphure sub oculis sanctorum Angelorum et sub oculis Agni, et fumus de tormentis eorum ascendet in saecula saeculorum, nec habebunt requiem die ac nocte quicumque adorant bestiam et imaginem ejus (Apoc. XIV, 9-11) .

[Col. 0355C] ⁜ VIII. Ad agonem saecularem exercentur homines et parantur; et magnam gloriam computant honoris sui si illis, spectante populo et imperatore praesente, contigerit coronari. Ecce agon sublimis et magnus et coronae coelestis praemio gloriosus, ut spectet nos certantes Deus, et super eos quos filios facere dignatus [Col. 0356A] est oculos suos pandens, certaminis nostri spectaculo perfruatur. Praeliantes nos et fidei congressione pugnantes spectat Deus, spectant Angeli ejus, spectat et Christus ⁜ b . Quanta est gloriae dignitas et quanta felicitas praesente ⁜ c Deo congredi et Christo judice coronari! Armemur, fratres dilectissimi, viribus totis et paremur ad agonem mente incorrupta, fide integra, virtute devota. Ad aciem quae nobis indicitur Dei castra procedant: armentur integri, ne perdat integer quod nuper stetit: armentur et lapsi, ut et lapsus recipiat quod amisit. Integros honor, lapsos dolor ad praelium provocet. Armari et praeparari nos beatus Paulus apostolus docet dicens: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus potestates et principes hujus [Col. 0356B] mundi et harum tenebrarum, adversus spiritus nequitiae ⁜ d in coelestibus. Propter quod induite tota arma, ut possitis resistere in die nequissimo; ut cum omnia perfeceritis, stetis accincti lumbos vestros in veritate, induti loricam justitiae, et calciati pedes in praeparatione evangelii pacis, assumentes scutum fidei, in quo possitis omnia ignita jacula nequissimi extinguere, et galeam salutis, et gladium spiritus, qui est sermo Dei (Eph. VI, 12-17) .

⁜ IX. Haec arma sumamus, his nos tutamentis spiritalibus et coelestibus muniamus, ut in die nequissimo, resistere diaboli minis et repugnare possimus. Induamus loricam justitiae, ut contra inimici jacula munitum sit pectus et tutum. Calciati sint evangelico magisterio et armati pedes, ut, cum serpens calcari [Col. 0356C] a nobis et obteri coeperit, mordere et supplantare non possit. Portemus fortiter scutum fidei, quo protegente quicquid jaculatur inimicus possit extingui. Accipiamus quoque ad tegumentum capitis galeam salutarem, ut muniantur aures, ne audiant edicta feralia; muniantur oculi, ne videant detestanda simulachra; [Col. 0357A] muniatur frons, ut signum Dei incolume servetur; muniatur os, ut Dominum suum Christum victrix lingua fateatur. Armemus et dexteram gladio spiritali, ut sacrificia funesta fortiter respuat, ut, Eucharistiae memor, quae Domini corpus accepit, ipsum complectatur, postmodum a Domino sumptura praemium coelestium coronarum.

⁜ X. O dies ille qualis et quantus adveniet, fratres dilectissimi, cum coeperit populum suum Dominus recensere et divinae cognitionis examine singulorum merita recognoscere, mittere in ⁹⁴ gehennam nocentes, et persecutores nostros flammae poenalis perpetuo ardore flammare, nobis vero mercedem fidei et devotionis exsolvere! Quae erit gloria et quanta laetitia admitti ut Deum videas, honorari ut cum Christo [Col. 0357B] Domino Deo tuo salutis ac lucis aeternae gaudium capias; Abraham et Isaac et Jacob et patriarchas omnes et prophetas et apostolos et martyres salutare; cum justis et Dei amicis in regno coelorum datae immortalitatis voluptate gaudere; sumere illic quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II, 9) ! Majora enim nos accipere quam quod hic aut operamur aut patimur Apostolus praedicat dicens: Non sunt condignae passiones hujus temporis ad superventuram claritatem quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) . Cum revelatio illa venerit, cum claritas super nos Dei fulserit, tam beati erimus et laeti, dignatione Domini honorati, quam rei remanebunt et miseri qui, Dei desertores aut contra Deum rebelles, voluntatem fecerunt diaboli, ut eos necesse sit cum ipso simul inextinguibili igne torqueri.

[Col. 0358A] XI. Haec, fratres dilectissimi, haereant cordibus nostris ⁜ a . Haec sit armorum nostrorum praeparatio, haec diurna ac nocturna meditatio, ante oculos habere et cogitatione ⁜ b semper ac sensibus volvere iniquorum supplicia et praemia ac merita justorum, quid negantibus Dominus comminetur ad poenam, quid contra confitentibus promittat ad gloriam. Si haec cogitantibus ac meditantibus nobis supervenerit persecutionis dies, miles Christi praeceptis ejus et monitis eruditus non expavescit ad pugnam, sed paratus est ad coronam. Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere.

ARGUMENTUM.— Laudat Cyprianus in Cornelio et plebe ejus confessionem nominis Christi ad exilium usque, hortaturque ad constantiam et mutuas pro invicem orationes, tum ob instantem certaminis diem in hac vita, tum post obitum. Meminit autem hujus epistolae Damasus in vita Cornelii, utpote propter quam calumnia facta, occasionem necis sumpserit tyrannus.

(Pontificiis tom. III. Epistolis haec Cypriani merito adjungitur.)

[Col. 0358C] ARGUMENTUM.— Gratulatur Lucio Cyprianus cum collegis [Col. 0359A] de reditu ab exilio, docens dilatam martyria gloriam non minuere. Deinde, indicans divinitus contigisse Cornelii martyrium et Lucii exilium, ad confundendos Novatianos, praedicit illi instans martyrium; ita Deo ordinante, ut non foris, sed apud suos consummaretur ejus martyrium.

(Vid. not. ad Epist. praeced.)

ARGUMENTUM— hujus epistolae praecipuum paucis indicat D. Augustinus, Epistola XXVIII ad Hieronymum: «Beatus Cyprianus, inquit, non aliquod [Col. 0359B] decretum condens novum, sed Ecclesiae fidem firmissimam servans, ad corrigendum eos qui putabant ante octavum diem nativitatis non esse parvulum baptizandum, mox natum rite baptizari posse, cum suis quibusdam coepiscopis, censuit. Obiter tamen sub principium pacem Victori cuidam, quamvis contra decreta synodorum de lapsis datam, non revocat, sed Therapio episcopo ne deinceps id faciat interdicit.» E quo loco satis constat scriptam hanc epistolam post utramque synodum de lapsis quarum supra mentio Epistola LIV. Verum an paulo post, an longo post tempore, incertum est; in pace tamen scriptam contextus indicat.

(Haec epistola supra recensetur inter acta conciliorum Carthaginiensium quae sub S. Cypriano habita fuere.)

ARGUMENTUM.— Deplorata sub initium captivitate fratrum, Cyprianus sibi per episcopos Numidas nuntiata, mittere se dicit sestertiorum centum millia, adscriptis nominibus singulorum tum fratrum et sororum, tum collegarum, qui aliquid contribuerant. Verisimile est autem factam hanc captivitatem ab illis Barbaris, contra quos Decius in bellum profectus, interfectus est. Primi autem recens ediderunt hanc epistolam Manutius et Morelius.

[Col. 0359D] ⁜ I. Cyprianus Januario, Maximo, Proculo, Victori, Modiano, Nemesiano, Nampulo, et Honorato fratribus [Col. 0360A] salutem. Cum maximo animi nostri gemitu et non sine lacrymis legimus litteras vestras, fratres charissimi, quas ad nos, pro dilectionis vestrae sollicitudine, de fratrum nostrorum et sororum captivitate fecistis. Quis enim non doleat in ejusmodi casibus, aut quis non dolorem fratris sui suum proprium non computet, cum loquatur apostolus Paulus et dicat: Si patitur unum membrum, compatiuntur et caetera membra; si laetatur membrum unum, collaetantur et caetera membra. (I Cor. XII, 26) . Et alio loco: Quis infirmatur, inquit, et non ego infirmor (II Cor. II, 29) ? Quare nunc et nobis captivitas fratrum nostra captivitas computanda est, et periclitantium dolor pro nostro dolore numerandus est, cum sit scilicet adunationis nostrae corpus unum, et non tantum dilectio, sed et religio instigare [Col. 0360B] nos debeat et confortare ad fratrum membra redimenda.

⁜ II. Nam, cum denuo apostolus Paulus dicat, Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis (I Cor. III, 16) ? etiamsi charitas nos minus adigeret ad opem fratribus ferendam, considerandum tamen hoc in loco fuit Dei templa esse quae capta sunt, nec pati nos longa cessatione et neglecto dolore debere ut diu Dei templa captiva sint, sed quibus possumus viribus elaborare et velociter gerere ut Christum judicem et Dominum et Deum ¹⁰⁰ nostrum promereamur obsequiis nostris. Nam, cum dicat Paulus apostolus, Quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis (Gal. III, 27) , in captivis fratribus nostris contemplandus est Christus, et redimendus de periculo captivitatis [Col. 0360C] qui nos redemit de periculo mortis; ut qui nos de diaboli faucibus exuit, nunc ipse qui manet et habitat in nobis, de barbarorum manibus exuatur, et redimatur nummaria quantitate qui nos cruce redemit et sanguine; qui idcirco haec fieri interim patitur ut fides nostra tentetur an faciat unusquisque pro altero quod pro se fieri vellet, si apud barbaros teneretur ipse captivus. Quis enim, non humanitatis memor et mutuae dilectionis admonitus, si pater est, illic esse nunc filios suos computet, si maritus est, uxorem suam illic captivam teneri cum dolore pariter ac pudore vinculi maritalis existimet? Quantus vero communis omnibus nobis moeror atque cruciatus est de periculo virginum quae illic tenentur! pro quibus non tantum libertatis, sed et pudoris jactura plangenda [Col. 0360D] est, nec tam vincula barbarorum quam lenonum et lupanarium stupra deflenda sunt, ne membra Christo dicata et in aeternum continentiae honore [Col. 0361A] pudica virtute devota insultantium libidine et contagione foedentur.

⁜ III. Quae omnia istic, secundum litteras vestras, fraternitas nostra cogitans et dolenter examinans, prompte omnes et libenter ac largiter subsidia nummaria fratribus contulerunt, semper quidem secundum fidei suae firmitatem ad opus Dei proni, nunc tamen magis ad opera salutaria contemplatione tanti doloris accensi. Nam, cum Dominus in Evangelio suo dicat, Infirmus fui, et visitastis me, quanto nunc quoque cum majore operis nostri mercede dicturus est: Captivus fui, et redemistis me (Matth. XXV, 36) . Et cum denuo dicat, In carcere fui, et venistis ad me, quanto plus est cum coeperit dicere: «In carcere captivitatis fui, et clausus et vinctus apud barbaros jacui, [Col. 0361B] et de carcere illo servitutis liberastis me,» cum judicii dies venerit praemium de Domino recepturi? Denique maximas vobis gratias agimus quod nos vestrae sollicitudinis et tam bonae ac necessariae operationis participes esse voluistis, ut offerretis nobis agros uberes, in quibus spei nostrae semina mitteremus, expectaturi messem de amplissimis fructibus qui de hac coelesti et salutari operatione proveniunt. Misimus autem sestertia centum millia nummorum, quae istic in ecclesia cui de Domini indulgentia praesumus, cleri et plebis apud nos consistentis collatione collecta sunt, quae vos illic pro vestra diligentia dispensabitis.

⁜ IV. Et optamus quidem nihil tale de caetero fieri et fratres nostros, Domini majestate protectos, ab ejusmodi [Col. 0361C] periculis incolumes reservari. Si tamen, ad explorandam nostri animi charitatem et examinandam nostri pectoris fidem, tale aliquid acciderit, nolite cunctari nuntiare haec nobis litteris vestris, pro certo habentes ecclesiam nostram et fraternitatem istic universam ne haec ultra fiant precibus orare; si facta [Col. 0362A] fuerint, libenter et largiter subsidia praestare. Ut autem fratres nostros ac sorores, qui ad hoc opus tam necessarium prompte ac libenter operati sunt, ut semper operentur, in mente habeatis in orationibus vestris, et eis vicem boni operis in sacrificiis et precibus repraesentetis, subdidi nomina singulorum, sed et collegarum quoque et consacerdotum nostrorum, qui et ipsi, cum praesentes essent, et suo et plebis suae nomine quaedam pro viribus contulerunt, nomina addidi; et praeter quantitatem propriam nostram, eorum quoque summulas significavi et misi, quorum omnium secundum quod fides et charitas ¹⁰¹ exigit, in orationibus et precibus vestris meminisse debetis. Optamus vos, fratres charissimi, semper bene valere et nostri meminisse.

ARGUMENTUM.— Histrionem, si in turpi artificio persistat, communicare prohibet in ecclesia. Neque vero excusari debere quod ipse histrionicam non exerceat, quamdiu illam alios docet; aut ob rei familiaris inopiam, cum ecclesiae sumptibus illi alimenta praestari possint; atque adeo, si Ecclesiae Euchratii bona non sufficiant, Carthaginem monet ut veniat.

⁜ I. Cyprianus Euchratio fratri salutem. Pro dilectione mutua et verecundia tua, consulendum me existimasti, frater charissime, quid mihi videatur de histrione quodam, qui, apud vos constitutus, in ejusdem [Col. 0362C] adhuc artis suae dedecore perseverat, et magister et doctor non erudiendorum sed perdendorum puerorum, id quod male didicit caeteris quoque insinuat, an talis debeat communicare nobiscum. Quod puto ego nec majestati divinae nec evangelicae disciplinae congruere, ut pudor et honor Ecclesiae tam turpi et [Col. 0363A] infami contagione foedetur. Nam, cum in Lege ⁜ a prohibeantur viri ⁜ b induere muliebrem vestem et maledicti ejusmodi judicentur, quanto majoris est criminis, non tantum muliebria indumenta accipere, sed et gestus quoque turpes et molles et muliebres magisterio impudicae artis exprimere?

⁜ II. Nec excuset se quisquam si a theatro ipse cessaverit, cum tamen hoc caeteros doceat. Non potest enim videri cessasse qui vicarios substituit et qui pro se uno plures succedaneos suggerit, contra institutionem Dei, erudiens et docens quemadmodum masculus frangatur ⁜ c in feminam et sexus arte mutetur, et diabolo divinum plasma maculanti per corrupti atque enervati corporis delicta placeatur. Quod si penuriam talis et necessitatem paupertatis obtendit, potest, [Col. 0363B] inter caeteros qui alimentis Ecclesiae sustinentur, hujus quoque necessitas adjuvari, si tamen contentus sit frugalioribus sed innocentibus ⁜ d cibis. Nec putet salario se esse redimendum ut a peccatis cesset, quando hoc non nobis sed sibi praestet. Caeterum, quantum velit ⁜ e inde quaerat qualis quaestus est qui de convivio Abraham et Isaac et Jacob homines rapit, et, male ac perniciose in saeculo saginatos, ad aeternae famis ac sitis supplicia deducit. Et ideo, quantum potes, ab hac eum pravitate et dedecore ad viam innocentiae atque ad spem vitae aeternae revoca, ut sit contentus Ecclesiae sumptibus, parcioribus quidem, sed salutaribus. Quod si illic ecclesia non sufficit ut laborantibus praestet alimenta, poterit se ad nos transferre, et hic quod ⁜ f sibi ad victum [Col. 0364A] atque ad vestitum necessarium fuerit accipere, nec alios extra ecclesiam mortalia docere, sed ipse salutaria in ecclesia discere. Opto te, frater charissime, semper bene valere.

ARGUMENTUM.— Cyprianus cum collegis aliquot Pomponio collegae respondet, virgines quae statum continenter et firmiter tenere decreverant, repertas tamen postea in eodem lecto cum masculis, si virgines adhuc repertae fuerint, communione recepta, admittendas ad Ecclesiam; sin secus, cum non mariti sed [Col. 0364B] Christi sint adulterae, ad plenam poenitentiam cogendas; quae vero obstinatae perseverant de Ecclesia ejiciendas: obiter interjiciens disciplinae genus quo contineri possint in officio virgines, et quaedam de excommunicandi potestate in Ecclesia.

⁜ I. Cyprianus, Caecilius, Victor, Sedatus, Tertullus, cum presbyteris qui praesentes aderant, Pomponio fratri salutem. Legimus litteras tuas, frater charissime, quas per Paconium fratrem nostrum misisti, postulans et desiderans ut tibi rescriberemus quid nobis de iis virginibus videatur quae cum semel statum suum continenter et firmiter tenere decreverint, detectae sint postea in eodem lecto pariter mansisse cum masculis, ex quibus unum diaconum esse dicis, plane easdem quae se cum viris dormisse confessae [Col. 0365A] sint asseverare se integras esse. Circa quam rem, quoniam consilium nostrum desiderasti, scias nos ab evangelicis et apostolicis traditionibus non recedere quominus fratribus et sororibus nostris constanter et fortiter consulatur ⁜ a , et per omnes utilitatis et salutis vias ecclesiastica disciplina servetur ⁜ b , cum Dominus loquatur et dicat: Et dabo vobis pastores secundum cor meum, et pascent vos pascentes cum disciplina (Hier. III, 15) ; et iterum scriptum sit, Disciplinam qui abjicit infelix est (Sap. III, 11) ; et in Psalmis quoque Spiritus sanctus admoneat et instruat dicens: Continete disciplinam, ne forte irascatur Dominus, et pereatis a via recta, cum exarserit cito ira ejus super vos (Psal. II, 12) .

⁜ II. Primo igitur in loco, frater charissime, et praepositis [Col. 0365B] et plebi nihil aliud elaborandum est quam ut qui Deum timemus, cum omni observatione disciplinae divina praecepta teneamus, nec patiamur errare fratres nostros et pro arbitrio et ructu suo vivere, sed ad vitam singulis fideliter consulere, nec pati virgines cum masculis habitare; non dico simul dormire, sed nec simul vivere, quando et sexus infirmus [Col. 0366A] et aetas adhuc lubrica per omnia fraenari a nobis et regi debeat, ne diabolo insidienti et saevire cupienti ad nocendum detur occasio, quando et Apostolus dicat: Nolite locum dare diabolo (Ephes. IV, 27) . Liberanda est vigilanter de periculosis locis navis, ne inter scopulos et saxa frangatur. Exuenda est velociter de incendio sarcina prius quam flammis supervenientibus concremetur; nemo diu tutus ⁜ c est periculo proximus; nec evadere diabolum ⁜ d servus Dei poterit, qui se diaboli laqueis implicavit. Intercedendum est cito talibus ut separentur dum adhuc separari innocentes possunt, quia dividi postmodum nostra intercessione non poterunt postea quam conscientia gravissima cohaeserunt. Denique, quam graves multorum ruinas hinc fieri videmus, et per hujusmodi [Col. 0366B] illicitas et periculosas conjunctiones corrumpi plurimas virgines cum summo animi nostri dolore conspicimus. Quod si ex fide se Christo dicaverunt, pudicae ⁜ e et castae sine ulla fabula perseverent, et ita fortes et stabiles praemium virginitatis expectent. Si autem perseverare nolunt vel non possunt, melius est ut nubant quam in ignem delictis [Col. 0367A] suis ⁜ a cadant. Certe nullum fratribus aut sororibus scandalum faciant, cum scriptum sit: Si cibus scandalizat fratrem, non manducabo carnem in saeculum ⁜ b , ne fratrem scandalizem (I Cor. VIII, 13) .

⁜ III. Nec aliqua putet se posse ⁜ c hac excusatione defendi quod et inspici et probari possit an virgo sit, cum et manus obstetricum et oculi saepe fallantur, [Col. 0368A] et si incorrupta inventa fuerit ¹⁰³ virgo ea parte sui qua mulier potest esse, potuerit tamen ex alia corporis parte peccasse quae corrumpi potest et tamen inspici non potest. Certe ipse concubitus, ipse complexus, ipsa confabulatio et inosculatio, et conjacentium duorum turpis et foeda dormitio, quantum dedecoris et criminis confitetur! Si superveniens maritus sponsam [Col. 0369A] suam jacentem cum altero videat, nonne indignatur et fremit et per zeli dolorem fortassis et gladium in manum sumit? Quid Christus et Dominus et judex noster, cum virginem suam sibi dicatam et sanctitati suae destinatam jacere cum altero cernit, quam indignatur et irascitur, et quas poenas incestis ejusmodi conjunctionibus comminatur, cujus ut gladium spiritalem et venturum judicii diem unusquisque fratrum possit evadere omni consilio providere et elaborare debemus? Et cum omnes omnino disciplinam tenere oporteat, multo magis praepositos et diaconos curare hoc fas est, qui exemplum et documentum caeteris de conversatione et moribus suis praebeant. Quomodo enim possunt integritati et continentiae praeesse, si ex ipsis incipiant corruptelae et [Col. 0369B] vitiorum magisteria procedere?

⁜ IV. Et idcirco consulte et cum vigore fecisti, frater charissime, abstinendo diaconum qui cum virgine saepe mansit, sed et caeteros qui cum virginibus dormire consueverant. Quod si poenitentiam hujus illiciti concubitus [Col. 0370A] sui egerint et a se invicem recesserint, inspiciantur interim virgines ab obstetricibus diligenter; et, si virgines inventae fuerint, accepta communicatione, ad Ecclesiam admittantur, hac tamen interminatione, ut si ad eosdem masculos postmodum reversae fuerint, aut si cum eisdem in una domo et sub eodem tecto simul habitaverint, graviore censura ejiciantur, nec in Ecclesiam postmodum tales facile recipiantur. Si autem de eis aliqua corrupta fuerit deprehensa, agat poenitentiam plenam, quia quae hoc crimen admisit, non mariti, sed Christi adultera est, et ideo aestimato justo tempore postea, exomologesi facta, ad Ecclesiam redeat. Quod si obstinate perseverant, nec se ab invicem separant, sciant se cum hac sua impudica obstinatione numquam [Col. 0370B] a nobis admitti in Ecclesiam posse, ne exemplum caeteris ad ruinam delictis suis facere incipiant. Nec putent sibi vitae aut salutis constare rationem si episcopis et sacerdotibus obtemperare noluerint, cum in Deuteronomio Dominus Deus dicat: [Col. 0371A] Et homo quicumque fecerit in superbia, ut non exaudiat sacerdotem aut judicem quicumque fuerit in diebus illis, morietur homo ille, et omnis populus cum audierit timebit, et non agent impie etiam nunc (Deut. XVII, 12, 13) . Interfici Deus jussit sacerdotibus suis non obtemperantes et judicibus a se ad tempus constitutis non obaudientes ⁜ a . Et tunc quidem gladio occidebantur, quando adhuc et circumcisio carnalis manebat. Nunc autem, quia circumcisio spiritalis esse apud fideles servos Dei coepit, spiritali gladio superbi et contumaces necantur dum de Ecclesia ejiciuntur. Neque enim vivere foris possunt, cum domus Dei una sit, et nemini salus esse nisi in Ecclesia possit. Indisciplinatos autem perire, dum non audiunt nec obtemperant salubribus praeceptis, testatur Scriptura [Col. 0371B] divina quae dicit: Non diligit indisciplinatus castigantem se. Qui autem oderunt correptiones, consumentur turpiter (Prov. XV, 12, 10) .

⁜ V. Ergo, ne indisciplinati consumantur et pereant da operam, frater charissime, ut, quantum potes, consiliis salutaribus ⁜ b fraternitatem regas et singulis ad salutem suam consulas. Arcta et angusta est via per quam ingredimur ad vitam, sed summus et magnus est fructus cum ¹⁰⁴ pervenimus ad gloriam ⁜ c . Qui se semel castraverunt propter regnum coelorum, Deo per omnia placeant, nec sacerdotes Dei aut Ecclesiam Domini scandalo suae pravitatis offendant ⁜ d . [Col. 0372A] Et si ad praesens a nobis quidam ex fratribus nostris contristari videntur, nos tamen in salubri persuasione maneamus, scientes et Apostolum dixisse: Ergo ego inimicus factus vobis sum verum dicens vobis (Gal. IV, 16) ? Quod si obtemperaverint nobis, lucrati sumus fratres, et eos ad salutem pariter et dignitatem nostro sermone formavimus. Si autem quidam de perversis obtemperare noluerint, sequamur eumdem Apostolum dicentem: Si hominibus placerem, Christi servus non essem (Gal. I, 10) . Si quibusdam suadere non possumus ut eos Christo placere faciamus, nos certe, quod nostrum est, Christo Domino et Deo nostro, praecepta ejus servando, placeamus. Opto te, frater charissime ac desiderantissime, in Domino bene valere.

ARGUMENTUM.— Docet Cyprianus, contra aquarios, in calice Dominico non aquam solam, sed vinum aqua mixtum esse offerendum; per eam in Scripturis Baptismum, minime vero Eucharistiam designari. Typis ex Veteri Testamento sumptis, usus vini in Sacramento corporis Dominici illustratur, populumque [Col. 0373A] christianum per aquae symbolum intelligi declaratur.

⁜ I. Cyprianus Caecilio fratri salutem. Quamquam sciam, frater charissime, episcopos plurimos, ecclesiis Dominicis in toto mundo divina dignatione praepositos, evangelicae verita tis ac Dominicae traditionis tenere rationem, nec ab eo quod Christus magister et praecepit et gessit humana et novella institutione ⁜ a decedere; tamen, quoniam quidam, vel ignoranter vel simpliciter, in calice Dominico sanctificando et plebi ministrando non hoc faciunt quod Jesus Christus Dominus et Deus noster, sacrificii hujus auctor et doctor fecit et docuit, religiosum pariter ac necessarium duxi has ⁜ b ad vos litteras facere; ut, si quis in isto errore adhuc tenetur ⁜ c , veritatis luce perspecta, [Col. 0374A] ad radicem atque originem traditionis Dominicae revertatur. Nec nos putes, frater charissime, nostra et humana conscribere aut ultronea voluntate hoc nobis audacter assumere, cum mediocritatem nostram semper humili et verecunda moderatione teneamus. Sed quando aliquid Deo inspirante et mandante praecipitur, necesse est Domino servus fidelis obtemperet, excusatus apud omnes quod nihil sibi arroganter assumat, qui offensam Domini timere compellitur, nisi faciat quod jubetur.

⁜ II. Admonitos autem nos scias ⁜ d ut in calice offerendo Dominica traditio servetur, neque aliud fiat a nobis quam quod pro nobis Dominus prior fecerit, ut calix qui in commemorationem ejus offertur, mixtus vino offeratur. Nam cum dicat Christus, Ego [Col. 0375A] sum vitis vera (Joa. XV, 1) , sanguis Christi non aqua est utique, sed vinum. Nec potest videri sanguis ejus, quo redempti et vivificati sumus, esse in calice quando vinum desit calici, quo Christi sanguis ostenditur, qui Scripturarum omnium sacramento ac testimonio praedicetur ⁜ a .

⁜ III. Invenimus enim et in Genesi circa sacramentum in Noe hoc idem praecucurrisse et figuram Dominicae passionis illic extitisse quod vinum bibit, quod inebriatus est (Gen. IX, 21) , quod in domo sua nudatus est, quod fuit recubans nudis et patentibus femoribus, quod nuditas illa patris a medio filio denotata est et foras nuntiata, a duobus vero, majore et minore, contecta, et caetera quae necesse non est exequi, cum satis sit hoc solum ¹⁰⁵ complecti, quod Noe, typum futurae [Col. 0375B] veritatis ostendens, non aquam sed vinum biberit, et sic imaginem Dominicae passionis expresserit.

⁜ IV. Item in sacerdote Melchisedech sacrificii Dominici ⁜ b sacramentum praefiguratum videmus, secundum quod Scriptura divina testatur et dicit: [Col. 0376A] Et Melchisedeh, rex Salem, protulit panem et vinum (Gen. XIV, 18) . Fuit autem sacerdos Dei summi, et benedixit Abraham. Quod autem Melchisedech typum Christi portaret, declarat in Psalmis Spiritus sanctus ex persona Patris ad Filium dicens: Ante luciferum genui te. Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 4, 5) . Qui ordo utique hic est de sacrificio illo veniens et inde descendens, quod Melchisedech sacerdos Dei summi fuit, quod panem et vinum obtulit, quod Abraham benedixit. Nam quis magis sacerdos Dei summi quam Dominus noster Jesus Christus, qui sacrificium Deo Patri obtulit, et obtulit hoc idem quod Melchisedech obtulerat, id est panem et vinum, suum scilicet corpus et sanguinem? Et circa Abraham [Col. 0376B] benedictio illa praecedens ad nostrum populum pertinebat. Nam, si Abraham Deo credidit et deputatum est ⁜ c ei ad justitiam (Gen. XV, 6.) , utique quisquis Deo credit et fide vivit, justus invenitur, et jam pridem in Abraham fideli benedictus et justificatus [Col. 0377A] ostenditur, sicut beatus apostolus Paulus probat dicens: Credidit Abraham Deo, et deputatum ⁜ a est ei ad justitiam (Gal. III, 6, 7) . Cognoscitis ergo quia qui ex fide sunt, hi sunt filii Abrahae. Providens autem Scriptura quia ex fide justificat gentes Deus, praenuntiavit Abrahae quia benedicentur in illo omnes gentes (Gen. XII, 3) . Igitur qui ex fide sunt benedicti sunt cum fideli Abraham. Unde in Evangelio invenimus de lapidibus excitari, id est de gentibus colligi filios Abrahae (Matth. III, 9) . Et cum Zachaeum laudaret Dominus, respondit et dixit: Salus hodie domui huic facta est, quia et hic filius est Abrahae (Luc. XIX, 9) . Ut ergo in Genesi per Melchisedech sacerdotem benedictio circa Abraham posset rite celebrari, praecedit ante imago sacrificii [Col. 0377B] Christi, ⁜ b in pane et vino scilicet constituta; quam rem perficiens et adimplens Dominus panem et calicem mixtum vino obtulit, et qui est plenitudo veritatis veritatem praefiguratae imaginis adimplevit.

⁜ V. Sed et per Salomonem Spiritus sanctus typum Dominici sacrificii ⁜ c ante praemonstrans ⁜ d immolatae hostiae et panis et vini sed et altaris et Apostolorum faciens mentionem, Sapientia, inquit, aedificavit sibi domum, et subdidit columnas septem. Mactavit suas hostias, miscuit in cratera vinum suum, et paravit mensam suam. Et misit servos suos, convocans cum excelsa praedicatione ad crateram dicens: [Col. 0378A] Qui est insipiens declinet ad me. Et egentibus sensu dixit: Venite, edite de meis panibus, et bibite vinum quod miscui vobis (Prov. IX, 1-5) . Vinum mixtum declarat, id est calicem Domini aqua et vino mixtum prophetica voce praenuntiat, ut appareat in passione Dominica id esse gestum quod fuerat ante praedictum.

⁜ VI. In benedictione quoque Judae hoc idem significatur, ubi et illic Christi figura exprimitur, quod a fratribus suis laudari et adorari haberet, quod inimicorum dorsa cedentium atque fugientium manibus, quibus crucem pertulit et mortem vicit, compressurus fuisset, quodque ipse sit leo de tribu Juda, et recubet dormiens ⁜ e in passione, et surgat, et sit ipse spes gentium. Quibus Scriptura divina adjungit et dicit: Lavabit in vino stolam suam [Col. 0378B] et in sanguine uvae amictum suum (Gen. XLIX, 11) . Quando autem sanguis uvae dicitur, quid aliud quam vinum calicis Dominici sanguinis ostenditur?

VII. Necnon et apud Esaiam hoc idem Spiritus sanctus de Domini passione testatur dicens: Quare rubicunda ¹⁰⁶ sunt vestimenta tua, et indumenta tua velut a calcatione torcularis pleni et percalcati (Isa. LXIII, 2) ? Numquid rubicunda vestimenta aqua potest facere, aut in torculari aqua est quae pedibus calcatur vel praelo exprimitur? Vini utique mentio ⁜ f ideo ponitur ut Domini sanguis intelligatur ⁜ g , et quod in calice Dominico postea manifestatum est [Col. 0379A] Prophetis annuntiantibus praediceretur ⁜ a . Torcularis quoque calcatio et pressura taxatur, quia, quomodo ad potandum vinum veniri non potest nisi botrus calcetur ante et prematur, sic nec nos sanguinem Christi possemus bibere ⁜ b , nisi Christus calcatus prius fuisset et pressus, et calicem prior ⁜ c biberet, in quo ⁜ d credentibus propinaret.

⁜ VIII. Quotiescumque autem aqua sola in Scripturis sanctis nominatur, Baptisma praedicatur, ut apud Esaiam significari videmus: Nolite, inquit, priora meminisse et antiqua nolite reputare: ecce ego facio nova quae nunc orientur, et cognoscetis ⁜ e , et faciam in deserto viam, et flumina in loco inaquoso ⁜ f adaquare genus meum electum, plebem meam, quam acquisivi, ut virtutes meas exponeret (Isa. XLIII, 18-21) . [Col. 0379B] Praenuntiavit illic per prophetam Deus quod apud Gentes in locis quae inaquosa prius fuissent, flumina postmodum redundarent et electum genus Dei, id est per generationem Baptismi filios Dei factos, adaquarent. Item, denuo praecanitur et ante praedicitur Judaeos, si sitierint et Christum quaesierint, apud nos esse potaturos, id est Baptismi gratiam consecuturos: Si sitierint, inquit, per deserta adducet illos, ⁜ g aquam de petra producet illis, findetur petra, et fluet aqua, et bibet ⁜ h plebs mea (Isa. XLVIII, 21) . Quod in Evangelio adimpletur, quando Christus, qui est petra, finditur ictu lanceae in passione: qui et admonens quid per prophetam sit ante praedictum clamat et dicit: Si quis sitit, veniat et bibat. Qui credit in me, sicut Scriptura dicit ⁜ i , flumina de [Col. 0379C] ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 37-39) . Atque, ut magis posset esse manifestum quia non de calice sed de Baptismo illic loquitur Dominus, addidit [Col. 0380A] Scriptura dicens: Hoc autem dixit de Spiritu quem accepturi erant qui in eum credebant. Per Baptisma enim Spiritus sanctus accipitur, et sic a baptizatis et Spiritum sanctum consecutis ad bibendum calicem Domini pervenitur. Neminem autem moveat quod, cum de Baptismo loquatur Scriptura divina, sitire nos dicit et bibere, quando et Dominus in Evangelio dicat: Beati esurientes et sitientes justitiam (Matth. V, 6) ; quia quod avida et sitienti cupiditate suscipitur, plenius et uberius hauritur. Sicut et alio loco ad Samaritanam mulierem Dominus loquitur dicens ⁜ j : Omnis qui biberit ex aqua ista, sitiet iterum: qui autem biberit ex aqua quam ego dedero, non sitiet in aeternum (Joan. IV, 13, 14) . Quo et ipsum Baptisma salutaris aquae significatur ⁜ k , quod semel [Col. 0380B] scilicet sumitur, nec rursus iteratur. Caeterum calix Domini in Ecclesia semper et sititur et bibitur.

⁜ IX. Nec argumentis plurimis opus est, frater charissime, ut probemus appellatione aquae Baptisma significatum semper esse et sic nos intelligere debere ⁜ l , quando Dominus adveniens Baptismi et Calicis manifestaverit veritatem, qui aquam illam fidelem, aquam vitae aeternae, praeceperit credentibus in Baptismo dari, calicem vero docuerit exemplo magisterii sui vini et aquae conjunctione misceri. Calicem etenim sub die passionis accipiens, benedixit et dedit discipulis suis dicens: Bibite ex hoc omnes. Hic est enim sanguis novi testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Dico vobis, non bibam amodo ex ista creatura vitis usque in diem [Col. 0380C] illum quo vobiscum bibam novum vinum in regno Patris mei (Matth. XXXVI, 28, 29) . Qua in parte invenimus calicem mixtum fuisse quem Dominus obtulit [Col. 0381A] ¹⁰⁷ , et vinum fuisse quod sanguinem suum dixit. Unde apparet sanguinem Christi non offerri si desit vinum calici, nec sacrificium Dominicum ⁜ a legitima sanctificatione celebrari nisi oblatio et sacrificium nostrum responderit passioni. Quomodo autem de creatura vitis novum vinum cum Christo in regno Patris bibemus, si in sacrificio Dei Patris et Christi vinum non offerimus, nec calicem Domini Dominica traditione miscemus?

⁜ X. Beatus quoque apostolus Paulus, a Domino electus et missus et praedicator veritatis evangelicae constitutus, haec eadem in Epistola sua ponit dicens ⁜ b : Dominus Jesus in qua nocte tradebatur accepit panem, et gratias egit ⁜ c et fregit et dixit: Hoc est corpus meum quod pro vobis tradetur. Hoc facite in meam [Col. 0381B] commemorationem. Simili modo ⁜ d et calicem, postquam coenatum, est accepit dicens: Hic calix novum testamentum ⁜ e est in meo sanguine. Hoc facite, quotiescumque biberitis, in meam commemorationem. Quotiescumque enim ederitis panem istum et calicem biberitis, mortem Domini annuntiabitis quoadusque veniat (I Cor. II, 23-26) . Quod si et a Domino praecipitur ⁜ f , et ab Apostolo ejus hoc idem confirmatur et traditur, ut quotiescumque biberimus, in commemorationem Domini hoc faciamus quod fecit et Dominus, invenimus ⁜ g non observari a nobis quod mandatum est, nisi eadem quae Dominus fecit nos quoque faciamus, et calicem Domini pari ⁜ h ratione miscentes a divino magisterio non recedamus. Ab evangelicis autem praeceptis omnino recedendum non esse ⁜ i , et eadem quae [Col. 0381C] magister docuit et fecit discipulos quoque observare [Col. 0382A] et facere debere, constantius et fortius alio in loco beatus Apostolus ⁜ j docet dicens: Miror quod sic tam cito demutamini ⁜ k ab eo qui vos vocavit ad gratiam, ad aliud evangelium, quod non est aliud, nisi si sunt aliqui qui vos conturbant et volunt convertere Evangelium Christi. Sed, licet aut nos aut Angelus de coelo aliter annuntiet praeterquam quod annuntiavimus vobis, anathema sit. Sicut praediximus, et nunc iterum dico: Si quis vobis annuntiaverit praeterquam quod accepistis, anathema sit (Gal. I, 6-9) .

⁜ XI. Cum ergo neque ipse Apostolus neque Angelus de coelo annuntiare possit aliter aut docere praeterquam quod semel Christus docuit et Apostoli ejus annuntiaverunt, miror satis unde hoc usurpatum sit ut, contra evangelicam et apostolicam disciplinam, quibusdam [Col. 0382B] in locis aqua offeratur in Dominico calice, quae sola Christi sanguinem non possit exprimere. Cujus rei sacramentum nec in Psalmis tacet Spiritus sanctus faciens mentionem dominici calicis et dicens: Calix tuus inebrians perquam optimus ⁜ l (Psal. XXII, 5) . Calix autem qui inebriat, utique vino mixtus est ⁜ m : neque enim aqua inebriare quemquam potest. Sic autem calix Dominicus inebriat ut et Noe in Genesi vinum bibens inebriatus est. Sed, quia ebrietas Dominici calicis et sanguinis non est talis qualis est ebrietas vini saecularis, cum diceret Spiritus sanctus in Psalmo, Calix tuus inebrians, addidit perquam optimus, quod scilicet calix Dominicus sic bibentes inebriat ut sobrios faciat, ut mentes ad spiritalem sapientiam redigat, ut a sapore isto saeculari ad intellectum Dei [Col. 0382C] unusquisque resipiscat, et quemadmodum vino isto [Col. 0383A] communi mens solvitur et anima relaxatur et tristitia omnis exponitur, ita, epotato ⁜ a sanguine Domini et poculo salutari, exponatur memoria veteris hominis, et fiat oblivio conversationis pristinae saecularis, et moestum pectus ac triste, quod prius peccatis angentibus premebatur, divinae indulgentiae laetitia resolvatur; quod tunc demum potest laetificare in Ecclesia Domini bibentem, si quod bibitur ¹⁰⁸ Dominicam teneat veritatem.

⁜ XII. Quam vero perversum est quamque contrarium ut, cum Dominus in nuptiis de aqua vinum fecerit (Joan. II, 7) , nos de vino aquam faciamus, cum sacramentum quoque rei illius admonere et instruere nos debeat ut in sacrificiis Dominicis vinum potius offeramus. Nam, quia apud Judaeos defecerat gratia spiritalis, defecit et vinum: vinea enim Domini sabaoth [Col. 0383B] domus erat Israël (Isa. V, 7) . Christus autem, docens et ostendens gentium populum succedere, et in locum quem Judaei perdiderant nos postmodum merito fidei pervenire, de aqua vinum fecit, id est, quod ad nuptias Christi et Ecclesiae, Judaeis cessantibus, plebs magis gentium conflueret et conveniret ostendit. Aquas namque populos significare ⁜ b in Apocalypsi Scriptura divina declarat dicens: Aquae quas vidisti, super quas sedet meretrix illa, populi et turbae et gentes ethnicorum sunt et linguae (Apoc. XVII, 15) . Quod scilicet perspicimus et in sacramento calicis contineri.

⁜ XIII. Nam, quia nos omnes portabat Christus, qui et peccata nostra portabat, videmus in aqua populum intelligi, in vino vero ostendi ⁜ c sanguinem Christi. [Col. 0384A] Quando autem in calice vino aqua miscetur, Christo populus adunatur, et credentium plebs ei in quem credidit copulatur et conjungitur. Quae copulatio et conjunctio aquae et vini sic miscetur in calice Domini ut commixtio illa non possit ab invicem separari. Unde et Ecclesiam, id est plebem in Ecclesia constitutam, fideliter et firmiter in eo quod credidit perseverantem, nulla res separare poterit a Christo quominus haereat semper et maneat individua dilectio. Sic autem in sanctificando calice ⁜ d Domini offerri aqua sola non potest, quomodo nec vinum solum potest. Nam, si vinum tantum quis offerat, sanguis Christi incipit esse sine nobis: si vero aqua sit sola, plebs incipit esse sine Christo. Quando autem utrumque miscetur et adunatione confusa sibi invicem copulatur, tunc sacramentum spiritale et coeleste perficitur. Sic vero [Col. 0384B] calix Domini non est aqua sola aut vinum solum, nisi utrumque sibi misceatur, quomodo nec corpus Domini potest esse farina sola aut aqua sola, nisi utrumque adunatum fuerit et copulatum et panis unius compage solidatum. Quo et ipso sacramento populus noster ostenditur adunatus; ut, quemadmodum grana multa in unum collecta et commolita et commixta panem unum faciunt, sic in Christo, qui est panis coelestis, unum sciamus esse corpus, cui conjunctus sit noster numerus et adunatus.

⁜ XIV. Non est ergo, frater charissime, quod aliquis existimet sequendam esse quorumdam consuetudinem, si qui in praeteritum in calice Dominico aquam solam offerendam putaverunt. Quaerendum est enim ipsi [Col. 0385A] quem sint secuti. Nam, si in sacrificio quod Christus obtulit, non nisi Christus sequendus est, utique id nos obaudire et facere oportet quod Christus fecit et quod faciendum esse mandavit, quando ipse in Evangelio dicat: Si feceritis quod mando vobis, jam non dico ⁜ a vos servos, sed amicos (Joan. XV, 14, 15) . Et quod Christus debeat solus audiri, Pater etiam de coelo contestatur dicens: Hic est filius meus dilectissimus ⁜ b in quo bene sensi, ipsum audite (Matth. XVII, 5) . Quare, si solus Christus audiendus est, non debemus attendere quid alius ante nos faciendum esse putaverit, sed quid qui ante omnes est Christus prior fecerit. Neque enim hominis consuetudinem sequi oportet, sed Dei veritatem, cum per Esaiam prophetam Deus loquatur et dicat: Sine causa autem colunt me, mandata et doctrinas hominum docentes (Isa. XXIX, 13) . Et iterum Dominus [Col. 0385B] in Evangelio hoc idem repetat dicens: ¹⁰⁹ Rejicitis mandatum Dei, ut traditionem vestram statuatis (Marc. VII, 13) . Sed et alio in loco ponit et dicit: Qui solverit unum ex mandatis istis minimis, et sic docuerit homines, minimus vocabitur in regno coelorum (Matth. V, 19) . Quod si nec minima de mandatis Dominicis licet solvere, quanto magis tam magna, tam grandia, tam ad ipsum Dominicae passionis et nostrae redemptionis sacramentum pertinentia fas non est infringere, aut in aliud quam quod divinitus institutum sit humana traditione mutare? Nam, si Jesus ⁜ c Christus Dominus et Deus noster ipse est summus ⁜ d sacerdos Dei [Col. 0385C] Patris, et sacrificium Patri se ipsum primus obtulit ⁜ e , [Col. 0386A] et hoc fieri in sui commemorationem ⁜ f praecepit, utique ille sacerdos vice Christi vere fungitur qui id quod Christus fecit imitatur, et sacrificium verum et plenum tunc offert in Ecclesia Deo Patri, si sic incipiat offerre secundum quod ipsum Christum videat obtulisse.

⁜ XV. Caeterum omnis religionis et veritatis disciplina subvertitur, nisi id quod spiritaliter praecipitur fideliter reservetur ⁜ g , nisi si in sacrificiis matutinis hoc quis veretur ne per saporem vini redoleat sanguinem Christi. Sic ergo incipit et a passione Christi in persecutionibus fraternitas retardari, dum in oblationibus discit de sanguine ejus et cruore confundi. Porro autem Dominus in Evangelio dicit: Qui confusus me fuerit, confundetur ⁜ h eum Filius hominis. [Col. 0386B] (Marc. VIII, 38) . Et Apostolus quoque loquitur dicens: Si hominibus placerem, Christi servus non essem (Gal. I, 10) . Quomodo autem possumus propter Christum sanguinem fundere, qui sanguinem Christi erubescimus bibere?

⁜ XVI. An illa sibi aliquis contemplatione blanditur, quod, etsi mane aqua sola offerri videtur, tamen, cum ad coenandum venimus, mixtum calicem offerimus. Sed cum coenamus ad convivium nostrum plebem convocare non possumus, ut sacramenti veritatem fraternitate omni praesente celebremus. Atenim non mane, sed post coenam, mixtum calicem obtulit Dominus. Numquid ergo Dominicum post coenam celebrare [Col. 0386C] debemus, ut sic mixtum calicem frequentandis [Col. 0387A] dominicis offeramus? Christum offerre opportebat circa vesperam diei, ut hora ipsa sacrificii ostenderet occasum et vesperam mundi, sicut in Exodo scriptum est: Et occident illum omne vulgus synagogae filiorum Israel ad vesperam (Exod. XII, 6) . Et iterum in Psalmis: Allevatio manuum mearum sacrificium vespertinum (Psal. CXL, 2) . Nos autem resurrectionem Domini mane celebramus.

⁜ XVII. Et quia passionis ejus mentionem in sacrificiis omnibus facimus (passio est enim Domini sacrificium quod offerimus), nihil aliud quam quod ille fecit facere debemus. Scriptura enim dicit: Quotiescumque enim ederitis panem istum et calicem istum biberitis, mortem Domini annuntiabitis quoadusque veniat (I Cor. II, 26) . Quotiescumque ergo calicem in commemorationem [Col. 0387B] Domini et passionis ejus offerimus, id quod constat Dominum fecisse faciamus. Et viderit, frater charissime; si quis de antecessoribus nostris vel ignoranter vel simpliciter non hoc observavit et tenuit quod nos Dominus facere exemplo et magisterio suo docuit, potest simplicitati ejus de indulgentia Domini venia concedi. Nobis vero non poterit ignosci, qui nunc a Domino admoniti et instructi sumus ut calicem Dominicum vino mixtum, secundum quod Dominus obtulit, offeramus; et de hoc quoque ad collegas nostros litteras dirigamus, ut ubique lex evangelica et traditio Dominica servetur, et ab eo quod Christus et docuit et fecit non recedatur.

⁜ XVIII. Quae ultra jam contemnere et in errore pristino perseverare, quid aliud est quam incurrere in [Col. 0387C] objurgationem ¹¹⁰ Domini increpantis in Psalmo et dicentis: Ad quid exponis justificationes meas et assumis testamentum meum per os tuum? Tu autem odisti disciplinam, et abjecisti sermones meos retro. Si videbas furem, concurrebas ei, et inter moechos particulam ponebas (Psal. XLIX, 16-18) . Exponere enim justificationes [Col. 0388A] et testamentum Domini, et non hoc idem facere quod fecerit Dominus, quid aliud est quam sermones ejus abjicere et disciplinam Dominicam contemnere, nec terrena sed spiritalia furta et adulteria committere, dum quis de evangelica veritate furatur Domini nostri verba et facta, corrumpit atque adulterat praecepta divina? Sicut apud Hieremiam scriptum est: Quid est, inquit, paleis ad triticum? Propter hoc ecce ego ad prophetas, dicit Dominus, qui furantur verba mea unusquisque a proximo suo, et seducunt populum meum in mendaciis suis et in erroribus suis (Hier. XXIII, 28, 30, 32) . Item apud eumdem alio loco: Et moechata est, inquit, in lignum et lapidem ⁜ a , et in his omnibus non est reversa ad me (Hier. IX, 10) . Quod furtum et adulterium ne in nos etiam cadat cavere [Col. 0388B] sollicite et timide ac religiose observare debemus. Nam, si sacerdotes Dei et Christi sumus, non invenio quem magis sequi quam Deum et Christum debeamus, quando ipse in Evangelio maxime dicat: Ego sum lumen saeculi. Qui me secutus fuerit, non ambulabit ⁜ b in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joan. VIII, 12) . Ne ergo in tenebris ambulemus, Christum sequi et praecepta ejus observare debemus, quia et ipse in alio loco, mittens Apostolos, dixit: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra. Ite ergo et docete omnes Gentes, tingentes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, docentes eos observare omnia quaecumque praecepi ⁜ c vobis (Matth. XXIII, 18-20) . Quare si in lumine Christi ambulare volumus, a praeceptis et monitis ejus non recedamus, agentes gratias quod, dum [Col. 0388C] instruit in futurum quid facere debeamus, de praeterito ignoscit quod simpliciter erravimus. Et quia jam secundus ejus adventus nobis appropinquat, magis ac magis benigna ejus et larga dignatio corda nostra luce veritatis illuminat.

⁜ XIX. Religioni igitur nostrae congruit et timori et [Col. 0389A] ipsi loco atque officio sacerdotii nostri, frater charissime, in Dominico calice miscendo et offerendo custodire traditionis Dominicae veritatem, et quod prius apud quosdam videtur erratum, Domino monente, corrigere; ut, cum in claritate sua et majestate coelesti venire coeperit, inveniat nos tenere quod monuit, observare quod docuit, facere quod fecit. Opto te, frater charissime, semper bene valere.

ARGUMENTUM.— Monet Epictetum et plebem Assuritanorum ut Fortunatianum, quondam episcopum, sed [Col. 0389B] lapsum, ad episcopatum redire non permittant; tum aliis de causis, tum quod statutum esset ne episcopi lapsi ad priorem gradum admitterentur.

⁜ ⁜ ⁜ f I. Cyprianus Epicteto fratri et plebi Assuras ⁜ a consistenti salutem. Graviter et dolenter motus sum, fratres charissimi, quod cognoverim Fortunatianum quondam apud vos episcopum post gravem lapsum ruinae suae pro integro nunc agere velle et episcopatum sibi vindicare coepisse. Quae res contristavit me, primo propter ipsum, qui miser, vel diaboli tenebris in totum excoecatus, vel quorumdam sacrilega persuasione deceptus, cum debeat satisfacere et ad Dominum exorandum diebus ac noctibus lacrymis et ¹¹¹ orationibus et precibus incumbere, audet sibi adhuc sacerdotium quod prodidit vindicare, quasi post [Col. 0389C] aras diaboli accedere ad altare Dei fas sit, aut non majorem in se iram et indignationem Domini in die judicii provocet, qui, cum fidei et virtutis dux fratribus esse non potuerit, perfidiae et audaciae et temeritatis [Col. 0390A] magister existat, et qui non docuit fratres in praelio fortiter stare, doceat eos qui victi et prostrati sunt nec rogare, cum Dominus dicat: Illis fudistis libamina, et illis imposuistis sacrificia; super haec omnia ergo ⁜ a non indignabor? dicit Dominus (Isa. LVII, 6) . Et alio loco: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli (Exod. XXII, 19) . Item Dominus denuo loquitur et dicit: Adoraverunt eos quos fecerunt digiti eorum, et curvatus est homo et humiliatus est vir, et non laxabo illis (Isa. II, 8, 9) . In Apocalypsi quoque legimus iram Domini comminantis et dicentis: Si quis adorat bestiam et imaginem ejus, et accipit notam in fronte sua et in manu, bibet et ipse de vino irae Dei mixto in poculo irae ejus, et punietur igne et sulphure sub oculis sanctorum Angelorum et sub oculis Agni, et fumus de [Col. 0390B] tormentis eorum in saecula saeculorum ascendet, nec habebunt requiem die ac nocte qui adorant bestiam et imaginem ejus (Apoc. XIV, 9-11) .

⁜ II. Cum ergo haec tormenta, haec supplicia in die judicii Dominus comminetur iis qui diabolo obtemperant et idolis sacrificant, quomodo se putat posse agere pro Dei sacerdote qui obtemperavit et servivit diaboli sacerdotibus? aut quomodo putat manum suam transferri posse ad Dei ⁜ b sacrificium et precem Domini quae captiva fuerit sacrilegio et crimini, quando in Scripturis divinis Deus ad sacrificium prohibeat accedere sacerdotes etiam in leviori crimine constitutos, et in Levitico dicat (XXI, 17) : Homo in quo fuerit vitium et macula non accedet offerre dona Deo. Item in Exodo (XIX, 22) : Et sacerdotes [Col. 0390C] qui accedunt ad Dominum Deum sanctificentur, ne forte derelinquat illos Dominus. Et iterum: Et cum ⁜ c accedunt ministrare ad altare sancti, non adducent in se delictum, ne moriantur (Ibid. XXIX, 43) . Qui ergo [Col. 0391A] gravia in se delicta adduxerunt, id est, qui idolis sacrificando sacrilega sacrificia fecerunt, sacerdotium Dei sibi vindicare non possunt, nec ullam in conspectu ejus precem pro fratribus facere, quando in Evangelio scriptum sit: Deus peccatorem non audit; sed si quis ⁜ a Deum coluerit et voluntatem ejus fecerit, illum audit (Joan. IX, 31) . Quamvis sic quorumdam pectora tenebrarum ingruentium ⁜ b profunda caligo caecaverit, ut de praeceptis salubribus nihil lucis admittant, sed se mel a recto limite veri itineris aversi, per praeceps et per abruptum ⁜ c criminum suorum nocte atque errore rapiantur.

⁜ III. Nec mirum si consilia nostra aut Domini praecepta nunc abnuunt qui Dominnm negaverunt: stipes et oblationes et lucra desiderant, quibus prius insatiabiles [Col. 0391B] incubabant; et coenis atque epulis etiam nunc inhiant, quarum crapulam superstite nuper in dies cruditate ructabant, nunc manifestissime comprobantes nec ante se religioni, sed ventri potius et quaestui profana cupiditate servisse. Unde et ipsam venisse perspicimus et credimus de Dei exploratione censuram, ne apud altare consistere et contrectare ulterius perseverarent pudorem incesti, fidem perfidi, religionem profani, divina terreni, sancta sacrilegi. Quod ne tales ad altaris impiamenta et contagia fratrum denuo redeant, omnibus viribus excubandum [Col. 0392A] est, et omni vigore nitendum ut quantum possumus ab hac eos sui sceleris audacia retundamus, ne adhuc agere pro sacerdote ⁜ d conentur qui ad mortis extrema dejecti, ultra lapsos laicos ⁜ e ruinae majoris pondere proruerunt.

⁜ IV. Si vero apud insanos furor ¹¹² insanabilis perseverarit, et, recedente Spiritu sancto, quae coepit caecitas in sua nocte permanserit, consilium nobis erit singulos fratres ab eorum fallacia separare, et, ne quis in laqueos erroris incurrat, ab eorum contagione secernere, quando nec oblatio sanctificari illic possit ubi Spiritus sanctus non sit, nec cuiquam Dominus per ejus orationes et preces prosit qui Dominum ipse violavit. Quod si Fortunatianus, aut immemor criminis sui per diaboli caecitatem, aut minister et servus diabol [Col. 0392B] factus ad decipiendam fraternitatem, in hoc suo furore permanserit, vos quantum potestis elaborate, et in hac caligine diaboli saevientis fratrum mentes ab errore revocate, ne alienae dementiae facile consentiant, ne se desperatorum delictis participes faciant, sed teneant integri salutis suae et integritatis conservatae a se et custoditae perpetuum tenorem.

⁜ V. Lapsi vero magnitudinem delicti sui cognoscentes, a deprecando Domino non recedant, nec Ecclesiam catholicam, quae una et sola est a Domino constituta, derelinquant; sed, satisfactionibus immorantes [Col. 0393A] et Domini misericordiam deprecantes, ad Ecclesiam pulsent, ut recipi illic possint ubi fuerunt, et ad Christum redeant, a quo recesserunt. Nec audiant eos qui se fallaci ⁜ a et mortali seductione decipiunt, cum scriptum sit: Nemo vos decipiat inanibus verbis. Propterea enim venit ira Dei super filios contumaciae. Nolite ergo esse participes eorum (Ephes. V, 6, 7) . Ergo contumaces et Deum non timentes et ab Ecclesia in totum recedentes nemo comitetur. Quod si quis impatiens fuerit ad deprecandum Dominum qui offensus est, et nobis obtemperare noluerit, sed desperatos et perditos secutus fuerit, sibi imputabit ⁜ b cum judicii dies venerit. Quomodo enim deprecari in die illo Dominum poterit qui et ante hoc Christum et nunc quoque Ecclesiam Christi negavit et, episcopis [Col. 0393B] sanis et integris et viventibus non obtemperans, comitem se et participem morientibus praebuit? Opto vos, fratres charissimi ac desiderantissimi, semper bene valere.

ARGUMENTUM.— Rogatianum episcopum monet Cyprianus, [Col. 0394A] ut diaconi superbiam qui illum contumeliis exacerbaverat coerceat, et audaciae suae poenitentiam agere cogat, ea occasione denuo repetens quaecumque de sacerdotali sive episcopali potestate supra dicta sunt Epistola LV. Quo autem tempore scripta sit, non satis constat, nisi quod in eadem synodo scriptam cum sequenti, initium utriusque epistolae simile persuadeat.

⁜ I. Cyprianus Rogatiano fratri salutem. Graviter et dolenter commoti sumus ego et collegae mei qui praesentes aderant, frater charissime, lectis litteris tuis, quibus de diacono tuo conquestus es quod, immemor sacerdotalis loci tui et officii, ac ministerii sui oblitus, contumeliis et injuriis suis te exacerbaverit. Et tu quidem honorifice circa nos et pro solita tua humilitate [Col. 0394B] fecisti, ut malles de eo nobis conqueri, cum, pro episcopatus vigore et cathedrae auctoritate, haberes potestatem qua posses de illo statim vindicari, certus quod collegae tui omnes gratum ⁜ c haberemus quodcumque circa diaconum tuum contumeliosum sacerdotali potestate fecisses, habens circa hujusmodi homines praecepta divina, cum Dominus Deus in Deuteronomio dicat: Et homo quicumque fecerit in superbia ut non exaudiat sacerdotem aut judicem, quicumque fuerit in diebus illis, morietur homo ille, et omnis populus [Col. 0395A] audierit timebit, et non agent impie etiam nunc (Deut. XVII, 12) . Et ut sciamus hanc Dei vocem ¹¹³ cum vera et summa majestate ejus ⁜ a processisse ad honorandos ac vindicandos sacerdotes suos, cum adversus Aaron sacerdotem tres de ministris, Chore et Dathan et Abiron, ausi sunt superbisse et cervicem suam extollere et sacerdoti praeposito se adaequare, hiatu terrae absorpti ac devorati, poenas statim sacrilegae audaciae persolverunt. Nec soli illi, sed et caeteri ducenti quinquaginta qui eis comites ad audaciam fuerunt, prorumpente a Domino igne consumpti sunt, ut probaretur sacerdotes Dei ab eo qui sacerdotes facit vindicari. In libro quoque Regnorum, cum Samuel sacerdos a Judaeorum populo ob senectutem, sicut tu modo, contemneretur, exclamavit iratus Dominus et dixit: [Col. 0395B] Non te spreverunt, sed me spreverunt (I Reg. VIII, 7) . Et ut hoc ulcisceretur, excitavit eis Saul regem, qui eos injuriis gravibus affligeret, et per omnes contumelias et poenas superbum populum calcaret et premeret, ut contemptus sacerdos de superbo populo ultione divina vindicaretur.

⁜ II. Sed et Salomon in Spiritu sancto constitutus testatur et docet quae sit sacerdotalis auctoritas et potestas, dicens: Ex tota anima tua time Deum, et sacerdotes ejus sanctifica. Et iterum ⁜ b : Honora Deum ex tota anima tua, et honorifica ⁜ c sacerdotes ejus (Eccli. VII, 29, 31) . Quorum praeceptorum memor beatus apostolus Paulus, secundum quod in Actibus Apostolorum legimus, cum ei diceretur: Sic insilis in sacerdotem Dei maledicendo, respondit et dixit ⁜ d : Nesciebam, [Col. 0395C] fratres, quia pontifex est. Scriptum est enim: Principem populi tui non maledices (Act. XXIII, 4) . Dominus etiam noster ipse Jesus Christus, rex et judex et Deus [Col. 0396A] noster, usque ad passionis diem servavit honorem pontificibus et sacerdotibus, quamvis illi nec timorem Dei nec agnitionem ⁜ e Christi servassent. Nam, cum leprosum emundasset, dixit illi: Vade, et monstra te sacerdoti, et offer donum (Matth. VIII, 4) . Humilitate ea qua nos quoque esse humiles docuit, sacerdotem adhuc appellabat quem sciebat esse sacrilegum. Item sub ictu ⁜ f passionis cum alapam accepisset, et ei diceretur, Sic respondes pontifici, nihil ille contumeliose locutus est in personam pontificis, sed magis innocentiam suam tuitus est dicens: Si male locutus sum, exprobra ⁜ g de malo. Si autem bene, quid me caedis (Joan. XVIII, 23) ? Quae omnia ab eo ideo facta sunt humiliter atque patienter ut nos humilitatis ac patientiae haberemus exemplum. Docuit enim sacerdotes [Col. 0396B] veros legitime et plene honorari, dum circa falsos sacerdotes ipse talis exstitit.

⁜ III. Meminisse autem diaconi debent quoniam Apostolos, id est episcopos et praepositos, Dominus elegit, diaconos autem, post ascensum Domini in coelos, Apostoli sibi constituerunt episcopatus sui et Ecclesiae ministros. Quod si nos aliquid audere contra Deum possumus, qui episcopos facit, possunt et contra nos audere diaconi, a quibus fiunt. Et ideo oportet diaconum ⁜ h de quo scribis agere audaciae suae poenitentiam, et honorem sacerdotis agnoscere et episcopo praeposito suo plena humilitate satisfacere. Haec sunt enim initia haereticorum et ortus atque conatus schismaticorum male cogitantium, ut sibi placeant, ut praepositum superbo tumore contemnant. Sic de [Col. 0396C] Ecclesia receditur, sic altare profanum foris collocatur, sic contra pacem Christi et ordinationem atque unitatem Dei rebellatur. Quod si ultra te contumeliis [Col. 0397A] suis exacerbaverit et provocaverit, fungeris circa eum potestate honoris tui, ut eum vel deponas vel abstineas. Nam, si apostolus Paulus ad Timotheum scribens dixit: Juventutem tuam nemo despiciat ⁜ a (I Tim. IV, 12) , quanto magis tibi a collegis tuis dicendum est: «Senectutem tuam nemo despiciat.» Et quoniam ¹¹⁴ scripsisti quemdam cum eodem diacono tuo se miscuisse et superbiae ejus atque audaciae participem esse, hunc quoque, et si qui alii tales exstiterint et contra sacerdotem Dei fecerint, vel coercere poteris vel abstinere: nisi quod hortamur et monemus ut peccasse se potius intelligant et satisfaciant, et nos propositum nostrum tenere patiantur. Magis enim optamus et cupimus contumelias et injurias singulorum clementi patientia vincere, quam sacerdotali licentia [Col. 0397B] vindicare. Opto te, frater charissime, semper bene valere.